Tweede Kamer der Staten-Generaal

2

Vergaderjaar 2016–2017

26 488

Behoeftestelling vervanging F-16

Nr. 419

LIJST VAN VRAGEN EN ANTWOORDEN
Vastgesteld 30 november 2016
De vaste commissie voor Defensie heeft een aantal vragen voorgelegd
aan de Minister van Defensie over de brief van 20 september 2016 inzake
de zestiende voortgangsrapportage project Verwerving F-35 (Kamerstuk
26 488, nr. 416).
De Minister heeft deze vragen beantwoord bij brief van 24 november
2016. Vragen en antwoorden zijn hierna afgedrukt.
De voorzitter van de commissie,
Ten Broeke
De griffier van de commissie,
De Lange

kst-26488-419
ISSN 0921 - 7371
’s-Gravenhage 2016

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 26 488, nr. 419

1

1
Hoeveel van de 40 miljoen euro die Defensie in 2016 heeft
gereserveerd voor valutaschommelingen is bestemd voor
verwerving van de F-35?
19
Is de in de begroting opgenomen reservering voor valutaschommelingen van 40 miljoen euro wel of niet aangewend voor dit
project?
De reservering voor valutaschommelingen van € 40 miljoen wordt niet
ingezet om valutategenvallers bij het project «Verwerving F-35» te dekken
omdat voor dit project afzonderlijke afspraken zijn gemaakt.
2
Loopt de planning voor het project F-35 motoronderhoud
(aanbestedingen, vastgoedzaken) volgens de planning?
43
Is het de verwachting dat het geplande onderhoudscentrum
Woensdrecht tijdig klaar is voor het onderhoud aan de motoren?
Indien dit niet het geval is, waar zal dan het motorenonderhoud
plaatsvinden?
Het project «F135 motorenonderhoud» verloopt volgens de planning. De
belangrijkste aandachtspunten zijn de aanbesteding van de onderhoudswerkplaats en van de proefdraaiopstelling voor de motoren. Na de
oplevering zullen in de loop van 2019 achtereenvolgens de inrichting van
de werkplaats, de training van personeel en de kwalificatie van de faciliteit
worden uitgevoerd. In het vierde kwartaal van 2019 zal de faciliteit in
bedrijf worden genomen. Zoals gemeld in de Voortgangsrapportage
Verwerving F-35, is de oplevering van de gebouwen mede afhankelijk van
de tijdige beschikbaarheid van vergunningen. Dit blijft een planningsrisico
totdat de vergunningaanvragen zijn goedgekeurd.
3
Kunt u een overzicht geven van Europese landen en de wijze
waarop zij omgaan met BTW-afdracht voor Defensie-uitgaven?
Bent u bereid te overwegen om de Nederlandse defensie-uitgaven
vrij te stellen van BTW-afdracht? Zo nee, waarom niet?
De Europese lidstaten moeten zich houden aan de Europese btw-richtlijn.
Die bepaalt dat een btw 0-tarief geldt voor oorlogsschepen. Voor militaire
luchtvaartuigen geldt alleen het btw 0-tarief als die regel nationaal reeds
bestond op 1 januari 1978, de startdatum van de Europese harmonisatie
van de btw. Het is niet mogelijk van de Europese btw-richtlijn af te wijken.
Verder verwijs ik naar de brief van 30 oktober 2015 over internationale
militaire samenwerking (Kamerstuk 33 279, nr. 16), met daarin een
passage over de btw en Europese regelgeving.
4
Wat is de meeste recente stand van zaken ten aanzien van een
eventuele Block Buy?
5
Is er al iets meer bekend over een eventuele Block Buy?
Op korte termijn zal de Kamer een brief ontvangen over de block buy.
6
Zijn er eventuele extra kosten verbonden aan de softwarevertraging en de hieruit voorvloeiende risico’s voor vertraging
van operationele testen?

