Monitoren mentale
gezondheid
Een overzicht van databronnen
en indicatoren als input voor een
landelijke aanpak mentale gezondheid

1.			Inleiding
Deze factsheet is onderdeel van een verkenning naar het
uitbreiden van het Nationaal Preventieakkoord met het
thema mentale gezondheida. Het ministerie van VWS heeft
aan het RIVM, Trimbos-instituut en GGD GHOR Nederland
gevraagd om deze verkenning in samenwerking uit te
voeren. De verkenning is beschreven in vier factsheets:
1.

L andelijke en lokale ambities mentale gezondheid en
preventie
2. Effectieve interventies en beleid mentale gezondheid
en preventie
3. Kennisinfrastructuur mentale gezondheid en preventie
4. Monitoren mentale gezondheid
Een goed functionerende kennisinfrastructuur stimuleert,
faciliteert en ondersteunt kennisgestuurd werken aan
preventie op het thema mentale gezondheid. Het monitoren

van de mentale gezondheid is daar onderdeel van. Inzicht
in de (ontwikkelingen in de) mentale gezondheid van de
bevolking is nodig voor een planmatige en op kennis
gebaseerde beleidscyclus waarin wordt gewerkt met
heldere doelen en een duidelijke strategie.
Deze vierde en laatste factsheet geeft een overzicht van
bestaande mogelijkheden voor het monitoren van mentale
gezondheid ten behoeve van een landelijke aanpak mentale
gezondheid en eventuele lokale aanpakken.
Er volgt eerst een overzicht van beschikbare databronnen
met gegevens over mentale gezondheid. Vervolgens wordt
stil gestaan bij welke indicatoren hieruit geschikt zijn voor
het monitoren van mentale gezondheid en in hoeverre deze
indicatoren alle aspecten van mentale gezondheid dekken.
Tot slot volgt een overzicht van de kernbevindingen.

a Tijdens het schrijven van deze factsheet is duidelijk geworden dat dit op
een andere wijze vorm gaat krijgen. In deze factsheet wordt dit verder
met ‘landelijke aanpak mentale gezondheid’ aangeduid.

Monitoren Mentale gezondheid 

| 2

2. 		 Databronnen voor het monitoren van 		
			mentale gezondheid
2.1		 Selectie bestaande landelijke 		
		databronnen
Voor het monitoren van mentale gezondheid ten behoeve
van een landelijke aanpak mentale gezondheid is uitgegaan
van bestaande databronnen. Allereerst is geïnventariseerd
welke databronnen gegevens bevatten over mentale
gezondheid. Vervolgens is bekeken of ze voldoen aan de
volgende criteria:
1.

 epresentativiteit: cijfers geven landelijk representaR
tieve informatie over de totale bevolking of over
relevante doelgroepen, zoals aanstaande of pas
bevallen moeders, adolescenten, studenten, volwassenen, en ouderena. Voor lokale beleidsvorming en
monitoring op het gebied van mentale gezondheid zijn
ook cijfers per gemeente belangrijk. Daarom is nagegaan of landelijke databronnen representatieve cijfers
over mentale gezondheid op gemeenteniveau leveren.
2. Meerdere meetmomenten: cijfers zijn beschikbaar
over meerdere momenten in de tijd om ontwikkelingen
in de tijd te kunnen volgen. Bovendien moeten meetmomenten vallen in de periode dat een landelijke
aanpak mentale gezondheid loopt. Bij voorkeur zijn er
ook meetmomenten voorafgaand aan deze periode
voor een zogenaamde nulmeting. De volgende
subcriteria zijn hier gehanteerd:

