Evaluatie Innovatiekrediet 2012-2017

Amsterdam, oktober 2018
In opdracht van het ministerie van Economische Zaken en Klimaat

Evaluatie Innovatiekrediet 2012 - 2017

Bert Hof (SEO)
Stijn Zegel (Technopolis)
Tom Smits (SEO)
Koen van der Ven (SEO)
Lisanne Saes (Technopolis)
Ward Rougoor (SEO)

SEO Economisch Onderzoek - Roetersstraat 29 - 1018 WB Amsterdam - T (+31) 20 525 1630 - www.seo.nl - secretariaat@seo.nl
ABN-AMRO IBAN: NL14ABNA0411744356 BIC: ABNANL2A - ING: IBAN: NL96INGB0004641100 BIC: INGBNL2A
KvK Amsterdam 41197444 - BTW NL 003023965 B01

“De wetenschap dat het goed is”
SEO Economisch Onderzoek doet onafhankelijk toegepast onderzoek in opdracht van overheid en bedrijfsleven. Ons
onderzoek helpt onze opdrachtgevers bij het nemen van beslissingen. SEO Economisch Onderzoek is gelieerd aan de
Universiteit van Amsterdam. Dat geeft ons zicht op de nieuwste wetenschappelijke methoden. We hebben geen
winstoogmerk en investeren continu in het intellectueel kapitaal van de medewerkers via promotietrajecten, het
uitbrengen van wetenschappelijke publicaties, kennisnetwerken en congresbezoek.

SEO-rapport nr. 2018-89
ISBN 978-90-6733-949-0
Informatie & Disclaimer
SEO Economisch Onderzoek heeft op de verkregen informatie en data geen onderzoek uitgevoerd dat het karakter draagt van een
accountantscontrole of due diligence. SEO is niet verantwoordelijk voor fouten of omissies in de verkregen informatie en data.
Copyright © 2018 SEO Amsterdam. Alle rechten voorbehouden. Het is geoorloofd gegevens uit dit rapport te gebruiken in artikelen,
onderzoeken en collegesyllabi, mits daarbij de bron duidelijk en nauwkeurig wordt vermeld. Gegevens uit dit rapport mogen niet voor
commerciële doeleinden gebruikt worden zonder voorafgaande toestemming van de auteur(s). Toestemming kan worden verkregen via
secretariaat@seo.nl
SEO ECONOMISCH ONDERZOEK

EVALUATIE INNOVATIEKREDIET 2012 - 2017

i

Samenvatting
Dit rapport bevat het periodieke evaluatieonderzoek van het Innovatiekrediet over de periode
2012-2017. De nadruk ligt hierbij op de doeltreffendheid, de doelmatigheid en het doelgroepbereik
van het Innovatiekrediet. Het onderzoek is uitgevoerd door SEO Economisch Onderzoek en
Technopolis Group in opdracht van het ministerie van Economische Zaken en Klimaat. Deze
samenvatting beschrijft de conclusies ten aanzien van het bereik van de doelgroep, de
doeltreffendheid en de doelmatigheid van het beleid en van de uitvoering.
Doelgroepbereik
Het Innovatiekrediet is gericht op ondernemers die een (technologisch of klinisch)
ontwikkelingsproject gaan uitvoeren. De doelgroep bestaat daarmee uit innovatieve bedrijven. Dit
is terug te zien in de data: aanvragers van het Innovatiekrediet maken meer S&O-uren in het jaar
van aanvraag dan niet-aanvragers in de WBSO. Daarnaast hebben bedrijven die een
Innovatiekrediet aanvragen gemiddeld hoger opgeleid personeel. Het grootste deel van de
aanvragen is technologisch van aard. Aanvragen van klinische projecten worden vaker toegekend.
Ruim 80 procent van de aanvragers van het Innovatiekrediet heeft minder dan 20 werkzame
personen in het jaar van aanvraag en ongeveer 45 procent van de aanvragers is jonger dan vijf jaar.
Het Innovatiekrediet is in het algemeen goed bekend, hoewel er sectorale verschillen zijn. Uit de
website van RVO.nl blijkt niet voor iedereen even snel voor welke innovaties het Innovatiekrediet
is bedoeld. De informatievoorziening sluit voornamelijk aan op het klinische veld en de
maakindustrie en minder op sectoren zoals software en chemie. De perceptie van het
Innovatiekrediet speelt een belangrijke rol. De twee keer toegepaste loting bij het bereiken van het
klinische budget draagt niet bij aan een positief imago, ook niet bij technologische spelers.
Voor sommige sectoren bestaan er specifieke belemmeringen om gebruik te maken van het
Innovatiekrediet. Deze hangen samen met langere ontwikkelperiodes, hogere bedragen voor
opschalingen en andere innovatieprocessen dan de klassieke watervalmethode.
Doeltreffendheid van het beleid
Bedrijven hebben vaak moeite om invulling te geven aan het financieringsvraagstuk van hoog
risicovolle innovatieprojecten. Het Innovatiekrediet speelt een belangrijke rol bij het rondkrijgen
van de financiering voor deze projecten. Hiermee helpt het Innovatiekrediet ook om
innovatieprojecten sneller tot stand te laten komen. Positief gewaardeerde elementen zijn de
omvang van het budget per project en dat de regeling de aandelen van bedrijven niet verwatert.
Mogelijk als gevolg van het Innovatiekrediet verplaatsen financiers hun financiering deels naar
latere fases in het innovatieproces, waardoor bedrijven in die latere fases worden ondersteund.
Het Innovatiekrediet zorgt via het mogelijk maken van projecten voor een verhoging van S&Oinspanningen, zoals blijkt uit de econometrische analyses. Deze verhoging is bij technologische
projecten sterker zichtbaar dan bij klinische. Het ontvangen van Innovatiekrediet zorgt ook voor
meer werkgelegenheid bij de ontvangende bedrijven. Mogelijk hangt dit samen met de
aanwezigheid van kleinere bedrijven, die met behulp van het Innovatiekrediet kunnen groeien.

SEO ECONOMISCH ONDERZOEK

ii

Hierbij past wel de kanttekening dat de econometrische analyses zijn gedaan zonder de bedrijven
die meteen bij de start van het bedrijf Innovatiekrediet aanvragen.
Het Innovatiekrediet leidt niet vaak direct tot meer innovatieve producten en processen, omdat er
– met name bij technische projecten – vaak nog een kostbare en tijdsintensieve doorontwikkeling
nodig is richting commercialisatie. Dat de rente betaald moet worden nadat de technologie
succesvol werkt, maar er nog geen commercieel succes is bereikt, zou belemmerend kunnen werken
voor het vinden van vervolgfinanciering.
Exits (verkoop van het bedrijf met de innovatie aan veelal een grotere speler) vinden met regelmaat
plaats. Exits zijn in het algemeen een goed teken, het bestempelt de waarde van de innovaties.
Echter, bij een exit is een zekere mate van verankering in Nederland belangrijk om een verbinding
met de beleidsdoelen van het Innovatiekrediet te behouden.
Op externe effecten wordt niet specifiek gestuurd vanuit het Innovatiekrediet. Dit laat onverlet dat
kennisoverdracht plaatsvindt bij innovatieve projecten, al zijn er wel sectorale en regionale
verschillen. Maatschappelijke relevantie is duidelijk zichtbaar binnen de projecten van het
Innovatiekrediet.
Doelmatigheid van het beleid
Zowel het marktfalen informatie-asymmetrie bij financiering als externaliteiten van innovaties
treedt op in de markt. Het Innovatiekrediet heeft vooral toegevoegde waarde in de financieringsfase
doordat het is gericht op grotere investeringen voor risicovolle projecten. Hierin zit ook de
toegevoegde waarde ten opzichte van de Seed Capital Regeling. Verder overlapt het
Innovatiekrediet met de Seed Capital Regeling op doelgroep en betrokken financiers. Het
Innovatiekrediet sluit redelijk goed aan op de Vroege Fase Financiering, welke zich richt op het
vaststellen van de kans van slagen van innovatieconcepten. Echter, tussen de ontwikkelfase en de
stap naar de markt lijkt een financieringslacune te zijn. De EZK-instrumenten die zich richten op
latere fases dan het Innovatiekrediet, zoals de Groeifaciliteit en de MKB Borgstelling komen pas
later in beeld.
Vanuit EZK en RVO.nl wordt gestreefd naar een revolverendheid van 60 procent. De verwachte
revolverendheid per 1 januari 2018 is 61,4 procent, wat in lijn is met deze streefwaarde. De
verwachte revolverendheid van klinische projecten ligt hoger dan bij technische projecten, ondanks
een hogere ex ante risico-inschatting. Een mogelijke oorzaak hiervan is dat er meer exits
plaatsvinden, terwijl de marktintroductiefase voor technische projecten vaak lastiger is.
Een hoge rente zorgt enerzijds voor een hogere revolverendheid doordat succesvolle bedrijven
meer terugbetalen, maar kan anderzijds als een belemmering worden ervaren voor vervolgstappen
voor ondernemers en daardoor de regeling minder aantrekkelijk maken. De rente die momenteel
wordt gevraagd staat in relatie tot het risicoprofiel en wordt door spelers in het veld als stevig
geacht. Bij hogere rente zal de aantrekkelijkheid van de regeling naar verwachting sterk
verminderen.
Vanuit de selectiecriteria wordt de haalbaarheid geborgd, wat de doelmatigheid bevordert. Tevens
zorgen de selectiecriteria ervoor dat de projecten aansluiten op de doelen van het Innovatiekrediet.
Wel zijn criteria als ‘nieuwheid voor Nederland’ en ‘belang voor de Nederlandse economie’

SEO ECONOMISCH ONDERZOEK

SAMENVATTING

iii

subjectief en niet operationeel meetbaar gemaakt. Dit kan leiden tot onduidelijkheid en frictie en
ten koste gaan van de doelmatigheid.
Het first-come-first-serve principe biedt ruimte om innovatie te steunen wanneer dat nodig is (geen
specifieke aanvraagdatum) zolang het budget niet is bereikt. Zodra dat wel het geval is, wordt loting
toegepast, waardoor dit voordeel wegvalt.
Doelmatigheid van uitvoering
Het is lastig om de uitvoering van het Innovatiekrediet doelmatig te laten verlopen. De uitvoering
vereist enerzijds een strakke structuur waarin heldere afspraken worden vastgelegd, anderzijds sluit
dit meestal niet aan op het karakter van innovatieprojecten. Innovatieve en risicovolle projecten
tekenen zich door een grote diversiteit en veel onbekende factoren. Daarbij worden veel van deze
projecten uitgevoerd door startups, waardoor bedrijfsgroei en projectuitvoering hand in hand gaan.
Tijdens de uitvoering is RVO.nl genoodzaakt om deze projecten in een werkbare structuur te
behandelen. Deze structuur is terug te zien in de manier waarop aanvragen worden beoordeeld, in
de documentatie die van aanvragers en gebruikers wordt verwacht en in de afspraken die worden
gemaakt met gebruikers. RVO.nl weet hier op indrukwekkende wijze invulling aan te geven,
ontvangt hiervoor lof van gebruikers en weet dit te doen onder suboptimale omstandigheden zoals
suboptimale IT-structuren. Ondernemers hechten veel waarde aan de manier waarop ze via een
centrale contactpersoon in contact staan met RVO.nl. Deze adviseurs komen daadwerkelijk op
bezoek bij ondernemers en weten in veel gevallen de juiste vragen te stellen. De mate van
flexibiliteit tijdens de uitvoering wordt gewaardeerd. RVO.nl is altijd bereid om het gesprek aan te
gaan en pragmatisch naar oplossingen te zoeken. Ook de administratieve lasten voor de gebruikers
liggen binnen proportie.
De structuur waarin de projecten moeten worden geplaatst om goed behandeld te kunnen worden,
past slecht bij de turbulentie van de projecten: planningen komen vaak niet uit, mijlpalen moeten
worden aangepast en terugbetalingen lopen niet volgens plan. Aanvragers geven aan dat er een
soort papieren werkelijkheid kan ontstaan. Ook is er vanwege de subjectiviteit van
beoordelingscriteria niet altijd evenveel begrip over de manier waarop de beoordeling van de
projecten tot stand komt. De keerzijde van de flexibiliteit van RVO.nl komt tot uiting in hoge
tijdsinvesteringen van beide kanten omdat er vaak afstemming nodig is.
Die wisselwerking tussen aan de ene kant een sterke structuur en aan de andere kant de turbulente
werkelijkheid is sterk terug te zien in de uitvoerings- en maatschappelijke kosten. Dat deze kosten
hoog liggen is gegeven het bovenstaande begrijpelijk, maar hierdoor kunnen vraagtekens worden
gezet bij de haalbaarheid om het Innovatiekrediet in de huidige vorm doelmatig uit te voeren. Zeker
de terugbetaalperiode is daarbij van belang, momenteel beschikt RVO.nl naar eigen zeggen over
weinig handvatten om de terugbetaalperiode onder controle te houden.

SEO ECONOMISCH ONDERZOEK

EVALUATIE INNOVATIEKREDIET 2012 - 2017

Inhoud
Samenvatting........................................................................................................................ i
1

2

Inleiding..................................................................................................................... 1
1.1
Aanleiding van deze evaluatie.............................................................................................. 1
1.2

Onderzoeksvragen ................................................................................................................ 1

1.3

Toegepaste methoden........................................................................................................... 3

1.4

Leeswijzer ............................................................................................................................... 4

Het Innovatiekrediet................................................................................................. 5
2.1
Opzet, inrichting en uitvoering ........................................................................................... 5
2.2

3

4

5

6

7

Doelen en beoogde werking ..............................................................................................10

Doelgroepanalyse .................................................................................................... 13
3.1
Beschrijving aanvragers en gebruikers Innovatiekrediet ...............................................13
3.2

Nadere beschrijvende analyse op starters........................................................................23

3.3

Bekendheid en belemmeringen .........................................................................................28

Doeltreffendheid van het Innovatiekrediet ..............................................................35
4.1
Innovatie-inspanningen ......................................................................................................35
4.2

Innovatie-uitkomsten..........................................................................................................51

4.3

Financiering na ontwikkelfase ...........................................................................................53

4.4

Bredere effecten...................................................................................................................55

Doelmatigheid van het beleid ..................................................................................65
5.1
Revolverendheid ..................................................................................................................65
5.2

Spreiding, concentratierisico’s en risicoprofiel ...............................................................67

5.3

Rol Innovatiekrediet in ecosysteem..................................................................................69

5.4

Aansluiting marktfalen en onderbrenging fonds............................................................73

5.5

Voorwaarden en criteria .....................................................................................................74

Doelmatigheid van de uitvoering ............................................................................79
6.1
Inrichtingsaspecten: aanvraag en beoordeling ................................................................79
6.2

Inrichtingsaspecten: beheer ...............................................................................................85

6.3

Uitvoerings- en maatschappelijke kosten ........................................................................89

Samenvattende conclusies en aanbevelingen ..........................................................97
7.1
Doelgroepbereik ..................................................................................................................97

SEO ECONOMISCH ONDERZOEK

7.2

Doeltreffendheid van het beleid .......................................................................................98

7.3

Doelmatigheid van het beleid ............................................................................................99

7.4

Doelmatigheid van uitvoering ........................................................................................ 101

Literatuur ......................................................................................................................... 103
Bijlage A

Dataverantwoording .................................................................................... 105

Bijlage B
B.1

Tabellen econometrische analyses ............................................................... 111
Niveau-variabelen ............................................................................................................. 111

B.2

Heterogene effecten gemeten naar kredietomvang .................................................... 115

B.3

Verschillen klinische en technische projecten ............................................................. 116

B.4

Niet-loonkosten meenemen ........................................................................................... 118

B.5

Omzet en FTE in de commerciële fase ........................................................................ 119

B.6

Effecten in de ontwikkelfase .......................................................................................... 120

Bijlage C

Geïnterviewden en deelnemers expertsessies.............................................. 125

Bijlage D

Samenstelling begeleidingscommissie en projectgroep.............................. 127

Bijlage E

Enquêtevragen ............................................................................................ 129

Bijlage F

Opzet interviews en expertsessies ............................................................... 131

SEO ECONOMISCH ONDERZOEK

EVALUATIE INNOVATIEKREDIET 2012 - 2017

1

1 Inleiding
1.1

Aanleiding van deze evaluatie

Dit rapport bevat het periodieke evaluatieonderzoek van het Innovatiekrediet over de periode
2012-2017. De nadruk ligt hierbij op de doeltreffendheid, de doelmatigheid en het doelgroepbereik
van het Innovatiekrediet. Het onderzoek is uitgevoerd door SEO Economisch Onderzoek en
Technopolis Group in opdracht van het ministerie van Economische Zaken en Klimaat. Het
onderzoek geeft invulling aan de wettelijke verplichtingen om het gevoerde beleid periodiek te
onderzoeken. Periodiek evalueren draagt bij aan de doeltreffendheid en doelmatigheid van het
beleid, doordat inzicht ontstaat in de werking van het beleid. Daarnaast wordt met het onderzoek
verantwoording afgelegd aan de Tweede Kamer over het gevoerde beleid. Tot slot is in de Regeling
nationale EZ-subsidies voor het Innovatiekrediet een vervaldatum van 1 juli 2019 vastgelegd 1. De
evaluatie van het Innovatiekrediet heeft daarom tevens als doel om input te leveren voor het
voorleggen van een beslissing over verlenging van de regeling na deze vervaldatum aan de Tweede
Kamer.

1.2

Onderzoeksvragen

De onderzoeksvragen zijn thematisch gerangschikt naar de doelgroep van het Innovatiekrediet, de
doeltreffendheid van het Innovatiekrediet, de doelmatigheid van het beleid en de doelmatigheid
van de uitvoering. Op basis van de beantwoording van de onderzoeksvragen worden tevens
aanbevelingen gedaan voor de vormgeving en uitvoering van het beleid. Aandachtspunten daarbij
zijn rentepercentages, revolverendheid, terugbetalingscapaciteit, juridische voorwaarden en
kredietwaardigheid.

Onderzoeksvragen doelgroep Innovatiekrediet
De onderzoeksvragen onder het thema doelgroep van het Innovatiekrediet hebben enerzijds
betrekking op het verkrijgen van feitelijk inzicht in de kenmerken van de doelgroep en anderzijds
op de bekendheid van het Innovatiekrediet en mogelijke belemmeringen om een aanvraag te doen.
Onderzoeksvragen kenmerken doelgroep
1. Welke bedrijven maken gebruik van het Innovatiekrediet?
2. Wat is de omvang van private R&D-uitgaven bij Innovatiekredietbedrijven?
3. Hoe is de spreiding van de Innovatiekredietportefeuille naar (top)sectoren?
Onderzoeksvragen bekendheid en belemmeringen
1. Hoe groot is de bekendheid van de Innovatiekredietregeling onder de doelgroep?
2. Wat zijn redenen voor bedrijven in de doelgroep om geen Innovatiekrediet in te dienen;
ervaren de bedrijven bepaalde belemmeringen?

1

Zie artikel 3.9.15 van de genoemde regeling: http://wetten.overheid.nl/BWBR0035474/2018-0717#Hoofdstuk3_Titeldeel3.9_Artikel3.9.15

SEO ECONOMISCH ONDERZOEK

2

HOOFDSTUK 1

Onderzoeksvragen doeltreffendheid Innovatiekrediet
De onderzoeksvragen onder het thema doeltreffendheid van het Innovatiekrediet hebben
betrekking op de effecten die het Innovatiekrediet teweegbrengt. Het gaat hierbij om effecten die
niet zouden zijn opgetreden zonder het Innovatiekrediet, dus om effecten die specifiek zijn toe te
rekenen aan het Innovatiekrediet. Hierbij zijn met name de beleidsdoelen van het Innovatiekrediet
van belang (zie verder hoofdstuk 2): het verhogen van private R&D-uitgaven gericht op technisch
en/of klinisch risicovolle ontwikkelingsprojecten voor nieuwe producten, diensten en processen,
met als gevolg meer innovaties bij bedrijven, die zich weer vertalen in betere innovatieve en
economische prestaties en daarmee ook een betere concurrentiepositie.
Onderzoeksvragen doeltreffendheid Innovatiekrediet
1. In welke mate en op welke manieren heeft het Innovatiekrediet bijgedragen aan de omvang
van private R&D-uitgaven bij Innovatiekredietbedrijven? Wat is hierbij het effect van het
Innovatiekrediet op het rondkrijgen van de financiering voor innovatieprojecten?
2. Welke bijdrage levert het Innovatiekrediet aan het voortkomen van meer producten en
processen, dan wel aan de versnelling van dit proces?
3. Welke innovatie-effecten (zoals het omzetaandeel van nieuwe en verbeterde producten en
processen en het aantal octrooien) zijn nu reeds zichtbaar bij de afgeronde projecten?
4. Wat is de bredere economische en maatschappelijke impact van het Innovatiekrediet, met
name in termen van werkgelegenheid op korte en lange termijn, omzet, maatschappelijke
relevantie en de bedrijfsprestaties van andere bedrijven (zogenaamde externe effecten)?
5. Wat is het effect van het ontvangen van een Innovatiekrediet op de vervolgfinanciering na de
ontwikkelingsfase, met name op de omvang van private investeringen in de fase van
marktintroductie en op de soort financiering na de ontwikkelfase (zoals overnames,
instappende participatiemaatschappijen en beursnotering)?

Onderzoeksvragen doelmatigheid van het beleid
De onderzoeksvragen onder het thema doelmatigheid van het beleid hebben betrekking op de
vormgeving van het Innovatiekrediet en op de relatie met andere overheidsinstrumenten. De
achterliggende vraag is of door een andere vormgeving van het beleid dezelfde effecten tegen lagere
kosten hadden kunnen worden bereikt, of grotere effecten tegen dezelfde kosten.
Onderzoeksvragen doelmatigheid beleid: vormgeving Innovatiekrediet
1. Hoe verhoudt de spreiding van de Innovatiekredietportefeuille naar (top)sectoren zich tot
eventuele concentratierisico’s in de beheerportefeuille?
2. Is de inrichting van het Innovatiekredietinstrument passend bij de mate van marktfalen in de
verschillende (top)sectoren?
3. Heeft de onderbrenging van het Innovatiekrediet in een fonds de doelmatigheid vergroot
(eerst het Innovatiefonds MKB+, later het Toekomstfonds)?
4. Dragen de Innovatiekredietvoorwaarden en beoordelingscriteria bij aan de doelmatigheid van
het beleid? En zijn de criteria helder, transparant en meetbaar?
5. Is het risicoprofiel van technische en klinische projecten passend bij de regeling?
6. Wat is de mate van revolverendheid van de Innovatiekredietregeling?

SEO ECONOMISCH ONDERZOEK

INLEIDING

3

Onderzoeksvragen doelmatigheid beleid: relatie Innovatiekrediet met andere instrumenten
1. Hoe is de aansluiting van het Innovatiekrediet op en tussen andere relevante (EZK)instrumenten die betrekking hebben op de innovatiefase voor, tijdens en na het
Innovatiekrediet? Zijn er dubbelingen of lacunes?
2. Welke lacunes zijn er in de (vervolg)financiering van Innovatiekredietprojecten?
3. Welke meerwaarde en noodzaak biedt het Innovatiekrediet in het ecosysteem van innovatie
en ondernemingsfinanciering?

Onderzoeksvragen doelmatigheid van de uitvoering
De onderzoeksvragen onder het thema doelmatigheid van de uitvoering hebben betrekking op
de wijze waarop de regeling door de overheid wordt uitgevoerd, op de uitvoeringskosten van het
beleid en de administratieve lasten voor bedrijven.
Onderzoeksvragen doelmatigheid uitvoering: uitvoering door RVO.nl
1. Hoe doelmatig verloopt het aanvraag- en beoordelingsproces? Welke rol spelen de Quick Scan
en de raadpleging van intermediairs?
2. Hoe functioneert de adviescommissie als adviesorgaan?
3. Hoe doelmatig verloopt het beheerproces (ontwikkelfase)?
4. In hoeverre hebben de aanbevelingen uit de vorige evaluatie geleid tot verbetering in de
bedrijfsvoering?
Onderzoeksvragen doelmatigheid uitvoering: uitvoeringskosten en administratieve lasten
1. Hoeveel bedragen de administratieve lasten voor gebruikers? En hoe verhoudt dit zich ten
opzichte van de administratieve lasten bij private financiering?
2. Wat is de ontwikkeling van de uitvoeringskosten (totaal en per aanvraag)?
3. Is de hoogte van de uitvoeringskosten passend bij de uitvoering van de regeling? Kijk hierbij
zowel naar het proces van beoordeling als het beheer van de Innovatiekredietportefeuille.

1.3

Toegepaste methoden

Om de onderzoeksvragen te beantwoorden is een combinatie van meer kwantitatieve en meer
kwalitatieve methoden ingezet. De kwantitatieve methoden bestaan uit kwantitatieve beschrijvende
analyses en econometrische analyses, de kwalitatieve methoden uit deskresearch, interviews, een
enquête en workshops. Hoewel bij elk evaluatiethema meerdere methodes zijn ingezet, ligt de
nadruk bij het thema doelgroep meer op kwantitatieve beschrijvende analyses en bij de thema’s
doelmatigheid van het beleid en doelmatigheid van de uitvoering meer op de kwalitatieve methoden. Bij het
thema doeltreffendheid is een mix van econometrische analyses en meer kwalitatieve methoden
ingezet.
De resultaten van de verschillende onderzoeksmethoden zijn per thema naast elkaar gelegd om de
onderzoeksvragen te kunnen beantwoorden en conclusies te kunnen trekken. Daarbij zijn bij de
econometrische analyses naar de doeltreffendheid van het beleid ook gegevens gebruikt van vóór
de evaluatieperiode. Op deze manier kon worden gebruikgemaakt van een langere termijn met
gegevens en konden vanwege het grotere aantal waarnemingen betrouwbaarder schattingen
worden verkregen. Tevens zijn in een workshop ook bedrijven uitgenodigd waarbij het project
volledig is afgerond, zodat diepere inzichten in de externe effecten konden worden besproken.

SEO ECONOMISCH ONDERZOEK

4

1.4

HOOFDSTUK 1

Leeswijzer

Hoofdstuk 2 vervolgt dit rapport met een inleiding op het Innovatiekrediet. De vier hoofdstukken
daarna behandelen elk een onderzoeksthema. Hoofdstuk 3 presenteert de doelgroepanalyse,
hoofdstuk 4 bevat de doeltreffendheid van het beleid, hoofdstuk 5 de doelmatigheid van het beleid
en hoofdstuk 6 de doelmatigheid van de uitvoering. Bij elk van deze hoofdstukken wordt waar
mogelijk een vergelijking gemaakt met de resultaten van de vorige evaluatie over de periode 20062011 2. Hoofdstuk 7 geeft bij wijze van samenvatting de conclusies van deze evaluatie en presenteert
de aanbevelingen die uit deze evaluatie volgen. De Bijlagen bevatten de dataverantwoording,
additionele tabellen voor de econometrische analyses, de deelnemers aan de interviews en de
expertsessies, de samenstelling van de begeleidingscommissie en de projectgroep en de opzet van
de enquête, de interviews en de expertsessies.

2

Philip de Jong, Maartje Gielen en Mirjam van Praag (2013).

SEO ECONOMISCH ONDERZOEK

EVALUATIE INNOVATIEKREDIET 2012 - 2017

2

5

Het Innovatiekrediet

Dit hoofdstuk gaat in op de werking van de Innovatiekredietregeling. Dit geeft de nodige
achtergrond voor de beantwoording van de onderzoeksvragen in de volgende hoofdstukken.
Paragraaf 2.1 behandelt de opzet, inrichting en uitvoering van de regeling. Paragraaf 2.2 stelt een
compacte beleidstheorie op, die ingaat op de beoogde werking van het Innovatiekrediet.

2.1

Opzet, inrichting en uitvoering 3

Nederland kent sinds 2008 het Innovatiekrediet. Met een Innovatiekrediet kunnen bedrijven een
deel van de ontwikkelingskosten van een project financieren. Sinds 2014 gelden maximum
kredietpercentages (als aandeel van de projectkosten) van 45 procent (kleinbedrijf), 35 procent
(middelgroot bedrijf) en 25 procent (grootbedrijf), waarbij deze kredietpercentages bij
samenwerking met een kennisinstelling of ander bedrijf hoger liggen: 50 procent bij klein- en
middenbedrijf en 40 procent bij het grootbedrijf 4. De projectomvang dient ten minste € 150.000
te bedragen en het maximale kredietbedrag voor een project is (sinds 2015 tot en met 2017) € 10
miljoen.
Een project dient (sinds 2017) binnen vijf jaar te worden afgerond, met (sinds 2012) de
mogelijkheid tot verlenging met twee jaar voor projecten met certificeringsnoodzaak. Daarna dient
het krediet (sinds 2012) binnen tien jaar inclusief rente te worden terugbetaald. Als het project
tijdens de ontwikkelfase (tussentijds) wordt stopgezet wegens onoverkomelijke technische
problemen of het wegvallen van het commercieel perspectief, is het mogelijk ontheffing van
terugbetaling te krijgen.
Doelgroep
De doelgroep bestaat uit ondernemers uit het mkb en (sinds 2012) het grootbedrijf. Daarbij is de
kerngedachte van het Innovatiekrediet dat een ondernemer een ontwikkelingsproject gaat uitvoeren,
gedefinieerd als 5:
• een planmatig geheel van activiteiten in de fase van experimentele ontwikkeling;
• gericht op het omzetten van resultaten van industrieel onderzoek in plannen, schema’s of
ontwerpen voor nieuwe, gewijzigde of verbeterde producten, processen of diensten die nieuw
zijn voor Nederland;
• waaraan hetzij substantiële technische (maar geen klinische), hetzij substantiële klinische risico’s
(waarbij het welslagen is verbonden aan een testfase in de mens) zijn verbonden, en daarmee
samenhangende financiële risico’s;
• welke producten, processen of diensten door het goede commerciële perspectief kunnen leiden
tot substantiële economische activiteiten van de onderneming.

3
4
5

Voor zover geen bronnen zijn vermeld is de beschrijving gebaseerd op de Terms of Reference van deze
evaluatie en door EZK verstrekte informatie.
https://www.rvo.nl/subsidies-regelingen/innovatiekrediet/kredietpercentages-innovatiekrediet
Subsidieregeling innovatiekredieten-module van de Experimentele kaderregeling subsidies
innovatieprojecten, artikel 1.

SEO ECONOMISCH ONDERZOEK

6

HOOFDSTUK 2

De projecten die een toekenning van het Innovatiekrediet hebben gehad, zijn te vinden op de
https://www.rvo.nl/subsidies-regelingen/projecten?querywebsite
van
RVO.nl
via
content=Innovatiekrediet&page=1.
Afwijzingsgronden
In beginsel komt ieder project in aanmerking voor een Innovatiekrediet, tenzij een van de
afwijzingsgronden van toepassing is 6 (Kaderbesluit nationale EZ-subsidies, artikel 23;
Subsidieregeling innovatiekredieten-module van de Experimentele kaderregeling subsidies
innovatieprojecten; artikel 7; Regeling nationale EZ-subsidies artikel 3.9.7):
• dat er onvoldoende vertrouwen bestaat dat de betrokkenen het ontwikkelingsproject en de
daarop volgende fase van commercialisatie kunnen financieren;
• dat het niet aannemelijk wordt geacht dat de activiteiten binnen de gestelde termijn kunnen
worden voltooid;
• dat het niet aannemelijk is dat de activiteiten zonder subsidie belangrijke vertraging zouden
oplopen;
• dat er onvoldoende vertrouwen bestaat in de technische en economische haalbaarheid van de
activiteiten;
• dat de activiteiten onvoldoende bijdragen aan de doelstellingen;
• dat er onvoldoende vertrouwen bestaat dat de betrokkenen de capaciteiten hebben om de
activiteiten naar behoren uit te voeren en het ontwikkelingsproject zowel in technische als in
economische zin tot een succes te maken;
• dat er onvoldoende vertrouwen bestaat dat de ontvanger het krediet kan terugbetalen binnen
de gestelde periode;
• dat van het ontwikkelingsproject onvoldoende positieve gevolgen voor de Nederlandse
economie te verwachten zijn.
Op de website van RVO.nl 7 wordt gesteld dat projecten in aanmerking komen die technisch
innovatief en uitdagend zijn, een onderbouwd groot marktvoordeel met uitstekend perspectief
bieden, een positieve bijdrage leveren aan de Nederlandse economie, in voldoende mate technische
haalbaarheid (‘Proof of Principle’) hebben aangetoond met eerder onderzoek, een systematische
en planmatige aanpak van de technische uitdagingen kennen (met een beheerste afbouw van de
grootste risico’s met kwantificering van tussentijdse doelstellingen), met toekenning van het
Innovatiekrediet volledig zijn gefinancierd waarbij ruimte blijft om tegenvallers op te kunnen
vangen en in beginsel binnen vijf jaar leiden tot een marktrijp product, proces of dienst. Tevens
wordt gesteld dat het Innovatiekrediet risico’s financiert die alleen met risicodragend kapitaal te
financieren zijn en dat het Innovatiekrediet niet mag cumuleren met andere overheidssubsidies
(deze worden in mindering gebracht op het Innovatiekrediet).
Rentepercentages
Het rentepercentage bestaat uit een basispercentage plus opslag voor technische of klinische
ontwikkelingsprojecten plus indien relevant een opslag voor het risico dat de gebruiker van het
krediet niet in staat is om het bedrag terug te betalen bij uitblijven van commercieel succes van het
ontwikkelingsproject (artikel 3.9.9, Regeling nationale EZ-subsidies). Deze percentages worden
jaarlijks bij ministeriële regeling vastgesteld en waren in de periode 2012-2017 ongewijzigd 2
6
7

Dezelfde afwijzingsgronden gelden voor aanvragen van verhogingen van bestaande kredieten.
https://www.rvo.nl/subsidies-regelingen/innovatiekrediet/voorwaarden-innovatiekrediet

SEO ECONOMISCH ONDERZOEK

HET INNOVATIEKREDIET

7

procent voor het basispercentage, 2 procent voor de opslag voor technische projecten, 5 procent
voor de opslag voor klinische projecten en 3 procent opslag voor het risico op niet terugbetalen
(bron: Regeling openstelling en subsidieplafonds EZ 2012 t/m 2017).
Budgetten en fondswerking
Voor het Innovatiekrediet worden jaarlijkse verplichtingenplafonds opgesteld, verdeeld over
klinische projecten (met testfase ‘in de mens’) en technische projecten (zonder testfase ‘in de
mens’). Zie Tabel 2.1 voor de gepubliceerde openstellingsplafonds, waaraan tevens de
daadwerkelijk aangegane verplichtingen zijn toegevoegd.
Tabel 2.1

Verplichtingenplafonds per jaar
2012

Gepubliceerde
openstellingsplafonds

2013

2014

2015

2016

2017

€ 95 miljoen € 80 miljoen € 60 miljoen € 60 miljoen € 75 miljoen € 60 miljoen

-

Waarvan klinisch

€ 30 miljoen € 25 miljoen € 20 miljoen € 20 miljoen € 35 miljoen

€ 20
miljoen*

-

Waarvan technisch

€ 65 miljoen € 55 miljoen € 40 miljoen € 40 miljoen € 40 miljoen

€ 40
miljoen*

Aangegane verplichtingen
Bron:

€ 53 miljoen € 52 miljoen € 50 miljoen € 52 miljoen € 55 miljoen € 60 miljoen

Regeling openstelling en subsidieplafonds EZ 2012 t/m 2017; informatie aangeleverd door EZK. *deze
verdeling gold tot 1-7-2017.

Het Innovatiekrediet maakt sinds 2012 onderdeel uit van het Innovatiefonds MKB+ en sinds het
najaar van 2014 van het Toekomstfonds (inmiddels artikel 3 op de begroting van het ministerie van
Economische Zaken en Klimaat). Het belang hiervan is dat op het Toekomstfonds een onbeperkte
eindejaarsmarge geldt. Dit houdt in dat als in enig jaar niet alle beschikbaar gestelde middelen zijn
uitgegeven of de ontvangsten hoger zijn dan begroot, deze niet uitgegeven middelen of hogere
ontvangsten voor het volgende jaar behouden blijven voor het fonds 8. Omgekeerd geldt dat als in
enig jaar meer dan de beschikbaar gestelde middelen is uitgegeven of de ontvangsten lager zijn dan
begroot, deze overschrijding of lagere ontvangsten dienen te worden gecompenseerd binnen het
fonds. Dit wijkt af van de reguliere begrotingssystematiek, waarbij onbenutte middelen boven een
grensbedrag vrijvallen ten gunste van de algemene middelen.
Onder het Toekomstfonds vallen naast het Innovatiekrediet instrumenten als Dutch Venture
Initiative / Fund of Funds, Regionale Ontwikkelingsmaatschappijen, Seed Capital en Vroege Fase
Financiering. De ontvangsten op het Innovatiekrediet vloeien terug naar het Toekomstfonds, maar
niet specifiek naar het budget voor het Innovatiekrediet.
Wijzigingen in de periode 2012-2017
In de periode 2012-2017 is de regeling als volgt gewijzigd:
• In 2012 is de terugbetaaltermijn verlengd van zes naar tien jaar;
• In 2012 is voor projecten met langduriger certificeringstrajecten de maximale
ontwikkelingsperiode verlengd met twee jaar;
• In 2012 is de regeling ook opengesteld voor bedrijven groter dan mkb;

8

Bron: EZK en Vaststelling van de begrotingsstaten van het ministerie van Economische Zaken (XIII) en
het Diergezondheidsfonds (F) voor het jaar 2015, Nota van Wijziging, Kamerstuk 34000 XIII nr. 11.

SEO ECONOMISCH ONDERZOEK

8

HOOFDSTUK 2

•

In 2014 is het kredietpercentage voor kleine bedrijven verhoogd van 35 procent naar 45 procent
en voor het mkb dat samenwerkt met een kennisinstelling of andere bedrijven naar 50 procent;
In 2015 is het maximale kredietbedrag voor een project opgehoogd van € 5 miljoen naar € 10
miljoen;
In 2016 is het budget voor klinische projecten eenmalig gedurende het jaar met € 15 miljoen
opgehoogd (tot € 35 miljoen);
In 2017 zijn de deelbudgetten voor technische (€ 40 miljoen) en klinische projecten (€ 20
miljoen) eenmalig tot 1 juli ingesteld (anders dan het hele jaar), waarna het resterende budget
beschikbaar was voor projecten uit beide categorieën;
In 2017 is de maximale ontwikkelingsperiode vanaf dat jaar verruimd van vier naar vijf jaar.

•
•
•

•

Uitvoering
Beoordelingsproces
De regeling wordt door RVO.nl uitgevoerd als uitvoeringsorganisatie namens het ministerie van
Economische Zaken en Klimaat 9. De verdeling van het subsidieplafond gebeurt op basis van
volgorde van binnenkomst van de aanvragen. RVO.nl toetst de Innovatiekredietaanvragen aan de
afwijzingsgronden en neemt daarop een besluit tot toekennen of afwijzen. De volgorde van
binnenkomst wordt bepaald op basis van de volledigheid van de aanvragen via het ingevulde
aanvraagformulier met als bijlagen een mkb-toets, businessplan, projectplan, financieringsplan, een
haalbaarheidsstudie, marktonderzoek en jaarcijfers.
Alvorens een onderneming een aanvraag indient, bestaat de mogelijkheid om een quickscan uit te
laten voeren door RVO.nl. Een adviseur van RVO.nl informeert de ondernemer aan de hand van
de quickscan telefonisch over de kansen op een toekenning. Ook na een negatief advies kan een
aanvraag worden gedaan. Nadat een volledige aanvraag is binnengekomen, volgt er een
kennismakingsgesprek waarin de projectadviseur van RVO.nl informatie geeft over de regeling, het
vervolg van het aanvraagproces, terugkoppeling op de plannen en welke aanvullende informatie de
ondernemer eventueel dient aan te leveren voor de beoordeling.
Binnen acht weken vanaf ontvangst van een volledige aanvraag ontvangt de ondernemer een brief
met een besluit: verlening van de subsidie, verlening van de subsidie onder opschortende
voorwaarden of afwijzen. Deze periode kan met nog eens acht weken worden verlengd. Bij een
verlening onder opschortende voorwaarden dient eerst aan de opschortende voorwaarden te
worden voldaan voordat tot uitbetaling wordt overgegaan. Als niet aan de opschortende
voorwaarden wordt voldaan, dan is de verlening niet tot stand gekomen. Bij verlening wordt een
pandakte opgesteld 10 en indien er sprake is van een meerderheidsaandeelhouder of bepalende
grootaandeelhouder(s) een borgstelling financiële verplichtingen (zodat zij borg staan voor het
nakomen van alle financiële verplichtingen door de kredietnemer). Als een ondernemer het oneens
is met het besluit, dan kan hiertegen bezwaar worden gemaakt. Het bezwaar wordt afgehandeld
door de afdeling Juridische Zaken van RVO.nl. Het besluit op bezwaar kan daarna via een
9
10

Tot en met 2014 werd dit gedaan door voorlopers van RVO.nl, te weten Agentschap NL vanaf 2010 en
daaraan voorafgaand SenterNovem sinds de start van de regeling.
Door een pandovereenkomst (pandakte) te tekenen met RVO.nl verkrijgt RVO.nl het eerste pandrecht op
alle in het project ontwikkelde materiële en immateriële activa. In bepaalde gevallen kan ook een eerste
pandrecht worden gevraagd op bestaande of al aanwezige activa die cruciaal zijn voor de uitvoering van
het
project
(https://www.rvo.nl/subsidies-regelingen/innovatiekrediet/stappenplaninnovatiekrediet/besluit).

SEO ECONOMISCH ONDERZOEK

HET INNOVATIEKREDIET

9

beroepsprocedure worden getoetst. Tekstvak 2.1 gaat in op de beoordelingsaspecten van een
aanvraag.
Tekstvak 2.1 Beoordelingsaspecten aanvraag

Elke aanvraag wordt aan de afwijzingsgronden getoetst door beoordeling op de volgende
aspecten:
• capaciteiten van de onderneming;
• businesscase, rendement en economische haalbaarheid;
• nieuwheid voor Nederland en kennisbescherming;
• technische haalbaarheid;
• aanpak (projectplan);
• financiering van de ontwikkeling en van de commercialisatie en van het bedrijf;
• noodzaak van het krediet en belang voor de Nederlandse economie.
Deze aspecten krijgen een kwalitatieve beoordeling variërend van -- tot ++, welke wordt vastgelegd
en onderbouwd in een adviesnota, opgesteld door het behandelteam van RVO.nl. Op basis van
de beoordeling van de deelaspecten komt, alles overwegende, een eindoordeel tot stand: positief
(eventueel onder opschortende voorwaarden) of negatief (afwijzing). Als er op één of meerdere
deelaspecten onvoldoende wordt gescoord dan is dit aanleiding voor een advies tot afwijzen,
gebaseerd op de afwijzingsgronden. Als wordt voorzien dat deelaspecten middels opschortende
voorwaarden alsnog als voldoende kunnen worden beoordeeld, dan kunnen deze opschortende
voorwaarden onderdeel worden van een verlening.
Aanvragen waarop het behandelteam van RVO.nl in beginsel positief oordeelt of waarover twijfel
is worden aan een onafhankelijke adviescommissie voorgelegd. Deze bestaat uit externe personen, met
kennis van ondernemen, de markt en risicofinanciering 11. De adviescommissie geeft een oordeel
over de aanvraag, waarbij de adviescommissie aanvullende voorwaarden kan meegeven. De
adviescommissie geeft geen bindend advies; het besluit wordt genomen door de procescoördinator
bij EZK, namens de minister. De procescoördinator neemt de adviezen van het behandelteam van
RVO.nl en de onafhankelijke adviescommissie mee in zijn besluit.
Ontwikkelingsfase
Het krediet wordt uitbetaald (‘bevoorschotting’) per projectperiode, verdeeld over kwartalen. De
onderneming dient na afloop van elke afgesproken projectperiode (meestal 6 à 12 maanden) een
voortgangsrapportage af te leveren. Om het volgende voorschot uitbetaald te krijgen, dient uit de
voortgangsrapportage blijken dat:
• de achterliggende rapportageperiode succesvol is afgerond;
• het perspectief op succesvolle afronding van het project en succesvolle commercialisatie
onverminderd goed is;
• de financiering van het eigen aandeel voor de volgende rapportageperiode is aangetoond.
Naast de rapportageverplichting, heeft de onderneming ook een meldingsplicht bij ingrijpende
wijzigingen. Bij problemen worden de voorschotten opgeschort en kan worden besloten om de
kredietverlening volledig stop te zetten. Bij grote wijzigingen kan de beschikking worden aangepast.

11

De leden hiervan zijn niet gepubliceerd in de Staatscourant, waardoor het geen officiële commissie betreft,
maar een onderdeel van het interne adviestraject van RVO.nl.

SEO ECONOMISCH ONDERZOEK

10

HOOFDSTUK 2

Terugbetalingsfase of commerciële fase
Als het project technisch geslaagd is, moet het krediet worden terugbetaald, ook als na vaststelling
van het krediet het product of de dienst eventueel commercieel niet slaagt. De terugbetaling van
het krediet en de rente geschiedt volgens een afbetalingsschema dat bij de kredietverlening wordt
bepaald (maatwerk op basis van de plannen van de ondernemer). Hierbij is er ruimte voor
afwijkingen van het afgesproken schema, om rekening te houden met de innovatieve aard van de
projecten.
Als het project tijdens de ontwikkelfase is stopgezet wegens onoverkomelijke technische
problemen of het wegvallen van het commercieel perspectief, is het mogelijk (gedeeltelijke of
volledige) ontheffing van terugbetaling te verkrijgen.

2.2

Doelen en beoogde werking

De toelichting op Subsidieregeling innovatiekredieten-module van de Experimentele kaderregeling subsidies
innovatieprojecten van 20 juni 2008 geeft als aanleiding voor het Innovatiekrediet dat ondernemingen
in het mkb in Nederland problemen ondervinden bij het vinden van financiering voor innovatie.
Als doelstelling geldt het versterken van de innovatiekracht en op die manier bijdragen aan een
duurzame economische groei van de Nederlandse economie. Als doel wordt tevens genoemd meer
investeringen in innovatieve projecten bij mkb-ondernemingen in de sector Life Sciences en
Gezondheid en een toename van deze ondernemingen in de doorgroeifase, zodat het aantal
potentiële producten of processen in klinische trials kan worden verhoogd.
Bij instelling is de regeling gericht op mkb-ondernemers omdat met name die groep moeite zou
hebben om de financiering van risicovolle ontwikkelingsprojecten rond te krijgen. Vanaf 2012 is
het Innovatiekrediet ook beschikbaar voor ondernemers die niet tot het mkb behoren, omdat ook
bedrijven groter dan het mkb problemen kunnen ondervinden bij de financiering van innovatie. 12
De kern van de beoogde werking van het Innovatiekrediet is dat aan de ontwikkeling van
innovatieve projecten substantiële technische of klinische risico’s en daarmee samenhangend
financiële risico’s zijn verbonden, die niet volledig kunnen worden gedragen door de onderneming
en die ervoor zorgen dat ook geldverstrekkers in de markt niet bereid zijn het hele project te
financieren. Bij klinische ontwikkelingsprojecten zou sprake zijn van extra risico doordat de
uitkomst van klinische testen moeilijk voorspelbaar zou zijn. De Terms of Reference van deze
evaluatie stellen dat innovatieve projecten risicovol zijn en als ze geïnitieerd zijn door een mkbbedrijf is het vaak extra moeilijk om een financier te vinden vanwege een gebrek aan reputatie /
track record, een gebrek aan onderpand, een gebrek aan financiële buffers en/of een geringere
risicospreiding als gevolg van een minder grote innovatieprojectenportefeuille. Innovatiekrediet
verlaagt het investeringsrisico.
De Terms of Reference van deze evaluatie voegen aan bovenstaande toe dat het doel van duurzame
groei door versterking van de innovatiekracht wordt beoogd middels het verhogen van de private
12

Zie Regeling van de minister van Economische Zaken, Landbouw en Innovatie van 13 december 2011, nr.
WJZ/11067701, tot wijziging van de subsidieregeling innoveren en de subsidieregeling starten, groeien en overdragen van
ondernemingen ten behoeve van het Innovatiefonds MKB+.

SEO ECONOMISCH ONDERZOEK

HET INNOVATIEKREDIET

11

R&D-uitgaven (gericht, dus, op technische en klinische ontwikkelingsprojecten voor nieuwe
producten, diensten en processen) door innovatieve bedrijven te helpen aan innovatiefinanciering,
zodat ook private partijen meefinancieren en projecten sneller tot stand komen. Dit zou tot meer
innovaties moeten leiden bij bedrijven, wat zich vertaalt in betere innovatieve en economische
prestaties en daarmee ook een betere concurrentiepositie van bedrijven. Beter innovatieve
prestaties komen bijvoorbeeld tot uiting in een hoger omzetaandeel van nieuwe en verbeterde
producten en een groter aantal octrooiaanvragen. Betere economische prestaties komen
bijvoorbeeld tot uiting in een hogere arbeidsproductiviteit, toegevoegde waarde, omzet,
werkgelegenheid en waarde van een bedrijf. Ook stellen de Terms of Reference dat als de
maatschappelijke baten van een innovatie groter zijn dan de private baten voor de innoverende
onderneming, ondernemingen minder in R&D zouden kunnen investeren dan maatschappelijk
optimaal is.
Vanaf 2012 is de regeling onderdeel geworden van het Innovatiefonds mkb+ (sinds najaar 2014:
Toekomstfonds), waarbij revolverendheid explicieter is benadrukt. Voor het Innovatiekrediet
wordt gestreefd naar een terugbetaling van ten minste 60 procent van het totaal aan verstrekte
kredieten aan bedrijven 13.
Gebaseerd op bovenstaande bevat Figuur 2.1 de gestileerde beleidstheorie.
Figuur 2.1

Bron:

Gestileerde beleidstheorie Innovatiekrediet

SEO Economisch Onderzoek, op basis van in de tekst genoemd bronmateriaal.

