Tweede Kamer der Staten-Generaal

2

Vergaderjaar 2012–2013

33 497

Initiatiefnota van de leden Anne Mulder en
Michiel van Veen over patiëntveiligheid

Nr. 2

INITIATIEFNOTA
De Nederlandse gezondheidszorg staat er bij internationale vergelijking
goed voor. De toegankelijkheid is uitstekend, de kwaliteit op veel
onderdelen bovengemiddeld. Burgers zijn positief over de zorg en hebben
een groot vertrouwen in de individuele zorgverleners.
In 2008 had 2,9% van de opgenomen patiënten te maken met schade die
mogelijk te vermijden was (potentieel vermijdbare schade). In 1600 tot
2360 sterftegevallen heeft potentieel vermijdbare schade mede bijgedragen aan het overlijden van de patiënt.
Deze cijfers zijn reden voor de indieners om de veiligheid van zorg hoger
op de professionele, maatschappelijke en politieke agenda te zetten.
Met deze initiatiefnota doen de indienersvoorstellen om de veiligheid voor
patiënten te vergroten. Tegelijkertijd moeten patiënten er op kunnen
vertrouwen dat zij bij vermijdbare medische schade hun recht kunnen
halen.
Fouten zullen nooit volledig te voorkomen zijn. Maar patiënten hebben er
recht op dat alles op alles wordt gezet om het aantal fouten zo veel
mogelijk te beperken. Daar waar in industriële sectoren als de luchtvaart
en de petrochemie al een veiligheidscultuur bestaat, kent de gezondheidszorg haar eigen dynamiek. Zieke patiënten moeten vaak risicovolle
behandelingen ondergaan waarin medisch specialistische teams
dillema’s, diagnoses en behandelmethodes afwegen.
Het uiteindelijke risico voor de patiënt moet verkleind worden waarbij de
veiligheidscultuur integraal onderdeel wordt van normaal professioneel
werken.
Naast het vergroten van de veiligheid, is het vergroten van het
vertrouwen van burgers dat ze in het geval van een (vermoeden van)
medische misser hun recht kunnen halen belangrijk. Het huidige systeem
van toezicht, recht en tuchtrecht is veel mensen onbekend en het kost veel

kst-33497-2
ISSN 0921 - 7371
’s-Gravenhage 2012

Tweede Kamer, vergaderjaar 2012–2013, 33 497, nr. 2

1

tijd voor patiënten om uiteindelijk genoegdoening te krijgen. Zij voelen
zich daardoor vaak onbegrepen.
Continu verbeteren is alleen mogelijk wanneer het vermogen van de
zorgsector om zelfreflectie te organiseren, wordt gestimuleerd. Niet vanuit
een cultuur van straffen, maar vanuit de wil om te verbeteren.
Patiëntveiligheid is vooral een zaak van die partijen in de medische wereld
die dagelijks met patiënten werken: zorgverleners, zorgaanbieders en
zorgverzekeraars. In deze nota zijn ook aanbevelingen aan hen
opgenomen. De politiek signaleert en faciliteert.
Wij vragen van de sector meer dan de invoering van regels, protocollen
en checklists. Wij vragen mat name om een zelfkritische houding en meer
transparantie om van elkaars fouten te leren.
Met deze initiatiefnota willen wij een bijdrage te leveren aan de discussie
over patiëntveiligheid. Daarnaast willen wij patiëntveiligheid hoger op de
agenda plaatsen binnen de medische sector. Ons doel is: betere zorg en
een groter vertrouwen van onze burgers in die zorg.
Procedure
November 2012
t/m Januari 2013
Februari 2013
2013–2014

Publicatie
Discussie
Symposium Patiëntveiligheid
Wetsvoorstellen Patiëntveiligheid

Na publicatie van deze nota zal de discussie met het veld vorm moeten
krijgen. Het veld wordt gedefinieerd als de medische beroepsgroep, de
zorgaanbieders en de zorgverzekeraars. Zij zijn uiteindelijk verantwoordelijk voor de patiëntveiligheid en moeten borg staan voor de veiligheid
van de patiënt.
Financiële consequenties
De precieze financiële consequenties van de voorstellen uit deze nota
rond IGZ zijn op dit moment niet bekend. Indieners verwachten dat de
voorstellen uiteindelijk per saldo niet tot extra uitgaven zullen leiden
omdat door de vergroting van de patiëntveiligheid het aantal complicaties
en het aantal vermijdbare herstelbehandelingen en operaties zal dalen.
Tevens zullen de indieners een amendement bij de begroting VWS
indienen om het budget voor de IGZ structureel met ca. € 7,5 miljoen te
verhogen.
Voorstellen
1. Verantwoordelijkheden Raad van Bestuur
Omschrijving: In de Kwaliteitswet Zorginstellingen is onvoldoende
duidelijk dat de arts verantwoordelijk is voor zijn professionele handelen
en de Raad van Bestuur (RvB) van het ziekenhuis verantwoordelijk is voor
de kwaliteit van zorg die door het ziekenhuis wordt geleverd. Als de arts
zich niet houdt aan de kwaliteits- en veiligheidsregels van het ziekenhuis
of niet aan de regels van zijn eigen beroepsgroep, dan is de RvB bevoegd
en verplicht in te grijpen.
Actie: De Raad van Bestuur (RvB) van het ziekenhuis is verantwoordelijk
voor de kwaliteit van zorg die door het ziekenhuis wordt geleverd. De
Raad van Bestuur moeten belast zijn met de veiligheid van de zorg als
taak en verantwoordelijkheid. De RvB moet bij medewerkers een cultuur

