Bijlage 2. Nationale en Europese initiatieven ter versterking van de OSA-agenda
Bouwsteen 1. Initiatieven om het politiek-economische fundament van de Unie te
versterken.
Versterking interne markt en een gelijk speelveld
Het wegnemen van onnodige belemmeringen: Het kabinet zet zich actief in voor een sterke
interne markt door het wegnemen van onnodige belemmeringen, het verbeteren van de
toepassing en naleving van interne-marktregels en het versterken van de weerbaarheid van
de interne markt.1 Hierin zoekt Nederland actieve toenadering tot andere lidstaten om
concrete resultaten te bereiken.
Het recente Single Market Emergency Instrument (SMEI) voorstel moet bijdragen aan een
weerbare interne markt ten tijde van crises. Nederland steunt de doelstelling om het vrije
verkeer tijdens crises te waarborgen, maar is kritisch over de proportionaliteit van de
crisismaatregelen om leveringszekerheid van strategische producten te garanderen.2
Robuuste mededingings- en staatssteunregels bevorderen eerlijke concurrentie en een gelijk
speelveld op de interne markt. Dit bevordert concurrentie, innovatie, keuzevrijheid en
welvaart. Europese initiatieven om strategische sectoren te versterken, zoals de EU Chips
Act, moeten niet leiden tot een subsidierace tussen lidstaten.
EU verordening Buitenlandse Subsidies (RFS): Nederland heeft het voortouw genomen in de
EU om verstorende subsidies uit derde landen tegen te gaan die het gelijke speelveld op de
interne markt verstoren. De verordening bevindt zich momenteel in de implementatiefase.
Internationaal aanbestedingsinstrument (IPI) Door de inzet op wederkerigheid in de toegang
tot markten voor overheidsaanbestedingen sluit het IPI aan op de bredere kabinetsinzet
t.a.v. een mondiaal gelijker speelveld. Nederland heeft een voortrekkersrol genomen in de
onderhandelingen, deze zijn afgelopen zomer afgerond.
Digital Markets Act: Nederland heeft tevens het voortouw genomen in de EU om grote online
platforms die als poortwachter fungeren te reguleren en op deze manier een ongelijk
speelveld op de digitale interne markt tegen te gaan. Ook deze verordening bevindt zich
momenteel in de implementatiefase.

Strategisch Europees industriebeleid
Strategisch en groen industriebeleid3: het kabinet zet in op het beschermen van vitale
economische processen binnen de industrie4 en technologisch leiderschap door het innemen
van sleutelposities door de Nederlandse en Europese industriële sectoren en
toeleveringsketens binnen mondiale waardeketens.
Investeringen (promote) om de Nederlandse en Europese industrie te versterken:
o Horizon Europe: Nederland zet in op Europese samenwerking op het gebied van
onderzoek en innovatie, bijvoorbeeld via Horizon Europe (+/- 20 miljard euro meer
budget dan Horizon Europe in het vorige MFK).
o Important Projects of Common European Interest (IPCEI): Nederland sluit op
selectieve basis aan op IPCEI’s.5 Momenteel neemt Nederland deel aan de IPCEI
waterstof (drie rondes, in totaal 1,6 miljard euro), IPCEI Micro-elektronica 2 (230
miljoen euro), IPCEI Cloud (70 miljoen euro) en IPCEI Health (40 miljoen euro).
Daarnaast verkent het kabinet de mogelijkheden om mee te doen aan een tweede
ronde voor de IPCEI Micro-elektronica 2 en IPCEI Health.
o Nationaal groeifonds: Op nationaal niveau investeert het kabinet via het Nationaal
Groeifonds op grote schaal in projecten die bijdragen aan versterking van onze
positie in strategische waardeketens, zoals quantum (project QuantumdeltaNL),
fotonica (project Photondelta) en diverse andere high industrieën (NEXTGEN
Hightech). Met deze projecten is een investering van circa 1,5 miljard euro gemoeid.

Zie ook Kamerstuk 22112, nr. 347 voor de Kamerbrief met een interne-marktactieagenda,
De Kamer zal hier middels een BNC fiche over worden geïnformeerd.
3
strategisch en groen industriebeleid 8 juli 2022.
4
Kamerbrief 8 juli 2022
5
Deelname aan IPCEI’s is geen automatisme en Nederland wil gebruik van het instrument beperken tot
strategische ecosystemen en waardeketens waar de markt tekort schiet en een grote maatschappelijke
uitdaging ligt, of waar de Nederlandse industrie een sterke technologische positie heeft of kan krijgen, zoals in
het geval van microchips.
1
2

1

-

-

Europees afwegingskader: Om te voorkomen dat onterecht gebruik wordt gemaakt van
verruimde staatssteunmogelijkheden in het kader van IPCEIs neemt het kabinet een
proactieve en constructieve rol aan in het Europese debat over industriebeleid. Hiertoe is
een afwegingskader opgesteld dat Nederland proactief zal uitdragen in EU verband, om ertoe
bij te dragen dat IPCEI-initiatieven alleen in gerechtvaardigde gevallen gebruikt worden.6
Strategische agenda voor het ondernemingsklimaat in Nederland7: Het kabinet werkt aan
goede randvoorwaarden voor bedrijven om te kunnen ondernemen en zet extra in op het
stimuleren van bedrijfsactiviteiten die cruciaal zijn voor de transities en de weerbaarheid
van de economie.