De figuur geeft aan dat het Innovatiekrediet effectief is (doeltreffend) als het investeringsrisico’s
bij ontwikkelingsprojecten verlaagt, waardoor private financiers meefinancieren en er zowel meer
ontwikkelingsprojecten tot stand komen als dat private R&D-uitgaven worden verhoogd. Hierdoor
vinden er meer innovaties plaats en verbeteren de innovatieve prestaties, wat weer leidt tot hogere
economische prestaties. Dit beïnvloedt niet alleen de ondernemers en financiers die direct
betrokken zijn bij het ontwikkelingsproject, maar ook anderen. Als deze beïnvloeding niet ‘beprijsd’
13

Rijksjaarverslag 2016, xiii Economische Zaken en f Diergezondheidsfonds, blz. 105, 17 mei 2017.

SEO ECONOMISCH ONDERZOEK

12

HOOFDSTUK 2

is (er wordt niet een volledige ‘marktprijs’ voor betaald 14), is er sprake van zogenaamde “externe
effecten”.
Op deze wijze kan de doeltreffendheid op verschillende manieren worden gemeten:
verlaagt het Innovatiekrediet investeringsrisico’s?
• financieren private financiers daardoor mee?
• komen daardoor ontwikkelingsprojecten sneller tot stand en worden daardoor de private R&Duitgaven verhoogd?
• leidt dit tot meer innovaties en verbeterde innovatieprestaties?
• leidt dit tot verbeterde economische prestaties en tot externe effecten?
•

Er zijn twee manieren waarop het Innovatiekrediet in mindere mate doeltreffend zou kunnen zijn.
Ten eerste zouden de beschreven problemen (zoals investeringsrisico’s) kunnen bestaan, maar zou
het Innovatiekrediet niet bij machte kunnen zijn om deze afdoende op te lossen. In dat geval wordt
er te weinig gebruikgemaakt van het Innovatiekrediet, of leidt het gebruik van het Innovatiekrediet
niet tot de gewenste verhoging van R&D-uitgaven, innovaties et cetera. Ten tweede zou het
Innovatiekrediet kunnen worden gebruikt terwijl het niet noodzakelijk is voor de (snellere)
totstandkoming van ontwikkelingsprojecten et cetera. In dat geval is er in zekere zin sprake van free
riders: het krediet wordt wel gebruikt, maar de voordelen ervan waren niet nodig voor de
financieringsbeslissing, de beslissing om onderzoek en ontwikkeling uit te voeren et cetera.
Overigens wordt het free riding-aspect beperkt door de rentedragendheid van de kredieten en de
verplichting tot terugbetaling.

14

Meer precies is er sprake van externe effecten als de effecten niet door de beslisser (ondernemer, financiers)
worden meegewogen in de beslissing. Als er geen marktprijs voor effecten op anderen wordt betaald,
worden die effecten vaak niet meegenomen in de beslissing.

SEO ECONOMISCH ONDERZOEK

EVALUATIE INNOVATIEKREDIET 2012 - 2017

3

13

Doelgroepanalyse

Dit hoofdstuk bevat de doelgroepanalyse van het Innovatiekrediet. Paragraaf 3.1 gaat in op de
kenmerken van de doelgroep van het Innovatiekrediet en beantwoordt de onderzoeksvragen welke
bedrijven gebruikmaken van het Innovatiekrediet, wat de omvang is van private R&D-uitgaven bij
Innovatiekredietbedrijven en hoe de spreiding is van de Innovatiekredietportefeuille naar sectoren.
Paragraaf 3.2 analyseert een groep gebruikers van het Innovatiekrediet die niet middels
econometrische analyses in hoofdstuk 4 kon worden onderzocht: startende bedrijven die in het jaar
van oprichting meteen een Innovatiekrediet aanvragen. Paragraaf 3.3 beantwoordt de
onderzoeksvragen met betrekking tot de bekendheid van de Innovatiekredietregeling onder de
doelgroep en mogelijke belemmeringen voor bedrijven in de doelgroep om gebruik te maken van
het Innovatiekrediet.

3.1

Beschrijving aanvragers en gebruikers
Innovatiekrediet

De beschrijvende statistiek in deze paragraaf is gebaseerd op gegevens van RVO.nl van alle
aanvragen van een Innovatiekrediet. CBS heeft deze gegevens gekoppeld aan de bedrijven die de
aanvraag hebben gedaan (zie Bijlage A.4). Van de 875 projecten waarover RVO.nl data heeft
geleverd, heeft het CBS er 746 aan een bedrijf kunnen koppelen, verdeeld over 572 bedrijven. Deze
paragraaf presenteert beschrijvende statistiek gebaseerd op deze gekoppelde projecten 15. De
bedragen van de verhogingsaanvragen op bestaande projecten zijn daarbij niet separaat
gepresenteerd, maar opgenomen in de bedragen van de oorspronkelijke projectaanvragen 16.
De redenen dat de niet aan bedrijven gekoppelde projecten niet worden weergegeven zijn dat er
op deze manier aansluiting bestaat met de econometrische analyses van hoofdstuk 4 en daarnaast
dat voor niet aan bedrijven gekoppelde projecten geen bedrijfskenmerken kunnen worden
weergegeven. Bijlage A.1 vermeldt enkele statistieken waarbij de niet-gekoppelde projecten wel
worden meegeteld en de verhogingsaanvragen als aparte aanvragen zijn meegeteld.
Aantallen, bedragen en indeling technisch/klinisch
De aanvragers doorlopen een traject waarin een aanvraag wel of niet resulteert in een
kredietverstrekking (zie hoofdstuk 2), aangeduid door RVO.nl met een projectstatus. SEO heeft
projectstatussen toegedeeld in toegewezen of afgewezen projectaanvragen (zie Bijlage A.2). Deze
indeling wordt door het gehele rapport gehanteerd. Figuur 3.1 laat het aantal toegewezen en afgewezen

15

16

Van de niet-koppelbare projecten is onderzocht in hoeverre deze afwijken van de projecten die wel aan een
bedrijf konden worden gekoppeld in termen van toekenning/afwijzing, aanvraagjaar en of dit technische
of klinische bedrijven zijn. De niet te koppelen projecten blijken vrijwel altijd bedrijven te zijn met een
afwijzing. Het zijn echter niet vaker technische of klinische projecten en ze zijn niet anders verdeeld over
de te evalueren periode dan de wel gekoppelde projecten.
Als de verhogingsaanvragen worden meegeteld als separate aanvragen, ligt het aantal door RVO.nl
aangeleverde aanvragen op 957.

SEO ECONOMISCH ONDERZOEK

14

HOOFDSTUK 3

projecten per jaar zien 17. Te zien is dat het aantal toegewezen aanvragen schommelt tussen 11 en 32
in de evaluatieperiode 2012-2017. Een duidelijke trend over de evaluatieperiode is niet
waarneembaar. Wel valt op dat het aantal toegewezen aanvragen daalt na 2014. De figuur laat
tevens zien dat het aantal afgewezen aanvragen sterker schommelt dan het aantal toegewezen
aanvragen.
Figuur 3.1

Het aantal innovatiekrediet-aanvragen piekt in 2012, 2014 en 2017

Toegewezen
Afgewezen

70
48

75

49
41

34

18

24

22

21

2009

2010

2011

31

6
2008
Bron:

60

2012

18
2013

32

2014

36

47

22

17

2015

2016

11
2017

SEO Economisch Onderzoek o.b.v. RVO/CBS

Eenzelfde figuur is te maken van de afgewezen en toegewezen bedragen. Figuur 3.2 toont voor de
onderzochte groep per jaar de aangevraagde bedragen en welk deel daarvan is toegewezen dan wel
afgewezen 18. Ook nu zijn trends moeilijk te geven, maar wel valt op dat vanaf 2015 sprake is van
een sterke stijging van het totaal aan aangevraagde bedragen en een daling van de toegewezen
bedragen. Een blik op Figuur A. 3 in Bijlage A.1 leert evenwel dat indien de niet-koppelbare
aanvragen worden meegeteld, het toegewezen bedrag in de laatste drie jaar juist licht toeneemt;
vanaf 2010 schommelt dat bedrag niet erg.

17

18

Verhogingsaanvragen van eenzelfde bedrijf op hetzelfde project zijn hierin niet meegeteld als aparte
aanvraag. Ook zijn de projecten niet meegeteld die niet konden worden gekoppeld met de CBS Microdata
(zie inleiding op deze paragraaf). Figuur A. 1 en Figuur A. 2 in Bijlage A.1 tellen de verhogingsaanvragen
en niet-koppelbare projecten wel mee. Dit leidt niet tot een wezenlijk ander beeld.
Deze figuur houdt, net als alle andere figuren en tabellen in dit hoofdstuk, geen rekening met de nietgekoppelde aanvragen. De bedragen van de verhogingsaanvragen zijn opgenomen in de bedragen van de
oorspronkelijke aanvragen. Figuur A. 3 in Bijlage A.1 houdt wel rekening met de niet-gekoppelde
aanvragen.

SEO ECONOMISCH ONDERZOEK

DOELGROEPANALYSE

Figuur 3.2

15

Het aangevraagde innovatiekrediet-bedrag piekt in 2017

€ 180.000.000
Toegewezen

€ 160.000.000

Afgewezen

€ 140.000.000
€ 120.000.000
€ 100.000.000
€ 80.000.000
€ 60.000.000
€ 40.000.000
€ 20.000.000
€Bron:

2008

2009

2010

2011

2012

2013

2014

2015

2016

2017

SEO Economisch Onderzoek o.b.v. CBS/RVO

De projecten zijn onder te verdelen in technische (zonder testfase ‘in de mens’) en klinische projecten (met
testfase ‘in de mens’). Het grootste deel van de aanvragen betreft projecten van technische aard. Zie
Figuur 3.3. Deze figuur laat verder zien dat de aanvragen voor klinische projecten pieken in 2012 19.
Figuur 3.3

De meeste aanvragen zijn voor technische projecten

Technisch

Klinisch

DTO
25

10
13

16

10
5

10

3

59

2009

2010

54

45

16

82

76
56

7

73
51

48

2015

2016

21
2008
Bron:

2011

2012

2013

2014

2017

SEO Economisch Onderzoek o.b.v. CBS/RVO

De data laat verder zien (niet in de figuur weergegeven) dat aan de helft van de klinische projecten
een krediet wordt toegekend, terwijl bij technische projecten zo’n 28 procent goedkeuring krijgt.
Sommige bedrijven doen in één jaar een tweede aanvraag nadat hun eerste aanvraag is afgewezen. In
de gehele periode 2008 tot en met 2017 gaat het om 44 aanvragen. Figuur 3.4 laat zien dat ruim
19

In 2010 zijn er twee projecten geweest in het kader van Duurzame Technische Ontwikkeling (DTO), een
projecttype met een apart budget dat vooral was gericht op het grootbedrijf. Dit type project heeft slechts
een jaar bestaan en is daarna wegens gebrek aan animo stopgezet (bron: RVO). Omdat deze projecten
afwijken van de andere Innovatiekredietprojecten, zijn ze niet meegenomen in de econometrische analyses
van hoofdstuk 4.

SEO ECONOMISCH ONDERZOEK

16

HOOFDSTUK 3

een kwart van deze aanvragen (12 van de 44) in tweede instantie alsnog een toewijzing krijgt. Uit
de data blijkt niet of dit om hetzelfde project gaat, of om een andersoortig project.
Figuur 3.4

Ruim een kwart van een tweede aanvraag in één jaar na afwijzing wordt in tweede
instantie toegewezen
Afgewezen

Ingetrokken

15

0%
Bron:

10%

20%

Toegewezen

17

30%

40%

50%

12

60%

70%

80%

90%

100%

SEO Economisch Onderzoek o.b.v. CBS/RVO

Bedrijfskenmerken afgewezen en toegewezen aanvragers
Door de CBS-koppeling tussen de RVO-gegevens en bedrijven die een aanvraag hebben gedaan,
is het mogelijk aanvullende CBS-gegevens aan deze bedrijven te koppelen. Hierdoor kunnen de
kenmerken van bedrijven die een innovatiekrediet aanvragen in kaart worden gebracht. 20
Aanvragers van een innovatiekrediet komen uit verschillende sectoren. Figuur 3.5 illustreert op basis
van SBI-codes (bedrijfstakken) dat ruim de helft van de bedrijven die een aanvraag hebben gedaan
in een van de topsectoren zit. 21 Van deze bedrijven is ruim 60 procent actief in Hightech systems en
materialen, en nog eens een kwart in Life sciences & health, waar veel klinische projecten worden
uitgevoerd. Bedrijven die volgens de SBI-code niet onder een topsector vallen zijn vaak terug te
vinden in de sectoren Groothandel in ICT en medische instrumenten, ICT-dienstverlening en Holdings,
concerndiensten binnen eigen concern en managementadvisering.

20
21

Voor veel CBS-data geldt dat deze op het moment van schrijven niet voor 2017 beschikbaar zijn. In deze
gevallen is de koppeling voor de periode 2008 t/m 2016 getoond.
Op basis van de CBS-koppeling met RVO-gegevens is de SBI (Standaard Bedrijfsindeling) per bedrijf
vastgesteld. De SBI is een hiërarchische indeling van economische activiteiten. De SBI’s in het
bedrijvenregister van het CBS zijn gebaseerd op de hoofdactiviteit van de bedrijfseenheid (zogenaamde
BEID). Op basis van de afbakening van topsectoren volgens CBS (2017) is de verdeling van aanvragen
over (top)sectoren gemaakt.

SEO ECONOMISCH ONDERZOEK

DOELGROEPANALYSE

Figuur 3.5

17

Topsectoren Hightech systems en materialen en Life science & health zijn goed
vertegenwoordigd onder de aanvragers van een Innovatiekrediet

Energie & overig
topsector 3%

Industrie
2%
Groothandel (ICT,
medische instrumenten)
10%

Life science
& health
13%

Dienstverlening ICT
7%
Holdings, concerndiensten
en advisering
6%

Niet-topsector
45%

Speur en
ontwikkelingswerk
3%

High tech systemen
en materialen
34%

Overige specialistische
dienstverlening
3%
Gezondheidszorg
(medische laboratoria)
3%

Chemie 2%
Bron:

Overig niet-topsector
11%

Agri & Food 3%

SEO Economisch Onderzoek o.b.v. CBS/RVO.nl. Jaren 2008 t/m 2016.

Enkele nuanceringen bij bovenstaande figuur zijn op hun plaats. Ten eerste kan het voorkomen
dat er aanvragen worden gedaan door een deel van het bedrijf dat niet de uitvoering op zich neemt.
Dit kan met name het geval zijn bij Holdings, concerndiensten binnen eigen concern en managementadvisering.
Ten tweede zijn er bedrijven die op basis van hun SBI-code niet zijn aangemerkt als topsectoren,
maar door CBS wel tot een topsector worden gerekend. CBS classificeert Agri&food, Chemie,
Hightech systemen en materialen en Life sciences & health volledig op basis van SBI-code, maar
voert aanvullend maatwerk op bedrijfsniveau uit voor Creatieve industrie, Energie, Logistiek,
Tuinbouw en uitgangsmaterialen en Water22. Een inventarisatie van het aantal bedrijven in een
bedrijfstak die niet of maar gedeeltelijk tot een topsector behoort, maar wel tot een van de
topsectoren zou kunnen worden gerekend, leert dat dit hoogstens om enkele bedrijven zou gaan.
Een derde nuancering is dat de SBI-code is gebaseerd op de hoofdactiviteit van een onderneming23.
Een vierde nuancering is dat SBI-codes niet in alle gevallen aansluiten bij de huidige
hoofdactiviteiten van het bedrijf 24. Ten slotte kunnen projecten van bedrijven die niet in een
topsector actief zijn, wel het karakter hebben van een topsectorproject. Deze nuanceringen leiden
22
23

24

CBS (2017), Monitor topsectoren 2017. Methodebeschrijving en tabellenset.
De hoofdactiviteit wordt bepaald op basis van een zogenaamde zwaartepuntbenadering. Een bedrijf kan
activiteiten hebben die passen bij een topsector, maar als het zich voornamelijk bezighoudt met andere
activiteiten, valt het niet binnen een topsector. Een voorbeeld hiervan is Dezima Pharma, een
biotechnologiebedrijf dat innovatieve geneesmiddelen op het gebied van dyslipidemie ontwikkelde. Op
basis van de SBI-indeling van de bedrijfseenheid valt dit bedrijf onder SBI-nummer 64923:
Participatiemaatschappijen (bron: RVO/CBS, onder andere op basis van data van de Kamer van
Koophandel).
Een voorbeeld hiervan is het bedrijf Cristal Delivery BV, welke een krediet heeft ontvangen voor de
ontwikkeling van nieuwe methodes voor het gericht toedienen van medicijnen via bio-afbreekbare
polymeren en liposomen ter bestrijding van kanker, auto-immuunziektes en besmettelijke ziektes. Volgens
het SBI-nummer (7320) valt dit bedrijf onder Markt- en opinieonderzoekbureaus (bron: RVO/CBS, onder
andere op basis van data van de Kamer van Koophandel).

SEO ECONOMISCH ONDERZOEK

18

HOOFDSTUK 3

ertoe dat het aandeel bedrijven werkzaam in topsectoren waarschijnlijk hoger ligt dan de
gepresenteerde 55 procent. Overigens staat het Innovatiekrediet open voor bedrijven uit alle
sectoren (zie hoofdstuk 2).
Figuur 3.6 laat op basis van bovenstaande gegevens zien dat toegekende aanvragen vaker
betrekking hebben op bedrijven die in een topsector actief zijn, namelijk 64 procent tegenover 50
procent van de afgewezen aanvragen.
Figuur 3.6

Van de toegewezen aanvragen betreft bijna tweederde bedrijven die actief zijn in een
van de topsectoren

High tech systemen en materialen
Afgewezen
(N=403)

136

Toegewezen
(N=193)

66
0%

Bron:

Life sciences & health

40

27

39

20%

Overig topsector

40%

Niet topsector

200

19

69

60%

80%

100%

SEO Economisch Onderzoek o.b.v. CBS/RVO.nl. Jaren 2008 t/m 2016. Hierboven hightech

Figuur 3.7 laat zien dat het aandeel aanvragen door jonge bedrijven (bedrijven jonger dan vijf jaren)
bijna de helft bedraagt onder de afgewezen aanvragers en bijna 40 procent onder de toegewezen
aanvragers.
Figuur 3.7

Van de aanvragen voor een innovatiekrediet is bijna de helft gedaan door bedrijven
die 5 jaar of minder actief zijn
0 jaar actief

Afgewezen
(N=403)

83

Toegewezen
(N=193)

28
0%

Bron:

1 jaar actief

17
20%

2 jaar actief

50

25

15

15

3-5 jaar actief

38

> 5 jaar actief

207

118
40%

60%

80%

100%

SEO Economisch Onderzoek o.b.v. CBS/RVO

Figuur 3.8 toont de hoogte van het aangevraagde krediet en de relatie met de omvang van bedrijven
in termen van werkzame personen 25 in het jaar van aanvraag. Er blijkt enige relatie te zijn. Te zien
is bijvoorbeeld dat een aanvraag tot € 1 miljoen vaker wordt gedaan door bedrijven met ten hoogste
één werkzame persoon. Andersom worden grotere aanvragen relatief vaak gedaan door bedrijven
met een meer dan 20 werkzame personen. In totaal zijn meer dan de helft van de aanvragen voor
een bedrag van minder dan € 1 miljoen, waarvan een groot deel (circa 35 procent van het totaal)
tevens voor een bedrag van onder € 500.000.
25

Werkzame personen zijn zowel werknemers als zelfstandigen (inclusief meewerkende eigenaren, firmanten
en familieleden). Het aantal werknemers is daarbij omgerekend naar FTE (fulltime-equivalent) (bron: CBS
Statline, CBS documentatierapport ABR).

SEO ECONOMISCH ONDERZOEK

DOELGROEPANALYSE

Figuur 3.8

19

Er is een licht verband tussen de omvang van bedrijven in termen van aantal werkzame
personen en hoogte van de aanvraag
tot 500k

500k - 1 mln

1 mln - 5 mln

0 tot 1 wp

79

39

2 tot 5 wp

56

31

5 tot 20 wp

49

20 tot 50 wp

Bron:

13

26
31

38

204
0%

23

61

13

Totaal

36

41

20

> 5 mln

33

124

20%

100

161

40%

60%

80%

100%

SEO Economisch Onderzoek o.b.v. CBS/RVO

Figuur 3.9 geeft de omzet van de aanvragers, tevens ingedeeld naar een hoge (vanaf € 1 miljoen),
lage en geen toekenning. In totaal heeft meer dan 20 procent van de bedrijven die een aanvraag
doen geen omzet op het moment van aanvraag en heeft tevens ruim 20 procent van de bedrijven
een omzet van meer dan € 1 miljoen. In combinatie met Figuur 3.8 kan worden geconcludeerd dat
aanvragen boven de € 1 miljoen vaker worden toegekend (115 keer van de 261) dan aanvragen
onder de € 1 miljoen (76 keer van de 328).
Figuur 3.9

Kredietbedrag en de omzet van bedrijven
Geen omzet

Tot 100k

Geen toekenning (n=362)

100k tot 1 mln

85

Toekenning < 1 miljoen (n=76)

1 mln tot 5 mln

113

14

16
31

24

Totaal

130

153

Bron:

20%

97
22

Toekenning > 1 miljoen (n=115)

0%

Groter dan 5 mln

40%

38
13

30
149
60%

29
11

17
68
80%

13
53
100%

SEO Economisch Onderzoek o.b.v. CBS/RVO

Een kwantitatieve indicator voor de innovativiteit van bedrijven is de mate waarin zij gebruikmaken
van de WBSO. Figuur 3.10 laat zien dat de meerderheid van aanvragen wordt gedaan door
bedrijven die gebruikmaken van deze regeling. In het jaar van aanvraag betrof ruim 80 procent van
de toegewezen aanvragen bedrijven die gebruikmaken van de WBSO, tegenover ruim 60 procent
bij de afgewezen aanvragen. De 20 procent van de toegekende aanvragen die geen WBSO
gebruiken in het jaar van aanvraag heeft betrekking op bedrijven met een kleine omvang; bovendien
heeft tweederde betrekking op bedrijven niet actief zijn in een topsector (niet in de figuur
weergegeven).

SEO ECONOMISCH ONDERZOEK

20

HOOFDSTUK 3

Figuur 3.10

Bedrijven die een innovatiekrediet aanvragen ontvangen vaak ook WBSO
Komt voor in WBSO:

Afgewezen
(N=403)

Niet

253

Toegewezen
(N=193)

150

158
0%

Bron:

Wel

20%

35

40%

60%

80%

100%

SEO Economisch Onderzoek o.b.v. CBS/RVO.nl. Jaren 2008 t/m 2016.

Vergelijking met WBSO-gebruikers
Het vervolg van deze paragraaf vergelijkt kenmerken van aanvragers van een Innovatiekrediet met
WBSO-gebruikers die geen Innovatiekrediet hebben aangevraagd. Hierdoor is een vergelijking
mogelijk met een grotere groep bedrijven die in ieder geval in enige mate innovatief zullen zijn.
Ook wordt in de econometrische analyses (zie hoofdstuk 4) uit de groep WBSO-gebruikers die
geen Innovatiekrediet hebben aangevraagd een controlegroep geselecteerd. De groep WBSOgebruikers die geen Innovatiekrediet hebben aangevraagd omvat ruim 40.000 bedrijven die tussen
2008 en 2016 minimaal één jaar gebruik hebben gemaakt van de WBSO (maar in deze periode
nooit een Innovatiekredietaanvraag hebben gedaan).
Figuur 3.11 geeft de omvang van bedrijven in termen van werkzame personen, waarbij de
vergelijking wordt gemaakt met WBSO-bedrijven die geen Innovatiekrediet hebben aangevraagd.
In de figuur is deze groep aangeduid als ‘Niet in IK’. Aanvragers van het Innovatiekrediet zijn vaak
kleinere bedrijven in termen van werkzame personen: ruim 80 procent heeft minder dan 20
werkzame personen in het jaar van aanvraag.
Figuur 3.11

Toegewezen aanvragen hebben vaker betrekking op grotere bedrijven dan afgewezen
aanvragen
Geen wp

1 wp

Niet in IK
2057
(n=41908)
Afgewezen
(N=403)

14
0%

Bron:

12677

70

Toegewezen
(N=193)

2 tot 5 wp

5 tot 20 wp
8036

76

22

9676

86

42
20%

20 tot 50 wp

4541

116

66
40%

Meer dan 50 wp

60%

4921

36

27
80%

19

22
100%

SEO Economisch Onderzoek o.b.v. CBS/RVO.nl. Jaren 2008 t/m 2016.

Te zien is tevens dat afgewezen aanvragen vaker betrekking hebben op kleinere bedrijven dan
toegewezen aanvragen. WBSO-bedrijven die geen Innovatiekredietaanvraag hebben gedaan,
hebben ongeveer een gelijk aandeel tot 20 werkzame personen als afgewezen aanvragers. Bedrijven
die een aanvraag krijgen toegewezen hebben niet alleen meer werknemers in dienst, ook zijn dit

SEO ECONOMISCH ONDERZOEK

DOELGROEPANALYSE

21

allemaal BV’s (niet in de figuur weergegeven). Ter vergelijking: de WBSO-bedrijven die geen
innovatiekrediet hebben aangevraagd zijn voor 80 procent BV en bij de afgewezen bedrijven is dat
zo’n 90 procent.
Figuur 3.12 laat zien dat er verschillen zijn in opleidingsniveaus van de werknemers van de
verschillende groepen bedrijven. Bedrijven die een innovatiekrediet aanvragen hebben gemiddeld
hoger opgeleid personeel dan WBSO-bedrijven zonder innovatiekrediet-aanvraag. Bedrijven met
een toegewezen aanvraag hebben gemiddeld hoger opgeleid personeel dan bedrijven met een
afwijzing.
Figuur 3.12

Bedrijven die een innovatiekrediet-aanvragen hebben gemiddeld hoger opgeleid
personeel
Hoog opgeleid

Niet in IK, wel WBSO
(n=41908)

Midden opgeleid
31%

Afgewezen
(n=403)

23%

Opleiding onbekend

8%

50%

Toegewezen
(n=193)

38%

19%

4%

58%
0%

Bron:

Laag opgeleid

20%

14%
40%

60%

27%

3%

25%
80%

100%

SEO Economisch Onderzoek o.b.v. CBS/RVO.nl. Jaren 2008 t/m 2016.

Op andere werknemerskenmerken blijken de groepen bedrijven minder van elkaar te verschillen.
Tabel 3.1 laat wel zien dat bedrijven die een aanvraag doen gemiddeld een iets lager percentage
mannen in dienst hebben, en dat dit vooral lager ligt bij bedrijven die uiteindelijk een aanvraag
toegewezen krijgen.
Tabel 3.1

Overige werknemerskenmerken
Aandeel man

Gemiddelde
leeftijd

Aandeel jonge
medewerkers
(35< jaar)

Aandeel oudere
medewerkers
(55> jaar)

Toegewezen (n=193)

72%

38,7

48%

10%

Afgewezen (n=403)

78%

39,2

47%

12%

Niet in IK (n=41908)

82%

39,1

51%

11%

Bron:

SEO Economisch Onderzoek o.b.v. CBS/RVO.nl. Jaren 2008 t/m 2016.

Tot slot blijkt dat bedrijven die een Innovatiekrediet aanvragen veel meer S&O-uren maken in het
jaar van aanvraag dan niet-aanvragers in de WBSO. Bedrijven met een toegewezen aanvraag maken
bovendien veel meer S&O-uren dan bedrijven waarvan de aanvraag is afgewezen in het jaar van
aanvraag. Per werknemer verdwijnt het verschil tussen toegewezen en afgewezen aanvragers, maar
blijft een verschil met bedrijven die geen Innovatiekrediet aanvragen in stand. Zie Figuur 3.13.

SEO ECONOMISCH ONDERZOEK

22

HOOFDSTUK 3

Figuur 3.13

Een bedrijf met een toegewezen aanvraag maakt ex ante al veel S&O-uren, maar per
werknemer niet meer dan een bedrijf met een afgewezen aanvraag
S&O-uren per wp

S&O-uren
25.000

2.500

20.000

2.000

15.000

1.500

10.000

1.000

5.000

500

-

S&O-uren
Toegewezen (N=158)

Bron:

S&O-uren per werknemer
Afgewezen (N=253)

-

Niet in Ik, wel WBSO (N=41908)

SEO Economisch Onderzoek o.b.v. CBS/RVO.nl. Jaren 2008 t/m 2016.

Uit de data blijkt verder (niet in figuren of tabellen weergegeven) dat er geen grote verschillen in
regionale verdeling zijn tussen toegewezen aanvragers, afgewezen aanvragers en niet-aanvragers die
wel in de WBSO voorkomen. De meeste aanvragers zijn in West Nederland gesitueerd.
Tekstvak 3.1 vat de bevindingen uit de beschrijvende statistiek samen en vergelijkt deze waar
mogelijk met de vorige evaluatie.
Tekstvak 3.1 Samenvatting en vergelijking beschrijvende statistiek met vorige evaluatie
Op basis van de beschrijvende statistiek kan samenvattend het volgende worden waargenomen:

•

Een duidelijke trend over de evaluatieperiode in aantal toegewezen aanvragen is niet waarneembaar. Wel
treedt een daling op na 2014. Het aantal afgewezen aanvragen schommelt sterker dan het aantal
toegewezen aanvragen. Uit de vorige evaluatie (blz. 14) blijkt over de periode 2008-2011 een toename in
zowel afgewezen als toegewezen aanvragen;

•

Vanaf 2015 is sprake is van een stijging van het totaal aan jaarlijks aangevraagde bedragen. Over de
periode 2008-2017 is meer dan de helft van de aanvragen voor een bedrag van minder dan € 1 miljoen,
waarvan een groot deel (circa 35 procent van het totaal) tevens voor een bedrag van onder € 500.000. In
de vorige evaluatie (blz. 15) bleek in 2011 van de toegekende projecten ruim 20 procent minder dan € 1
miljoen te betreffen;

•

Als de verhogings- en niet-koppelbare aanvragen worden meegeteld, neemt het totaal van jaarlijks
toegewezen bedragen in de laatste drie jaar licht toe. Vanwege toegenomen budgetten documenteert de
vorige evaluatie (blz. 15) over de periode 2006-2011 een stijging in jaarlijks toegewezen kredieten;

•

Het grootste deel van de aanvragen over de periode 2008-2017 betreft projecten van technische aard.
Aan de helft van de klinische projecten wordt een krediet wordt toegekend, tegenover zo’n 28 procent bij
technische projecten. Dit ligt in lijn met de bevinding in de vorige evaluatie (blz. 14) dat 65 procent van de
toegekende aanvragen een technisch project betreft;

•

Meer dan de helft van de bedrijven die een aanvraag hebben gedaan behoort tot een van de topsectoren.
Bedrijven met een toekenning zijn vaker in een topsector actief. Een directe vergelijking met de vorige
evaluatie (blz. 17) is niet mogelijk, omdat die naar de sector van projecten keek in plaats van naar de
sector van bedrijven;

SEO ECONOMISCH ONDERZOEK

DOELGROEPANALYSE

23

•

Het aandeel jonge bedrijven bedraagt bijna de helft onder de afgewezen aanvragers en bijna 40 procent
onder de toegewezen aanvragers. Aanvragers van het Innovatiekrediet zijn vaak kleinere bedrijven in
termen van werkzame personen: ruim 80 procent heeft minder dan 20 werkzame personen in het jaar van
aanvraag. Bedrijven waarvan de aanvraag wordt afgewezen zijn vaker kleiner in termen van werkzame
personen dan bedrijven die een toewijzing krijgen. Ook de vorige evaluatie (blz. 14, blz. 31; blz. 32)
concludeerde dat de door het Innovatiekrediet bereikte groep (d.w.z. toegekende aanvragen) uit relatief
kleine en jonge bedrijven bestaat. Het percentage starters lag iets hoger: 55 procent van de aanvragers;

•

In totaal heeft meer dan 20 procent van de bedrijven die een aanvraag doen geen omzet op het moment
van aanvraag en heeft tevens ruim 20 procent van de bedrijven een omzet van meer dan een € 1 miljoen;

•

In het jaar van aanvraag maakte ruim 80 procent van de bedrijven met een toegewezen project gebruik
van de WBSO, tegenover ruim 60 procent van de bedrijven met een afgewezen project. Bedrijven die een
Innovatiekrediet aanvragen maken veel meer S&O-uren in het jaar van aanvraag dan niet-aanvragers in
de WBSO. Bedrijven met een toegewezen aanvraag maken bovendien veel meer S&O-uren in het jaar
van aanvraag dan bedrijven waarvan de aanvraag is afgewezen. Per werknemer verdwijnt het verschil
tussen toegewezen en afgewezen, maar blijft een verschil met bedrijven die geen Innovatiekrediet
aanvragen in stand. Uit de vorige evaluatie (blz. 36) bleek dat bedrijven die later een Innovatiekrediet
kregen toegekend, voordien (in 2006 en 2007) al een hogere gemiddelde S&O-loonsom hadden dan
bedrijven die later worden afgewezen;

•

Bedrijven die een aanvraag krijgen toegewezen zijn allemaal BV’s. WBSO-bedrijven die geen
innovatiekrediet hebben aangevraagd zijn voor 80 procent BV en bij de afgewezen bedrijven is dat zo’n
90 procent;

•

Bedrijven die een innovatiekrediet aanvragen hebben gemiddeld hoger opgeleid personeel dan WBSObedrijven zonder innovatiekrediet-aanvraag. Bedrijven met een toegewezen aanvraag hebben gemiddeld
hoger opgeleid personeel dan bedrijven met een afwijzing;

•

Uit de vorige evaluatie (blz. 17) bleek -in tegenstelling tot de huidige- dat het aandeel toekenningen
verschilde per regio: van 0 procent in Friesland & Drenthe en in Zeeland tot 57 procent in Utrecht.

3.2

Nadere beschrijvende analyse op starters

Deze paragraaf besteedt aandacht aan de groep aanvragers van het Innovatiekrediet die meteen bij
de start van het bedrijf het krediet aanvragen. Deze groep kan niet meegenomen worden in de
econometrische analyses in hoofdstuk 4. Doordat een bedrijf vóór aanvraag van het krediet nog
niet actief is, is het niet mogelijk om zuiver te meten wat het effect is van het Innovatiekrediet. Om
deze bedrijven niet onbelicht te laten, beschrijft deze paragraaf hoe deze bedrijven zich hebben
ontwikkeld, gemeten in S&O-uren, S&O-loonkosten, FTE en omzet. Hierbij wordt de vergelijking
gemaakt tussen starters die meteen een Innovatiekrediet hebben aangevraagd en zijn afgewezen
versus die zijn toegewezen.
Figuur 3.14 laat zien dat 158 bedrijven meteen bij de start een aanvraag hebben gedaan, verdeeld
over 50 toewijzingen en 108 afwijzingen. De figuur laat zien hoeveel van deze bedrijven na het
aanvraagjaar gevolgd kunnen worden in de tijd. Na twee jaar kunnen bijvoorbeeld nog 33
toegewezen bedrijven worden gevolgd en 86 afgewezen bedrijven. De reden dat niet alle bedrijven
even lang kunnen worden gevolgd heeft te maken met het moment van aanvraag.

SEO ECONOMISCH ONDERZOEK

24

HOOFDSTUK 3

Figuur 3.14

Aantal bedrijven dat nog niet actief was voor aanvraag van Innovatiekrediet
Aantal bedrijven, Toegewezen
Aantal bedrijven, Afgewezen

108

101
86

50

Aanvraagjaar

Bron:

42

1 jaar na
aanvraag

33

2 jaar na
aanvraag

72

30

3 jaar na
aanvraag

59
37
21
4 jaar na
aanvraag

16
5 jaar na
aanvraag

SEO Economisch Onderzoek o.b.v. CBS/RVO.nl. Jaren 2008 t/m 2016.

Het feit dat niet alle bedrijven even lang worden kunnen gevolgd bemoeilijkt de vergelijking in
termen van S&O-uren, S&O-loonkosten, FTE en omzet, omdat in elke periode naar een andere
samenstelling van bedrijven wordt gekeken. Er is daarom ook gekeken hoe de vergelijkingen eruit
zien als de groepen wel constant worden gehouden door de tijd heen, door bijvoorbeeld alleen naar
de 21 toegewezen bedrijven en 59 afgewezen bedrijven te kijken die vijf jaar gevolgd kunnen
worden. Dit verandert het beeld niet. In de volgende figuren bekijken we daarom alle bedrijven uit
Figuur 3.14. 26 De 50 bedrijven met een toegewezen aanvraag zijn goed voor in totaal ruim € 113
miljoen aan Innovatiekrediet.
Figuur 3.15 vergelijkt de ontwikkeling van het aantal S&O-uren van bedrijven die bij start direct
een aanvraag doen. De figuur laat zien dat het aantal S&O-uren van een bedrijf dat een aanvraag
toegewezen krijgt bij aanvang hoger ligt dan dat van een bedrijf met een afgewezen aanvraag. Dit
blijft ook daarna hoger liggen. Het aantal S&O-uren neemt in de periode als geheel toe bij bedrijven
met een toewijzing, maar niet continu. Zo is er in de eerste jaren sprake van een toename en in de
jaren daarna is er een afname. Dit patroon is niet waarneembaar bij de afgewezen bedrijven.

26

Vanwege het kleinere aantal bedrijven zijn deze vanaf drie jaar na aanvraag in de figuren met een
streepjeslijn aangegeven.

SEO ECONOMISCH ONDERZOEK

DOELGROEPANALYSE

Figuur 3.15

Bron:

25

Starters met een meteen toegewezen aanvraag maken ruim 3 keer zoveel S&O-uren
dan starters met een meteen afgewezen aanvraag

SEO Economisch Onderzoek o.b.v. CBS/RVO.nl. Jaren 2008 t/m 2016.

De S&O-loonkosten laten een vergelijkbaar beeld zien. Zie Figuur 3.16.
Figuur 3.16

Bron:

De S&O-loonkosten van bedrijven met een meteen toegewezen aanvraag zijn circa 4
keer zo hoog als die van bedrijven met een meteen afgewezen aanvraag

SEO Economisch Onderzoek o.b.v. CBS/RVO.nl. Jaren 2008 t/m 2016.

De omzet van de bedrijven die hier beschouwd worden, varieert sterk van jaar op jaar. Gemiddeld
genomen ontlopen bedrijven met een toegewezen aanvraag en bedrijven met een afgewezen
aanvraag elkaar niet veel. Zie Figuur 3.17.

SEO ECONOMISCH ONDERZOEK

26

HOOFDSTUK 3

Figuur 3.17

De omzet van bedrijven die bij start van het bedrijf een aanvraag doen is volatiel, met
weinig verschil tussen bedrijven met een toegewezen aanvraag en bedrijven met een
afgewezen aanvraag
Omzet, Toegewezen

Omzet, Afgewezen

€ 1.600.000
€ 1.400.000
€ 1.200.000
€ 1.000.000
€ 800.000
€ 600.000
€ 400.000
€ 200.000
€-

Bron:

Aanvraagjaar

1 jaar na
aanvraag

2 jaar na
aanvraag

3 jaar na
aanvraag

4 jaar na
aanvraag

5 jaar na
aanvraag

SEO Economisch Onderzoek o.b.v. CBS/RVO.nl. Jaren 2008 t/m 2016.

Figuur 3.18 laat zien dat in de eerste jaren na aanvraag (tevens start van het bedrijf) het aantal FTE
sterker lijkt toe te nemen bij bedrijven met een toegewezen aanvraag. Opvallend is dat dit beeld
kantelt bij 4 à 5 jaar na aanvraag. Op basis van deze figuur is het moeilijk een duidelijk verschil aan
te wijzen tussen toegewezen en afgewezen bedrijven.
Figuur 3.18

Geen grote verschillen in FTE tussen bedrijven met een afgewezen en met een
afgewezen aanvraag
fte, Toegewezen

fte, Afgewezen

12
10
8
6
4
2
0

Bron:

Aanvraagjaar

1 jaar na
aanvraag

2 jaar na
aanvraag

3 jaar na
aanvraag

4 jaar na
aanvraag

5 jaar na
aanvraag

SEO Economisch Onderzoek o.b.v. CBS/RVO.nl. Jaren 2008 t/m 2016.

Het beeld van het aantal S&O-uren per FTE is niet veel anders dan bij S&O-uren: bij bedrijven
met een toewijzing is het aantal S&O-uren per FTE hoger dan bij bedrijven met een afwijzing. Zie
Figuur 3.19.

SEO ECONOMISCH ONDERZOEK

DOELGROEPANALYSE

Figuur 3.19

27

Bedrijven met een toegewezen aanvraag maken ook aanzienlijk meer S&O-uren per
FTE: bijna 3 keer zoveel
S&O-uren per fte, Toegewezen

1.200

S&O-uren per fte, Afgewezen

1.000
800
600
400
200
0

Aanvraagjaar

Bron:

1 jaar na
aanvraag

2 jaar na
aanvraag

3 jaar na
aanvraag

4 jaar na
aanvraag

5 jaar na
aanvraag

SEO Economisch Onderzoek o.b.v. CBS/RVO.nl. Jaren 2008 t/m 2016.

Wanneer gekeken wordt naar omzet per FTE (Figuur 3.20) ontstaat weer het beeld van een jaarlijks
sterk wisselende omzet bij bedrijven, zonder grote verschillen tussen bedrijven met een toegewezen
en afgewezen aanvraag.
Figuur 3.20

€ 200.000

Geen grote verschillen in omzet per FTE tussen bedrijven met een afgewezen en met
een afgewezen aanvraag
Omzet per fte, Toegewezen

Omzet per fte, Afgewezen

€ 180.000
€ 160.000
€ 140.000
€ 120.000
€ 100.000
€ 80.000
€ 60.000
€ 40.000
€ 20.000
€-

Bron:

Aanvraagjaar

1 jaar na
aanvraag

2 jaar na
aanvraag

3 jaar na
aanvraag

4 jaar na
aanvraag

5 jaar na
aanvraag

SEO Economisch Onderzoek o.b.v. CBS/RVO.nl. Jaren 2008 t/m 2016.

Tot slot is bekeken hoe lang bedrijven actief blijven die zijn gestart in het jaar van aanvraag van het
krediet, door te kijken naar het aantal bedrijven dat gestopt is na 1, 2, 3 jaar et cetera, als percentage
van het aantal gestopte en actieve bedrijven bij elkaar opgeteld. Figuur 3.21 laat zien dat op de
langere termijn naar verhouding iets meer bedrijven gestopt zijn die een afwijzing krijgen op hun
Innovatiekredietaanvraag. Op korte termijn is het verschil groter: afgewezen bedrijven stoppen niet
zozeer vaker, maar vooral eerder in de hier beschouwde periode.

SEO ECONOMISCH ONDERZOEK

28

HOOFDSTUK 3

Figuur 3.21

Bedrijven met een afgewezen aanvraag stoppen vaker en eerder dan bedrijven met
een toegewezen aanvraag.
Gestopte bedrijven (%), Toegewezen

40%

Gestopte bedrijven (%), Afgewezen

35%
30%
25%
20%
15%
10%
5%
0%

aanvraagjaar

Bron:

1 jaar na
aanvraag

2 jaar na
aanvraag

3 jaar na
aanvraag

4 jaar na
aanvraag

5 jaar na
aanvraag

SEO Economisch Onderzoek o.b.v. CBS/RVO.nl. Jaren 2008 t/m 2016.

Tekstvak 3.2 vat de bevindingen uit de beschrijvende statistiek samen en vergelijkt deze waar
mogelijk met de vorige evaluatie.
Tekstvak 3.2 Samenvatting beschrijvende statistiek starters die meteen een aanvraag doen
Op basis van de beschrijvende statistiek kan samenvattend het volgende worden waargenomen:

•

Bedrijven die bij de start van hun bedrijf een Innovatiekrediet toegewezen krijgen, kennen zowel bij
aanvraag als daarna een hoger aantal S&O-uren, hogere S&O-loonkosten en een hoger aantal S&O-uren
per FTE dan bedrijven waarbij een Innovatiekrediet afgewezen wordt;

•

De omzet en de omzet per FTE van de beschouwde bedrijven varieert sterk van jaar op jaar. Gemiddeld
genomen ontlopen bedrijven met een toegewezen aanvraag en bedrijven met een afgewezen aanvraag
elkaar niet veel;

•

Er is over een langere periode geen duidelijk verschil tussen toegewezen en afgewezen bedrijven wat
betreft ontwikkeling in aantal FTE;

•
•

Bedrijven met een toewijzing lijken vooral minder snel te stoppen.
Uit bovenstaande kunnen geen causale relaties worden afgeleid. De vergelijking tussen het wel of niet
toegekend krijgen van een Innovatiekrediet houdt geen rekening met bijvoorbeeld de invloed van
verschillen in achtergrondkenmerken.

3.3

Bekendheid en belemmeringen

Deze paragraaf gaat in op de bekendheid van het Innovatiekrediet en op eventuele belemmeringen
om ervan gebruik te maken. De achterliggende vraag is of er aanwijzingen zijn dat ondernemers
voor wie het Innovatiekrediet is bestemd, het Innovatiekrediet niet weten te vinden of dat er
elementen in het Innovatiekrediet bestaan die het gebruik op een ongewenste manier afremmen.

SEO ECONOMISCH ONDERZOEK

DOELGROEPANALYSE

29

3.3.1 Bekendheid en doelgroepbereik
Doelgroepbereik
Het doelgroepbereik betreft de mate waarin bedrijven waarvoor het Innovatiekrediet is bedoeld
(de doelgroep) daadwerkelijk gebruikmaken van de regeling. Tekstvak 3.3 licht toe waarom hiervan
geen kwantitatieve inschatting is gemaakt (net als in de vorige evaluatie, blz. 43-44). Kwalitatief zijn
hier wel inzichten over te geven, welke voortkomen uit de gehouden interviews.
In de sector Life Science & Health leeft het beeld dat de doelgroep goed bereikt wordt: het
Innovatiekrediet sluit goed aan bij de behoeften in deze sector. Gesprekspartners geven in de
interviews aan dat er in Nederland op jaarbasis ongeveer 100 producten in de preklinische fase
zitten, waarvan er ongeveer 45 in fase 1 tests (veiligheid) en fase 2 tests (werkzaamheid medicijn
bij veilige dosis) doorlopen. Vanuit het Innovatiekrediet werden er in de afgelopen jaren tussen de
5 en 16 financieel ondersteund.
Vanuit de maakindustrie is het veld veel breder. Hierdoor is de aansluiting van het instrument op de
behoeften van de doelgroep lastiger in te schatten. Zo is in de kapitaalintensieve industrie de vraag
bijvoorbeeld groot, maar is de mogelijkheid voor groei meer afhankelijk van grote infrastructuur.
De economische conjunctuur speelt in deze markten een grotere rol, waar er in crisistijd een grotere
vraag was voor het Innovatiekrediet is dat op het moment van schrijven minder. Voor startups
geldt dit echter niet: zij hebben constanter behoefte aan financieringsmogelijkheden.
Binnen de ICT-sector zijn er projecten die Innovatiekrediet hebben aangevraagd en toegewezen
gekregen, wat betekent dat sowieso een deel van de ICT-projecten binnen de doelgroep valt. Dit
wordt ook onderschreven door gesprekspartners. Zij geven echter ook aan dat het inschatten van
de doelgroep lastig is doordat de sector versnipperd is.
De chemische industrie bestaat voor een groot deel uit grote bedrijven, voor wie het Innovatiekrediet
minder interessant is. Daarnaast zijn er startups en groeiers die beter binnen de doelgroep van het
Innovatiekrediet vallen. Deze zijn geclusterd in respectievelijk de innovatielaboratoria (iLABs) en
Centers for Open Chemical innovation (COCI’s). Er zijn in Nederland zestien locaties waar deze
gevestigd zijn en in totaal gaat het om ongeveer 200 bedrijven. Deze doelgroep lijkt op hoofdlijnen
wel bekend met het Innovatiekrediet, maar vraagt deze niet vaak aan.
Tekstvak 3.3 Overwegingen doelgroepbereik
De oorspronkelijke vraagstelling van deze evaluatie bevatte de vraag wat het doelgroepbereik van het
Innovatiekrediet is geweest: de mate waarin bedrijven waarvoor het Innovatiekrediet is bedoeld (de doelgroep)
daadwerkelijk gebruikmaken van de regeling. Het aantal aanvragers en gebruikers van het Innovatiekrediet is
bekend (zie paragraaf 3.1), zodat het (kwantitatief) vaststellen van het doelgroepbereik neerkomt op de vraag
wat de omvang van de doelgroep is die het Innovatiekrediet beoogt te bereiken. Op basis van de omschrijving,
doelen en criteria om in aanmerking te komen voor het Innovatiekrediet (zie hoofdstuk 2) kan de doelgroep
van het Innovatiekrediet op verschillende manieren worden beschreven. Een ruime beschrijving is het
“innovatief mkb en grootbedrijf”. Voor zo’n ruim criterium zou bijvoorbeeld de groep WBSO-gebruikers kunnen
worden gebruikt. Paragraaf 3.1 laat evenwel zien dat er verschillen bestaan tussen de groep WBSO-gebruikers
en de ondernemingen die een Innovatiekrediet aanvragen. De vraag is dan wat voor inzicht er ontstaat door
dit criterium toe te passen. Een beschrijving die meer aansluit bij doel en beoogde werking van het
Innovatiekrediet is “bedrijven die nieuwe producten, diensten of processen ontwikkelen met substantieel
technisch of klinisch risico, maar met een goed marktperspectief, die onder meer vanwege de risico’s geen
geldverstrekkers in de markt bereid vinden om het hele project te financieren”. Complicatie hierbij is dat ons

SEO ECONOMISCH ONDERZOEK

30

HOOFDSTUK 3

geen data bekend is van het aantal bedrijven dat specifiek voldoet aan dit criterium. Zo zijn ons geen data
bekend van de financieringsbehoefte van specifiek innovatieve bedrijven. Een mogelijke oplossing zou zijn
een zodanige selectie uit de groep WBSO-gebruikers te maken, dat deze qua kenmerken meer lijken op de
aanvragers van het Innovatiekrediet. De meeste kenmerken zijn echter geen zwart-wit criteria waarbij het ene
bedrijf wel lijkt op aanvragers van het Innovatiekrediet en een ander bedrijf niet; denk aan het opleidingsniveau
van de werknemers. Ook deze route heeft daarom niet tot een kwantitatieve inschatting van het
doelgroepbereik geleid (net als in de vorige evaluatie). Overigens wordt in hoofdstuk 4 een controlegroep
geconstrueerd voor de econometrische analyses. Daar is sprake van het trekken van een selecte steekproef
uit de populatie WBSO-gebruikers, waardoor van een kwantitatieve doelgroepafbakening eveneens geen
sprake is.

