Tweede Kamer der Staten-Generaal

2

Vergaderjaar 2011–2012

33 145

Wijziging van onder meer de Wet
studiefinanciering 2000 in verband met het
onderbrengen van de basisbeurs voor studenten
in de masterfase in het sociaal leenstelsel en het
aanbrengen van enkele vereenvoudigingen in
het studiefinancieringsstelsel

Nr. 6

VERSLAG
Vastgesteld 16 februari 2012
De vaste commissie voor Onderwijs, Cultuur en Wetenschap1, belast met
het voorbereidend onderzoek van dit wetsvoorstel, heeft de eer als volgt
verslag uit te brengen. Onder het voorbehoud dat de hierin gestelde
vragen en gemaakte opmerkingen voldoende zijn beantwoord, acht de
commissie de openbare behandeling van het wetsvoorstel genoegzaam
voorbereid.
Inhoudsopgave

1
Samenstelling:
Leden: Ham, B. van der (D66), Bochove, B.J.
van (CDA), voorzitter, Miltenburg, A. van
(VVD), Ortega-Martijn, C.A. (CU), Bosma, M.
(PVV), Dijk, J.J. van (SP), Dibi, T. (GL), Wolbert,
A.G. (PvdA), ondervoorzitter, Biskop, J.J.G.M.
(CDA), Smits, M. (SP), Elias, T.M.Ch. (VVD),
Beertema, H.J. (PVV), Dijkstra, P.A. (D66),
Jadnanansing, T.M. (PvdA), Dekken, T.R. van
(PvdA), Dijkgraaf, E. (SGP), Çelik, M. (PvdA),
Lucas, A.W. (VVD), Klaveren, J.J. van (PVV),
Klaver, J.F. (GL), Liefde, B.C. de (VVD), Werf,
M.C.I. van der (CDA) en Hazekamp, A.A.H.
(PvdD).
Plv. leden: Koşer Kaya, F. (D66), Ferrier, K.G.
(CDA), Burg, B.I. van der (VVD), Schouten, C.J.
(CU), Dille, W.R. (PVV), Kooiman, C.J.E. (SP),
Peters, M. (GL), Dam, M.H.P. van (PvdA),
Haverkamp, M.C. (CDA), Wit, J.M.A.M. de
(SP), Hennis-Plasschaert, J.A. (VVD), Mos, R.
de (PVV), Pechtold, A. (D66), Dijsselbloem,
J.R.V.A. (PvdA), Klijnsma, J. (PvdA), Staaij,
C.G. van der (SGP), Hamer, M.I. (PvdA),
Harbers, M.G.J. (VVD), Gerbrands, K. (PVV),
Sap, J.C.M. (GL), Berckmoes-Duindam, Y.
(VVD), Rouwe, S. de (CDA) en Ouwehand, E.
(PvdD).

kst-33145-6
ISSN 0921 - 7371
’s-Gravenhage 2012

ALGEMEEN
•
Inleiding
•
De doelstelling van het wetsvoorstel
•
Beschrijving van de voorgestelde maatregelen
–
Sociaal leenstelsel in de masterfase
–
Verlenging van de terugbetaalperiode
–
Beperking van de studentenreisvoorziening
–
Vereenvoudigingen van de studiefinanciering
–
Eigentijdse dienstverlening aan de student
•
Gevolgen voor de doelgroep
•
Gevoerd overleg
ARTIKELSGEWIJS
•
Artikel I, onderdeel D

1
4
7
9
9
14
15
16
17
18
23
23
23

ALGEMEEN
De leden van de VVD-fractie hebben met instemming kennisgenomen van
het wetsvoorstel van de regering. De leden zijn voorstander van het
invoeren van een sociaal leenstelsel. Een leenstelsel verdeelt de kosten
van hoger onderwijs eerlijker tussen overheid en student. Door deze eigen
investering maakt de student een meer bewuste keuze voor zijn of haar
toekomst. Tegelijkertijd hechten de leden aan de toegankelijkheid van het
hoger onderwijs. De relatief grote bijdrage van de overheid aan het laag
houden van het wettelijk collegegeld in combinatie met een sociaal
leenstelsel en een aanvullende beurs combineert de eigen verantwoorde-

Tweede Kamer, vergaderjaar 2011–2012, 33 145, nr. 6

1

lijkheid van de student en de verantwoordelijkheid van de overheid voor
de toegankelijkheid van het stelsel op de juiste manier, zo vinden deze
leden.
In het algemeen overleg «Studeren is investeren»1 van de vaste
commissie voor Onderwijs, Cultuur en Wetenschap hebben de leden
reeds vragen gesteld over de complexiteit van het stelsel door de
combinatie van de langstudeermaatregel en het sociaal leenstelsel voor
de masterfase. De staatssecretaris heeft in dat overleg meerdere
toezeggingen gedaan om bij de uitwerking van het wetsvoorstel maatregelen nader te bezien en de bezwaren van de vaste commissie voor
Onderwijs, Cultuur en Wetenschap mee te wegen. Deze afweging is niet
bij alle onderdelen van het wetsvoorstel even duidelijk opgenomen in de
toelichting, aldus deze leden. Om die reden zien zij aanleiding tot het
stellen van vragen.
De leden van de PvdA-fractie hebben met ongenoegen kennisgenomen
van de Wijziging van onder meer de Wet studiefinanciering 2000 in
verband met het onderbrengen van de basisbeurs voor studenten in de
masterfase in het sociaal leenstelsel en het aanbrengen van enkele
vereenvoudigingen in het studiefinancieringsstelsel.
De leden van de PVV-fractie hebben met instemming kennisgenomen van
de wetswijziging.
De leden onderschrijven de noodzaak tot bestendiging van het stelsel van
studiefinanciering voor de toekomst met het voorbehoud dat de financiële
toegankelijkheid van het hoger onderwijs gewaarborgd moet blijven. De
leden wachten dan ook met belangstelling de toegezegde brief met
betrekking tot deeltijdstudenten af.

1

6 april 2011, Kamerstuk 31 288, nr. 160.

De leden van de CDA-fractie hebben met belangstelling kennisgenomen
van onderhavig wetsvoorstel. Invoering van een sociaal leenstelsel in de
masterfase is niet de eerste keuze van deze fractie, immers in het
verkiezingsprogramma van het CDA staat dat de basisbeurs voor alle
studenten behouden moet worden. Dankzij de basisbeurs is in Nederland
de toegankelijkheid tot hoger onderwijs goed. Maatregelen als de
studiefinanciering, ov-reiskaart en het bestaan van aanvullende beurzen
maken het mogelijk dat studenten uit alle lagen van de bevolking in staat
worden gesteld te studeren. Het inkomen van de ouders vormt geen
belemmering. Het is de capaciteit van de leerling die bepaalt of het
mogelijk is te studeren en niet de inhoud van de portemonnee van de
ouders. Dankzij deze financiële maatregelen is studeren mogelijk
geworden voor kinderen uit families waar voorheen studeren geen
gemeengoed was. Het belang van de maatschappij wordt hiermee
gediend omdat een hoogopgeleide beroepsbevolking belangrijk is voor
een land als Nederland. Nederland is een kenniseconomie en moet dat
blijven om de concurrentie met andere landen te kunnen blijven aangaan.
Voor deze leden is dit stelsel van wezenlijk belang en zij hechten zeer aan
de toegankelijkheid van het hoger onderwijs voor alle lagen van de
bevolking. De regering vindt het om haar moverende reden belangrijk om
financiële verantwoordelijkheid ook neer te leggen bij de student. De
regering is van mening dat door invoering van een sociaal leenstelsel in
de masterfase studenten prioriteit aan hun studie geven. Bovendien
verwacht de regering dat studenten bewuster voor een studie zullen
kiezen met als resultaat een betere match tussen student en studie. Ook
geeft de regering aan dat het volgen van een master een investering in de
toekomst van de student is. Gemiddeld genomen verdienen studenten die
een master hebben afgerond anderhalf maal zoveel als een hbo-afgestudeerde en tweemaal zoveel als een mbo-afgestudeerde. Daarnaast
geeft de regering aan dat de opbrengsten van de maatregel terug zullen
vloeien naar het onderwijs. De leden erkennen dat invoering van een

Tweede Kamer, vergaderjaar 2011–2012, 33 145, nr. 6

2

sociaal leenstelsel in de masterfase een aantal voordelen heeft. Bovendien
zijn deze leden tevreden dat dankzij de inzet van deze leden de basisbeurs
voor ongeveer 80% van alle studenten behouden blijft. De leden hechten
echter veel waarde aan de toegankelijkheid van het stelsel en zullen het
onderhavige wetsvoorstel wegen op een aantal punten die voor deze
leden van groot belang zijn. Allereerst de borging van de toegankelijkheid
van het hoger onderwijs, de cumulatie van financiële maatregelen die
opgelegd wordt aan de studenten en het feit dat de bachelor nog geen
afgerond geheel vormt waarmee een student de arbeidsmarkt op kan.
Tevens beoordelen deze leden het wetsvoorstel op de gevolgen voor
deeltijdstudenten, leraren die zich willen bijscholen en studenten die een
meerjarige master moeten volgen.
De leden van de SP-fractie hebben met grote teleurstelling kennisgenomen van het wetsvoorstel. Zij wijzen erop dat de toegankelijkheid van
het hoger onderwijs achteruit gaat. Het vooruitzicht de masterstudie zelf
te moeten betalen, zal veel jongeren afschrikken om verder te leren. Er
wordt te weinig rekening gehouden met de afschrikwekkende werking van
hoge schulden. Jongeren die niet ondersteund worden door hun ouders,
worden met dit wetsvoorstel zwaar benadeeld. Het risico van een
tweedeling op grond van inkomen van de ouders neemt toe. Voorts komt
dit wetsvoorstel de kenniseconomie niet ten goede. Studenten zullen
eerder afzien van zwaardere studies of van de masterfase in zijn geheel.
De leden maken zich zorgen om de toenemende schuldenlast van
afgestudeerden. Studenten worden opgezadeld met hoge schulden die
belemmerend uitpakken, bijvoorbeeld bij het kopen van een huis. Verder
neemt het besteedbaar inkomen drastisch af, wat zorgt voor een grote
groep studenten met geldproblemen. Dit zal het niveau van de student
beslist niet ten goede komen, zo menen deze leden.
De leden van de D66-fractie hebben kennisgenomen van het wetsvoorstel.
Deze leden hebben in het verleden aangegeven geen principiële bezwaren
te hebben tegen de invoering van een sociaal leenstelsel voor studenten
in het hoger onderwijs. Zij onderschrijven het idee dat studeren een
investering in de toekomst is. Het is echter niet alleen een investering in
de eigen toekomst, maar ook in de toekomst van de Nederlandse
maatschappij. Onze economie heeft baat bij hoog opgeleide kenniswerkers. De toegankelijkheid en de kwaliteit van ons hoger onderwijs
moeten volgens de leden worden gegarandeerd. Vandaar dat zij altijd
hebben gesteld dat de invoering van een sociaal leenstelsel geen
bezuinigingsmaatregel mag zijn, maar een mogelijkheid om meer te
investeren in de kwaliteit van het onderwijs. Deze leden vinden in de
voorgestelde wijzigingen geen aanwijzingen voor de kwaliteitsimpuls in
het onderwijs die het gevolg moet zijn van de invoering van het sociaal
leenstelsel.
De leden van de GroenLinks-fractie hebben kennisgenomen van het
wetsvoorstel. De leden maken zich zorgen over de gevolgen van het
wetsvoorstel voor de financiële toegankelijkheid van het hoger onderwijs,
met name voor studenten uit lagere sociaaleconomische klassen, en in
samenhang met de langstudeerderboete. Bepaalde maatregelen
aangaande het sociaal leenstelsel in de masterfase, de aanvullende beurs
en de studentenreisvoorziening zullen, naar inschatting van deze leden, de
financiële toegankelijkheid van het hoger onderwijs aantasten. Ook zetten
zij kanttekeningen bij de snelle invoering van het wetsvoorstel en de
beperkte overgangsregeling. Daarnaast betwijfelen de leden of de
regering met dit voorstel daadwerkelijk een investering in de kwaliteit van
het hoger onderwijs beogen.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2011–2012, 33 145, nr. 6