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 26 488, nr. 419

2

De ontwikkeling van de software valt onder de System Development and
Demonstration fase (SDD) waaraan Nederland deelneemt met een vast
bedrag. Het JPO heeft onlangs laten weten dat ongeveer $ 500 miljoen
meer nodig is om de SDD-fase te voltooien. Deze extra kosten zijn voor
rekening van de Verenigde Staten. De andere partners dragen daaraan
niet bij.
Een vertraging van de operationele testen kan ertoe leiden dat de
Nederlandse eenheid en de twee toestellen langer op Edwards moeten
blijven. In dat geval zullen de toestellen later beschikbaar komen voor de
opleidingen die op Luke Air Force Base worden gegeven. Als dit tot extra
kosten leidt, zullen die in het projectbudget worden opgevangen.
7
Waarom trekt Defensie de conclusie dat de bedrijfszekerheid zich
goed ontwikkelt, als de planning nog achterloopt (53% ipv 60%)?
De bedrijfszekerheid verbetert gestaag. Zo was de bedrijfszekerheid van
de toestellen eerder 51 procent (Voortgangsrapportage van maart jl.,
Kamerstuk 26 488, nr. 404) en is die nu 53 procent. Gedurende de inzet
van de Nederlandse toestellen vanaf Leeuwarden was de bedrijfszekerheid van deze toestellen overigens 72 procent.
8
Hoeveel van de 53 geplande toestellen voor 2016 zijn er
inmiddels afgeleverd door Lockheed Martin?
Op 10 november jl. had Lockheed Martin 36 van de 53 toestellen geproduceerd. Dit is lager dan gepland omdat veranderingen in de productie
nodig waren nadat bleek dat isolatiemateriaal niet voldeed aan de
kwaliteitseisen.
9
Zijn de extra investeringen die de Amerikaanse overheid in het
project F-35 doet om initiatieven voor een lagere stukprijs te
bewerkstelligen, enkel bedoeld voor Amerikaanse bedrijven, of
komen die ten goede aan alle (internationale) bedrijven die
meedoen aan de productie?
Nee, investeringen om de productiekosten te laten dalen worden daar
gedaan waar ze het grootste effect hebben. Er kan dus worden geïnvesteerd in bedrijven in verschillende landen.
10
Welke effecten hebben de eventuele nieuwe verdragen met
Duitsland en Frankrijk op de toekomstige inzetbaarheid van
Nederlandse vliegtuigen?
België, Luxemburg en Nederland zijn samen in gesprek met Frankrijk en
afzonderlijk met Duitsland over samenwerking bij de luchtruimbewaking
in aanvulling op de intensieve onderlinge samenwerking van de Beneluxpartners. De aanvullende samenwerking houdt in dat jachtvliegtuigen een
verdacht Renegade vliegtuig kunnen volgen tot over de grens, totdat
jachtvliegtuigen van het partnerland deze taak in het eigen luchtruim
hebben overgenomen. Naar verwachting zal dit slechts incidenteel aan de
orde zijn. De jachtvliegtuigen van de Quick Reaction Alert (QRA) hoeven
niet vaker of minder vaak paraat te staan. De samenwerking is dan ook
niet van invloed op de inzetbaarheid van de Nederlandse toestellen.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 26 488, nr. 419

3

11
Wat zou het gevolg zijn van een vertraging in de uitvoering van
de operationele testen op de block 3F software? Wanneer zou de
F-35 in dat geval operationeel zijn?
Alle aandacht is gericht op voltooiing van de block 3F software zodat de
Amerikaanse marine met die software in 2018 de IOC-status kan behalen.
Vertraging in de levering van de uiteindelijke block 3F software kan tot
vertraging leiden in de uitvoering en voltooiing van de operationele
testen. In dat geval komen de Nederlandse toestellen later beschikbaar
voor training en opleiding. Voor Nederland heeft enige vertraging geen
directe invloed op het behalen van een eerste operationele capaciteit
(IOC-status) per eind 2021.
12
Is het rapport van de NLR al klaar? Zo ja, wanneer wordt dit naar
de Kamer gestuurd?
Het rapport is vrijwel gereed en zal in de komende weken aan de Kamer
worden gestuurd.
13
Welke afspraken zijn er gemaakt m.b.t. de inzet van de risicoreservering? Mag dit wel of niet ingezet worden voor het opvangen
van valutawisselingen?
16
Hoe verhoudt de bewering dat eventuele vrijval in de risicoreservering van het project «Verwerving F-35» aan het eind van het
project kan worden ingezet voor het opvangen van valutaschommelingen zich tot de eerdere afspraak dat de risicoreservering
niet mag worden gebruikt voor valutarisico’s? Klopt het dat u
deze eerdere afspraak schendt met deze bewering?
Bij de besluitvorming over de aanschaf van de F-35 zijn de volgende
afspraken gemaakt over de inzet van de risicoreservering. De risicoreservering kan worden ingezet voor tegenvallers in het project, maar is niet
bestemd voor prijs- en loonbijstellingen en evenmin voor het opvangen
van valutaschommelingen. Voorts is afgesproken dat als de risicoreservering niet volledig wordt aangesproken, de ruimte in het budget kan
worden aangewend voor de aanschaf van extra toestellen. Dit betekent
dat, aan het einde van het project, de risicoreservering kan worden
gebruikt ter compensatie van een eerder ontstaan tekort vanwege
valutaschommelingen.
14
Op welke wijze en door wie wordt de toekomstige dollarkoers
bepaald, die mede bepalend is voor de langjarige gemiddelde
dollarkoers?
Defensie maakt gebruik van gegevens uit het Centraal Economisch Plan
van het Centraal Planbureau. Hiermee bepaalt Defensie jaarlijks de
gemiddelde dollarkoers over de afgelopen tien jaar.
15
Wat voor waardevolle kennis en ervaring hebben de belevingsvluchten opgeleverd voor de logistiek, ondersteuning, onderhoud
en vliegoperaties op een locatie buiten de thuisbasis van de
toestellen?