Economische veiligheid en kennisveiligheid
Economische veiligheid: Om de risico’s van economische activiteiten door statelijke actoren
beheersbaar te maken voor de nationale veiligheid wordt interdepartementaal
samengewerkt aan investeringstoetsing, veilig inkopen en aanbesteden, het voorkomen van
ongewenste kennis- en technologieoverdracht (waaronder kennisveiligheid) en het behoud
van technologisch leiderschap, open strategische autonomie en toegang tot grondstoffen.
Kennisveiligheid: Het is essentieel dat de Nederlandse kennisinstellingen internationaal
blijven samenwerken met buitenlandse kennisinstellingen en bedrijven en dat openheid
daarbij de norm is; maar het is evenzeer essentieel dat die samenwerking veilig verloopt en
dat fundamentele academische waarden geborgd worden. Het beschermen van kennis,
wetenschap en (toepassingsgericht) onderzoek is cruciaal om te voorkomen dat kennis en
technologie ongewild weglekt naar actoren die daarmee hun eigen positie (militair,
technologisch, economisch en politiek) kunnen versterken, met als mogelijk gevolg dat onze
afhankelijkheid groter wordt. Nederland zal zich actief blijven inzetten op kennisveiligheid in
de EU en internationaal om te voorkomen dat kennis ongewild weglekt naar derde landen.8
We werken daarbij met het adagium ‘open waar het kan, beschermen waar het moet’.9
Offensief handelsbeleid
Diversificatie: Internationale handel is essentieel voor de toegang van Europese en
Nederlandse marktpartijen tot de benodigde grondstoffen, halffabricaten, technologieën en
andere goederen en diensten. Om de markttoegang in derde landen te versterken en
daarmee handelsstromen te diversifiëren, zet Nederland zich in Europees verband in voor
een offensief handelsbeleid.
Het op regels gebaseerde multilateraal handelssysteem vormt de hoeksteen van deze
internationale markttoegang. Het kabinet zet dan ook in op het versterken van dit systeem.
Bilaterale handelsakkoorden kunnen de markttoegang tot derde landen verbeteren door
tarifaire en non-tarifaire handelsbarrières af te bouwen. Hiermee faciliteren
handelsakkoorden de diversificatie van handelspartners. Naast het verlagen van
handelsbarrières, worden in handelsakkoorden onder meer afspraken gemaakt over
duurzaamheid, het borgen van een gelijk speelveld of het beperken van exportrestricties
tussen verdragspartners. Handelsakkoorden dienen daarmee als uniek instrument dat de EU
in staat stelt haar marktmacht strategisch en politiek te benutten.
- Platform voor bredere samenwerking: Handelsakkoorden kunnen ook dienen als platform
voor bredere samenwerking met gelijkgezinde landen. Zo vergemakkelijkte CETA de
totstandkoming van het EU-Canada Strategic Partnership on Raw Materials.
Exportcontrolebeleid
Het Nederlandse exportcontrolebeleid van strategische goederen is er onder andere op
gericht om proliferatie van massavernietigingswapens te voorkomen alsook activiteiten die
indruisen tegen het Nederlandse buitenlands- en veiligheidsbeleid. Dit kan te maken hebben
met het voorkomen van ongewenste technologie overdracht, waardoor mogelijke
strategische afhankelijkheden op de lange termijn kunnen worden gemitigeerd.

strategisch en groen industriebeleid 8 juli 2022 p20-22 en bijlage.
Kamerstuk 2022D41854; Strategische agenda voor het ondernemingsklimaat in Nederland
8
Zie ook de Kamerbrief voortgang en aanpak kennisveiligheid (voortgang-en-vooruitblik-aanpakkennisveiligheid-hoger-onderwijs-en-wetenschap.pdf (overheid.nl)). Eind 2022 wordt de Kamer geïnformeerd
over de laatste ontwikkelingen rond de inzet op kennisveiligheid.
9
In EU-verband zijn initiatieven genomen door de Commissie om de Europese samenwerking op
kennisveiligheid te bevorderen.
6
7

2

-

Aan het besluit om wel of geen exportvergunning te verlenen, gaat een zorgvuldige weging
tussen verschillende belangen vooraf, waarbij veiligheidsbelangen boven economische
belangen gaan.
De uitvoering van exportcontrolebeleid, zoals de afgifte van exportvergunningen voor dualuse goederen, betreft een nationale bevoegdheid.

