Tweede Kamer der Staten-Generaal

2

Vergaderjaar 2023–2024

36 410 VIII

Vaststelling van de begrotingsstaten van het
Ministerie van Onderwijs, Cultuur en
Wetenschap (VIII) voor het jaar 2024

Nr. 29

BRIEF VAN DE MINISTER VAN ONDERWIJS, CULTUUR EN
WETENSCHAP
Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal
Den Haag, 30 november 2023
Met deze brief ontvangt uw Kamer mijn reactie op het evaluatierapport
Rathenau Instituut 2017–2022 van de Commissie Buitendijk. Ik heb uw
Kamer eerder geïnformeerd over de geplande evaluatie en aanbieding
hiervan dit najaar.1 Het evaluatierapport en de zelfevaluatie en bestuurlijke
reactie van het Rathenau Instituut zoals die aan mij zijn aangeboden, treft
u bijgevoegd aan.
Het Rathenau Instituut
Het Rathenau Instituut heeft als taak bij te dragen aan het maatschappelijke debat en de politieke oordeelsvorming over vraagstukken die
samenhangen met, of het gevolg zijn van, wetenschappelijke en technologische ontwikkelingen. Daarnaast heeft het Rathenau Instituut als taak het
inzicht te vergroten in de werking van het wetenschapssysteem. Deze
taken voert het Rathenau Instituut uit als onafhankelijke publieke
kennisorganisatie. Elke twee jaar stelt het Rathenau Instituut een
werkprogramma op, dat tevens aan uw Kamer wordt gezonden.2
De evaluatieopdracht
Het Rathenau Instituut wordt volgens het instellingsbesluit elke vijf jaar
beoordeeld door een onafhankelijke evaluatiecommissie op in ieder geval
haar effectiviteit en doelmatigheid. De evaluatiecommissie bestond deze
keer uit: prof.dr. S.E. Buitendijk (voorzitter), dr. K.M. Buitenweg,
dr. P.A. van der Duin, prof.dr. T.E. Swierstra, en dr. U. Wehn. De commissie
werd ondersteund door Berenschot.

1
2

kst-36410-VIII-29
ISSN 0921 - 7371
’s-Gravenhage 2023

Kamerstuk 35 925 VIII, nr. 187.
Kamerstuk 36 200 VIII, nr. 201.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2023–2024, 36 410 VIII, nr. 29

1

Naar aanleiding van de vorige evaluatie heeft het Rathenau Instituut op
mijn verzoek een eigen evaluatieprotocol opgesteld.3 Met het oog daarop
heb ik de commissie gevraagd om voor de jaren 2017 tot en met 2022 te
evalueren 1) welke impact het werk van het Rathenau Instituut heeft
gehad, 2) wat de wetenschappelijke, maatschappelijke en beleidsmatige
kwaliteit van het werk van het Rathenau Instituut was, 3) wat de vitaliteit
van het instituut is, en 4) in hoeverre de impact van het Rathenau Instituut
op een doelmatige manier is bereikt.
Positief oordeel
De evaluatiecommissie oordeelt zeer positief over het werk van het
Rathenau instituut. Zij beschrijft het Rathenau Instituut in haar rapport als
«een unieke en zeer relevante organisatie die goede kwaliteit levert en
significante impact heeft op politiek, wetenschap en samenleving.» Ik ben
verheugd met deze uitkomst. De aanbevelingen van de commissie zien op
het verder versterken van de ingeslagen weg en moedigen het Rathenau
Instituut aan om zich volgens een lerende aanpak verder te ontwikkelen.
Hieronder geef ik weer wat de aanbevelingen van de evaluatiecommissie
waren en mijn reflectie hierop.
Aanbevelingen
1. De impact verder versterken
De commissie concludeert dat het Rathenau Instituut er goed in slaagt om
impact te genereren, zowel maatschappelijk, politiek als beleidsmatig. De
commissie adviseert het Rathenau Instituut om de impact van het eigen
werk op een meer kwalitatieve wijze vast te stellen en deze zowel tijdens
als na afronding van projecten expliciet te maken. Het Rathenau Instituut
geeft in zijn reactie aan deze aanbeveling over te nemen door naast
kwantitatieve indicatoren ook in te gaan zetten op meer kwalitatieve
metingen van impact.
Ik onderschrijf deze aanbeveling. Het past bij de ontwikkeling om
activiteiten binnen de wetenschap niet alleen cijfermatig te onderbouwen,
maar ook op kwalitatieve wijze te beschouwen. Zo kan de impact van de
activiteiten van het Rathenau Instituut in de volle breedte gewaardeerd
worden.
2. De publieke waarden prominent positioneren
De commissie merkt op dat publieke waarden in de samenleving centraal
staan in de missie van het Rathenau Instituut. Om dit nog systematischer
en prominenter door te voeren, beveelt de commissie aan het begrip
publieke waarden verder uit te werken. Vervolgens kan het instituut
technologische ontwikkelingen relateren aan de publieke waarden. Ook
hiermee kan het instituut haar impact vergroten. Het Rathenau Instituut
omarmt deze aanbeveling. Zij heeft al een concreet plan om in dit kader
binnenkort een instituutsbreed programma over publieke waarden te
starten.
Het Rathenau Instituut speelt een belangrijke rol in het inzichtelijk maken
van de invloed van wetenschap, technologie en innovatie op publieke
waarden en belangen. Dit voedt de maatschappelijke dialoog. Het
Rathenau Instituut kan deze rol nog beter vervullen wanneer de publieke
waarden duidelijker gedefinieerd en geïntegreerd zijn in de werkzaam-