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 26 488, nr. 419

4

Allereerst waren de belevingsvluchten van groot belang voor de
omwonenden van de vliegbases Leeuwarden en Volkel. Voorts heeft
Defensie tijdens het gebruik van de F-35 toestellen in Nederland ook
ervaringen opgedaan in de logistiek, de ondersteuning en het onderhoud.
Het betreft bijvoorbeeld het gebruik van de beveiligde verbinding naar
Edwards Air Force Base, de thuisbasis van de toestellen. Ook zijn kennis
en ervaring opgedaan over de samenstelling, de herbevoorrading en het
gebruik van het reservedelenpakket voor een kortdurende inzet. Het gaat
dan bijvoorbeeld om de werkwijze van de bestelsystematiek, de bevoorradingstijden en de douaneafhandeling.
Ook zijn operationele ervaringen opgedaan. Voor de Nederlandse vliegers
was het de eerste ervaring met F-35 vluchten buiten de Verenigde Staten.
Tijdens de vlucht is regelmatig bijgetankt bij de Nederlandse KDC-10.
Zowel voor de F-35 vliegers als voor de bemanning van de KDC-10 was dit
een waardevolle training. Voorts konden Nederlandse militaire verkeersleiders ervaring opdoen met de begeleiding van de F-35 toestellen in het
Europese luchtruim.
16
Hoe verhoudt de bewering dat eventuele vrijval in de risicoreservering van het project «Verwerving F-35» aan het eind van het
project kan worden ingezet voor het opvangen van valutaschommelingen zich tot de eerdere afspraak dat de risicoreservering
niet mag worden gebruikt voor valutarisico’s? Klopt het dat u
deze eerdere afspraak schendt met deze bewering?
Zie het antwoord op vraag 13.
17
Klopt het dat het kabinet pas aan het einde van het project gaat
bekijken of er daadwerkelijk problemen zijn door valutaschommelingen en dus ook dan pas gaat kijken hoe deze opgelost
worden? Wanneer is dit einde van het project?
Defensie meldt elk jaar in september in de Voortgangsrapportage
Verwerving F-35 het verschil tussen het projectbudget en de projectraming.
Daarin is ook zichtbaar welk deel van het verschil is toe te schrijven aan
valutaschommelingen. Zowel veranderingen in de dollarkoers als in de
prijzen (in dollars) zullen de komende jaren van invloed zijn op de
ramingen. Het project eindigt als het laatste F-35 toestel aan Defensie is
geleverd. Ten tijde van de bestelling van de laatste toestellen kan een
besluit worden genomen over het gebruik van een eventueel resterend
deel van het budget inclusief de risicoreservering.
18
Waarom is ook al weer gekozen om het motoronderhoud van de
F-35 als een separaat project aan te wijzen?
Het project Verwerving F-35 voorziet zoals bekend in de vervanging van
de F-16 voor Defensie. Het motorenonderhoud staat daar los van en heeft
een eigen projectbudget. Dat geldt ook voor andere aan de F-35 gerelateerde projecten zoals de verwerving van kapitale munitie.
19
Is de in de begroting opgenomen reservering voor valutaschommelingen van 40 miljoen euro wel of niet aangewend voor dit
project?

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 26 488, nr. 419

5

Zie het antwoord op vraag 1.
20
Klopt het dat de Studiegroep Begrotingsruimte geen enkele
oplossing heeft geboden voor de problematiek rond valutaschommelingen, terwijl u diverse keren hebt aangegeven dat dit wel zou
worden meegenomen? Heeft Defensie hier dan wel/geen specifieke vragen over gesteld aan de Studiegroep?
Defensie heeft de Studiegroep Begrotingsruimte uitleg gegeven over de
aard en omvang van de problemen die valutaschommelingen voor
Defensie veroorzaken en over mogelijke oplossingsrichtingen. Het kabinet
heeft vervolgens besloten een reservering van € 40 miljoen in te stellen.
De afspraak is dat deze niet wordt aangewend voor valutaschommelingen
van het project Verwerving F-35.
21
Welk bedrag van de risicoreservering komt op basis van de
huidige ramingen vrij te vallen?
Defensie heeft € 487 miljoen beschikbaar voor investeringsrisico’s bij de
verwerving van de F-35. De laatste risico-inventarisatie heeft uitgewezen
dat er naar schatting € 110 miljoen nodig is om investeringsrisico’s op te
vangen (tabel 23 en 24 van de rapportage). Als al deze risico’s werkelijkheid worden, blijft er naar verwachting € 377 miljoen over. Dit is zoals
bekend exclusief het valutarisico.
22
Is het inzetten van de risicoreservering als enige oplossing
aangedragen voor een eventueel probleem met de valutaproblematiek?
In de Voortgangsrapportage Verwerving F-35 is gemeld dat een eventuele
vrijval in de risicoreservering van het project «Verwerving F-35» aan het
einde van het project kan worden aangewend voor het opvangen van
valutaschommelingen of, als de reservering daar ruimte voor biedt, voor
de aanschaf van extra toestellen.
23
Welke kosten zijn er tot nu toe gemaakt voor inhuur van externe
expertise die geleverd wordt door nationale instellingen zoals het
NLR en TNO? Passen deze binnen het hiervoor opgestelde
budget?
In de periode van augustus 2012 tot en met oktober 2016 is € 6,14 miljoen
(inclusief € 1,07 miljoen BTW) uitgegeven aan de inhuur van NLR en TNO.
Dit is betaald uit het projectbudget.
24
Indien het vrijgevallen bedrag van de risicoreservering ingezet
kan worden voor de aankoop van extra toestellen, hoe wordt dit
dan verwerkt in de exploitatiekosten?
De aanschaf van extra toestellen zal leiden tot hogere exploitatiekosten
die zullen moeten passen binnen het vastgestelde kader van het
investerings- en exploitatiebudget, inclusief de risicoreserveringen.
25
Wanneer verwacht u dat de inrichting van de extracomptabele
projectadministratie is afgerond?