Technologisch leiderschap
Technologisch en digitaal leiderschap in cruciale sectoren (o.a. semicon, quantum, maar ook
op het gebied van diensten en datastromen) is nodig om de positie van NL en de EU in de
wereld te behouden en te verzekeren. Dit vraagt om:
o Investeringen in de digitale transformatie, specifieke technologieën en in generiek
innovatiebeleid om de technologische capaciteiten van Nederland en de EU te
versterken (IPCEI ME2, Chips Act).
o Toegang tot cruciale technologieën en toepassingen door middel van:

Investeringen in hoogwaardig onderwijs en excellent onderzoek (inclusief
fundamenteel onderzoek) zijn van belang om ook in de toekomst
technologisch leiderschap te behouden.

Internationale samenwerking, in de EU en daarbuiten, omdat onze
concurrentie- en innovatiekracht en kennispositie hier profijt van hebben.
o Nationale technologiestrategie bevat een technologiemonitor en gaat de
Nederlandse inzet bepalen op sleutel technologieën.10
o Normalisatiestrategie11: Een succesvolle internationale normalisatiestrategie is
medebepalend voor het concurrentievermogen en de technologische soevereiniteit
en moet bijdragen aan een normstellende EU op mondiaal niveau.
Innovatiebeleid
Innovatiebeleid gericht op impact, de doorontwikkeling van het missiegedreven
innovatiebeleid met doelgericht instrumentarium (o.a. Nationaal Groeifonds). Er is grote
nadruk op de rol van de overheid als aanjager van innovatie. Enerzijds door het bieden van
focus en richting, anderzijds door het zorgen voor de juiste randvoorwaarden.
De Nationale technologiestrategie bevat een technologiemonitor en levert het kader voor de
Nederlandse inzet op sleutel technologieën.
Horizon Europe is het negende Europese kaderprogramma voor onderzoek en innovatie voor
de periode 2021-2027 dat voortbouwt op eerdere kaderprogramma’s en waarbij excellentie
en impact de leidende principes zijn. Doel is om de wetenschappelijke en technologische
basis van de Unie te versterken en de economische en maatschappelijke impact van
investeringen in onderzoek en innovatie te vergroten.12
In de Mededeling voor een nieuwe Europese Innovatieagenda ligt de focus op het
ontwikkelen, opschalen en op markt brengen van nieuwe deep tech technologieën. De
agenda beoogt bij te dragen aan de concurrentiekracht en strategische autonomie van de
Unie en aan het verkleinen van de grote verschillen in onderzoeks- en innovatieprestaties
tussen lidstaten en regio’s in de Unie.13
Ruimtevaart: Nederland investeert als lidstaat van het Europees Ruimtevaartagentschap
(ESA) in autonome Europese toegang tot en gebruik van de ruimte. Daardoor zijn
Nederlandse bedrijven en kennisinstellingen onderdeel van Europese toeleverketens voor
bijvoorbeeld draagraketten, zonnepanelen en communicatiesatellieten.
Digitale Autonomie
Digitale autonomie14 van de EU is nodig om risicovolle strategische afhankelijkheden te
verminderen van derde landen en grote tech-bedrijven, die raken aan digitale infrastructuur,
digitale sleuteltechnologieën en data en die een risico vormen voor het borgen van onze
publieke belangen.

De Kamer wordt hier dit najaar over geïnformeerd in de Kamerbrief over Missiegedreven Topsectoren en
Innovatiebeleid.
11
Zie ook BNC fiche: EU-strategie voor normalisatie
12
Zie ook BNC fiche: Kamerstuk 22 112, nr. 2648
13
Zie ook BNC fiche: Kamerstuk 22 112, nr. 3490
14
Het kabinet werkt onder coördinatie van EZK aan een nadere invulling van de digitale autonomie van de
digitale economie en infrastructuur. Deze invulling is naar verwachting in de loop van 2023 gereed.
10

3

-

Investeringen in de digitale transitie zijn essentieel om ongewenste afhankelijkheden tegen
te gaan. Dit doet het kabinet o.a. via de Groeifondsvoorstellen AiNed en QuantumDelta NL
en via financiering van de IPCEI Cloud Infrastructure and Services (CIS)
Een ambitieuze (wetgevings)agenda van de Commissie en de prioritering van de digitale
transitie dragen bij aan het versterken van de digitale economie en samenleving van de EU.