Bekendheid
Inzichten uit de Financieringsmonitor
Het Innovatiekrediet is relatief goed bekend bij bedrijven. Zie Figuur 3.22 op basis van data uit de
Financieringsmonitor, die uitgaat van een representatieve steekproef van bedrijven.27 In 2015 kent
gemiddeld 36 procent de regeling. Van de garantie- en innovatieregelingen van de Rijksoverheid is
alleen de WBSO ruimer bekend, met 46 procent bekendheid. De bekendheid van het
Innovatiekrediet is het hoogst onder het middenbedrijf (€ 10 tot 50 miljoen omzet). Onder deze
groep bedrijven geniet het Innovatiekrediet een bekendheid van 42 procent. Het Innovatiekrediet
is voor het kleinbedrijf de bekendste garantie- of innovatieregeling. De bekendheid van het
Innovatiekrediet is groter onder bedrijven die aangeven op zoek te zijn naar financiering (tussen
de 42 en 65 procent, afhankelijk van het gezochte type financiering) dan onder bedrijven die niet
op zoek zijn (35 procent) (niet in de figuur weergegeven).

27

Panteia heeft ten behoeve van deze evaluatie enquêtedata afkomstig uit de Financieringsmonitor 2015-2 ter
beschikking gesteld. Dit is de meest recente Financieringsmonitor waarin naar de bekendheid van de diverse
overheidsregelingen is gevraagd. De in deze paragraaf gepresenteerde cijfers wijken af van die in de
Financieringsmonitor. Dit hangt samen met de steekproef waarover wordt gerapporteerd. Panteia
rapporteert over een niet nader gedefinieerde groep van 980 bedrijven, terwijl deze paragraaf rapporteert
over alle 1.399 bedrijven die de vraag over bekendheid hebben ingevuld.

SEO ECONOMISCH ONDERZOEK

DOELGROEPANALYSE

Figuur 3.22

31

36 procent van de bedrijven is bekend met het Innovatiekrediet

Bedrijven bekend met:

80%
70%
60%
50%
40%
30%
20%
10%
0%

Bron:

kleinbedrijf < € 10 middenbedrijf € 10 < grootbedrijf > € 50
mln omzet
50 mln omzet
mln omzet
BMKB

Groeifaciliteit

GO

Seed capital regeling

Innovatiekrediet

WBSO

RDA

Vroegefase financiering

Qredits

Totaal

SEO Economisch Onderzoek op basis van enquêtedata van de Financieringsmonitor 2015-2, verstrekt
door Panteia. Cijfers zijn gewogen naar werkgelegenheid per sector en grootteklasse. N=1.399

Er zijn geen grote verschillen waarneembaar in bekendheid van het Innovatiekrediet tussen
sectoren. Zie Figuur 3.23. De bekendheid lijkt wel hoger te liggen bij bedrijven actief in de sector
vervoer/opslag en communicatie.
Figuur 3.23

Beperkte verschillen in bekendheid Innovatiekrediet tussen sectoren

50%
Agrarische sector

45%

Bedrijven bekend met:

40%

Dienstverlening (niet
financieel)

30%
25%

Groothandel, detailhandel of
horeca

20%

Industrie

15%
10%

Vervoer/opslag en
communicatie

5%

Overig

0%

Bron:

Bouw

35%

Innovatiekrediet

SEO Economisch Onderzoek op basis van enquêtedata van de Financieringsmonitor 2015-2, verstrekt
door Panteia. Cijfers zijn gewogen naar werkgelegenheid per sector en grootteklasse. N=1.399

De Financieringsmonitor vraagt ook naar het doel van de gezochte financiering. Van de steekproef
van bedrijven in het kleinbedrijfsegment die in 2015 financiering zoeken, geeft 1 procent aan
specifiek financiering te zoeken voor innovatiedoeleinden (tabel 3 van de Financieringsmonitor
2015-2). Omdat dit slechts een klein aantal bedrijven betreft, is het niet mogelijk representatieve

SEO ECONOMISCH ONDERZOEK

32

HOOFDSTUK 3

uitspraken te doen over de bekendheid van het innovatiekrediet specifiek onder innoverende
bedrijven. Op theoretische gronden kan worden verwacht dat de bekendheid van het
Innovatiekrediet bij innovatieve bedrijven met een financieringsbehoefte hoger ligt dan bij andere
bedrijven.
De Financieringsmonitor vraagt bedrijven die bekend zijn met overheidsregelingen deze een
rapportcijfer te geven. Het Innovatiekrediet scoort gemiddeld een 7. Het grootbedrijf is iets
positiever (gemiddeld 7,2), het kleinbedrijf wat minder positief (gemiddeld een 6,8) het minst.
Hierbij dient te worden aangetekend dat bekendheid van de regeling niet garandeert dat men ook
praktische ervaring met de regeling heeft opgedaan.
Inzichten uit enquête, interviews en workshops
Op basis van de enquête, interviews en workshops kan het volgende worden afgeleid. De
bekendheid blijkt af te hangen van verschillende factoren, waaronder de manier waarop een sector
georganiseerd is en hoe men elkaar weet te vinden. Zo is de bekendheid in de sector Life Science
& Health hoog: dit is een kleine wereld, waar veel mond-tot-mondreclame is en het
Innovatiekrediet goed bekend is bij financiers. Binnen de sector ICT daarentegen is de wereld
groter en meer versnipperd en is er minder bekendheid met het Innovatiekrediet.
Daarnaast speelt de informatievoorziening over het Innovatiekrediet een rol. Als de website van
RVO.nl wordt gevolgd, komt een bedrijf dat tot de doelgroep behoort niet per sé bij het
Innovatiekrediet uit. Op de pagina van het Innovatiekrediet van RVO.nl spreekt de tekst partijen
in sommige sectoren meer aan dan anderen. Gesprekspartners gaven aan dat de tekst sterk gericht
is op de maakindustrie en het klinische veld en dat het niet gemakkelijk te zien is voor welk TRLniveau (Technological Readiness Level) en voor welke omvang van bedrijven het Innovatiekrediet
bedoeld is. Gesprekspartners geven aan dat de communicatie over het Innovatiekrediet lastig te
organiseren zal zijn, omdat er geen Innovatiekredietspecifiek communicatiebudget is binnen
RVO.nl. De communicatie over verschillende regelingen wordt centraal georganiseerd. Ook wordt
aangegeven dat er weinig prioriteit gegeven lijkt te worden aan de communicatie.
Naast de bekendheid speelt ook de perceptie over de regeling een rol. Uit de interviews en workshops
blijkt bijvoorbeeld dat niet alle partijen even positief kijken naar het Innovatiekrediet. In sommige
gevallen wordt de regeling gezien als een vrij ‘harde’ regeling die niet altijd de moeite van het
aanvragen waard is. Dit kan in sommige gevallen een correcte constatering zijn, maar deze perceptie
lijkt niet alleen bij specifieke bedrijven te leven, maar ook breder bij intermediaire organisaties.
Deze dragen daardoor niet actief bij aan de bekendheid van het Innovatiekrediet. Veel partijen
lijken het beeld te hebben dat het budget van het Innovatiekrediet elk jaar op 1 januari al volledig
wordt toegewezen, waarbij gebruik wordt gemaakt van loting. Dit is slechts twee keer
voorgekomen, bij klinische projecten toen het budget gelijk werd overvraagd. Wel lijkt deze
perceptie van het Innovatiekrediet zich snel te verspreiden, ook binnen technische kringen.
Inzichten uit Mkb financiering: Behoefteonderzoek en analyse
Een andere bron voor de bekendheid van regelingen is Mkb financiering: Behoefteonderzoek en analyse
van de Kamer van Koophandel en de Hogeschool Utrecht, uit 2015. Daarin zijn zzp‘ers (definitie:
1 werkzame persoon) en Mkb’ers (definitie: 2 t/m 49 werkzame personen) geënquêteerd.

SEO ECONOMISCH ONDERZOEK

DOELGROEPANALYSE

33

Van 1.729 geënquêteerde zzp’ers geeft 9 procent aan het Innovatiekrediet te kennen, 21 procent
hier deels mee bekend te zijn en 70 procent onbekend te zijn met het Innovatiekrediet. Het
Innovatiekrediet staat hiermee op plaats drie bij de zzp’ers, na de Kleinschalige Investeringsaftrek
en de MIA.
Van 1.395 geënquêteerde Mkb’ers liggen de percentages op 12 procent bekend, 23 procent deels
bekend en 65 procent onbekend. Het Innovatiekrediet staat op plaats vijf bij de Mkb’ers, na de
Kleinschalige Investeringsaftrek, de MIA, de BMKB en de Vamil.
Wat het gebruik van het Innovatiekrediet betreft, geven de Kamer van Koophandel en de
Hogeschool Utrecht aan dat ongeveer 1 procent van de zzp‘ers en 2 procent van de Mkb’ers in een
periode van vijf jaar het Innovatiekrediet hebben gebruikt. Hiermee staat de regeling op plaats
zeven, na de Kleinschalige investeringsaftrek, Milieu-investeringsaftrek (MIA), Willekeurige
afschrijving milieu-investeringen (Vamil), Wet Bevordering Speur- en Ontwikkelingswerk
(WBSO), Besluit bijstandverlening zelfstandigen (Bbz) en de Research en Development Aftrek
(RDA).
Opvallend in de enquête van de Kamer van Koophandel en de Hogeschool Utrecht is het ten
opzichte van de Financieringsmonitor hogere percentage zzp’ers (17 procent) of Mkb‘ers (16
procent) dat “product-/dienstinnovatie of ontwikkeling” als doel van de financiering heeft (over
het afgelopen jaar, gegeven dat men een financieringsbehoefte kent). 28

3.3.2 Belemmeringen om gebruik te maken van het Innovatiekrediet
Naast mogelijke onbekendheid met het Innovatiekrediet bij een deel van de doelgroep (zie
hierboven) kunnen er andere redenen zijn waardoor bedrijven geen gebruikmaken van het
Innovatiekrediet. Deze belemmeringen zijn soms generiek van aard en soms specifiek voor
bepaalde sectoren.
Subparagraaf 3.3.1 noemde al de belemmering dat de regeling niet overal geliefd lijkt te zijn. De
inspanning weegt niet altijd op tegen de (mogelijke) voordelen. Zo wordt het Innovatiekrediet door
sommigen gekenmerkt als een tijdrovende regeling met een hoge rente, zware administratieve
verplichtingen en weinig zekerheid van toekenning. Dit beeld komt ook algemener uit de reacties
op de enquête naar voren, waarin zowel afgewezen als toegekende aanvragers aangegeven dat er
voor een aanvraag van het Innovatiekrediet diepgaande financiële overwegingen plaatsvinden.
Denk hierbij aan de afweging van de administratieve inspanning ten opzichte van de kans van
slagen en de impact van de rente en de schulden op de balans. Afgewezen aanvragers geven in de
enquête aan een sterk gevoel van tijdsverspilling te hebben ervaren, waarbij ze weinig heil zien in
een nieuwe aanvraag. Deze afwegingen hangen ook van de conjunctuur in de economie af, hoeveel
andere financiering er beschikbaar is en hoe zwaar de lasten wegen van het Innovatiekrediet. Op
het moment van schrijven is er relatief veel andere financiering beschikbaar, maar dat kan over een
jaar weer anders zijn.

28

De toekomstige financieringsbehoefte (over een jaar) voor innovatie ligt nog hoger (29 resp. 21 procent).

SEO ECONOMISCH ONDERZOEK

34

HOOFDSTUK 3

Voor sommige sectoren bestaan er specifiekere belemmeringen. Zo is de ontwikkelperiode van
maximaal vijf jaar te kort voor sommige bedrijven in de sector Agri&Food, waar een
ontwikkelperiode een aantal oogstcycli vereist. Per sector kan de spreekwoordelijke valley of death
(de kloof tussen technologische ontwikkeling naar productontwikkeling) iets anders inhouden en
kunnen de kosten variëren die gemoeid zijn met het overbruggen hiervan. In de chemische sector
kan dit bijvoorbeeld zitten in de opschaling van een pilotplant naar een demofabriek, waarvoor vaak
als snel € 25 tot 50 miljoen nodig is. Ook kan het per sector verschillen hoe goed het
innovatieproces aansluit bij de termijnen en processen van het Innovatiekrediet. Niet alle sectoren
werken volgens de ‘waterval’-methode, waarbij fase 2 begint nadat fase 1 netjes is afgesloten. Dit
speelt bijvoorbeeld bij sectoren die flexibeler en continu lerend werken (‘agile’), zoals de
softwaresector.
Tot slot verschilt het per sector hoeveel andere regelingen er zijn waarvan gebruik kan worden
gemaakt. Voor klinische projecten geven gesprekspartners aan dat het Innovatiekrediet heel goed
aansluit bij hun behoeften en dat er weinig andere regelingen voor hen beschikbaar zijn. Voor
energie-innovaties daarentegen zijn er meer subsidieregelingen vanuit de EU en Nederland waar
partijen gebruik van kunnen maken, wat een reden kan zijn dat de hoeveelheid aanvragen voor het
Innovatiekrediet vanuit deze sector lager ligt.
Tekstvak 3.4 vat de bevindingen met betrekking tot bekendheid en belemmeringen samen.
Tekstvak 3.4 Samenvatting bekendheid en belemmeringen
Op basis van deskresearch, interviews, workshops en de enquête zijn de bevindingen:
•
Uit de Financieringsmonitor blijkt dat het Innovatiekrediet relatief goed bekend is bij bedrijven, het hoogst
onder het middenbedrijf en groter onder bedrijven die aangeven op zoek te zijn naar financiering. De
bevindingen uit de Inzichten uit Mkb financiering liggen grotendeels in dezelfde lijn. Dit geeft evenwel
geen informatie over de bekendheid bij bedrijven die specifiek op zoek zijn naar financiering voor
innovatie;
•
Het Innovatiekrediet scoort gemiddeld een 7 bij bedrijven die ermee bekend zijn, maar dat hoeft niet te
betekenen dat men ook praktische ervaring met de regeling heeft opgedaan;
•
De enquête, interviews en workshops geven aan dat de bekendheid onder meer afhangt van hoe een
sector is georganiseerd. De gerichtheid van de informatievoorziening verschilt over sectoren en uit de
website van RVO.nl blijkt niet voor iedereen even snel voor welke innovaties het Innovatiekrediet bedoeld
is;
•
Het bereik van doelgroep verschilt per sector. In de sector Life Science & Health leeft het beeld dat de
doelgroep goed bereikt wordt en dat het Innovatiekrediet goed aansluit bij de behoeften in deze sector.
Vanuit de maakindustrie en de ICT-sector is het veld resp. breder en meer versnipperd, waardoor de
aansluiting op de behoeften van de doelgroep lastiger is in te schatten. De chemische industrie bestaat
voor een groot deel uit grote bedrijven, voor wie het Innovatiekrediet minder interessant is. Daarnaast
zijn er startups en groeiers die beter binnen de doelgroep van het Innovatiekrediet vallen. Deze lijken op
hoofdlijnen bekend met het Innovatiekrediet, maar vragen deze niet vaak aan;
•
Uit de interviews en workshops blijkt dat niet alle partijen even positief kijken naar het Innovatiekrediet.
Soms leven er beelden die niet kloppen met de praktijk. Het Innovatiekrediet wordt door sommigen
gekenmerkt als een tijdrovende regeling met een hoge rente, zware administratieve verplichtingen en
weinig zekerheid van toekenning;
•
Voor sommige sectoren bestaan er specifiekere belemmeringen die samenhangen met langere
ontwikkelperiodes, hogere bedragen voor opschalingen en andere innovatieprocessen dan de klassieke
watervalmethode.

SEO ECONOMISCH ONDERZOEK

EVALUATIE INNOVATIEKREDIET 2012 - 2017

4

35

Doeltreffendheid van het
Innovatiekrediet

Dit hoofdstuk behandelt de onderzoeksvragen met betrekking tot de doeltreffendheid van het
Innovatiekrediet. Paragraaf 4.1 start met de effecten op de innovatie-inspanningen van bedrijven en
gaat daarbij in op de mate waarin en de manieren waarop het Innovatiekrediet bijgedragen heeft
aan de omvang van private R&D-uitgaven bij Innovatiekredietbedrijven. Paragraaf 4.2 vervolgt
met de effecten op de innovatie-uitkomsten, waarbij de bijdrage van het Innovatiekrediet aan het
voortkomen van meer producten en processen en de innovatie-effecten bij afgeronde projecten
aan bod komen. Paragraaf 4.3 gaat specifiek in op het effect van het ontvangen van een
Innovatiekrediet op de vervolgfinanciering na de ontwikkelingsfase. Paragraaf 4.4 verlegt de focus naar
de bredere economische en maatschappelijke impact van het Innovatiekrediet.

4.1

Innovatie-inspanningen

4.1.1 Inzichten uit de econometrische analyses
Deze subparagraaf geeft de resultaten uit de econometrische analyse op de S&O-inspanningen
(speur- en ontwikkelingswerk) van bedrijven. De inleiding zet de gevolgde methoden uiteen. De
resultaten worden vervolgens ingedeeld naar hoofdanalyses en verdiepende analyses
(gevoeligheidsanalyses).

Inleiding
Behandelgroep en controlegroep
Om de effectiviteit van het Innovatiekrediet te onderzoeken zijn econometrische analyses
uitgevoerd. Hierbij worden bedrijven met een toekenning van het Innovatiekrediet beschouwd als
de ‘behandelgroep’. Deze bedrijven hebben een kredietaanvraag gedaan en deze is gehonoreerd. Al
deze bedrijven hebben daadwerkelijk krediet ontvangen. Voor de meeste bedrijven in deze groep
zijn er drie fases te onderscheiden. Ten eerste is er de fase van aanvraag en toekenning. In deze
fase dienen bedrijven een aanvraag in en doet RVO.nl een uitspraak over het project. Fase twee is
de ontwikkelingsfase. In deze fase ontvangen de bedrijven met een positieve toekenning het krediet
in tranches conform de beschikking. Fase drie is de aflossings- of commerciële fase. In deze fase
ontvangt het bedrijf geen krediet meer, maar betaalt het bedrijf het ontvangen krediet (in delen) af.
In de analyses begint de ‘behandelperiode’ in het jaar dat de eerste tranche is uitbetaald, dus vanaf
de ontwikkelingsfase.
Om de uitkomsten voor de behandelgroep te kunnen vergelijken is een controlegroep nodig die
op kenmerken vergelijkbaar is, maar geen behandeling (lees: Innovatiekrediet) heeft ontvangen. De
analyses maken gebruik van twee van zulke controlegroepen. Controlegroep 1 bestaat uit
bedrijven met afgewezen en ingetrokken Innovatiekredietaanvragen, met daarbij ook een kleine
groep aanvragen die na toekenning alsnog zijn afgewezen. Afgewezen aanvragen zijn op de inhoud

SEO ECONOMISCH ONDERZOEK

36

HOOFDSTUK 4

afgewezen: de projectvoorstellen zijn niet goed genoeg bevonden voor toekenning van een
Innovatiekrediet. Ingetrokken aanvragen zijn veelal ingetrokken op advies van een beoordelaar van
RVO.nl in een vroege fase van de aanvraag. De kans dat het betreffende project een toekenning
krijgt, is dan naar inschatting zodanig klein dat het advies luidt de aanvraag niet te continueren.
Ingetrokken aanvragen na toekenning zijn bedrijven die niet blijken te kunnen voldoen aan de
voorwaarden. Voorwaarde voor toekenning is bijvoorbeeld het aantonen van aanvullende private
financiering. Lukt dit niet, dan volgt er alsnog een afwijzing (d.w.z. de beschikking vervalt van
rechtswege). Ook deze bedrijven hebben geen krediet ontvangen. 29
Controlegroep 2 bestaat uit een selectie van bedrijven die gebruikmaken van de WBSO-regeling.
Hoofdstuk 3 liet zien dat er verschillen zijn tussen gebruikers van WBSO en het Innovatiekrediet.
Door selectiecriteria toe te passen op de WBSO-bedrijven wordt controlegroep 2 beter
vergelijkbaar met de behandelgroep. Hiervoor zijn ‘hardere’ en ‘zachte’ selectiecriteria. De hardere
criteria zijn dat bedrijven alleen BV’s zijn, en dat ze in dezelfde sectoren opereren als de gebruikers
van het Innovatiekrediet. 30 Voor ieder WBSO-bedrijf is bekend of het aan deze voorwaarden
voldoet, en dus of het tot controlegroep 2 behoort. De zachtere selectiecriteria zijn het aandeel
hoger opgeleiden, de grootteklasse en de leeftijd van bedrijven. De verdeling van deze variabelen
wordt nagebootst door sommige bedrijven willekeurig uit de controlegroep te laten. Zo worden
WBSO-bedrijven met minder hoogopgeleid personeel uit de controlegroep gelaten door de
WBSO-bedrijven zo te selecteren dat er in controlegroep 2 eenzelfde verdeling resteert als in de
behandelgroep.
Tabel 4.1 laat zien dat na een selectie op opleidingsniveau, grootteklasse, leeftijd, rechtsvorm en
sector er een groep overblijft van 5 procent van de WBSO-bedrijven die goed vergelijkbaar is met
aanvragers van het Innovatiekrediet 31.
Tabel 4.1

Selectie op 5 verschillende criteria resulteert in een groep van ruim 2.000 bedrijven die
lijken op IK-bedrijven

Controlegroep 2

Aantal bedrijven

Selectie

Zonder selectie

45.803

100%

Na selectie opleidingsniveau

3.252

7%

Na selectie grootteklasse

2.920

6%

Na selectie leeftijd

2.635

6%

Na selectie rechtsvorm

2.529

6%

Na selectie sector

2.348

5%

Bron:

SEO Economisch Onderzoek o.b.v. CBS/RVO.nl. Jaren 2008 t/m 2016.

Keuze van methode
De toegepaste methode op basis van de beide controlegroepen is een fixed effects regressie. Op
deze plek onderbouwen we deze keuze.
Overwogen methoden
29

30
31

Er is ook nog een zeer kleine groep bedrijven met een ingetrokken aanvraag na toekenning. Deze bedrijven
hebben toch nog een financier gevonden, waardoor het Innovatiekrediet niet meer nodig was. Deze zitten
niet in controlegroep 1 (noch in de behandelgroep).
Sectoren zijn hier gedefinieerd als de eerste twee cijfers van de SBI-code van het bedrijf.
De selectiecriteria staan niet in volgorde van belang. Een andere volgorde zorgt voor een andere
controlegroep, maar beïnvloedt de regressieresultaten nauwelijks.

SEO ECONOMISCH ONDERZOEK

DOELTREFFENDHEID VAN HET INNOVATIEKREDIET

37

De bedrijven in de behandelgroep en controlegroep 1 verschillen op een belangrijk punt: de
eerstgenoemde hebben projecten die goed genoeg bevonden zijn, terwijl de controlebedrijven dat
niet hebben. Dit kan duiden op fundamentele verschillen tussen de twee groepen. Sommige van
deze verschillen zijn observeerbaar, andere niet. Een fixed effects regressie controleert voor
zowel observeerbare als niet-observeerbare verschillen die niet veranderen over de tijd,
bijvoorbeeld de sector waarin een bedrijf werkzaam is. Hiermee verdwijnt de ‘fout’ van de
tijdsinvariante verschillen tussen behandel- en controlegroep. Een fixed effects regressie
controleert niet voor fundamentele verschillen die wél veranderen over de tijd, waardoor het niet
gegarandeerd is dat de resultaten als causaal kunnen worden geïnterpreteerd. De selectiecriteria
waarop controlegroep 2 gebaseerd is, controleren voor veranderingen in observeerbare kenmerken,
terwijl de fixed effects aanvullend controleren voor zowel observeerbare als niet-observeerbare,
tijdsinvariante kenmerken.
Een difference-in-differences-schatting (diff-in-diff) is een andere methode om te controleren
voor fundamentele verschillen tussen behandel- en controlegroep. Hierbij wordt het verschil tussen
de twee groepen over de tijd met elkaar vergeleken. Als de behandelgroep geen behandeling zou
hebben gehad, is dit verschil over de tijd constant. Als er door de behandeling een extra verschil is
ontstaan bovenop het verschil wat er al bestond, dan is dat extra verschil het behandelingseffect.
Bij controlegroep 2 is toepassing van diff-in-diff evenwel niet goed mogelijk. Bij een diff-in-diff
moet het voor ieder bedrijf, zowel in de behandel- als controlegroep, bekend zijn wanneer de
behandelperiode begint. Voor de behandelgroep is dit de ontwikkelingsfase, voor controlegroep 1
is dit het moment van afwijzing of intrekking, maar voor de WBSO-bedrijven in controlegroep 2
is het niet duidelijk wanneer dit moment is. Daardoor kan er voor controlegroep 2 geen diff-indiff-schatting worden uitgevoerd.
Naast bovenstaande benaderingen is onderzocht of de effecten van het Innovatiekrediet zijn te
schatten met een dynamisch paneldatamodel 32. Een dynamisch paneldatamodel is met name
geschikt wanneer een controlegroep ontbreekt (bijvoorbeeld wanneer er op grote schaal
gebruikgemaakt wordt van een regeling) en wanneer bedrijven lang genoeg door de tijd gevolgd
kunnen worden. Voor de evaluatie van het Innovatiekrediet geldt dat bedrijven vaak relatief jong
zijn en niet lang gevolgd kunnen worden door de tijd. Bovendien maakt niet (bijna) de gehele
doelgroep gebruik van het Innovatiekrediet 33. Een fixed effects regressiemodel heeft daarom onzes
inziens de voorkeur boven een dynamisch paneldatamodel.
Common trend
Bij zowel fixed effects als difference-in-difference wordt een common trend aanname gedaan. Dit
houdt in dat de trendmatige ontwikkelingen in de uitkomsten van bedrijven ongeveer hetzelfde zijn
voor deelnemende en niet-deelnemende bedrijven. Deze aanname kan worden getoetst door
32

33

In een dynamisch paneldatamodel wordt de y-variabele (de uitkomstmaat) vertraagd opgenomen in de
regressie als verklarende variabele. Dit impliceert dat fixed effects schattingsmethoden niet gebruikt kunnen
worden. Het is in dit soort gevallen gebruikelijk om eerste verschillen te nemen (Theeuwes et al., 2012),
d.w.z. alle variabelen in de regressie op te nemen in termen van de toe- of afname ten opzichte van het jaar
daarvoor. Het probleem bij het opnemen van een vertraagde y-variabele is dat de storingsterm correleert
met de vertraagde uitkomstmaat. Dit kan worden opgelost door het opnemen van instrumentele variabelen,
die in dynamische paneldatamodellen vaak worden gezocht in variabelen die meer dan één jaar worden
vertraagd (Theeuwes et al., 2012).
Een ander nadeel van dynamische paneldatamodellen ten opzichte van fixed effects is de grotere
gevoeligheid voor outliers.

SEO ECONOMISCH ONDERZOEK

38

HOOFDSTUK 4

bedrijven in de behandel- en controlegroepen vóór interventie te vergelijken. Op basis van de
uitkomsten van deze toetsen met controlegroep 1 (zie Bijlage B.7) achten we fixed effects regressie
meer betrouwbaar dan diff-in-diff-regressie 34. Bij de fixed effects regressie met controlegroep 1
achten we het waarschijnlijk dat de common trend aanname niet geldt voor S&O-uren per FTE en
in mindere mate geldt voor S&O-loonkosten. Met controlegroep 2 is deze methode evenwel niet
zomaar toepasbaar, omdat voor deze bedrijven niet bekend is wanneer behandeling zou starten als
zij Innovatiekrediet zouden hebben ontvangen.
Specificatie fixed effects regressiemodel
Het fixed effects regressiemodel ziet er als volgt uit:
𝑌𝑌𝑖𝑖𝑖𝑖 = 𝛼𝛼 + 𝛽𝛽𝐷𝐷𝑖𝑖𝑖𝑖 + 𝑋𝑋𝑖𝑖𝑖𝑖′ 𝛾𝛾 + 𝛿𝛿𝑡𝑡 + 𝜀𝜀𝑖𝑖𝑖𝑖 ,

waarbij 𝑌𝑌𝑖𝑖𝑖𝑖 de uitkomstvariabele is voor bedrijf 𝑖𝑖 in jaar 𝑡𝑡, 𝛼𝛼𝑖𝑖 zijn de (tijdsinvariante) fixed effects
per bedrijf, 𝐷𝐷𝑖𝑖𝑖𝑖 is de behandelvariabele, 𝑋𝑋𝑖𝑖𝑖𝑖′ een vector van controlevariabelen met 𝛾𝛾 het effect van
die variabelen op de uitkomstvariabele, 𝛿𝛿𝑡𝑡 zijn de fixed effects per jaar en 𝜀𝜀𝑖𝑖𝑖𝑖 is de foutterm. De
geschatte coëfficiënt 𝛽𝛽 is het effect van behandeling (‘treatment’) op de uitkomstvariabele.

In de econometrische analyses zijn twee variabelen gebruikt als behandelvariabele (‘treatment’) 𝐷𝐷𝑖𝑖𝑖𝑖 .
De eerste variabele bekijkt of het ontvangen van Innovatiekrediet effectief is. Bedrijven die het
krediet ontvangen noteren een één vanaf de ontwikkelingsfase en een nul daarvóór, bedrijven die
geen krediet ontvangen noteren altijd een nul (een dummyvariabele) (dit wordt de extensieve marge
genoemd.) De tweede variabele is de omvang van het krediet. Dit beantwoordt de vraag wat het
effect is van de omvang wanneer een bedrijf Innovatiekrediet ontvangt (dit wordt de intensieve
marge genoemd.) 𝐷𝐷𝑖𝑖𝑖𝑖 is hiermee een continue variabele met de waarde nul voor bedrijven zonder
Innovatiekrediet – de bedrijven in de controlegroepen – en een positieve waarde ter hoogte van
het toegekende bedrag (inclusief latere verhogingen voor hetzelfde project) voor de bedrijven in
de behandelgroep.
Selectie van bedrijven
Iedere gebruiker van het Innovatiekrediet komt maar één keer voor in de behandelgroep. Er zijn
echter bedrijven met meer dan één toegewezen aanvraag. In sommige jaren lopen dan twee
projecten parallel, en ontvangt het bedrijf dan ook tweemaal krediet. Om hiervoor te controleren
is eenzelfde nul-één-variabele opgenomen voor het tweede project als voor het eerste project, als
controlevariabele 𝑋𝑋𝑖𝑖𝑖𝑖 . Dit corrigeert voor de dubbeltelling. Drie bedrijven met meer dan twee
projecten zijn alleen meegenomen in de analyses met de omvang van het krediet als verklarende
variabele. Deze variabele volgt dan de totale omvang van alle projecten per bedrijf.
Sommige bedrijven konden niet in de econometrische analyses meegenomen worden. Het gaat hier
naast de niet-gekoppelde bedrijven (zie hoofdstuk 3) om aanvragen in 2017 waarvoor geen
uitkomstvariabelen beschikbaar zijn, twee DTO-projecten (zie hoofdstuk 3) en om bedrijven die
direct bij de start van het bedrijf een IK-aanvraag hebben gedaan. Deze laatste bedrijven bestaan
sinds het aanvragen van Innovatiekrediet. Er is dan geen waarneming van de bedrijven vóór de
34

Andere redenen om te kiezen voor fixed effects boven diff-in-diff zijn dat de bedrijven meerdere jaren
achtereen gevolgd worden en het aantal waarnemingen hoger ligt.

SEO ECONOMISCH ONDERZOEK

DOELTREFFENDHEID VAN HET INNOVATIEKREDIET

39

aanvraag, waardoor niet te bepalen is wat het effect van het Innovatiekrediet is. Dit betekent niet
dat er geen effect is, het is alleen niet econometrisch te meten. Paragraaf 3.2 besteedde aandacht
aan deze groep bedrijven. Het beeld dat daaruit naar voren komt is consistent met de
econometrische bevindingen van dit hoofdstuk.
Tabel 4.2

Door verschillende selecties blijft ruim de helft over van de gekoppelde IK-aanvragers

IK-aanvragers (behandelgroep en controlegroep 1)

Aantal bedrijven

Selectie

Gekoppelde bedrijven

572

100%

Waarvan aanvragen vóór 2017 en géén DTO-projecten

489

85%

Waarvan géén starter bij aanvraag en niet meer dan twee projecten

331

58%

Bron:

SEO Economisch Onderzoek o.b.v. CBS/RVO.nl. Jaren 2008 t/m 2016. De verhouding is ongeveer een
derde behandelgroep en twee derde controlegroep.

Hoofdanalyse S&O-uitkomsten
De innovatie-inspanningen van bedrijven worden gemeten door drie uitkomstmaten afkomstig uit
de WBSO-regeling: de S&O-uren (in duizenden), de S&O-loonkosten (per € 100.000) en de S&Ouren per FTE. De WBSO-data zijn beschikbaar vanaf 2004 tot en met 2016, maar omdat andere
gegevens pas vanaf 2006 beschikbaar zijn, loopt de onderzoeksperiode voor de econometrische
analyses van 2006 tot en met 2016. Als bedrijven in een bepaald jaar niet in de WBSO-data
voorkomen, dan noteren ze nul S&O-uren en S&O-loonkosten in dat jaar. 35 Er is een logtransformatie toegepast: door de logaritmische variant van de uitkomstvariabele te gebruiken,
wordt gekeken naar relatieve verschillen in plaats van absolute verschillen. Hierdoor neemt de
invloed van zeer grote bedrijven in de analyses af. Zie Tekstvak 4.1.
Tekstvak 4.1 Log-transformatie uitkomstvariabelen
In de regressieanalyses wordt een log-plus-één-transformatie uitgevoerd op de uitkomstvariabelen. De pluséén-transformatie zorgt ervoor dat ook nulwaarden kunnen worden meegenomen in de analyse en de
logaritmische waarde niet negatief kan worden: log(0) = −∞ en log(1) = 0. Een log-plus-één-transformatie in
combinatie met geschaalde uitkomstvariabelen (bijvoorbeeld S&O-uren in duizendtallen in plaats van S&Ouren) zou een bias tot gevolg kunnen hebben, doordat de uitkomstvariabelen hoger uitvallen dan ze
daadwerkelijk zijn. Het hangt ervan af of juist in de behandelgroep of in de controlegroep de uitkomstvariabele
hoger uitvalt of het respectievelijk een over- of onderschatting betreft. Een log-plus-één-transformatie zonder
een geschaalde uitkomstvariabele zorgt echter voor hoge standaardfouten, omdat aan de verdeling van de
uitkomstvariabele (erg) lage waardes worden toegevoegd. Beide methodes hebben derhalve beperkingen. De
verwachting van de onderzoekers is dat de beperkingen van de log-plus-één-transformatie in combinatie met
geschaalde uitkomstvariabelen minder groot zijn. Zie Bijlage A.3 voor een uitgebreidere uitleg over logtransformaties.

Hoewel de periode van deze evaluatie 2012-2017 betreft, zijn aanvragen vóór 2012 (vanaf 2008)
ook meegenomen. Op deze manier kunnen langeretermijneffecten beter in beeld worden gebracht.
Daarnaast zorgen meer waarnemingen voor nauwkeuriger schattingen.
Tabel 4.3 laat zien dat bedrijven die Innovatiekrediet ontvangen meer S&O-uren en S&O-loonkosten
hebben. Voor beide controlegroepen zijn de geschatte coëfficiënten significant. De
puntschattingen voor de tweede controlegroep zijn hoger. De interpretatie is als volgt: bedrijven
35

In jaren dat er geen S&O-uren of -loonkosten zijn, maar het jaar daarvoor én daarna wel, lijkt er een
trendbreuk te zijn. Als deze trendbreuken opgevuld worden met de gemiddelde waarde het jaar ervoor en
erna, veranderen de uitkomsten uit de hoofdanalyses nauwelijks.

SEO ECONOMISCH ONDERZOEK

40

HOOFDSTUK 4

die Innovatiekrediet ontvangen, verhogen hun S&O-uren met 26,4 (regressie met controlegroep 1)
tot 72,8 procent (regressie met controlegroep 2). 36 Hun S&O-loonkosten stijgen met 37,2 tot 69,4
procent. De S&O-uren per FTE worden evenwel niet beïnvloed.
Tabel 4.3

Het effect van het ontvangen van Innovatiekrediet op de S&O-uitkomsten
Controlegroep 1
Log(S&O-uren)

Log(S&O-loonkosten)

Log(S&O-uren per FTE)

Effect IK-dummy

0,208**
(0,094)

0,225***
(0,064)

-0,019
(0,030)

Aantal bedrijven

331

331

331

N

2.624

2.624

2.624

R

0,067

0,124

0,045

Ja, bedrijfs- en tijds-

Ja, bedrijfs- en tijds-

Ja, bedrijfs- en tijds-

2 project

2 project

2e project

2

Fixed effects
Controlevariabelen

e

e

Controlegroep 2
Log(S&O-uren)

Log(S&O-loonkosten)

Log(S&O-uren per FTE)

Effect IK-dummy

0,493***
(0,086)

0,386***
(0,061)

0,027
(0,028)

Aantal bedrijven

2.462

2.462

2.462

N

17.123

17.123

17.123

R

0,063

0,032

0,115

Ja, bedrijfs- en tijds-

Ja, bedrijfs- en tijds-

Ja, bedrijfs- en tijds-

2 project

2 project

2e project

2

Fixed effects
Controlevariabelen
Bron:

e

e

Data RVO.nl en CBS-microdata, bewerking SEO. *** significant met 1%, ** significant met 5%, * significant
met 10%, de naar bedrijf geclusterde standaardfout is tussen haakjes weergegeven.

Het is mogelijk dat het ontvangen van Innovatiekrediet een vertraagd effect heeft op de S&Ouitkomsten (niet in tabellen weergegeven). Dit is onderzocht door te veronderstellen dat het effect
van Innovatiekrediet steeds met één jaar vertraging plaatsvindt. Zie Figuur 4.1 voor een visuele
weergave van de werking van deze regressies. Zonder vertraging heeft Innovatiekrediet in de
behandelperiode steeds een effect in hetzelfde jaar; met een jaar vertraging vindt het effect in de
behandelperiode steeds een jaar later plaats.

36

De geschatte coëfficiënten moeten omgerekend worden met

𝑦𝑦1 +1
𝑦𝑦1

exp(𝛽𝛽) −

1

𝑦𝑦1

om de exacte verandering

te krijgen, waarbij 𝑦𝑦1 de mediane waarde is van de uitkomstvariabele voor de behandelgroep. Dit is in de
teksten voor iedere coëfficiënt gebeurd. Zie Bijlage A.3 voor een uitgebreidere uitleg.

SEO ECONOMISCH ONDERZOEK

DOELTREFFENDHEID VAN HET INNOVATIEKREDIET

Figuur 4.1

Bron:

41

Regressie zonder vertraagde effecten en met 1 jaar vertraging

SEO Economisch Onderzoek.

Uit de analyses blijkt dat het ontvangen van Innovatiekrediet op deze manier ook het jaar erna een
positief effect heeft op S&O-uren (19,2 procent) en S&O-loonkosten (27,8 procent), maar dit
effect is alleen gevonden bij de tweede controlegroep. Bij zowel controlegroep 1 als 2 is geen effect
zichtbaar op de S&O-uren per FTE.
Tabel 4.4 toont de resultaten wanneer de omvang van het krediet als verklarende variabele wordt
gebruikt. De resultaten sluiten grotendeels aan bij Tabel 4.3. Er worden positieve significante
effecten gevonden op S&O-loonkosten, maar niet op S&O-uren per FTE. Een verschil met Tabel
4.3 is dat het effect op S&O-uren bij de eerste controlegroep nu niet meer significant van nul
afwijkt. Een € 100.000 extra krediet levert tussen de 0 en 1,6 procent meer S&O-uren op voor het
gemiddelde bedrijf op de marge, en tussen de 1,0 en 1,8 procent extra S&O-loonkosten. Er worden
geen vertraagde effecten gevonden van de kredietomvang.

SEO ECONOMISCH ONDERZOEK

42

HOOFDSTUK 4

Tabel 4.4

Het effect van de kredietomvang op de S&O-uitkomsten
Controlegroep 1
Log(S&O-uren)

Log(S&O-loonkosten)

Log(S&O-uren per FTE)

0,004
(0,003)

0,007***
(0,002)

-0,001
(0,001)

Effect omvang krediet
Aantal bedrijven

334

334

334

N

2.657

2.657

2.657

R2

0,060

0,109

0,042

Ja, bedrijfs- en tijds-

Ja, bedrijfs- en tijds-

Ja, bedrijfs- en tijds-

Nee

Nee

Nee

Log(S&O-uren)

Log(S&O-loonkosten)

Log(S&O-uren per FTE)

Effect omvang krediet

0,014***
(0,003)

0,012***
(0,002)

0,001
(0,001)

Aantal bedrijven

2.465

2.465

2.465

N

17.156

17.156

17.156

R2

0,057

0,024

0,114

Ja, bedrijfs- en tijds-

Ja, bedrijfs- en tijds-

Ja, bedrijfs- en tijds-

Nee

Nee

Nee

Fixed effects
Controlevariabelen

Controlegroep 2

Fixed effects
Controlevariabelen
Bron:

Data RVO.nl en CBS-microdata, bewerking SEO. *** significant met 1%, ** significant met 5%, * significant
met 10%, de naar bedrijf geclusterde standaardfout is tussen haakjes weergegeven.

Verdiepende analyses S&O-uitkomsten
In de hoofdanalyse is gekeken naar relatieve verschillen in plaats van absolute, door uit te gaan van
logversies van de afhankelijke variabelen. Bijlage B.1 onderzoekt het effect van het Innovatiekrediet
op de oorspronkelijke niveau-variabelen in plaats van de logversies. Die resultaten bevestigen de
conclusies uit de hoofdanalyse. Er zijn positieve effecten op S&O-uren en S&O-loonkosten, maar
niet op S&O-uren per FTE, bij hantering van beide controlegroepen. Dit geldt voor zowel de
Innovatiekrediet-dummy als de kredietomvang als verklarende variabele.
De resultaten uit de hoofdanalyse geven een behandeleffect weer dat toepasbaar is op alle
bedrijven, een zogenaamd homogeen behandeleffect. Het is echter mogelijk dat dit effect niet voor
ieder bedrijf met Innovatiekrediet geldt. Met heterogene behandeleffecten kunnen bedrijven die
verschillen op bepaalde kenmerken een verschillend effect ondervinden van het Innovatiekrediet.
Het geschatte model is dan:
𝑌𝑌𝑖𝑖𝑖𝑖 = 𝛼𝛼 + 𝛽𝛽𝑖𝑖 𝐷𝐷𝑖𝑖𝑖𝑖 + 𝑋𝑋𝑖𝑖𝑖𝑖′ 𝛾𝛾 + 𝛿𝛿𝑡𝑡 + 𝜀𝜀𝑖𝑖𝑖𝑖 ,

waarbij het verschil is dat het behandeleffect (‘treatment effect’) 𝛽𝛽 nu kan verschillen per bedrijf 𝑖𝑖.

Het effect van het Innovatiekrediet blijkt te verschillen naarmate de omvang van het krediet
verschilt. De bedrijven in de behandelgroep zijn hiertoe verdeeld in vier kwartielen. In het eerste
kwartiel zitten de bedrijven met de 25 procent laagste kredieten, in het tweede kwartiel de daarop
volgende 25 procent, enzovoort. Bijlage B.2 laat zien dat in geval van controlegroep 1 de bedrijven

SEO ECONOMISCH ONDERZOEK

DOELTREFFENDHEID VAN HET INNOVATIEKREDIET

43

in het tweede kwartiel het grootste effect op S&O-uren ondervinden van het ontvangen van
Innovatiekrediet. De puntschatting voor deze groep is het grootst (63,6 procent meer S&O-uren)
én de enige significante. Bij controlegroep 2 is de puntschatting bij S&O-uren voor het tweede
kwartiel wederom het grootst, maar voor alle groepen is er een significant effect op S&O-uren.
Bij het Innovatiekrediet is er een onderscheid tussen klinische en technische projecten. Het effect
van het krediet kan verschillen naar projectsoort. Uit de tabellen in Bijlage B.3 blijkt dit ook
daadwerkelijk het geval te zijn. Het Innovatiekrediet zorgt bij technische projecten voor meer
S&O-uren: het ontvangen van Innovatiekrediet levert tussen de 40,6 en 86,1 procent meer uren.
€ 100.000 extra krediet voor het gemiddelde bedrijf op de marge is daarnaast goed voor ongeveer
1,5 tot 2,4 procent meer uren. Voor klinische projecten is er minder bewijs dat het aantal S&Ouren beïnvloed wordt. Alleen in geval van controlegroep 2 is een positief effect gevonden op S&Ouren. Het ontvangen van krediet zorgt voor 52,0 procent meer S&O-uren. De specificaties met de
kredietomvang als verklarende variabelen geven hetzelfde beeld.
Sinds 2012 bestaat de mogelijkheid om niet-loonkosten voor S&O te verrekenen in de WBSOregeling of via de aan de WBSO gerelateerde RDA-regeling. Bijlage B.4 laat zien dat wanneer de
niet-loonkosten meegenomen worden, het effect van het Innovatiekrediet groter is. Voor de
beschouwde periode heeft het Innovatiekrediet meer effect op de niet-loonkosten dan op de
loonkosten.
Tevens is een gevoeligheidsanalyse uitgevoerd door de S&O-uren en -loonkosten van bedrijven
die in bepaalde jaren niet voorkomen in de WBSO niet op nul te zetten maar op onbekend te laten.
Dit heeft tot gevolg dat er minder observaties zijn voor minder bedrijven
(Innovatiekredietaanvragers die nooit gebruik hebben gemaakt van WBSO). 37 De resultaten laten
zien dat het voor controlegroep 1 weinig uitmaakt: de puntschattingen wijken amper af. Voor
controlegroep 2 zijn de puntschattingen lager. 38
Tot slot is in de hoofdanalyse verondersteld dat de effecten van Innovatiekrediet doorlopen ook
nadat het bedrijf in de commerciële fase terecht is gekomen. Als robuustheidsanalyse is gekeken
welke effecten optreden wanneer de behandelperiode wordt beperkt tot alleen de ontwikkelfase.
Bijlage B.6 laat zien dat de schattingen in dat geval hoger uitvallen dan in de hoofdanalyse.

Implicaties voor doeltreffendheid
Uit de econometrische analyses volgt dat bedrijven die Innovatiekrediet ontvangen meer S&Ouren en S&O-loonkosten maken. De S&O-uren per FTE lijken niet te worden beïnvloed. Deze
resultaten volgen uit de analyses zonder de bedrijven die meteen bij start van het bedrijf
Innovatiekrediet aanvragen. Er valt niet met zekerheid te zeggen hoe de uitkomsten zouden zijn
geweest mét deze bedrijven. Wel zijn de analyses in hoofdstuk 3 op de bedrijven die meteen bij
start van het bedrijf Innovatiekrediet aanvragen niet in tegenspraak met de bevindingen hier. Een
verschil is dat bij de bedrijven die meteen bij start van het bedrijf Innovatiekrediet aanvragen de
37

38

Bij de regressies met controlegroep 1 zijn dit 840 observaties en 6 behandel- en 50 controlegroepbedrijven
minder, bij controlegroep 2 zijn dit 5.834 observaties en 6 behandelgroepbedrijven minder. De
controlegroepbedrijven in controlegroep 2 zitten per definitie in de WBSO, omdat het een selectie is uit de
WBSO-populatie.
Voor log(S&O-uren) is de puntschatting 0,333***, voor log(S&O-loonkosten) is dat 0,329***.