Tweede Kamer, vergaderjaar 2012–2013, 33 497, nr. 2

2

uitdragen waarin kwaliteit, veiligheid en openheid centraal staan.
Medewerkers en zorgverleners die op een andere manier door de
zorginstelling worden ingeschakeld (bv. specialisten in een maatschap of
zelfstandig gevestigde zorgverleners), leggen verantwoording af aan het
bestuur. Dit wordt geregeld in de toelatingsovereenkomst of het contract
met een zorgverlener die als onderaannemer wordt ingeschakeld.
Termijn: 2013
2. VMS Veiligheidsprogramma verplicht stellen
Omschrijving: Het VMS Veiligheidsprogramma is een in 2008 opgezet
nationaal programma om ziekenhuizen te ondersteunen bij het verbeteren
van patiëntveiligheid. Een verplichte invoering van het VMS draagt bij aan
het structureel verbeteren van de patiëntveiligheid en het reduceren van
vermijdbare schade. Daarnaast worden verbeteringen ingevoerd op tien
inhoudelijke thema’s, zoals het voorkomen van wondinfecties na de
operatie en verhoging van medicatieveiligheid. 90% van de 93 deelnemende ziekenhuizen verwacht voor 31 december 2012 gecertificeerd te
zijn.
Actie: Het VMS Veiligheidsprogramma wordt voor 1 jaar voortgezet, zodat
alle ziekenhuizen zijn gecertificeerd.
Termijn: 2013
3. Borging VMS Veiligheidssysteem
Omschrijving: Periodieke audit van gecertificeerde VMS ziekenhuizen.
Actie: Onderdeel van het VMS Veiligheidssysteem is de periodieke audit
door de Inspectie Gezondheidszorg, in lijn met de ISO/TS quality
systemen.
Termijn: 2013
4. Borging Medische Technologie
Omschrijving: De expertgroep Medische Technologie constateert dat niet
de medische technologie veiligheidsrisico’s veroorzaakt, maar juist het
onzorgvuldig gebruik daarvan. De expertgroep adviseert om gebruik,
onderhoud en training van medische apparatuur te verbeteren. De
verantwoordelijkheid voor het gebruik en onderhoud van medische
technologie dient rechtstreeks bij de Raad van Bestuur te liggen.
Zorgaanbieders hebben in een convenant afgesproken om de aanbevelingen te implementeren. Hier ontbreekt echter een tijdpad.
Actie: VWS moet toezien op de voortvarende implementatie van het
convenant. Normen en procedures dienen nageleefd te worden.
Termijn: 2013
5. Evaluatie werkwijze en effectiviteit IGZ
Omschrijving: De IGZ speelt een centrale rol bij de handhaving van de
kwaliteit van zorg. Echter, het functioneren van de IGZ is aan kritiek
onderhevig. Op dit moment laat de minister van VWS de organisatie nu
doorlichten. De kernvraag is: is IGZ in staat om haar taken uit te voeren?
Actie: Resultaten en aanbevelingen VWS onderzoek toetsen op vergroten
effectiviteit patiëntveiligheid. Het antwoord van de minister op de
rapporten van de commissie Sorgdrager en de commissie Steenhoven zal
daarbij de aanleiding vormen. Hiervoor dient extra geld beschikbaar te
komen.
Termijn: 2013
6. Best Practices delen via het Kwaliteitsinstituut
Omschrijving: Ziekenhuizen zijn veelal individuele innovatiecentra.
Kennisoverdracht en borging zijn niet gegarandeerd. Zo heeft het
universitair ziekenhuis in Maastricht de Nationale Patiëntveiligheidsaward
2010 gewonnen met een initiatief dat het aantal medicatiefouten
terugbrengt met 97%.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2012–2013, 33 497, nr. 2