3

De leden van de ChristenUnie-fractie hebben kennisgenomen van het
wetsvoorstel. Genoemde leden hebben grote zorgen over de toegankelijkheid van het hoger onderwijs bij introductie van een sociaal leenstelsel.
In het bijzonder vinden de leden het onwenselijk dat de drempel voor
toegang tot meerjarige masters wordt opgehoogd. De instroom van
studenten in bètaopleidingen wordt hiermee onder te grote druk gezet, zo
menen deze leden.
De leden van de SGP-fractie hebben met belangstelling kennisgenomen
van het wetsvoorstel. Zij onderschrijven het belang van stapsgewijze
intensivering van de eigen verantwoordelijkheid van studenten, ook ten
aanzien van de financiering van de opleiding. Zij hechten aan goede
waarborgen om de toegankelijkheid van het hoger onderwijs te garanderen voor studenten die de vereiste capaciteiten bezitten.
Inleiding
De leden van de VVD-fractie onderschrijven de doelstellingen van het
wetsvoorstel. Dit wetsvoorstel draagt bij aan het oplossen van twee
problemen waar het hoger onderwijs mee te kampen heeft: de
houdbaarheid van het stelsel op de langere termijn en de kwaliteit van het
onderwijs. Door meer evenwicht te brengen in de publieke en private
bijdrage aan een studie blijft het systeem betaalbaar en maken studenten
een bewustere keuze voor een studie waardoor uitval en vertraging
voorkomen kunnen worden. Door het investeren van de opbrengst van
het sociaal leenstelsel wordt een bijdrage geleverd aan de gewenste
kwaliteitsimpuls voor het hoger onderwijs. In de strategische agenda voor
het hoger onderwijs heeft de staatssecretaris laten zien op welke wijze hij
een kwaliteitsimpuls wil geven aan het hoger onderwijs.
De leden vinden het terecht dat er van de student een grotere private
bijdrage wordt gevraagd, omdat er ook sprake is van een privaat
rendement van de opleiding voor de student zelf. Uit het advies van de
Onderwijsraad1 over deze wetswijziging blijkt dat de baten van een
opleiding ongeveer gelijkelijk zijn verdeeld tussen student en maatschappij (overheid). De kosten liggen nu echter nog eenzijdig bij de
overheid. Het rendement komt echter pas na het afronden van de studie
en dus biedt de overheid ondersteuning in de vorm van een sociaal
leenstelsel. Het terug te betalen bedrag is van tevoren bekend, terugbetaling gebeurt alleen als de afgestudeerde een baan heeft en genoeg
verdient. Na verloop van tijd wordt de resterende schuld kwijtgescholden.
In het voorstel van de regering is de terugbetaalperiode verlengd tot
twintig jaar, waardoor het maandelijks terug te betalen bedrag lager is. Bij
elkaar opgeteld is het wetsvoorstel afgewogen, leidt het tot betaalbaarheid van het systeem en beperkt het de toegankelijkheid van het
onderwijs niet, zo stellen deze leden.

1
Advies wijziging van de wet studiefinanciering 2000, juli 2011.

De leden van de PvdA-fractie merken op dat in de memorie van
toelichting wordt opgemerkt dat de maatregelen passen in een «veranderend perspectief op studiefinanciering». Deze leden vragen of dat nu de
werkelijke motivatie is voor deze wijzigingen of dat de coalitiehoudgreep
van «18 miljard» zwaarder weegt. Op andere zwaarwegende redenen voor
deze wijzigingen valt hier en daar ook af te dingen. Zo wordt vermeld dat
de voorgestelde maatregelen studenten zullen helpen om een «bewustere
keuze» te maken. De vraag dringt zich dan ook op: gaat de regering werk
maken van de onduidelijke voorlichting via brochures waar veel studenten
nog steeds last van hebben? Een bewuste keuze maakt men immers
alleen op basis van solide informatie. Een ander doel is het «streven naar
een kleinere overheid». Hoeveel studenten delen die doelstelling? Welk
belang weegt hier zwaarder: de ideologie van een kleine overheid of het
streven naar goed en toegankelijk onderwijs, zo vragen de leden.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2011–2012, 33 145, nr. 6

4

De leden van de SP-fractie merken op dat er wordt gesteld dat het
wetsvoorstel onderdeel uitmaakt van de ambitie om tot de internationale
kennistop te behoren. Hoe rijmt de regering dat met de hogere eigen
bijdrage voor de student, waardoor vooral extra drempels worden
opgeworpen? Zou het behalen van een masteropleiding niet juist
gestimuleerd moeten worden, in plaats van drempels op te werpen? Wat
gebeurt er precies met het budget dat vrijkomt door invoering van het
sociaal leenstelsel? Deze leden willen graag een exacte uitwerking
hiervan. Op wat voor manier leidt een hoger rendement tot meer
kwaliteit? Hebben de recente berichten over diplomafraude en verlaging
van de studieomvang niet juist laten zien dat ook het omgekeerde, een
verlaging van de kwaliteit, het gevolg kan zijn, zo vragen de leden. De
leden vragen waarop de regering de bewering baseert dat een financiële
prikkel goed zou zijn om studenten tot een bewustere studiekeuze te
bewegen. Zijn er niet meer doeltreffende middelen om dat te bereiken,
zoals voorlichting en begeleiding? Een sociaal leenstelsel zou gerechtvaardigd zijn, omdat een studie een investering is die loont. Maar een
hoogopgeleide beroepsbevolking is toch ook lonend voor de samenleving
in zijn geheel, zo vragen deze leden. De maatschappij profiteert immers
ook van hoogopgeleide werknemers. Zij dragen meer belasting af, die
weer gebruikt kan worden voor de studiefinanciering. En hoe lonend is
een persoonlijke investering wanneer een student geen goedbetaalde
baan kan vinden, maar wel een grote schuld heeft opgebouwd? De leden
vragen de regering om een toelichting op de verhouding tussen de
rijksuitgaven enerzijds en de opbrengsten van hoger opgeleiden anderzijds. Zowel voor de overheid als de student. Studie krijgt prioriteit, aldus
de memorie van toelichting. Waarop is deze stelling gebaseerd? Een
hogere eigen bijdrage kan er toch net zo goed toe leiden dat studenten
meer gaan werken en minder gaan studeren? Of heeft de regering liever
dat studenten hogere schulden maken? Hoe gaat een leenstelsel ervoor
zorgen dat een student betere afwegingen maakt met betrekking tot
bijbanen en nevenactiviteiten? De regering verwacht dat studenten hun
keuze voor een studie op inhoudelijke gronden blijven maken. Hoe
verklaart de regering dan de berichten van studenten die afzien van een
zwaardere studie of een studie met een meerjarige master, omdat zij
hiermee in hun ogen teveel kosten gaan maken? Deze zorgen zijn ook
afkomstig uit het werkveld. Wat is de reactie op de zorgen vanuit de
verschillende sectoren, zoals de medische sector, de technische sector
alsmede de vakcentrale voor hoger personeel, zo vragen de leden. Deelt
de regering de mening dat bètastudenten met meerjarige masters
zwaarder worden getroffen door deze maatregel dan studenten met een
éénjarige master? Erkent de regering dat zij veel meer moeten lenen om
hun studie te voltooien en met een hogere studieschuld zullen eindigen?
Hoe rijmt de regering dit met de wens om meer bètastudenten op te
leiden? Waar is de verwachting van de regering dat dit wetsvoorstel niet
tot een afname van bètastudenten leidt, op gebaseerd? Is hier onderzoek
naar gedaan? De leden zien graag een reactie op de stelling van de
Onderwijsraad dat studenten wel degelijk reageren op financiële prikkels
met betrekking tot een keuze voor het hoger onderwijs en de richting van
de studie. Hoe gaat de regering om met het risico dat studenten eerder
voor «makkelijke» studies zullen kiezen? Stelt de regering met dit
wetsvoorstel dat de bachelor een eindopleiding is, of ligt het volgen van
een master in het logische verlengde om een studie af te ronden? Met
andere woorden, wanneer is volgens de regering een universitaire studie
volledig afgerond, zo vragen de leden.
De leden van de D66-fractie vragen of de regering kan aangeven hoe deze
maatregel bijdraagt aan de kwaliteitsimpuls in het hoger onderwijs. Zij
vragen de regering daar ook de bezuinigingen die het hoger onderwijs

Tweede Kamer, vergaderjaar 2011–2012, 33 145, nr. 6

5

raken als gevolg van de algemene korting van 190 miljoen euro op de
instellingen in het hoger onderwijs te betrekken. Kan de regering, zo
vragen deze leden, ingaan op het rapport van het Rathenau instituut1 dat
heeft berekend dat door de cumulatie van overheidsmaatregelen het
aandeel investeringen in wetenschap en innovatie met 10% afneemt? Is
de regering het met deze leden eens dat dit een zorgwekkende ontwikkeling is, zo vragen zij.
De leden van de GroenLinks-fractie merken op dat om bij te dragen aan de
kwaliteitsimpuls die nodig is, van studenten een hogere eigen bijdrage
wordt gevraagd. De opbrengsten hiervan zouden worden geïnvesteerd in
het onderwijs. Waar worden deze opbrengsten precies in geïnvesteerd?
Welke invloed heeft de uitvoering van dit wetsvoorstel op de bekostiging
per student? Tevens zou dit wetsvoorstel de doelstelling van de regering
ondersteunen om het studierendement te vergroten. Hoe verhoudt deze
doelstelling zich tot de eerder genoemde kwaliteitsimpuls? Ziet de
regering dat er een spanning bestaat tussen het verhogen van het
studierendement en het verhogen van de onderwijskwaliteit, zo vragen zij.
Er wordt gesteld dat de studie weer prioriteit moet krijgen, en dat het
sociaal leenstelsel daaraan bijdraagt. Het is goed mogelijk dat studenten
juist uit leenangst meer gaan werken. Als niet de studie, maar werken,
prioriteit is, zal dat het studierendement aantasten. Deze leden vragen hoe
de regering deze discrepantie gaat oplossen.
De regering verwacht niet dat het wel of niet krijgen van een basisbeurs
doorslaggevend zal zijn voor de keuze om een masteropleiding te volgen.
Waar baseert de regering deze verwachting op? Welke maatregelen zal de
regering nemen als deze verwachting gelogenstraft wordt, zo vragen zij.
De regering verwacht voorts niet dat minder studenten voor een meerjarige master zullen kiezen. Waar baseert de regering haar verwachting
op? Welke maatregelen zal de regering nemen als deze verwachting
gelogenstraft wordt?
Voorts vragen de leden wat voor verandering in vraag in onderwijs en
begeleiding de regering verwacht. Hoe gaat de regering de mogelijk
andere onderwijs- en begeleidingsvraag van studenten ondervangen? Is
zij van plan de onderwijsinstellingen hierbij te ondersteunen, zo vragen
zij.