Deze bestaat uit de volgende voorstellen15: waar reeds een akkoord op is bereikt en waar
momenteel nog onderhandelingen over plaatsvinden
o

o

o

o

o

o

o

o

-

Met de reeds bereikte akkoorden over de Digital Services Act en Digital Markets Act
heeft de EU mondiaal de standaard gezet met het reguleren van invloedrijke online
platforms.
Het voorstel voor een digitaal decennium bevat concrete doelstellingen voor een
succesvolle digitale transformatie richting 2030 op het gebied van digitale
vaardigheden, digitale infrastructuur (waaronder 5G, halfgeleiders en quantum) en
de digitale transformatie van bedrijfsleven en overheid.
De AI Act draagt bij aan de leidende positie van Europa in de ontwikkeling van
betrouwbare AI door te waarborgen dat AI-systemen op de interne markt de
bescherming van van gezondheid, veiligheid en fundamentele rechten voldoende
waarborgen.
De Data Act en Data Governance Act dragen bij aan het beter en veiliger benutten
van de mogelijkheden van data en zorgen er voor dat de waarde uit data
gelijkwaardiger wordt verdeeld over de partijen die deelnemen aan de dataeconomie. Over de Data Governance Act is reeds een akkoord bereikt.
Een Europese Digitale identiteit bevordert veilige en betrouwbare elektronische
transacties tussen burgers, bedrijven en overheden en versterkt daarmee de digitale
interne markt.
De Europese Verklaring m.b.t. Digitale Rechten en Beginselen bevat beginselen om
de digitale samenleving vorm te geven om te verzekeren dat de EU-waarden en de
rechten en vrijheden van burgers ook in het digitale domein worden gerespecteerd
en versterkt.
Het verbeteren van digitale vaardigheden zijn nodig om krapte in de arbeidsmarkt
tegen te gaan. Ook leidt het tot meer innovatie en concurrentievermogen bij
bedrijven, wat bijdraagt aan een sterke en weerbare EU. Om het (digitale)
onderwijsbeleid in de lidstaten te stimuleren en te ondersteunen worden het
Erasmus+ programma en Actieplan digitaal onderwijs 2021-2027 uitgevoerd, heeft
in 2022 een gestructureerde dialoog plaatsgevonden met lidstaten met oog op
nieuwe voorstellen en zal de EU om extra aandacht te vragen voor om- en bijscholing
van de beroepsbevolking het jaar 2023 uitroepen als “the European year of skills”.16
De Cyber Resilience Act17 moet leiden tot een digitaal veiligere Europese digitale
interne markt en samenleving, waar onveilige digitale producten van de markt
kunnen worden geweerd en gehaald. De EU Cyber Diplomacy Toolbox en Joint Cyber
Unit bevorderen Europese samenwerking en versterkt de bescherming tegen
cyberaanvallen door preventieve maatregelen en gezamenlijke responsopties.

Internationale samenwerking:
o
o

o

Ook op digitaal terrein is internationale samenwerking van groot belang. Dit vindt
onder andere plaats in de EU-VS Trade and Technology Council.
Voor het intensiveren en diversifiëren van internationale partnerschappen op digitaal
terrein heeft de EU dit jaar digitale partnerschappen met Japan, Zuid-Korea en
Singapore opgericht.
Digitale diplomatie: Tijdens de Raad Buitenlandse Zaken van 18 juli jl.18 zijn
raadsconclusies aangenomen om richting te geven aan de HV, Commissie en
lidstaten om door middel van digitale diplomatie 1) Europese waarden te
beschermen en promoten, 2) onze weerbaarheid tegen cyberaanvallen en
ongewenste strategische afhankelijkheden te versterken en 3) onze concurrentieen innovatiekracht te versterken.

Zie ook BNC fiches: Digital Services Act, Digital Markets Act, Digitaal decennium, Kunstmatige Intelligentie,
Data Act, Data Governance Act, Europese Digitale Identiteit, Europese Verklaring m.b.t. Digitale Rechten en
Beginselen
16
Verslag informele Raad WSB 13-14 oktober 2022 | Kamerstuk | Rijksoverheid.nl
17
Zie ook BNC fiche: Cyber Resilience Act
18
Verslag Raad Buitenlandse Zaken EU 18 juli 2022 | Kamerstuk | Rijksoverheid.nl
15