SEO ECONOMISCH ONDERZOEK

44

HOOFDSTUK 4

toegewezen bedrijven een hoger aantal S&O-uren per FTE hebben. Dit hoeft evenwel geen causaal
effect van het Innovatiekrediet te zijn.
Hiermee wordt de beleidstheorie (zie hoofdstuk 2) bevestigd dat het Innovatiekrediet private R&Duitgaven verhoogt. Om het om te keren: als het Innovatiekrediet niet doeltreffend zou zijn, doordat
het geen problemen op de kapitaalmarkt oplost of als er geen problemen zouden bestaan, dan zou
het ook geen effect op S&O-uren en S&O-loonkosten kunnen hebben. Uit het feit dat deze
effecten wel worden gevonden, volgt nog niet meteen een maatstaf voor de mate van
doeltreffendheid. Hiervoor zou het nodig zijn om een van te voren kwantitatief geformuleerde
streefwaarde van de effecten van het Innovatiekrediet te hebben, wat niet het geval is.

Bang for the buck
Met behulp van de gevonden resultaten kan een Bang-for-the-Buck (BFTB) worden berekend. Het
doel daarvan is het in één maatstaf uitdrukken van de gevolgen van een extra euro, in dit geval een
extra euro Innovatiekrediet. Hierdoor kunnen deze gevolgen (effecten) snel worden vergeleken
over verschillende periodes, beleidsinstrumenten en schattingsmethodes (‘Durf te meten’, blz. 25).
Hoewel de BFTB informatie samenvat over doeltreffendheid, geeft het geen directe indicatie van
de maatschappelijke wenselijkheid van een beleidsinstrument. Daarvoor zouden de totale
maatschappelijke baten berekend moeten worden en vergeleken met de totale maatschappelijke
kosten, wat het onderwerp is van een maatschappelijke kosten-batenanalyse (zie onder andere
Cornet & Vroomen, 2005).
Om de BFTB te kunnen berekenen zijn keuzes nodig met betrekking tot de ‘bang’ en de ‘buck’.
De bucks die het meest aansluiten bij de onderzoeksvragen met betrekking tot doeltreffendheid
zijn de euro’s verleend Innovatiekrediet: het totale bedrag aan kredietomvang voor de relevante
groep gebruikers. Voor toepassing in de BFTB is in ieder geval een correctie noodzakelijk op het
gedeelte van het gecommitteerde bedrag dat niet daadwerkelijk wordt uitbetaald. Uit informatie
aangeleverd door RVO.nl blijkt dat de zogenaamde ‘undrawn funds’ € 82,9 miljoen bedragen. Dit
zijn gecommitteerde, maar uiteindelijk niet uitbetaalde bedragen plus gecommitteerde bedragen die
naar verwachting niet zullen worden uitbetaald op actieve projecten. De gecommitteerde bedragen
bij toegekende projecten bedragen in totaal € 461,5 miljoen. De correctie op de totale
kredietomvang (bucks) is dan (461,5-82,9)/461,5 = 82 procent.
Een beperking van het gebruik van de BFTB op basis van gecommitteerde bedragen die naar
verwachting worden uitbetaald, is dat aanvragen die relatief laat in de onderzoeksperiode zijn
toegekend worden meegeteld in de bucks, terwijl de ondersteunde projecten maar in weinig jaren
effecten kunnen genereren. Een oplossing hiervoor is om als bucks te hanteren het daadwerkelijk
uitbetaalde deel van het Innovatiekrediet. Uit Tabel 5.1 blijkt dat dit 69 procent van het totale
gecommitteerde bedrag is: 317,7 / 461,5.

SEO ECONOMISCH ONDERZOEK

DOELTREFFENDHEID VAN HET INNOVATIEKREDIET

45

De bangs die we hier hanteren zijn de effecten op S&O-uren en op S&O-loonkosten. 39 De BFTB’s
zijn berekend op basis van de puntschattingen uit de hoofdanalyses met wel/geen Innovatiekrediet
als verklarende variabele. 40
Uitkomsten BFTB S&O-uren en S&O-loonkosten
Tabel 4.5 geeft de BFTB voor de S&O-uren. Deze ligt tussen de 8.600 en 17.400 S&O-uren per
miljoen euro krediet en tussen de 10.300 en 20.700 S&O-uren per miljoen euro uitbetaling.

39

40

De S&O-uren per FTE worden volgens de resultaten uit de econometrische schattingen niet beïnvloed.
De schattingen van het effect op de S&O-loonkosten plus overige S&O-kosten zijn onderdeel van de
verdiepende analyses en tot stand gekomen op basis van minder waarnemingen dan het effect op de S&Oloonkosten.
De coëfficiënten uit de schattingen met kredietomvang als verklarende variabele geven de effecten weer
van extra Innovatiekrediet op het gemiddelde bedrijf (met een gemiddelde omvang van krediet) in de
behandelgroep. Dit leent zich minder goed voor berekeningen van de BFTB, omdat het daarbij gaat om de
effecten van het totaalbedrag aan Innovatiekrediet.

SEO ECONOMISCH ONDERZOEK

46

HOOFDSTUK 4

Tabel 4.5

Bang for the buck voor S&O-uren
Controlegroep 1

toelichting

Totale S&O-uren post-treatment (X1.000)

11.603

Geschatte effect ontvangen IK

26,4%

Totale S&O-uren pre-treatment (X1.000)

9.180

= 11.603 * (1 / 1,264)

Verschil: ‘bang’ (X1.000)

2.423

post minus pre

Totaal gecommitteerd bedrag kredietomvang
(mln. €)

342,26

Gecommitteerd bedrag gecorrigeerd voor
‘undrawn funds’ (mln. €) A

280,78

= 342,26 * 0,82

Gecommitteerd bedrag omgerekend naar
kasbetalingen (mln. €) B

236,16

= 342,26 * 0,69

BFTB o.b.v. A = ‘bang’ / ‘buck’

8,6

8.600 S&O-uren per mln. € krediet

BFTB o.b.v. B = ‘bang’ / ‘buck’

10,3

10.300 S&O-uren per mln. €
uitbetaling

Controlegroep 2

toelichting

Totale S&O-uren post-treatment (× 1.000)

11.603

Geschatte effect ontvangen IK

72,8%

Totale S&O-uren pre-treatment (× 1.000)

6.715

= 11.603 * (1 / 1,728)

Verschil: ‘bang’ (× 1.000)

4.888

post minus pre

Totaal gecommitteerd bedrag kredietomvang
(mln. €)

342,26

Gecommitteerd bedrag gecorrigeerd voor
‘undrawn funds’ (mln. €) A

280,78

= 342,26 * 0,82

Gecommitteerd bedrag omgerekend naar
kasbetalingen (mln. €) B

236,16

= 342,26 * 0,69

BFTB o.b.v. A = ‘bang’ / ‘buck’

17,4

17.400 S&O-uren per mln. € krediet

20,7

20.700 S&O-uren per mln. €
uitbetaling

BFTB o.b.v. B = ‘bang’ / ‘buck’
Bron:

Data RVO.nl en CBS-microdata, bewerking SEO. Het totaalbedrag kredietomvang en totale S&O-uren
post-treatment is de totale omvang van deze variabelen voor de gekoppelde bedrijven in de
behandelgroep gedurende de gehele treatmentperiode. * zie voetnoot 34.

SEO ECONOMISCH ONDERZOEK

DOELTREFFENDHEID VAN HET INNOVATIEKREDIET

47

Tabel 4.6 geeft de BFTB voor de S&O-loonkosten. Deze ligt tussen de 0,38 en 0,58 op basis van
verleende kredieten en tussen de 0,45 en 0,69 op basis van uitbetaalde bedragen.
Tabel 4.6

Bang for the buck voor S&O-loonkosten
Controlegroep 1

toelichting

Totale uitgaven S&O-loonkosten posttreatment (mln. €)

395,08

Geschatte effect ontvangen IK

37,2%

Totale uitgaven S&O-loonkosten pretreatment (mln. €)

287,96

= 395,08 * (1 / 1,372)

Verschil: ‘bang’ (mln. €)

107,12

post minus pre

Totaal gecommitteerd bedrag kredietomvang
(mln. €)

342,26

Gecommitteerd bedrag gecorrigeerd voor
‘undrawn funds’ (mln. €) A

280,78

= 342,26 * 0,82

Gecommitteerd bedrag omgerekend naar
kasbetalingen (mln. €) B

236,16

= 342,26 * 0,69

BFTB o.b.v. A = ‘bang’ / ‘buck’

0,38

BFTB o.b.v. B = ‘bang’ / ‘buck’

0,45

Controlegroep 2

toelichting

Totale uitgaven S&O-loonkosten posttreatment (mln. €)

395,08

Geschatte effect ontvangen IK

69,4%

Totale uitgaven S&O-loonkosten pretreatment (mln. €)

233,22

= 395,08 * (1 / 1,694)

Verschil: ‘bang’ (mln. €)

161,86

post minus pre

Totaal gecommitteerd bedrag kredietomvang
(mln. €)

342,26

Gecommitteerd bedrag gecorrigeerd voor
‘undrawn funds’ (mln. €) A

280,78

= 342,26 * 0,82

Gecommitteerd bedrag omgerekend naar
kasbetalingen (mln. €) B

236,16

= 342,26 * 0,69

BFTB o.b.v. A = ‘bang’ / ‘buck’

0,58

BFTB o.b.v. B = ‘bang’ / ‘buck’

0,69

Bron:

Data RVO.nl en CBS-microdata, bewerking SEO. Het totaal bedrag kredietomvang en totale S&Oloonkosten post-treatment is de totale omvang van deze variabelen voor de gekoppelde bedrijven in de
behandelgroep gedurende de gehele treatmentperiode. * zie voetnoot 34.

SEO ECONOMISCH ONDERZOEK

48

HOOFDSTUK 4

Discussie
Opvallend aan Tabel 4.6 is de geïmpliceerde verhouding tussen de S&O-kosten en de geschatte
kasbetalingen van het Innovatiekrediet. De geschatte kasbetalingen bedragen ruim € 236 miljoen.
Omdat het maximale kredietpercentage in termen van de ontwikkelingskosten van een project voor
het midden- en kleinbedrijf 35 tot 50 procent bedraagt (zie hoofdstuk 2), zullen deze
ontwikkelingskosten ergens in de bandbreedte € 472-674 miljoen liggen. De S&O-loonkosten zijn
€ 395 miljoen en de totale S&O-kosten (niet in de tabel weergegeven) bedroegen in de periode
2012-2016 bij de gebruikers € 543 miljoen. Deze totale S&O-kosten liggen niet ver boven het
laagste getal van genoemde bandbreedte, wat impliceert dat het gemiddelde bedrijf niet veel meer
aan S&O lijkt te doen dan het door Innovatiekrediet ondersteunde project.
Er kunnen meerdere verklaringen zijn voor bovenstaande. Mogelijk komt het toegepaste
percentage kasbetalingen van 69 procent van de gecommitteerde bedragen niet overeen met de
daadwerkelijke kasbetalingen binnen de selectie die in de econometrie is toegepast. Mogelijk zorgt
het grote aandeel kleinere en startende bedrijven ervoor dat de gemaakte, door Innovatiekrediet
ondersteunde, S&O-kosten inderdaad het grootste deel van de S&O-inspanningen van die
bedrijven zijn. Mogelijk komen niet alle door het Innovatiekrediet ondersteunde projecten in alle
jaren tot uiting in via de WBSO geregistreerde S&O-kosten. Binnen het bestek van deze evaluatie
kon niet worden onderzocht welke van deze verklaringen zich in de praktijk voordoet of voordoen
en er konden geen eventuele correcties worden uitgevoerd. De berekeningen van de BFTB zijn
gedaan tegen de achtergrond van deze mogelijke beperking.
Vergelijking met vorige evaluatie
In de vorige evaluatie is de BFTB berekend voor de totale S&O-kosten, door uit te gaan van een
vaste verhouding tussen de S&O-loonkosten en de totale S&O-kosten. Als op deze manier de
‘bangs’ in Tabel 4.6 worden aangepast (uitgaande van een gemiddeld aandeel van S&O-loonkosten
van 72,8 procent in de periode 2012-2016 van de IK-bedrijven in de behandelfase), dan resulteren
‘bangs’ van 147,14 (controlegroep 1) en 222,33 (controlegroep 2) in termen van totale S&O-kosten.
Hieruit volgen BFTB’s op totale S&O-kosten tussen 0,52 en 0,79 in termen van verstrekte
kredieten en tussen 0,62 en 0,94 in termen van uitbetaalde bedragen.
De BFTB lag in die vorige evaluatie in termen van uitbetaalde bedragen op 1,8 (blz. 83), flink hoger
dus dan de hier gevonden bandbreedte van 0,6-0,9. Hier zijn verschillende redenen voor. Ten eerste
ligt in de vorige evaluatie het gemiddelde aandeel van S&O-loonkosten in de totale S&O-kosten
lager, want op 67 procent in plaats van 73 procent. Ten tweede blijkt uit bovenstaande tabellen dat
de verhouding hoogte kasbetalingen Innovatiekrediet ten opzichte van S&O-loonkosten op bijna
60 procent ligt (236,2 is 59,6 procent van 395,1), terwijl dit verhoudingsgetal in de vorige evaluatie
op ongeveer een derde lag (blz. 82). De berekeningen zijn gevoelig voor het gehanteerde percentage
kasbetalingen in termen van gecommitteerde bedragen. Hierboven is al geconstateerd dat er
verschillende verklaringen kunnen zijn voor de geïmpliceerde verhouding tussen de kasbetalingen
van het Innovatiekrediet en de S&O-kosten en dat binnen het bestek van deze evaluatie niet kon
worden onderzocht welke van deze verklaringen zich in de praktijk voordoet of voordoen.

SEO ECONOMISCH ONDERZOEK

DOELTREFFENDHEID VAN HET INNOVATIEKREDIET

49

4.1.2 Inzichten uit de interviews en enquête
In de gesprekken met bedrijven, financiers en andere betrokken partijen kwam naar voren dat
volgens de gesprekspartners het Innovatiekrediet via het effect op het rondkrijgen van de
projectfinanciering kan zorgen voor een verhoging van de S&O-inspanningen. De beoogde S&Oinspanningen worden mogelijk gemaakt via het beschikbaar stellen van de financiering. Zeker
gezien het profiel van de gebruikers (zie hoofdstuk 3) is hierbij de fase van de onderneming van
belang. In veel gevallen draait het om startups. Voor deze bedrijven zal de financiering van het
project gelijk staan aan de financiering van het bedrijf; het bedrijf is het project. Als zij de
financiering niet rond krijgen wordt er dus zeker geen opvolging gegeven aan de voorziene S&Oinspanningen. Gesprekspartners spreken over “go/no-go” situaties.
Een kernvraag is of het rondkrijgen van de financiering inderdaad afhankelijk is van het
Innovatiekrediet, of dat de projecten ook zonder het Innovatiekrediet te financieren zijn. 41 Vanuit
de praktijk komt naar voren dat het in het algemeen lastig is voor bedrijven om het
financieringsplaatje rond te krijgen (de doorlooptijd voor het rondkrijgen van de financiering
beloopt gemiddeld zo’n 19 à 22 maanden). Het betreft innovatieve projecten met een hoge
financieringsvraag en een hoog risico. In veel gevallen houdt dit in dat niet een enkele (private)
investeerder het risico volledig voor de ondernemer wil dragen. Bedrijven zijn dus afhankelijk van
meerdere investeerders. Het Innovatiekrediet vervult voor bedrijven in veel gevallen de rol van één
van deze investeerders en draagt daardoor een deel van het risico van het project. Het rondkrijgen
van de financiering vindt uiteraard niet in een vacuüm plaats: er zijn veel verschillende bronnen
van financiering beschikbaar. Voor het aanvragen van Innovatiekrediet is het echter noodzakelijk
private middelen in te brengen voor het project. Hierdoor blijft het belang van het aantrekken van
private financiering centraal staan.
Gesprekspartners geven aan dat de omvang van de bedragen vanuit het Innovatiekrediet van belang
is voor het rondkrijgen van de financiering. Er zouden maar weinig spelers/bronnen zijn die
dergelijk bedragen beschikbaar kunnen stellen. Zeker aangezien het Innovatiekrediet de aandelen
van het bedrijf niet ‘verwatert’ is de waarde van het Innovatiekrediet hoog. Verwatering betekent
dat aandelen worden verkregen voor de investering, wat in veel gevallen ten koste gaat van de
waarde van de bestaande aandelen. Financiers hoeven door het Innovatiekrediet niet het gehele
risico te dragen en de waarde van het bedrijf blijft intact. Voor startups is dit effect nog sterker,
want zij geven niet graag aandelen weg aangezien er vaak nog sprake is van een lage
bedrijfswaardering.
Over het algemeen blijkt dat investeerders voor een groot deel onafhankelijk van het
Innovatiekrediet de keuze maken om te investeren. Investeerders committeren evenwel pas aan
een financiering als de gehele financieringsvraag kan worden ingevuld. Innovatieprojecten van enige
omvang zijn met andere woorden vaak afhankelijk van meerdere investeerders. Investeerders geven
aan veel waarde te hechten aan de combinatie van het voorstel en het team van het bedrijf; ze willen
een zekere mate van geloof hebben in het bedrijf. Financiers zijn vaak voorzichtiger bij jonge
ondernemingen en zullen daarbij met kleine financiële stappen willen beginnen. Ze zijn zich ervan
bewust dat ondernemingen zeer optimistisch kunnen zijn over hun eigen plannen, ook omdat een
hogere bedrijfswaardering voor hen gunstig is. De toezegging van een investeerder hangt al met al
41

Zie de discussie in CPB (2016).

SEO ECONOMISCH ONDERZOEK

50

HOOFDSTUK 4

van veel verschillende factoren en risico’s af. De financiële zekerheid die het Innovatiekrediet biedt
kan helpen om de toezegging van een investeerder zeker te stellen. Een enkele gesprekspartner
geeft ook aan dat de ‘overheidsstempel’ ook waarde heeft en wordt gezien als een stempel van
kwaliteit voor de technologie. Dit wordt echter door anderen tegengesproken, aangezien ze zich
bewust zijn van het feit dat er niet geselecteerd wordt op de beste kwaliteit, maar op “first come
first serve” (voor bedrijven die aan de voorwaarden voldoen).
Dat het Innovatiekrediet de toezegging van een investeerder positief beïnvloedt, zorgt op
macroniveau niet per sé voor een vergroting van de beschikbare financiering in de
ontwikkelingsfase van innovaties (ook wel de klassieke ‘valley of death’). In de gesprekken kwam
naar voren dat investeerders zeer strategisch naar hun projectportfolio kijken. De mate waarin zij
op portfolioniveau investeren in de klassieke ‘valley of death’ van de ontwikkelfase is daarbij
ongeveer constant. Wel krijgen financiers bij Innovatiekredietprojecten de mogelijkheid om ook
later in het innovatieproces te kunnen investeren. Deze investeringen dragen vaak minder risico en
kunnen zeker bij lage verwatering van aandelen lucratief zijn. Dit wordt ook wel “doorfinancieren”
genoemd. In het geval van doorfinancieren wordt een deel van de private financiering
gecommitteerd aan de fase na de ontwikkelfase. Hieruit volgen overigens geen harde conclusies
over eventuele verdringing van private financiering in de ontwikkelfase. Uit gesprekken blijkt
verder dat voor risicovolle projecten waarop het Innovatiekrediet zich richt ook de fases daarna,
marktintroductie en opschaling, nog risicovol zijn. Kortom: het geld wordt gebruikt voor het verder
brengen van deze innovaties, maar het Innovatiekrediet hoeft niet primair te leiden tot een
verhoging van private middelen voor de ontwikkelingsfase.
Ook blijkt dat een groot aantal private financiers het Innovatiekrediet als voorwaarde stelt voor
ondernemers. Uit de enquête blijkt dit bij de helft van de ondernemers. Zeker gezien het lucratieve
karakter van het Innovatiekrediet voor investeerders roept dit wel vraagtekens op. Is het
Innovatiekrediet echt zo noodzakelijk voor al deze projecten, of is het rendabel om een
onderneming eerst te laten proberen Innovatiekrediet binnen te halen? Uit interviews blijkt dat
meerdere spelers deze gedachte hebben, maar dat een oplossing voor deze mogelijke free riding niet
eenvoudig is. Echt vaststellen of een project zonder het Innovatiekrediet niet op andere wijze
gefinancierd zou worden, is nu eenmaal lastig. Dat dit momenteel ook niet sterk in de selectie van
projecten kan worden meegenomen blijkt ook uit de enquêteresultaten. Iets minder dan de helft
van de gebruikers van het Innovatiekrediet geeft aan dat zonder het Innovatiekrediet het project
niet van de grond was gekomen. Een kwart van de afgewezen aanvragers geeft aan dat de afwijzing
geen invloed heeft gehad op het rondkrijgen van de financiering.
Tekstvak 4.2 vat de bevindingen met betrekking tot de innovatie-inspanningen samen en maakt
waar mogelijk een vergelijking met de uitkomsten uit de vorige evaluatie.
Tekstvak 4.2 Samenvatting bevindingen innovatie-inspanningen
Op basis van econometrie, enquête en interviews zijn de bevindingen:
•
Uit de econometrische analyses volgt dat bedrijven die Innovatiekrediet ontvangen meer S&O-uren en
S&O-loonkosten hebben. Bedrijven die Innovatiekrediet ontvangen, verhogen hun S&O-uren met 26 tot
72 procent. Hun S&O-loonkosten stijgen met 37 tot 69 procent. De S&O-uren per FTE worden evenwel
niet beïnvloed. Iedere € 100.000 aan krediet levert tussen de 0,7 en 1,2 procent extra S&O-loonkosten
op en tussen de 0 en ongeveer 1,4 procent meer S&O-uren. In de vorige evaluatie was het meest
betrouwbaar geachte effect (95 procent betrouwbaarheid; blz. 81) van Innovatiekrediet op de S&Oloonsom 68 procent;

SEO ECONOMISCH ONDERZOEK

DOELTREFFENDHEID VAN HET INNOVATIEKREDIET

•
•
•

•

4.2

51

Het effect van het Innovatiekrediet op S&O-uren lijkt bij technische projecten groter te zijn dan bij
klinische;
Deze uitkomsten uit de econometrie bevestigen de beleidstheorie dat het Innovatiekrediet private R&Duitgaven verhoogt;
Het Innovatiekrediet heeft effect op het rondkrijgen van projectfinanciering en kan op deze manier zorgen
voor een verhoging van de S&O-inspanningen. Het Innovatiekrediet vervult voor bedrijven in veel
gevallen de rol van één van de investeerders en draagt daardoor een deel van het risico van het project.
Zeker aangezien het Innovatiekrediet de aandelen van het bedrijf niet ‘verwatert’, is de waarde van het
Innovatiekrediet hoog;
Hoewel de financiële zekerheid die het Innovatiekrediet biedt kan helpen om de toezegging van een
investeerder zeker te stellen, moet het belang van het Innovatiekrediet niet worden overschat.
Investeerders maken voor een groot deel onafhankelijk van het Innovatiekrediet de keuze om te
investeren. Het Innovatiekrediet hoeft niet te leiden tot een verhoging van private middelen voor de
ontwikkelingsfase. Een open vraag is of het Innovatiekrediet voor sommige projecten echt noodzakelijk
is, of dat er ook sprake is van free riding door investeerders. In de huidige selectie van projecten lijkt hier
niet sterk op te kunnen worden gestuurd.

Innovatie-uitkomsten

De bijdrage van het Innovatiekrediet aan de totstandkoming van producten en processen is zeer afhankelijk
van de innovatie en van de definitie van “producten en processen”. De definitie hangt vooral af
van het moment waarop over producten of processen gesproken kan worden – gaat het om
technische functionaliteit of om een product dat direct te commercialiseren is? Gebruikers geven
aan dat de projecten die worden gesteund door het Innovatiekrediet bijdragen aan het aantonen
dat de technologie werkt. Er wordt veelal gesproken over “demonstratie van een product” of het
onderstrepen van de “waarde van intellectueel eigendom”. Producten en processen die klaar zijn
voor commercialisatie gaan een stap verder. Dit wordt onderstreept in de enquête, waar geen sterke
verschillen tussen gebruikers van het Innovatiekrediet en afgewezen aanvragers zijn te vinden in
relatie tot producten en processen.
In de stap naar commercialisatie zijn duidelijke verschillen te zien tussen technische en klinische
projecten omdat ook het vervolgtraject er vaak anders uitziet. Dit vervolgtraject, de aansluiting op
de marktintroductiefase, komt in paragraaf 4.3 diepgaander aan bod. Daarin komt onder andere
naar voren dat producten en processen veelal nog te pril zijn voor commercialisatie of dat er in een
eerder stadium al een zogenaamde ‘exit’ plaatsvindt: de verkoop van het bedrijf aan veelal een
grotere speler. Dit komt bij klinische projecten/bedrijven vaker voor. Wat sterk terugkwam in de
gevoerde gesprekken met verschillende partijen is dat producten en processen na het
Innovatiekrediettraject niet gelijk (kunnen) worden gecommercialiseerd, waardoor ook hogere orde
effecten, zoals het omzetaandeel vanuit ontwikkelde producten en processen, niet meteen kunnen
worden verwacht.
De relatie tussen het Innovatiekrediet en de snelheid van de uitvoering van het project wordt door
gebruikers niet zo herkend. Er zijn veel andere factoren die daar impact op hebben. Zo blijkt uit
de enquête dat bij bijna 4 op de 5 Innovatiekredietprojecten vertraging optreedt, maar dat deze
vertraging in veel gevallen niet direct samenhangt met het Innovatiekrediet, maar met gewijzigde
technische en/of commerciële inzichten. Ook komen financieringsmogelijkheden terug in de
redenen van vertraging, maar tegelijkertijd geeft ook de helft van de gebruikers aan dat de
projectbegroting groter is geworden tijdens de uitvoering van het project, wat weer in grote mate
samenhangt met gewijzigde technische en/of commerciële inzichten.

SEO ECONOMISCH ONDERZOEK

52

HOOFDSTUK 4

De wijzigingen in projecten aan de hand van nieuwe inzichten zijn een zeer belangrijk punt wat
raakt aan de opzet van het Innovatiekrediet. In de aanvraag moeten ondernemers zich richten op
bepaalde uitkomsten. Aangezien veel projecten tegen nieuwe inzichten aanlopen, drijven in
sommige gevallen projecten te ver af van de projectopzet zoals omschreven in de
Innovatiekredietaanvraag. Hierdoor kan in sommige gevallen het project niet meer optimaal
worden ondersteund, doordat het project niet meer toewerkt naar de oorspronkelijke
projectdoelen. Als een bedrijf bijvoorbeeld in het projectplan inzet op het bestrijden van een
bepaalde ziekte, maar er tijdens de ontwikkeling grotere kansen ontstaan voor een andere ziekte
dan is het lastig het roer om te gooien. De financiering is immers bestemd voor de originele
projectdoelen, de ondernemer kan niet een nieuw pad inslaan en de Innovatiekredietmiddelen
daarvoor gebruiken. De opzet van de regeling wordt verder beschreven in hoofdstuk 5
(beleidsperspectief) en hoofdstuk 6 (uitvoeringsperspectief).
Vanuit de enquête blijkt verder dat het aanvraagproces van het Innovatiekrediet lang kan duren.
Hierdoor heeft het aanvraagproces ook invloed op de snelheid waarmee innovatie-uitkomsten tot
stand komen. Paragraaf 4.1 liet zien dat voor veel financiers (de helft) het Innovatiekrediet een
vereiste is en daarnaast speelt er ook een zeker ‘kip-ei’-probleem tussen het Innovatiekrediet en het
aantrekken van private financiers. Het Innovatiekrediet vereist namelijk toezeggingen van private
financiers, terwijl private financiers graag zien dat een ondernemer eerst het Innovatiekrediet regelt.
Het verkrijgen van financiering is veelal een grote uitdaging, waardoor het zeker stellen van een
groot deel van de financiering via het Innovatiekrediet vrijwel automatisch tot een versnelling leidt.
Dit wordt onderstreept in de enquête door bijna 4 op de 5 gebruikers van het Innovatiekrediet.
Anderzijds blijkt uit de enquête ook dat als de aanvraag wordt afgewezen er veel tijd en moeite
verloren is gegaan. Het aanvraagproces wordt in meer detail behandeld in hoofdstuk 6.
Tekstvak 4.3 vat de bevindingen met betrekking tot innovatie-uitkomsten samen.
Tekstvak 4.3 Samenvatting bevindingen innovatie-uitkomsten
•

•

•

•

Projecten die worden gesteund door het Innovatiekrediet resulteren in de regel niet in producten of
processen die klaar zijn voor directe commercialisatie. Veelal is doorontwikkeling nodig, waar additionele
investeringen voor nodig zijn en die de nodige tijd kosten.
Niet bij alle projecten wordt een doorontwikkeling voorzien. Er kan al eerder naar een ‘exit’ worden
gestreefd (het verkoop van het bedrijf met de innovatie aan veelal een grotere speler), wat bij klinische
projecten/bedrijven gebruikelijker is.
Gesprekspartners zien geen relatie tussen het Innovatiekrediet en de snelheid van de uitvoering van het
project. Tegelijkertijd leidt het succesvol aanvragen van het Innovatiekrediet vrijwel automatisch tot een
versnelling in het gehele proces. Bij afgewezen aanvragers leidt dit echter tot vertraging, door de
geïnvesteerde tijd in de aanvraag.
Bij sterke wijzigingen tijdens het project, die leiden tot andere projectdoelen, bestaat de kans dat het
Innovatiekrediet het project niet meer goed kan ondersteunen. Dit komt voornamelijk vanwege het
vaststellen van innovatiedoelen bij aanvang van het project, terwijl de best passende projectdoelen in
sommige gevallen pas tijdens de ontwikkeling duidelijk worden. De koerswijziging is dan dusdanig groot
dat dit niet kan worden gezien als een algemene verandering in het project. Dergelijke veranderingen
worden namelijk wel geaccommodeerd tijdens de uitvoering (zie paragraaf 6.2.2).

SEO ECONOMISCH ONDERZOEK

DOELTREFFENDHEID VAN HET INNOVATIEKREDIET

4.3

53

Financiering na ontwikkelfase

In het algemeen geven gesprekspartners aan dat er in de markt voornamelijk invulling wordt
gegeven aan vervolgfinanciering in de vorm van zogenaamde exits: het verkopen van het bedrijf met
de innovatie aan veelal een grotere speler. Daarnaast komen ook doorontwikkelingstrajecten van het
bedrijf voor. Het gebruik van een IPO/beursgang komt volgens de gesprekspartners vrijwel niet
voor. Er zijn verschillende verklaringen voor het meest voorkomen van exits. Ten eerste signaleren
veel gesprekspartners een trend waarbij grote bedrijven in toenemende mate S&O-activiteiten
afstoten en dit compenseren door het opkopen van kleinere bedrijven en startups voor innovatie.
Ten tweede sturen private financiers vaak aan op een exit om zo sneller de winsten van de
investering te kunnen incasseren. Dit is echter niet altijd het geval: sommige private investeerders
zetten wel degelijk in op de langere termijn. Bij doorontwikkelingstrajecten wordt vaak
gebruikgemaakt van venture capitalists met een lange adem, maar er zijn ook publieke middelen die
daar geschikt voor zijn zoals de latere fases van het SME-instrument uit H2020 of de Groeifaciliteit
vanuit EZK.
In de stap naar commercialisatie zijn er duidelijke verschillen tussen technische en klinische
projecten. Bij technische projecten wordt vaak in een testopstelling een product ontwikkeld, waarmee
de technische functionaliteit kan worden aangetoond. Rijpheid voor commercialisatie vereist dat
het product ook bij een klant deze functionaliteit kan waarmaken. Vrijwel alle gesprekspartners
geven aan dat de stap naar marktintroductie vaak nog zeer uitdagend blijft: het vereist een flinke
investering en duurt vaak lang. Deze uitdaging kan worden ingevuld door een exit of een
doorontwikkelingstraject in Nederland of het buitenland. Bij klinische projecten wordt door bedrijven
veelal gestreefd naar een exit. Gesprekspartners geven aan dat de gevallen waarbij in het geval van
succes geen exit plaatsvindt op één hand zijn te tellen. De markt van klinische producten wordt
voornamelijk gekenmerkt door enkele zeer grote marktpartijen, die kleine innovatieve bedrijven
opkopen. Deze grote marktpartijen bevinden zich vrijwel allemaal in het buitenland. De exits
vinden veelal plaats na fase 2 klinische tests (welke draaien om de werkzaamheid van een medicijn
bij veilige dosis), maar nog voor fase 3 klinische tests, de echte opschaling. Bij fase 3 klinische tests
is nog niet van commerciële producten te spreken omdat het product nog niet op de markt mag
worden gezet. Daarbij is het risico van falen nog steeds nadrukkelijk aanwezig.
Voor doorontwikkelingstrajecten is het van belang dat de randvoorwaarden hiervoor kunnen
worden geadresseerd. Belangrijke randvoorwaarden voor hoog innovatieve technologische
bedrijven zijn veelal vervolgfinanciering, management met oog voor bedrijfsontwikkeling,
hooggeschoold personeel en infrastructuur. Het management bestaat regelmatig uit hoog
technologisch geschoolde mensen, aangezien de eerste fases van het innovatietraject sterk draaien
om het ontwikkelen van de technologie. Naarmate de fase van commercialisatie dichterbij komt
worden ondernemerschapsvaardigheden steeds belangrijker, vaardigheden die hoog technologisch
geschoolde mensen niet per sé ook meebrengen. Te weinig toegang tot hooggeschoold personeel
en infrastructuur werden in sommige gevallen genoemd als redenen om (te overwegen) Nederland
te verlaten.
Voor het aantrekken van vervolgfinanciering is er een duidelijke wisselwerking met het
Innovatiekrediet. Volgens de gesprekspartners kan in de fase na het Innovatiekrediet de
terugbetaling van de lening en de rente namelijk een blokkerende werking hebben op het verkrijgen

SEO ECONOMISCH ONDERZOEK

54

HOOFDSTUK 4

van private vervolgfinanciering. Externe financiers willen niet dat deze nieuwe investering wordt
gestoken in de afbetaling van een uitstaande lening, ze willen dat het geld wordt gestoken in de
ontwikkeling en groei van het bedrijf. De vraag is of dit een realistische houding is; het betekent in
ieder geval niet zonder meer dat het Innovatiekrediet op dit punt een weeffout kent. Wel is het zo
dat in het geval van technisch succes (dus vereiste terugbetaling) maar geen commercieel succes
het lastig wordt opvolging te geven aan het project. Deze uitdaging zie je sterk terug bij startups:
zij hebben vaak geen andere inkomsten om op terug te vallen. Ook voor de kapitaalintensieve
maakindustrie is het rondkrijgen van de vervolgfinanciering lastig, omdat het vaak dure
infrastructuur betreft. Als dit beter wordt ondersteund in het buitenland, kan dit ook een reden zijn
tot het verlaten van Nederland.
Exits kunnen in het algemeen worden gezien als een goed teken voor het Innovatiekrediet. Het
laat zien dat de innovaties dusdanige waarde hebben dat externe partijen deze willen opkopen.
Maar er zijn ook nadelen. In relatie tot de doelen van het Innovatiekrediet is het belangrijk om na
te gaan wat er bij de verkoop van het bedrijf overblijft van de effecten binnen Nederland. Het is
de kopende (buitenlandse) partij die beslist wat er met de activiteiten in Nederland gebeurt. Men
kan daarbij streven naar efficiëntiewinst, die zich niet per se goed verhoudt tot het houden van
activiteiten in Nederland.
Exits komen met regelmaat voor bij het Innovatiekrediet. Van de volledig afgeloste projecten
hebben bij meer dan 40 procent exits plaatsgevonden. RVO.nl kan van de helft van deze exits
aantonen dat ‘enige mate van activiteit’ in Nederland is overgebleven. Tegelijktijdig geeft RVO.nl
aan dat dit slechts de situatie kort na terugbetaling weergeeft. Om exits in Nederland te laten
neerslaan, is verankering in Nederland nodig. In het geval van een exit met weinig verankering in
Nederland, is de kans groot dat de bedrijvigheid vervalt. Bedrijven kunnen op twee manieren
verankerd zijn in Nederland:
1. Via het personeel. Het kan zijn dat er een fors team in Nederland aanwezig is met veel ‘tacit
knowledge’. Dit komt vaak voor wanneer het product al verder is ontwikkeld en als er niet veel
essentieel werk wordt uitbesteed of in het buitenland plaatsvindt;
2. Via verbindingen met andere spelers in de keten. Er kan een sterke verankering in de regio
zijn, bedrijven zijn dan sterk verbonden in de bevoorradingsketen en hebben veel lokale
partners. Dit komt voor binnen kennisclusters, maar kan ook spelen als een bedrijf sterk is
verbonden aan een moederbedrijf of kennisinstelling, mits daar een actieve samenwerking mee
plaatsvindt.
Uit de gevoerde gesprekken tijdens deze evaluatie lijkt de mate van verankering sterk tussen de
Innovatiekredietprojecten te verschillen. Lage verankering komt bijvoorbeeld voor bij bedrijven
die proberen de vaste lasten zo laag mogelijk te houden door veel taken uit te besteden (denk aan
kopstaart-bedrijven), bij bedrijven waarbij het zwaartepunt van het team in het buitenland is
gevestigd, of in de klinische sector waarbij veelal het bedrijf wordt opgekocht voordat er een
product is doorontwikkeld (de middelen zijn hiervoor vaak niet aanwezig in Nederland).
Enerzijds is bij een exit van een bedrijf met een lage mate van verankering geen duidelijke
verbinding met de beleidsdoelen van het Innovatiekrediet te vinden (zie ook paragraaf 5.5 over de
criteria in relatie tot het belang voor de Nederlandse economie). Anderzijds wordt het
Innovatiekrediet door deze projecten wel volledig terugbetaald.

SEO ECONOMISCH ONDERZOEK

DOELTREFFENDHEID VAN HET INNOVATIEKREDIET

55

Tekstvak 4.4 vat de bevindingen met betrekking tot vervolgfinanciering samen.
Tekstvak 4.4 Samenvatting bevindingen vervolgfinanciering
•

•
•

•
•

•

4.4

Exits (verkoop van het bedrijf met de innovatie aan veelal een grotere speler) komen met regelmaat voor.
Bij klinische projecten wordt hier vrijwel altijd naar gestreefd. Bij technische projecten komt het ook voor,
maar daar zie je ook veel doorontwikkelingen van het bedrijf. Een IPO/beursgang komt vrijwel nooit voor.
De stap richting commercialisatie na het Innovatiekrediet-project is vaak nog erg groot. Dit vereist
additionele investeringen en kost veel tijd.
In de fase na het Innovatiekrediet kan de terugbetaling van de lening en de rente een blokkerende werking
hebben op het verkrijgen van private vervolgfinanciering. Externe financiers willen niet dat deze nieuwe
investering wordt gestoken in de afbetaling van een uitstaande lening, ze willen dat het geld wordt
gestoken in de ontwikkeling en groei van het bedrijf. Dit hoeft overigens niet te betekenen dat er sprake
is van een weeffout in het Innovatiekrediet.
Exits zijn in het algemeen een teken van hoge waarde van de innovaties en bedrijven.
Bij een exit is de mate van verankering in Nederland erg belangrijk. Hoe sterker verankerd, hoe groter de
kans dat de bedrijvigheid wordt behouden of zelfs uitgebouwd. Verankering van het bedrijf in Nederland
hangt voornamelijk samen met de mate waarin de waarde van het bedrijf afhangt van het personeel in
Nederland of van de verbondenheid met de lokale bevoorradingsketen en/of lokale partners. Deze
overwegingen zijn van belang in relatie tot de vraag of en hoe er meerwaarde van het Innovatiekrediet is
voor Nederland in geval van exits naar het buitenland.
In het geval van een exit bij een lage mate van verankering in Nederland is er geen duidelijke verbinding
met de beleidsdoelen van het Innovatiekrediet te vinden. Wel zijn er positieve effecten op de financiële
draagkracht binnen het ecosysteem en mogelijk in relatie tot valorisatie van (academische) kennis.

Bredere effecten

De bredere effecten die in dit hoofdstuk worden beschreven zijn:
1. De effecten op omzet en werkgelegenheid bij de gebruikers van het Innovatiekrediet;
2. De externe effecten;
3. De maatschappelijke relevantie.

4.4.1 Omzet en werkgelegenheid
Om de bredere effecten te analyseren, zijn de volgende uitkomstvariabelen gebruikt bij de
econometrische analyses: de omzet (× € 100.000), de omzet per FTE en werkgelegenheid gemeten
in FTE. Daarnaast is gekeken naar de overlevingskans van bedrijven. De omzetgegevens komen
van de aangiften omzetbelasting en zijn vanaf 2007 bekend. Het aantal FTE komt van het CBSbestand met de kenmerken van banen van werknemers. Hieruit is op te maken hoeveel banen,
werknemers en FTE er per bedrijf per jaar actief zijn Dit bestand is beschikbaar voor de hele
onderzoeksperiode. Bij deze uitkomstvariabelen is een logtransformatie toegepast om de relatieve
in plaats van absolute verschillen te analyseren.

Hoofdanalyses
Het ontvangen van Innovatiekrediet zorgt voor 32,1 procent meer werkgelegenheid bij hantering van
controlegroep 1, en 42,0 procent meer omzet en 63,4 procent meer werkgelegenheid bij hantering
van controlegroep 2. Zie Tabel 4.7. Er zijn geen significante effecten op de omzet per FTE
gevonden, mogelijk doordat de FTE minstens zo snel stijgt als de omzet.

SEO ECONOMISCH ONDERZOEK

56

HOOFDSTUK 4

De overlevingskans van bedrijven is onderzocht met een zogenaamd fixed effects linear probability
model. Bij hantering van beide controlegroepen levert dit een significant positief effect op voor de
overlevingskans. Zo daalt de kans op bedrijfsbeëindiging met 9,5 tot 6,9 procent na het ontvangen
van Innovatiekrediet.
Er zijn ook vertraagde effecten gevonden, maar alleen op de FTE-uitkomstvariabele en op
bedrijfsbeëindiging (niet weergegeven). Als de effecten van het Innovatiekrediet telkens met een
jaar worden vertraagd stijgt het aantal FTE met 30,6 procent in geval van controlegroep 2.
Bedrijfsbeëindiging daalt met 8,4 procent na één jaar, maar alleen voor de specificatie met
controlegroep 1.
Het is opmerkelijk dat er bij de omzet alleen een direct effect is, zonder dat er vertraagde effecten zijn
(zie Figuur 4.1). Omzetstijging wordt pas verwacht als het product is ontwikkeld en het bedrijf in
de commerciële fase terechtkomt. Wel wordt het effect op omzet alleen gevonden bij
controlegroep 1.
Tabel 4.7

De bredere effecten van het ontvangen van Innovatiekrediet
Controlegroep 1
Log(omzet)

Log(omzet per
FTE)

Log(FTE)

Bedrijfsbeëindiging

Effect IK-dummy

0,159
(0,116)

-0,001
(0,044)

0,257***
(0,072)

-0,095***
(0,028)

Aantal bedrijven

331

331

31

331

N

2471

2473

2624

2.624

R2

0,033

0,019

0,066

0,180

Ja, bedrijfs- en
tijds-

Ja, bedrijfs- en
tijds-

Ja, bedrijfs- en
tijds-

Ja, bedrijfs- en
tijds-

2e project

2e project

2e project

2e project

Fixed effects
Controlevariabelen

Controlegroep 2
Log(omzet)

Log(omzet per
FTE)

Log(FTE)

Bedrijfsbeëindiging

Effect IK-dummy

0,271**
(0,111)

0,008
(0,044)

0,456***
(0,064)

-0,069***
(0,023)

Aantal bedrijven

2.459

2.459

2.459

2.462

N

15.923

15.926

17.123

17.123

R2

0,005

0,010

0,039

0,151

Ja, bedrijfs- en
tijds-

Ja, bedrijfs- en
tijds-

Ja, bedrijfs- en
tijds-

Ja, bedrijfs- en
tijds-

2e project

2e project

2e project

2e project

Fixed effects
Controlevariabelen
Bron:

Data RVO.nl en CBS-microdata, bewerking SEO. *** significant met 1%, ** significant met 5%, * significant
met 10%, de naar bedrijf geclusterde standaardfout is tussen haakjes weergegeven.

Tabel 4.8 geeft de resultaten met de kredietomvang als verklarende variabele. Het effect op omzet is
nu verdwenen. De werkgelegenheid wordt positief beïnvloed bij hantering van beide
controlegroepen: € 100.000 extra kredietomvang voor het gemiddelde bedrijf op de marge

SEO ECONOMISCH ONDERZOEK

DOELTREFFENDHEID VAN HET INNOVATIEKREDIET

57

verhoogt het aantal FTE met 0,9 procent bij controlegroep 1 en 1,5 procent bij controlegroep 2.
De kans op bedrijfsbeëindiging daalt met ongeveer 0,2 procent bij € 100.000 kredietomvang voor
het gemiddelde bedrijf op de marge.
Er zijn wederom alleen vertraagde effecten voor het aantal FTE en bedrijfsbeëindiging (niet in de
tabel weergegeven). Als de effecten met een jaar worden vertraagd, levert dat op dat het aantal FTE
met 0,9 procent stijgt bij € 100.000 kredietomvang voor het gemiddelde bedrijf op de marge in
geval van controlegroep 2, en met 0,5 procent in geval van controlegroep 1, maar dit laatste effect
is licht significant. Bij de specificatie met controlegroep 1 blijft het effect van € 100.000 krediet
extra voor het gemiddelde bedrijf op de marge op bedrijfsbeëindiging ongeveer gelijk na een
vertraging met één of twee jaar.
Tabel 4.8

De bredere effecten van de kredietomvang
Controlegroep 1
Log(omzet)

Log(omzet per
FTE)

Log(FTE)

Bedrijfsbeëindiging

0,001
(0,005)

-0,001
(0,002)

0,008***
(0,003)

-0,002**
(0,001)

Aantal bedrijven

334

334

334

334

N

2.501

2.503

2.657

2.657

R2

0,031

0,009

0,063

0,170

Ja, bedrijfs- en
tijds-

Ja, bedrijfs- en
tijds-

Ja, bedrijfs- en
tijds-

Ja, bedrijfs- en
tijds-

Nee

Nee

Nee

Nee

Effect
krediet

omvang

Fixed effects
Controlevariabelen

Controlegroep 2
Log(omzet)

Log(omzet per
FTE)

Log(FTE)

Bedrijfsbeëindiging

0,006
(0,005)

-0,001
(0,002)

0,014***
(0,003)

-0,002**
(0,001)

Aantal bedrijven

2.462

2.462

2.465

2.465

N

15.953

15.956

17.156

17.156

R2

0,004

0,010

0,036

0,150

Ja, bedrijfs- en
tijds-

Ja, bedrijfs- en
tijds-

Ja, bedrijfs- en
tijds-

Ja, bedrijfs- en
tijds-

Nee

Nee

Nee

Nee

Effect
krediet

omvang

Fixed effects
Controlevariabelen
Bron:

Data RVO.nl en CBS-microdata, bewerking SEO. *** significant met 1%, ** significant met 5%, * significant
met 10%, de naar bedrijf geclusterde standaardfout is tussen haakjes weergegeven.

Verdiepende analyses
In de hoofdanalyse is gekeken naar relatieve verschillen. Bijlage B.1 onderzoekt het effect van het
Innovatiekrediet op de oorspronkelijke niveau-variabelen in plaats van de logversies. De resultaten
op omzet en aantal FTE sluiten minder aan bij de conclusies uit de hoofdanalyse. Er worden
namelijk geen significante effecten meer gevonden op omzet. Op aantal FTE is er alleen een
significant effect van de kredietomvang én als tevens controlegroep 2 wordt gebruikt. €100.000

SEO ECONOMISCH ONDERZOEK

58

HOOFDSTUK 4

extra krediet voor het gemiddelde bedrijf op de marge zorgt dan voor 0,44 extra FTE. Het effect
op FTE lijkt te zitten bij bedrijven die er relatief sterk op vooruit gaan.
Bijlage B.2 laat zien dat het effect van het Innovatiekrediet op de werkgelegenheid in alle kwartielen
significant positief is.
Van zowel het ontvangen van Innovatiekrediet als de omvang van het krediet worden vooral
significante effecten gemeten op het aantal FTE bij de technische projecten (zie Bijlage B.3). Zo
zorgt Innovatiekrediet bij technische projecten voor 35,4 procent tot 64,8 procent meer FTE, en
levert € 100.000 extra krediet voor het gemiddelde bedrijf op de marge tussen de 1,4 en 2,1 procent
extra FTE. Voor klinische projecten liggen de zaken ongeveer gelijk. Het ontvangen van
Innovatiekrediet zorgt voor 30,4 tot 66,2 procent meer FTE. De kredietomvang heeft alleen in
geval van controlegroep 2 een significant effect, namelijk 1,0 procent meer FTE bij € 100.000 extra
krediet voor het gemiddelde bedrijf op de marge.
In de hoofdanalyses is te zien dat bij controlegroep 1 met wel/geen krediet als verklarende variabele
de omzet van bedrijven direct toeneemt (en in latere jaren niet). Als robuustheidsanalyse is gekeken
of er effecten optreden wanneer de behandelperiode gelijk wordt gesteld aan de periode waarin
bedrijven de commerciële fase ingaan. Bijlage B.5 laat zien dat als de behandelperiode begint in de
commerciële fase, er alleen een significant effect is op FTE bij de specificatie met de tweede
controlegroep. Nadeel van deze regressies is dat alleen bedrijven meegenomen worden die de
commerciële fase al bereikt hebben. Het gaat dus om een selectie van bedrijven gebruikt in de
hoofdanalyse. De resultaten dienen dan ook niet te worden geïnterpreteerd als het effect van
Innovatiekrediet in het algemeen, maar als de effecten van Innovatiekrediet op bedrijven, gegeven
dat zij de commerciële fase halen.