Monitoren Mentale gezondheid 

• 	Metingen vinden gedurende de looptijd van een
landelijke aanpak mentale gezondheid ten minste
elke twee jaar plaats als er geen metingen beschikbaar zijn over de periode voorafgaand aan de start
van een landelijke aanpak; of
• 	Metingen moeten ten minste elke vier jaar plaatsvinden als er minimaal twee metingen beschikbaar
zijn over de periode voorafgaand aan de start van
een landelijke aanpak mentale gezondheid.
In Tabel 1 staan de zestien geselecteerde landelijke databronnen voor het monitoren van mentale gezondheid ten
behoeve van een landelijke aanpak mentale gezondheid.
Alle databronnen zijn vragenlijstonderzoeken met uitzondering van één databron (huisartsenregistratie). De bronnen
geven landelijk én periodiek representatieve informatie
over de mentale gezondheid van de totale bevolking en/of
over relevante doelgroepen. HBSC en Peilstationsonderzoek
gebruiken dezelfde methodiek en hanteren dezelfde
vragensets voor de belangrijkste kerncijfers. Ze wisselen
elkaar om de twee jaar af, zodat de cijfers elke twee jaar
beschikbaar zijn. Overigens geldt dat alleen voor leerlingen
van groep 8 en het voortgezet onderwijs, omdat groep 7
niet wordt meegenomen in HBSC.

| 3

Tabel 1: Geselecteerde databronnen met landelijk én periodiek representatieve informatie over mentale gezondheid.
Bij bronnen die cursief zijn afgedrukt is het niet zeker of metingen zullen plaatsvinden na 2025 (opgezet in het kader van
de COVID-19 pandemie).
Bron*

Bronhouder

Studiepopulatie

Meetfrequentie

Geografische dekking

GE

CBS

Algemene bevolking 12+

Jaarlijks, 2021

Landelijk
Provincies

GM V&O

CBS, GGD, RIVM

Algemene bevolking 18+

Per 4 jaar, 2020
(tot en met 2025
per 2 jaar)

Landelijk
GGD-regio
Gemeenten

GM JV

GGD, RIVM

Algemene bevolking 16 t/m 25

2022 en 2024

Landelijk
GGD-regio
Gemeenten

GM Jeugd

GGD, RIVM

Leerlingen klas 2 en 4 VO

Per 4 jaar, 2021
(tot en met 2025
per 2 jaar)

Landelijk
GGD-regio
Gemeenten (deels)

KC-GM

GGD, GGD GHOR
Nederland, RIVM,
NIVEL, ARQ

Algemene bevolking 12 t/m 25

4 keer per jaar, tot
en met 2025

Landelijk
Provincies

HAREG

NIVEL

Algemene bevolking 0+

Jaarlijks, 2021

Landelijk

NEA

TNO

Werknemers 15-75

Jaarlijks, 2021

Landelijk

ZEA

TNO

Zelfstandig werkenden 15+

Per 2 jaar, 2021

Landelijk

SSW

CBS

Algemene bevolking 15+

Jaarlijks, 2021

Landelijk

MMZ

Trimbos-instituut

Pas bevallen vrouwen (kind<2j)

Per 4 jaar, 2021

Landelijk

MMMS

Trimbos-instituut,
GGD GHOR
Nederland, RIVM

Studenten HBO-WO 16+

Per 2 jaar, 2021

Landelijk
Gemeenten (aantal
studentensteden)

MBO-HBO

Trimbos-instituut

Studenten MBO-HBO 16 t/m 18

Per 2 jaar, 2021

Landelijk

HBSC-BO

Universiteit Utrecht,
Trimbos-instituut, SCP

Leerlingen groep 8 BO

Per 4 jaar, 2021

Landelijk

HBSC-VO

Universiteit Utrecht,
Trimbos-instituut, SCP

Leerlingen klas 1 t/m 6 VO

Per 4 jaar, 2021

Landelijk

Peil-BO

Trimbos-instituut

Leerlingen groep 7 en 8 BO

Per 4 jaar, 2019

Landelijk

Peil-VO

Trimbos-instituut

Leerlingen klas 1 t/m 6 VO

Per 4 jaar, 2019

Landelijk

* GE: Gezondheidsenquête; GM V&O: Gezondheidsmonitor Volwassenen en Ouderen; GM-JV: Gezondheidsmonitor Jongvolwassenen; GM Jeugd:
Gezondheidsmonitor Jeugd; KC-GM: Kort-cyclische monitoring binnen de brede Gezondheidsmonitor COVID-19; HAREG: huisartsenregistraties; NEA:
Nationale Enquête Arbeidsomstandigheden; ZEA: Zelfstandigen Enquête Arbeid; SSW: Sociale Samenhang en Welzijn; MMZ: Monitor Middelengebruik
en Zwangerschap; MMMS: Monitor Mentale Gezondheid en Middelengebruik Studenten Hoger Onderwijs; MBO-HBO: MBO-HBO monitor middelengebruik; HBSC-BO/-VO: Health Behaviour in School-aged Children Basis en Voortgezet Onderwijs; Peil-BO/-VO: Peilstationsonderzoek Scholieren Basis
en Voortgezet Onderwijs.