3

Actie: Via het Kwaliteitsinsituut worden professionele standaarden
opgezet. Professionele standaarden markeren de «state of the art» voor
beroepsgroepen en markeren goede zorg op een bepaald moment.
Daarmee zijn ze het startpunt voor het uitrollen van innovaties in de zorg
en vormen ze toetsingscriteria voor IGZ
Termijn: 2014 en verder
7. Handhaving meldplicht incidenten bij het IGZ
Omschrijving: Op basis van de Kwaliteitswet zijn zorginstellingen verplicht
calamiteiten waarbij de patiënt ernstige schade kan oplopen, te melden bij
de IGZ. Het niet melden van incidenten is strafbaar. Het melden van
incidenten is een voorwaarde om continu te blijven verbeteren.
Actie: VWS ziet er op toe dat de IGZ handhaaft daar waar zorginstellingen
verzuimen ernstige schade incidenten te melden.
Termijn: 2013
8. Inzetten van het Kwaliteitsinstituut bij het opstellen van
veiligheidscriteria
Omschrijving: Ziekenhuizen moeten gebeurtenissen of omstandigheden
die tot schade voor patiënten kunnen leiden, melden. Het probleem is dat
de criteria hiervoor niet scherp genoeg zijn geformuleerd.
Actie: De sector stelt veiligheidscriteria op die de IGZ handhaaft. Als de
sector dit nalaat zal het Kwaliteitsinstituut die criteria opstellen. De criteria
zijn de basis voor het verlenen van de certificering
Termijn: 2013
9. Openheid medische missers
Omschrijving: Medische missers moeten worden gemeld. Openheid en
acceptatie zijn hierbij kernbegrippen. Openheid leidt tot transparantie voor
de patiënt en is een stimulans voor de zorginstelling om continu te blijven
verbeteren.
Actie: Wettelijke verankering van het «Veilig Incident Melden-Systeem».
Elk ziekenhuis of zorginstelling moet een dergelijk intern systeem
implementeren waar bij het doel is om de kwaliteit van de zorg te
verbeteren door fouten transparant te maken. Borging vindt plaats door
opname in auditsystematiek
Termijn: 2014
10. Incidentregistratie medisch dossier
Omschrijving: Er komt een verplichting dat zorgverleners incidenten vast
moeten leggen in het medisch dossier. Bij een eventuele juridische
procedure versterkt dit de positie van de patiënt. De bewijslast in een
juridische procedure ligt nog steeds bij de patiënt.
Actie: De positie van de patiënt wordt verder versterkt door incorrecte
registratie van incidenten in het medisch dossier te zien als «valsheid in
geschrifte».
Termijn: 2013
11. Verruiming meldplicht niet-natuurlijk dood
Omschrijving: Ziekenhuizen hoeven nu alleen de gemeentelijke
lijkschouwer te informeren bij een niet-natuurlijke dood. Ze hoeven de IGZ
niet in te lichten.
Actie: Ziekenhuizen moeten niet alleen de gemeentelijke lijkschouwer,
maar ook de IGZ inlichten bij sterfgevallen met een niet-natuurlijke
oorzaak.
Termijn: 2013