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 26 488, nr. 419

6

In 2016 is begonnen met de ontwikkeling van de extracomptabele
projectadministratie. Naar verwachting zal daarmee vanaf begin 2017
worden gewerkt. Op grond van de gebruikservaring zal de administratie
vervolgens verder worden verfijnd.
26
Zijn in block 3F alle door Nederland gewenste functionaliteiten
opgenomen? Of worden er functionaliteiten doorgeschoven naar
latere updates (block 4)?
Block 3F zal functionaliteiten bevatten om de beoogde missies te kunnen
uitvoeren. Zoals gemeld in de Voortgangsrapportage Verwerving F-35 van
maart 2016 (Kamerstuk 26 488, nr. 404) is thans van één niet operationele
functionaliteit bekend dat deze wordt doorgeschoven van block 3F naar
block 4. Het betreft een dataverbinding waarmee al tijdens de vlucht de
onderhoudsbehoefte van het toestel kan worden doorgegeven.
27
Denkt Defensie al na over een eventuele upgrade naar Block 4?
Of is dat voor de levering van de Nederlandse vliegtuigen (vanaf
2019) niet nodig? Op welke termijn denkt het kabinet dan wel
een upgrade nodig te hebben?
30
Zijn de kosten die zijn gemoeid met het voorzien van nieuwe of
gewijzigde hardware in de toestellen al meegenomen in de
onderhoudskosten of komen deze kosten bovenop de reeds
voorziene onderhoudskosten?
31
Is iedereen verplicht de nieuwe of gewijzigde hardware af te
nemen bij Lockheed Martin? Is iedereen verplicht de nieuwe of
gewijzigde hardware te laten plaatsen door een vaste leverancier,
dan wel producent, dan wel fabrikant die aangewezen is door
Lockheed Martin? Kunnen Nederlandse bedrijven in aanmerking
komen voor het produceren of installeren van deze nieuwe of
gewijzigde hardware? En geldt dit ook voor alle computers die
vervangen moeten worden?
32
Bestond over de verplichte vervanging van de nieuwe of gewijzigde hardware voorafgaand aan de aanschaf van de Nederlandse
toestellen al duidelijkheid? En over de vervanging van de
computers? Zo ja, zijn deze financiële gevolgen opgenomen in het
gereserveerde budget? Zo ja, onder welke kostenpost? Indien er
geen duidelijkheid was over de verplichte afname van nieuwe of
gewijzigde hardware, wanneer was dat u voor het eerst bekend?
De voltooiing van de ontwikkelingsfase (SDD-fase) van het toestel is
voorzien voor eind 2017. Onderdeel van de Production, Sustainment and
Follow-on Development (PSFD-MoU) uit 2006 is de Follow on Modernization voor de doorontwikkeling van het toestel. De F-35 zal evenals de
F-16 steeds worden doorontwikkeld en daarvoor komen stapsgewijs
nieuwe functies beschikbaar. Het toestel zal daarom periodiek moeten
worden voorzien van nieuwe hard- en software. De eerste stap is de
ontwikkeling van block 4, de opvolger van block 3F. Naar de huidige
inzichten zal de eerste fase van block 4 vanaf 2020 beschikbaar komen
voor de bestaande toestellen. Het productieproces wordt daarop
aangepast zodat nieuwe toestellen direct van de nieuwste hard- en
software zijn voorzien.
Defensie heeft vanaf het begin rekening gehouden met de stapsgewijze
doorontwikkeling van de F-35. In het budget is daarom rekening