Monitoren Mentale gezondheid 

| 4

Bij vier databronnen uit Tabel 1 is het mogelijk om uitsplitsingen te maken naar gemeenteniveau. Alleen bij de
Gezondheidsmonitor Jongvolwassenen en de
Gezondheidsmonitor Volwassenen en Ouderen levert dit
ook representatieve gegevens op voor alle gemeenten.
Bij twee andere databronnen zijn representatieve gegevens
voor een deel van de gemeenten mogelijk. Voor de
Gezondheidsmonitor Jeugd kan het aantal respondenten
voor een aantal gemeenten te laag uitvallen om betrouwbare cijfers te presenteren. Voor de Monitor Mentale
Gezondheid en Middelengebruik Studenten Hoger Onderwijs
zijn cijfers op gemeenteniveau alleen voor een deel van de
studentensteden met hoger onderwijs beschikbaar.
Bij enkele bronnen is het niet zeker of metingen zullen
plaatsvinden na 2025. Het gaat om databronnen gericht op
adolescenten en jongvolwassenen die opgezet zijn in het
kader van de COVID-19 pandemie (Gezondheidsmonitor
Jongvolwassenen en Kort-cyclische monitoring binnen de
brede Gezondheidsmonitor COVID-19; cursief in Tabel 1).

2.2		 Andere relevante databronnen voor
		 kennis over mentale gezondheid
Naast de in paragraaf 2.1 genoemde databronnen zijn er
databronnen die niet geselecteerd zijn voor de landelijke
monitoring, maar die wel relevante kennis bevatten voor
een landelijke aanpak mentale gezondheid of voor lokale
aanpakken. Hieronder staan enkele belangrijke voorbeelden.

Mentale gezondheid gedurende de levensloop

Er zijn in Nederland diverse cohortstudies. Dat zijn studies
waarbij personen meerdere maanden, jaren of zelfs hun
hele leven, worden gevolgd. Op diverse tijdstippen worden
metingen gedaan, vaak bestaande uit vragenlijsten en een
lichamelijk onderzoek. Een groot aantal langlopende
populatiecohorten in Nederland hebben zich verenigd in
het Nationaal Cohorten Consortium (NCC). Hoewel de
meeste cohortstudies geen landelijke cijfers bieden, geven
ze wel verdiepend inzicht in de ontwikkeling van (mentale)
gezondheid en ziekte gedurende de levensloop, de factoren
die daarop van invloed zijn (zoals leefstijl, omgeving en
sociale netwerken) en de gevolgen hiervan (zoals zorggebruik en arbeidsverzuim).

Monitoren Mentale gezondheid 

NEMESIS enige landelijke bron voor populatiecijfers
psychische stoornissen

The Netherlands Mental Health Survey and Incidence Study
(NEMESIS) is een landelijke cohortstudie naar de psychische
gezondheid van de volwassen bevolking en veranderingen
daarin. In NEMESIS worden psychische stoornissen,
waaronder angst en depressie, gemeten volgens de
Diagnostische klinische criteria (DSM-IV en DSM-5).
NEMESIS is tot op heden de enige databron die landelijk
representatieve gegevens over het vóórkomen van psychische
stoornissen in de volwassen bevolking genereert. De
tijdsperiode tussen de studies is echter lang (ongeveer
12 jaar) en dit maakt deze bron minder geschikt voor het
monitoren van mentale gezondheid voor een landelijke
aanpak.