3

Kamerstuk Bijlage bij Kamerstuk 34 775 VIII, nr. 132.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2023–2024, 36 410 VIII, nr. 29

2

heden. Ik ben dan ook blij te horen dat het Rathenau Instituut dit middels
een instituutsbreed programma zal gaan doen.
3. De zichtbaarheid in het debat vergroten
De commissie constateert dat het Rathenau Instituut vanwege de
onafhankelijkheid en neutraliteit terughoudend is om zich te mengen in
het publieke debat. De commissie is echter van mening dat het Rathenau
Instituut voldoende kennis en expertise in huis heeft om meer op de
voorgrond te treden. Zij beveelt het Rathenau Instituut dan ook aan om
nadrukkelijker op te treden als onafhankelijke «duider» in het publieke
debat en de media. Het Rathenau Instituut geeft in zijn reactie aan
gerichter bestaande kennis in het actuele debat in te zullen brengen,
onder andere door medewerkers op te laten treden als expert.
De afgelopen periode heb ik gezien hoeveel het Rathenau Instituut te
bieden heeft. Haar rapporten zijn een mooie illustratie van de kennis en
expertise van het Rathenau Instituut. Tegelijkertijd kan het Rathenau
Instituut met haar kennis en expertise ook op andere manieren bijdragen
aan het publieke debat. Ik ben het dus met de commissie eens. Ik ben
verheugd dat het Rathenau Instituut zich heeft voorgenomen om meer op
de voorgrond te treden. Daarnaast is het bemoedigend om te lezen dat de
commissie concludeert dat het Rathenau Instituut zich ten opzichte van de
vorige evaluatieperiode succesvol heeft ingezet om de zichtbaarheid bij
het brede publiek en het parlement te vergroten.
4. Het accent verleggen naar overstijgend meta-onderzoek
De commissie ziet in het Rathenau Instituut de meerwaarde dat het boven
individuele onderzoeken uit kan stijgen en daarmee trends kan identificeren en overzicht kan scheppen. Aanvullend eigen onderzoek door het
Rathenau Instituut kan zich richten op het bestuderen van attitudes en
standpunten van verschillende groepen binnen de samenleving over
technologie en wetenschap. Het Rathenau Instituut stelt in zijn reactie dat
het analyseren van al beschikbare kennis en het interviewen van
verschillende experts een belangrijke plek inneemt in zijn werk. Ook geeft
het Rathenau Instituut aan het belangrijk te vinden dat er ruimte blijft voor
eigen kennisontwikkeling en onderzoek.
Uit de conclusies van de commissie en mijn eigen ervaringen maak ik op
dat het Rathenau Instituut goed in staat is bestaande kennis en perspectieven te verbinden met nieuwe kennis en trends te signaleren. Tegelijkertijd zie ik dat het Rathenau Instituut tevens belangwekkend eigen
onderzoek verricht om het inzicht in het wetenschapssysteem te
vergroten. De balans tussen enerzijds het duiden van bestaand onderzoek
en het identificeren van trends en anderzijds het doen van aanvullend
eigen onderzoek blijft een terugkerend gespreksonderwerp tussen mij en
het instituut.
5. Meer aandacht voor Open Science en Citizen Science
De commissie moedigt het Rathenau Instituut aan om zich te blijven
inspannen voor Open Science, waarvan Citizen Science een integraal
onderdeel is. Dat doet het instituut door burgers bij zijn eigen onderzoek
te betrekken en door de ontwikkelingen rond de praktijk van Open Science
te monitoren en beoordelen. De commissie adviseert het instituut om
vooral het tweede aspect sterker voor het voetlicht te brengen. Het
Rathenau Instituut ziet deze aanbeveling als een aansporing om breed te
blijven investeren in opkomende thema’s die raken aan veranderingen in
de wetenschap.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2023–2024, 36 410 VIII, nr. 29