1
Rapport «Waardevol – Indicatoren voor
valorisatie». Ons kenmerk: Parlisnummer:
2011Z21867.
2
Kamerstuk 33 000, nr. 35.

De leden van de ChristenUnie-fractie vinden dat de leenfaciliteit niet als
oplossing mag gelden voor behoud van financiële toegankelijkheid van
het hoger onderwijs. Door de opbouw van problematische schulden
kunnen studenten bijvoorbeeld problemen ervaren zodra zij de arbeidsmarkt opgaan. In het nader rapport antwoordt de regering op vragen van
de Raad van State dat studenten die vanwege invoering van het sociaal
leenstelsel en/of andere maatregelen er financieel op achteruit gaan,
gebruik kunnen maken van de leenfaciliteit. Kan de regering nader
onderbouwen dat zij de randvoorwaarde van toegankelijkheid van het
hoger onderwijs voldoende waarborgt, door te verwijzen naar de
leenfaciliteit? Op welke manier voert de regering de motie Slob/Sap2 uit?
Worden het in kaart brengen van schuldenproblematiek en de gevraagde
«gerichte voorstellen» betrokken bij de behandeling van dit wetsvoorstel?
De leden hebben, in aanvulling op de Raad van State, vragen over
cumulatie van financiële maatregelen voor studenten. Zij vragen specifiek
uiteen te zetten hoe niet alleen de nu voorgestelde wettelijke maatregelen
cumulatie-effecten kennen, maar ook maatregelen uit het recente verleden
te betrekken. Welke financiële effecten ondervinden studenten door de
samenloop van de langstudeerdermaatregel en het sociaal leenstelsel?
Welke financiële effecten ondervinden studenten door de samenloop van
de langstudeerdermaatregel en het beperken van het ov-reisrecht?
De leden vragen tevens in hoeverre nu al bewijs is voor de veronderstellingen over het gedrag van studenten, na invoering van de maatregelen.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2011–2012, 33 145, nr. 6

6

Zij verwijzen naar het advies van de Onderwijsraad, waarin wordt
geadviseerd om de effecten in kaart te brengen. Op welke manier gaat de
regering de effecten inzichtelijk maken? Is het verantwoord om op basis
van niet bewezen veronderstellingen deze ingrijpende maatregelen in te
voeren?
De leden vragen voorts waarom voor meerjarige masters ook wordt
gekozen voor de introductie van een sociaal leenstelsel tijdens de gehele
masterfase. Door de «harde knip» staan studenten na afronding van de
bachelorfase voor de keuze van een masteropleiding. Genoemde leden
verwachten dat de duur van een master bepalend zal worden in de keuze
voor een masteropleiding, ook in combinatie met inperking van het
ov-reisrecht en de langstudeerdermaatregel. Kan de regering nader
ingaan op deze zorg?
De leden vragen hoe het voorstel van een sociaal leenstelsel voor
meerjarige masters in verhouding staat tot de uitdagingen die het
Platform Bètatechniek heeft geformuleerd, maar ook tot de wens van
werkgeversorganisaties om de drempel voor bètatechnische masters niet
te verhogen. Genoemde leden vragen waarom de regering niet kiest voor
het verlenen van een extra jaar basisbeurs voor deze meerjarige masters.
De leden lezen dat de studie prioriteit krijgt. Tegelijkertijd blijkt uit
onderzoek van het ISO1 dat 56% van de studenten meer zal gaan werken
als de basisbeurs wordt afgeschaft. Kan de regering nader ingaan op het
onderzoek van het ISO? Kan de regering de aanname dat de studie
prioriteit heeft onderbouwen? Worden studenten niet juist ontmoedigd
om nevenactiviteiten naast hun studie te doen, zoals bestuurs- en
vrijwilligerswerk, zo vragen de leden.
De leden van de SGP-fractie vragen of de regering een overzicht kan
geven van de aantallen studenten die een één-, twee- of driejarige
masteropleiding volgen. De leden vragen of de regering een overzicht
naar klassen kan geven van de studieschuld van studenten in het hoger
onderwijs.
De doelstelling van het wetsvoorstel

1

ISO: Interstedelijk Studenten Overleg.

De leden van de CDA-fractie merken op dat in veel landen waarin ook een
bachelor/master stelsel is geïntroduceerd, de bachelor een afgerond
geheel is waarmee je als student de arbeidsmarkt op kunt. In Nederland is
het tot op heden niet zo dat je met alleen een universitaire bachelor klaar
bent voor de arbeidsmarkt. De bachelor is nog steeds een algemeen
voorbereidend deel op de meer specialistische master. Slechts na
afronding van beide delen zijn werkgevers in de student geïnteresseerd.
De leden hebben hier al vaker aandacht voor gevraagd. Bij de invoering
van het sociaal leenstelsel moet het mogelijk worden om de bachelor en
master als afzonderlijke delen te bezien. Dit past naar de mening van de
leden ook binnen de visie op een leven lang leren waarbij een persoon
zich regelmatig aan het bijscholen is gedurende zijn loopbaan. Als de
bachelor een afgerond geheel is om de arbeidsmarkt op te gaan, kan een
werknemer later besluiten, al dan niet met financiële hulp van zijn
werkgever, alsnog een master te volgen. Nu dragen alleen de masterstudenten de financiële consequenties. Kan de regering aangeven of er een
tijdspad is waarbinnen gerealiseerd wordt dat de bachelor een afgerond
geheel is? Zijn hierover afspraken gemaakt met de instellingen? Gaat de
regering maatregelen treffen indien dit stelsel niet snel genoeg op gang
komt, zo vragen de leden.
De leden lezen voorts in de memorie van toelichting dat de opbrengsten
van de invoering van het sociaal leenstelsel terugvloeien naar het
onderwijs. Allereerst vragen deze leden of de opbrengsten terugvloeien
naar alleen het hoger onderwijs of naar het onderwijs in brede zin. In het
laatste geval zijn deze leden benieuwd wat de motivering van de regering

Tweede Kamer, vergaderjaar 2011–2012, 33 145, nr. 6

7

is voor deze keuze? Is de regering ook voornemens de studenten te
betrekken bij de wijze van teruginvesteren, zo nee wat is de motivering
hiervoor? De leden zijn van mening dat studenten hierbij op een goede
wijze betrokken moeten worden.
De leden van de SP-fractie merken op dat de vrijgespeelde middelen voor
de kwaliteit van het onderwijs kunnen worden ingezet. Wat wordt bedoeld
met het woord «kunnen»? Worden deze middelen daadwerkelijk ingezet
om de kwaliteit te verbeteren, of is dat nog optioneel? Zo ja, waar worden
deze middelen voor ingezet, zo vragen zij.
De leden merken voorts op dat er wordt gesteld dat het investeringsrisico
beperkt is. Hoe oordeelt de regering over het bericht dat banken geen
hypotheek meer verstrekken aan starters met een hoge studieschuld? Is
dit geen investeringsrisico, zo vragen zij.
Hoe oordeelt de regering over het advies van de Raad van State, dat stelt
dat financiële toegankelijkheid een randvoorwaarde is? Wat is zijn mening
over de inkomenseffecten op de groepen studenten die met meerdere
maatregelen geconfronteerd worden? Worden deze cumulatie-effecten
weggenomen of gecompenseerd? De leden zien hier graag een verdere
toelichting op. De Raad van State uit ook zijn zorg om kinderen met
ouders die weinig opleiding en inkomen hebben en om het vooruitzicht
van een schuld, mogelijk afzien van een studie. Waarom worden deze
zorgen niet meegenomen in het wetsvoorstel? Ook de Raad van State
vraagt om meer toelichting op de «eerdere en internationale ervaringen»
die stellen dat de financiële toegankelijkheid blijft gewaarborgd, en noemt
de toelichting van de regering dat er geen negatieve invloed is zelfs
onnauwkeurig. De leden vragen de regering hier op in te gaan.
Voorts vragen zij wat de gevolgen van dit wetsvoorstel zijn voor de
educatieve masters. Deze masters waren vrijgesteld van instellingscollegegeld en bovendien was het mogelijk om hiervoor 12 maanden extra
studiefinanciering te krijgen. Wat is de positie van de educatieve masters
in dit wetsvoorstel, zo vragen zij.
De leden vragen tevens of de aanvullende beurs ook in de masterfase nog
steeds een gift is. Hoeveel studenten ontvangen momenteel een aanvullende beurs en hoeveel zijn dat er na invoering van dit wetsvoorstel?
Tevens vragen zij wat de wijziging van tekst «aan hem toegekende
prestatiebeurs» in «aan hem toegekende prestatiebeurs voor die opleiding
waarvan hij het afsluitend examen met goed gevolg heeft afgelegd» voor
gevolgen heeft voor die studenten die tussentijds van opleiding zijn
veranderd. Geldt voor hen dat alle ontvangen studiefinanciering een gift
is, of alleen het gedeelte dat is ontvangen voor de daadwerkelijk
afgeronde opleiding, zo vragen zij.
De leden van de D66-fractie vragen wat de doelstelling van de invoering
van een sociaal leenstelsel volgens de regering is. Kan de regering
aangeven hoe de beperking van het studentenreisrecht zich verhoudt tot
deze doelstelling? Waarom kiest de regering voor een termijn van één jaar
vertraging voor het studentreisrecht en waarom sluit de regering
bijvoorbeeld niet aan bij de termijn voor regulier collegegeld of de
studielening onder sociale voorwaarden?
De leden hechten veel belang aan het stimuleren van de keuze voor een
bètaopleiding. Een masteropleiding in deze richting duurt twee jaar. Dat
betekent dat studenten die een bètaopleiding gaan volgen meer zullen
moeten lenen. De leden vragen op welke manier de regering rekening
heeft gehouden met mogelijk negatieve effecten van de invoering van een
sociaal leenstelsel op het aantal studenten dat kiest voor een bètaopleiding. Ook in maatschappelijk belangrijke sectoren als onderwijs en zorg
bestaan meerjarige masteropleidingen. Voor deze sectoren geldt lang niet
altijd dat de investering zich uitbetaalt in een hoger salaris bij afstuderen,
terwijl juist in deze sectoren een groot tekort aan leraren en verplegers

Tweede Kamer, vergaderjaar 2011–2012, 33 145, nr. 6

8

dreigt te ontstaan. Hoe zorgt de regering ervoor dat invoering van het
sociaal leenstelsel niet leidt tot een daling van het aantal studenten? Hoe
staat de regering tegenover het financieel tegemoet komen van juist dit
soort studenten?
De leden hebben voorts enkele vragen over de gevolgen van de voorgestelde maatregelen op studenten die een deeltijdstudie volgen. Kan de
regering ingaan op de samenloop van deze maatregel met andere
maatregelen in het hoger onderwijs, zoals de langstudeerboete, voor
mensen die in deeltijd willen studeren? Hoe reageert de regering in dat
kader op de jongste cijfers van de VNSU1 waaruit blijkt dat het aantal
deeltijdstudenten fors aan het afnemen is? Hoe wil de regering
voorkomen dat uit vrees voor een extra lening mensen afzien van het
volgen van een masteropleiding in deeltijd? Hoe verhoudt zich dit met de
ambitie om mensen aan te moedigen een leven lang te leren?
Verschillende studies tonen aan dat prijsverhogingen een groter effect
hebben voor studenten met een lagere sociaaleconomische achtergrond.
De leden vragen de regering op welke wijze zij de gevolgen van de
maatregelen voor studenten met een dergelijke achtergrond gaat
monitoren en hoe de Kamer daarover zal worden ingelicht. Welke
maatstaven hanteert de regering hiervoor? De leden willen ook uitdrukkelijk aandacht voor gezinnen met een middeninkomen waar de optelsom
van bezuinigingen van deze regering terecht komen. Is de regering het
met de leden eens dat in de praktijk er een behoorlijke last op de
schouders zal komen te liggen van ouders van kinderen die in het hoger
onderwijs gaan studeren? Hoe wil de regering ook de gevolgen van het
sociaal leenstelsel onder deze groep monitoren, zo vragen zij.
De leden van de GroenLinks-fractie merken op dat de regering stelt dat de
aanvullende beurs voor studenten met ouders uit lagere inkomensgroepen gehandhaafd blijft. Hoe verhoudt dit zich tot de voorgenomen
plannen met de ouderbijdrage voor ouders met minderjarige telkinderen
en/of een studieschuld, en tot de voorgenomen plannen met de aanvullende beurs voor studenten met weigerachtige of onvindbare ouders? De
regering acht het van belang dat de student bewust leent. Hoe gaat de
regering hier zorg voor dragen, zo vragen de leden.
De leden van de ChristenUnie-fractie lezen dat de regering de vrijkomende
middelen wil investeren in de kwaliteit van het onderwijs. Studenten
zullen echter te maken krijgen met verhoging van eigen bijdrage in de
kosten, maar het is nog niet duidelijk waar het geld in wordt geïnvesteerd.
Kan de regering nader toelichting geven op de bedoelde investeringen in
de kwaliteit van het onderwijs, ook in lijn met aanbevelingen van de
Onderwijsraad, zo vragen de leden.
Beschrijving van de voorgestelde maatregelen
Sociaal leenstelsel in de masterfase