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 26 488, nr. 419

7

gehouden met de modificatieskosten (tabel 19 in de Voortgangsrapportage Verwerving F-35). In de loop van de tijd zal er meer duidelijkheid
ontstaan over de precieze capaciteiten en de kosten daarvan. Hoewel niet
verplicht, ligt het wel in de rede de toestellen te modificeren.
De toestellen worden niet bij Lockheed Martin gemodificeerd. Een deel
van de toekomstige modificaties zal naar verwachting op Woensdrecht
kunnen worden uitgevoerd. Grotere modificaties zullen waarschijnlijk in
de assemblagefabriek in Cameri in Italië worden uitgevoerd. Ook
Nederlandse bedrijven kunnen voor de uitvoering van modificatiewerkzaamheden in aanmerking komen.
28
Wanneer kan de Kamer het verslag van de business case over
PS-module verwachten?
Defensie werkt aan de business case om te kunnen vaststellen of deze
module rendabel is. De uitkomst wordt verwacht in de zomer van 2017.
29
De voortgang van het ontwikkelings- en testprogramma verliep in
grote lijnen volgens planning. Hoeveel procent van de planning is
gehaald, en hoeveel dus niet?
Zoals beschreven in de rapportage is het testprogramma voor zo’n 80
procent gereed en nadert de ontwikkelingsfase het einde. Het JPO houdt
rekening met drie tot vier maanden vertraging ten opzichte van eind 2017,
het moment waarop de ontwikkelingsfase volgens de planning gereed zou
zijn.
30
Zijn de kosten die zijn gemoeid met het voorzien van nieuwe of
gewijzigde hardware in de toestellen al meegenomen in de
onderhoudskosten of komen deze kosten bovenop de reeds
voorziene onderhoudskosten?
31
Is iedereen verplicht de nieuwe of gewijzigde hardware af te
nemen bij Lockheed Martin? Is iedereen verplicht de nieuwe of
gewijzigde hardware te laten plaatsen door een vaste leverancier,
dan wel producent, dan wel fabrikant die aangewezen is door
Lockheed Martin? Kunnen Nederlandse bedrijven in aanmerking
komen voor het produceren of installeren van deze nieuwe of
gewijzigde hardware? En geldt dit ook voor alle computers die
vervangen moeten worden?
32
Bestond over de verplichte vervanging van de nieuwe of gewijzigde hardware voorafgaand aan de aanschaf van de Nederlandse
toestellen al duidelijkheid? En over de vervanging van de
computers? Zo ja, zijn deze financiële gevolgen opgenomen in het
gereserveerde budget? Zo ja, onder welke kostenpost? Indien er
geen duidelijkheid was over de verplichte afname van nieuwe of
gewijzigde hardware, wanneer was dat u voor het eerst bekend?
Zie het antwoord op vraag 27.
33
Klopt het dat de onderhoudskosten van de F-35 ten opzichte van
de onderhoudskosten van de F-16 ruim 1,5 keer zoveel zijn?
Zoals bekend zijn de geraamde exploitatiekosten per toestel voor de F-35
hoger dan voor de F-16. Defensie heeft in 2013 vastgesteld dat met de

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 26 488, nr. 419

8

exploitatieraming voor F-16 jachtvliegtuigen 37 F-35 toestellen kunnen
worden geëxploiteerd. De exploitatiekosten van de Nederlandse F-35
toestellen worden nu geraamd op gemiddeld € 296,2 miljoen per jaar.
34
Is er een mogelijkheid om het onderhoud van de F-35’s die
Nederland krijgt uit te besteden?
Een deel van het onderhoud aan de F-35 zal worden uitbesteed. Zoals
onlangs bekend werd, zijn er nu reeds twee Nederlandse bedrijven
geselecteerd om componentenonderhoud uit te voeren. Evenals bij de
motor van de F-16 het geval is, zal een private partner het onderhoud aan
de F-35 motoren op Woensdrecht uitvoeren (publiek-private samenwerking). Ook zal een deel van het onderhoud aan vliegtuigen in het
Italiaanse Cameri worden uitgevoerd.
35
Bent u er zeker van dat Nederland al het personeel kan
aantrekken dat noodzakelijk is voor onderhoud van de technologisch zeer hoogwaardige F-35’s en dat daar tevens voldoende
budget voor beschikbaar is?
Defensie zal waar mogelijk gebruikmaken van het F-16 onderhoudspersoneel. Een deel van het (componenten)onderhoud aan de F-35 zal
worden uitbesteed. Mocht dat nodig zijn, dan zal Defensie de werving van
personeel aanpassen aan veranderende eisen.
36
Wat zijn op dit moment de verwachte kosten van de modificatie
naar de block 3f configuratie?
De toestellen die in de toekomst voor Nederland zullen worden gebouwd,
worden geleverd in de block 3F configuratie (of hoger). Daarvoor hoeft
niet extra te worden betaald. De huidige twee Nederlandse testtoestellen
zullen in de komende jaren nog wel moeten worden gemodificeerd naar
de block 3F standaard. De totale geraamde kosten daarvan zijn ongeveer
€ 23 miljoen en maken deel uit van het projectbudget.
37
Wat zijn de gevolgen van het feit dat Nederland in de jaren
2021–2023 slechts 4 jachtvliegtuigen kortdurend kan inzetten,
voor Nederlandse deelname aan internationale missies?
Defensie werkt voor planningsdoeleinden met een ambitieniveau voor de
F-16 en de F-35 waarbij in de periode 2021–2023 inderdaad vier jachtvliegtuigen kortdurend kunnen worden ingezet. De precieze inzetmogelijkheden in die jaren zullen echter gaandeweg duidelijk worden.
38
Is er eventueel een rol weggelegd voor vluchtsimulators bij het
maken van het jaarlijks benodigde aantal vlieguren indien een
toestel zou uitvallen en de trainingscapaciteit afneemt? Zo nee,
waarom niet?
Vluchtsimulatie is een standaard onderdeel van het trainingsprogramma
van de F-35 vliegers en het belang daarvan zal in de toekomst alleen maar
toenemen. De vluchtsimulatoren kunnen echter niet alle vlieguren
vervangen. Bij verlies of uitval van een toestel zal Defensie zowel van
vluchtsimulatoren als van de andere toestellen gebruikmaken.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 26 488, nr. 419