Implicaties voor doeltreffendheid
Uit de econometrische analyses volgt dat het ontvangen van Innovatiekrediet zorgt voor meer
werkgelegenheid bij de ontvangende bedrijven. Er zijn ook effecten gevonden op omzet, maar deze
blijken niet robuust over de verschillende specificaties. Er zijn geen significante effecten op de
omzet per FTE gevonden. Deze resultaten zijn gebaseerd op analyses van bedrijven zonder de
bedrijven die meteen bij de start van het bedrijf Innovatiekrediet aanvragen. Er kan niet met
zekerheid worden gezegd wat de uitkomsten zouden zijn geweest mét deze bedrijven. Een verschil
met de analyses op deze bedrijven in hoofdstuk 3 is dat daaruit bleek dat de ontwikkeling in omzet
en werkgelegenheid tussen bedrijven met een toegewezen versus afgewezen aanvraag elkaar niet
veel ontlopen.
Effecten op de werkgelegenheid hangen wellicht samen met de aanwezigheid van kleinere
bedrijven bij de aanvragers van het Innovatiekrediet. Het kunnen starten van een innovatief project
betekent dan vaak dat het bedrijf kan groeien.
Aangezien de relatie tussen Innovatiekrediet enerzijds en economische prestaties zoals omzet
anderzijds op voorhand minder sterk is dan die tussen Innovatiekrediet enerzijds en innovatieinspanningen anderzijds, is het op zich geen verrassing dat effecten op omzet minder robuust zijn
dan effecten op innovatie-inspanningen. In zekere zin is het zelfs opmerkelijk te noemen dat er

SEO ECONOMISCH ONDERZOEK

DOELTREFFENDHEID VAN HET INNOVATIEKREDIET

59

überhaupt effecten op de omzet worden gevonden, omdat deze vooral vertraagd (succesvolle
commerciële fase) worden verwacht. Mogelijk heeft het Innovatiekrediet een rol doordat het
bijvoorbeeld in combinatie met overige financiers een vertrouwenssignaal afgeeft.

Bang for the buck
Voor omzet en aantal FTE zijn BFTB’s berekend, op dezelfde manier als bij de effecten op de
S&O-variabelen in paragraaf 4.1. Tabel 4.9 geeft de BFTB voor omzet. Deze ligt tussen de 0
(vanwege de niet significant van nul afwijkende coëfficiënt bij controlegroep 1) en 2,2 in termen
van kredietomvang en 0 en 2,6 in termen van uitbetaalde bedragen.
Tabel 4.9

Bang for the buck voor omzet
Controlegroep 2

toelichting

Totale omzet post-treatment (mln. €)

2.095,43

Geschatte effect ontvangen IK

42,0%

Totale omzet pre-treatment (mln. €)

1.475,65

= 2.095,43 * (1 / 1,420)

Verschil: ‘bang’ (mln. €)

619,78

post minus pre

Totaal gecommitteerd bedrag
kredietomvang (mln. €)

342,26

Gecommitteerd bedrag gecorrigeerd voor
‘undrawn funds’ (mln. €) A

280,78

= 342,26 * 0,82

Gecommitteerd bedrag omgerekend naar
kasbetalingen (mln. €) B

236,16

= 342,26 * 0,69

BFTB o.b.v. A = ‘bang’ / ‘buck’

2,21

BFTB o.b.v. B = ‘bang’ / ‘buck’

2,62

Bron:

Data RVO.nl en CBS-microdata, bewerking SEO. Het totaalbedrag kredietomvang en totale S&Oloonkosten post-treatment is de totale omvang van deze variabelen voor de gekoppelde bedrijven in de
behandelgroep gedurende de gehele behandelperiode. * zie voetnoot 34.

Tabel 4.10 geeft de BFTB voor aantal FTE. Deze ligt tussen 49,3 en 78,8 FTE per miljoen euro
krediet en tussen 58,7 en 93,7 FTE per per miljoen euro uitbetaling.

SEO ECONOMISCH ONDERZOEK

60

HOOFDSTUK 4

Tabel 4.10

Bang for the buck voor aantal FTE
Controlegroep 1

toelichting

Totale FTE post-treatment

57.001

Geschatte effect ontvangen IK

32,1%

Totale FTE pre-treatment

43.150

= 57.001 * (1 / 1,321)

Verschil: ‘bang’

13.851

post minus pre

Totaal gecommitteerd bedrag
kredietomvang (mln. €)

342,26

Gecommitteerd bedrag gecorrigeerd voor
‘undrawn funds’ (mln. €) A

280,78

= 342,26 * 0,82

Gecommitteerd bedrag omgerekend naar
kasbetalingen (mln. €) B

236,16

= 342,26 * 0,69

BFTB o.b.v. A = ‘bang’ / ‘buck’

49,3

Fte per mln. € krediet

BFTB o.b.v. B = ‘bang’ / ‘buck’

58,7

Fte per mln. € uitbetaling

Controlegroep 2

toelichting

Totale FTE post-treatment

57.001

Geschatte effect ontvangen IK

63,4%

Totale FTE pre-treatment

34.884

= 57.001 * (1 / 1,634)

Verschil: ‘bang’

22.117

post minus pre

Totaal gecommitteerd bedrag
kredietomvang (mln. €)

342,26

Gecommitteerd bedrag gecorrigeerd voor
‘undrawn funds’ (mln. €) A

280,78

= 342,26 * 0,82

Gecommitteerd bedrag omgerekend naar
kasbetalingen (mln. €) B

236,16

= 342,26 * 0,69

BFTB o.b.v. A = ‘bang’ / ‘buck’

78,8

Fte per mln. € krediet

BFTB o.b.v. B = ‘bang’ / ‘buck’

93,7

Fte per mln. € uitbetaling

Bron:

Data RVO.nl en CBS-microdata, bewerking SEO. Het totaalbedrag kredietomvang en totale S&Oloonkosten post-treatment is de totale omvang van deze variabelen voor de gekoppelde bedrijven in de
behandelgroep gedurende de gehele behandelperiode. * zie voetnoot 34.

Overigens is het mogelijk dat de BFTB op werkgelegenheid groter is dan de BFTB in termen van
omzet. De kost gaat voor de baat uit: mogelijk zorgt het Innovatiekrediet voor het kunnen
aantrekken van meer personeel dat zich met innovatieve inspanningen bezighoudt, terwijl pas in
een later stadium de vruchten daarvan kunnen worden geplukt in termen van verhoogde omzet.

4.4.2 Externe effecten
Externe effecten betreffen de effecten van het Innovatiekrediet op andere spelers in de markt,
buiten de gebruikers van het Innovatiekrediet en andere direct betrokkenen zoals de
medefinanciers. Het draait hier bijvoorbeeld om kennisoverdracht naar andere marktspelers,
waardoor de innovativiteit en daardoor de bedrijfsprestaties van deze spelers worden verhoogd,
voor zover dit zonder het Innovatiekrediet niet had plaatsgevonden. Deze spillovers genoemd
kunnen verschillende vormen aannemen. Directe kennisoverdracht vindt plaats via samenwerking,

SEO ECONOMISCH ONDERZOEK

DOELTREFFENDHEID VAN HET INNOVATIEKREDIET

61

waarbij bijvoorbeeld toeleveranciers worden betrokken in het innovatieproces. Het kan ook via
bedrijfscommunicatie verlopen, denk daarbij aan het bijwonen van conferenties of geschreven
publicaties. Personeel is ook vaak een bron van kennisoverdracht, dit kan gaan over (informeel)
contact tussen kenniswerkers maar kan samenhangen met mobiliteit van personeel. Verder kan de
kennis van een bedrijf worden overgenomen of gebruikt via overeenkomsten op basis van
octrooien en licenties of zonder overeenkomst op basis van ‘reverse engineering’ verlopen. Merk op
dat voor zover er een (marktprijs) wordt betaald voor kennis, in strikte zin er geen sprake is van
externe effecten: de marktprijs ‘internaliseert’ (ten minste voor een deel) de effecten op anderen.
Over het algemeen geven bedrijven in de gevoerde gesprekken en de workshop aan dat bepaalde
manieren van kennisoverdracht vaker voorkomen dan andere. Over sommige processen heeft een
bedrijf sterke controle, zoals bedrijfscommunicatie en overdracht in samenwerking, maar over
andere processen minder, zoals overdracht via personeel. Daarbij wordt aangegeven dat de mate
van kennisoverdracht zeer inherent is aan het type bedrijf en de innovatie, maar dat dit niet
samenhangt met het Innovatiekrediet. Er zijn daarom geen aanwijzingen dat externe effecten groter
zijn bij door Innovatiekrediet ondersteunde projecten dan bij andere projecten. De externe effecten
worden met andere waarden niet toegewezen aan het Innovatiekrediet. Dit wordt bevestigd door
de enquêteresultaten, waarin de meeste bedrijven aangeven zich niet te kunnen vinden in stellingen
rondom bevordering van kennisoverdracht en samenwerking. Zie daarvoor Figuur 4.2. De helft
van de bedrijven geeft aan dat er kennisoverdracht plaatsvindt naar andere bedrijven, waarbij het
vrijwel altijd overdracht naar partners betreft.
Figuur 4.2

Bron:

Twee stellingen uit de enquête

Technopolis Group o.b.v. enquête onder Innovatiekrediet-aanvragers

De mate van kennisoverdracht naar andere partijen hangt volgens gebruikers sterk af van de cultuur
binnen de sector en de regio waarin spelers zich bevinden. Kennisoverdracht wordt niet gezien als
een doel op zich, maar voor bepaalde bedrijven is kennis wel essentieel om een goede positie in de
waardeketen te krijgen. In bepaalde sectoren is het gebruikelijk dat kennis sterk wordt bewaakt, het
is daar bijvoorbeeld gebruikelijk in grote mate gebruik te maken van zogenaamde ‘non-disclosure
agreements’ voordat er met externe partijen wordt gesproken over innovaties. Een typische sector

SEO ECONOMISCH ONDERZOEK

62

HOOFDSTUK 4

waar dit speelt is de biotech-sector. In andere sectoren wordt binnen het ecosysteem van de regio
veel vrijer informatie gedeeld, waarbij het gebruikelijk is dat partijen elkaar vertrouwen en dat
bijvoorbeeld toeleveranciers niet aan de haal gaan met gedeelde kennis. Het hightech kenniscluster
rondom Eindhoven is daar een voorbeeld van. Veelal komt het voor dat technologische innovaties
in de maakindustrie sterk afhankelijk zijn van andere spelers in de waardeketen, waardoor het delen
van kennis ook sterker wordt gefaciliteerd in de markt. Dit komt mede doordat de producten en
diensten van spelers zeer nauw op elkaar moeten aansluiten.

4.4.3 Maatschappelijke relevantie
Maatschappelijk relevantie is geen expliciet doel van het Innovatiekrediet. Het komt bijvoorbeeld
niet terug in de afwijzingsgronden of in de selectiecriteria en ook het generieke karakter van de
regeling maakt dat er in principe vanuit de opzet van de regeling niet sterk wordt gestuurd op
bepaalde typen bedrijven. Het aparte budget voor klinische studies is daar een uitzondering op,
aangezien klinische studies al snel maatschappelijke relevantie hebben in het kader van het
verhogen van de levenskwaliteit.
In de praktijk blijkt uit de gevoerde gesprekken en de enquête dat er vrijwel in alle
projectvoorstellen wel een element van maatschappelijke relevantie zit. Technische projecten
leveren in veel gevallen een bijdrage aan het terugdringen van CO2-uitstoot of leveren andere
milieugerelateerde bijdrages. In sommige gevallen zijn er ook andere of additionele
maatschappelijke relevante invalshoeken, bijvoorbeeld als een innovatie relevant is voor een
bepaalde doelgroep waardoor de werkomstandigheden worden verbeterd. Uit gesprekken wordt
duidelijk dat daar in het ene project meer aandacht aan wordt besteed dan in het andere project.
Daarnaast richten sommige projecten zich ook op een platformtechnologie: een basis voor
verschillende toepassingen, waardoor de maatschappelijke relevantie aan de ene kant heel groot
kan zijn, maar het vaak wel een indirecte bijdrage betreft. In veel gevallen is de maatschappelijke
relevantie eerder een welkome bijkomstigheid is dan een doel op zich. Daar moet wel bij worden
vermeld dat innovaties zich vaak richten op het oplossen van maatschappelijke uitdagingen, omdat
daar ook regelmatig marktperspectieven te vinden zijn.
Dat veel projecten enige mate van maatschappelijke relevantie hebben is een gezonde positie voor
het Innovatiekrediet. Gesprekspartners geven aan dat het Innovatiekrediet in het algemeen
probeert veel verschillende doelen te bereiken. Een sterkere nadruk op maatschappelijke relevantie
leggen zorgt in deze visie niet gelijk voor betere projectvoorstellen.
Tekstvak 4.5 vat de bevindingen met betrekking tot de bredere effecten samen.
Tekstvak 4.5 Samenvatting bevindingen bredere effecten
•

•

•

Het ontvangen van Innovatiekrediet zorgt voor 32 à 63 procent meer werkgelegenheid (gemeten in FTE)
bij de ontvangende bedrijven. Deze effecten hangen wellicht samen met de aanwezigheid van kleinere
bedrijven bij de aanvragers van het Innovatiekrediet. Het kunnen starten van een innovatief project
betekent dan vaak dat het bedrijf kan groeien.
Er zijn ook effecten gevonden op omzet, maar deze blijken niet robuust over de verschillende
specificaties. Mogelijk heeft het Innovatiekrediet een rol doordat het bijvoorbeeld in combinatie met
overige financiers een vertrouwenssignaal afgeeft.
Er zijn geen significante effecten op de omzet per FTE gevonden.

SEO ECONOMISCH ONDERZOEK

DOELTREFFENDHEID VAN HET INNOVATIEKREDIET

•

•

•

63

Voor zowel het ontvangen van Innovatiekrediet als de omvang van het krediet vinden vooral significante
effecten plaats op werkgelegenheid (FTE) bij de technische projecten en in mindere mate bij de klinische
projecten.
Bedrijven geven aan dat er vanuit het Innovatiekrediet niet wordt gestuurd op samenwerking en
kennisoverdracht. De facilitering van externe effecten vindt meer in algemene zin plaats, doordat het
Innovatiekrediet projecten ondersteunt.
Maatschappelijke relevantie is zichtbaar binnen de projecten van het Innovatiekrediet, echter het is niet
het hoofddoel van de projecten.

SEO ECONOMISCH ONDERZOEK

EVALUATIE INNOVATIEKREDIET 2012 - 2017

5

65

Doelmatigheid van het beleid

Dit hoofdstuk behandelt de onderzoeksvragen met betrekking tot de doelmatigheid van het beleid.
Dit betreft zowel de vormgeving van het Innovatiekrediet als de relatie met andere instrumenten.
Paragraaf 5.1 trapt af met een inschatting van de mate van revolverendheid van de
Innovatiekredietregeling. Paragraaf 5.2 vervolgt met de verhouding tussen de spreiding van de
Innovatiekredietportefeuille tot eventuele concentratierisico’s in de beheerportefeuille en met het
risicoprofiel van technische en klinische projecten. Paragraaf 5.3 gaat in op de aansluiting met
andere instrumenten, mogelijke lacunes in de (vervolg)financiering en de meerwaarde en noodzaak
van het Innovatiekrediet in het ecosysteem van innovatie en ondernemingsfinanciering. Paragraaf
5.4 behandelt de inrichting van het Innovatiekredietinstrument en de onderbrenging in een fonds.

5.1

Revolverendheid

Het Innovatiekrediet is een rentedragende regeling met terugbetalingsverplichting, waarbij de rente
en aflossingen worden teruggestort in het Toekomstfonds (zie hoofdstuk 2). Doordat de
terugbetalingsverplichting vervalt bij het technisch falen van het project, valt de totale (verwachte)
som van terugbetalingen lager uit dan de verstrekte kredieten.
Sinds 2008 zijn 229 Innovatiekredieten toegekend, met in totaal een bedrag van € 461,5 miljoen.
Voor deze projecten is per 1 januari 2018 € 317,7 miljoen daadwerkelijk uitbetaald. Tabel 5.1 laat
zien welk deel van de uitbetaalde bedragen is terugbetaald (ontvangen), inclusief rente.
Tabel 5.1

Tweederde van de uitbetaalde bedragen staat nog uit. Van deze bedragen is nog niet
bekend in hoeverre deze worden terugbetaald

Innovatiekrediet

% van totaal
uitbetaald

Technisch

Klinisch

Totaal

165

64

229

Gecommitteerd (× € mln.)

€ 291,2

€ 170,3

€ 461,5

Uitbetaald (× € mln.)

€ 205,2

€ 112,5

€ 317,7

100,0%

Ontvangen (× € mln.)

€ 55,5

€ 38,2

€ 93,7

29,5%

Def. afgeschreven (× € mln.)

€ 15,7

€ 6,0

€ 21,7

6,8%

Uitstaand (× € mln.)

€ 134,0

€ 68,3

€ 202,3

63,7%

Aantal toegekende projecten

Bron:

RVO.nl (2018), bewerking SEO.

Uit de tabel kan worden afgeleid dat een mate van revolverendheid op basis van gerealiseerde
bedragen moeilijk te bepalen is op basis van de totaal verstrekte en ontvangen bedragen. Bijna
tweederde van de door RVO.nl uitbetaalde bedragen staat nog uit, dat wil zeggen dat het niet
bekend is welk deel hiervan wordt terugbetaald. Het moment van terugbetalen vindt nu eenmaal
later plaats dan het moment van verstrekken. Een maatstaf van revolverendheid op basis van de
gerealiseerde ontvangen bedragen resulteert zodoende in een grote bandbreedte. Deze bandbreedte
bedraagt per 1 januari 2018 tussen de 29,5 procent (waarbij alle uitstaande bedragen niet worden

SEO ECONOMISCH ONDERZOEK

66

HOOFDSTUK 5

terugbetaald) en 93,2 procent (waarbij alle uitstaande bedragen wel terugvloeien). Een andere, erg
ruwe, maatstaf zou zijn om de terugontvangen bedragen te vergelijken met het totaal aan
terugontvangen plus afgeschreven bedragen; van beide is immers ‘het resultaat’ bekend. Dat zou
dan een percentage opleveren van ongeveer 81 procent. Beide methoden zijn niet erg bevredigend
om inzicht te krijgen in de mate van revolverendheid.
Om toch iets te kunnen zeggen over de verwachte revolverendheid, maakt RVO.nl een inschatting
van de kans op terugbetaling van alle uitstaande bedragen, op basis van de risicoprofielen van
projecten. Deze risicoprofielen worden gebaseerd op berichtgeving van de betreffende bedrijven
over de ontwikkelingen en verwachtingen van het project, en de mate waarin het bedrijf aan eerdere
betalingen heeft kunnen voldoen. Op basis hiervan kan het totaal uitstaande bedrag van € 202,3
miljoen worden uitgesplitst in een deel dat naar verwachting wordt terugbetaald (de zogenaamde
risicogewogen return) en het deel dat naar verwachting dient te worden afgeschreven
(risicogewogen afgeschreven). Zie Tabel 5.2.
Tabel 5.2

Op basis van de risicogewogen return van de uitstaande bedragen is de
revolverendheid van het Innovatiekrediet ruim 60 procent

Innovatiekrediet

% van totaal
uitbetaald

Technisch

Klinisch

Totaal

165

64

229

Gecommitteerd (× € mln.)

€ 291,2

€ 170,3

€ 461,5

Uitbetaald (× € mln.)

€ 205,2

€ 112,5

€ 317,7

100,0%

Ontvangen (× € mln.)

€ 55,5

€ 38,2

€ 93,7

29,5%

Def. afgeschreven (× € mln.)

€ 15,7

€ 6,0

€ 21,7

6,8%

Risicogewogen return (× € mln.)

€ 66,2

€ 35,3

€ 101,5

31,9%

Risicogewogen afgeschreven (× € mln.)

€ 67,8

€ 33,0

€ 100,8

31,7%

Totaal (verwacht) ontvangen (× € mln.)

€ 121,7

€ 73,5

€ 195,2

61,4%

Aantal toegekende projecten

Bron:

RVO.nl (2018), bewerking SEO.

Door de ontvangen bedragen en de risicogewogen return bij elkaar op te tellen, kan worden bepaald
wat het totaal te ontvangen bedrag is dat RVO.nl kan verwachten. Dit bedraagt € 195,2 miljoen
van de totaal uitbetaalde € 317,7 miljoen, oftewel 61,4 procent. Bij klinische projecten ligt dit
percentage iets hoger dan bij technische projecten, vooral dankzij een relatief hoog bedrag aan
reeds ontvangen bedragen. Dit is opmerkelijk gezien het idee dat klinische projecten hogere risico’s
zouden kennen (zie hoofdstuk 2). Mogelijk hangt dit samen met het hogere aandeel van exits bij
klinische projecten.
Betekenis revolverendheidspercentage
Het revolverendheidspercentage van ruim 60 procent houdt in dat het bedrag van de jaarlijks
verstrekte kredieten voor naar schatting bijna 40 procent wordt gefinancierd uit andere bronnen
dan de terugbetalingen vanuit het Innovatiekrediet zelf (bovenop het oorspronkelijke budget dat
voor het Innovatiekrediet ter beschikking is gesteld).
Bang for the buck rekening houdend met revolverendheid
In hoofdstuk 4 zijn op basis van de uitkomsten van de econometrie gecombineerd met informatie
over gecommitteerde kredietbedragen en uitbetaalde bedragen verschillende bang for the bucks

SEO ECONOMISCH ONDERZOEK

DOELMATIGHEID VAN HET BELEID

67

berekend: indicatoren die de effecten van het Innovatiekrediet samenvatten. Deze indicatoren
hadden betrekking op de doeltreffendheid van het Innovatiekrediet. Als rekening wordt gehouden
met de gemiddelde verwachte revolverendheid, kunnen deze indicatoren worden omgerekend naar
indicatoren voor de doelmatigheid. Als voorbeeld nemen we het effect van het Innovatiekrediet
op totale S&O-kosten. In termen van uitbetaalde bedragen waarbij rekening is gehouden met 61,4
procent revolverendheid, resulteert een bang for the buck tussen 1,6 en 2,4. Dit houdt in dat voor
elke uitbetaalde euro Innovatiekrediet voor zover deze niet uit terugbetalingen is bekostigd, tussen
€ 1,60 en € 2,40 aan S&O-kosten resulteert. Dit kan overigens niet als ‘het rendement’ van het
Innovatiekrediet worden gezien, omdat daarin factoren zoals de uitvoeringskosten zouden moeten
worden meegenomen.
Tekstvak 5.1 vat de bevindingen met betrekking tot de innovatie-inspanningen samen en maakt
waar mogelijk een vergelijking met de uitkomsten uit de vorige evaluatie.
Tekstvak 5.1 Bevindingen revolverendheid
•

•

5.2

De geschatte revolverendheid bedraag ruim 60 procent. Dit houdt in dat het bedrag van de jaarlijks
verstrekte kredieten voor naar schatting bijna 40 procent wordt gefinancierd uit andere bronnen dan de
terugbetalingen vanuit het Innovatiekrediet zelf, bovenop het oorspronkelijke budget dat voor het
Innovatiekrediet ter beschikking is gesteld.
Bij klinische projecten ligt dit percentage iets hoger dan bij technische projecten. Dit is opmerkelijk gezien
het idee dat klinische projecten hogere risico’s zouden kennen. Mogelijk hangt dit samen met het hogere
aandeel van exits bij klinische projecten.

Spreiding, concentratierisico’s en risicoprofiel

5.2.1 Spreiding en concentratierisico’s
Bij het opstellen van een portefeuille van risicovolle projecten is het belangrijk risico’s te spreiden
door in te zetten op projecten die van elkaar verschillen. Voor deze evaluatie is met verschillende
marktspelers, waaronder private financiers, gesproken over zogenaamde concentratierisico’s:
risico’s die niet slechts voor één project gelden, maar voor een aanzienlijk deel of zelfs het gehele
portfolio.
Uit gevoerde gesprekken blijkt dat er in de markt twee manieren zijn om hiermee om te gaan.
Sommige financiers richten zich heel specifiek op een bepaalde markt waardoor zij zeer hoge
marktkennis in dat veld kunnen verzamelen. Hierdoor zijn zij in staat risico’s al zeer vroegtijdig te
herkennen en daarop te anticiperen. Andere financiers zetten in op een veel breder veld waardoor
risico’s meer zijn gespreid. Ook in deze variant wordt nog steeds ingezet op een selectie van
markten om te zorgen dat er een hoog competentie- en kennisniveau voor deze markten kan
worden ondersteund. In beide varianten wordt ook met regelmaat gewerkt met externe
experts/adviseurs. Ook voor het onderhouden van een netwerk van externe experts/adviseurs is
het van belang het aantal markten te beperken.
Op de vraag omtrent mogelijke concentratierisico’s in het portefeuille van het Innovatiekrediet
gaven alle gesprekspartners hetzelfde antwoord, namelijk dat de portefeuille eerder te breed dan te
geconcentreerd is. Concentratierisico’s vinden pas echt plaats op het moment dat er vrijwel primair

SEO ECONOMISCH ONDERZOEK

68

HOOFDSTUK 5

wordt ingezet op een bepaald thema binnen een subsector. Zowel het klinische veld als het
technische veld beslaan zoveel thema’s dat concentratierisico’s niet aan de orde zijn.
Sterker nog, sommige gesprekspartners beargumenteren dat er momenteel eerder een risico zit in
het tekort aan concentratie. Om zeker te stellen dat de kennis over de markten waarin het
Innovatiekrediet opereert hoog genoeg is bij RVO.nl raden gesprekspartners aan de focus juist
kleiner te maken. Op dit moment lijkt het de gesprekspartners voor RVO.nl vrijwel onhaalbaar om
echt van de voordelen van kennisopbouw te kunnen genieten. Hier staat tegenover dat een breed
karakter niet ongepast is voor een publieke regeling; het focussen op een specifieke markt is meer
de expertise van private investeerders.
Vanuit de opzet van het Innovatiekrediet is het van belang te vermelden dat er niet op het
portefeuille- maar alleen op het projectniveau kan worden gestuurd en er zelfs dan geen echte
selectie kan worden gemaakt. Mocht een portefeuille-aanpak gewenst zijn, dan zal een aanpassing
van de inrichting van de regeling vereist zijn.

5.2.2 Risicoprofiel
Het opstellen van een risicoprofiel hangt met veel aspecten van projecten samen. Naar veel van
deze aspecten wordt tijdens de aanvraag in detail gekeken, denk daarbij aan de technologie, de
projectplannen en de financiële cijfers. Echter merken de gesprekspartners wel een duidelijk
verschil tussen marktspelers versus de publieke aanpak bij het Innovatiekrediet. Private spelers
hechten veel waarde aan het team van het uitvoerende bedrijf, in veel gevallen geldt dat het team
vaak als belangrijker wordt gezien dan het daadwerkelijke projectvoorstel. Het beoordelen van een
team wordt getypeerd als “echt mensenwerk”. Er zijn geen vastgestelde kaders waarin objectief een
team kan worden gescoord; veelal draait het om een subjectieve inschatting. Marktspelers snappen
dat een dergelijke methode niet goed past bij een overheidsregeling, maar geven ook aan dat
daardoor projectvoorstellen worden gesteund via het Innovatiekrediet die zij zelf (zouden) hebben
afgekeurd.
Het risicoprofiel van projecten wordt daarnaast veelal in relatie gebracht met de gevraagde rente.
Uiteindelijk bepaalt de verhouding tussen risico’s en de mogelijke verdiensten de ‘return on
investment’ die in het verschiet ligt. Met betrekking tot de rente leeft er duidelijk enige onvrede bij
ondernemers, die de gevraagde rente al snel in relatie brengen tot de huidige rentestand bij banken.
Private financiers zien dit in een ander licht, zij onderstrepen het belang van mogelijke
kwijtschelding als het project niet succesvol is, de beschikbaarheid van middelen bij hoog risico en
het aspect dat het Innovatiekrediet de aandelen niet verwatert. Toch erkennen ook private
financiers dat de huidige gevraagde rente fors is en erg dicht tegen de private markt aan ligt. Ze
geven aan dat bij verhoging van rente de rentabiliteit van de lening in het geding komt. De
gevraagde rente heeft namelijk impact op het beschikbaar werkkapitaal (‘cash flow’) van bedrijven.
Zeker bij startups en bij bedrijven waarbij de commercialisatiefase nog grote investeringen behelst,
kan de rente de wind uit de zeilen nemen. Verder vermelden de gesprekspartners dat private
financiers sterker meebewegen met de conjunctuur. Het is begrijpelijk dat de overheid dat minder
makkelijk kan doen, dit zou het proces erg ingewikkeld maken. Een lagere rente kan wel helpen
om effecten van de conjunctuur te verminderen.

SEO ECONOMISCH ONDERZOEK

DOELMATIGHEID VAN HET BELEID

69

Tekstvak 5.2 vat de bevindingen van deze paragraaf samen.
Tekstvak 5.2 Bevindingen spreiding, concentratierisico’s en risicoprofiel
•
•
•

•

5.3

Spreidingsrisico's zijn er niet, de portefeuille is breed genoeg.
Door het huidige generieke karakter van het Innovatiekrediet is het voor RVO.nl niet doelmatig om aan
diepe kennisopbouw te doen. Het voordeel daarvan wordt daardoor gemist.
De rente die wordt gevraagd staat in relatie tot het risicoprofiel. Door alle gesproken partijen wordt de
rente momenteel wel als stevig geacht. Bij een hogere rente zal de aantrekkelijkheid van de regeling snel
verkleinen, omdat deze al heel dicht bij de markt ligt.
De gevraagde rente kan, net als de terugbetaling zelf, vervolgstappen van ondernemers in de richting
van commercialisering in de weg staan.

Rol Innovatiekrediet in ecosysteem

5.3.1 Aansluiting op andere relevante EZK-instrumenten
Deze subparagraaf beschrijft de aansluiting van het Innovatiekrediet op andere relevante EZKinstrumenten. Deze bevinden zich echter niet in een vacuüm. Bedrijven proberen tijdens het gehele
innovatieproces (van concept tot opschaling) vanuit veel verschillende bronnen de financiering
rond te krijgen. Uit de enquête blijkt dat bedrijven die het Innovatiekrediet aanvragen daarnaast
gebruikmaken van veel verschillende financieringsbronnen. Denk daarbij naast de EZKinstrumenten aan instrumenten op het Europese niveau zoals het SME-Instrument, EFRO maar
ook Eurostars. Vanuit de wetenschap zijn er andere nationale regelingen, zoals Take Off van
NWO. Daarnaast zijn er nog vele regionale regelingen vanuit provincies en regionale
ontwikkelingsmaatschappijen en lokale bronnen rondom clusters en bijvoorbeeld
metropoolregio’s. Private middelen komen ook in veel vormen, prominente bronnen zijn Angel
investeerders, bankkrediet (o.a. via de mkb Borgstelling), Venture Capitalists maar ook het
vroegtijdig betrekken van potentiële klanten.
Vanuit EZK zijn er verschillende instrumenten beschikbaar. Daarbij heeft EZK een duidelijke visie
over welke rol deze instrumenten hebben en hoe deze zich tot elkaar verhouden. Hierbij is het
belangrijk om te zien op welke bedrijven het instrument is gericht, hoe de financiering werkt, waar
de financiering op is gericht en hoe dat zich verhoudt tot de financiële situatie van het bedrijf. Het
Innovatiekrediet is gericht op bedrijven die hoog risicovolle innovatieprojecten proberen te
realiseren. Dit houdt in dat het Innovatiekrediet zowel gericht is op startups als op meer volwassen
bedrijven. In termen van samenhang is er een aansluiting van de Vroege Fase Financiering op het
Innovatiekrediet aan de voorzijde, een parallelle samenhang met de Seed Capital Regeling en een
aansluiting op bankkredieten aan de achterzijde van het Innovatiekrediet. Figuur 5.1 laat zien hoe
de instrumenten worden geplot over de verschillende fases van innovatie en in relatie tot de omzet
en cashflow van bedrijven. Daarnaast lopen ook nog grote instrumenten zoals de WBSO.

SEO ECONOMISCH ONDERZOEK

70

HOOFDSTUK 5

Figuur 5.1

Bron:

Overzicht van EZK beleidsinstrumenten

presentatie van RVO.nl over beschikbare overheids-financieringsinstrumenten.

Vanuit de praktijk geven de gesprekspartners aan dat deze theoretische samenhang tussen
regelingen niet altijd zo wordt herkend. Er wordt daarbij aangegeven dat de regelingen niet sterk
op een fase zijn gericht, doordat het begin en het eind van de fases namelijk niet duidelijk zijn
gedefinieerd. In de praktijk lopen de verschillende fases en instrumenten meer door elkaar heen;
bedrijven proberen het financieringsvraagstuk rond te krijgen en kijken waar de mogelijkheden
liggen.
Dit zien de gesprekspartners ook terug bij het Innovatiekrediet zelf. Het Innovatiekrediet zou
namelijk de manier moeten zijn om het gat tussen een innovatieconcept en de marktintroductie te
overbruggen – het gaat om de ontwikkeling van nieuwe producten, diensten en processen met een
goed marktperspectief. Echter, in veel gevallen bevindt een bedrijf zich nog midden in de ‘proof
of concept’, waardoor dat marktperspectief onzeker is. Daarnaast wordt in de praktijk de fase van
marktintroductie vaak niet gehaald. Gelijk overstappen op bankkredieten is dan niet aan de orde.
Ook de doelgroep van het Innovatiekrediet, gedefinieerd als innovatief mkb en grootbedrijf, wijkt
af van de werkelijkheid. Veelal zijn het innovatieve startups; mkb wat naast het innovatieproject
ook andere activiteiten heeft lopen komt veel minder voor. Het opnemen van het grootbedrijf in
de regeling wordt door veel gesprekspartners genoemd als een slechte zaak. Het Innovatiekrediet
is in de praktijk meer een instrument voor startups die zich voornamelijk richten op de eerste
stappen na het ontwikkelen van een innovatieconcept.
In termen van aansluiting op andere EZK-regelingen lichten we een aantal regelingen specifiek toe
omdat deze sterk naar voren kwamen tijdens de interviews:
• De aansluiting op de Vroege Fase Financiering is voor veel gesprekspartners als concept duidelijk.
Deze richt zich op het vaststellen van de kans van slagen van innovatieconcepten en het
Innovatiekrediet geeft daar vervolg aan. De doelstelling van de Vroege Fase Financiering geeft
deze verbinding echter niet specifiek weer, de regeling richt zich namelijk op het mogelijk
maken van een proof of concept waardoor ondernemers kunnen aansluiten op toekomstige

SEO ECONOMISCH ONDERZOEK

DOELMATIGHEID VAN HET BELEID

71

investeerders. Hierdoor valt de Vroege Fase Financiering wel vóór het Innovatiekrediet in het
innovatieproces, maar is het niet gelijk een voorloper. Veelal blijkt dat voor gebruikers van het
Innovatiekrediet de kans van slagen nog erg onduidelijk is. In de enquête wordt dit bevestigd,
waarbij naar voren komt dat veel projecten moeten afwijken van projectplannen vanwege
gewijzigde technische en/of commerciële inzichten. Gesprekspartners geven ook aan dat de
Vroege Fase Financiering niet in alle gevallen past bij de gebruikers van het Innovatiekrediet,
omdat zij voor een proof of concept veel hogere investeringen nodig hebben;
• De aansluiting op de Seed Capital Regeling is minder duidelijk. Veel partijen geven aan dat deze
regelingen zich in hetzelfde vaarwater bevinden, gezien de overlap in de doelgroep en de
betrokken private financiers. In de Seed Capital Regeling richten private financiers en de
overheid zich gezamenlijk, via een fonds, op starters. Starters komen ook sterk terug bij het
Innovatiekrediet, en de private financiers zijn in sommige gevallen dezelfde partijen. De overlap
wordt niet als hinderlijk geacht, noch wordt er een versterking tussen de regelingen gezien. De
aansluiting van beide regelingen op een specifiek project/bedrijf verschilt van casus tot casus.
Het verschil zou volgens gesprekspartners voornamelijk moeten zitten in de omvang van de
bedragen, maar ook zal de uitvoering van de regelingen een rol spelen. In de praktijk speelt die
omvang wel een rol, maar bedrijven kunnen van beide regelingen gebruikmaken. Hoe de private
financiers die de Seed Capital Regeling uitvoeren naar de risico’s van de Innovatiekrediet
projecten/bedrijven kijken, zal van casus tot casus verschillen;
• De aansluiting op instrumenten die zich richten op de latere fases in het innovatieproces, zoals de
Groeifaciliteit of de mkb Borgstelling, is vaak lastig aangezien bedrijven via het Innovatiekrediet
vaak nog moeite hebben met de echte marktintroductie. In de volgende subparagraaf gaan we
daar dieper op in met betrekking tot lacunes.
In het kader van de aansluiting tussen instrumenten wordt door de gesprekspartners ook vaak de
stapeling van regelingen genoemd. Uit de enquête volgt dat dit met zeer grote regelmaat voorkomt.
Daarbij is vooral de samenhang tussen de regelingen een probleem. Vanuit RVO.nl wordt er sterk
gericht op het alloceren van ondernemers op de juiste regelingen, maar hierin wordt vanuit de
regeling geredeneerd en niet vanuit de ondernemer. Het draait erom of de onderneming bij de
regeling past in plaats van of de onderneming de regeling nodig heeft. Gesprekspartners geven aan
dat een meer integrale aanpak voordelen heeft. Er zou volgens hen meer moeten worden
gereflecteerd over of de onderneming meer financiële ondersteuning vanuit de overheid nodig
heeft en hoe het bedrijf of de innovatie kan worden verzilverd voor Nederland. De
gesprekspartners onderstrepen dat dit niet alleen bij EZK ligt, maar dat ondernemers
gebruikmaken van alle mogelijke steuninstrumenten, ook vanuit de EU en de regio.

5.3.2 Lacunes in (vervolg)financiering
Er is één lacune duidelijk aan te wijzen: er zijn namelijk veel regelingen gericht op de eerste fases
van ontwikkeling en op het doorgroeien op de markt, maar vaak zit er nog een gat tussen de
afronding van de ontwikkeling en het doorgroeien. De steun voor die fase is vaak lastig te vinden
omdat je je als bedrijf op het grensvlak van regelingen bevindt waardoor je nergens echt goed past.
De stap van marktintroductie is veel meer een fase dan een stap. Dit geldt in grotere mate voor
technologische projecten dan voor klinische projecten, aangezien er bij klinische partijen vrijwel
altijd een ‘exit’ plaatsvindt (zie hoofdstuk 4).

SEO ECONOMISCH ONDERZOEK

72

HOOFDSTUK 5

De financieringsvraag vanuit de markt is niet altijd even inzichtelijk en deze is voor bepaalde
sectoren inzichtelijker dan voor andere. De vergelijking tussen de klinische sector en
technologische sectoren is daar een goed voorbeeld van. De gesprekspartners geven aan dat er
binnen de klinische sector relatief veel venture capital beschikbaar is, maar dat tegelijkertijd de kosten
voor ontwikkeling hoog zijn. Ook zijn er cijfers beschikbaar over de aantallen klinische studies die
worden uitgevoerd en is er een redelijk begrip van wat deze studies kosten. Het technologische
veld beslaat een veel breder spectrum aan sectoren, welke niet net zo sterk is georganiseerd als het
klinische veld. Het onderstrepen van de vraag is lastiger en zal ook anders zijn in specifieke
sectoren. De lacunes binnen deze sectoren zijn niet zomaar inzichtelijk te maken. Uit gesprekken
rondom de chemie wordt bijvoorbeeld duidelijk dat voor het mkb en het grootbedrijf de budgetten
van het Innovatiekrediet eigenlijk al snel te klein zijn en dat starters zich momenteel veel op andere
bronnen richten. Binnen de ICT-sector is het aantal bedrijven wat voor het Innovatiekrediet in
aanmerking komt lastig te traceren en te bereiken, aangezien het overgrote deel van de sector
diensten verleent en er een grote versnippering in het landschap is.

5.3.3 Meerwaarde en noodzaak Innovatiekrediet in het ecosysteem
De meerwaarde en noodzaak van het Innovatiekrediet zijn niet in enkele zinnen te beschrijven.
Een aantal zaken kan worden opgemerkt. Allereerst is gebleken dat het aantal financieringsbronnen
waaruit zeer hoge bedragen beschikbaar kunnen worden gesteld beperkt is. Hieruit volgt al een
meerwaarde van het Innovatiekrediet. Echter blijkt tevens dat door de forse omvang van de
bedragen het totaalbudget van de regeling snel uitgeput kan zijn. Dit speelde de afgelopen jaren
sterker voor klinische projecten dan voor technologische. Hier staat tegenover dat meer
ondernemers in de technologische markt kunnen worden bereikt, terwijl binnen de klinische sector
het instrument al hoog op de agenda staat. Hierbij is ook (het moment van) de ‘valley of death’
belangrijk, die tussen sectoren verschilt, zie hiervoor ook paragraaf 5.4.
Uit de gevoerde gesprekken volgen enkele kritische noten:
1. Er wordt aangegeven dat hoge bedragen inderdaad soms nodig zijn, maar ook weer niet altijd.
Zeker gezien de omvang van het totale budget van het Innovatiekrediet is een scherpe
afweging van het benodigde budget per project van belang;
2. De gesprekspartners signaleren een trend bij grote R&D-bedrijven. Deze zetten steeds sterker
in op de strategie om innovatie ‘turn key’ in te kopen in plaats van deze in eigen R&D-labs te
ontwikkelen. Dit stelt grote bedrijven in staat kosten beheersbaar te houden en risico’s te
externaliseren. De gesprekspartners geven aan dat ook projecten in het Innovatiekrediet
hiervoor worden gebruikt. EZK en RVO.nl zouden hiernaar scherp kunnen blijven kijken.
Het risico is dat de overheid zich impliciet opstelt als financier van de innovaties van grote
bedrijven;
3. De verbinding tussen spin-offs met Innovatiekredietprojecten en hun moederbedrijven is van
belang. Bij spin-offs is het risico volgens de gesprekspartners vaak lager omdat er een
verbinding is met een bewezen hoofdtechnologie, en vaak is er ook nog toegang tot kapitaal.
In hoeverre het grootbedrijf momenteel op deze manier betrokken is bij gebruikers van het
Innovatiekrediet is niet in cijfers inzichtelijk te maken op basis van de beschikbare gegevens.

SEO ECONOMISCH ONDERZOEK

DOELMATIGHEID VAN HET BELEID

73

Tekstvak 5.3 vat de bevindingen van deze paragraaf samen.
Tekstvak 5.3 Bevindingen rol Innovatiekrediet in ecosysteem
•

•

•
•

5.4

Er is een overlap tussen het Innovatiekrediet en de Seed Capital Regeling op de doelgroep en de
betrokken financiers. Een belangrijk verschil is dat het Innovatiekrediet hogere bedragen beschikbaar
kan stellen. Verder verloopt de uitvoering van de Seed Capital Regeling via private financiers. Hoe deze
financiers naar de risico’s van de Innovatiekredietprojecten en -bedrijven kijken, zal van casus tot casus
verschillen.
Er bestaat een financieringslacune tussen de ontwikkelfase en de stap naar de markt. De stap van
marktintroductie is veel meer een fase dan een stap. Bedrijven vinden zich in die fase op het grensvlak
van regelingen, waardoor ze nergens echt goed passen.
De financieringsvraag verschilt (in fasering) tussen sectoren en het inzicht in deze vraag is niet gelijk.
De meerwaarde van het Innovatiekrediet ligt vooral in de relatief grote omvang van de financiering per
project. Wel is een vraag of deze omvang voor alle aanvragen altijd nodig is.

Aansluiting marktfalen en onderbrenging fonds

5.4.1 Aansluiting op marktfalen in verschillende (top)sectoren
Er zijn twee vormen van marktfalen waar het Innovatiekrediet op in speelt. Enerzijds betreft dit
informatieasymmetrie: de wisselwerking tussen private financiering en ondernemers met
betrekking tot het risico wat aan projecten is verbonden. Financiers zullen vrijwel altijd over minder
informatie beschikken dan de ondernemer. Anderzijds betreft dit ‘externaliteiten’. Dit betreft de
positieve effecten van innovatie op de maatschappij en de economie, anders dan op ondernemer
en financier. Relevant zijn de eerder in deze rapportage besproken kennis-spillovers (paragraaf
4.4.2) en de maatschappelijke meerwaarde van innovaties (paragraaf 4.4.3).
Voor het marktfalen ‘informatie-asymmetrie’ is het risicovolle karakter van de projecten van belang.
Het draait om investeringsbeslissingen met een risico wat moeilijk is in te schatten. Als gevolg van
het marktfalen bereiken onvoldoende financiële middelen projecten/ondernemers waardoor
innovatieprocessen stil komen te liggen of niet van de grond komen. In zijn algemeenheid wordt
dit inderdaad onderschreven door de gesprekspartners: risico’s zijn lastig in te schatten en de
onderneming heeft altijd meer informatie. Wel wordt aangegeven dat door de conjunctuur van de
markt dit marktfalen in sommige jaren wel groter is dan in andere jaren.
Tussen sectoren zijn er duidelijke verschillen te zien met betrekking tot de risico’s en
financieringsvraag in verschillende fases van het innovatieproces. Het beste voorbeeld hiervan is
dat de gesprekspartners aangeven dat de zogenaamde ‘valley of death’, de fase waarin bedrijven
tijdens de ontwikkeling het hoofd vaak niet boven water kunnen houden, voor innovatieve startups
op verschillende momenten plaatsvindt. Zo wordt aangegeven dat deze ‘valley of death’ voor
sommige sectoren heel vroeg in het innovatieproces ligt, terwijl voor andere sectoren deze later
plaatsvindt. Dit hangt ook samen met de eerder beschreven verschillen tussen sectoren in de
doorontwikkeling van innovaties en de manier waarop de ontwikkelingsfase wordt opgevolgd (zie
paragraaf 4.3).
Enerzijds geeft dit aan dat het generieke karakter van het Innovatiekrediet deze sectorale verschillen
niet goed adresseert in de inrichting van de regeling. Anderzijds geven gesprekspartners aan dat

SEO ECONOMISCH ONDERZOEK

74

HOOFDSTUK 5

deze verschillen van zoveel details afhangen dat het niet mogelijk is dit in een regeling te vatten.
Zij zien juist meer het belang voor een goede samenhang tussen verschillende regelingen waarbij
met regelmaat het gesprek wordt aangegaan met het veld om te zien of er geen lacunes zijn – over
de tijd vinden namelijk verschuivingen in het veld plaats. Overigens heeft dit ook te maken met
hoe strikt er in de uitvoering op een bepaalde innovatiefase wordt gestuurd. De mate van sturing
hierop binnen het Innovatiekrediet is volgens gesprekspartners vrij laag (bijvoorbeeld geen strikte
TRL-definitie). Dit houdt in dat het instrument minder gericht is, maar daardoor ook de ruimte
geeft om de beschreven sectorale verschillen (enigszins) op te vangen.
Voor het marktfalen ‘externaliteiten’ is het van belang wat de bijdrage is van het Innovatiekrediet
aan de positieve effecten van innovatie op de maatschappij en de economie. Zoals beargumenteerd
in paragraaf 4.4.2 en 4.4.3 is de directe sturing en ondersteuning van deze effecten vanuit het
Innovatiekrediet laag. De waarde van het Innovatiekrediet ligt veel sterker op het überhaupt
mogelijk maken van deze innovatieprojecten. De projecten zelf zorgen in veel gevallen al voor
externaliteiten, al is dit hoger voor sommige projectvoorstellen dan voor andere gezien de
verschillen tussen sectoren, de verbinding aan maatschappelijke doelstellingen en de opvolging van
de ontwikkelingsfase (zie ook paragraaf 4.3).

