Tweede Kamer der Staten-Generaal

2

Vergaderjaar 2020–2021

35 590

Tijdelijke regels omtrent verkiezingen in
verband met covid-19 (Tijdelijke wet
verkiezingen covid-19)

Nr. 26

VERSLAG VAN EEN SCHRIFTELIJK OVERLEG
Vastgesteld 21 juni 2021
De vaste commissie voor Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties heeft
een aantal vragen en opmerkingen voorgelegd aan de Minister van
Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties over de brief van 21 mei 2021
over het ontwerp koninklijk besluit Verlenging Tijdelijke wet verkiezingen
covid-19 (Kamerstuk 35 990, nr. 25).
De vragen en opmerkingen zijn op 11 juni 2021 aan de Minister van
Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelatie voorgelegd. Bij brief van 18 juni
2021 zijn de vragen beantwoord.
De fungerend voorzitter van de commissie,
Martin Bosma
De adjunct-griffier van de commissie,
Verhoev

kst-35590-26
ISSN 0921 - 7371
’s-Gravenhage 2021

Tweede Kamer, vergaderjaar 2020–2021, 35 590, nr. 26

1

Vragen en opmerkingen vanuit de fracties en reactie van de
bewindspersonen
Inleiding
Met veel belangstelling heb ik kennisgenomen van de vragen en
opmerkingen van de leden van de fracties van de VVD, D66, GroenLinks
en ChristenUnie in het verslag van het schriftelijk overleg over het
ontwerp van het koninklijk besluit houdende verlenging van de
geldingsduur van de Tijdelijke wet verkiezingen covid-191 (hierna: Twv).
Graag beantwoord ik de gestelde vragen. Ik houd daarbij de indeling en
volgorde van het verslag aan.
VVD-fractie
De leden van de VVD-fractie vragen of de verlenging van de Twv betekent
dat bij de aanstaande herindelingsverkiezingen ook de mogelijkheid
bestaat van vervroegd stemmen, dat personen van 70 jaar en ouder de
gelegenheid hebben om per post te stemmen en dat het aantal
volmachten maximaal drie is. Deze leden vragen wanneer het in de nota
van toelichting aangekondigde wetsvoorstel bij de Tweede Kamer wordt
ingediend, en wanneer het uiterlijk in werking moet treden, wil het van
kracht zijn bij de aanstaande herindelingsverkiezingen.
Nu de zorgen om de pandemie afnemen en veel personen in Nederland
zijn gevaccineerd tegen covid-19, ben ik van oordeel dat bij de komende
verkiezingen het verkiezingsproces weer zoveel als mogelijk terug kan
naar het «oude normaal». Dat wil zeggen dat een deel van de noodmaatregelen die nodig waren bij de Tweede Kamerverkiezing van 17 maart
2021, kan vervallen. Voor de Tweede Kamerkiezing zijn noodgedwongen,
vanwege de pandemie, veranderingen doorgevoerd die gevolgen hadden
voor de waarborgen waaraan het verkiezingsproces moet voldoen. Het
betreft vooral het stemmen per brief en het verhogen van het maximumaantal volmachtstemmen per kiezer van twee naar drie. Nu er kan worden
afgeschaald, wil ik als eerste die veranderingen laten vervallen. Ik wil wel
in de context van de Twv het vervroegd stemmen handhaven op de twee
dagen voor de reguliere dag van stemming in een beperkt aantal
stemlokalen in de gemeente. Die maatregel spreidt kiezers en maakt de
kans op drukte in de stemlokalen kleiner, wat het makkelijker maakt om
afstand te houden.
Het wetsvoorstel dat voorziet in de genoemde en enkele andere wijzigingen van de Twv is momenteel in consultatie en zal naar verwachting in
de loop van augustus kunnen worden ingediend bij de Tweede Kamer.
Van belang is dat het voor 11 oktober 2021 in werking kan treden, de dag
van kandidaatstelling. Op die dag moeten de herindelingsgemeenten
namelijk bepalen wie er kiesgerechtigd zijn. Ook om te voorkomen dat er
een wettelijke verplichting geldt om briefstembescheiden naar de 70+»ers
te sturen, en er verwarring zou kunnen ontstaan over de wijze van
stemmen, moet het wetsvoorstel uiterlijk op die datum in werking treden.
D66-fractie
De leden van de D66-fractie vragen of door met onderhavig besluit de
werkingsduur van de Twv meteen te verlengen tot 1 januari 2022, niet juist
de kans bestaat dat gemeenten zich ten onrechte voorbereiden – met alle
bijbehorende kosten – op het treffen van tal van hygiënemaatregelen en
het regelen van persoonlijke beschermingsmiddelen, die straks niet nodig
blijken. Deze leden lezen immers ook dat indien de ontwikkelingen rond
1