9

39
Klopt het dat het 1,2 miljard Canadese dollars kost als Canada
afziet van aanschaf van de F-35? Hoe groot is dit bedrag uitgedrukt in euro’s? En wat zijn de financiële consequenties voor
aanschaf van de F-35 door Nederland?
Canada is partner in het F-35 programma, neemt deel aan de ontwikkelingsfase en voert een nieuwe kandidatenevaluatie uit voor de vervanging
van de F-18 toestellen. Mocht Canada ervoor kiezen geen F-35 toestellen
aan te schaffen, dan kan dit leiden tot een beperkte stijging van de
stuksprijs in de productiejaren waarin de Canadese toestellen gepland
waren. De stuksprijs in een productiejaar is echter van veel factoren
afhankelijk.
40
Wanneer verwacht u duidelijkheid over eventuele aanschaf van
de F-35 door België?
België beoogt in 2018 een keuze te maken, zodat vanaf 2023 de F-16 kan
worden vervangen. De F-35 is daarvoor een kandidaat.
41
Hoeveel zou het kosten als nu wordt besloten tot stoppen met de
aanschaf van de F-35? Hoeveel is al betaald, en hoe groot is de
financiële schade dan?
In 2012 heeft de Algemene Rekenkamer onderzocht wat de gevolgen
zouden zijn als Nederland de deelname aan het F-35 programma zou
staken (Kamerstuk 26 488, nr. 302). Het bleek dat stoppen met het F-35
programma niet voor de hand lag. Sindsdien heeft Nederland gekozen
voor de F-35 en zijn de uitgaven verder toegenomen.
Met de jaarlijkse voortgangsrapportage in maart ontvangt u een verantwoording van de uitgaven die Defensie heeft gedaan. Eind 2015 had
Defensie € 1.447 miljoen uitgegeven aan het F-35 programma. Dit is
inclusief de Nederlandse deelname van $ 800 miljoen aan de ontwikkelingsfase.
42
Zijn er al nieuwe ontwikkelingen rond de keuze voor de plek waar
het onderhoudswerk van de Europese regio plaats gaat vinden?
Wanneer gaat het JPO tot een keuze over en welke kans maakt
Woensdrecht om hiervoor aangewezen te worden?
Het onderhoud aan componenten en de inrichting van de logistiek en
opslag worden gefaseerd aanbesteed. Nederlandse bedrijven maken kans
op de gunning van opdrachten. Onlangs heeft het JPO bekend gemaakt
dat twee Nederlandse bedrijven onderhoud aan een deel van de componenten van de F-35 mogen gaan uitvoeren.
43
Is het de verwachting dat het geplande onderhoudscentrum
Woensdrecht tijdig klaar is voor het onderhoud aan de motoren?
Indien dit niet het geval is, waar zal dan het motorenonderhoud
plaatsvinden?
Zie het antwoord op vraag 2.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 26 488, nr. 419

10

44
Klopt het dat zogenaamde niet partnerlanden, zoals Japan, net zo
goed meedingen naar productieorders voor de F-35, bijvoorbeeld
voor onderdelen, en dat de status van partnerland op dit punt dus
niets voorstelt?
De bedrijven uit partnerlanden die vanaf de ontwikkelingsfase bij het
programma betrokken zijn geweest bevinden zich in een gunstige positie
om mee te dingen naar orders. Deze bedrijven hebben al vele jaren hun
inbreng geleverd zowel in de ontwikkelingsfase als in de productiefase en
hebben hun betrouwbaarheid en technische prestaties aangetoond. De
veelal lange betrokkenheid van deze bedrijven bij de productiefase geeft
hen op het punt van de kostprijs een voordeel (de learning curve). Behalve
bedrijven uit partnerlanden kunnen ook bedrijven uit niet-partner landen
meedingen naar productieorders. Japan heeft overigens besloten 42
toestellen aan te schaffen en heeft geïnvesteerd in een – kostbare –
assemblagefaciliteit.
45
Kunt u een concreet bedrag geven van hoeveel minder de
afdracht aan de Staat is als gevolg van aanpassing van het
afdrachtpercentage?
Het huidige afdrachtpercentage van 2 procent blijft in stand. De oude
afspraak om het afdrachtpercentage vanaf 2018 stapsgewijs te verhogen
van 2 procent naar 4,1 procent zal zoals bekend niet worden uitgevoerd.
Dit heeft geen gevolgen voor het totaal door de Staat te ontvangen
bedrag van € 105 miljoen netto contante waarde in prijspeil 2001. Door
verbreding van de afdrachtgrondslag met alle instandhoudingsopdrachten en het verlengen van de afdrachttermijn van 2050 tot 2062 blijft
namelijk het met de industrie afgesproken bedrag in stand. Een en ander
is nader toegelicht in de brief van 22 juli 2015 (Kamerstuk 26 488, nr. 391)
en in de Voortgangsrapportage Verwerving F-35 van 15 maart 2016, blz. 32
– 33 (Kamerstuk 26 488, nr. 404)
46
Hoe groot is het probleem van bedrijven die wel omzet behalen
uit de F-35 maar de MFO niet hebben ondertekend, waardoor de
staat een lagere afdracht ontvangt? Hoe gaat de Staat om met
bedrijven die de MFO niet willen ondertekenen?
47
Zijn er ook bedrijven betrokken bij het project F-35 die het MFO
niet willen ondertekenen? Zo ja, hoe gaat u daarmee om?
Vier bedrijven, zogenoemde free riders, hebben in de periode vanaf 2008
op eigen kracht productieopdrachten verworven. De waarde daarvan
bedroeg ongeveer € 8,15 miljoen. Daarmee zou een afdracht zijn gemoeid
van ongeveer € 0,163 miljoen. Dit bedrag moet worden bezien in
verhouding tot het bedrag van ongeveer € 7,16 miljoen dat de Staat tot en
met 2016 uit hoofde van de Medefinancieringsovereenkomst (MFO) heeft
ontvangen. Van die vier bedrijven hebben er inmiddels twee de MFO
ondertekend en is er één niet meer actief betrokken bij F-35 werk.
Daarmee resteert er nog één free rider.
De Staat mag en kan een bedrijf niet verbieden om zelfstandig productiecontracten te sluiten met Amerikaanse hoofdaannemers en systeemleveranciers; er bestaat immers contractvrijheid. De Staat zal deze bedrijven
echter niet actief ondersteunen bij het verwerven van opdrachten. Dat
bedrijven die ondersteuning door onder meer de inzet van het JSF
Industry Support Team (het JIST) en de Bijzonder Vertegenwoordiger, de