5.4.2 Innovatiekrediet als deel van een fonds
Hoofdstuk 2 gaf aan dat het Toekomstfonds, waarvan het Innovatiekrediet sinds najaar 2014
onderdeel uitmaakt, een onbeperkte eindejaarsmarge kent zodat onbenutte middelen beschikbaar
blijven voor het fonds en overschrijdingen binnen het fonds moeten worden gecompenseerd. Door
andere partijen dan EZK wordt deze fondswerking overigens vrijwel niet herkend.
Of door deze fondswerking meer of minder middelen beschikbaar zijn geweest voor het
Innovatiekrediet ten opzichte van de situatie zonder onderbrenging in een fonds, is in deze
evaluatie niet vastgesteld.
Tekstvak 5.4 vat de bevindingen van deze paragraaf samen.
Tekstvak 5.4 Bevindingen aansluiting marktfalen en onderbrenging fonds
•

•

5.5

Het marktfalen ‘informatie-asymmetrie’ is terug te zien in de markt. De verbinding wordt daarbij snel
gelegd met de ‘valley of death’. Deze ligt voor sommige sectoren vroeg in het innovatieproces, terwijl
voor andere sectoren deze later plaatsvindt.
Het marktfalen ‘externaliteiten’ is ook terug te zien in de markt. De waarde van het Innovatiekrediet ligt
op het mogelijk maken van innovatieprojecten. Directe sturing vanuit het Innovatiekrediet op positieve
effecten van innovatie op de maatschappij en de economie is er niet.

Voorwaarden en criteria

5.5.1 Selectiecriteria
“Het Innovatiekrediet is een gedeeltelijk revolverend financieel instrument dat specifiek is gericht op bedrijven die
nieuwe producten (inclusief diensten) of processen ontwikkelen met substantieel technisch risico, maar met een goed

SEO ECONOMISCH ONDERZOEK

DOELMATIGHEID VAN HET BELEID

75

marktperspectief.” 42 Het beleidsdoel van het Innovatiekrediet is het bijdragen aan duurzame
economische groei van de Nederlandse economie door het versterken van de innovatiekracht (zie
hoofdstuk 2). De selectiecriteria gaan voor een groot deel over de haalbaarheid van het project 43,
daarnaast is er één criterium gericht op innovativiteit (nieuwheid voor Nederland) en één op het
belang voor de Nederlandse economie 44.
In de beoordelingscriteria wordt geen ranking aangehouden, er wordt met een zogenaamd ‘firstcome-first-serve’ principe gewerkt. Aanvragen worden dus op volgorde van binnenkomst beoordeeld.
Een project moet voldoende haalbaar, innovatief en in het belang van de Nederlandse economie
zijn. Als een project te laag scoort op een van deze onderdelen dan wordt het Innovatiekrediet niet
toegekend. Deze drie onderdelen zijn in essentie de centrale criteria voor het selecteren van de
projecten voor het bereiken van de beleidsdoelen, namelijk haalbare projecten die op voor
Nederland relevante innovatie inzetten. Hiermee worden de beoordelaars gestuurd op de juiste
onderwerpen, wat ten goede komt aan de doelmatigheid van het beleid. De volgende subparagraaf
gaat dieper in op de subjectiviteit, helderheid en meetbaarheid van de criteria.
Vanuit financiers wordt aangegeven dat zij zelf veel sterker kijken naar het team en dat een goed
team waar zij vertrouwen in hebben een van de belangrijkste criteria voor hen is. Mogelijk wordt
hier door RVO.nl ook naar gekeken onder het criterium ‘capaciteiten onderneming’, maar er wordt
zeker niet zo sterk op beoordeeld zoals private financiers dit doen. Het is enerzijds lastig vanuit de
overheid hier sterk op te selecteren, omdat dit erg subjectief is en vaak meer op gevoel gebeurt dan
dat dit objectief gemeten wordt. Anderzijds geldt dit ook in zekere mate voor andere criteria.
Naast deze officiële criteria voor projecten leeft er binnen RVO.nl/EZK het criterium van
revolverendheid. In de beleidsstukken komt deze revolverendheid niet als harde doelstelling terug
(eerder als ‘streefcijfer’), maar uit de gesprekken met RVO.nl en EZK blijkt dat wel degelijk sterk
wordt ingezet op het behalen van een bepaalde mate van revolverendheid. Dit wordt bevestigd
door de nadruk die hieraan wordt gegeven in de kwartaalrapportages, welke vrijwel alleen
betrekking hebben op de financiële prognose van de portefeuille. Aangezien er bij de beoordeling
van projecten geen echte selectie plaatsvindt, maar projecten op volgorde van binnenkomst worden
verwerkt, is het niet duidelijk of, en zo ja hoe, er sturing plaatsvindt tijdens de behandeling van
aanvragen. Enkele gesprekspartners geven aan te twijfelen over de noodzaak van financiering voor
bepaalde projecten, maar leggen niet gelijk het verband naar sturing op revolverendheid. De
conclusie kan onzes inziens getrokken worden dat de mate van sturing op de gewenste
revolverendheid verduidelijking behoeft omdat het bij spelers in het veld vragen oproept. Het is
momenteel namelijk niet duidelijk hoe tijdens de uitvoering invulling gegeven wordt aan deze
revolverendheidsdoelstelling zonder dat dit invloed heeft op de selectie van projecten.

5.5.2 Subjectiviteit, helderheid, meetbaarheid
RVO.nl scoort projecten op de volgende selectiecriteria (zie ook hoofdstuk 2):
• Capaciteiten onderneming;
42
43
44

Uit offerteaanvraag “Evaluatie Innovatiekrediet”.
Capaciteiten onderneming, Technische haalbaarheid, Aanpak (projectplan), Financiering ontwikkeling,
commercialisatie en bedrijf, Businesscase rendement/economische haalbaarheid.
Bron: hoofdstuk 2 en door RVO.nl opgestelde documentatie met betrekking tot afwijzingsgronden van het
Innovatiekrediet.

SEO ECONOMISCH ONDERZOEK

76

•
•
•
•
•
•

HOOFDSTUK 5

Businesscase rendement, economische haalbaarheid;
Nieuwheid voor Nederland, kennisbescherming;
Technische haalbaarheid;
Aanpak (projectplan);
Financiering ontwikkeling, commercialisatie en bedrijf;
Noodzaak, belang Nederlandse economie.

Meer helderheid over de voorwaarden wordt over het algemeen verlangd. Met name vanuit
afgewezen aanvragers wordt aangegeven dat de criteria niet duidelijk zijn. Figuur 5.2 laat zien dat
ongeveer tweederde van hen de boordeling niet transparant en duidelijk vindt. De voorwaarden
vindt slechts 40 procent duidelijk. Dit geeft aan dat aanvragers zowel voor als na de aanvraag geen
helder beeld hebben van waaraan moet worden voldaan. De reden voor afwijzing is voor vrijwel
de helft van de afgewezen aanvragers wel duidelijk, maar slechts een paar respondenten vinden de
reden ook acceptabel. Voor toegewezen aanvragers zijn de antwoorden veel positiever, al geeft
alsnog slechts de helft van hen aan dat de beoordeling transparant en duidelijk is.
Figuur 5.2

Bron:

Duidelijkheid van selectie volgens afgewezen aanvragers

Technopolis Group o.b.v. enquête onder Innovatiekrediet-aanvragers in figuur me oneens (mee)

Voor het belang voor de Nederlandse economie wordt vanuit de gesprekspartners aangegeven dat
het lastig is om hier handen en voeten aan te geven. In het verleden is geprobeerd hier een getal
aan te hangen, maar dat gaf niet het gewenste resultaat. Het operationaliseren van dit criterium is
dus lastig gebleken, maar kan zeker in het kader van mogelijke exits zeer belangrijk zijn (zie ook
paragraaf 4.3). Momenteel kan er niet goed op de verankering van projecten in Nederland worden
gestuurd. De adviescommissie geeft aan dat zij het vertrouwen in hoe het project wordt uitgevoerd
belangrijk vindt, maar dat een beoordeling op het businessplan inherent subjectief is. Zij hebben
echter wel de behoefte om op kwaliteit te beoordelen. Hier ligt een relatie met de
afwijzingsgronden: als het lastig hard te maken is waarom een project niet voldoet aan de criteria
(namelijk omdat deze niet hard zijn gedefinieerd), dan staat de ondernemer sterk om hier tegenin
te gaan. Bezwaren en wat daar verder bij komt kijken zijn niet de grootste kostenpost in de
uitvoering, maar leveren wel ongewenste druk op de doelmatigheid.

SEO ECONOMISCH ONDERZOEK

DOELMATIGHEID VAN HET BELEID

77

De gesprekspartners geven ook aan dat er verschillen zijn tussen de plannen die worden
opgeschreven en de realiteit. Doordat de criteria niet heel scherp zijn, bestaat het risico dat er wordt
opgeschreven wat men denkt dat RVO.nl en EZK willen horen. Het beeld leeft ook dat het scheelt
als je het ‘jargon’ van de overheid kent en dat je meer kans maakt als je de aanvraag goed kunt
formuleren. De flexibiliteit die in de uitvoering wordt geboden is ook bekend in het veld, hierdoor
is het makkelijker om bij de aanvraag een beeld te schetsen wat tijdens de uitvoering kan worden
bijgestuurd. Met scherpere criteria zou dit effect mogelijk verkleind kunnen worden. Daarnaast
speelt dat het vereisen van concrete plannen de ondernemers helpt in het scherpstellen van de
aanpak en de benodigde financiering – ook als deze plannen vrijwel gegarandeerd in de praktijk
anders zullen verlopen. Het is echter wel een risico voor toegankelijkheid van de regeling: bedrijven
die dit snappen hebben een voordeel tijdens de aanvraag, waardoor er niet echt een level playing field
is.

5.5.3 Toepassing van beoordelingscriteria
Door RVO.nl worden aangevraagde projecten gescoord op beoordelingscriteria en wordt een
totaalscore gegeven. Toegewezen projecten scoren gemiddeld 1,0 punt hoger dan afgewezen
projecten. Figuur 5.3 laat de verschillen in scores zien tussen de criteria en tussen klinische versus
technische projecten. Op het criterium ‘nieuw voor Nederland’ wordt hoog gescoord, ook
afgewezen projecten scoren hier nog 3,7 gemiddeld (op een schaal van 0 tot 5). Dit komt
waarschijnlijk doordat er al voorgesorteerd wordt en projecten die niet nieuw (genoeg) zijn
geadviseerd wordt om geen aanvraag in te dienen of deze terug te trekken. De grootste verschillen
tussen toegewezen en afgewezen projecten zitten in de aanpak/het projectplan (1,3 punt verschil)
en de businesscase (1,1 punt verschil), wat kan betekenen dat deze criteria zwaar meewegen.
Figuur 5.3

Bron:

Beoordelingen afgewezen en toegewezen projecten

Technopolis Group o.b.v. data beschikbaar gesteld door RVO.nl

Het niet aantonen van de economische haalbaarheid is, zoals te zien in Figuur 5.4, inderdaad een
van de belangrijkste afwijzingsredenen. Alleen het niet aantonen van financiering is vaker de reden
voor een afwijzing. De aanpak/het projectplan is niet direct te verbinden aan de afwijzingsgronden,
net als sommige andere beoordelingscriteria, als ‘capaciteiten onderneming’, ‘noodzaak’ en ‘nieuw
voor Nederland’, al passen deze wel onder de reden ‘project voldoet niet aan de definitie’.

SEO ECONOMISCH ONDERZOEK

78

HOOFDSTUK 5

Figuur 5.4

Bron:

Afwijzingsredenen

Technopolis Group o.b.v. data beschikbaar gesteld door RVO.nl

Vanuit de adviescommissie wordt aangegeven dat zij een mechanisme mist om te selecteren op de
meest risicovolle projecten. Het beeld leeft dat het Innovatiekrediet veel gebruikt wordt voor
minder risicovolle projecten die tevens minder bijdragen aan de doelen van het Innovatiekrediet.
Ook wordt er een mechanisme gemist om de middelen die er zijn optimaal te besteden. Dit komt
met name door het first-come-first-serve principe.
Het first-come-first-serve principe is door meer gesprekspartners genoemd als pijnpunt. Aan de
andere kant zagen zij ook dat een alternatief nadelen heeft, bijvoorbeeld een paar keer per jaar de
beste projecten selecteren. In dat geval is het maar een paar keer per jaar mogelijk om een aanvraag
te doen en de beoordeling op kwaliteit is moeilijker te beargumenteren gezien de bijkomstige
subjectiviteit. Het beeld leeft overigens dat het budget vaak op 1 januari al vergeven is, ook al is dat
in de praktijk slechts twee keer gebeurd voor de klinische budgetlijn. In dat geval wordt er met een
loting gewerkt. Hierdoor zijn bedrijven bang dat, hoe goed hun project ook is, ze alsnog veel tijd
en moeite steken in een aanvraag die kan worden afgewezen op basis van een ongelukkige loting.
Dit zorgt voor veel ontevredenheid in het veld en zou ervoor kunnen zorgen dat er minder
aanvragen bij het Innovatiekrediet worden ingediend. Een goede communicatie hierover kan in
ieder geval voorkomen dat het risico op loting verkeerd wordt ingeschat.
Tekstvak 5.5 vat de bevindingen van deze paragraaf samen.
Tekstvak 5.5 Bevindingen voorwaarden en criteria
•

•

•

•

De keuze van de selectiecriteria sluit goed aan bij de beleidsdoelen en ondersteunt daarmee de
doelmatigheid van de uitvoering. Het team dat een innovatieproject gaat managen lijkt vanuit het oogpunt
van private financiers onderbelicht.
De subjectiviteit en het gebrek aan helderheid en meetbaarheid van de criteria ‘nieuwheid voor
Nederland’ en ‘belang Nederlandse economie’ zijn een bron van onduidelijkheid en frictie en gaan
daarmee ten koste van de doelmatigheid van het beleid. De vorige evaluatie raadde ook al aan om te
zorgen voor een duidelijke definitie van ‘het belang voor de Nederlandse economie’.
Het generieke karakter van de regeling maakt de uitvoering van de regeling niet makkelijk. Het veld is
erg breed en in de uitvoering is het lastig om voor elke innovatie een vakspecialist in huis te hebben. Dit
is evenwel niet op te lossen zonder hetzij een minder brede regeling, hetzij een duurdere uitvoering. Het
is niet op voorhand duidelijk dat hier verbeteringen liggen voor de doelmatigheid (of de doeltreffendheid).
Het first-come-first-serve principe zorgt op sommige momenten voor frictie in relatie tot de criteria. Met
name het gebruik van loting bij het opraken van het budget is een pijnpunt.

SEO ECONOMISCH ONDERZOEK

EVALUATIE INNOVATIEKREDIET 2012 - 2017

6

79

Doelmatigheid van de uitvoering

Dit hoofdstuk behandelt tot slot de analyses van de doelmatigheid van de uitvoering door RVO.nl
en de uitvoeringskosten en administratieve lasten van het Innovatiekrediet. Paragraaf 6.1 gaat in op
de doelmatigheid van het aanvraag- en beoordelingsproces en op de adviescommissie. Paragraaf
6.2 focust op de doelmatigheid van het beheerproces (de ontwikkelfase). Paragraaf 6.3 richt zich
op de uitvoeringskosten en administratieve lasten.

6.1

Inrichtingsaspecten: aanvraag en beoordeling

6.1.1 Aanvraagproces: quickscan
Voordat een onderneming een aanvraag indient kan zij gebruikmaken van de quickscan van
RVO.nl (zie hoofdstuk 2). Zij vult hiervoor informatie in over het project, waarna zij van een RVOadviseur een inschatting krijgt hoe goed het project aansluit bij de voorwaarden en criteria van het
Innovatiekrediet. Het grootste deel van de aanvragers maakt vooraf gebruik van de quickscan: in
de periode 2013 – 2017 is bijvoorbeeld 1.241 keer een quickscan aangevraagd. Vanuit de
gesprekspartners blijkt dat met name het persoonlijke gesprek dat volgt op het invullen van de
quickscan erg wordt gewaardeerd. Zij konden hiermee gedachtes aanscherpen en hebben
praktische tips kunnen gebruiken voor het indienen van de aanvraag.
De quickscan lijkt op het eerste oog een goed eerste beeld te geven van de kansen van een
aanvrager. Dit wordt door RVO.nl bevestigd. Echter, is er op het moment van deze evaluatie geen
gedetailleerde informatie beschikbaar waarin de quickscan-uitkomsten kunnen worden afgezet
tegen de opvolging (wel of niet aanvragen). Het beeld vanuit de aanvragers is meer wisselend; zie
Figuur 6.1. Door toegekende aanvragers wordt de quickscan vaak, maar zeker niet in alle gevallen,
als nuttig gezien. Bij afgewezen aanvragers leeft een veel negatiever beeld. De quickscan wordt vaak
als niet nuttig gezien. Het is te verwachten dat het merendeel van deze aanvragers eerst een positief
advies vanuit de quickscan heeft gekregen; dit wordt bevestigd in de open antwoorden op de
enquête. Na het ontvangen van een positief advies is het voorstelbaar dat er een sterk gevoel van
teleurstelling heerst indien een aanvraag wordt afgewezen.

SEO ECONOMISCH ONDERZOEK

80

HOOFDSTUK 6

Figuur 6.1

Bron:

Gebruik van de quickscan

Technopolis Group o.b.v. enquête onder Innovatiekrediet-aanvragers

Er wordt door verschillende gesprekspartners aangegeven dat een positief advies bij de quickscan
verwachtingen schept en dat dit tot onbegrip leidt wanneer aanvragers worden afgewezen op
dezelfde punten waar in de quickscan nog positief op werd gereageerd. Om hier beter mee om te
gaan kan de quickscan wellicht worden aangescherpt, zodat de kans op toekenning na een positief
advies groter wordt. Een andere optie is om beter te communiceren wat een positief advies
betekent voor de kans om Innovatiekrediet te krijgen. Hierdoor wordt sterker ingezet op
verwachtingsmanagement.

6.1.2 Aanvraagproces: gebruik van intermediairs
Uit de enquête volgt dat ongeveer de helft van de aanvragers gebruikmaakt van een intermediair,
zie Figuur 6.2. Dit is opvallend hoog in vergelijking met de vorige evaluatie, waarin dit nog rond
een kwart lag. Met name subsidieadviseurs worden hier veel voor ingezet, maar ook accountants/
belastingadviseurs en andere intermediairs als een consultant of investeerder.
Figuur 6.2

Gebruik van intermediairs bij de aanvraag

Ja - subsidieadviseur
Ja - accountant/belanstingadviseur
Ja - anders
Nee - geen ondersteuning van andere partij
0%

10%

toegekend
Bron:

20%

30%

40%

50%

60%

afgewezen

Technopolis Group o.b.v. enquête onder Innovatiekrediet-aanvragers hierboven belansting

De impact van het gebruik van een intermediair op de uitkomst (toekenning of afwijzing van de
aanvraag) lijkt niet groot, de kans van slagen is gelijk tussen de groepen. Wel valt op dat bijna de
helft van de aanvragers aangeeft dat ze de aanvraag achteraf gezien ook niet zelf hadden kunnen

SEO ECONOMISCH ONDERZOEK

DOELMATIGHEID VAN DE UITVOERING

81

doen en nog eens ruim een kwart geeft aan dat ze de aanvraag achteraf gezien slechts deels zelf
hadden kunnen opstellen. Uit de interviews komt een soortgelijk beeld naar voren. Bepaalde
aanvragers hebben meer ervaring met het opstellen van de aanvraag dan andere aanvragers, voor
deze aanvragers vervullen intermediairs een belangrijke rol. Sommige gesprekspartners geven
daarbij aan dat de intermediairs nu eenmaal bij ‘het spel’ horen.

6.1.3 Aanvraagproces: administratieve lasten
Het aanvragen van Innovatiekrediet kost een onderneming gemiddeld 200 à 220 uur. Iets meer dan
de helft van de aanvragers geeft aan dat dit meer tijd kost dan bij private financiers, zie Figuur 6.3.
Veel aanvragers zien het als “veel administratieve rompslomp” en hebben moeite met het opstellen van
een sterk ingekaderde aanpak 45. Zij geven aan dat ze vaak plannen en berekeningen speciaal voor
het Innovatiekrediet moeten maken, omdat ze deze anders niet nodig hebben of omdat informatie
in een ander format moet worden aangeleverd dan voor private financiers. Ook wordt aangegeven
dat er vanwege de strakke inkadering geprobeerd wordt plannen passend te krijgen in de opzet van
het Innovatiekrediet, maar dat dit wel kan leiden tot een ‘papieren werkelijkheid’.
Figuur 6.3

Tijdkosten IK-aanvraag t.o.v. private financiers

13

0%

13

10%

20%

24

30%

Vele malen kleiner
Bron:

27

40%
Wat kleiner

50%
Gelijk

60%

28

70%

Wat groter

80%

90%

100%

Vele malen groter

Technopolis Group o.b.v. enquête onder Innovatiekrediet-aanvragers

Op een aantal punten zijn de meningen verdeeld, bijvoorbeeld over de mate van flexibiliteit. Een
aantal bedrijven geeft aan dat meer flexibiliteit wenselijk is, omdat er nu te veel wordt gewerkt met
een “one-size-fits-all” model, terwijl er verschillen zijn tussen projecten en sectoren (zoals ook
besproken in subparagraaf 3.3.3). Andere bedrijven zien hier wel voordelen in, maar geven tevens
aan dat het proces van vragen en antwoorden die dit met zich meebrengt tijdsintensief is. Ten slotte
vinden veel aanvragers duidelijkheid zeer belangrijk, ook als dit ten koste gaat van de flexibiliteit.
Bedrijven willen weten waar ze aan toe zijn, ook omdat ze vaak nog in onderhandeling zijn met
private investeerders en zich moeten kunnen verantwoorden richting aandeelhouders.

6.1.4 Aanvraagproces: begeleiding vanuit RVO.nl
De tevredenheid over het contact met RVO.nl verschilt erg tussen toegewezen en afgewezen
aanvragers. Toegewezen aanvragers geven RVO.nl gemiddeld een 7,5 en afgewezen aanvragers een
3,8. Dit is positiever dan de vorige evaluatie voor toegewezen aanvragers (die gaven toen een 7,2)
en negatiever voor afgewezen aanvragers (die gaven toen een 4,7).

45

Er zijn verschillende formulieren van belang in de aanvraagfase, zoals het Aanvraagformulier
Innovatiekrediet en het Financieel format Innovatiekrediet. Zie https://mijn.rvo.nl/innovatiekrediet.

SEO ECONOMISCH ONDERZOEK

82

HOOFDSTUK 6

Een derde van de toegewezen aanvragers ziet geen verbetermogelijkheden voor RVO.nl. De rest
geeft aan dat de doorlooptijd van de aanvraag en de reactietijd aandachtspunten zijn. Over het
algemeen is het opvallend hoe sterk de kritiek vanuit afgewezen aanvragers is op het
aanvraagproces. Vanuit de open antwoorden komen de punten communicatie van RVO.nl en
verwachtingen bij aanvragers als belangrijke onderwerpen naar voren. Afgewezen aanvragers zien
als verbeterpunten dat adviseurs flexibeler mogen meedenken en ook de deskundigheid, intensiteit
en toegankelijkheid van de begeleiding kunnen volgens hen worden verbeterd. Zie Figuur 6.4 voor
het overzicht. Deze punten raken sterk aan de begeleiding en steun die aanvragers verwachten en
weerspiegelen de verwachting dat de overheid de stap neemt om het beste aan te sluiten op de
noden van de aanvrager – niet dat de aanvrager zich moet voegen naar de regeling. Uit de open
antwoorden van de enquête blijkt verder dat respondenten vinden dat er niet genoeg rekening
gehouden wordt met startups. Deze hebben vaak veel strategische informatie niet klaarliggen. Met
betrekking tot communicatie wordt aangegeven dat er niet genoeg helderheid wordt gegeven over
de voorwaarden en het proces. Ten slotte geven enkele respondenten aan dat zij zich niet in hun
waarde gelaten voelen.
Figuur 6.4

Verbeteringsmogelijkheden voor het aanvraagproces

De doorlooptijd van de aanvraag moet korter
De reactietermijn van RVO moet korter
De adviseurs mogen flexibeler meedenken
De deskundigheid van de begeleiding moet worden…
Intensiteit van de begeleiding moet worden verhoogd
De toegankelijkheid van de RVO adviseur moet…
Intensiteit van de begeleiding moet worden verlaagd
0%
Toegekende aanvragers
Bron:

10%

20%

30%

40%

50%

60%

70%

Afgewezen aanvragers

Technopolis Group o.b.v. enquête onder Innovatiekrediet-aanvragers

Hier staat tegenover dat er veel positieve geluiden zijn van toegekende aanvragers over de
begeleiding door RVO.nl. Veel gebruikers vinden het contact met RVO.nl erg prettig en geven aan
dat er veel deskundigheid is bij RVO.nl en dat RVO.nl goed helpt in het proces. Door sommigen
werd wel aangegeven dat er grote verschillen zijn tussen RVO-medewerkers. Verder wordt het als
positief gezien dat het prettig is dat er altijd bezwaar gemaakt kan worden, want mensen kunnen
altijd fouten maken, en dat dit serieus wordt opgepakt.
Vanuit de toegewezen aanvragers wordt aangegeven dat RVO.nl geholpen heeft met name bij het
rondkrijgen van de financiering, het verbeteren van het projectplan en het verbeteren van het
businessplan. Vanuit de afgewezen aanvragers wordt deze hulp door een stuk minder respondenten
ervaren, al geeft ook hier ruim een kwart aan dat RVO.nl heeft bijgedragen aan het verbeteren van
het projectplan en businessplan. Zie Figuur 6.5

SEO ECONOMISCH ONDERZOEK

80%

DOELMATIGHEID VAN DE UITVOERING

Figuur 6.5

83

Hulp vanuit RVO.nl - toegewezen aanvragers

Vinden inhoudelijke partners

2 3

Vinden van financiers

8

7

21
4

Rondkrijgen financiering

19

26

Verbeteren projectplan (technisch)

11
0%

In grote mate

10%

20%

Enigszins

16
6

14

Verbeteren businessplan

Bron:

5

18

30%

12

3

6

16

11

7

5

21

9

9

4

40%

Neutraal

50%

60%

70%

80%

Niet

Helemaal niet

90% 100%

Technopolis Group o.b.v. enquête onder Innovatiekrediet-aanvragers

Zowel vanuit aanvragers als vanuit RVO.nl en EZK wordt getwijfeld over de mate waarin RVO.nl
moet helpen in het verbeteren van de plannen en verschillen de meningen hierover. Een aantal
aanvragers geeft aan dat zij erg blij waren met de hulp vanuit RVO.nl en dat dit heeft bijgedragen
aan betere plannen. Anderen geven aan dat RVO.nl zich inhoudelijk niet te veel met hun plannen
moet bemoeien en dat je niet tegelijkertijd een plan kunt verbeteren en een plan kunt beoordelen.
In de praktijk wordt hier nu een middenweg in gezocht door feedback te geven aan de hand van
de quickscan en de aanvraag, waarna de aanvrager zelf zijn of haar plannen kan bijschaven.
Een punt van aandacht is het pandrecht. Het pandrecht wordt gevestigd op alle activa, waaronder
de intellectuele eigendomsrechten, die mede via het Innovatiekrediet mogelijk worden gemaakt.
Als onderdeel van het pandrecht wordt ondernemers gevraagd een verklaring te tekenen dat op
deze activa geen eerdere zekerheidsrechten zijn gevestigd. Hierover heerst onduidelijkheid bij
ondernemers doordat zij soms pas laat worden ingelicht over het pandrecht en deze verklaring
en/of dat het onduidelijk is wat de consequenties hiervan voor hen persoonlijk zijn. Veelal zijn
ondernemers in dialoog met private financiers en aandeelhouders waardoor zij het gevoel krijgen
dat ze “niet meer terug kunnen” als dit laat onder de aandacht wordt gebracht. Andere
gesprekspartners zijn ook niet overtuigd van de waarde van het pandrecht. De noodzaak wordt
enerzijds begrepen, anderzijds zien zij in termen van activa voornamelijk intellectuele
eigendomsrechten terug bij kleine bedrijven. De waarde van intellectuele eigendomsrechten voor
RVO.nl zien zij niet in; RVO.nl kan hier als publieke organisatie uiteindelijk vrij weinig mee.

6.1.5 Adviescommissie
Het hanteren van een adviescommissie staat in artikel 18 van het Kaderbesluit nationale EZsubsidies 46. Dit Kaderbesluit geeft aan dat “Bij ministeriële regeling kan [...] worden bepaald dat over
aanvragen om subsidie ten behoeve van de beoordeling hiervan advies wordt ingewonnen bij een adviescommissie”.
Daarbij geeft het Kaderbesluit aan dat er per regeling kan worden bepaald waarover de
adviescommissie adviseert. Het Kaderbesluit vermeldt dat “[i]ndien aanvragen worden voorgelegd aan een
adviescommissie” lid 2 t/m 12 van artikel 18 gelden, waarin onder andere is geregeld:
• dat de adviescommissie haar eigen werkwijze schriftelijk moet vastleggen;

46

http://wetten.overheid.nl/BWBR0024796/2016-07-01

SEO ECONOMISCH ONDERZOEK

84

HOOFDSTUK 6

dat de voorzitter en de leden van de adviescommissie door de minister benoemd en ontslagen
worden en geen ambtenaren zijn;
• dat de leden geen persoonlijk belang mogen hebben bij de beschikking;
• dat de adviezen vanuit de adviescommissie vergezeld gaan van een deugdelijke motivering;
• dat buitenstaande waarnemers alleen door de minister kunnen worden aangewezen.
•

Zoals te zien is in de Regeling nationale EZ-subsidies 47 wordt hier door veel regelingen gebruik
van gemaakt. Bij het Innovatiekrediet wordt óók gebruikgemaakt van een adviescommissie,
waaraan aanvragen voor het Innovatiekrediet worden voorgelegd (zie hoofdstuk 2), maar deze is
niet bij Ministeriële Regeling ingesteld en voldoet daarmee niet aan het bovenstaande omschreven
artikel 18 van het Kamerbesluit 48. Er wordt op een zogenaamde ‘informele basis’ gewerkt, al zijn
er wel geheimhoudingsverklaringen en dergelijke afspraken gemaakt met de leden van de
adviescommissie en is de adviescommissie ingesteld middels een aanstellingsbrief van de directie
van RVO.nl. Vanuit EZK/RVO.nl is aangegeven dat bewust voor de huidige opzet is gekozen,
omdat hier voordelen aan zouden zitten tijdens de uitvoering van de regeling. EZK geeft aan dat
hierdoor de projecten beter in volledige omvang kunnen worden overzien en er passend kan
worden omgaan met het dynamische karakter van de projecten. Hierover kan worden opgemerkt
dat de gewaardeerde flexibiliteit die door RVO.nl wordt geboden vooral de ontwikkel-/beheerfase
betreft en dat in de aanvraagfase elementen als transparantie en helderheid een grotere rol lijken te
spelen (zie subparagraaf 6.1.4 en paragraaf 6.2).
De adviescommissie wordt gevraagd ervaring toe te voegen vanuit de praktijk op het gebied van
financiering, technologie, innovatie en/of ondernemen. De adviescommissie geeft aan dat met
betrekking tot financiering en ondernemen dit inderdaad het geval is en dat in het algemeen er
voldoende kennis aan tafel is om gedegen adviezen uit te brengen. Alhoewel er brede inhoudelijke
kennis in de adviescommissie aanwezig is, wordt er minder gekeken naar de technische
haalbaarheid en meer naar de randvoorwaarden (is er een proof of principle, ligt er een gedegen
businessplan en dergelijke). Op het technische vlak ligt soms nog een uitdaging omdat het veld van
het Innovatiekrediet zeer breed is. Wel wordt de commissie momenteel uitgebreid, waardoor dit
wordt verbeterd.
Zowel RVO.nl als de adviescommissie zelf geven aan dat de adviescommissie op hoofdlijnen goed
functioneert. Het advies van de adviescommissie is niet bindend, maar wordt in de praktijk bijna
altijd overgenomen. Wel is het opvallend dat er naar dezelfde aspecten wordt gekeken door de
adviseurs van RVO.nl als door de adviescommissie, zij het vanuit een ander perspectief – de
adviescommissie adviseert immers meer vanuit praktijkervaring. De commissie geeft aan dat er
meer aandacht kan worden geschonken aan aspecten als vertrouwen in het management, het
realisme van de plannen en de kans op terugbetaling. Ook kunnen de adviezen beter worden
vastgelegd. De adviescommissie geeft verder aan dat er behoefte is aan meer heldere criteria
omtrent innovativiteit, waarde voor Nederland, het vaststellen van het moment waarop voldoende is
gestimuleerd en voor het beoordelen van verhogingen van het Innovatiekrediet. Tot slot wordt een
feedbackmechanisme gemist waarin zij terugkrijgen hoe het loopt met de beheerportefeuille.

47
48

http://wetten.overheid.nl/BWBR0035474/2017-11-22
Bron o.a. RVO.nl, documentatie met betrekking tot werkwijze adviescommissie van het Innovatiekrediet.

SEO ECONOMISCH ONDERZOEK

DOELMATIGHEID VAN DE UITVOERING

85

Ondanks dat de adviescommissie van het Innovatiekrediet niet bij Ministeriële Regeling is ingesteld,
sluiten de regels uit het Kaderbesluit wel goed aan bij de bevindingen uit deze evaluatie. Vanuit
aanvragers wordt in de enquête bijvoorbeeld aangegeven dat zij weinig transparantie ervaren met
betrekking tot de adviescommissie, bijvoorbeeld over wie hierin zitten, hoe zij over welke
onderdelen adviseren en hoe dit in de beoordeling wordt meegenomen. Daarnaast is de werkwijze
van de adviescommissie momenteel niet door de adviescommissie zelf bepaald en vastgelegd. Het
bekendmaken van de samenstelling van de adviescommissie en het beter vastleggen van de
motivering van adviezen is belangrijk om de werking van de adviescommissie helder te kunnen
verantwoorden.
Tekstvak 6.1 vat de bevindingen van deze paragraaf samen.
Tekstvak 6.1 Bevindingen doelmatigheid aanvraag- en beoordelingsproces
•

•

•

•
•
•

•

6.2

Voor de doelmatigheid van de quickscan is het belangrijk om te zien hoeveel ondernemers die een
negatief advies kregen toch een aanvraag hebben gedaan. Dit is op het moment van de evaluatie niet uit
de beschikbare data te halen.
Wel is te zien dat de quickscan veel gebruikt wordt en dat met name het gesprek wat volgt op het invullen
van de quickscan door aanvragers nuttig wordt bevonden. Bij de quickscan moet wel worden opgepast
dat er niet te hoge verwachtingen worden geschapen.
Ongeveer de helft van de aanvragers maakt bij de aanvraag gebruik van een intermediair. Dit is opvallend
hoger dan in de vorige evaluatie, waar dit nog rond een kwart lag. Een groot deel geeft aan dat ze de
aanvraag achteraf ook niet (geheel) zelf hadden gekund.
Aanvragers zijn gemiddeld iets meer tijd kwijt dan bij private financiers, voornamelijk doordat zij hun
plannen in meer detail moeten opschrijven.
De tevredenheid over het contact met RVO.nl tijdens het aanvraagproces verschilt erg tussen
toegewezen en afgewezen aanvragers.
De huidige werking van de adviescommissie is goed, al overlapt deze wel met de rol van RVO. Mogelijke
verbeterpunten sluiten goed aan bij de regels uit het Kaderbesluit die gelden als de adviescommissie wel
bij Ministeriële Regeling zou zijn ingesteld.
De meningen zijn verdeeld over hoe flexibel RVO.nl zich moet opstellen. Enerzijds wordt er gevraagd om
meer flexibiliteit, anderzijds kost dit ook veel tijd en maakt het de beoordeling minder eenduidig.

Inrichtingsaspecten: beheer

6.2.1 De beheerportefeuille en het beheerproces
De beheerfase betreft het werk van RVO.nl vanaf het moment dat er actief met de projecten wordt
begonnen en loopt tot en met de afbetaling of mogelijke kwijtschelding. Figuur 6.6 geeft een
overzicht van de ontwikkeling van de beheerportefeuille. In de eerste paar jaren van de
evaluatieperiode is een duidelijke groei te zien in het aantal projecten dat in beheer was, dit betreft
actieve projecten alsmede projecten in de terugbetaalfase. Vanaf 2016 is de beheerportefeuille
redelijk stabiel, wat inhoudt dat er ongeveer evenveel projecten worden afbetaald of
kwijtgescholden als dat er nieuwe actieve projecten bijkomen. Er komen jaarlijks enkele projecten
bij.

SEO ECONOMISCH ONDERZOEK

86

Figuur 6.6

HOOFDSTUK 6

De ontwikkeling van de beheerportefeuille

Bron: Technopolis Group o.b.v. kwartaalverslagen van het Innovatiekrediet, opgesteld door RVO.nl
* Voor 2013 en 2014 zijn op basis van percentages de aantallen gescheiden van andere regelingen.

Over het algemeen tekent het beheerproces zich door turbulentie. Vrijwel geen van de projecten
verloopt precies volgens plan, 4 op de 5 gebruikers geeft in de enquête aan dat er vertraging in het
project is opgelopen en bij de helft van de gebruikers is de projectbegroting groter geworden. Dit
beeld wordt bevestigd in de interviews. Hier komt bovenop dat ongeveer de helft van de gebruikers
uiteindelijk onder “bijzonder beheer” valt, wat inhoudt dat de terugbetaling en/of de voortzetting
van het bedrijf in het geding komt.
Het bovenstaande beeld wordt volgens gesprekspartners voornamelijk veroorzaakt doordat er bij
het Innovatiekrediet wordt gewerkt met een diepgaand en specifiek projectplan. Deze strakke
plannen en afspraken (‘milestones’) komen eigenlijk vrijwel nooit uit. In het geval van wijzigingen
moeten deze plannen en afspraken opnieuw worden vastgesteld, wat zowel RVO.nl als de
gebruikers veel tijd kost. Gesprekspartners geven hierbij aan dat het vaststellen van een
gedetailleerd plan op zich geen slechte exercitie is, het helpt bij het scherpstellen van de activiteiten
en zorgt dat je op de rails blijft. Bij veel startups is alles vaak echter nog zo fluïde dat deze plannen
meer als begeleiding moeten dienen dan op de letter moeten worden gevolgd. Uiteindelijk geeft
vrijwel iedereen aan dat er met RVO.nl heel goed afspraken zijn te maken en dat ze voldoende
flexibel zijn om voortzetting aan het project te geven. Deze wisselwerking tussen aan de ene kant
de flexibele instelling van RVO.nl en aan de andere kant de noodzaak om steeds het gesprek aan
te gaan kwam veel terug in de gevoerde gesprekken. Een enkeling gaf zelfs aan dat een tijdje mooi
weer spelen erg verleidelijk wordt omdat het voor beide partijen de lasten drukt.

6.2.2 Uitvoering door RVO.nl
In het algemeen wordt RVO.nl gewaardeerd in het werk tijdens de uitvoering van de projecten. Uit
de enquête blijkt dat gebruikers het werk van RVO.nl met een 7,5 beoordelen. Dit cijfer ligt iets
hoger dan in de vorige evaluatie, zie Tabel 6.1.

SEO ECONOMISCH ONDERZOEK

DOELMATIGHEID VAN DE UITVOERING

Tabel 6.1

Cijfers voor RVO.nl tijdens de beheer-/ontwikkelfase

Cijfer voor het werk van RVO.nl tijdens de beheer-/ontwikkelfase
Bron:

87

Cijfer 2011

Cijfer 2016

7,2

7,5

Technopolis Group o.b.v. enquête onder (hier toegewezen) Innovatiekrediet-aanvragers; vorige evaluatie
(De Jong et al., 2013).

Gebruikers vinden het prettig dat RVO.nl nauw betrokken is bij de projecten. Zo geven ze aan dat
het goed is dat RVO.nl ook daadwerkelijk langskomt bij de gebruikers en niet alles vanuit Den
Haag probeert te regelen. Gebruikers geven ook aan dat de betrokkenheid ook weer niet te
prominent moet worden, maar over het algemeen lijkt RVO.nl er toe in staat daar een juiste balans
in te vinden. RVO.nl voegt daar zelf aan toe dat ze in principe de afspraak hebben bij elke
voortgangsrapportage langs te gaan bij de ondernemer, maar dat deze afspraak niet echt nodig is
omdat de adviseurs van RVO.nl dit vanuit interesse vrijwel automatisch doen. Gebruikers
onderstrepen de waarde van de adviseurs van RVO.nl, vooral omdat ze een vaste contactpersoon
hebben. Daarbij is tegenwoordig de aanvraag en het beheer van een gebruiker bij één en dezelfde
adviseur belegd, waardoor deze overgang soepel kan verlopen. De adviseurs kijken over lange tijd
mee, en stellen daardoor met regelmaat de juiste vragen om ondernemers scherp te houden.
Echter zijn er ook kritische noten vanuit de interviews en de workshop naar voren gekomen. De
lof voor RVO-adviseurs geldt niet altijd, er blijven verschillen tussen de adviseurs. Gedeeltelijk is
dit te wijten aan de kennisachtergrond, deze sluit soms beter aan bij de gebruiker dan anders, kennis
van het veld wordt door de gebruikers als essentieel gezien. Ook speelt de ervaringsachtergrond
soms een rol, zo verschilt de manier van communiceren tussen de adviseurs waardoor in sommige
gevallen niet het profiel van een publieke instelling wordt uitgestraald. Als laatste kritiekpunt wordt
in de enquête aangegeven dat gebruikers graag meer aandacht zien voor vervolgfinanciering, de
fase na het project.
Er spelen interne zaken bij RVO.nl die het werk van de adviseurs niet ten goede komen. Belangrijke
zaken zijn het missen van een stevige IT-structuur en de invloeden van de matrixstructuur van
RVO.nl op het werk voor het Innovatiekrediet. Op dit moment wordt veel van het administratieve
werk bij RVO.nl uitgevoerd op basis van papieren dossiers in combinatie met handmatig
georganiseerde Excelbestanden. Aangezien gebruikers primair contact hebben met een adviseur
ondervinden gebruikers hier weinig last van. Zonder geraffineerde IT-structuur is het werk meer
foutgevoelig en wordt er meer druk bij het personeel gelegd. Daarnaast mist ook een structuur die
de mogelijkheid biedt voor strategische data-analyses die nodig zijn om op een hoger niveau leiding
te kunnen geven aan de regeling.
De matrixstructuur bij RVO.nl heeft zowel voor- als nadelen. Voor het Innovatiekrediet kan het
volgende worden genoemd. Financiële medewerkers vervullen in samenwerking met de adviseurs
een belangrijke rol in het managen van gebruikersdossiers. Zodra deze samenwerking niet vlot
verloopt, bijvoorbeeld doordat de financiële medewerkers ook aan andere taken binnen RVO.nl
moeten werken, kan dit een bron van vertraging zijn. De centraal geregelde communicatie-afdeling
zorgt ervoor dat de afdeling van het Innovatiekrediet weinig invloed kan uitoefenen op de
communicatie omtrent het Innovatiekrediet.

SEO ECONOMISCH ONDERZOEK

88

HOOFDSTUK 6

6.2.3 Administratieve lasten
De administratieve lasten tijdens de loop van projecten worden voornamelijk bepaald door de
rapportages die ondernemers moeten opleveren aan RVO.nl. Uit de enquête blijkt dat ondernemers
gemiddeld 69 uur per jaar besteden aan rapportages. Dit lijkt niet veel, maar voor een startup met
slechts enkele werknemers kan vrijwel een werkdag per maand (6 uur) wel een last zijn. Daarbij
geven gebruikers aan dat de administratie die voor de rapportages vereist is een uitdaging kan zijn
voor jonge en kleine bedrijven. 49 Zij hebben slecht zicht op wat er van hen verwacht wordt en
hebben niet standaard bepaalde administraties, zoals urenregistraties, op orde. Bedrijven die ook
moeten rapporteren aan private investeerders zouden graag zien dat de rapportages meer met elkaar
op één lijn worden gebracht, zodat er geen dubbel werk moeten worden gedaan. In vergelijking
met de administratieve lasten van private investeerders geeft de helft van de ondernemers aan dat
de lasten lager of gelijk liggen, de andere helft geeft aan dat de lasten hoger liggen. Zie Figuur 6.7.
Op zich is dit logisch voor een publieke regeling, maar het kan misschien beter.
Figuur 6.7

Bron:

Rapportagelasten

Technopolis Group o.b.v. enquête onder (hier toegewezen) Innovatiekrediet-aanvragers

6.2.4 Terugbetalingen
De eerder geschetste vertragingen tijdens het beheerproces komen terug in de terugbetaalfase,
waarin vrijwel altijd om uitstel van betaling wordt gevraagd. Veelal worden deze verzoeken
gehonoreerd, omdat RVO.nl moeilijk een ondernemer onder te grote financiële druk kan zetten.
In veel gevallen wordt in ieder geval wel een betaling van de rente gevraagd, zodat deze dan niet
verder op blijft lopen. Veelal wordt niet meer dan één jaar uitstel verleend, zodat er na een jaar
opnieuw naar de casus kan worden gekeken. In het geval waarbij ondernemers de lening niet willen
terugbetalen, maar dit wel zouden moeten kunnen, worden in het uiterste geval door RVO.nl
juridische stappen ondernomen. Het kan ook zijn dat een ondernemer de uitstaande lening en de
rente vroegtijdig wil terugbetalen, dit komt voornamelijk voor in het geval van een exit.

49
Voor voortgangsverslagen wordt gewerkt met het Model voortgangsverslag kredieten. Een voorbeeld
van een formulier om aan het eind van het project de financiering vast te stellen is de Aanvraag vaststelling subsidie:
Eisen aan de administratie staan vermeld in het Model vaststellingsverslag kredieten. ,Zie:
https://mijn.rvo.nl/innovatiekrediet.

SEO ECONOMISCH ONDERZOEK

DOELMATIGHEID VAN DE UITVOERING

89

Tekstvak 6.2 vat de bevindingen van deze paragraaf samen.
Tekstvak 6.2 Bevindingen doelmatigheid beheerproces
•

•
•
•

•

6.3

Het beheerproces tekent zich door turbulentie. Vrijwel geen van de projecten verloopt precies volgens
strak opgestelde plannen. Er worden mijlpalen afgesproken die vaak niet kunnen worden nageleefd.
Gebruikers kunnen hier evenwel goed afspraken over maken met RVO.nl en deze flexibiliteit wordt
gewaardeerd.
RVO.nl voert het beheerproces goed uit. Gebruikers onderstrepen de waarde van de adviseurs van
RVO.nl, onder andere omdat ze een vaste contactpersoon hebben.
Enkele interne zaken bij RVO.nl zoals het missen van een stevige IT-structuur dragen niet positief bij aan
de doelmatigheid van de uitvoering.
De administratieve lasten voor gebruikers tijdens de ontwikkel-/beheerfase zijn op het juiste niveau voor
een publieke regeling. Voor sommige gebruikers, zoals startups, zijn de rapportages een uitdaging en
over het algemeen zijn de lasten iets hoger dan bij private financiers. Er ligt nog een opgave op het gebied
van communicatie met betrekking tot de verwachtingen van rapportages en administratie.
In de terugbetaalfase wordt vrijwel altijd om uitstel van betaling gevraagd. Dit correspondeert met het
beeld dat veel projecten niet gelijk uitkomen op een marktintroductie.

Uitvoerings- en maatschappelijke kosten

6.3.1 Uitvoeringskosten
Figuur 6.8 geeft de ontwikkeling van de uitvoeringskosten over de jaren weer. De uitvoeringskosten
over de periode 2012-2017 zijn lastig in kaart te brengen omdat de offertesystematiek vanuit
RVO.nl betrekking heeft op meerdere regelingen, niet slechts op het Innovatiekrediet. De
kostenposten worden gedefinieerd op het niveau van het ‘innovatiefonds MKB+’, waar naast het
Innovatiekrediet, de Seed Capital Regeling en het beheer van oude regelingen onder vallen. Sinds
kort is deze systematiek door RVO.nl aangepast waardoor een duidelijker en accurater beeld is
ontstaan van de kosten van het Innovatiekrediet. Hierin worden onder andere de
managementkosten over de regelingen omgeslagen, wat eerder niet het geval was.
Dit betekent dat het berekenen van de uitvoerings- en maatschappelijke kosten een tamelijk
gecompliceerde taak was, waarvoor we goed hebben kunnen samenwerken met RVO.nl en EZK.
Voor de huidige evaluatie zijn de specifieke uitvoeringskosten voor 2016 en 2017 van het
Innovatiekrediet in kaart gebracht door RVO.nl. Voor 2011 zijn de uitvoeringskosten
overgenomen zoals deze in de vorige evaluatie zijn vermeld. Te zien is dat de totale
uitvoeringskosten sinds 2011 ongeveer verdubbeld zijn. Daar staat enerzijds tegenover dat ook de
regeling over de jaren is gegroeid (zie verderop). Anderzijds zijn verschillen ook te wijten aan de
genoemde offertesystematiek en inzichtelijkheid van de uitvoeringskosten. Voor de jaren 2016 en
2017 betreffen de uitvoeringskosten voor het aanvraagproces gemiddeld € 1,0 miljoen en voor het
beheerproces gemiddeld bijna € 1,3 miljoen.

SEO ECONOMISCH ONDERZOEK

90

HOOFDSTUK 6

Figuur 6.8

Bron:

Uitvoeringskosten per jaar in 2011, 2016 en 2017 (in 1.000 €)

Technopolis Group o.b.v. data beschikbaar gesteld door EZK en RVO.nl 50, en De Jong et al. (2013).