Mentale gezondheid tijdens coronapandemie

Om beter te begrijpen hoe mensen denken over de coronamaatregelen en wat de impact ervan is op mensen, voeren
het RIVM, GGD GHOR Nederland en de GGD’en sinds
voorjaar 2020 samen een groot dynamisch cohortonderzoek
uit. Dit vragenlijstonderzoek geeft onder andere inzicht in
veranderingen in mentale gezondheid gedurende de
coronapandemie. De meetfrequentie is hoog, de tijdsperiode
tussen de metingen varieert tussen de 3 en 13 weken.
Doordat dat het cohort demografisch niet representatief is
voor de Nederlandse bevolking, is deze bron niet geselecteerd
voor het monitoren van een landelijke aanpak.

Regionale en lokale databronnen

Naast de landelijke databronnen zijn er ook diverse
regionale en lokale vragenlijstonderzoeken die informatie
bevatten over de mentale gezondheid. Zo zijn er bij de
Gezondheidsmonitor voor sommige GGD-regio’s zogenoemde facultatieve vragen opgenomen over mentale
gezondheid. Deze zijn mogelijk te gebruiken voor het
monitoren van de voortgang van lokale aanpakken mentale
gezondheid.

| 5

3. Indicatoren voor het monitoren van 			
		 mentale gezondheid
3.1		 Geselecteerde indicatoren
Indicatoren zijn eenheden uitgedrukt in een getal en
worden gebruikt om bepaalde ontwikkelingen te monitoren,
zoals die van de mentale gezondheid van de Nederlandse
bevolking. Een voorbeeld van zo’n indicator is het percentage volwassenen met psychische klachten. Voor de selectie
van indicatoren voor mentale gezondheid zijn hier vier
criteria in de afweging meegenomen:
1.

I ndicator voor mentale gezondheid: de indicator meet
(een aspect van) mentale gezondheid2. Determinanten
van mentale gezondheid of gevolgen van een minder
goede mentale gezondheid vallen buiten de selectie,
zoals stress, prestatiedruk en verzuim.
2. Relevantie: de indicator representeert iets substantieels:
het meet een veelvoorkomend fenomeen (al dan niet bij
relevante doelgroepen); of juist een zeldzaam fenomeen
met een hoge individuele of maatschappelijke probleemlast.

Monitoren Mentale gezondheid 

3.

 aliditeit: de indicator meet het fenomeen dat men
V
met de indicator wenst te meten en wanneer mogelijk
is dit ondersteund door wetenschappelijke literatuur.
Als een indicator een fenomeen meet dat niet in andere
bronnen voorkomt, is dit criterium minder strikt
beoordeeld. Zo is bijvoorbeeld een aantal indicatoren
uit vastgestelde standaarden van de GGD
Gezondheidsmonitor toegevoegd.
4. Beïnvloedbaarheid: dat wat de indicator meet, kan
naar verwachting beïnvloed worden door het handelen
van de ministeries, gemeentelijke overheden of
organisaties in het kader van een landelijke aanpak
mentale gezondheid.
Het toepassen van deze criteria op de gegevens in de geselecteerde databronnen uit Tabel 1 resulteert in de selectie van 21
indicatoren voor het landelijk monitoren van mentale gezondheid. In Tabel 2 is de beschikbaarheid van deze indicatoren
uitgesplitst naar tien te onderscheiden doelgroepen.

| 6

Tabel 2. Beschikbaarheid indicatoren naar doelgroep voor het landelijk monitoren van mentale gezondheid.

5

Aantal mensen met een diagnose bij de huisarts voor
een depressieve stoornis

6

Aantal mensen met een diagnose bij de huisarts voor
angstige gevoelens

7

Aantal mensen met een diagnose bij de huisarts voor
een angststoornis

8

Percentage mensen dat eenzaam is

9

Percentage mensen dat emotioneel eenzaam is

10

Percentage mensen dat sociaal eenzaam is

11

Percentage mensen met burnout-klachten

12

Percentage mensen dat tevreden is over zijn/haar leven

13

Percentage mensen dat tevreden is over zijn/haar
psychische gezondheid

14

Percentage mensen dat matig of veel het gevoel heeft
de regie over het eigen leven te hebben