4

Bouwsteen 2. Mitigeren van risicovolle strategische afhankelijkheden
Het in kaart brengen strategische afhankelijkheden
In de Kamerbrief over onderzoek naar strategische afhankelijkheden en kwetsbaarheden in
Nederland19 van november 2021 is de Kamer geïnformeerd over de uitkomsten van een
onderzoek naar Nederlandse
importafhankelijkheden waarbij 135 producten zijn
geïdentificeerd. In deze brief is de Kamer tevens geïnformeerd over de complexiteit van
waardeketens en de Europese en nationale beleidsinstrumenten die bijdragen aan het
verminderen van risicovolle strategische afhankelijkheden.
Geo-economische monitor: Om te bepalen bij welke van de 135 producten er sprake is van
een strategische afhankelijkheid wordt verder onderzoek uitgevoerd door middel van een
geo-economische monitor. 20 Ook zal de monitor ingaan op de manieren waarop landen
economische beïnvloeding gebruiken voor geopolitieke doeleinden.
TNO onderzoek: Naast en voortbordurend op de geo-economische monitor ontwikkelt TNO
een methodiek om productgroepen aan elkaar te koppelen en daarmee waardeketens
inzichtelijk te maken.21
Het onderzoeksprogramma Progress doet onderzoek naar de rol van kritieke grondstoffen in
de halfgeleiderwaardeketen.
Ook op Europees niveau vindt onderzoek plaats. De Europese Commissie heeft in 2021 een
onderzoek gepubliceerd naar strategische afhankelijkheden van de EU van derde landen.22
In februari van dit jaar heeft de EU een vervolganalyse gepubliceerd, waarin een aantal
productcategorieën nader zijn onderzocht (zeldzame aardmetalen, magnesium, chemicaliën,
zonnepanelen, cybersecurity en IT software) en waarin wordt ingegaan op de lopende
beleidstrajecten t.a.v. de strategische afhankelijkheden die in het eerste EU-onderzoek zijn
geïdentificeerd.23
Nederland neemt actief deel aan het Industrial Forum, waar lopende Europese
onderzoeken worden besproken met de Europese Commissie, EU lidstaten en het
bedrijfsleven.
Verminderen van risicovolle strategische afhankelijkheden
Waar reeds duidelijk is dat er sprake is van risicovolle strategische afhankelijkheden wordt met
urgentie ingezet op het mitigeren van de risico’s. De meest in het oog springende voorbeelden
worden hieronder beschreven:
Energie en fossiele brandstoffen
De EU-importafhankelijkheid van fossiele energiedragers is groot. Om de risico’s in de vorm
van aanbod- of prijsfluctuaties te beperken zet het kabinet, zowel in EU-verband als ook
nationaal, in op diversificatie van leveranciers, energiedragers en aanvoerroutes. De
overheid is hier normerend, stimulerend, en regulerend; het zijn bedrijven die handelen in
energie(dragers) en investeren in infrastructuur.
Ook de energietransitie draagt bij aan het beperken van strategische afhankelijkheden in
relatie tot fossiele energiedragers. Deze transitie versnelt, doordat wereldwijd het merendeel
van de investeringen in nieuwe energiecentrales nu naar hernieuwbare energie gaan, mede

Kamerstuk 35 925-XVII, nr. 54.
Er is reeds aan de Kamer toegezegd dat voor het einde van het jaar een pilot-versie van de geoeconomische monitor gepubliceerd wordt. Zie ook antwoorden op Kamervragen over het artikel 'Bedrijfsleven
waarschuwt tegen sleutelrol China in energietransitie'.
21
Vanwege de complexiteit wordt van 20 productgroepen (hieronder vallen grondstoffen, halffabricaten en/of
eindproducten) via een koppelingsmethodiek de keten in beeld gebracht. Het leggen van relaties tussen
grondstoffen, halffabricaten en eindproducten kan bijdragen aan het inzichtelijk maken van de risico’s van
strategische afhankelijkheden. Als de nog te ontwikkelen methodiek succesvol is kan deze uitgebreid worden
naar meer productgroepen.
22
Europese Commissie, Commission Staff Working document Strategic Dependencies and capacities, SWD
(2021) 352 final & Kamerbrief november 2021.
23
Updated in-depth review of Europe's strategic dependencies (europa.eu)
19
20

5

vanwege de Europese Green Deal doelstellingen. 24 Om een impuls te geven aan de Europese
waterstofmarkt doet Nederland mee aan de IPCEI waterstof.25