Voor 2016 hebben RVO.nl en EZK aan Technopolis en SEO een gedetailleerde indicatie van de
onderverdeling van de uitvoeringskosten kunnen geven. Daaruit volgt dat ongeveer 30 procent van
de kosten gemaakt wordt voor basiswerkzaamheden (waaronder rapportages, monitoring,
overleggen en administratie), 27 procent voor aanvragen en 27 procent voor beheer. De rest van
het budget gaat naar management, de ICT-omgeving en enkele kleinere posten (o.a. quickscans,
advies, bezwaar en verweer). Voor 2017 liggen de aanvraagkosten lager maar de beheerkosten
hoger.
Hieronder worden de kosten per aanvraag en per project in beheer beschreven. Hierbij moet
worden opgemerkt dat bijna de helft van de kosten niet specifiek aan aanvragen of beheer wordt
toegerekend, zie de hierboven genoemde ‘basiskosten’ en overige kosten. Gezien de verschillen
tussen de kostenposten in 2016 en 2017 is afgesproken bij de berekeningen gebruik te maken van
het gemiddelde tussen deze jaren. Na de berekeningen met betrekking tot de aanvraagkosten en de
beheerkosten volgt een vergelijking met de kosten uit 2011.
De aanvraagkosten binnen RVO.nl bedragen in 2016-2017 gemiddeld € 8.500 per aanvraag
(uitgegaan van 239 aanvragen in 2016 en 2017). Elke aanvraag wordt door twee RVO-adviseurs
behandeld. Daarnaast kijkt een teamleider en uiteindelijk de procescoördinator van RVO.nl mee 51.
In het scenario dat de adviseurs allebei 40 procent van de tijd gebruiken en de teamleider en
coördinator beiden 10 procent, komt dit neer op ongeveer een tijdsbesteding van 4,5 dag per
adviseur per aanvraag. Dit betekent een voltijd belasting van twee adviseurs van vrijwel een

50
51

Deze gegevens komen uit bronnen zoals ministerie van Economische Zaken en Klimaat (2015),
Opdrachtverlening 2016 bundel DG B&I (RVO) en RVO.nl (2017), Eindafrekening EZ DG B&I 2016.
Bron: RVO.nl, interne documentatie met betrekking tot het beoordelingsproces voor aanvragen van het
Innovatiekrediet.

SEO ECONOMISCH ONDERZOEK

DOELMATIGHEID VAN DE UITVOERING

91

werkweek om één aanvraag te behandelen. Het behandelen van aanvragen is daarmee een
significante tijdsbesteding.
Om de aanvraagkosten voor Innovatiekrediet projecten in kaart te brengen zijn zowel kosten voor
toegekende als voor afgewezen aanvragen van belang. Hiervoor zijn de uitvoeringskosten in Euro’s
voor het aanvraagproces gesplitst 52 tussen projectaanvragen en verhogingsaanvragen. Het
toekenningspercentage ligt namelijk aanzienlijk hoger voor verhogingsaanvragen dan voor
aanvragen van nieuwe projecten. Als de aanvraagkosten worden omgeslagen over slechts de
toegekende aanvragen liggen de kosten op € 51.500 per toegekend nieuw project en € 19.000 per
toegekende verhoging (uitgegaan van toekenning van 35 nieuwe projecten en 14 verhogingen in
2016 en 2017).
De beheerkosten komen neer op € 9.500 per jaar per project (uitgegaan van 133 projecten in
beheer). Als dit bedrag wordt omgerekend naar een inspanning per maand, komt dit gemiddeld uit
op één dag per maand per project. Dit betreft actieve projecten en projecten in de
terugbetalingsfase. Dit houdt in dat er, inclusief reistijd, gemiddeld meer tijd wordt besteed door
de RVO.nl-adviseur voor beheer dan de gebruikers besteden aan rapportage.
De totale uitvoeringskosten zijn sinds 2011 vrijwel verdubbeld. Tabel 6.2 vergelijkt de gemiddelde
uitvoeringskosten van 2016-2017 met de uitvoeringskosten in 2011: de aanvraagkosten per
aanvraag zijn iets lager geworden maar de beheerkosten per project zijn meer dan tweeënhalf keer
zo hoog geworden. Hierdoor is de verhouding tussen de uitvoeringskosten en het verstrekte krediet
een factor anderhalf hoger geworden.
Tabel 6.2

Uitvoeringskosten 2016-2017 ten opzichte van 2011
2011

2016-2017 (gemiddelde)

€ 2.300.000

€ 4.300.000

Aanvraagkosten per aanvraag

€ 9.500

€ 8.500

Beheerkosten per project per jaar

€ 3.500

€ 9.500

€ 153.000.000

€ 315.000.000

1,5%

1,4%

€ 47.500.000

€ 57.300.000

4,8%

7,5%

Totale uitvoeringskosten

Totale kredietportefeuille

53

Uitvoeringskosten t.o.v. kredietportefeuille
Verstrekt krediet
Uitvoeringskosten t.o.v. verstrekt krediet
Bron:

Technopolis Group o.b.v. data beschikbaar gesteld door EZK en RVO.nl, en De Jong et al. (2013).

De groei in de kosten moet wel in het licht gezien worden van de groei in de regeling in het
algemeen. De totale kredietportefeuille is ongeveer verdubbeld, waardoor de procentuele
uitvoeringskosten ten opzichte van de kredietportefeuille ongeveer gelijk liggen (rond de 1,5
procent). Daarbij kan worden opgemerkt dat ook het gemiddelde uitstaande budget per project is
opgelopen. In 2011 lag dit nog gemiddeld tussen de € 1,25 à € 1,5 miljoen, terwijl dit voor deze
52

53

De uitvoeringskosten voor het aanvraagproces zijn gesplitst op basis van de verhouding in de type
aanvragen. In 2016 en 2017 zijn er 208 aanvragen voor nieuwe projecten en 31 verhogingsaanvragen
geweest. Hieruit zijn 35 nieuwe projecten gestart en 14 verhogingen toegekend.
In de vorige evaluatie is gewerkt met het totale gecommitteerde bedrag. Destijds zal het terugbetaalde en
afgeschreven bedrag nog zeer laag zijn geweest. Eind 2016 is echter al meer dan € 80 miljoen terugbetaald
of afgeschreven. Voor 2016-2017 wordt daarom met de uitstaande hoofdsom gewerkt.

SEO ECONOMISCH ONDERZOEK

92

HOOFDSTUK 6

evaluatieperiode boven de € 2 miljoen uitkomt. In termen van het aantal actieve projecten is het
portfolio iets opgelopen (enkele per jaar), maar het aantal projecten in de terugbetaalperiode is tussen
2014 en 2017 verdubbeld. Het aantal aanvragen fluctueert iets meer tussen de jaren; deze ligt met
uitzondering van 2013 en 2015 iets hoger dan vijf jaar geleden. Daarbij komt dat er voor klinische
projecten een piekbelasting in de aanvraag heeft plaatsgevonden in 2016 en 2017. Het totale jaarlijks
verstrekte krediet is ook enigszins gestegen over de jaren, maar niet zo sterk als de uitvoeringskosten.
Het is alles overziend duidelijk dat de totale kosten voor de uitvoering zijn opgelopen. De
aanvraagkosten per aanvraag zijn lager geworden maar de kosten voor het beheer zijn gegroeid. De
beheerkosten lopen uiteraard op met de groei in de portefeuille maar ook de beheerkosten per
project laten een sterke groei zien. De kosten voor de uitvoering van de regeling als geheel ligt aan
het eind van de evaluatieperiode op 7,5 procent van het verstrekte krediet. In de volgende paragraaf
worden de maatschappelijke kosten in kaart gebracht waar ook in meer detail naar de kosten van
een project over de gehele looptijd wordt gekeken.
Een vergelijking met de uitvoeringskosten van andere publieke regelingen of private initiatieven in
Nederland of daarbuiten viel niet in het bestek van deze opdracht. Technopolis is betrokken
geweest bij veel evaluaties van instrumenten met soortgelijke doelstellingen en effecten in
Nederland en daarbuiten, zoals bijvoorbeeld het SME-Instrument van de Europese Commissie.
Dit leert ons dat de kosten van het Innovatiekrediet hoog zijn en dat er ruimte is voor een
efficiëntieslag, hiervoor bieden wij perspectief in de discussie in paragraaf 7.4.

6.3.2 Maatschappelijke kosten
Voor de totale maatschappelijke kosten hebben wij met het ministerie en RVO.nl gekeken naar de
gemiddelde kosten per project, bestaande uit de uitvoeringskosten en de administratieve lasten. Dit
is exclusief het subsidiedeel van de kredietverlening (zie paragraaf 5.1). Hierbij hebben wij ons
bewust gericht op de kosten over de gehele periode: de uitvoering van het project én de
terugbetaalperiode. Een deel van deze periode is voor veel projecten nog niet afgerond.
De maatschappelijke kosten geven weer wat het de maatschappij kost om van de effecten van het
Innovatiekrediet te kunnen genieten. Omdat alleen toegewezen kredieten tot effecten kunnen
leiden, is gekeken naar de kosten per toegewezen project. Deze bestaan uit de aanvraagkosten, de
beheerkosten, de ‘basiskosten’ en overige kosten en de uren die aanvragende partijen maken voor
de aanvraag en rapportages, omgerekend naar kosten in Euro’s. De kosten die worden gemaakt
voor afgewezen aanvragen worden meegenomen in deze berekening. Ook de afgewezen aanvragen zijn
immers onderdeel van het Innovatiekrediet.
In de vorige paragraaf lieten we zien dat de aanvraagkosten per toegekend project € 51.500
bedragen, waar nog voor een deel van de projecten de aanvraagkosten voor een
verhogingsaanvraag bij komen. Verhogingsaanvragen worden voor 1 op de 3 projecten 54 in de
portefeuille toegekend, de kosten voor deze aanvragen worden dus in de berekening van de
maatschappelijke kosten voor een derde meegenomen. De beheerkosten zijn per project per jaar
€ 9.500. De ‘basiskosten’ en overige kosten die RVO.nl maakt voor het Innovatiekrediet zijn in de
54

In de periode 2012-2017 zijn 50 verhogingsaanvragen toegekend t.o.v. 152 aanvragen voor nieuwe
projecten.

SEO ECONOMISCH ONDERZOEK

DOELMATIGHEID VAN DE UITVOERING

93

periode 2016-2017 bijna € 2 miljoen per jaar. Dit betreft, zoals eerder vermeld, kosten voor
management, de ICT-omgeving en enkele kleinere posten. Ongeacht of we aannemen dat deze
kosten voornamelijk voor beheer of voor aanvragen zijn gemaakt, komt het neer op ongeveer
€ 15.000 per project per jaar in beheer (uitgegaan van 133 projecten in beheer).
Om de jaarlijkse kosten mee te kunnen nemen is de gemiddelde doorlooptijd van een project
bepaald op basis van een schatting die we samen met het ministerie en RVO.nl hebben gemaakt.
Zoals aangegeven betreft het dus zowel de uitvoering van het project als de terugbetaalperiode. De
projectperiode is in de regeling bepaald als maximaal vier jaar en de terugbetaalperiode maximaal
tien jaar. In de praktijk wordt de projectperiode soms overschreden en dit zal naar verwachting van
RVO.nl ook bij de terugbetaalperiode kunnen gaan spelen. Door de gemiddelde duur van deze
periodes gewogen te combineren komt de gemiddelde doorlooptijd van een project uit op 7,70
jaar, waarvan 4,25 de uitvoering van het project betreft. Tekstvak 6.3 aan het eind van deze
paragraaf geeft een nadere toelichting.
Uit de enquête is gebleken dat de aanvragers gemiddeld 210 uur besteden aan de aanvraag, voor de
verhogingsaanvragen is dit gemiddeld 65 uur en er wordt gemiddeld 69 uur per jaar aan de
rapportage besteed. Deze uren zijn omgerekend naar kosten op basis van een uurloon. In de vorige
evaluatie is een uurloon van € 60 in 2011 gebruikt. Om de berekeningen zo goed mogelijk
vergelijkbaar te maken hebben wij voor inflatie gecorrigeerd en maken wij gebruik van € 64,50.
Daarnaast maken veel aanvragers gebruik van een intermediair. Zeker gezien er veel startups
gebruik maken van de regeling, is het te verwachten dat er gebruik wordt gemaakt van accountants
en adviseurs die al bij het bedrijf betrokken zijn. Hoe hoog de kosten hiervan zijn is lastig in te
schatten. Voor inhuur intermediairs zijn zowel de loonkosten als het aantal gefactureerde uren
onbekend. Deze kosten kunnen dus niet worden meegenomen in de berekening van de
maatschappelijke kosten.
Op basis van de gepresenteerde gegevens kan een berekening gemaakt worden van de totale
maatschappelijke kosten van een gemiddeld Innovatiekrediet project. Tabel 6.3 vat de totale
gemiddelde kosten per project samen. In Tabel 6.4, is de berekenwijze van elke kostenpost
toegelicht.

SEO ECONOMISCH ONDERZOEK

94

HOOFDSTUK 6

Tabel 6.3:

Maatschappelijke kosten per Innovatiekrediet project

Kostendrager

Kostenpost

Kosten in €

Aanvraagkosten

€ 51.500

Verhogingsaanvraagkosten

RVO.nl

Gebruikers

55

€ 6.500

Beheerkosten (over 7,7 jaar)

€ 74.500

Basis- en overige kosten (over 7,7 jaar)

€ 113.500

Aanvraagkosten

€ 80.500

56

Verhogingsaanvraagkosten

€ 3.000

Rapportagekosten (over 4,25 jaar)

€ 18.000

Totaal
Bron:

€ 347.500
Technopolis op basis van in de tekst genoemd bronmateriaal

De totale maatschappelijke kosten per toegewezen project bedragen dus bijna € 350.000. Deze
kosten kunnen worden afgezet tegen het verstrekte krediet per project zodat inzicht in de
procentuele weging van de kosten ontstaat. 57 Afgezet tegen het gemiddeld verstrekte krediet wordt
duidelijk dat de maatschappelijke kosten op 15,5 procent uitkomen. De uitvoeringskosten nemen
in de berekening 10,5 procentpunt voor hun rekening en de kosten voor gebruikers 5
procentpunten.
Dit is een flink verschil ten opzichte van de uitvoeringskosten van de regeling in 2016-2017 die in
de vorige paragraaf zijn toegelicht (7,5 procent). De kosten die bij de uitvoering komen kijken over
de gehele doorlooptijd (inclusief afbetaling) wegen hierin sterk mee. Dit toont aan hoe groot het
effect is van de doorlooptijd van projecten op de maatschappelijke kosten. Zorgwekkend daarbij
is dat RVO.nl aangeeft momenteel weinig handvatten te hebben om de terugbetaalperiode onder
controle te houden.
Tekstvak 6.3 Toelichting op het vaststellen van de gemiddelde looptijd van projecten
Om de gemiddelde doorlooptijd te bepalen is gekeken naar projecten die tussen 2008 en 2013 zijn gestart, voor
deze projecten is de maximale periode van vier jaar voor de projectuitvoering beschikbaar geweest. Er komen
drie type statussen van projecten naar voren:
•
Projectstatus 1 - Projecten die geheel zijn afgehandeld (41 procent). Dit zijn projecten die geheel
zijn afgehandeld en dus niet meer in beheer zijn bij RVO.nl. Dit betreft bijvoorbeeld projecten die
vroegtijdig zijn terugbetaald, waarbij het bedrijf failliet is gegaan of waarvan de lening is
kwijtgescholden.
•
Projectstatus 2 – Projecten die zijn vastgesteld en zich in de terugbetaalperiode bevinden (41
procent). Dit zijn projecten die geheel zijn uitgevoerd en waarbij de lening is vastgesteld. Het beheer
vanuit RVO.nl betreft de terugbetaling. Voor deze projecten is de looptijd van de projecten bekend.
De terugbetaalperiode is geschat op basis van de gemiddelde afspraken die worden gemaakt en
vertraging die hierbij voorkomt. 58
55

56
57

58

Een op de drie projecten heeft een verhogingsaanvraag toegekend gekregen. Voor een ‘gemiddeld’ project
worden de in de vorige subparagraaf per toegekende aanvraag berekende verhogingsaanvraagkosten à
€19.000 voor 1/3 meegeteld.
De verhogingsaanvraagkosten voor aanvragers zijn ook voor 1/3 meegeteld; zie hierboven.
Voor de aanvraagkosten van RVO.nl is gebruikgemaakt van het gemiddeld verstrekte krediet in de periode
2016-2017 (€3,3 miljoen), de aanvraagkosten betreffen slechts aanvragen uit deze jaren. Voor de rest is
gebruikgemaakt van het gemiddeld verstrekte krediet over de gehele evaluatieperiode (€ 2,1 miljoen), de
kosten hebben betrekking op projecten uit alle jaren.
Deze schatting is gebaseerd op de gemaakte terugbetaalafspraken en de vertraging die zichtbaar is bij
projecten in de terugbetaalperiode. De trends in de vertraging zijn gebruikt om ook voor recente projecten
de terugbetaalafspraken bij te stellen. Ook is gecompenseerd voor de projecten die wel zijn afbetaald.

SEO ECONOMISCH ONDERZOEK

DOELMATIGHEID VAN DE UITVOERING

95

Projectstatus 3 – Projecten die nog actief zijn (18 procent). Deze projecten zijn nog actief, de
projectperiode is gaat dus over het maximum van 4 jaar heen. Voor deze projecten is een verwachte
projectperiode bekend. Voor de terugbetaalperiode is aangenomen dat de helft snel zal worden
afgehandeld (projectstatus 1) en de helft de gemiddelde terugbetaalperiode zal doorlopen
(projectstatus 2).
Onderstaande figuur geeft grafisch de doorlooptijd van projecten weer.
•

Bron: Technopolis Group o.b.v. data en inschattingen beschikbaar gesteld door RVO.nl

SEO ECONOMISCH ONDERZOEK

96

HOOFDSTUK 6

In Tabel 6.4 staat een toelichting over de berekenwijze per kostenpost.
Tabel 6.4

Toelichting berekenwijze per kostenpost van de maatschappelijke kosten per project

Kostendrager

RVO.nl

Gebruikers

Bron:

Kostenpost

Berekenwijze

Aanvraagkosten

Aanvraagkosten t.o.v. het aantal toegekende
aanvragen.
Aanvraagkosten betreffen hier alleen de kosten voor
nieuwe projectaanvragen (208 van 239 aanvragen)
en zijn inclusief kosten van afgewezen aanvragers.

Verhogingsaanvraagkosten

Aanvraagkosten t.o.v. het aantal toegekende
verhogingsaanvragen.
Aanvraagkosten betreffen hier alleen de kosten voor
verhogingsaanvragen (31 van 239 aanvragen) en zijn
inclusief kosten van afgewezen aanvragers.
Deze kosten zijn gedeeld door 3 (1 op de 3 projecten
heeft een verhoging gekregen).

Beheerkosten
(over 7,7 jaar)

Beheerkosten t.o.v. 133 actieve projecten over een
beheerperiode van 7,7 jaar.

Basis- en overige kosten
(over 7,7 jaar)

Overige kosten t.o.v. 133 actieve projecten over een
beheerperiode van 7,7 jaar.

Aanvraagkosten

Het aantal uur besteed aan de aanvraag bij het
bepaalde uurloon. Kosten van alle aanvragers t.o.v.
het aantal toegekende aanvragen.

Verhogingsaanvraagkosten

Het aantal uur besteed aan de verhogingsaanvraag
bij het bepaalde uurloon. Kosten van alle aanvragers
t.o.v. het aantal toegekende verhogingsaanvragen.
Deze kosten zijn gedeeld door 3 (1 op de 3 projecten
heeft een verhoging gekregen).

Rapportagekosten
(over 4,25 jaar)

Het aantal uur besteed aan de rapportage bij het
bepaalde uurloon. Over de projectuitvoering van 4,25
jaar.

Technopolis

Tekstvak 6.4 vat de bevindingen van deze paragraaf samen.
Tekstvak 6.4 Bevindingen uitvoeringskosten en maatschappelijke kosten
•

•

De uitvoeringskosten van het Innovatiekrediet lijken hoog te zijn vanuit de ervaring van de evaluatoren,
daarbij is er een sterke toename in de kosten te zien ten opzichte van 2011. Als deze toename van ruim
50 procent wordt gecombineerd met de kosten voor gebruikers en de (lange) doorlooptijd van projecten
resulteren de maatschappelijke kosten van het Innovatiekrediet in 15,5 procent van het gemiddeld
verstrekte krediet per project.
De mate waarin de doorlooptijd van projecten onder controle kan worden gehouden door RVO.nl is
beperkt. Vooral voor de terugbetaalperiode geeft RVO.nl aan weinig handvatten te hebben om de
terugbetaalperiode onder controle te houden.

SEO ECONOMISCH ONDERZOEK

EVALUATIE INNOVATIEKREDIET 2012 - 2017

7

97

Samenvattende conclusies en
aanbevelingen

Dit afsluitende hoofdstuk zet ter samenvatting de conclusies ten aanzien van het bereik van de
doelgroep, de doeltreffendheid en de doelmatigheid van het beleid en van de uitvoering op een rij
en reikt op basis daarvan discussiepunten en aanbevelingen aan.

7.1

Doelgroepbereik

Samenvattende conclusies
Het Innovatiekrediet is gericht op ondernemers die een (technologisch of klinisch)
ontwikkelingsproject gaan uitvoeren. De doelgroep bestaat daarmee uit innovatieve bedrijven. Dit
is terug te zien in de data: aanvragers van het Innovatiekrediet maken meer S&O-uren in het jaar
van aanvraag dan niet-aanvragers in de WBSO. Daarnaast hebben bedrijven die een
Innovatiekrediet aanvragen gemiddeld hoger opgeleid personeel. Het grootste deel van de
aanvragen is technologisch van aard. Aanvragen van klinische projecten worden vaker toegekend.
Ruim 80 procent van de aanvragers van het Innovatiekrediet heeft minder dan 20 werkzame
personen in het jaar van aanvraag en ongeveer 45 procent van de aanvragers is jonger dan vijf jaar.
Het Innovatiekrediet is in het algemeen goed bekend, hoewel er sectorale verschillen zijn. Uit de
website van RVO.nl blijkt niet voor iedereen even snel voor welke innovaties het Innovatiekrediet
is bedoeld. De informatievoorziening sluit voornamelijk aan op het klinische veld en de
maakindustrie en minder op sectoren zoals software en chemie. De perceptie van het
Innovatiekrediet speelt een belangrijke rol. De twee keer toegepaste loting bij het bereiken van het
klinische budget draagt niet bij aan een positief imago, ook niet bij technologische spelers.
Voor sommige sectoren bestaan er specifieke belemmeringen om gebruik te maken van het
Innovatiekrediet. Deze hangen samen met langere ontwikkelperiodes, hogere bedragen voor
opschalingen en andere innovatieprocessen dan de klassieke watervalmethode.
Discussie en aanbevelingen
Uit deze evaluatie blijkt dat het -ondanks een relatief goede algemene bekendheid- niet voor
iedereen even duidelijk is waar het Innovatiekrediet op is gericht. Het zou kunnen helpen om in de
communicatie sterker in te zetten op een duidelijke omschrijving van de doelgroep van het
Innovatiekrediet, of dat nu breed of juist eng is, in termen van bijvoorbeeld de omvang van
bedrijven, de leeftijd, sectoren en innovatiefase (bijvoorbeeld op basis van TRL-niveaus). Actieve
communicatie over de werking van het Innovatiekrediet (zoals wanneer loting wordt toegepast)
zou misverstanden hierover kunnen verminderen.

SEO ECONOMISCH ONDERZOEK

98

7.2

HOOFDSTUK 7

Doeltreffendheid van het beleid

Samenvattende conclusies
Bedrijven hebben vaak moeite om invulling te geven aan het financieringsvraagstuk van hoog
risicovolle innovatieprojecten. Het Innovatiekrediet speelt een belangrijke rol bij het rondkrijgen
van de financiering voor deze projecten. Hiermee helpt het Innovatiekrediet ook om
innovatieprojecten sneller tot stand te laten komen. Positief gewaardeerde elementen zijn de
omvang van het budget per project en dat de regeling de aandelen van bedrijven niet verwatert.
Mogelijk als gevolg van het Innovatiekrediet verplaatsen financiers hun financiering deels naar
latere fases in het innovatieproces, waardoor bedrijven in die latere fases worden ondersteund.
Het Innovatiekrediet zorgt via het mogelijk maken van projecten voor een verhoging van S&Oinspanningen, zoals blijkt uit de econometrische analyses. Deze verhoging is bij technologische
projecten sterker zichtbaar dan bij klinische. Het ontvangen van Innovatiekrediet zorgt ook voor
meer werkgelegenheid bij de ontvangende bedrijven. Mogelijk hangt dit samen met de
aanwezigheid van kleinere bedrijven, die met behulp van het Innovatiekrediet kunnen groeien.
Hierbij past wel de kanttekening dat de econometrische analyses zijn gedaan zonder de bedrijven
die meteen bij de start van het bedrijf Innovatiekrediet aanvragen.
Het Innovatiekrediet leidt niet vaak direct tot meer innovatieve producten en processen, omdat er
– met name bij technische projecten – vaak nog een kostbare en tijdsintensieve doorontwikkeling
nodig is richting commercialisatie. Dat de rente betaald moet worden nadat de technologie
succesvol werkt, maar er nog geen commercieel succes is bereikt, zou belemmerend kunnen werken
voor het vinden van vervolgfinanciering.
Exits (verkoop van het bedrijf met de innovatie aan veelal een grotere speler) vinden met regelmaat
plaats. Exits zijn in het algemeen een goed teken, het bestempelt de waarde van de innovaties.
Echter, bij een exit is een zekere mate van verankering in Nederland belangrijk om een verbinding
met de beleidsdoelen van het Innovatiekrediet te behouden.
Op externe effecten wordt niet specifiek gestuurd vanuit het Innovatiekrediet. Dit laat onverlet dat
kennisoverdracht plaatsvindt bij innovatieve projecten, al zijn er wel sectorale en regionale
verschillen. Maatschappelijke relevantie is duidelijk zichtbaar binnen de projecten van het
Innovatiekrediet.
Discussie en aanbevelingen
Deze evaluatie laat zien dat het Innovatiekrediet investeringsrisico’s verlaagt doordat de overheid
als financier optreedt met relatief hoge bedragen. Hierdoor treedt een spreiding van de risico’s op
voor de andere financiers, die daardoor meer geneigd zijn om mee te financieren.
Ontwikkelingsprojecten komen hierdoor eerder of makkelijker tot stand en de private R&Duitgaven worden verhoogd. Naar verwachting speelt dit sterker bij starters dan bij het mkb of het
grootbedrijf. Mogelijk zou een deel van de financiers de financiering zonder het Innovatiekrediet
ook wel hebben verstrekt, maar de mate waarin dit gebeurt is niet bekend.
De link tussen het Innovatiekrediet en innovaties, verbeterde innovatieve en economische
prestaties en externe effecten is minder hard. Een succesvol project betaalt zich vaak niet meteen

SEO ECONOMISCH ONDERZOEK

SAMENVATTENDE CONCLUSIES EN AANBEVELINGEN

99

commercieel uit en exits vinden vaak plaats vóór de commerciële fase. Werkgelegenheidseffecten
zijn wel aangetoond.
We bevelen aan om een keuze te maken om binnen het Innovatiekrediet al dan niet projecten mede
te selecteren op de verankering binnen Nederland. Het selecteren hierop kan de aansluiting met
het belang voor de Nederlandse economie versterken. Alternatief is accepteren dat sommige exits
niet (veel) bijdragen aan de beleidsdoelen, waarbij het Innovatiekrediet wel wordt terugbetaald.
Het Innovatiekrediet an sich zal innovaties niet altijd tot aan de markt kunnen brengen. Onderzocht
zou kunnen worden of en op welke wijze hier een additionele rol voor de overheid ligt.
Specifiek(er) inzetten op externe effecten raden wij af, omdat de regeling al meerdere doelen kent.

7.3

Doelmatigheid van het beleid

Samenvattende conclusies
Zowel het marktfalen informatie-asymmetrie bij financiering als externaliteiten van innovaties
treedt op in de markt. Het Innovatiekrediet heeft vooral toegevoegde waarde in de financieringsfase
doordat het is gericht op grotere investeringen voor risicovolle projecten. Hierin zit ook de
toegevoegde waarde ten opzichte van de Seed Capital Regeling. Verder overlapt het
Innovatiekrediet met de Seed Capital Regeling op doelgroep en betrokken financiers. Het
Innovatiekrediet sluit redelijk goed aan op de Vroege Fase Financiering, welke zich richt op het
vaststellen van de kans van slagen van innovatieconcepten. Echter, tussen de ontwikkelfase en de
stap naar de markt lijkt een financieringslacune te zijn. De EZK-instrumenten die zich richten op
latere fases dan het Innovatiekrediet, zoals de Groeifaciliteit en de MKB Borgstelling komen pas
later in beeld.
Vanuit EZK en RVO.nl wordt gestreefd naar een revolverendheid van 60 procent. De verwachte
revolverendheid per 1 januari 2018 is 61,4 procent, wat in lijn is met deze streefwaarde. De
verwachte revolverendheid van klinische projecten ligt hoger dan bij technische projecten, ondanks
een hogere ex ante risico-inschatting. Een mogelijke oorzaak hiervan is dat er meer exits
plaatsvinden, terwijl de marktintroductiefase voor technische projecten vaak lastiger is.
Een hoge rente zorgt enerzijds voor een hogere revolverendheid doordat succesvolle bedrijven
meer terugbetalen, maar kan anderzijds als een belemmering worden ervaren voor vervolgstappen
voor ondernemers en daardoor de regeling minder aantrekkelijk maken. De rente die momenteel
wordt gevraagd staat in relatie tot het risicoprofiel en wordt door spelers in het veld als stevig
geacht. Bij hogere rente zal de aantrekkelijkheid van de regeling naar verwachting sterk
verminderen.
Vanuit de selectiecriteria wordt de haalbaarheid geborgd, wat de doelmatigheid bevordert. Tevens
zorgen de selectiecriteria ervoor dat de projecten aansluiten op de doelen van het Innovatiekrediet.
Wel zijn criteria als ‘nieuwheid voor Nederland’ en ‘belang voor de Nederlandse economie’
subjectief en niet operationeel meetbaar gemaakt. Dit kan leiden tot onduidelijkheid en frictie en
ten koste gaan van de doelmatigheid.

SEO ECONOMISCH ONDERZOEK

100

HOOFDSTUK 7

Het first-come-first-serve principe biedt ruimte om innovatie te steunen wanneer dat nodig is (geen
specifieke aanvraagdatum) zolang het budget niet is bereikt. Zodra dat wel het geval is, wordt loting
toegepast, waardoor dit voordeel wegvalt.
Discussie en aanbevelingen
We bevelen aan om meer duidelijkheid te verschaffen over het huidige streven naar (60 procent)
revolverendheid. Het is momenteel niet duidelijk wat de exacte status is van dit streefpercentage.
Wat gebeurt er bijvoorbeeld als de revolverendheid onder deze 60 procent valt? Is een
revolverendheid van 65 procent door een hoog percentage exits zonder verankering in Nederland
te prefereren boven een percentage van 55 procent zonder zo’n hoog percentage exits? Meer
duidelijkheid over de betekenis van dit streefcijfer ten opzichte van de doelstellingen van het
Innovatiekrediet, de consequenties voor de portefeuille en mogelijke sturing daarop zorgt voor
transparantie en explicietere keuzes ten aanzien van de doelmatigheid.
Met betrekking tot first-come-first-serve constateren wij een dilemma. Als de verwachting bestaat
dat het budget zal opraken, zullen mogelijk meer ondernemers aan het begin van het jaar
Innovatiekrediet aanvragen, waardoor het budget sneller opraakt en er tot loting wordt overgegaan.
Om loting te voorkomen zou het first-come-first-serve principe kunnen worden verlaten ten
gunste van selectiecriteria die een rangschikking aanbrengen in projecten. Het dilemma is dat het
bij innovatieprojecten moeilijk is om gekwantificeerd te selecteren op kwaliteit. Mocht een
kwalitatieve methode worden gekozen, dan ligt er een taak om deze helder te communiceren, zodat
ondernemers weten waar ze aan toe zijn.
We bevelen aan om criteria die nu als (te) subjectief worden ervaren (nieuwheid voor Nederland
en belang voor de Nederlandse economie) nader te concretiseren en deze te communiceren richting
ondernemers. Kwantificering is in het verleden niet succesvol gebleken, maar een scherper
(kwalitatief) kader opstellen wat onder nieuwheid en belang valt kan meer helderheid scheppen.
Een selectie van (sectorspecifieke) casussen zou kunnen helpen om dit kader in te kleden.
Idealiter is er voor ondernemers een one stop shop bij de Rijksoverheid, waarbij het traject van een
ondernemer van idee tot commercialisatie wordt overzien. Vanuit deze optiek kan worden bekeken
welke Rijksoverheidsregelingen aansluiten op de actuele problematiek van een ondernemer. We
hebben begrepen dat eerdere pogingen voor het opzetten van zo’n one stop shop niet vruchtbaar
zijn gebleken. Een open vraag is of er vanuit de huidige situatie stappen gezet kunnen worden die
tot een duidelijker overzicht leiden voor ondernemers en die wel vruchtbaar blijken.
Deze evaluatie constateert dat rentebetalingen belemmerend zouden kunnen werken in de fase na
de technische ontwikkeling van een project. Een langere adem (bijvoorbeeld uitstel van
(rente)betaling tot succesvolle commerciële fase) zou soelaas kunnen bieden zolang het bedrijf nog
steeds op weg is naar succesvolle innovatie. Bedrijven staan in beginsel niet negatief tegenover
terugbetalingen, mits zij de draagkracht hebben om deze te verrichten. In de praktijk worden
momenteel al vaak wijzigingen in het terugbetaalschema gehonoreerd op basis van de financiële
draagkracht van het bedrijf, maar niet als strategische keuze om de weg naar succesvolle innovatie
te ondersteunen. De houding van financiers ten opzichte van het risico dat de overheid via het
Innovatiekrediet heeft genomen speelt ook een rol. De terugbetaling wordt nu puur financieel als
minpunt gezien, vanuit dat perspectief is er weinig waardering voor het genomen risico.

SEO ECONOMISCH ONDERZOEK

SAMENVATTENDE CONCLUSIES EN AANBEVELINGEN

101

Hiernaast kan het moeten terugbetalen van de lening een drag worden als de commerciële fase
mislukt. Een eenvoudige oplossing hiervoor is niet voorhanden.
Het idee van een upside (betalingen aan de Rijksoverheid direct afhankelijk maken van de
bedrijfswaardering en resultaten) wordt zowel door bedrijven als door financiers niet als positief
gezien. Dat de huidige regeling de aandelen van het bedrijf niet verwatert is een pluspunt van het
instrument. In het geval van een upside worden bij aanvang van het Innovatiekredietproject
aandelen vergeven, terwijl dat bij een lening niet het geval is. Hiertegenover staat dat de waarde van
aandelen wordt verhoogd door het mogelijk maken van het uitvoeren van het project.
Het introduceren van een upside maakt de regeling complexer, mede omdat het dan echt
bedrijfsfinanciering wordt en geen projectfinanciering.
Een voordeel van een upside is dat vooral in geval van exits meer geld terugvloeit naar de overheid.
Daarnaast lost een upside mogelijk problemen op die ontstaan na de technische fase als de
commerciële fase niet lukt of langer op zich laat wachten.
De voorbeelden van (publieke) instellingen die een upside toepassen of hebben toegepast laten
zien dat het deze partijen veelal niet lukt om hier een succes van te maken. Zo loopt dit proces
volgens de gesprekspartners moeizaam bij de EIF en bij verzekeringsmaatschappijen, heeft
Brightmove in Eindhoven de upside teruggedraaid en verlaagt StartupBootcamp het percentage
equity.
Mocht een upside worden overwogen, dan zal dit in samenhang moeten gebeuren met de gevraagde
rente. Bij een gelijkblijvende rente is de verwachting dat de vraag naar het Innovatiekrediet snel zal
verminderen.

7.4

Doelmatigheid van uitvoering

Samenvattende conclusies
Het is lastig om de uitvoering van het Innovatiekrediet doelmatig te laten verlopen. De uitvoering
vereist enerzijds een strakke structuur waarin heldere afspraken worden vastgelegd, anderzijds sluit
dit meestal niet aan op het karakter van innovatieprojecten. Innovatieve en risicovolle projecten
tekenen zich door een grote diversiteit en veel onbekende factoren. Daarbij worden veel van deze
projecten uitgevoerd door startups, waardoor bedrijfsgroei en projectuitvoering hand in hand gaan.
Tijdens de uitvoering is RVO.nl genoodzaakt om deze projecten in een werkbare structuur te
behandelen. Deze structuur is terug te zien in de manier waarop aanvragen worden beoordeeld, in
de documentatie die van aanvragers en gebruikers wordt verwacht en in de afspraken die worden
gemaakt met gebruikers. RVO.nl weet hier op indrukwekkende wijze invulling aan te geven,
ontvangt hiervoor lof van gebruikers en weet dit te doen onder suboptimale omstandigheden zoals
suboptimale IT-structuren. Ondernemers hechten veel waarde aan de manier waarop ze via een
centrale contactpersoon in contact staan met RVO.nl. Deze adviseurs komen daadwerkelijk op
bezoek bij ondernemers en weten in veel gevallen de juiste vragen te stellen. De mate van
flexibiliteit tijdens de uitvoering wordt gewaardeerd. RVO.nl is altijd bereid om het gesprek aan te

SEO ECONOMISCH ONDERZOEK

102

HOOFDSTUK 7

gaan en pragmatisch naar oplossingen te zoeken. Ook de administratieve lasten voor de gebruikers
liggen binnen proportie.
De structuur waarin de projecten moeten worden geplaatst om goed behandeld te kunnen worden,
past slecht bij de turbulentie van de projecten: planningen komen vaak niet uit, mijlpalen moeten
worden aangepast en terugbetalingen lopen niet volgens plan. Aanvragers geven aan dat er een
soort papieren werkelijkheid kan ontstaan. Ook is er vanwege de subjectiviteit van
beoordelingscriteria niet altijd evenveel begrip over de manier waarop de beoordeling van de
projecten tot stand komt. De keerzijde van de flexibiliteit van RVO.nl komt tot uiting in hoge
tijdsinvesteringen van beide kanten omdat er vaak afstemming nodig is.
Die wisselwerking tussen aan de ene kant een sterke structuur en aan de andere kant de turbulente
werkelijkheid is sterk terug te zien in de uitvoerings- en maatschappelijke kosten. Dat deze kosten
hoog liggen is gegeven het bovenstaande begrijpelijk, maar hierdoor kunnen vraagtekens worden
gezet bij de haalbaarheid om het Innovatiekrediet in de huidige vorm doelmatig uit te voeren. Zeker
de terugbetaalperiode is daarbij van belang, momenteel beschikt RVO.nl naar eigen zeggen over
weinig handvatten om de terugbetaalperiode onder controle te houden.
Discussie en aanbevelingen
We bevelen aan om nader te onderzoeken hoe het aanvraagproces voor het Innovatiekrediet zou
kunnen worden herzien. Er heerst momenteel namelijk de paradox waarin een bepaalde
concreetheid tijdens de aanvraag wordt verwacht die niet kan worden geboden door ondernemers
gezien het karakter van de innovatieve projecten. De nadruk zou in het aanvraagproces misschien
minder kunnen liggen op details, bijvoorbeeld door te werken met minder gedetailleerde Expressions
of Interest gevolgd door een presentatie van de ondernemer. Dit houdt wel een sterker gebruik van
kwalitatieve inzichten in. Hierdoor wordt de ervaring van de adviescommissie belangrijker. Hoewel
in deze evaluatie geen problemen in het functioneren van de adviescommissie zelf naar voren zijn
gekomen, raden we wel aan te overwegen om de adviescommissie van het Innovatiekrediet in te
stellen bij Ministeriële Regeling. Dit garandeert transparantie (motivering van adviezen, voorzitter
en leden zijn geen ambtenaren, eigen werkwijze vaststellen, geen persoonlijke belangen). De
transparantie kan verder worden versterkt door gerichtere communicatie richting aanvragers over
het gehele aanvraagproces. Hierdoor kan voor een deel aan verwachtingenmanagement worden
gedaan, bijvoorbeeld door actief aan te geven hoeveel aanvragen gemiddeld worden toegekend na
een positieve quickscan.
Een nadere aanbeveling is om de IT- en datamanagementstructuur bij RVO.nl naar een hoger plan
te tillen. Dit kan leiden tot sneller en meer strategisch inzicht in de (totstandkoming van de)
portefeuille. Ook kan dieper inzicht in de algemene kosten binnen RVO.nl helpen om de kosten
te monitoren. De uitvoeringskosten kunnen mogelijk worden verlaagd door het herzien van het
aanvraagproces. Er zou ook kunnen onderzocht of bijvoorbeeld de aanvraag door één adviseur
zou kunnen worden beoordeeld in plaats van twee, gegeven het feit dat ook een coördinator, de
procescoördinator en de adviescommissie betrokken zijn. Naast het aanvraagproces wordt
aangeraden de doorlooptijd van projecten in de gaten te houden, aangezien de doorlooptijd een
groot effect heeft op de uitvoeringskosten.

SEO ECONOMISCH ONDERZOEK

EVALUATIE INNOVATIEKREDIET 2012 - 2017

103

Literatuur
CBS, (2015). Documentatierapport Algemeen Bedrijven Register (ABR) 2014, Den Haag: Centraal
Bureau voor de Statistiek.
CBS, (2017). Monitor topsectoren 2017, Den Haag: Centraal Bureau voor de Statistiek.
CPB (2016), Kansrijk innovatiebeleid, Den Haag: Centraal Planbureau
Hassink, W., et al., (2012). Durf te meten, SEO-rapport 2012-90, Amsterdam: SEO Economisch
Onderzoek.
De Jong, P., Gielen, M. & van Praag, M. (2013), Evaluatie Uitdagerskrediet en Innovatiekrediet,
Ape rapport nr. 1032, Aarts De Jong Wilms Goudriaan Public Economics bv (APE)
Ministerie van Economische Zaken (2008), Kaderbesluit nationale EZ-subsidies, nr. WJZ /
8086267
Ministerie van Economische Zaken (2014), Regeling nationale EZ-subsidies, nr. WJZ / 13125043
Ministerie van Economische Zaken en Klimaat (2008), Subsidieregeling innovatiekredietenmodule van de Experimentele kaderregeling subsidies innovatieprojecten, nr.
WJZ/8072056
Ministerie van Economische Zaken en Klimaat (2015), Opdrachtverlening 2016 bundel DG B&I
(RVO)
Ministerie van Economische Zaken en Klimaat en de Ministerie van Landbouw, Natuur en
Voedselkwaliteit (2008), Staatscourant: Regeling tot vaststelling van de subsidieplafonds en
termijnen van openstelling van EZK-subsidie-instrumenten en LNV-subsidieinstrumenten, nr. WJZ/17165844
RVO.nl (2017), Eindafrekening EZ DG B&I 2016
RVO.nl, Aanvraag
vaststelling
subsidie,
https://mijn.rvo.nl/innovatiekrediet

verkregen

in

augustus

2018

van

RVO.nl, Aanvraagformulier Innovatiekrediet,
https://mijn.rvo.nl/innovatiekrediet

verkregen

in

augustus

2018

van

RVO.nl, Financieel format Innovatiekrediet,
https://mijn.rvo.nl/innovatiekrediet

verkregen

in

augustus

2018

van

RVO.nl, Innovatiekrediet Jaarverslag 2012

SEO ECONOMISCH ONDERZOEK

104

RVO.nl, interne documentatie met betrekking tot: Beoordelingsproces voor aanvragen voor het
Innovatiekrediet
RVO.nl, Kwartaalrapportages Innovatiekrediet 2013 – 2017
RVO.nl, Model vaststellingsverslag kredieten,
https://mijn.rvo.nl/innovatiekrediet

verkregen

in

augustus

2018

van

RVO.nl, Model voortgangsverslag kredieten,
https://mijn.rvo.nl/innovatiekrediet

verkregen

in

augustus

2018

van

RVO.nl, specifiek voor de evaluatie opgestelde documentatie met betrekking tot:
Afwijzingsgronden van het Innovatiekrediet
RVO.nl, specifiek voor de evaluatie opgestelde documentatie met betrekking tot: Werkwijze
adviescommissie van het Innovatiekrediet
Span, T. & Verhoeven, W., (2015). Financieringsmonitor 2015-2, Zoetermeer: Panteia.
Van der Veen, M., Van Teeffelen, L., Ibrahimovic, I. & Lentz, M., (2015). Mkb financiering:
behoefteonderzoek en analyse, Utrecht: Kamer van Koophandel en Hogeschool Utrecht.

SEO ECONOMISCH ONDERZOEK

EVALUATIE INNOVATIEKREDIET 2012 - 2017

105

Bijlage A Dataverantwoording
A.1 Verhogingsaanvragen en niet-gekoppelde
projecten
Paragraaf 3.1 specificeert in Figuur 3.1 het aantal aanvragen van het Innovatiekrediet.
Verhogingsaanvragen zijn daarin niet als aparte aanvragen meegeteld en projecten die niet koppelen
met de CBS-gegevens zijn daarin ook niet meegenomen. Wanneer verhogingsaanvragen als een
separate aanvraag worden beschouwd en ook niet-koppelbare projecten worden meegenomen,
vallen de aantallen hoger uit. Zie Figuur A. 1.
Figuur A. 1

Het aantal innovatiekrediet-aanvragen piekt in 2012, 2014 en 2017

Eerste aanvragen
Verhogingsaanvragen
Niet koppelbaar

27
5

17
1

5

9

71

2009

2010

101

11

14

17

92
59

55

19
11

19

16

72

10
10

15

39

30

86
58

64

2015

2016

24
2008
Bron:

2011

2012

2013

2014

2017

SEO Economisch Onderzoek o.b.v. CBS/RVO

Figuur A.2 laat zien welk deel van de aanvragen wordt toegewezen en afgewezen als ook
verhogingsaanvragen en niet-koppelbare projecten worden meegenomen. 59

59

Het totaal aantal aanvragen in de periode 2011-2016 komt hiermee uit op 236, overeenkomstig met de
cijfers die het ministerie van EZK publiceert (www.bedrijvenbeleidinbeeld.nl). Jaar-op-jaar wijken deze
cijfers overigens wel iets af. Dit heeft te maken met het peilmoment van het project: een aanvraag kan
bijvoorbeeld in 2012 worden gedaan, maar pas in 2013 worden toegekend. Figuur A.2 gaat uit van het
aanvraagjaar, terwijl de cijfers die EZK publiceert betrekking hebben op het moment van toekenning van
de kredieten.

SEO ECONOMISCH ONDERZOEK

106

BIJLAGE A

Figuur A. 2

Indeling in toegewezen versus afgewezen aanvragen

Toegewezen
Afgewezen

88

91

58

23

60

32

26

2009

2010

10
2008
Bron:

34
2011

70

51

42

42

2012

120
50

44

37

2013

2014

30

30

2015

2016

19
2017

SEO Economisch Onderzoek o.b.v. CBS/RVO

Figuur A. 3 toont welk bedrag er is gemoeid met alle aanvragen, nu ook inclusief de niet-koppelbare
aanvragen, en welk deel daarvan is toegekend.
Figuur A. 3

Het innovatiekrediet-bedrag piekt in 2012 en neemt vanaf 2015 toe

€ 250.000.000
Toegewezen

Afgewezen

€ 200.000.000

€ 150.000.000

€ 100.000.000

€ 50.000.000

€0

Bron:

2008

2009

2010

2011

2012

2013

2014

2015

2016

2017

SEO Economisch Onderzoek o.b.v. CBS/RVO.nl. De toegewezen bedragen per jaar zijn afgeleid uit RVOgegevens.

A.2 Projectstatussen
De projectstatus van een IK-project vormt de basis waarop het project tot de behandelgroep of
controlegroep 1 behoort. De bedrijven in de behandelgroep hebben een status waarbij zij

SEO ECONOMISCH ONDERZOEK

DATAVERANTWOORDING

107

daadwerkelijk krediet hebben ontvangen. De bedrijven in de controlegroep zijn de afgewezen en
ingetrokken projecten én de projecten die zijn afgewezen nadat het krediet is toegekend maar
vóórdat de eerste uitbetaling plaats heeft gevonden. De projecten met projectstatus PIA hebben
na toekenning elders financiering gevonden, waardoor het Innovatiekrediet niet meer nodig was.
Zij zitten noch in de behandelgroep, noch in controlegroep 1.
Tabel A. 1

De classificatie van projectstatussen naar behandel- of controlegroep

Projectstatus

Behorend tot:

Toelichting

Afgewezen (AFW)

Controlegroep 1

Inhoudelijk afgewezen

Ingetrokken (AIN)

Controlegroep 1

Ingetrokken door aanvrager (voor toekenning)

Beheer (BEH)

Behandelgroep

Beheer/ontwikkeling, nog in de fase van geld
ontvangen

Buiten invordering (BIN)

Behandelgroep

Buiten invordering via curator

Commercieel (COM)

Behandelgroep

Commercieel, voorschot volledig ontvangen,
fase van terugbetalen begonnen

Opeisbaar (EIS)

Behandelgroep

Opeisbaar, voorschot te hoog gebleken, deel
ervan opeisbaar

Aanvrager failliet (FAI)

Behandelgroep

Aanvrager failliet

Kwijtgescholden (KWT)

Behandelgroep

Kwijtgescholden, kwijtschelding door
aanvrager aangevraagd en gehonoreerd

Opgeschort

Behandelgroep

Opgeschort, uitbetaling opgeschort door bijv.
geen tussenrapportage aangeleverd

Project ingetrokken door aanvrager na
toekenning (PIA)

Project ingetrokken door aanvrager na
toekenning vóór eerste uitbetaling

Project ingetrokken na toekenning
(PIN)

Controlegroep 1

Project ontving positieve toekenning, maar
voor eerste uitbetaling toch afgewezen

Volledig afgelost (VAF)

Behandelgroep

Volledig afgelost

Vaststelling (VST)

Behandelgroep

Ambtshalve vaststelling

Bron:

RVO.nl, aangevuld door SEO Economisch Onderzoek (tweede kolom).