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 26 488, nr. 419

11

heer Verhagen nuttig achten, blijkt uit het feit dat inmiddels twee
voormalige free riders uit eigen beweging tot de MFO zijn toegetreden.
Zoals in de voortgangsrapportages is vermeld, zijn er de afgelopen jaren
nog meer bedrijven tot de MFO toegetreden.
De inspanningen van de Staat zijn er op gericht bedrijven die menen de
potentie te hebben om opdrachten te verwerven en nog niet tot de MFO
zijn toegetreden op de voordelen van toetreding te wijzen. Dat geldt ook
voor bedrijven die mogelijk alleen in de instandhoudingsfase werk willen
verwerven. Voor die fase zijn overigens nog geen concrete contracten
gesloten. Wel zijn al twee Nederlandse bedrijven geselecteerd om
onderhoudswerkzaamheden uit te kunnen voeren.
48
Hoeveel opdrachten voor het Nederlandse bedrijfsleven heeft de
Bijzonder Vertegenwoordiger al binnengehaald?
Zoals tijdens het algemeen overleg van 29 september 2015 inzake de
Verwerving van de F-35 is gemeld (zie Kamerstuk 26 488, nr. 398, blz.
28–29), is de Bijzonder Vertegenwoordiger niet degene die de opdrachten
binnenhaalt. De opdrachten worden binnengehaald door de bedrijven. De
meerwaarde van de Bijzonder Vertegenwoordiger is gelegen in het feit dat
hij op hoog niveau deuren kan openen. De Nederlandse bedrijven die
deelnamen aan de verschillende missies naar Amerikaanse bedrijven
hebben laten weten dat de betrokkenheid van de Bijzonder Vertegenwoordiger hun positie vis á vis de Amerikaanse gesprekspartners heeft
versterkt. In concrete gevallen is het aan de betrokken Nederlandse
bedrijven om daar bekendheid aan te geven.
49
Staat er voor de tweede helft van 2016 een missie gepland naar
de VS om de Nederlandse ambities en industriële capaciteiten
onder de aandacht te brengen? Zo ja, welke missies, en welke
bewindspersonen zijn hierbij betrokken? Zo nee, waarom niet?
50
Doen zich dit najaar nog «geschikte momenten» voor tijdens
missies naar de Verenigde Staten, om door bewindspersonen de
Nederlands ambities en industriële capaciteiten onder de
aandacht brengen? Bent u bereid een bezoek te brengen aan de
VS met dat doel?
58
Zou een tijdige missie de kansen voor effectuering van de
Nederlandse ambities op het gebied van instandhouding kunnen
vergroten en dus het risico «De Nederlandse ambities op het
gebied van instandhouding van de F-35 worden niet gerealiseerd»
kunnen verkleinen? Zo ja, op welke termijn zal een missie
plaatsvinden? Zo nee, waarom niet?
In nauw overleg tussen de Ministeries van Defensie, Economische Zaken
en Buitenlandse Zaken wordt ieder geschikt moment benut om de
Nederlandse ambities en industriële capaciteiten onder de aandacht van
de Amerikaanse overheid en relevante bedrijven te brengen. Dit najaar
zijn tijdens diverse gelegenheden gesprekken gevoerd op hoogambtelijk
en ministerieel niveau. Ook is het kabinet voornemens om begin 2017 de
Nederlandse ambities en capaciteiten vooral op instandhoudingsgebied
onder de aandacht te brengen. Hierover wordt momenteel met de
industrie gesproken.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 26 488, nr. 419