Halfgeleiders
EU Chips Act26: Het kabinet steunt het streven om de Europese positie in de
halfgeleiderindustrie te verstevigen door middel van de EU Chips Act. Bij de totstandkoming
van het Commissievoorstel stond Nederland in nauw contact met de Commissie en andere
relevante Europese spelers.27 Het Tsjechische EU voorzitterschap streeft naar een algemene
oriëntatie in december.
Om de eigen industrie te versterken en Europese samenwerking te bevorderen participeert
Nederland aan de IPCEI Micro-elektronica 2 voor een bedrag van 230 miljoen euro. Ook
wordt er gekeken naar de mogelijkheid om deel te nemen aan een tweede ronde.28
Via het Joint Technology Initiative KDT (Key Digital Technologies), hetgeen onderdeel is van
het Horizon Europe onderzoeksprogramma, ondersteunt de Nederlandse overheid
halfgeleider R&D activiteiten van Nederlandse bedrijven en kennisinstellingen in strategische
pan Europese projecten.
Het kabinet is daarnaast veelvuldig in contact met de Nederlandse halfgeleiderindustrie om
een gezamenlijk beeld te krijgen van de gevolgen van de geopolitieke situatie op de industrie
en de beleidsmatige uitdagingen die hierbij komen kijken.
Internationale samenwerking: De halfgeleider waardeketen is zeer mondiaal georganiseerd
en daarom voor een groot deel afhankelijk van open handel en goede internationale
samenwerking. Ontkoppeling van deze sector in verschillende mondiale blokken is niet reëel
en ook niet wenselijk. Nederland heeft daarom ook nauw contact met bondgenoten als de
VS, Japan en Zuid-Korea om internationale samenwerking verder te versterken.
Kritieke grondstoffen:
Nationale grondstoffenstrategie: Door de klimaat- en energietransitie en toepassingen in
hightech neemt de concurrentie om kritieke grondstoffen - die grotendeels van buiten de EU
worden geïmporteerd - toe. Het kabinet zet in op het vergroten van de voorzieningszekerheid
van kritieke grondstoffen en zal hierover een nationale strategie presenteren, met een
grotendeels Europese aanpak.29 Hier zal worden ingegaan op:
o Leveringszekerheid, zodat in de toekomst voldoende kritieke grondstoffen
beschikbaar zijn om onze energie- en digitale transities te realiseren. Hierbij wordt
aandacht besteed aan circulariteit, diversificatie van handelspartners en het inzetten
op onderzoek en innovatie gericht op bijvoorbeeld substitutie van grondstoffen.
o Nadere positiebepaling over diepzeemijnbouw. Hierbij zal een strikte invulling van
het voorzorgsprincipe en de cumulatie van effecten uitgangspunt zijn. Uitgangspunt
is dat exploitatieactiviteiten alleen strikt binnen de draagkracht van het mariene
ecosysteem zouden moeten plaatsvinden.
o Duurzame winning en productie in de grondstoffenketen voor een kleinere afdruk
van de Nederlandse grondstoffenconsumptie in coherentie met OS-, mensenrechten
en IMVO beleid.
In Q1 2023 wordt de Europese Critical Raw Material Act verwacht. Het kabinet voert actief
gesprekken met de CIE en andere EU-lidstaten over het aankomende voorstel.
De European Battery Alliance waar Nederland aan deelneemt moet er voor zorgen dat zowel
de productie van batterijen als de winning en opwekking van grondstoffen in de EU
plaatsvindt.
Afhankelijkheden binnen vitale infrastructuur
In 2021 heeft het Kabinet de versterkte aanpak ter bescherming van de vitale infrastructuur
aangekondigd. Hiermee wordt ingezet op het verbeteren van de bescherming van de
Zie ook Kamerbrief “Afhankelijkheden in het energiedomein”, februari 2021
Kabinet trekt extra 1,3 miljard uit voor waterstofprojecten | Nieuwsbericht | Rijksoverheid.nl
26
Zie ook BNC fiche: EU Chips Act
27
Preliminary Netherlands’ input for European Chips Act | Publication | The Netherlands at International
Organisations (permanentrepresentations.nl)
28
Kamerbrief strategisch en groen industriebeleid | Kamerstuk | Rijksoverheid.nl
29
Onder leiding van EZK, IenW en BHOS streeft het kabinet ernaar om voor het einde van het jaar de
nationale Grondstoffenstrategie naar de Kamer te sturen.
24
25

6

-

Nederlandse vitale infrastructuur door het vitaal beleid, het vitaalstelsel en waar nodig
wetgeving te herzien. Het verminderen van risicovolle strategische afhankelijkheden binnen
de vitale infrastructuur is hier een belangrijk onderdeel van.
Vanuit de EU wordt sinds 2020 gewerkt aan de Critical Entities Resilience Directive (CER)30
en de Network- and Information Security Directive (NIS2)31. Beide dragen bij aan een
verbeterde bescherming van de vitale infrastructuur door via wetgeving te borgen dat vitale
aanbieders passende maatregelen nemen tegen risico’s die de continuïteit, integriteit of
vertrouwelijkheid van hun vitale proces kunnen schaden.