1
2

VSNU: Vereniging van Universiteiten.
www.eurostudent.eu

De leden van de VVD-fractie herkennen zich niet in de opmerking van de
Raad van State dat het wetsvoorstel mogelijk voor bepaalde groepen
studerenden onevenredig nadelig zou kunnen zijn. De leden wijzen er in
dit verband op dat binnen de Europese Unie Nederland het laagste
gini-coëfficiënt (0,15) van inkomensverschillen tussen studenten kent2.
Evenals de basisbeurs is ook het sociaal leenstelsel voor iedere student
toegankelijk en het te lenen bedrag in gelijke omstandigheden even hoog,
waardoor er naar het oordeel van deze leden geen sprake is van een
groeiende ongelijkheid tussen studenten.
Naar aanleiding van de opmerkingen van de Raad van State over
«leenangst» vragen de leden wat de verwachte stijging van de gemiddelde studieschuld is ten opzichte van het gemiddelde bedrag van 12 000

Tweede Kamer, vergaderjaar 2011–2012, 33 145, nr. 6

9

1

ECTS: European Credit Transfer System.

euro die studenten nu al lenen. Ook vragen de leden welke consequenties
de regering verwacht voor afgestudeerden bij de kredietverstrekking van
banken ten behoeve van een hypotheek.
Vanuit diverse organisaties is aandacht gevraagd voor de gevolgen van
zowel de langstudeerregeling als het sociaal leenstelsel in de masterfase
voor bètastudenten. Deze studies zijn relatief zwaar, waardoor de kans om
langstudeerder te worden toeneemt. Daarnaast is er sprake van een
tweejarige master, waardoor bètastudenten relatief langer lenen dan
andere studenten. Herkent de regering dit probleem, zo vragen de leden.
En welke mogelijkheden ziet de regering om zorg te dragen voor het
voorkomen van een oplopend tekort aan bèta technici op de arbeidsmarkt,
zo vragen de leden.
Voorts hebben de leden reeds eerder hun zorgen uitgesproken over de
mate van complexiteit van het systeem nu het regime van de prestatiebeurs gekoppeld wordt aan de invoering van een sociaal leenstelsel in de
masterfase. In dit licht benadrukken deze leden dat zij voorstander zijn van
een sociaal leenstelsel voor de gehele studie. Dit zou de complexiteit van
het stelsel aanzienlijk verminderen. Om het systeem niet onnodig
complex te maken zouden deze leden graag zien dat waar mogelijk
gewerkt wordt met eenduidige termijnen en zo min mogelijk stapeling van
regimes. Om deze reden hebben de leden een aantal vragen.
Wanneer een studerende in de masterfase kiest voor het lenen via het
sociaal leenstelsel, maar niet voor het ov-reisrecht of de aanvullende
beurs, kan dan de bijverdiengrens vervallen? En is de student vrij om deze
keuze te maken, zo vragen zij.
In het verleden is vanuit de basisbeurs het reisrecht ontstaan. Door het
loskoppelen van de termijn van de basisbeurs en de termijn van het
reisrecht ontstaan nu twee regimes met verschillende looptijden. Doordat
aan het reisrecht een prestatieregime is gekoppeld, blijft bij gebruik van
het reisrecht in de masterfase ook dit prestatieregime gelden. Hierdoor is
het bijvoorbeeld niet mogelijk de bijverdiengrens los te laten. Heeft de
regering overwogen om het reisrecht weer onder te brengen in de
basisbeurs en in de masterfase bij het sociaal leenstelsel, zodat studenten
zelf de keuze hebben om of een hogere beurs of lening of een ov-jaarkaart
te kiezen en het systeem versimpeld kan worden en de bijverdiengrens
voor studenten zonder aanvullende beurs in de masterfase losgelaten kan
worden?
Op dit moment kunnen studenten hun ov-kaart lenen als het reisrecht is
verlopen. Blijft die mogelijkheid in dit wetsvoorstel bestaan, zo vragen de
leden.
Een pre-master opleiding van meer dan 30 ECTS1 wordt als een aparte
bachelor aangemerkt en daarmee voor veel studenten als tweede studie.
Kunnen deze studenten gebruik maken van het sociaal leenstelsel en
kunnen zij een bedrag ter hoogte van het instellingsgeld lenen? Zijn er
verder gevallen van tweede studies die via het sociaal leenstelsel kunnen
worden gefinancierd? Kan binnen de zes jaar een tweede (bachelor) studie
worden gevolgd? Wordt het leenbedrag dan op basis van wettelijk
collegegeld of het instellingscollegegeld vastgesteld, zo vragen de leden.
Het kunnen ontvangen van een bijdrage uit het profileringsfonds is in de
Wet Hoger Onderwijs en Wetenschap (WHW) gekoppeld aan het
ontvangen van een prestatiebeurs. De leden vragen of studenten in de
masterfase van hun studie straks nog gebruik kunnen maken van een
bijdrage uit het profileringsfonds.
De leden vragen tevens of de regering rekening heeft gehouden met
«ontsnappingsroutes». Het is mogelijk als student om je bij twee
opleidingen tegelijk in te schrijven, Als studenten zich ook inschrijven
voor een hbo-bachelor, maar feitelijk een wo-bachelor gaan volgen, is het
dan mogelijk dat zij een jaar langer recht hebben op een basisbeurs dan
als zij zich alleen inschrijven voor de wo-bachelor die zij werkelijk volgen,
zo vragen de leden.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2011–2012, 33 145, nr. 6

10

De leden vragen tevens hoe de situatie verloopt voor de studerende die
een opleiding volgt waar geen harde knip voor is ingesteld. Is het voor
deze studenten mogelijk mastervakken te volgen, terwijl zij nog als
bachelor zijn ingeschreven en dus recht hebben op een basisbeurs? Is het
op deze manier mogelijk een hele master af te ronden, zonder ooit als
masterstudent ingeschreven gestaan te hebben, zo vragen zij.
Het ongenoegen over dit wetsvoorstel van de leden van de PvdA-fractie
richt zich er niet in de laatste plaats op dat er door de regering consequent
wordt gesproken over een «sociaal» leenstelsel, terwijl de sociale
elementen die nu aanwezig zijn in de wet op de studiefinanciering vrijwel
allemaal worden verwijderd. Dat is echter nog maar het begin. Een
wezenlijk verschil, zelfs los van deze voorstellen, is dat de leden van
mening zijn dat er deze periode geïnvesteerd zou moeten worden in
onderwijs. Dat was ook de reden dat deze leden pleitten voor een sociaal
leenstelsel. Nu stelt de regering een (minder) sociaal leenstelsel voor,
maar wordt er netto bezuinigd op onderwijs. Dat is onacceptabel, zo
menen deze leden. Het sociaal leenstelsel in de masterfase zou zorgen
voor een hardere knip tussen bachelor- en masteropleiding. De leden
vragen hoe de regering het arbeidsmarktperspectief inschat van een
werkzoekende met alleen een universitaire bacheloropleiding. Waarom
wordt bij de langstudeerderboete ieder bezwaar over het veranderen van
de spelregels tijdens het spel eenvoudig weggewuifd, terwijl in dit
voorstel goede sier wordt gemaakt met het uitzonderen van studenten die
reeds aan een tweejarige masteropleiding begonnen zijn, zo vragen zij.
Voor de leden van de CDA-fractie weegt het behoud van de toegankelijkheid van het hoger onderwijs zeer zwaar. Ook de Raad van State is
kritisch over de effecten van het wetsvoorstel voor de toegankelijkheid.
Naar de mening van de leden mag het niet zo zijn dat de financiële
drempel die dit wetsvoorstel opwerpt studenten ervan weerhoudt een
master te gaan volgen. Deze leden willen niet terug naar de tijd waarin
studeren alleen voor kinderen van rijke ouders was weggelegd. Met name
onder de zogenaamde eerste generatie studenten bestaat leenangst. Kan
de regering een nadere toelichting geven waarom zij verwacht dat onder
met name deze groep in het bijzonder, maar ook in het algemeen het
aantal studenten dat een master volgt niet in grote mate zal teruglopen?
Kan de regering tevens toelichten hoe het met de toegankelijkheid is
gesteld in andere landen waarin een vorm van leenstelsel is ingevoerd en
aangeven of deze ervaringen relevant zijn voor Nederland? Kan de
regering aangeven of zij voornemens is maatregelen te treffen indien
blijkt dat de toegankelijkheid sterk terugloopt? Is het mogelijk de invoering
op dit effect te monitoren en de Kamer hiervan op de hoogte te stellen?
Kan tevens een rekenvoorbeeld worden gegeven wat iemand maandelijks
moet terugbetalen bij een modaal inkomen, tweemaal modaal, driemaal
modaal en daarboven, zo vragen deze leden.
Voorts zijn deze leden, evenals de Raad van State, beducht voor de
cumulatie van maatregelen die de student zullen treffen. Deze leden
steunen de gedachte dat studenten spaarzaam met gemeenschapsgeld
moeten omgaan en van hen verwacht mag worden dat zij binnen de
nominale studieduur plus twee jaar kunnen afstuderen. Toch vragen deze
leden een nadere toelichting van de regering over het effect van het min
of meer tegelijkertijd invoeren van zowel de langstudeerdermaatregel en
een sociaal leenstelsel in de masterfase. De afgelopen jaren zijn veel
maatregelen getroffen die tot doel hebben het studierendement te
verhogen, studenten studeren al veel harder en sneller dan een aantal
jaren geleden. Dit wordt van harte onderschreven door de leden, maar
deze leden zien graag een nadere toelichting van de regering of de nadruk
van deze maatregelen niet te eenzijdig bij de student wordt neergelegd.
Kan worden aangeven op welke wijze de onderwijsinstelling ook een

Tweede Kamer, vergaderjaar 2011–2012, 33 145, nr. 6

11

1

Kamerstuk 32 500 VIII, nr. 61.