15

Gemiddelde score op positieve mentale gezondheid

16

Gemiddelde score op emotioneel welbevinden

17

Gemiddelde score op sociaal welbevinden

18

Gemiddelde score op psychologisch welbevinden

19

Gemiddelde score op mentaal welbevinden

20

Gemiddelde score op veerkracht

21

Percentage mensen dat voldoende weerbaar is
Aantal indicatoren

Lage SEP***

Aantal mensen met een diagnose bij de huisarts voor
depressieve gevoelens

Ouderen

4

Mantelzorgers

Percentage mensen dat geluk ervaart

Werkenden

3

APBM**

Percentage mensen met psychische klachten****

Volwassenen

2

Studenten

Percentage mensen met een hoog risico op een
angststoornis of depressie

Jongvolwassenen

1

Doelgroep
Adolescenten

Indicator*

Kinderen

Nr.

2

10

15

13

14

2

11

8

14

11

*		
Meetinstrumenten die in databronnen gebruikt worden om de indicatoren te meten:
K-10 (1), MHI-5 (2-3), ICPC (4-7), De Jong Gierveld, 6 of 11 items (8-10), (aangepaste) MBI-SS (11),
Cantril-ladder (12), naar voorbeeld Cantril-ladder (13), Pearlin en Schooler 1978, 7 items (14),
MHC-SF 2.1 (15-18), WHO-5 Well-being Index (19), BRS, of 2 stellingen (20), 8 stellingen afgeleid
van de vragenlijst ‘Weerbaar en Divers’ (2009) van Inspectie van het Onderwijs (21).
**		 Aanstaande en pas bevallen moeders.
*** 	Lage sociaaleconomische positie: op basis van opleidingsniveau en/of inkomen.
**** Over de naamgeving van deze indicator vindt momenteel overleg plaats tussen CBS en 		
		Trimbos-instituut.

Monitoren Mentale gezondheid 

Landelijk representatieve informatie.
Landelijk representatieve informatie én
representatieve informatie op gemeentelijk niveau.
 
Informatie (landelijk en gemeentelijk niveau) alleen
beschikbaar via bronnen waarvan metingen na 2025
niet zeker zijn (COVID-19 bronnen).



| 7

Tabel 2 laat zien dat het aantal indicatoren sterk verschilt
per doelgroep. Voor jongvolwassenen zijn over de meeste
indicatoren gegevens beschikbaar. Voor studenten,
volwassenen, werkenden, ouderen, en mensen in een lage
sociaaleconomische positie is meer dan de helft van de
indicatoren beschikbaar. Voor de doelgroep aanstaande en
pas bevallen moeders is slechts één bron beschikbaar met
gegevens over twee indicatoren. Voor kinderen en mantelzorgers zijn er twee bronnen, waarbij het aantal indicatoren
voor kinderen lager is dan voor mantelzorgers (resp. 2 en 8).
Voor kinderen betreft het alleen leerlingen van groep 8
(eens per twee jaar) en groep 7 (eens per vier jaar).
Voor mantelzorgers en mensen in een lage sociaaleconomische positie zijn er geen specifieke databronnen. Wel kan
informatie voor deze doelgroepen uit andere bronnen
worden belicht, zoals uit de Gezondheidsmonitor
Volwassenen en Ouderen, de Gezondheidsenquête van
het CBS en de Gezondheidsmonitor Jongvolwassenen.
De indicatoren die zijn afgeleid van de Mental Health
Inventory-5 (MHI-5) zijn voor negen van de tien onderscheiden doelgroepen beschikbaar. Het gaat om het

Monitoren Mentale gezondheid 

percentage mensen met psychische klachten en het
percentage mensen dat geluk ervaart. De indicatoren voor
levenstevredenheid (gemeten met de Cantril-ladder) en
voor veerkracht (gemeten met de Brief Resilience Scale
(BRS) of twee stellingen daarvan) zijn beschikbaar voor acht
doelgroepen.
Indicatoren voor mentale gezondheid zoals gemeten met
de Mental Health Continuum Short Form 2.1 (MHC-SF 2.1)
zijn slechts voor een doelgroep beschikbaar (studenten
hoger onderwijs). Een indicator voor mentaal welbevinden
zoals gemeten met de WHO-5 Well-being index is voor
twee doelgroepen beschikbaar: kinderen en adolescenten.