Leveringszekerheid medische producten
Om leveringszekerheid van medische producten te beschermen wordt in Europees verband
samengewerkt om de grootste risicovolle strategische afhankelijkheden in productie- en
toeleveringsketens in de productie van genees- en hulpmiddelen inzichtelijk te maken en
om afspraken te maken over gezamenlijke oplossingen.32
Nederland voert gesprekken met de Commissie en de lidstaten in het kader van de Europese
farmaceutische strategie, de herziening van de EU basiswetgeving geneesmiddelen, de
Europese industriestrategie en binnen de recent opgerichte Europese Health Emergency
Preparedness Authority and Response Authority (HERA).33
Het doel van de HERA is het in kaart brengen van kwetsbaarheden in de keten en het
investeren in het beschikbaar houden van essentiële productiecapaciteit in de EU voor deze
producten. HERA is inmiddels gestart met een eerste traject. Via een Europese aanbesteding
die dit jaar is uitgeschreven (EU FAB), worden contracten voor opschaalbare stand by
productiecapaciteit van vaccins door de Commissie afgesloten.
Nederland neemt deel aan de IPCEI Health om innovaties in de geneesmiddelensector te
stimuleren die bijdragen aan het versterken van leveringszekerheid in Nederland en de EU.
Op dit moment worden ook de mogelijkheden verkend om deel te nemen aan een tweede
ronde IPCEI Health die met name gericht is op innovatie in de medische hulpmiddelen sector.
Garanderen van goederenstromen en transportsystemen
Een goed lopend transportsysteem is cruciaal voor de leveringszekerheid van de hierboven
genoemde producten (medische benodigdheden, grondstoffen, energiedragers). Daarnaast
leunt Nederland ook economisch zwaar op haar (maritiem) logistieke hub functie en hebben
de havens ook voor defensie een belangrijk rol. De scenario-studie van Clingendael/Erasmus
UPT gaat in op de invloed van China op de toekomstige Nederlandse maritiem-logistieke
hubfunctie.
Het kabinet houdt strategische afhankelijkheden in deze transportsystemen daarom nauw
in de gaten en zal deze zo nodig terugdringen om ze te kunnen waarborgen. De inzet is om
bestaand instrumentarium op nationaal en EU-niveau opnieuw te bekijken vanuit een
systeemperspectief en ook de samenwerking binnen de EU te versterken rond dit thema.
Leveringszekerheid eiwitimporten
Vanuit LNV is ingezet op de ontwikkeling van de Nationale Eiwitstrategie (NES).34
Geopolitieke spanningen, pandemieën of misoogsten kunnen de aanvoer van essentiële
grondstoffen voor de veevoeder- en levensmiddelenindustrie onder druk zetten.35 De vijf
sporen in de NES zijn: 1. vergroting van het teeltareaal van eiwitrijke vlinderbloemige
gewassen plus verdienmodel teler verstevigen; 2. hoogwaardig gebruik van reststromen in
het licht van kringlooplandbouw; 3. inzet van insecten; 4. innovatie en ontwikkeling van
alternatieve eiwitbronnen voor mens en dier; en 5. een verschuiving van dierlijk naar
plantaardig eiwit in het voedselpatroon van consumenten.
Uit het onderzoek van Wageningen Economic Research36 blijkt dat het abrupt wegvallen van
soja-importen als gevolg van de Oekraïnecrisis een flinke impact heeft op de
veevoerproductie en daarmee de vleesproductie en consumptie. Kortom, eiwitdiversificatie
en het verminderen van de afhankelijkheid van soja-import is van groot strategisch belang
in de komende jaren.
Zie ook BNC fiche: Veerkracht Kritieke Entiteiten
Zie ook BNC fiche: Netwerk - en informatiebeveiliging
32
Kamerbrief over beleidsagenda pandemische paraatheid | Kamerstuk | Rijksoverheid.nl
33
Beoordeling Verordening HERA | Rapport | Rijksoverheid.nl
34
Nationale Eiwitstrategie | Kamerstuk | Rijksoverheid.nl35 Resolutie EP 17 april 2018; EC 2018.
35
Resolutie EP 17 april 2018; EC 2018.
36
Een beknopte analyse van de gevolgen van de oorlog in Oekraïne voor de voedselzekerheid | Rapport |
Rijksoverheid.nl 2022
30
31