Kamerstuk 35 590, nr. 25/H.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2020–2021, 35 590, nr. 26

2

het coronavirus dit toelaten, de regering niet zal nalaten om de werking
van de Twv op een eerder tijdstip te laten vervallen. Hoeveel duidelijkheid
biedt de keuze om de Twv met zes maanden te verlengen dan ook, ten
opzichte van een tijdelijke verlenging in lijn met de termijn van drie
maanden van de Tijdelijke wet maatregelen covid-19 (Twm)?
Zonder verlenging vervalt de Twv op 1 juli 2021. Verlenging van de Twv
met drie maanden (tot 1 oktober 2021) zou voor de organisatie van
verkiezingen geen zin hebben, aangezien de eerstvolgende verkiezingen
worden gehouden op 24 november 2021 (herindelingsverkiezingen). De
Twm is inderdaad vooralsnog met drie maanden verlengd (tot
1 september 2021). Het is nu nog niet bekend of het na die datum nog
steeds nodig zal zijn om maatregelen voor te schrijven ter bestrijding van
de covid-19-pandemie, en dus of de Twm na die datum opnieuw zal
moeten worden verlengd. Als dat wel het geval is, biedt het wetsvoorstel
dat de Twv wijzigt de grondslag voor de maatregelen die nodig zijn om de
verkiezingen veilig te laten verlopen. Als dat niet het geval is, ligt het in de
rede dat de regering de Twv, of onderdelen daarvan, eerder laat vervallen.
Uiteraard houd ik daarbij rekening met het tijdpad voor de organisatie van
de herindelingsverkiezingen. Ik wil in het wetsvoorstel regelen dat de Twv
ook alleen op onderdelen buiten werking kan worden gesteld. Als
bepaalde onderdelen van de voorbereiding van de verkiezingen al zo ver
zijn dat ze redelijkerwijs niet meer kunnen worden teruggedraaid – dat zal
bijvoorbeeld het geval zijn met de vierwekentermijn die geldt voor het
afleggen van ondersteuningsverklaringen –, zullen de desbetreffende
bepalingen van de Twv voor de herindelingsverkiezingen blijven gelden.
De leden van de D66-fractie noemen specifiek hygiënemaatregelen en het
regelen van persoonlijke beschermingsmiddelen die straks misschien niet
nodig blijken. Een deel van de kosten (bijvoorbeeld ten behoeve van de
aanschaf van kuchschermen in de stemlokalen) is al gemaakt voor de
Tweede Kamerverkiezing van maart jl. Er blijft echter een risico dat
gemeenten kosten maken voor maatregelen die uiteindelijk toch niet
nodig blijken. De gemeenten die het betreft zullen van het Ministerie van
BZK een reële compensatie krijgen. Ik wijs er in dit verband op dat het
voorbereiden van een verkiezing de organiserende gemeenten de nodige
tijd kost. Het is dus enerzijds van belang om de gemeenten tijdig te
informeren over mogelijke maatregelen waarmee zij rekening moeten
houden, terwijl anderzijds op het moment van informeren nog niet 100%
zeker is welke (gezondheids)maatregelen tijdens de verkiezing ook
daadwerkelijk moeten worden ingezet. Ik wil de gemeenten die de
herindelingsverkiezingen van november a.s. organiseren, voor het einde
van het zomerreces, mede aan de hand van de besluitvorming over of en
zo ja hoe de Twm na 1 september gelding houdt, zoveel mogelijk
duidelijkheid geven over de maatregelen waarmee zij bij de organisatie
van de verkiezingen rekening moeten houden.
GroenLinks-fractie
De leden van de fractie van GroenLinks vinden het verstandig om tijdelijke
maatregelen niet langer te laten duren dan strikt noodzakelijk. Zeker waar
deze het verkiezingsproces betreffen, vinden zij dat zo spoedig als
mogelijk teruggekeerd zou moeten worden naar de reguliere regelgeving.
In dat licht zouden deze leden daarom graag zien dat de regering haast
maakt met de aangekondigde wijziging van de Twv, zodat de niet meer
noodzakelijke maatregelen snel afgeschaald kunnen worden. Acht de
regering het mogelijk om deze wijziging al te laten gelden voor de
komende herindelingsverkiezingen?
Ik wil inderdaad het wetsvoorstel tot wijziging van de Twv in werking laten
treden op uiterlijk 11 oktober 2021. Graag verwijs ik voor een nadere