3.2		Bouwstenen mentale gezondheid in
selectie van indicatoren
Om inzicht te krijgen in de volledigheid van de geselecteerde
set indicatoren voor het monitoren van mentale gezondheid
is gebruik gemaakt van de definitie voor mentale gezondheid2. Mentale gezondheid wordt gedefinieerd door de wijze
waarop een individu zich verhoudt tot zichzelf (persoonlijke

| 8

component), de wijze waarop een individu zich tot anderen
verhoudt (sociale component), en de wijze waarop een individu
handelt, zich gedraagt of opstelt in het dagelijks leven
(functionele component). De wijze waarop naar mentale
gezondheid wordt gekeken en hoe hieraan persoonlijk en in

de maatschappij betekenis wordt gegeven is de vierde
component (perceptieve component). Iedere component van
mentale gezondheid bestaat uit meerdere bouwstenen,
achttien in totaal (Figuur 1).

MENTALE GEZONDHEID

Relevantie bouwsteen voor definitie binnen component

Hoog

Persoonlijke
component

Sociale
component

Functionele
component

Perceptieve
component

Mentale
vaardigheden

Erbij horen
en meedoen

Persoonlijke
grenzen stellen

Denkbeeld over
mentale gezondheid

Positief
zelfbeeld

Sociaal
functioneren

Persoonlijke
hulpbronnen

Eigenschappen
concept

Tevredenheid

Empathie

Dagelijks
functioneren

Afwezigheid
psychische klachten

Goed voelen

Actieve houding

Persoonlijke
ontwikkeling
Doelbewust
leven
In balans

Laag

Positieve
levenshouding
Hoog

Laag
Relevantie component voor definitie

Figuur 1. De bouwstenen en componenten van mentale gezondheid, schematisch gerangschikt naar relevantie voor de definitie van mentale
gezondheid (bron: Van Bon-Martens e.a., 2022).

Monitoren Mentale gezondheid 

| 9

Voor de geselecteerde set indicatoren is nagegaan of het
alle bouwstenen van mentale gezondheid omvat. Daarvoor
hebben we beoordeeld over welke bouwstenen de afzonderlijke items van de bijbehorende meetinstrumenten
informatie geven. De bouwsteen eigenschappen concept is
hierbij buiten beschouwing gelaten. Uit de vergelijking blijkt
dat vijftien bouwstenen terugkomen in de items van één of
meerdere meetinstrumenten. De twee bouwstenen die niet
worden gemeten, zijn empathie (sociale component) en
denkbeeld over mentale gezondheid (perceptieve component). De bouwstenen persoonlijke ontwikkeling (persoonlijke component) en persoonlijk grenzen stellen (functionele
component) worden ieder maar door één meetinstrument
gemeten.
Kijkend naar doelgroepen komt naar voren dat voor
kinderen, adolescenten en aanstaande en pas bevallen
moeders slechts een beperkt deel van het concept mentale
gezondheid door de geselecteerde indicatoren wordt
gemeten (respectievelijk 2, 7 en 2 bouwstenen). Voor de
doelgroepen jongvolwassenen, studenten, en mensen in
een lage sociaaleconomische positie is informatie beschikbaar over veertien bouwstenen. Voor alle andere doelgroepen is informatie beschikbaar over twaalf van de
zeventien bouwstenen.

3.3. Aandachtspunten bij het gebruik van de
		indicatoren
Met de geselecteerde 21 indicatoren in de zestien databronnen
is het mogelijk om ontwikkelingen op het gebied van mentale
gezondheid in de tijd te volgen. De bijbehorende cijfers
kunnen gebruikt worden voor het stellen van doelen voor
een landelijke aanpak mentale gezondheid en het monitoren
van de mate waarin deze doelen worden gerealiseerd.
Daarbij is het niet mogelijk om directe uitspraken te doen
over de effecten van (activiteiten in) een landelijke aanpak
mentale gezondheid: ook andere ontwikkelingen kunnen
van invloed zijn op de cijfers. Om verdere betekenis te
geven aan de ontwikkelingen in de cijfers is het raadzaam
om gesprekken aan te gaan met de stakeholders die de
cijfers kunnen duiden richting beleid op lokaal, regionaal en
landelijk niveau. Daarnaast moeten we ons realiseren dat
preventie een langdurige inzet vraagt voordat mogelijke
effecten zichtbaar worden. Daarom kan niet verwacht
worden dat er binnen een aantal jaar positieve veranderingen
in cijfers over mentale gezondheid te zien zijn. Door
aanvullende procesindicatoren mee te nemen, kan inzicht
worden gekregen in de voortgang van de activiteiten in een
landelijke aanpak.