Tweede Kamer, vergaderjaar 2012–2013, 33 497, nr. 2

4

12. Rechtsspraak
Omschrijving: Een rechterlijk oordeel over medische calamiteiten vereist
speciale expertise. Bij de rechterlijke macht schiet de kennis over
medische calamiteiten echter tekort.
Actie: Bij de rechterlijke macht komt er ofwel een aparte kamer voor
medische zaken, ofwel medische zaken worden geconcentreerd bij een
aantal rechtbanken. Deze kunnen zich dan specialiseren in medische zaken
en zo expertise en kennis opbouwen.
Termijn: 2014
13. Klacht- en beroepsprocedure patiënt
Omschrijving: Het is bij slachtoffers en familie op dit moment nauwelijks
bekend dat zij kunnen klagen, schadevergoeding kunnen eisen en/of
aangifte kunnen doen van een medische misser.
Actie: Mensen moeten weten dat ze hun recht kunnen halen. Alle
zorginstellingen moeten verplicht een klachtenregeling instellen. Op
klachten moet binnen max. 6 weken worden gereageerd. Ook wordt elke
zorginstelling verplicht een onafhankelijke geschillencommissie in te
stellen. Deze commissie doet bindende uitspraken en kan een schadevergoeding toekennen tot maximaal € 50 000,– waarbij geen advocaat nodig
is. Daarnaast staat natuurlijk de civielrechtelijke procedure open bij de
rechter indien er sprake is van wanprestatie.
Termijn: 2013
14. Aanpassing Medisch Beroepsgeheim
Omschrijving: Het beroepsgeheim van artsen is er om de privacy van
patiënten te waarborgen. Voor het vertrouwen van de samenleving in de
medische professie is het belangrijk dat datgene wat men met de arts
bespreekt in principe in vertrouwelijkheid plaatsvindt. Het beroepsgeheim
mag echter nooit door artsen worden misbruikt om strafbare feiten en
verwijtbaar gedrag toe te dekken. Juridisch is het mogelijk het medisch
beroepsgeheim op te heffen. De betrokken arts kan dit echter aanvechten
bij de rechter. Dit leidt in de praktijk tot jarenlange juridische procedures.
Actie: De indieners willen het medisch beroepsgeheim aanpassen door
invoering van een «nee, tenzij»-bepaling voor toetsing door collega’s. Het
wordt voor collega-artsen mogelijk om in het kader van intercollegiale
toetsing zonder specifieke instemming van de patiënt de geanonimiseerde
patiëntendossiers in te zien. Intercollegiale toetsing wordt hiermee dus
toegevoegd aan het beroepsgeheim. Als een arts een procedure start
tegen opheffing van het medisch beroepsgeheim wordt deze op een
kortgeding-achtige wijze behandeld. Hierdoor kan de termijn omlaag van
enkele jaren naar enkele maanden.
Termijn: 2014
15. Herziening tuchtrecht
Omschrijving: In het belang van de patiëntveiligheid doet het IGZ sinds
2005 systematisch onderzoek naar de veiligheid van het operatieve
proces. Ondanks hun onderzoek, maken artsen en medisch personeel nog
steeds basisfouten ten aanzien van de veiligheid. Een voorbeeld is een
verwisseling van links en rechts bij een knieoperatie.
Actie: Bij basisfouten, zoals het door elkaar halen van links en rechts, volgt
standaard een tuchtklacht van de IGZ tegen de betreffende arts.
Termijn: 2013
16. Aanpassing Wet op de Lijkbezorging
Omschrijving: De Wet op de Lijkbezorging maakt onderscheid tussen het
vaststellen van een natuurlijke en een niet-natuurlijke dood. In de praktijk
blijkt dat artsen snel en verklaring van natuurlijk overlijden afgeven. De
oorzaak hiervoor is dat het lastig is om een niet-natuurlijke te herkennen.
Daarnaast is er interpretatieverschil onder artsen over het begrip

Tweede Kamer, vergaderjaar 2012–2013, 33 497, nr. 2

5

«niet-natuurlijke dood». Ten onterechte denkt men dat er sprake moet zijn
van een strafbaar feit bij een niet-natuurlijke dood. In een aantal gevallen
doet een behandelend arts zelf de lijkschouw bij een eigen patiënt.
Actie: Er moet meer voorlichting komen over de definitie en procedures
bij een niet-natuurlijke dood. Daarnaast krijgen artsen meer scholing in
het doen van een lijkschouwing
Termijn: 2014
17. Schorsing arts
Omschrijving: Als de IGZ onderzoek doet naar een disfunctionerende arts,
mag die arts op dit moment tijdens het onderzoek gewoon doorgaan met
zijn of haar werk.
Actie: Als de IGZ onderzoek doet naar het functioneren van een arts en de
IGZ heeft het vermoeden dat de betreffende arts inderdaad niet goed
functioneert, dan moet de IGZ de arts gedurende de rest van het
onderzoek op non-actief stellen. Het belang van de patiënt gaat in dezen
voor het belang van de arts. Dit moet wettelijk verankerd worden.
Termijn: 2014
18. Ontslagregistratie
Omschrijving: Als een zorgverlener wegens disfunctioneren wordt
ontslagen, wordt dat op dit moment niet geregistreerd. Het gevolg
daarvan is dat de betreffende zorgverlener bij een andere zorginstelling of
als solistisch werkende zorgverlener weer patiënten kan behandelen.
Actie: Er komt een meldplicht voor «ontslag» wegens disfunctioneren van
alle zorgverleners bij de IGZ, die altijd aanleiding is om te beoordelen of
de kwaliteit van de zorg in gevaar is geweest. Zorgaanbieders dienen zich
te vergewissen van de wijze waarop een zorgverlener die zij willen
aanstellen in het verleden heeft gefunctioneerd. Op deze manier kunnen
niet-functionerende zorgverleners minder makkelijk aan de slag bij een
nieuwe werkgever of als solistisch werkende zorgverlener patiënten
behandelen.
Termijn: 2014
Reacties kunnen worden gestuurd naar Anne Mulder
(s.timmers@tweedekamer.nl) of Michiel van Veen
(secretariaat.vanveen@tweedekamer.nl)
Anne Mulder
Van Veen

Tweede Kamer, vergaderjaar 2012–2013, 33 497, nr. 2

6