verantwoordelijkheid heeft om te stimuleren dat sneller wordt gestudeerd
en verantwoordelijkheid te nemen voor een efficiënte organisatie van de
studie. Nog te vaak ontvangen deze leden gegronde klachten van
studenten dat er te weinig herkansingsmogelijkheden zijn, ze te lang op
input van de docent op een scriptie moeten wachten en hiermee
vertraging oplopen, zeer hoge collegegelden moeten betalen voor een
tweede studie, vakken te weinig verspreid over het jaar worden aangeboden, etc. Gaarne ontvangen deze leden een uitgebreide toelichting.
De leden zijn tevens van mening dat de memorie van toelichting te weinig
aandacht besteedt aan de gevolgen van dit wetsvoorstel in combinatie
met de hierboven genoemde maatregelen voor studenten die een
meerjarige master moeten volgen. Het gaat niet alleen om tweejarige
masters, maar ook om drie- of zelfs vierjarige masters. Schrikt het
studenten niet af om dergelijke masters te gaan volgen omdat zij niet één
maar meerdere jaren hun studie zelf moeten financieren, terwijl de kans
op vertraging en dus de langstudeerdermaatregel ook groter is vanwege
de zwaarte van de studie? De leden zijn van mening dat het niet zo kan
zijn dat de toestroom naar deze masters, die veelal maatschappelijk zeer
relevant zijn, drastisch terugloopt. Wat gaat de regering doen als
bijvoorbeeld blijkt dat er minder studenten voor technische masters zijn?
Ziet de regering hierbij een rol weggelegd voor private scholarships
conform de motie van de leden Lucas/De Rouwe1? Kan de regering
aangeven hoe groot de groep studenten is die een meerjarige studie volgt
of nog moet volgen? Wat vindt de regering van het voorstel van het ISO
om deze groep studenten toch een basisbeurs te geven in de master? Kan
de regering aangeven hoeveel het zou kosten om een dergelijk voorstel
uit te voeren, zo vragen deze leden. In het kader van de cumulatie van
maatregelen hebben de leden ook nog een vraag over het niet meer
meetellen van de studieschuld van de ouders bij hun besteedbare
inkomen. Tevens worden minderjarige kinderen niet langer meegenomen
bij het bepalen of een student een aanvullende beurs krijgt of niet. Gaarne
ontvangen deze leden nadere toelichting over de effecten hiervan op de
ouders die hiernaast ook meer zullen meebetalen aan de studie van hun
kinderen om te hoge studieschulden te voorkomen. De leden constateren
dat de financiële druk door de regering met name bij studenten en hun
ouders wordt gelegd, maar vragen of er ook een deel van de financiële
verzwaring bij de hoger onderwijsinstellingen wordt gelegd. Gaarne
ontvangen zij een toelichting op de vraag hoe naar de visie van de
regering de verzwaring wordt verdeeld over studenten, ouders en
instellingen.
De leden merken voorts op dat zij veel belang hechten aan een leven lang
leren. Er moet een cultuuromslag komen waarbij het vanzelfsprekend is
om je als werknemer steeds bij te scholen of indien nodig om te scholen.
Kan de regering aangeven wat haar visie is op een leven lang leren in
samenhang met de invoering van een sociaal leenstelsel in de masterfase.
In bijvoorbeeld de sectoren zorg en onderwijs wordt door het rijk
geïnvesteerd in scholing. Voor leraren zijn vele tientallen miljoenen
beschikbaar gesteld voor bijscholing, zo is de Lerarenbeurs is een groot
succes. Kan de regering aangeven wat zij bereid is te doen indien blijkt dat
onder deeltijdstudenten in het algemeen en leraren in het bijzonder de
animo om zich bij te scholen daalt, zo vragen de leden.
Voorts merken deze leden op dat de regering bang is voor een fiscaal
weglek door de invoering van het sociaal leenstelsel. De regering denkt de
oplossing te hebben gevonden door de scholingsaftrek te beperken tot de
daadwerkelijke verplichte studiekosten. De leden vragen wat dit oplevert.
Want in de regeling vervalt de aftrek voor duurzame goederen
(computers), maar die zijn veelal verplicht voor eerstejaarsstudenten en
vallen dus weer onder de nieuwe regeling. Door het vervallen van de
normbedragensystematiek krijgen studenten met recht op studiefinanciering en bijverdiensten extra aftrekmogelijkheden die ze hiervoor niet

Tweede Kamer, vergaderjaar 2011–2012, 33 145, nr. 6

12

hadden. Met andere woorden: deze leden voorzien dat deze maatregel
onbedoeld meer gaat kosten voor het Rijk. Gaarne ontvangen deze leden
een nadere toelichting. Ook vragen deze leden een nadere toelichting
waarom de regering heeft gekozen voor een generieke maatregel die alle
studerenden treft in plaats van een maatregel die alleen de masterstudenten treft. Ook de Raad van State was hier kritisch over.
De leden van deze fractie hebben voorts veel moeite met het aaneengesloten maken van de periode van toepassing voor de standaardperiode:
dat betekent immers dat je niet een studieonderbreking mag hebben. Dit
valt zeer nadelig uit voor studenten die hun studie tijdelijk onderbreken,
ziek worden of bijvoorbeeld zwanger zijn. Deze leden zijn van mening dat
het niet de bedoeling van deze maatregel kan zijn dat groepen kwetsbare
studenten er onevenredig hard door worden getroffen. Immers, voor deze
groepen hangt ook de langstudeerdermaatregel boven hun hoofd. Gaarne
ontvangen zij een toelichting over de cumulatie van maatregelen voor
deze groep studenten.
De leden van de SP-fractie vragen hoeveel zittende masterstudenten
worden geconfronteerd met een sociaal leenstelsel. Hoe is tot de
afweging gekomen om zittende studenten van vóór 1 september 2011 uit
te zonderen? De redenering dat zij niet wisten dat het leenstelsel tijdens
de studieperiode zou worden ingevoerd, geldt immers ook voor studenten
die per 1 september 2011 zijn begonnen, of later in het studiejaar zijn
ingestroomd. Opnieuw wordt gesteld dat de masterfase een bewuste
keuze moet zijn en los staat van de bacheloropleiding. Hoe wordt dan
verklaard dat de bachelor lang niet altijd een eindkwalificatie is? Ziet de
arbeidsmarkt de bachelor als een eindopleiding, zo vragen zij.
De leden constateren dat de Raad van State stelt dat de maatregelen die
worden genomen om de «fiscale weglek» te voorkomen, alle belastingbetalers die een opleiding volgen treffen, en niet alleen masterstudenten.
Hoe legt de regering uit dat met deze maatregel ook mensen benadeeld
worden die zich op latere leeftijd willen bijscholen, iets wat gezien de
wens van deze regering om een leven lang leren te bevorderen, tegenstrijdig lijkt te zijn, zo vragen zij.
De leden van de GroenLinks-fractie merken op dat studenten die vóór
1 september 2011 aan een meerjarige masteropleiding begonnen zijn en
nog recht hebben op basisbeurs, dat recht houden. Wat zijn de gevolgen
voor de studenten die tussen 1 september 2011 en 1 september 2012 zijn
begonnen aan een meerjarige masteropleiding? Is de regering van
mening dat studenten met een meerjarige masteropleiding onevenredig
benadeeld worden met dit wetsvoorstel?
Studenten die vóór of op 1 september 2012 aan een opleiding tot een
levensbeschouwelijk ambt of beroep begonnen zijn en nog recht hebben
op de basisbeurs, houden dat recht ook. Waarom zit er een verschil tussen
de meerjarige masters en de opleidingen tot een levensbeschouwelijk
ambt of beroep?
Vormen de lerarenopleidingen een uitzondering op het sociaal leenstelsel
in de masterfase? Zo nee, hoe verhoudt zich dat tot het voornemen om
meer eerstegraads bevoegde docenten op te leiden?
Een student kan na de bachelor kiezen voor een masteropleiding. Formeel
zijn dit twee opleidingen, maar in de praktijk blijkt dat een universitair
bachelordiploma geen diploma voor de arbeidsmarkt is. Dit in tegenstelling tot een hbo-diploma, dat wel een diploma voor de arbeidsmarkt
is. Hoe kan de regering het in dit licht rechtvaardigen dat een hbo-student
wel zijn hele opleiding kan volgen met een prestatiebeurs, en een
wo-student niet? Wat zijn de arbeidsmarktperspectieven van afgestudeerden op wo bachelor niveau in verhouding tot afgestudeerden op wo
masterniveau en afgestudeerden op hbo bachelorniveau, zo vragen zij.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2011–2012, 33 145, nr. 6

13

De leden van de SGP-fractie vragen welke inspanningen de regering
verricht om de arbeidsmarktrelevante waarde van de universitaire
bachelor te vergroten. De leden vragen of de regering overwogen heeft
het sociaal leenstelsel voor meerjarige masters enkel in het eerste jaar toe
te passen. Zij vragen een reactie op de veronderstelling dat deze wijziging
slechts geringe uitvoeringsgevolgen heeft. Wat zou het besparingsverlies
zijn indien deze wijziging doorgevoerd zou worden, zo vragen deze leden.
De leden vragen op welke wijze de regering studenten wijst op de
consequenties en risico’s van leengedrag. Zij vragen of de regering
onderkent dat de verplichte waarschuwing in kredietreclames ook in
communicatie van de overheid aan studenten van belang is, juist wanneer
de financiële verantwoordelijkheid van studenten toeneemt.
Verlenging van de terugbetaalperiode
De leden van de VVD-fractie zien de invoering van het sociaal leenstelsel
als een goed moment om de leenvoorwaarden bij DUO opnieuw tegen
het licht te houden. De leden zijn voorstander van de eigen keuze van
mensen om wel of geen lening aan te gaan. Zij zien graag dat deze
keuzevrijheid doorvertaald wordt in de systematiek die DUO hanteert. Dat
leidt tot de volgende vragen. De leden vragen waarom DUO, na afloop
van het prestatiebeursregime, automatisch een lening verstrekt. Ziet de
regering een mogelijkheid om (bijvoorbeeld) twee maanden voor afloop
van de basisbeurs een bericht naar studenten te doen uitgaan om hen te
laten kiezen of zij gebruik willen maken van de leenmogelijkheden? Kan
de student zelf de hoogte van het leenbedrag bepalen, bijvoorbeeld als hij
geen gebruik wil maken van het geld ten behoeve van levensonderhoud
maar alleen het collegegeldkrediet wil lenen? Hebben studenten de
vrijheid om het totale bedrag in één keer te lenen, of moet dit in maandelijkse termijnen uitbetaald worden? Ziet de regering mogelijkheden om
bijvoorbeeld studenten die in het buitenland geen maandelijkse betalingstermijnen kennen, tegemoet te komen, zodat zij in één keer het collegegeld kunnen betalen, zo vragen de leden.
De leden vragen voorts of de regering reden ziet om de rentesystematiek
aan te passen. Nu wordt de rente op het moment van afstuderen
vastgezet om de maandelijkse termijn voor de terugbetalende afgestudeerde gelijk te houden. Waarom worden de percentages tijdens de studie
wel jaarlijks aangepast en na het afstuderen niet meer? Op het moment
van aangaan van de lening heeft de student geen zicht op het uiteindelijk
te betalen rentepercentage. Ziet de regering dit als probleem en welke
mogelijkheden ziet zij om dit op te lossen? Voorts vragen de leden wat de
voor- en nadelen zijn van een keuze aan de student om een rentevasteperiode te kunnen kiezen: wie jaarlijks wil wisselen zou dit kunnen aangeven,
wie de rente langer dan vijf jaar vast wil zetten kan dit ook. De ongelijkheid van het moment waarop het rentepercentage wordt vastgezet, leidt
ertoe dat huidige afbetalers op dit moment verschillende rentepercentages betalen. Ook zou het vaststellen van het percentage bij afstuderen
kunnen leiden tot uitstel van de afstudeerdatum. Wat zijn de voor- en
nadelen van een systeem waarbij de overheid cohorten van rentevaste
periodes neerzet, waarbij je moment van afstuderen in zo’n cohort valt.
Het zou volgens de leden een oplossing kunnen bieden voor ongelijkheden in rentepercentages en de uitvoerbaarheid kunnen vereenvoudigen. Graag ontvangen zij een reactie van de regering.
De leden van de PvdA-fractie zijn van mening dat een groot deel van de
voorgestelde wijzigingen desastreus is voor de toegankelijkheid van het
hoger onderwijs voor mensen met beperkte inkomens. Een eerste
element is de langere terugbetaalperiode; die is ongunstig voor mensen
met een beperkt inkomen omdat zij langer moeten betalen voor het
resterende deel van hun studieschuld wordt kwijtgescholden. In een