Monitoren Mentale gezondheid 

De gepresenteerde indicatoren zijn een eerste selectie op
basis van bestaande databronnen. Voor doelgroepen,
indicatoren en bouwstenen waarvoor de geselecteerde
indicatoren nog weinig tot geen informatie geven, kunnen
bestaande databronnen worden uitgebreid of kunnen
nieuwe dataverzamelingen worden opgezet. Weinig of geen
informatie is beschikbaar voor aanstaande en pas bevallen
moeders en voor kinderen (doelgroepen), mentaal welbevinden (indicatoren) en empathie en denkbeeld (stigma
of zelf-stigma; bouwstenen). Ook zijn huidige bronnen voor
studenten mogelijk ontoereikend voor representatieve
gegevens over met name mbo-studenten.
Voor lokale aanpakken mentale gezondheid is het belangrijk dat de indicatoren ook op lokaal niveau te gebruiken
zijn. Het uitsplitsen van mentale gezondheid naar de
verschillende doelgroepen binnen een gemeente is echter
vaak niet mogelijk vanwege te kleine aantallen deelnemers.
De geselecteerde indicatoren hebben alle een meting gehad
voorafgaand aan de start van een landelijke aanpak
mentale gezondheid. Enkele van deze metingen vonden
plaats tijdens de coronacrisis. Daardoor kan het lastiger zijn
om de cijfers in een vervolgmeting te duiden. Voor enkele
databronnen is op dit moment niet bekend of er na 2025
nog vervolgmetingen plaatsvinden; deze databronnen
zitten nog wel in de geselecteerde set. Overigens weten we
ook niet van de geselecteerde indicatoren of zij in toekomstige metingen van de databronnen opgenomen blijven.
De geselecteerde indicatoren hebben betrekking op
verschillende aspecten van mentale gezondheid zelf. We
hebben ons niet gericht op indicatoren voor determinanten
van mentale ongezondheid (stress en sociaaleconomische
determinanten zoals armoede) of gevolgen van mentale
ongezondheid (zorgverbruik, verzuim). Indien gewenst kan
die uitbreiding op een later moment plaatsvinden, afhankelijk van de voorgenomen doelen en acties voor een landelijke aanpak mentale gezondheid.

| 10

4. Kernbevindingen
•

•
•
•

•

•

 estien databronnen zijn geïdentificeerd voor het
Z
monitoren van ontwikkelingen in mentale gezondheid.
Deze bronnen geven landelijk én periodiek representatieve informatie over de totale bevolking of over
relevante doelgroepen.
Vier van deze zestien landelijke databronnen geven
eveneens representatieve informatie op gemeentelijk
niveau voor alle of voor een deel van de gemeenten.
Een aantal databronnen, specifiek gericht op jongvolwassenen en op kort cyclische monitoring, is vanwege
COVID-19 opgezet en heeft een onzekere einddatum.
Cohortstudies zijn belangrijk voor kennis over mentale
gezondheid. Deze bronnen geven verdiepend inzicht in
de ontwikkeling van mentale (on)gezondheid gedurende
de levensloop, factoren die daarop van invloed zijn en
gevolgen ervan, zoals zorggebruik en arbeidsverzuim.
NEMESIS is de enige databron die landelijk representatieve gegevens over het vóórkomen van psychische
stoornissen in de volwassen bevolking genereert.
De studiefrequentie is echter te laag voor monitoring
van een landelijke aanpak mentale gezondheid.
In de zestien databronnen zijn 21 indicatoren voor
(aspecten van) mentale gezondheid geselecteerd die
voldoen aan criteria voor relevantie, validiteit en
beïnvloedbaarheid van indicatoren.