7

Crisisbeheersing
De EU heeft in de afgelopen periode diverse voorstellen gedaan voor Europese crisisbeheersingsstructuren en – mechanismen om leveringszekerheid van strategische producten te waarborgen.
Zowel sectoraal (HERA, Chips Act) als algemeen, in de vorm van het voorstel voor een Single Market
Emergency Instrument (SMEI). Dit kan zij doen door kwetsbaarheden in de ketens in kaart te
brengen, door te investeren in het beschikbaar houden van essentiële productiecapaciteit in de EU,
door voorraadvorming en exportbeperkingen. Het kabinet steunt de doelstelling van deze
crisisbeheersingsstructuren maar is kritisch over de onderlinge verhouding tussen de verschillende
instrumenten, de proportionaliteit en het gewenste effect van de crisismaatregelen. Om hier invloed
op uit te kunnen blijven oefenen is het van belang dat de lidstaten voldoende zeggenschap hebben
over de activering van de crisismechanismen.
Bouwsteen 3. Initiatieven om het geopolitiek handelingsvermogen van de Unie te
vergroten.
Effectievere besluitvorming in het gemeenschappelijk buitenland en veiligheidsbeleid
QMV binnen het GBVB: Cf. het regeerakkoord op sanctievorming en -implementatie,
mensenrechten-verklaringen in multilateraal verband en civiele GVDB-missies. Het is van
belang dat de EU zo snel en krachtig mogelijk reageert op ontwikkelingen in de wereld.
Breder debat over noodzaak tot effectievere besluitvorming: Door het krachtenveld wordt
op korte termijn geen doorbraak verwacht in de QMV discussie, maar deze kan evenwel een
breder debat aanwakkeren over een slagvaardiger EU buitenlandbeleid.
Tegengaan economische dwang
Als statelijke actoren afhankelijkheden gebruiken om geopolitieke doelen na te streven, een
beleidswijziging af te dwingen en inbreuk te maken soevereine keuzes van een land is sprake van
economische dwang. Wat het kabinet betreft dient het tegengaan van economische dwang primair
op Europees niveau gedaan te worden.
Anti-dwang instrument37: Dit instrument zal gericht zijn op het tegengaan van economische
dwang en daarmee het geopolitieke handelingsvermogen van de EU te vergroten. Het
kabinet verwelkomt dan ook het wetsvoorstel voor een anti-dwang instrument en zet zich in
om spoedig tot een raadspositie te komen.
Samenwerking met gelijkgezinde landen wereldwijd: dit vraagstuk is te groot om enkel
Europees aan te pakken. Het is van belang om de samenwerking te zoeken met gelijkgezinde
landen wereldwijd, hiervoor intensiveren we onze relaties met landen als Japan, Zuid-Korea,
Australië en Canada. Er wordt o.a. gekeken naar kwetsbaarheden en hoe effectief
gereageerd kan worden op economische dwang, inclusief het uitspreken van solidariteit en
de respons te coördineren in dergelijke situaties.
Uitbreiding capaciteit op postennet op het gebied van economische veiligheid
Vanuit het coalitieakkoord zijn er extra middelen voor het postennet vrijgekomen.38 Met een
aantal landen in de Indo-Pacific regio loopt reeds een dialoog over economische veiligheid,
inclusief strategische afhankelijkheden en het tegengaan van economische dwang. Het
kabinet zal in de komende jaren deze dialogen verder verbreden en uitdiepen.
Synergie bevorderen tussen ontwikkelingssamenwerking en strategische autonomie van
de EU en de partnerlanden.
Via initiatieven als de Global Gateway39 en Team Europe wordt bijgedragen aan de
ontwikkeling van OS-partnerlanden en de samenwerking met de EU en Nederland. Dit kan
goed zijn voor de autonomie van de EU als van de partnerlanden zelf. Het is daarbij van
belang om ook de kennis te vergroten over de implicaties van Nederlandse en Europese
maatregelen ten aanzien van strategische afhankelijkheden voor ontwikkelingslanden.
Versterken van ontbrekende defensiecapaciteit incl. kritieke technologieën.
Sterker en slagvaardiger EU GVDB: De komende jaren wil Nederland de samenwerking met
Europese partners verder verdiepen en verbreden, o.m. middels de implementatie van het
Strategisch Kompas. Hierbij wordt ingezet op het verbeteren van interoperabiliteit,
Zie ook BNC-fiche: Anti-dwang Instrument
Zie ook Kamerbrief Gezamenlijke internationaal-economische samenwerking Ministerie van Buitenlandse
Zaken en Ministerie van Economische Zaken en Klimaat (34952-174).
39
Zie ook BNC-fiche Global Gateway
37
38

8

-

-

uitwisselbaarheid en standaardisatie van materiaal. Ook moet de EU weerbaarder worden
tegen grensoverschrijdende uitdagingen, zoals hybride dreigingen, cyberaanvallen,
desinformatie en uitdagingen in het ruimte en maritieme domein.
Defensie-investeringen: Nederland is voorstander van nadere Europese samenwerking,
zowel op het gebied van capaciteitsontwikkeling en aanschaf van defensiematerieel, als op
oefeningen en missies en operaties. Alleen door samen te werken kan Europa meer
verantwoordelijkheid nemen voor de eigen veiligheid. In dit kader is het kabinet positief over
de recente voorstellen van de Commissie hiertoe40.
Defensie-industrie: In het licht van de geopolitieke ontwikkelingen en met name de
Russische oorlog tegen Oekraïne is een vitale Nederlandse Defensiesector nodig om onze
eigen veiligheid te kunnen beschermen en een bijdrage te kunnen leveren aan de Europese
veiligheid. Deze tijd vraagt daarom om een actieve (internationale) industriepolitiek,
waaronder meer maatwerk, gericht op een robuuste (Europese) defensiesector, waarbij wij
snel kunnen handelen naar aanleiding van bijvoorbeeld geopolitieke veranderingen,
veranderingen in de nationale veiligheidssituatie, technologische ontwikkelingen en/of
verschuivingen in de (defensie)markt. Met nadere uitwerking van de maatregelen uit de
Defensie-industrie Strategie (DIS) wordt invulling gegeven aan het versterken, beschermen
en (internationaal) positioneren van deze sector. Daarnaast steunt het kabinet de
gezamenlijke mededeling Commissie en HV over “lacunes in defensie-investeringen en de
weg voorwaarts” ter versterking van Europese Defensie Technologische en Industriële Basis
(EDTIB) en om samenwerking tussen lidstaten op het gebied van ontwikkeling en aanschaf
van defensiematerieel aantrekkelijker en makkelijker te maken.

Gezamenlijke mededeling van de Commissie en HV over “lacunes in defensie-investeringen en de weg
voorwaarts”; Versterken Europese Defensie Technologische en Industriële Basis (EDTIB), Kamerstuk PM BNC
fiche 24 juni, zie BNC Fiche: Gezamenlijke mededeling lacunes defensie-investeringen
40

9