Tweede Kamer, vergaderjaar 2011–2012, 33 145, nr. 6

14

eerdere periode is dit voorstel gedaan en, op grond van nadelige effecten
en onvoldoende steun, niet doorgevoerd. De leden hopen nu dat de
regering daaraan een voorbeeld neemt en ook nu de langere terugbetaalperiode schrapt. De leden vragen hoeveel geld er volgens de regering
wordt opgehaald met de verlenging van de terugbetaaltermijn. Dat geld
zou namelijk worden ingezet voor de verbetering van de kwaliteit van het
onderwijs. Is de regering bereid inzicht te verschaffen in de precieze
bestemming van de opgehaalde bedragen? Is dat, zoals de ministerpresident zich onlangs liet ontvallen, in de eigen universiteit, of zoals in de
memorie van toelichting vermeldt, in het middelbaar beroepsonderwijs,
zo vragen de leden. Een andere kwestie is de hoogte van de rente; die
wordt nu voor vijf jaar vastgezet. De leden horen graag waarom dat zo is
en wat daarvan de voor- en nadelen zijn.
De leden van de SP-fractie vragen hoe de regering oordeelt over het feit
dat er grote verschillen bestaan in de afbetaling van studieschulden,
vanwege de verschillende rentepercentages. Is het mogelijk om de rente
van studieschulden jaarlijks vast te stellen, ook tijdens het afbetalen van
de schuld, zo vragen zij.
De leden van de D66-fractie vragen de regering of er is nagedacht over het
stimuleren van excellentie door mogelijk te differentiëren in terugbetaalregelingen of kwijtschelding voor de best presterende studenten.
De GroenLinks-fractie vragen of de regering kan aangeven welk deel van
een studieschuld van 50 000 euro een afgestudeerde zal terugbetalen als
hij het minimumloon verdient, als hij een modaal salaris heeft of als hij
drie maal modaal verdient gedurende de terugbetaalperiode voor zowel
vijftien als twintig jaar.
Beperking van de studentenreisvoorziening
De leden van de PvdA-fractie merken op dat een wijziging omtrent de
reisvoorziening een verhoging van de boete voor het niet tijdig inleveren
is. De leden kunnen hiermee (of zelfs met een hoger boetebedrag)
instemmen, mits het opgehaalde geld wordt geïnvesteerd in een betere
informatievoorziening van DUO aan studenten.
De leden van de SP-fractie vragen waarom bij dit wetsvoorstel wordt
uitgegaan van de studieduur van bachelor en master samen plus één jaar.
Is het niet meer voor de hand liggend om ook hier te kiezen voor bachelor
plus één en master plus één, zoals ook bij de langstudeerboete het geval
is? Hoe oordeelt de regering over het feit dat juist in deze periode van de
studie de reiskosten voor veel studenten hoog is omdat er stage wordt
gelopen en er door verschillende studenten aan verschillende instellingen
colleges worden gevolgd? De leden vragen of de regering het verantwoord vindt dat de studenten hiermee op nog hogere kosten worden
gejaagd en daarmee de studieschuld nog hoger uitvalt.
De leden van de GroenLinks-fractie vragen welke gevolgen de regering
denkt dat de beperking van de studentenreisvoorziening van nominale
studieduur plus drie jaar naar nominale studieduur plus één jaar gevolgen
zal hebben voor de financiële toegankelijkheid van het hoger onderwijs.
Heeft de regering in kaart gebracht welke problemen studenten zullen
ondervinden van de beperking van de mobiliteit? Zo ja, op welke manier
heeft de regering dit gedaan, wat zijn deze problemen en hoe kunnen die
worden ondervangen? Zo nee, is de regering bereid dit alsnog te doen
vóór het plenaire debat in de Tweede Kamer over dit wetsvoorstel, zo
vragen de leden.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2011–2012, 33 145, nr. 6

15

De leden vragen tevens of de beperking van de studentenreisvoorziening
van nominale studieduur plus drie jaar naar nominale studieduur plus één
jaar ook voor de huidige masterstudenten geldt. Zo ja, wat zijn de
gevolgen voor deze studenten? En zo ja, hoe rechtvaardigt de regering het
opleggen van deze beperking aan studenten die dit niet konden voorzien,
zo vragen de leden.
De leden van de ChristenUnie-fractie vragen een onderbouwing van de
beperking van de studentenreisvoorziening voor een periode van vijf jaar.
Waarom wordt een andere periode gekozen dan bij de langstudeerdermaatregel is gekozen? Welke gevolgen heeft deze inperking voor
studenten met meerjarige masters, zo vragen zij.
Vereenvoudigingen van de studiefinanciering
De leden van de VVD-fractie vinden het goed dat de studieschuld van de
ouders niet langer meetelt bij het bepalen van de ouderbijdrage. Bij het
bepalen van de ouderbijdrage en een eventueel aanvullende beurs is het
inkomen van de ouders bepalend en niet het uitgavenpatroon van de
ouders. Bovendien bevat het huidige systeem een bonus voor het niet
aflossen van hun eigen lening, namelijk een aanvullende beurs voor hun
kinderen.
De leden stemmen voorts in met de principiële keuze van de regering om
de categorieën «weigerachtige» en «onvindbare» ouders te schrappen,
opdat de regelgeving wordt vereenvoudigd en de overheid zo min
mogelijk treedt in de relatie ouder-kind. Als beide categorieën geschrapt
worden, blijft er een mogelijkheid om een aanvullende beurs aan te
vragen via de Belastingdienst. Hoe verhoudt deze mogelijkheid zich tot
het zo min mogelijk treden in de relatie ouder-kind en in welke mate vindt
de regering de belastinggegevens van de ouders privacygevoelig, zo
vragen zij.
De leden van de PvdA-fractie hebben de grootst mogelijke bezwaren bij
de plannen betreffende de aanvullende beurs en de regeling voor
weigerachtige ouders. De plannen met deze regelingen verdragen zich op
geen enkele wijze met de pretentie van het «toegankelijk» houden.
Toegankelijkheid slaat niet slechts op studenten met goedverdienende
ouders. Deze asociale en denivellerende voorstellen presenteren als een
«vereenvoudiging» doet de leden denken aan het lezen van Orwell’s 1984.
Het verhogen van de ouderbijdrage en het niet meer meetellen van
eventuele studieschulden hebben geen enkele andere reden dan het
voldoen aan een fictieve bezuinigingsomvang van 18 miljard euro en zijn
wat de leden betreft inhoudelijk onverdedigbaar. Hetzelfde geldt voor het
schrappen van de regeling voor de 17 500 studenten die geen contact met
hun ouders hebben, waarover wordt opgemerkt dat de overheid zich dan
niet meer in de relatie (die er dus niet is!) tussen ouder en kind mengt. De
leden zien in het afschaffen van deze regeling een beperking van de
toegankelijkheid van het hoger onderwijs en weten daarbij de Onderwijsraad aan hun zijde. Het wijzen op de mogelijkheid van gerechtelijke
stappen is natuurlijk een lege huls, net als bij de eerder door deze leden
voorgestelde «niet-goed-geld-terug»-regeling. Studenten moeten niet
langs de rechter hoeven gaan om financiële toegang te verkrijgen tot het
hoger onderwijs. De leden vragen hoe deze plannen zich verhouden met
het mislukte pleidooi van de minister van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap voor meer ouderbetrokkenheid, zoals onlangs in verschillende
media vermeld. De leden zijn werkelijk zeer teleurgesteld in deze plannen
en verzoeken de regering dan ook om ze zo snel mogelijk uit het
wetsvoorstel te verwijderen.
De leden merken voorts op dat het niet meer meewegen van de aanwezigheid van minderjarige kinderen in een gezin, grote financiële gevolgen

Tweede Kamer, vergaderjaar 2011–2012, 33 145, nr. 6

16

heeft. Weinig ouders kunnen zonder daar last van te hebben 726 euro per
jaar meer voor hun studerende kind betalen, zo merken zij op.
De leden van de CDA-fractie merken op dat door het vervallen van de
partnertoeslag een groep van 170 mensen hard wordt geraakt. Voor hen
vervalt niet alleen de partnertoeslag, maar wordt de studerende partner
ook geconfronteerd met kosten voor het volgen van een master en bij
vertraging de langstudeerdermaatregel. De leden vinden dit een moeilijk
punt. Immers, de studerende partners van deze groep zijn bezig met de
invulling van hun maatschappelijke positie en de verbetering hiervan.
Gaarne ontvangen zij een toelichting van de uitwerking van deze
maatregel.
Ook hebben de leden moeite met de maatregel ten aanzien van weigerachtige of onvindbare ouders. Dit raakt 17 500 studenten. Uitgangspunt
voor deze leden is dat studenten niet de dupe mogen worden van
weigerachtige of onvindbare ouders en er in de nieuwe regeling ook niet
op achteruit mogen gaan. Met name de positie van studenten met
weigerachtige ouders met voldoende inkomen verslechterd omdat zij
geen aanvullende beurs krijgen en tegelijkertijd meer kosten krijgen
vanwege de invoering van een sociaal leenstelsel in de masterfase. Deze
leden kunnen op dit moment niet goed inschatten wat de gevolgen zijn
van de regeling die de regering voorstelt. Kan een specificatie van deze
groep worden gegeven? Wat is de rol van het Profileringsfonds van de
instellingen hierbij? Is het mogelijk een deel van de opbrengst van dit
wetsvoorstel te gebruiken voor deze groep door middel van overhevelen
naar het Profileringsfonds met een hardheidsclausule, zo vragen de leden.
De leden van de SP-fractie vragen of de regering de mening deelt dat er
door minder uitzonderingen te maken op de hoofdregels, er meer
studenten benadeeld worden die buiten hun schuld in een uitzonderingspositie terecht kunnen komen. Kan de regering garanderen dat deze
studenten niet onevenredig getroffen worden door het wetsvoorstel?
Deelt de regering de mening dat er gezocht moet worden naar een
oplossing voor het met terugwerkende kracht toekennen van het
reisrecht? Het feit dat het reisrecht in natura wordt aangeboden, neemt
niet weg dat de student flinke kosten heeft moeten maken die vergoed
zouden moeten worden, hij had immers recht op vrij reizen.
Deelt de regering voorts de mening dat met het vervallen van de
partnertoeslag het voor mensen met kinderen erg moeilijk is om aan een
studie te beginnen, en een uitgangspositie vanuit de bijstand niet
toereikend is om te voorzien in studiekosten en een gezin te onderhouden.
Moet deze regering er niet juist alles aan doen om studeren te stimuleren,
zodat men in de toekomst niet meer afhankelijk hoeft te zijn van een
uitkering? Blijven huidige studenten die nu partnertoeslag ontvangen,
deze houden? Zo nee, hoe wordt de inkomensval dan opgevangen? Hoe
past de toeslag éénoudergezin in dit wetsvoorstel? Zorgt dit ervoor dat
eenoudergezinnen extra worden benadeeld en de studenten met een
extra hoge schuld worden opgezadeld? Deelt de regering de mening dat
deze toeslag ten goede dient te komen aan de kinderen, zo vragen de
leden. De leden zijn van mening dat een vereenvoudiging van regels geen
excuus mag zijn om niet zorgvuldig naar iemands persoonlijke situatie te
kijken. Het buiten beschouwing laten van «variabelen», zoals de studieschuld van de ouders en het aantal minderjarige kinderen, zorgt ervoor
dat de berekening makkelijker is, maar ook dat er voorbij wordt gegaan
aan het feit dat deze groep met reden geen hogere bijdrage kan missen.
Hoe voorkomt de regering dat studenten uit gezinnen waarvan de ouders
weinig tot niet kunnen bijdragen aan de studiekosten, worden benadeeld
ten aanzien van studenten die wel door hun ouders ondersteund kunnen
worden? Eerstgenoemde studenten moeten immers een veel hoger
bedrag lenen. Hoe wordt voorkomen dat deze studenten uit financiële