Monitoren Mentale gezondheid 

•

•

•

•

 ussen doelgroepen is een groot verschil in het aantal
T
beschikbare bronnen en indicatoren. Voor jongvolwassenen zijn over de meeste indicatoren gegevens
beschikbaar.
Voor de doelgroepen jongvolwassenen, studenten, en
mensen in een lage sociaaleconomische positie worden
de meeste bouwstenen van mentale gezondheid
gemeten.
Weinig of geen informatie is beschikbaar voor
aanstaande en pas bevallen moeders en voor kinderen
(doelgroepen), mentaal welbevinden (indicatoren),
en empathie en denkbeeld over mentale gezondheid
(bouwstenen).
De 21 gepresenteerde indicatoren voor mentale
gezondheid zijn een eerste selectie op basis van
bestaande databronnen. Bij de uitwerking van een
landelijke aanpak mentale gezondheid is het zinvol om
te bepalen welke aanvullende indicatoren er nog meer
nodig zijn voor het volgen van de voortgang, waaronder
procesindicatoren.

| 11

5. Werkwijze en verantwoording
De volgende stappen zijn doorlopen om tot een selectie
van indicatoren te komen voor het monitoren van een
landelijke aanpak mentale gezondheid:
•
•
•

•

S electie van bestaande landelijke databronnen met
gegevens over mentale gezondheid (registraties en
dwarsdoorsnede onderzoek; februari 2022).
Opstellen groslijst indicatoren voor mentale gezondheid (34 indicatoren)b.
Selectie van indicatoren in twee stappen:
- onafhankelijke beoordeling op basis van de criteria
door drie onderzoekers en toekennen score per
indicator: ‘selecteren’, ‘twijfel’ of ‘niet selecteren’;
- bij verschil in beoordeling of bij twijfel: bespreking
door zes onderzoekers om tot consensus te komen
over de selectie. Dit resulteerde in een lijst van 21
indicatoren.
De selectie van indicatoren is getoetst aan de
bouwstenen van de nieuwe definitie voor mentale
gezondheid. Hiervoor zijn de items van de bijbehorende
meetinstrumenten door twee onderzoekers gekoppeld
aan de bouwsteen waarover het item informatie geeft.
De bouwsteen ‘eigenschappen concept’ is van deze
vergelijking uitgezonderd.

Referenties
1.

S hields-Zeeman, L., Bon-Martens, M. van, & Smit, F.
(2021). Scoping studie. Samen werken aan een mentaal
gezonde samenleving: Bouwstenen voor mentale gezondheidsbevordering. Trimbos-instituut.
2. Van Bon-Martens, M., Kleinjan, M., Hipple Walters, B.,
Shields-Zeeman, L. & Brink, C. van den. (2022).
Delphistudie ‘Definitie Mentale Gezondheid’. Resultaten van
een consensusprocedure met verschillende perspectieven.
Trimbos-instituut.

b Deze groslijst is op te vragen bij het RIVM, Trimbos-instituut of
GGD GHOR Nederland.

Monitoren Mentale gezondheid 

| 12

Colofon
Auteurs:
Marja van Bon-Martens (Trimbos-instituut)
Antonia Verweij (RIVM)
Karin Monshouwer (Trimbos-instituut)
Chantie Luijten (GGD GHOR Nederland)
Nannah Tak (GGD GHOR Nederland)
Carolien van den Brink (RIVM)
Laura Shields-Zeeman (Trimbos-instituut)
Ilse Storm (RIVM)
Met medewerking van:
Djoeke van Dale, Dieuwke Schokker (RIVM).

Deze publicatie is een uitgave van:			
Rijksinstituut voor Volksgezondheid
en Milieu
Postbus 1 | 3720 BA Bilthoven
www.rivm.nl

Dit is de vierde factsheet van een serie van vier factsheets over het
bevorderen van mentale gezondheid en preventie van psychische
klachten en aandoeningen. Deze serie is tot stand gekomen in
samenwerking tussen RIVM, Trimbos-instituut en GGD GHOR
Nederland, onder projectleiding van Trimbos-instituut.
mei 2022

013689

De zorg voor morgen begint vandaag