A.3 Interpretatie log-modellen
Lineaire en log-log-modellen
Bij het gebruik van een lineair model of een log-log-model zijn de coëfficiënten eenvoudig te
interpreteren. Bij een lineair model houdt x lineair verband met y: wanneer x met 1 toeneemt, dan
neemt y toe met de coëfficiënt van x. In het geval van een dummy (wel of geen Innovatiekrediet)
is de coëfficiënt ook meteen het effect. Bij een loglogmodel is het verband tussen x en y niet lineair,
maar houdt log(y) wel lineair verband met log(x):
log(𝑦𝑦) = 𝑎𝑎 + 𝑏𝑏 ∗ log(𝑥𝑥)

Effecten van dit model zijn niet te interpreteren als een lineaire stijging, maar wel als een marginale,
procentuele stijging. Omschrijven van dit model levert namelijk het volgende op:
𝑦𝑦 = exp(𝑎𝑎) ∗ 𝑥𝑥 𝑏𝑏

SEO ECONOMISCH ONDERZOEK

108

BIJLAGE A

𝑑𝑑𝑑𝑑
𝑦𝑦
= exp(𝑎𝑎) ∗ 𝑏𝑏 ∗ 𝑥𝑥 𝑏𝑏−1 = 𝑏𝑏 ∗
𝑑𝑑𝑑𝑑
𝑥𝑥
𝑑𝑑𝑑𝑑
𝑑𝑑𝑑𝑑
=b∗
𝑦𝑦
𝑥𝑥

Bij een marginale, procentuele stijging van x, stijgt 𝑦𝑦 dus met b ∗ x

Semi-logmodellen: marginale effecten
Bij het gebruik van een semi-log (of ook wel log-level) specificatie is de coëfficiënt minder
eenvoudig, maar wel te interpreteren in termen van marginale effecten. Net als in logmodellen kan
het model in termen van marginale effecten worden herschreven:
log(𝑦𝑦) = 𝑎𝑎 + 𝑏𝑏 ∗ 𝑥𝑥

𝑦𝑦 = exp(𝑎𝑎) ∗ exp(𝑏𝑏 ∗ 𝑥𝑥)

𝑑𝑑𝑑𝑑
= exp(𝑎𝑎) ∗ 𝑏𝑏 ∗ exp(𝑏𝑏 ∗ 𝑥𝑥) = 𝑏𝑏 ∗ 𝑦𝑦
𝑑𝑑𝑑𝑑
𝑑𝑑𝑑𝑑
= 𝑏𝑏 ∗ 𝑑𝑑𝑑𝑑
𝑦𝑦

Bij een marginale, absolute stijging van x, stijgt 𝑦𝑦 relatief met b ∗ x. Bij de schattingen van het effect
van het Innovatiekredietbedrag geldt: elke extra euro zorgt voor een bepaald extra percentage in y.
Maar let wel: dit gaat alleen op voor marginale effecten, dus alleen als dx klein is ten opzichte van
x.
Semi-logmodellen: niet-marginale effecten
Wanneer het effect van een grotere toename berekend moet worden is het effect niet direct op te
maken uit de coëfficiënt. Het niet-lineaire karakter van de log-functie (of beter gezegd exp-functie)
gaat dan een rol spelen. Het effect van een toename van 𝑥𝑥1 naar 𝑥𝑥2 kan dan als volgt worden
berekend:
log(𝑦𝑦) = 𝑎𝑎 + 𝑏𝑏 ∗ 𝑥𝑥

log(𝑦𝑦2 ) − log(𝑦𝑦1 ) = 𝑏𝑏 ∗ (𝑥𝑥2 − 𝑥𝑥1 )
𝑦𝑦2
= exp(𝑏𝑏 ∗ (𝑥𝑥2 − 𝑥𝑥1 ))
𝑦𝑦1

Voorbeeld: een coëfficiënt van 0,3 bij een schatting voor het wel of niet ontvangen van IK zou een
effect betekenen van 30 procent stijging van y wanneer volgens de ‘marginale-effecten-methode’
zou zijn gerekend. Maar een stijging van x van 0 naar 1 mag niet worden geïnterpreteerd als een
marginale stijging. Volgens de formule: 𝑦𝑦2 /𝑦𝑦1 = exp(𝑏𝑏 ∗ (𝑥𝑥2 − 𝑥𝑥1 )) komt hier een hoger
percentage uit:

SEO ECONOMISCH ONDERZOEK

DATAVERANTWOORDING

109

𝑦𝑦2
= exp(0.3 ∗ 1) = 1,350  effect = 35,0%
𝑦𝑦1

Semi-log(y+1)-modellen: marginale effecten
Om ook y=0 mee te kunnen nemen in de analyse kan ervoor worden gekozen om niet log(y)transformatie, maar de log(y+1)-transformatie op te nemen als de te verklaren variabele. De
coëfficiënt hangt dan ook af van het niveau van y. In de marginale-effecten-benadering ziet dit er
als volgt uit:
log(𝑦𝑦 + 1) = 𝑎𝑎 + 𝑏𝑏 ∗ 𝑥𝑥

𝑦𝑦 + 1 = exp(𝑎𝑎) ∗ exp(𝑏𝑏 ∗ 𝑥𝑥)

𝑑𝑑𝑑𝑑
= exp(𝑎𝑎) ∗ 𝑏𝑏 ∗ exp(𝑏𝑏 ∗ 𝑥𝑥) = 𝑏𝑏 ∗ (𝑦𝑦 + 1)
𝑑𝑑𝑑𝑑
𝑑𝑑𝑑𝑑
𝑦𝑦 + 1
= 𝑏𝑏 ∗ 𝑑𝑑𝑑𝑑 ∗
𝑦𝑦
𝑦𝑦

Wanneer y veel groter is dan 1 is zijn de verschillen tussen log(y+1) en log(y) klein. Maar wanneer
y niet veel groter is dan 1 (bijvoorbeeld 10), dan is er al een verschil van 10 procent: (10+1) /10 =
1,1.
Semi-log(y+1)-modellen: niet-marginale effecten
Bij het berekenen van het effect van het wel of niet ontvangen van innovatiekrediet (niet-marginale
effecten) ziet de afleiding er als volgt uit:
log(𝑦𝑦 + 1) = 𝑎𝑎 + 𝑏𝑏 ∗ 𝑥𝑥

log(𝑦𝑦2 + 1) − log(𝑦𝑦1 + 1) = 𝑏𝑏 ∗ (𝑥𝑥2 − 𝑥𝑥1 )
𝑦𝑦2 + 1
= exp(𝑏𝑏 ∗ (𝑥𝑥2 − 𝑥𝑥1 ))
𝑦𝑦1 + 1

𝑦𝑦2 𝑦𝑦1 + 1
1
=
exp(𝑏𝑏 ∗ (𝑥𝑥2 − 𝑥𝑥1 )) −
𝑦𝑦1
𝑦𝑦1
𝑦𝑦1

Voorbeeld: een coëfficiënt van 0,3 bij een schatting voor het wel of niet ontvangen van IK zou een
effect betekenen van:
• 30 procent stijging van y wanneer volgens de ‘marginale-effecten-methode’ van log(y) zou zijn
gerekend;
• 35,0 procent stijging van y wanneer volgens de ‘niet-marginale-effecten-methode’ van log(y)
zou zijn gerekend;
• 33 procent stijging van y wanneer volgens de ‘marginale-effecten-methode’ van log(y+1) zou
zijn gerekend, met een niveau van y = 10.

SEO ECONOMISCH ONDERZOEK

110

BIJLAGE A

Bovenstaande percentages zijn allemaal incorrect bij een log(y+1)-schatting met een y die niet veel
groter is dan 1. In het geval dat y=10 zou het effect van het wel of niet ontvangen van IK bij een
coëfficiënt van 0,3 uitkomen op:
𝑦𝑦2 10 + 1
1
=
exp(0.3 ∗ 1) −
= 1,385  effect = 38,5%
𝑦𝑦1
10
10

Dit betekent dat het effect precies factor
het effect 35 procent was).

𝑦𝑦+1
𝑦𝑦

= 1.1 hoger ligt dan in de log(y)-berekening (waar

Vertaling regressiecoëfficiënten naar effecten
In de tabellen in de hoofdtekst en bijlages zijn de geschatte regressiecoëfficiënten weergegeven.
Door het gebruik van een semi-log(y+1)-model moeten deze schattingen omgerekend worden naar
𝑦𝑦 +1

een procentuele verandering in y door middel van 1

𝑦𝑦1

exp(𝑏𝑏 ∗ (𝑥𝑥2 − 𝑥𝑥1 )) −

1

𝑦𝑦1

, zoals hierboven

uitgelegd. De mediane waardes van de verschillende uitkomstvariabelen voor de behandelgroep
gedurende de gehele onderzoeksperiode dienen als de waarde voor 𝑦𝑦1 .

A.4 Koppeling van databestanden
De data die gebruikt zijn in de analyses van hoofdstuk 3 en 4 zijn afkomstig van RVO.nl, met
daaraan gekoppeld verschillende microdatabestanden die het CBS beschikbaar stelt voor
onderzoek. RVO.nl heeft zijn databestand met de Innovatiekredietaanvragen aangeleverd bij het
CBS, waarna het CBS door middel van de KvK-nummers van de aanvragers de kredietaanvragen
heeft gekoppeld aan het Algemeen Bedrijven Register (ABR). Het gebruikte bedrijfsniveau in de
analyses is de bedrijfseenheid (ook wel BEID genoemd). Er kunnen meerdere KvK-nummers
onder een bedrijfseenheid vallen. Zie het Documentatierapport Algemeen Bedrijven Register voor
een uitgebreide uitleg over bedrijfsniveaus (CBS, 2015).
Tabel A. 2 geeft de databestanden weer die gebruikt zijn in de analyses. Per databestand is
aangegeven welke kenmerken of variabelen afkomstig zijn uit dat bestand en de jaren waarvoor het
bestand beschikbaar was.
Tabel A. 2

Gebruikte databestanden

Databestand

Kenmerken of variabelen

Beschikbaar

ABR

Sector,
werkzame
rechtsvorm, regio

2006-2017

WBSO

S&O-uren, S&O-loonkosten, S&O2006-2016
niet-loonkosten

BTW

Omzet

2007-2016

Baankenmerken

Fte

2006-2016

ABR events

Starter, bedrijfsbeëindiging

2006-2016

GBA

Leeftijd, man/vrouw

2006-2016

Hoogsteopltab

Opleidingsniveau

2006-2015

SEO ECONOMISCH ONDERZOEK

personen,

EVALUATIE INNOVATIEKREDIET 2012 - 2017

111

Bijlage B Tabellen econometrische
analyses
In deze bijlage zijn de tabellen met econometrische analyses opgenomen waarnaar in de hoofdtekst
wordt verwezen. Het gaat om varianten van de hoofdanalyse.

B.1 Niveau-variabelen
In de hoofdanalyse zijn de uitkomstmaten in hun logaritmische vorm opgenomen. Dit heeft als
gevolg dat er naar relatieve verschillen wordt gekeken. Als de uitkomstmaten in hun
oorspronkelijke vorm worden gebruikt, onderzoeken we de absolute of niveauverschillen. De
invloed van grote bedrijven is daardoor groter: een toename van 1.000 S&O-uren op de 10.000 van
een groot bedrijf heeft in een dergelijke analyse bijvoorbeeld 10 keer zoveel invloed als een toename
van 100 S&O-uren op 100 van een klein bedrijf, terwijl relatief gesproken het effect juist veel groter
is bij het kleine bedrijf: 100 procent tegenover 10 procent.
Tabel B. 1 en Tabel B. 2 onderstrepen de resultaten van de hoofdanalyse. Er zijn significante
positieve effecten op S&O-uren en S&O-loonkosten bij hantering van beide controlegroepen,
maar ook voor beide verklarende variabelen. Het ontvangen van Innovatiekrediet levert ongeveer
tussen de 5.000 en 7.100 extra S&O-uren op, en verhoogt de S&O-loonkosten met ongeveer
€ 200.000 tot € 269.000. € 100.000 extra krediet voor het gemiddelde bedrijf op de marge resulteert
in ongeveer 260 tot 350 extra S&O-uren en verhoogt de loonkosten met € 10.000 tot € 13.000.
Tabel B. 3 en Tabel B. 4 wijken af van de hoofdanalyses. Het positieve effect op het aantal FTE is
alleen terug te zien bij de regressie met de kredietomvang als verklarende variabele in combinatie
met controlegroep 2 als controlegroep. Het lijkt er zodoende op dat het effect op het aantal FTE
vooral door kleinere bedrijven komt.

SEO ECONOMISCH ONDERZOEK

112

BIJLAGE B

Tabel B. 1

Het effect van het ontvangen van Innovatiekrediet op de S&O-variabelen, niveauuitkomsten
Controlegroep 1
S&O-uren

S&O-loonkosten

S&O-uren per FTE

Effect IK-dummy

4,959***
(1,503)

1,996***
(0,543)

-0,090
(0,062)

Aantal bedrijven

334

334

334

N

2.657

2.657

2.657

R

0,077

0,117

0,042

Ja, bedrijfs- en tijds-

Ja, bedrijfs- en tijds-

Ja, bedrijfs- en tijds-

2 project

2 project

2e project

2

Fixed effects
Controlevariabelen

e

e

Controlegroep 2
S&O-uren

S&O-loonkosten

S&O-uren per FTE

Effect IK-dummy

7,064***
(1,725)

2,686***
(0,645)

-0,057
(0,062)

Aantal bedrijven

2.462

2.462

2.462

N

17.123

17.123

17.123

R

0,004

0,005

0,076

Ja, bedrijfs- en tijds-

Ja, bedrijfs- en tijds-

Ja, bedrijfs- en tijds-

2 project

2 project

2e project

2

Fixed effects
Controlevariabelen
Bron:

e

e

Data RVO.nl en CBS-microdata, bewerking SEO. *** significant met 1%, ** significant met 5%, * significant
met 10%, de naar bedrijf geclusterde standaardfout is tussen haakjes weergegeven.

SEO ECONOMISCH ONDERZOEK

TABELLEN ECONOMETRISCHE ANALYSES

Tabel B. 2

113

Het effect van de kredietomvang op de S&O-variabelen, niveau-uitkomsten
Controlegroep 1

Effect omvang krediet

S&O-uren

S&O-loonkosten

S&O-uren per FTE

0,259**
(0,117)

0,100***
(0,035)

-0,002
(0,002)

Aantal bedrijven

331

331

331

N

2.624

2.624

2.624

R2

0,070

0,106

0,039

Ja, bedrijfs- en tijds-

Ja, bedrijfs- en tijds-

Ja, bedrijfs- en tijds-

Nee

Nee

Nee

S&O-uren

S&O-loonkosten

S&O-uren per FTE

Effect omvang krediet

0,347***
(0,124)

0,128***
(0,030)

-0,001
(0,002)

Aantal bedrijven

2.462

2.462

2.462

N

17.123

17.123

17.123

R2

0,004

0,005

0,075

Ja, bedrijfs- en tijds-

Ja, bedrijfs- en tijds-

Ja, bedrijfs- en tijds-

Nee

Nee

Nee

Fixed effects
Controlevariabelen

Controlegroep 2

Fixed effects
Controlevariabelen
Bron:

Data RVO.nl en CBS-microdata, bewerking SEO. *** significant met 1%, ** significant met 5%, * significant
met 10%, de naar bedrijf geclusterde standaardfout is tussen haakjes weergegeven.

SEO ECONOMISCH ONDERZOEK

114

BIJLAGE B

Tabel B. 3

De bredere effecten van het ontvangen van Innovatiekrediet, niveau-uitkomsten
Controlegroep 1

Effect IK-dummy

Omzet

Omzet per FTE

Fte

2,015
(16,21)

-0,293
(0,261)

12,01
(8,527)

Aantal bedrijven

331

331

331

N

2.474

2.474

2.624

R2

0,021

0,006

0,022

Ja, bedrijfs- en tijds-

Ja, bedrijfs- en tijds-

Ja, bedrijfs- en tijds-

2e project

2e project

2e project

Fixed effects
Controlevariabelen

Controlegroep 2
Omzet

Omzet per FTE

Fte

Effect IK-dummy

9,109
(11,45)

-0,181
(0,267)

18,71*
(11,18)

Aantal bedrijven

2.459

2.459

2.462

N

15.956

15.956

17.123

R2

0,002

0,001

0,002

Ja, bedrijfs- en tijds-

Ja, bedrijfs- en tijds-

Ja, bedrijfs- en tijds-

2e project

2e project

2e project

Fixed effects
Controlevariabelen
Bron:

Data RVO.nl en CBS-microdata, bewerking SEO. *** significant met 1%, ** significant met 5%, * significant
met 10%, de naar bedrijf geclusterde standaardfout is tussen haakjes weergegeven.

SEO ECONOMISCH ONDERZOEK

TABELLEN ECONOMETRISCHE ANALYSES

Tabel B. 4

115

De bredere effecten van de kredietomvang, niveau-uitkomsten
Controlegroep 1

Effect omvang krediet

Omzet

Omzet per FTE

Fte

-0,068
(0,588)

-0,015
(0,015)

0,191
(0,153)

Aantal bedrijven

334

334

334

N

2.504

2.504

2.657

R2

0,017

0,007

0,021

Ja, bedrijfs- en tijds-

Ja, bedrijfs- en tijds-

Ja, bedrijfs- en tijds-

Nee

Nee

Nee

Fixed effects
Controlevariabelen

Controlegroep 2
Omzet

Omzet per FTE

Fte

Effect omvang krediet

0,212
(0,487)

-0,011
(0,014)

0,442**
(0,177)

Aantal bedrijven

2.462

2.462

2.465

N

15.956

15.956

17.156

R2

0,002

0,001

0,002

Ja, bedrijfs- en tijds-

Ja, bedrijfs- en tijds-

Ja, bedrijfs- en tijds-

Nee

Nee

Nee

Fixed effects
Controlevariabelen
Bron:

Data RVO.nl en CBS-microdata, bewerking SEO. *** significant met 1%, ** significant met 5%, * significant
met 10%, de naar bedrijf geclusterde standaardfout is tussen haakjes weergegeven.

B.2 Heterogene effecten gemeten naar kredietomvang
In de hoofdanalyse is uitgegaan van een homogeen behandeleffect. Dit betekent dat voor alle
bedrijven het effect van het ontvangen van Innovatiekrediet gelijk is. Dit hoeft niet het geval te
zijn. Daarom onderzoekt Tabel B. 5 of er heterogene effecten zijn. De IK-bedrijven zijn opgedeeld
in vier kwartielen. Het eerste kwartiel bevat de bedrijven met de 25 procent kleinste projecten qua
kredietomvang, het tweede kwartiel bevat de volgende 25 procent bedrijven, enzovoort.
Het blijkt dat er wel degelijk verschillen zijn tussen de kwartielen. Tabel B. 5 laat zien dat in geval
van controlegroep 1 alleen de bedrijven in het tweede kwartiel significant meer S&O realiseren.
Deze bedrijven hebben ongeveer 63,6 procent meer uren, wat tevens de grootste puntschatting is
van de vier groepen. Opvallend bij de werkgelegenheid (FTE) is dat de puntschatting voor de alle
kwartielen significant is. Het effect voor bedrijven in het tweede kwartiel is hierbij het grootst. Een
verklaring voor het vinden van minder significante effecten bij S&O-uren is dat het opsplitsen in
groepen de aantallen kleiner maakt, en daardoor de standaardfouten groter.
In geval van controlegroep 2 zijn de resultaten vergelijkbaar, maar hier zijn alle schattingen
significant. Het tweede kwartiel heeft de grootste puntschatting bij de S&O-uren specificatie (111,2
procent meer uren). Bij de werkgelegenheid (FTE) geldt dat ook in deze controlegroep bedrijven
in het tweede en vierde kwartiel de hoogste puntschattingen hebben.

SEO ECONOMISCH ONDERZOEK

116

BIJLAGE B

Tabel B. 5

Het effect van het ontvangen van Innovatiekrediet, opgesplitst naar kwartielen omvang
krediet
Controlegroep 1
Log(S&O-uren)

Log(FTE)

Effect IK-dummy eerste kwartiel

0,091
(0,131)

0,176**
(0,079)

Effect IK-dummy tweede kwartiel

0,443**
(0,208)

0,335***
(0,117)

Effect IK-dummy derde kwartiel

0,249
(0,194)

0,226
(0,159)

Effect IK-dummy vierde kwartiel

0,063
(0,172)

0,307**
(0,133)

Aantal bedrijven

331

331

N

2.624

2.624

R2

0,071

0,068

Ja, bedrijfs- en tijds-

Ja, bedrijfs- en tijds-

2e project

2e project

Fixed effects
Controlevariabelen

Controlegroep 2
Log(S&O-uren)

Log(FTE)

Effect IK-dummy eerste kwartiel

0,388***
(0,128)

0,383***
(0,066)

Effect IK-dummy tweede kwartiel

0,680***
(0,203)

0,497***
(0,118)

Effect IK-dummy derde kwartiel

0,508**
(0,198)

0,406**
(0,160)

Effect IK-dummy vierde kwartiel

0,368**
(0,154)

0,516***
(0,120)

Aantal bedrijven

2.462

2.462

N

17.123

17.123

R2

0,064

0,039

Ja, bedrijfs- en tijds-

Ja, bedrijfs- en tijds-

2e project

2e project

Fixed effects
Controlevariabelen
Bron:

Data RVO.nl en CBS-microdata, bewerking SEO. *** significant met 1%, ** significant met 5%, * significant
met 10%. De naar bedrijf geclusterde standaardfout is tussen haakjes weergegeven.

B.3 Verschillen klinische en technische projecten
Deze bijlage onderzoekt of het effect van het Innovatiekrediet verschilt voor klinische en
technische projecten. Er zijn aanwijzingen dat het effect op S&O-uren en werkgelegenheid sterker
is bij technische projecten. Zo is bij de hantering van de eerste controlegroep de IK-dummy alleen
significant voor technische projecten. Daarnaast heeft de kredietomvang vooral bij de technische
projecten een significant effect op de uitkomstvariabelen. Hierbij moet gezegd worden dat het
moeilijker is om significante effecten voor klinische projecten te vinden, omdat er minder klinische
projecten zijn. Dit vertaalt zich in hogere standaardfouten bij klinische projecten. Echter zijn de

SEO ECONOMISCH ONDERZOEK

TABELLEN ECONOMETRISCHE ANALYSES

117

puntschattingen voor technische projecten groter, wat erop duidt dat technische projecten meer
effect zouden kunnen hebben.
Bij kredietomvang zit er meer variatie in de verklarende variabele doordat het een continue
variabele is, waardoor de standaardfout gelijk kan zijn ondanks dat er minder klinische projecten
zijn. Dit draagt bij aan het idee dat het Innovatiekrediet bij technische projecten effectiever is in
het creëren van meer speur- en ontwikkelingswerk en werkgelegenheid.
Tabel B. 6

Het effect van het ontvangen van Innovatiekrediet voor klinische en technische
projecten
Controlegroep 1
Log(S&O-uren)

Log(FTE)

Effect IK-dummy
klinische projecten

0,042
(0,161)

0,245**
(0,119)

Effect IK-dummy
technische projecten

0,304***
(0,113)

0,280***
(0,084)

Aantal bedrijven

331

331

N

2.624

2.624

R2

0,071

0,067

Ja, bedrijfs- en tijds-

Ja, bedrijfs- en tijds-

2e project

2e project

Fixed effects
Controlevariabelen

Controlegroep 2
Log(S&O-uren)

Log(FTE)

Effect IK-dummy
klinische projecten

0,375**
(0,156)

0,472***
(0,118)

Effect IK-dummy
technische projecten

0,562***
(0,105)

0,464***
(0,077)

Aantal bedrijven

2.462

2.462

N

17.123

17.123

R2

0,064

0,039

Ja, bedrijfs- en tijds-

Ja, bedrijfs- en tijds-

2e project

2e project

Fixed effects
Controlevariabelen
Bron:

Data RVO.nl en CBS-microdata, bewerking SEO. *** significant met 1%, ** significant met 5%, * significant
met 10%, de naar bedrijf geclusterde standaardfout is tussen haakjes weergegeven.

SEO ECONOMISCH ONDERZOEK

118

BIJLAGE B

Tabel B. 7

Het effect van de kredietomvang voor klinische en technische projecten
Controlegroep 1
Log(S&O-uren)

Log(FTE)

Effect krediet omvang
klinische projecten

-0,002
(0,004)

0,003
(0,003)

Effect krediet omvang
technische projecten

0,013***
(0,004)

0,014***
(0,004)

Aantal bedrijven

334

334

N

2.657

2.657

R2

0,068

0,073

Ja, bedrijfs- en tijds-

Ja, bedrijfs- en tijds-

Nee

Nee

Fixed effects
Controlevariabelen

Controlegroep 2
Log(S&O-uren)

Log(FTE)

Effect krediet omvang
klinische projecten

0,004
(0,004)

0,009***
(0,003)

Effect krediet omvang
technische projecten

0,021***
(0,004)

0,021***
(0,004)

Aantal bedrijven

2.465

2.465

N

17.156

17.156

R2

0,060

0,038

Ja, bedrijfs- en tijds-

Ja, bedrijfs- en tijds-

Nee

Nee

Fixed effects
Controlevariabelen
Bron:

Data RVO.nl en CBS-microdata, bewerking SEO. *** significant met 1%, ** significant met 5%, * significant
met 10%, de naar bedrijf geclusterde standaardfout is tussen haakjes weergegeven.

B.4 Niet-loonkosten meenemen
Vanaf 2012 is het in de WBSO ook mogelijk om niet-loonkosten te verrekenen in de
belastingaangifte. Van 2012 tot en met 2015 wat dit geregeld in de Research & Developmentaftrek
(RDA). Sinds 2016 is de RDA geïntegreerd in de WBSO. Het toevoegen van de niet-loonkosten
aan de loonkosten zorgt voor een groter effect van het ontvangen van Innovatiekrediet op de S&Okosten dan wanneer alleen de loonkosten worden meegenomen. Hierbij is wel van toepassing dat
alleen de jaren vanaf 2012 meegenomen worden aangezien vanaf dat jaar geregistreerd staat of
bedrijven niet-loonkosten hebben gemaakt. In deze periode is het effect op de niet-loonkosten
groter dan op de loonkosten. Het effect op S&O-uitgaven, dat wil zeggen zowel de loonkosten als
de niet-loonkosten, is het grootst. Zie Tabel B. 8.

SEO ECONOMISCH ONDERZOEK

TABELLEN ECONOMETRISCHE ANALYSES

Tabel B. 8

119

Het effect van het ontvangen van Innovatiekrediet is groter op de niet-loonkosten dan
op de loonkosten
Controlegroep 1
Log(S&O-loonkosten)

Log(S&O-nietloonkosten)

Log(S&O-uitgaven)

Effect IK-dummy

0,134*
(0,076)

0,186**
(0,083)

0,216**
(0,098)

Aantal bedrijven

315

315

315

N

1.437

1.437

1.437

R2

0,024

0,022

0,022

Ja, bedrijfs- en tijds-

Ja, bedrijfs- en tijds-

Ja, bedrijfs- en tijds-

2 project

2 project

2e project

Fixed effects
Controlevariabelen

e

e

Controlegroep 2
Log(S&O-loonkosten)

Log(S&O-nietloonkosten)

Log(S&O-uitgaven)

Effect IK-dummy

0,106
(0,076)

0,166**
(0,078)

0,176*
(0,096)

Aantal bedrijven

2.150

2.150

2.150

N

9.053

9.053

9.053

R2

0,023

0,025

0,017

Ja, bedrijfs- en tijds-

Ja, bedrijfs- en tijds-

Ja, bedrijfs- en tijds-

2 project

2 project

2e project

Fixed effects
Controlevariabelen
Bron:

e

e

Data RVO.nl en CBS-microdata, bewerking SEO. *** significant met 1%, ** significant met 5%, * significant
met 10%, de naar bedrijf geclusterde standaardfout is tussen haakjes weergegeven.

B.5 Omzet en FTE in de commerciële fase
In enkele van uitgevoerde hoofdanalyses is te zien dat de omzet van bedrijven direct toeneemt (en
in latere jaren niet). Dat is opmerkelijk, aangezien omzetstijging pas verwacht wordt als het product
ontwikkeld is en het bedrijf in de commerciële fase terechtkomt. Als robuustheidsanalyse is
gekeken of er effecten optreden wanneer de behandelperiode gelijk wordt gezet aan de periode
waarin bedrijven de commerciële fase in gaan. Merk op dat hier alleen bedrijven meegenomen
worden die de commerciële fase al hebben bereikt. Het gaat dus om een onderdeel van de
onderzoeksgroep gebruikt in de hoofdanalyses. Zie Tabel B. 9.

SEO ECONOMISCH ONDERZOEK

120

BIJLAGE B

Tabel B. 9

Vanaf de commerciële fase is er geen effect op de omzet van bedrijven
Controlegroep 1

Effect IK-dummy in
commerciële fase

Omzet

Omzet per FTE

Fte

0,049
(0,136)

0,051
(0,055)

0,107
(0,090)

Aantal bedrijven

251

251

251

N

1874

1874

1992

R2

0,020

0,009

0,028

Ja, bedrijfs- en tijds-

Ja, bedrijfs- en tijds-

Ja, bedrijfs- en tijds-

Nee

Nee

Nee

Fixed effects
Controlevariabelen

Controlegroep 2
Omzet

Omzet per FTE

Fte

Effect IK-dummy in
commerciële fase

0,132
(0,127)

0,050
(0,052)

0,265***
(0,083)

Aantal bedrijven

2379

2379

2379

N

15.326

15.326

16.491

R2

0,004

0,011

0,038

Ja, bedrijfs- en tijds-

Ja, bedrijfs- en tijds-

Ja, bedrijfs- en tijds-

Nee

Nee

Nee

Fixed effects
Controlevariabelen
Bron:

Data RVO.nl en CBS-microdata, bewerking SEO. *** significant met 1%, ** significant met 5%, * significant
met 10%, de naar bedrijf geclusterde standaardfout is tussen haakjes weergegeven.

B.6 Effecten in de ontwikkelfase
In de hoofdanalyses is verondersteld dat de effecten van Innovatiekrediet doorlopen ook nadat het
bedrijf in de commerciële fase terecht is gekomen. Mogelijk vinden S&O-uren met name in de
ontwikkelfase een effect van het ontvangen van Innovatiekrediet. Als robuustheidsanalyse is
daarom gekeken of er effecten optreden wanneer de behandelperiode wordt beperkt tot alleen de
ontwikkelfase. De schattingen vallen hierdoor hoger uit dan in de hoofdanalyse. Zie Tabel B. 8.

SEO ECONOMISCH ONDERZOEK

TABELLEN ECONOMETRISCHE ANALYSES

Tabel B. 10

121

Het effect op de S&O-uitkomsten is groter gedurende de ontwikkelfase dan gedurende
de ontwikkelfase en commerciële fase
Controlegroep 1
Log(S&O-uren)

Log(S&O-loonkosten)

Log(S&O-uren per FTE)

Effect IK-dummy in
ontwikkelfase

0,292***
(0,074)

0,255***
(0,052)

0.013
(0,024)

Aantal bedrijven

331

331

331

N

2.624

2.624

2.624

R2

0,068

0,115

0,044

Ja, bedrijfs- en tijds-

Ja, bedrijfs- en tijds-

Ja, bedrijfs- en tijds-

Nee

Nee

Nee

Fixed effects
Controlevariabelen

Controlegroep 2
Log(S&O-uren)

Log(S&O-loonkosten)

Log(S&O-uren per FTE)

Effect IK-dummy in
ontwikkelfase

0,533***
(0,070)

0,405***
(0,051)

0.052**
(0,024)

Aantal bedrijven

2.462

2.462

2.462

N

17.123

17.123

17.123

R2

0,061

0,025

0,115

Ja, bedrijfs- en tijds-

Ja, bedrijfs- en tijds-

Ja, bedrijfs- en tijds-

Nee

Nee

Nee

Fixed effects
Controlevariabelen
Bron:

Data RVO.nl en CBS-microdata, bewerking SEO. *** significant met 1%, ** significant met 5%, * significant
met 10%, de naar bedrijf geclusterde standaardfout is tussen haakjes weergegeven.

B.7 Common trend
De common trend aanname stelt dat er geen trendmatige verschillen mogen zijn tussen behandelen controlegroep. Deze verschillen zijn te onderzoeken door variabelen toe te voegen aan het
regressiemodel die deze verschillen vóór de behandelperiode kunnen meten. Als een bedrijf
bijvoorbeeld in 2012 een aanvraag heeft gedaan (t=0) dan zijn in een regressieanalyse
dummyvariabelen opgenomen die jaar t=0 t=-1, t=-2, enz. en t=1, t=2, enz. aangeven. Het
aangevulde regressiemodel voor fixed effects ziet er als volgt uit:
𝑌𝑌𝑖𝑖𝑖𝑖 = 𝛼𝛼 + 𝛽𝛽0 (𝑡𝑡0 )𝑖𝑖𝑖𝑖 + 𝛽𝛽−1 (𝑡𝑡−1 )𝑖𝑖𝑖𝑖 + 𝛽𝛽−2 (𝑡𝑡−2 )𝑖𝑖𝑖𝑖 + ⋯ + 𝛽𝛽1 (𝑡𝑡1 )𝑖𝑖𝑖𝑖 + 𝛽𝛽2 (𝑡𝑡2 )𝑖𝑖𝑖𝑖 + ⋯
+ 𝜁𝜁−1 (𝑡𝑡−1)𝑖𝑖𝑖𝑖 ∗ 𝑡𝑡𝑡𝑡𝑡𝑡𝑡𝑡𝑡𝑡𝑡𝑡𝑡𝑡𝑡𝑡𝑡𝑡𝑖𝑖𝑖𝑖 + 𝜁𝜁−2 (𝑡𝑡−2 )𝑖𝑖𝑖𝑖 ∗ 𝑡𝑡𝑡𝑡𝑡𝑡𝑡𝑡𝑡𝑡𝑡𝑡𝑡𝑡𝑡𝑡𝑡𝑡𝑖𝑖𝑖𝑖 + ⋯ + 𝜁𝜁1 (𝑡𝑡1 )𝑖𝑖𝑖𝑖
∗ 𝑡𝑡𝑡𝑡𝑡𝑡𝑡𝑡𝑡𝑡𝑡𝑡𝑡𝑡𝑡𝑡𝑡𝑡𝑖𝑖𝑖𝑖 + 𝜁𝜁2 (𝑡𝑡2 )𝑖𝑖𝑖𝑖 ∗ 𝑡𝑡𝑡𝑡𝑡𝑡𝑡𝑡𝑡𝑡𝑡𝑡𝑡𝑡𝑡𝑡𝑡𝑡𝑖𝑖𝑖𝑖 + ⋯ + 𝑋𝑋𝑖𝑖𝑖𝑖′ 𝛾𝛾 + 𝛿𝛿𝑡𝑡 + 𝜀𝜀𝑖𝑖𝑖𝑖 .

De coëfficiënten 𝜁𝜁−1 , 𝜁𝜁−2 enz. geven aan als er verschillen zijn tussen de behandel- en
controlegroep in periode t=-1, t=-2 enz. respectievelijk???. Zijn deze verschillen significant, dan
betekent dit dat er geen of in mindere mate een common trend is in de aanloop naar de
behandelperiode.
Bij de common trendtoets voor de difference-in-difference-regressie moet worden gecontroleerd
voor verschillen tussen treatment- en controlegroep door de variabele 𝑡𝑡𝑡𝑡𝑡𝑡𝑡𝑡𝑡𝑡𝑡𝑡𝑑𝑑𝑖𝑖𝑖𝑖 op te nemen.
Daarnaast hebben de controlebedrijven in de diff-in-diff-setting ook een treatmentperiode (vanaf

SEO ECONOMISCH ONDERZOEK

122

BIJLAGE B

het moment van afwijzen), daarom verandert 𝑡𝑡𝑡𝑡𝑡𝑡𝑡𝑡𝑡𝑡𝑡𝑡𝑡𝑡𝑡𝑡𝑡𝑡𝑖𝑖𝑖𝑖 in 𝑡𝑡𝑡𝑡𝑡𝑡𝑡𝑡𝑡𝑡𝑡𝑡𝑑𝑑𝑖𝑖𝑖𝑖 ∗ 𝑡𝑡𝑡𝑡𝑡𝑡𝑡𝑡𝑡𝑡𝑡𝑡𝑡𝑡𝑡𝑡𝑡𝑡𝑖𝑖𝑖𝑖 . De
vergelijking wordt dan:
𝑌𝑌𝑖𝑖𝑖𝑖 = 𝛼𝛼 + 𝛽𝛽0 (𝑡𝑡0 )𝑖𝑖𝑖𝑖 + 𝛽𝛽−1 (𝑡𝑡−1 )𝑖𝑖𝑖𝑖 + 𝛽𝛽−2 (𝑡𝑡−2 )𝑖𝑖𝑖𝑖 + ⋯ + 𝛽𝛽1 (𝑡𝑡1 )𝑖𝑖𝑖𝑖 + 𝛽𝛽2 (𝑡𝑡2 )𝑖𝑖𝑖𝑖 + ⋯
+𝜂𝜂 ∗ 𝑡𝑡𝑡𝑡𝑡𝑡𝑡𝑡𝑡𝑡𝑡𝑡𝑑𝑑𝑖𝑖𝑡𝑡 + 𝜁𝜁−1 (𝑡𝑡−1 )𝑖𝑖𝑖𝑖 ∗ 𝑡𝑡𝑡𝑡𝑡𝑡𝑡𝑡𝑡𝑡𝑡𝑡𝑑𝑑𝑖𝑖𝑖𝑖 ∗ 𝑡𝑡𝑡𝑡𝑡𝑡𝑡𝑡𝑡𝑡𝑡𝑡𝑡𝑡𝑡𝑡𝑡𝑡𝑖𝑖𝑖𝑖 + 𝜁𝜁−2 (𝑡𝑡−2 )𝑖𝑖𝑖𝑖 ∗ 𝑡𝑡𝑡𝑡𝑡𝑡𝑡𝑡𝑡𝑡𝑡𝑡𝑑𝑑𝑖𝑖𝑖𝑖
∗ 𝑡𝑡𝑡𝑡𝑡𝑡𝑡𝑡𝑡𝑡𝑡𝑡𝑡𝑡𝑡𝑡𝑡𝑡𝑖𝑖𝑖𝑖 + ⋯ + 𝜁𝜁1 (𝑡𝑡1)𝑖𝑖𝑖𝑖 ∗ 𝑡𝑡𝑡𝑡𝑡𝑡𝑡𝑡𝑡𝑡𝑡𝑡𝑑𝑑𝑖𝑖𝑖𝑖 ∗ 𝑡𝑡𝑡𝑡𝑡𝑡𝑡𝑡𝑡𝑡𝑡𝑡𝑡𝑡𝑡𝑡𝑡𝑡𝑖𝑖𝑖𝑖 + 𝜁𝜁2 (𝑡𝑡2 )𝑖𝑖𝑖𝑖
∗ 𝑡𝑡𝑡𝑡𝑡𝑡𝑡𝑡𝑡𝑡𝑡𝑡𝑑𝑑𝑖𝑖𝑖𝑖 ∗ 𝑡𝑡𝑡𝑡𝑡𝑡𝑡𝑡𝑡𝑡𝑡𝑡𝑡𝑡𝑡𝑡𝑡𝑡𝑖𝑖𝑖𝑖 + ⋯ + 𝑋𝑋𝑖𝑖𝑖𝑖′ 𝛾𝛾 + 𝛿𝛿𝑡𝑡 + 𝜀𝜀𝑖𝑖𝑖𝑖 .

Wederom geven 𝜁𝜁−1 , 𝜁𝜁−2 enz. aan of er een common trend is.

Figuur B. 1 en Figuur B. 2 laten de uitkomsten van deze common trendtoets zien voor de fixed
effects-regressie en de difference-in-differences-regressie met controlegroep 1, voor de uitkomstvariabele S&Ouren. Bij de fixed effects regressie is er alleen op t-3 een (net) significant verschil, bij diff-in-diff bij
t-1. Naar verwachting heeft een verschil vlak voor de behandelperiode meer bias tot gevolg dan een
verschil verder weg van de behandelperiode.
Figuur B. 1

Uitkomsten common trend toets fixed effects regressie bij S&O-uren

0,8
0,6
0,4
0,2
0
-0,2
-0,4
-0,6
-0,8
Bron:

Data RVO.nl en CBS-microdata, bewerking SEO. De verticale lijn geeft het begin van de behandelperiode
weer.

SEO ECONOMISCH ONDERZOEK

TABELLEN ECONOMETRISCHE ANALYSES

Figuur B. 2

123

Uitkomsten common trendtoets diff-in-diff-regressie bij S&O-uren

0,8
0,6
0,4
0,2
0
-0,2
-0,4
-0,6
-0,8
Bron:

Data RVO.nl en CBS-microdata, bewerking SEO. De verticale lijn geeft het begin van de behandelperiode
weer.

Voor de overige uitkomstvariabelen (niet separaat weergegeven) geldt bij de fixed effects regressie met
controlegroep 1 dat de common trend aanname bij S&O-uren per FTE niet geldt, dat de common
trend aanname bij S&O-loonkosten in mindere mate geldt dan bij S&O-uren en dat de common
trend aanname bij werkgelegenheid (FTE) in ongeveer gelijke mate geldt als bij S&O-uren. Bij de
diff-in-diff regressie met controlegroep 1 geldt dat bij S&O-loonkosten en S&O-uren per FTE de common
trend aanname niet geldt en bij omzet per FTE en FTE wel lijkt te gelden.

SEO ECONOMISCH ONDERZOEK

EVALUATIE INNOVATIEKREDIET 2012 - 2017

125

Bijlage C Geïnterviewden en deelnemers
expertsessies
Deze bijlage geeft het overzicht van de gesprekspartners in de interviews en de expertsessies. In
totaal zijn er 33 interviews afgenomen en hebben de expertsessies 13 en 10 deelnemers gehad. Voor
de betrokken bedrijven en private financiers staan alleen de organisatienamen vermeld om de
privacy van deze gesprekspartners te beschermen.
Gesprekspartners voor de interviews
Type gesprekspartner

Gesprekspartners

Aantal gesprekken

Johanneke Henstra
Ministerie van Economische Zaken
Jan Dexel
en Klimaat
Bertholt Leeftink

2

RVO.nl en adviescommissie

Bas Kruiderink
Christine de Oliviera
Martin Duits
Edwin Paardekooper
Adviescommissie (4 leden)

5

Financiers

Innovation Industries
HenQ
Biogeneration Ventures
NVP
Inkef Capital
Angel investeerder
HTSM Venture Fund
Oost NL

8

Bedrijven

Avantium
Cytuvax
DENSsolutions
G-therapeutics
Isobionics
LanthioPep
LRSystems
Methods2Business
OsteoPharma
Snocom
Solynta
SynAffix

12

Sector-/belangenorganisaties

Rob Wolthuis (mkb NL)
Wieteke Wouters en Fabian Pruissen (HollandBio)
Geert Huizinga en Renze Blokand (FME)
Onno de Vreede (VNCI) en Thijs Burgers
(ChemieLink)
Rene Corbijn (Nederland-ICT)

6

SEO ECONOMISCH ONDERZOEK

126

BIJLAGE C

Gesprekspartners voor de expertsessie met bedrijven
Type gesprekspartner Gesprekspartners

Bedrijven

AIMM therapeutics
Levitech
Dimanex
Gadeta
Qorvo
Wize noze
Demcon
Semiotic labs
Crossbeta
Micreos
Cristal Therapeutics
Robin Radar
Delmic

Gesprekspartners voor de expertsessie met het bredere veld van belanghebbenden
Type gesprekspartner

Gesprekspartners

Ministerie van Economische Zaken en Klimaat Johanneke Henstra
Hamza Kacha
RVO.nl en adviescommissie

Arnold Sneekes
Christine de Oliviera
Adviescommissie (2 leden)

Financiers

NVP

Bedrijven

Cytuvax BV
LR Systems B.V.
Robot Care Systems

Sector-/belangenorganisaties

Fabian Pruissen (HollandBio)

SEO ECONOMISCH ONDERZOEK

EVALUATIE INNOVATIEKREDIET 2012 - 2017

127

Bijlage D Samenstelling
begeleidingscommissie en
projectgroep
Deze evaluatie werd begeleid door een begeleidingscommissie en door een projectgroep vanuit
EZK en RVO.nl. De leden hiervan staan hieronder vermeld.
Begeleidingscommissie:
• Feite Hofman (voorzitter) (OCW)
• Roy Thurik (Erasmus Universiteit)
• Martin Carree (Universiteit Maastricht)
• Jan Cobbenhagen (Adviescommissie Vroegefasefinanciering)
• Peter van Tilburg (gebruiker Innovatiekrediet)
• Karen van der Wiel (CPB)
• Rob Wolthuis (VNO-NCW/MKB NL)
• Thomas Grosfeld (VNO-NCW/MKB NL)
• Johanneke Henstra (EZK)
• Hamza Kacha (EZK, secretaris)
Projectgroep:
• Johanneke Henstra (EZK)
• Hamza Kacha (EZK)
• Piet Donselaar (EZK)
• Jeroen Doorman (EZK)
• Arnold Sneekes (RVO.nl)
• Bas Kruiderink (RVO.nl)
• Rob Cretskens (RVO.nl)

SEO ECONOMISCH ONDERZOEK

EVALUATIE INNOVATIEKREDIET 2012 - 2017

129

Bijlage E Enquêtevragen
Deze bijlage geeft het overzicht van de onderwerpen die in de enquête aan bedrijven zijn
voorgelegd (zowel toegewezen als afgewezen aanvragers).
Enquête-onderwerpen
Onderwerp

Deelonderwerpen

Aanvraagproces

Tijdsbesteding
Doorlooptijd
Vergelijking met private financiers
Quickscan
Ondersteuning vanuit RVO
Bekendheid Innovatiekrediet
Intermediairs
Voorwaarden/selectiecriteria
Communicatie RVO

Projectuitvoering

Uitvoerende partijen
Voortgang
Toegevoegde waarde Innovatiekrediet
Vervolgstappen
Planning
Projectbegroting

Financiering

Financieringsbronnen
Andere publieke regelingen
Rondkrijgen projectfinanciering
Voorwaardes private financiers

Uitvoering Innovatiekrediet

Aanvraagproces
Beheerproces (tijdens ontwikkelingsfase)
Administratieve lasten

Resultaten

Patenten
Nieuwe producten, diensten en processen
Omzetaandeel nieuwe producten, diensten en processen

Externe effecten

Kennisoverdracht
Samenwerking
Gebruik projectresultaten

Verbeteringsmogelijkheden

Aanbevelingen

SEO ECONOMISCH ONDERZOEK

EVALUATIE INNOVATIEKREDIET 2012 - 2017

131

Bijlage F Opzet interviews en expertsessies
Deze bijlage geeft het overzicht van de vragen die aan de gesprekspartners in de interviews en de
workshop zijn voorgelegd. In het overzicht zijn de primaire onderwerpen genoemd van de
interviews die aan bod zijn gekomen voor de verschillende type gesprekspartners.
Onderwerpen van de interviews
Onderwerp

EZK

RVO*

Beleidsdoelen en opzet regeling

x

x

Doelgroep/sectoren

x

x

Gebruikerservaringen
x

Financieringsbeslissing
Risicoprofiel/rente
S&O-inspanningen

x

x

S&O-uitkomsten

x

x

Vervolgfinanciering en
marktintroductie

x

Andere financieringsmiddelen

x

Marktfalen en het ecosysteem

x

Risicospreiding, portefeuille en
upside

x

Aanbevelingen

x

x
x

x

x
x

x

x

x

x

x

x
x

x
x

x

Sector-/belangenorg.
x

x
x

Bedrijven

x
x

Uitvoering

*

Financiers

x

x

x

x

x

x

x
x

x

x

x

Inclusief adviescommissie

Onderwerpen van de expertsessie met bedrijven
Expertsessie

Onderwerpen

Met bedrijven

Algemene blik en feedback op het Innovatiekrediet in de context van de projecten
van bedrijven, waaronder het innovatieproces en de vervolgfase, sectorale
verschillen, aantrekken van private en publieke financiering en de slagingskans
van het project in technische en economische zin.
Externe effecten met de nadruk op kennisoverdracht
Verbetermogelijkheden

Met het bredere veld aan
belanghebbenden

Stellingen en discussiepunten rondom de conclusies van de evaluatie
Stellingen en discussiepunten rondom de aanbevelingen van de evaluatie

SEO ECONOMISCH ONDERZOEK