Tweede Kamer, vergaderjaar 2011–2012, 33 145, nr. 6

17

overwegingen van een studie zullen afzien, zo vragen deze leden. Hoe
oordeelt de regering over het feit dat studenten met onvindbare of
weigerachtige ouders worden gestraft voor het gedrag van de ouders
waardoor zij meer moeten lenen om rond te kunnen komen en dus met
een veel hogere studieschuld worden opgezadeld? De leden vragen hoe
wordt voorkomen dat deze studenten uit financiële overwegingen van een
studie zullen afzien. De leden vrezen voorts dat de maatregelen om de
studiefinanciering te vereenvoudigen een grote groep kwetsbare
(aankomende) studenten extra benadeelt. Hoe wordt de toegankelijkheid
van deze groep studenten gewaarborgd, zeker gezien de leenaversie die
juist bij deze studenten vaak groter is? Wordt hiermee niet een tweedeling
in gang gezet, zo vragen deze leden.
De leden van de D66-fractie vragen op welke wijze dit sociaal leenstelsel
rekening houdt met de inkomensposities van studenten en hun ouders. In
het huidige voorstel mogen studenten alleen de rente in box 3 (vermogensrendementheffing) aftrekken van de belasting. Waarom kiest de
regering ervoor alleen de rente in box 3 aftrekbaar te maken en hoeveel
studenten verwacht zij dat hiervan gebruik kunnen maken?
Als studenten geen studiefinanciering meer ontvangen kunnen hun
ouders nu de kosten van het levensonderhoud voor kinderen tot 30 jaar
aftrekken van de belasting. De regering beperkt deze regeling tot kinderen
van maximaal 21 jaar. Kan de regering aangeven hoeveel studenten naar
verwachting al voor hun 21ste aan een masteropleiding beginnen?
Hoeveel ouders kunnen volgens de regering op die manier gebruik maken
van de belastingaftrek voor het levensonderhoud van hun studerende
kinderen? Op welke manier draagt deze maatregel bij aan het toegankelijk
maken van het hoger onderwijs, zo vragen zij.
De leden vragen de regering naar de onderbouwing van de besparing op
beurzen voor studenten met weigerachtige of onvindbare ouders. Om
hoeveel studenten gaat het hier en hoeveel minder beurzen krijgen deze
studenten? Hoe monitort de regering de gevolgen van deze maatregel
voor studenten die ervoor in aanmerking kwamen, zo vragen zij.
De leden van de GroenLinks-fractie merken op dat in het wetsvoorstel bij
het bepalen van de hoogte van de aanvullende beurs niet langer rekening
wordt gehouden met de studieschuld van de ouders en het aantal
minderjarige telkinderen. Wat voor gevolgen heeft dit voor studenten uit
lagere sociale klassen? Wat zijn de financiële gevolgen voor de ouders van
deze studenten? Kunnen zij de verhoogde ouderbijdrage wel betalen, zo
vragen zij.
Voorts constateren deze leden dat met dit wetsvoorstel de regeling voor
studerenden met weigerachtige en onvindbare ouders wordt afgeschaft.
Het gaat hier vaak om studenten uit kwetsbare gezinnen. Wat zijn de
gevolgen voor deze studenten? Heeft deze regeling een sterker negatief
effect voor kinderen uit lagere sociale klassen? Er wordt met dit wetsvoorstel voorkomen dat de ouder zich kan onttrekken aan de ouderlijke
plichten, zo stelt de memorie van toelichting. Is de regering van mening
dat de regeling te vaak misbruikt wordt en er sprake is van free rider
gedrag? Zo ja, waarom wordt dit misbruik dan niet aangepakt? Verwacht
de regering dat een deel van de weigerachtige en onvindbare ouders
alsnog zullen meebetalen aan de opleiding van hun kinderen en zo ja, in
welke mate en waarom? Studenten hebben de mogelijkheid om de
wettelijke onderhoudsplicht van de ouders proberen af te dwingen via de
rechter. Welke kosten zijn hier in een doorsnee geval aan verbonden en
hoe verhoudt dat zich tot de financiële mogelijkheden voor studenten die
geen ouderlijke bijdrage ontvangen? Acht de regering het reëel dat de
studenten die nu onder de regeling vallen op deze wijze een ouderbijdrage afdwingen, zo vragen zij.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2011–2012, 33 145, nr. 6

18

De leden van de ChristenUnie-fractie vragen waarom in het kader van
vereenvoudiging van het stelsel wordt gekozen om regelingen voor
studenten met weigerachtige en onvindbare ouders af te schaffen. Op
welke manier wordt aan de randvoorwaarde van toegankelijkheid voor
deze groep studenten voldaan?
De leden vragen voorts waarom juist ouders met meerdere studerende
kinderen worden geraakt door deze maatregelen. Genoemde leden wijzen
op de specifieke situatie van deze gezinnen, waar het besteedbaar
inkomen over het algemeen lager is in vergelijking met andere gezinnen.
Hebben niet juist deze gezinnen de extra ondersteuning nodig? Acht de
regering het wenselijk om deze studenten en gezinnen extra schulden te
laten maken?
De leden vragen tevens of het wenselijk is de toeslag één-oudergezin als
onderdeel van de prestatiebeurs te laten zijn. Ontvangt een ouder deze
toeslag voor het kind? Zo ja, kan de regering nader onderbouwen waarom
ondersteuning van het kind onderdeel gaat uitmaken van een prestatieafspraak, zo vragen zij.
De leden van de SGP-fractie vragen een nadere toelichting op de
voorwaarden voor studerenden die aanspraak op bijstand willen maken.
Zij vragen of ingevolge het wetsvoorstel voor invoering van een huishoudinkomenstoets geen inkomensvrijstelling geldt voor studerende
partners, maar wel voor studerende partners van wie een ouder deel
uitmaakt van het huishouden. Deze leden vragen of uit de overheveling
van de middelen naar SZW kan worden opgemaakt dat de regering
verwacht dat deze middelen in zijn geheel zullen worden benut. Zij vragen
een reactie op de verwachting dat door toepassing van de bijstandsnormen een deel van de studerenden die nu recht heeft op de partnertoeslag niet voor bijstand in aanmerking zal komen.
Eigentijdse dienstverlening aan de student
De leden van de VVD-fractie benadrukken nogmaals het belang van
eerlijke en goede voorlichting door instellingen aan aankomende
studenten. Studenten hebben, zeker op het moment dat zij gevraagd
worden zelf een grotere eigen investering in hun toekomst te doen, recht
op eerlijke en heldere voorlichting over het arbeidsmarktperspectief van
een studie. De leden vragen daarom op welke termijn uitvoering wordt
gegeven aan de motie Lucas c.s.1
De leden van de PvdA-fractie vinden het belangrijk om te weten dat
studenten goed geïnformeerd zijn, en waren dan ook verheugd om te
lezen dat hieraan aandacht wordt besteed in de voorgestelde wijzigingen.
Maar zoals «vereenvoudiging» in deze plannen eigenlijk verslechtering
betekent, kan ook «eigentijdse dienstverlening» betekenen dat de
bestaande informatiestructuur, met daarin ook servicekantoren, op de
schop gaat om plaats te maken voor een minder toegankelijke doch
goedkopere, volledig digitale voorziening. Als dat het geval is, stellen de
leden er prijs op als zulks minder omfloerst wordt opgeschreven, dan
weet iedereen waar hij of zij aan toe is. Voorts geven de leden aan sinds
het debacle met de bijverdienregeling slechts matig vertrouwen te hebben
in de informatievoorziening van DUO. In dat geval werd consequent
verwezen naar de plicht van de student om zichzelf goed te informeren.
Hoewel de leden dat geen slecht principe vinden, vragen zij of er ook
sprake van de «eigen verantwoordelijkheid tot het zich informeren» als er
een overbodig alarmnummer voor de dierenpolitie wordt opgetuigd of is
het dan wel noodzakelijk of zelfs maar gepast om van belastinggeld een
televisiereclame uit te zenden.
1

Kamerstuk 31 288, nr. 214.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2011–2012, 33 145, nr. 6

19

De leden van de PVV-fractie vragen hoeveel langer de waardering van
buitenlandse opleidingen gaat gelden.
De leden van de SP-fractie vragen hoe erop wordt toegezien dat de
communicatie van DUO naar de student met alle genoemde nieuwe
mogelijkheden goed verloopt. De leden vragen dit omdat er veel klachten
van studenten zijn over onvolledige, verkeerde en/of late informatieverstrekking van DUO.
De leden van de GroenLinks-fractie stellen vast dat in het verleden
studenten ontevreden zijn geweest over de manier waarop DUO en het
ministerie hen hebben ingelicht over nieuwe maatregelen. Is DUO in het
licht van de eigentijdse dienstverlening, voornemens in de toekomst
nieuwe maatregelen tijdig aan studenten te communiceren? Hoe is DUO
van plan dit te doen? En zal DUO studenten tijdig inlichten over de
maatregelen uit dit wetsvoorstel, zo vragen de leden.
Gevolgen voor de doelgroep
De leden van de VVD-fractie merken op dat de regering in het nader
rapport schrijft dat er voor studenten die vóór 1 september 2011 aan een
meerjarige masteropleiding zijn begonnen overgangsrecht is opgenomen.
De leden wijzen er op dat de masteropleidingen in 2011 vaak op
5 september 2011 zijn begonnen. Voor deze studenten geldt het
overgangsrecht niet. Kan de regering een toelichting geven waarom hier
niet voor de gebruikelijke peildatum van 1 oktober is gekozen? Kan de
regering aangeven hoeveel studenten tussen 1 september en 1 oktober
2011 aan hun meerjarige masteropleiding zijn begonnen, zo vragen de
leden.
De leden van de CDA-fractie merken op dat de regering voornemens is dit
wetsvoorstel al met ingang van komende september in werking te laten
treden. Alleen een uitzondering wordt gemaakt voor studenten die al voor
1 september 2011 een drie- of vierjarige masteropleiding zijn gestart. De
leden vragen of het invoeren op deze korte termijn haalbaar is. Wat zijn de
financiële consequenties voor de regering als deze termijn niet wordt
gehaald? Een deel van de studenten die geconfronteerd gaan worden met
het sociaal leenstelsel zijn al aan hun master begonnen, hoe wordt de
communicatie speciaal naar deze groep, maar ook naar de andere
studenten vormgegeven? Immers, DUO kan nog niet veel communiceren
over de maatregelen omdat zij niet communiceren over conceptwetgeving. Is het waar dat er een brief naar de studenten is gegaan zonder
dat een kopie hiervan naar de Kamer is gegaan? Zo ja, dan zien de leden
een kopie van deze brief graag zo snel als mogelijk tegemoet.
De leden vragen voorts aan de regering of zij voornemens is de bijverdiengrens voor studenten aan te passen zodat studenten zelf een deel of
het geheel van hun master kunnen financieren. Is het ook mogelijk om
bijverdiensten op te sparen in de bachelorfase om hiermee de master te
financieren? Tevens vragen de leden of er een vorm van overgangsrecht
komt voor de groep studenten die buiten de uitzondering vallen, maar
toch al met een master bezig zijn en met het sociaal leenstelsel worden
geconfronteerd.
De leden vragen tevens een reactie van de regering op de positie van
Surinaamse studenten ten aanzien van de invoering van een sociaal
leenstelsel. Surinaamse studenten betalen eenzelfde collegegeld als
Nederlandse en Europese studenten, maar hebben een aantal voordelen
niet die de laatste groep studenten wel heeft. Immers, Surinaamse
studenten ontvangen geen studiefinanciering, hebben geen recht op een
ov-kaart en mogen maar 10 000 euro bijverdienen. Gaarne ontvangen
deze leden een nadere toelichting.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2011–2012, 33 145, nr. 6