Tweede Kamer, vergaderjaar 2020–2021, 35 590, nr. 26

3

toelichting op het tijdpad naar de laatste alinea van mijn antwoord op de
vragen van de leden van de VVD-fractie.
ChristenUnie-fractie
De leden van de ChristenUnie-fractie constateren dat de regering ervoor
kiest de Twv met een half jaar te verlengen. Wanneer het coronavirus de
endemische fase ingaat, brengt dit nieuwe vragen met zich mee, ook voor
tijdelijke wetgeving. Kan de regering aangeven welk wettelijk kader zij in
een dergelijke fase passend vindt? Is een tijdelijke wet zoals de Twv dan
nog steeds de aangewezen variant? Is het niet beter de wet te laten
vervallen?
Ik wil de Twv zoveel mogelijk gelijk op laten lopen met de Twm, die de
maatregelen bevat die in generieke zin – dus los van eventuele verkiezingen – nodig zijn om het coronavirus te bestrijden, waaronder de
veilige-afstandsnorm. Als de ontwikkelingen rondom het coronavirus
toelaten dat de Twm wordt ingetrokken, kan ook de Twv worden
ingetrokken, en vallen we voor het organiseren van verkiezingen weer
volledig terug op de Kieswet. Als de Twv vervalt dan wel wordt
ingetrokken, is er geen andere wettelijke mogelijkheid om in het kader van
covid-19 regels te stellen die afwijken van de in de Kieswet neergelegde
procedure voor verkiezingen. De Minister van VWS zal in de loop van juni
aan beide Kamers inzicht bieden in de fase van de overgang naar de
endemische fase en de endemische fase van de pandemie, en zal daarbij
ook duidelijk maken welke instrumenten na 1 september 2021 nog nodig
geacht worden. Hierbij zal ook worden ingegaan op vragen over mogelijke
verlenging van de Twm of onderdelen daarvan. Zoals opgemerkt in reactie
op de vragen van de leden van de D66-fractie, wil ik op basis daarvan de
gemeenten die de herindelingsverkiezingen van november a.s. organiseren, voor het einde van het zomerreces zoveel mogelijk duidelijkheid
geven over de maatregelen waarmee zij bij de organisatie van de
verkiezingen rekening moeten houden.
De leden van de ChristenUnie-fractie vragen waarom een verlenging van
de Twv nog noodzakelijk dan wel proportioneel is, nu de vaccinatiegraad
stijgt en het aantal besmettingen daalt. Zij vragen om aan de hand van de
actuele stand van zaken aan te geven waarom verlenging noodzakelijk is.
Zij hechten eraan dat de wet vervalt zodra deze niet meer nodig is, en
vragen op basis van welke «ontwikkelingen rondom het coronavirus» de
regering de Twv buiten werking zal stellen.
De huidige ontwikkelingen en het doorlopende vaccinatieprogramma
laten ruimte om de maatregelen ter bestrijding van de coronapandemie te
versoepelen van een stelsel van «gesloten, tenzij» naar «open, tenzij». Met
de leden van de ChristenUnie-fractie hecht ik eraan dat de Twv, die
immers een tijdelijke wet is, vervalt zodra deze niet meer nodig is. Het
blijft echter onzeker tot welk moment (aanvullende) basismaatregelen
nodig zullen blijven. De prognoses op de langere termijn zijn onzeker en
zullen regelmatig moeten worden geactualiseerd. Graag verwijs ik voor
een nadere toelichting naar de Kamerbrief van 28 mei 2021 van mijn
collega van VWS over de stand van zaken rond covid-192.
De leden van de ChristenUnie-fractie vragen of de regering heeft
overwogen de wet te laten vervallen en in aanloop naar de eerstvolgende
verkiezingen op dat moment te wegen of maatregelen nodig zouden zijn
en daar een wettelijk kader voor te regelen.