12

51
In prijspeil 2016 is voor het project Verwerving F-35 een afdracht
van 556 miljoen euro aan BTW «en overige heffingen»
verschuldigd aan het Ministerie van Financiën: wat zijn die
overige heffingen?
52
Waaruit bestaan de overige kosten zoals in de tabel 17
opgenomen bij «BTW en overige kosten»?
Bij de overige kosten en heffingen gaat het om douanerechten.
53
Welk gedeelte van de investeringskosten is door het kabinet al
toegevoegd aan de exploitatiekosten?
De overheveling is € 314,7 miljoen over een periode van 30 jaar (€ 10,49
miljoen per jaar). Zie ook tabel 17 in de Voortgangsrapportage Verweving
F-35.
54
Wie is verantwoordelijk voor de beperkte capaciteit bij het
Rijksvastgoedbedrijf?
55
Wie is verantwoordelijk voor de praktische gevolgen van de
beperkte capaciteit bij het Rijksvastgoedbedrijf?
56
Wie is verantwoordelijk voor de financiële gevolgen van de
beperkte capaciteit bij het Rijksvastgoedbedrijf?
De capaciteit van het Rijksvastgoedbedrijf (RVB) is op dit moment nog
ontoereikend om alle vastgoedopdrachten voor Defensie uit te voeren.
Hierdoor kunnen projecten vertragen. Inmiddels heeft het RVB extra
personeel aangenomen waardoor er een evenwicht moet ontstaan tussen
de capaciteit bij het RVB en de behoefte van Defensie.
57
Wat is het gevolg van het hoger gekwantificeerde risico van 23,5
miljoen euro voor de begroting voor de F-35? Kunnen deze
risico’s worden opgevangen? Graag een toelichting.
Uit de risicoanalyse is gebleken dat het risico voor de exploitatie hoger is
dan vorig jaar en dat het is gestegen van € 25,6 miljoen tot € 27,1
miljoen. De risicoreservering voor de exploitatiekosten is door meevallers
echter ook gestegen van € 23,8 miljoen naar € 27,7 miljoen. Dit is
voldoende om de geraamde risico’s – mochten die zich manifesteren – op
te vangen.
58
Zou een tijdige missie de kansen voor effectuering van de
Nederlandse ambities op het gebied van instandhouding kunnen
vergroten en dus het risico «De Nederlandse ambities op het
gebied van instandhouding van de F-35 worden niet gerealiseerd»
kunnen verkleinen? Zo ja, op welke termijn zal een missie
plaatsvinden? Zo nee, waarom niet?
Zie het antwoord op vraag 49 en 50.
59
Bent u voornemens om een overkoepelende geïntegreerde
projectadministratie in te stellen?

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 26 488, nr. 419

13

Een geïntegreerde projectadministratie bevat alle informatie die nodig is
om het project te beheersen en vragen te beantwoorden. Naast financiële
informatie betreft dit de vastlegging van projectplannen, productspecificaties, contracten, overeenkomsten, vergaderverslagen, (Kamer)brieven,
projectrisicoregister, projectplanning, presentaties, etc. De projectadministratie van de F-35 is, afhankelijk van de aard van de gegevens, in
verschillende systemen vastgelegd. Het gaat om Finad (financieel),
X-postweb (correspondentie, overeenkomsten) en de Principal Toolbox
(projectdata). De Auditdienst Rijk heeft suggesties gedaan om de
inrichting en toegankelijkheid van de projectadministratie verder te
verbeteren. Deze suggesties worden overgenomen. Er zijn echter geen
plannen om de projectadministratie op korte termijn geheel anders in te
richten.
60
Blijft de som van de geraamde exploitatie-uitgaven aan beide
wapensystemen, gemiddeld gedurende de levensduur van de
F-35, binnen het budget van 285 miljoen euro per jaar?
Het uitgangspunt is onveranderd dat de kosten gedurende de resterende
levensduur van de F-16 en de totale levensduur van de F-35, dat wil
zeggen tot 2053, gemiddeld maximaal € 290,2 miljoen per jaar zijn
(prijspeil 2016). Vanwege de ongunstige dollarkoers zijn de geraamde
exploitatiekosten op dit moment € 6 miljoen per jaar hoger. In werkelijkheid zullen de exploitatiekosten van jaar tot jaar verschillen. Zo moet
rekening worden gehouden met hogere kosten gedurende de transitiefase, terwijl er andere jaren zullen zijn waarin de werkelijke kosten lager
zijn dan het gemiddelde van € 290,2 miljoen (prijspeil 2016).
61
Kunt u uw ambitie zoals omschreven in de Nota in het belang van
Nederland waarmaken?
Ja, met 37 F-35 toestellen kan Defensie vanaf 2024 24 uur per dag, zeven
dagen per week het Nederlandse luchtruim bewaken en permanent met
vier toestellen elders in de wereld eenmalig of langdurig één missie
uitvoeren.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 26 488, nr. 419

14