20

De leden van de SP-fractie merken op dat er wordt gesteld dat de student
zelf de hoogte van de lening kan beïnvloeden door zo effectief mogelijk te
studeren. Deelt regering de mening dat dit niet wegneemt dat er ook bij
een nominale studieduur flinke schulden gemaakt moeten worden? Wat is
het effect op de studiekeuze? Hoeveel studenten zullen afzien van een
zwaardere studie of de master in zijn geheel? Wat gaan de effecten van
deze studiekeuzen zijn op de arbeidsmarkt? De leden vrezen voor nadelige
gevolgen voor de kenniseconomie, wanneer studenten uit financieel
oogpunt kiezen voor kortere en/of makkelijkere studies. Ook zullen
opleidingen geneigd zijn de studielast te verminderen om niet geheel uit
de gratie te raken. De leden vragen de regering hier op te reageren. Hoe
beziet de regering de verwachting dat veel studenten juist meer zullen
gaan werken naast de studie om de schuldenlast te beperken en hiermee
juist minder tijd aan de studie besteden? Er wordt vooral verwezen naar
studies die de verwachting wekken dat de financiële toegankelijkheid
gewaarborgd blijft. Maar er wordt ook erkend dat er verschillende
onderzoeken zijn die van een negatief effect uitgaan. De leden zien graag
een toelichting op de onderzoeken die stellen dat er een negatief effect te
verwachten is.
De leden vragen voorts hoe de regering omgaat met de leenangst van
studenten. Wat doet de regering met studenten die afzien van een
masteropleiding omdat zij niet nog meer willen lenen? Hoe gaat de
regering om met studenten die niet nog meer mogen lenen van hun
ouders?
De leden vragen of er vooraf aan dit wetsvoorstel voldoende onderzoek is
gedaan naar mogelijke negatieve effecten op de toegankelijkheid. Ook
vragen zij of de regering erkent dat studenten gedemotiveerd kunnen
raken van de vele maatregelen tezamen. Zoals het inperken van de
basisbeurs voor de masterfase, de langstudeerboete, de inperking van het
reisrecht, het hogere collegegeld voor de tweede studie, de harde knip, de
hoge kosten voor schakelprogamma’s en pre-masters. De leden vragen
wanneer er een eind komt aan de lastenverzwaringen voor studenten.
Wordt de basisbeurs nog verder uitgekleed, ook in de bachelorfase? Is het
afschaffen van de basisbeurs voor de masterfase een eerste stap of een
laatste stap? Gelden de argumenten voor afschaffing van de basisbeurs
van de masterfase niet voor de bachelorfase? Gelden de argumenten voor
behoud van de basisbeurs voor de bachelorfase niet voor de masterfase?
Waar is de consistentie van het beleid gebleven, zo vragen deze leden.
Wanneer blijkt dat er wel een negatief effect is op de toegankelijkheid van
het hoger onderwijs, is de regering dan bereid deze maatregel te herzien?
Wanneer wordt het effect van dit wetsvoorstel onderzocht? Wat onderneemt de regering als de toegankelijkheid substantieel zou afnemen?
Wordt ook gekeken naar de redenen om wel of niet voor een bepaalde
master te kiezen? Wordt ook specifiek gekeken naar de effecten op
studenten uit gezinnen met minder draagkrachtige ouders, zo vragen de
leden.
De leden van de D66-fractie willen enkele vragen stellen over juridische
houdbaarheid van het tempo van invoering. Onder de besparingen boekt
de regering voor 2013 reeds 10 miljoen euro in voor beperking van het
reisrecht. Kan de regering de juridische houdbaarheid van de invoering
van deze inperking voor bestaande studenten onderbouwen?
Deze leden vragen eveneens of het tempo van invoering van het sociaal
leenstelsel wel voldoet aan de eisen van goed bestuur. Is de regering het
met de leden eens dat het logisch zou zijn om niet met terugwerkende
kracht het sociaal leenstelsel in te voeren, maar alleen voor die studenten
van toepassing te laten zijn die per 1 september 2012 aan hun masterstudie beginnen, zo vragen zij.
Deze leden vragen tevens hoe de regering reageert op de oproep van het
ISO om de invoering van het sociaal leenstelsel voor de masterfase met

Tweede Kamer, vergaderjaar 2011–2012, 33 145, nr. 6

21

een jaar uit te stellen ten einde studenten beter op dit nieuwe systeem te
kunnen voorbereiden.
De leden willen voorts graag een aantal vragen stellen over de gevolgen
van de voorgestelde maatregel voor geneeskundestudenten. Zoals ook
door de Raad van State wordt opgemerkt zijn de inkomenseffecten voor
bepaalde groepen studerenden onevenredig, in het bijzonder voor
studenten die een meerjarige masteropleiding volgen (in het geval van
geneeskundestudenten gaat het zelfs om een driejarige master). Hoe
voorkomt de regering dat een studie als geneeskunde enkel voor de
student met meer vermogende ouders toegankelijk blijft? De regering
gaat er van uit dat elke student zijn studieduur volledig zelf in de hand
heeft. Bij geneeskundestudenten ligt dat gecompliceerder als gevolg van
onder andere de wachttijd tussen het theoretische gedeelte van de
opleiding en de start van de coschappen en de wachttijden tussen
coschappen. Hoe wil de regering deze studenten tegemoet komen door te
voorkomen dat zij de dupe worden van studievertraging waar zij geen
schuld aan hebben, zo vragen deze leden.
De leden van de GroenLinks-fractie merken op dat studenten om hun
masterfase te bekostigen, een beroep kunnen doen op het sociaal
leenstelsel en op andere financieringsbronnen. Een beroep doen op het
sociaal leenstelsel leidt tot een studieschuld. Hoe verhoudt dit zich tot de
schuldenproblematiek onder jongeren? Zal leenangst er toe leiden dat
studenten minder snel een beroep zullen doen op het sociaal leenstelsel,
en daarmee dus niet zullen beginnen aan hun master? Zullen de
studenten uit lagere inkomensgroepen meer last hebben van leenangst,
en dus minder snel beginnen aan een master? Wat betekent dit voor de
toegankelijkheid van het hoger onderwijs?
Om er voor te zorgen dat er geen onaanvaardbare situaties ontstaan, is er
voor studenten die vóór 1 september 2011 aan een meerjarige masteropleiding zijn begonnen en nog recht hebben op een basisbeurs in
overgangsrecht voorzien, aangezien deze groep de invoering van het
sociaal leenstelsel niet heeft kunnen voorzien. Is de regering van mening
dat studenten die na 1 september 2011, bijvoorbeeld aan het begin van
het academische jaar op 5 september 2011, met hun studie zijn begonnen
deze plannen wel hebben kunnen voorzien? Waarom is voor 1 september
2011 gekozen? Hoe zijn de plannen uit het regeerakkoord gecommuniceerd naar studenten? Hoe verhoudt zich dat tot de vele klachten die zijn
binnen gekomen over de manier waarop DUO studenten heeft ingelicht
over aankomende veranderingen in de studiefinanciering? Studenten met
meer dan één jaar vertraging hebben niet langer studentenreisrecht. Zij
moeten dan hun openbaar vervoer dus zelf betalen. Denkt de regering dat
de gemiddelde student over voldoende middelen beschikt zelf het
openbaar vervoer te bekostigen dat nodig is voor een stage, zo vragen
deze leden. Er is gekozen voor snelle invoering van de maatregen.
Worden de middelen die hierbij vrijkomen ook onmiddellijk geherinvesteerd in het hoger onderwijs, zo vragen deze leden.
Voorts merken deze leden op dat op basis van eerdere en internationale
ervaringen en onderzoeken geconcludeerd wordt, dat hogere eigen
bijdragen geen negatieve invloed op de onderwijsdeelname hebben
gehad. Uit andere studies echter, blijkt dat hogere eigen bijdragen wel een
negatief effect hebben op de toegankelijkheid van het hoger onderwijs.
Waarom heeft de regering er voor gekozen zich te baseren op de eerst
genoemde onderzoeken? Er wordt gesteld dat verschillende onderzoeken
laten zien dat prijsverhogingen een groter effect hebben op studenten uit
de lagere sociaaleconomische klassen. Deze bevindingen zijn niet
bevestigd in enkele andere studies. Blijven masteropleidingen in dezelfde
mate toegankelijk voor studenten uit lagere sociaal economische klassen?
Waarom kiest de regering er voor om te bezuinigen op de aanvullende
beurs, zo vragen de leden. In welke gevallen wordt er een uitzondering

Tweede Kamer, vergaderjaar 2011–2012, 33 145, nr. 6

22

gemaakt? Hebben studenten met een chronische ziekte of handicap langer
recht op een prestatiebeurs? De leden vragen ten slotte of studenten die
een master lerarenopleiding doen een jaar langer prestatiebeurs krijgen.
De leden van de ChristenUnie-fractie vragen waarom is gekozen om het
overgangsrecht te beperken tot studenten die voor september 2011 zijn
begonnen met een meerjarige master. Wat zijn de gevolgen voor
studenten die volgend jaar aan het tweede jaar van hun meerjarige
master beginnen? Moet het overgangsrecht niet worden uitgebreid voor
studenten die een meerjarige master volgen, zo vragen zij.
Gevoerd overleg
De leden van de PvdA-fractie waren zeer te spreken over het buitengewoon kritische rapport van de Onderwijsraad over de voorgestelde
wijzigingen. Opvallend is dat het argument dat daarin wordt genoemd
over studenten in richtingen waarmee niet veel geld te verdienen valt,
maar die wel maatschappelijk zeer relevant zijn, terzijde wordt geschoven
zonder inhoudelijk antwoord. De leden zien graag een inhoudelijk verhaal
over waarom iemand er nog voor zou kiezen om leraar te worden als de
weg ernaartoe zo duur wordt. Zij misten ook input van de studentenorganisaties en -vakbonden. Heeft de regering zich niet de moeite getroost om
te horen wat de meest betrokken c.q. getroffen groep in onze samenleving
van deze plannen vindt, zo vragen deze leden.
De leden van de SP-fractie vragen een reactie op de stelling van de
Onderwijsraad dat er met dit wetsvoorstel gesuggereerd wordt dat de
private en publieke investering niet in evenwicht zouden zijn. Wat zijn de
argumenten om dit te veronderstellen en hoe leidt dit wetsvoorstel dan
wel tot een evenwichtigere verdeling? Met andere woorden, wat is de
visie van de regering op de verdeling van publieke en private bijdragen
aan het hoger onderwijs, zo vragen zij.
ARTIKELSGEWIJS
Artikel I, onderdeel D
De leden van de SGP-fractie vragen of bij het bepalen van de hoogte van
de studiefinanciering het woonlandbeginsel wordt toegepast.
Voorzitter van de commissie,
Van Bochove
Adjunct-griffier van de commissie,
Bošnjaković

Tweede Kamer, vergaderjaar 2011–2012, 33 145, nr. 6

23