2

Kamerstuk 25 295, nr. 1241

Tweede Kamer, vergaderjaar 2020–2021, 35 590, nr. 26

4

De regering heeft dat niet overwogen. Als de Twv niet zou worden
verlengd, zou er vanaf 1 juli 2021 geen wettelijke basis meer zijn voor
maatregelen om verkiezingen in de context van covid-19 zo goed en veilig
mogelijk te laten verlopen. Er is dan, als dergelijke maatregelen bij de
herindelingsverkiezingen van november a.s. toch nodig zouden zijn, geen
regelgeving meer die daarin voorziet. Het is niet haalbaar om kort voor de
herindelingsverkiezingen van november a.s. opnieuw een wettelijke
grondslag te creëren om een verkiezing in corona-omstandigheden te
organiseren. Niet alleen zou daarvoor opnieuw een tijdrovend wetgevingsproces nodig zijn, ook wijs ik erop dat het voorbereiden van een
verkiezing gemeenten de nodige tijd kost (bijvoorbeeld omdat zij rekening
moeten houden met het organiseren van vervroegd stemmen en de
inkoop van materialen).
De leden van de ChristenUnie-fractie constateren dat het in eerdere fases
vanwege tijdsdruk niet mogelijk was alle kwetsbare kiezers per brief te
laten stemmen. Zij vragen of, nu de tijdsdruk er niet meer is, opnieuw
wordt gekeken naar briefstemmen voor alle kwetsbare kiezers – ervan
uitgaande dat briefstemmen ook in de voorgenomen wijziging mogelijk
blijft.
Zoals is opgemerkt in antwoord op de vragen van de leden van de
VVD-fractie, wil ik, nu de zorgen om de pandemie afnemen en veel
personen in Nederland zijn gevaccineerd tegen covid-19, dat het verkiezingsproces weer zoveel als mogelijk terug kan naar het «oude normaal».
Voor de Tweede Kamerverkiezing van 17 maart 2021 zijn noodgedwongen,
vanwege de pandemie, tijdelijke maatregelen ingevoerd die gevolgen
hadden voor de waarborgen waaraan het verkiezingsproces moet
voldoen. Het betreft vooral het stemmen per brief en het verhogen van
het maximumaantal volmachtstemmen per kiezer van twee naar drie. Nu
er kan worden afgeschaald, wil ik als eerste die maatregelen laten
vervallen. Volgens de cijfers van het RIVM is de vaccinatiegraad onder de
thuiswonende leeftijdsgroepen vanaf 65 jaar tussen de 83% en 93% voor
de eerste vaccinatie en neemt de vaccinatiegraad nog steeds elke week
iets toe.3 Er is daarom vanuit het oogpunt van de pandemie nu geen
noodzaak (meer) dat kiezers van 70 jaar en ouder per brief kunnen
stemmen.
Er is niet zoiets als een registratie van kwetsbare kiezers. Gemeenten
kunnen dus niet bepalen wie kwetsbaar is en om die reden in aanmerking
zou komen voor briefstemmen. Briefstemmen voor kwetsbare kiezers zou
dus in feite neerkomen op briefstemmen voor iedereen (al dan niet op
aanvraag). Het kabinet wil voor de toekomst nader overwegen of een
vorm van briefstemmen voor kiezers binnen Nederland kan worden
ingevoerd. Mogelijk kan deze vorm van stemmen, maar dan op aanvraag,
een waardevolle aanvulling zijn om het stemmen zo toegankelijk mogelijk
te maken. Dat vergt echter zorgvuldige overwegingen. Er moet daarover
een inhoudelijke discussie plaatsvinden waarbij de risico’s goed worden
afgewogen tegen de mogelijke voordelen. Die discussie moet niet worden
gevoerd in het kader van deze Tijdelijke wet, die zoals de leden van de
ChristenUnie-fractie terecht opmerken, moet vervallen zodra deze niet
meer nodig is. De discussie over briefstemmen wil het kabinet graag
voorbereiden door een discussienota op te stellen. Aan de hand daarvan
en met de onderzoeken die zijn uitgevoerd voor de evaluatie van de
Tweede Kamerverkiezing kan het debat met uw Kamer gevoerd worden.
Met deze beantwoording hoop ik naar tevredenheid op de gestelde
vragen te zijn ingegaan. Ik zal bevorderen dat het koninklijk besluit tot
verlenging uiterlijk 1 juli 2021 in het Staatsblad zal worden gepubliceerd.
3

Zie: https://www.rivm.nl/covid-19-vaccinatie/cijfers-vaccinatieprogramma.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2020–2021, 35 590, nr. 26

5