3

De vrije toegang tot de resultaten van onderzoek en wetenschap, die
wordt verbeterd door Open Science, is cruciaal voor het oplossen van
maatschappelijke vraagstukken. Ik ben daarom blij met de constatering
van de commissie dat het Rathenau Instituut Open Science en Citizen
Science heeft omarmd. Ik herken de belangrijke rol die het Rathenau
Instituut heeft om dergelijke grote ontwikkelingen binnen de wetenschap
te volgen.
6. Verheldering van een aantal rollen in de governance
De commissie merkt op dat het Rathenau Instituut de rolverdeling in de
interne governance structuur kan verduidelijken en formaliseren om de
vitaliteit van de organisatie te vergroten. Het Rathenau Instituut is het
hiermee eens en geeft aan al begonnen te zijn met het verhelderen van
interne rollen en verantwoordelijkheden.
Ik constateer dat het Rathenau Instituut voortvarend werkt aan het
versterken van de interne organisatie. Het is goed om op te merken dat
deze aanbeveling niet gaat over de verhouding met de KNAW, die sinds
de vorige evaluatie verduidelijkt is en naar tevredenheid functioneert,
zoals de commissie aangeeft.
7. Stroomlijning van het evaluatieproces
De commissie ziet mogelijkheden om het evaluatieproces verder te
verbeteren Een mogelijkheid daarvoor is volgens de commissie om de
cyclus van het werkprogramma gelijk te trekken met de externe evaluatiecyclus. Het Rathenau Instituut onderschrijft dit in zijn reactie. Het instituut
ziet het als een waardevolle suggestie om de looptijd van het werkprogramma te verlengen.
Naar aanleiding van de vorige evaluatie heeft het Rathenau Instituut veel
aandacht geschonken aan het ontwikkelen van een eigen evaluatieprotocol.4 Als volgende stap zal ik bezien of ik dit protocol samen met het
Rathenau Instituut verder kan optimaliseren tot een eenduidig document.
Ik zie geen bezwaar tegen het verlengen van de looptijd van het werkprogramma. Wel wil ik bezien hoe ik op de hoogte gehouden wordt van de
kortetermijnplanning en -strategie van het instituut en de wijze waarop
het instituut inspeelt op de actualiteit. Ik ga in gesprek met het Rathenau
Instituut over deze aanbevelingen.
Het Rathenau Instituut is voor mij een belangrijk instituut. Het is van grote
waarde om beleid te kunnen vormgeven met behulp van relevante
inzichten in wetenschappelijke en technologische ontwikkelingen. Het
Rathenau Instituut draagt daar in belangrijke mate aan bij en is daarmee
een schoolvoorbeeld hoe het bijdraagt aan Science for Policy. Ik wens het
Rathenau Instituut veel succes in de opvolging van de aanbevelingen en
de vervulling van haar taken. Tot slot wil ik mijn waardering uitspreken
over de manier waarop het instituut zich heeft ingespannen voor de
voorbereidingen van de evaluatie door de commissie.
Gelijktijdig stuur ik deze reactie aan de voorzitter van de Eerste Kamer.
De Minister van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap,
R.H. Dijkgraaf

4

Bijlage bij Kamerstuk 34 775 VIII, nr. 132.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2023–2024, 36 410 VIII, nr. 29

4