Tweede Kamer der Staten-Generaal

Vergaderjaar 2012–2013

2

Aanhangsel van de Handelingen

Vragen gesteld door de leden der Kamer, met de daarop door de
regering gegeven antwoorden

103
Vragen van de leden Groot en Plasterk (beiden PvdA) aan de minister van
Financiën over het bericht dat het speculeren met derivatencontracten op de
staatsschuld tot verliezen heeft geleid (ingezonden 4 september 2012).
Antwoord van minister De Jager (Financiën) (ontvangen 26 september 2012).
Vraag 1
Bent u bekend met het bericht «Staat verspeelt 100 miljoen door blunder met
derivaten»? Is de strekking van dit artikel juist?1
Antwoord 1
Ja, ik ken het bericht uit het Parool. Ik hecht eraan erop te wijzen dat de Staat
niet speculeert. De strekking van het artikel is deels juist, maar behoeft enige
nuancering. Ik maak van de gelegenheid gebruik om dit bij de beantwoording
van de vragen 2 t/m 7 toe te lichten.
Vraag 2
Is het waar dat u te veel derivatencontracten heeft afgesloten? Zo ja, wat is
de aard van dit «te veel»? Om welk bedrag aan te veel afgesloten contracten
gaat het?
Antwoord 2
Ja, er zijn inderdaad in de tweede helft van 2011 meer derivatencontracten
afgesloten dan volgens het risicokader nodig waren. Het gaat hier om
standaard renteswaps, zogenaamde payerswaps; contracten tussen twee
partijen waarin wordt overeengekomen gedurende een looptijd vaste rente te
ruilen (betalen) tegen variabele rente (te ontvangen). Zoals ik in het jaarverslag Nationale Schuld van 2011 (blz. 20) heb aangegeven gaat het totaal om
een bedrag van € 11 mld. Dit is circa 10% meer dan had moeten worden
afgesloten.
Van belang hierbij is dat het bovenstaande een tijdelijk effect heeft op de
portefeuille. Om het renterisico bij te sturen conform het risicokader van de
schuldfinanciering worden ieder jaar payerswaps gebruikt. De in 2011 teveel
afgesloten swaps worden daarom benut als vervanging van swaps die anders
in 2012 afgesloten hadden moeten worden. Op deze manier blijft alleen een
effect van te vroeg afgesloten payerswaps over. Het marktwaardeverlies
hiervan bedroeg per 31 december 2011 circa € 100 mln (jaarverslag, blz. 20).
1

ah-tk-20122013-103
ISSN 0921 - 7398
’s-Gravenhage 2012

Het Parool van 1 september 2012.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2012–2013, Aanhangsel

1

De daadwerkelijke budgettaire effecten hangen af van het verschil tussen de
rente op het moment van afsluiten (2011) en de rente op het moment dat de
payerswaps moeten (2012) worden afgesloten. Zoals in het jaarverslag 2011
is aangegeven zal ik hierover in het jaarverslag 2012 rapporteren.
Vraag 3
Wat zijn de cumulatief verwachte verliezen op de huidige portfolio aan
derivatencontracten en welke factoren bepalen het verlies? In hoeverre zijn de
premies voor de derivatencontracten, dan wel de rentedaling, debet aan het
verlies?
Antwoord 3
De marktwaarde van de derivatenportefeuille van de Staat bedroeg per
31 december 2011 € 10,6 mld. en is inmiddels toegenomen tot € 12,2 mld
(stand 17 september 2012). Receiverswaps waarmee vaste rente wordt
omgezet in variabele rente dragen positief bij aan de marktwaarde terwijl
payerswaps waarmee variabele rente wordt omgezet in vaste rente een
negatieve marktwaarde hebben. De marktwaarden zijn een gevolg van de
lage rentestanden. De Staat betaalt geen premies voor de swapcontracten.
Vraag 4
Wat is uw standpunt over het gebruik van derivaten ter afdekking van
renterisico’s op de staatsschuld?
Antwoord 4
De derivaten zijn nodig om te voldoen aan het renterisicobeleid van de Staat.
Op 26 januari 2012 heb ik hier nog met de Tweede Kamer over van gedachten gewisseld en brede steun voor dit beleid gekregen. Er is toen gesproken
over het rapport Risicomanagement van de Staatsschuld (kamerstukken
33000-IXA, nummer 5 en 6), waarin het risicomanagement is geëvalueerd.
Vraag 5
Kunt u het risicobeleid ten aanzien van het gebruik van derivaten ter
afdekking van risico’s op de staatsschuld nader toelichten? Dekt u zich alleen
in tegen rentestijgingen of ook tegen rentedalingen?
Antwoord 5
De Staat werkt bij de financiering van de Staatsschuld met een risicokader.
Dit risicokader schrijft een 7-jaars gecentreerde portefeuille voor (alleen
uitgifte van 7-jaars leningen). Omdat de Staat schuldpapier uitgeeft met
looptijden van 1–30 jaar worden renteswaps ingezet om het renterisico bij te
sturen naar 7 jaar. Door deze aanpak is het deel waarover de rente opnieuw
wordt vastgesteld gelijk aan 1/7e van de totale schuld. Hiermee worden de
gevolgen van de rentebewegingen beperkt. Dit geldt voor rentestijgingen en
rentedalingen.
Belangrijk voordeel van het gebruik van swaps is dat het uitgiftebeleid en het
renterisico onafhankelijk van elkaar kunnen zijn. Door middel van het
afsluiten van swaps kan het renterisico van een lening immers altijd worden
bijgestuurd. Zonder renteswaps zouden, gegeven het risicokader, alleen
7-jaars leningen uitgegeven kunnen worden. Dit is ongewenst vanwege
andere doelstellingen van het schuldbeleid. Zo is het vanuit liquiditeitsrisico
en kostenoverwegingen belangrijk om leningen met verschillende looptijden
en van voldoende omvang uit te geven (zie hiervoor ook de jaarverslagen
Nationale Schuld).
De bovenstaande uitgangspunten brengen mij op het artikel in het Parool,
waarin wordt gesproken over een verlies van € 2,4 mld op de swapportefeuille in de periode 2008–2011, doordat de Staat zich heeft verkeken op de
rente-ontwikkeling. Ik hecht eraan in het kader van deze vragen aan te geven
dat het genoemde verlies in het artikel van € 2,4 mld een misverstand is.
Kernpunt is dat de Staat renteswaps gebruikt om aan te sluiten bij een van
tevoren vastgesteld renterisico. Het afsluiten van swaps gebeurt dus niet
vanwege een inschatting van een rente-ontwikkeling, maar vormt een regulier
standaardonderdeel van de schuldfinanciering, zoals vooraf door mij
geaccordeerd en aan de Tweede Kamer voorgelegd is.
Het Parool baseert zich op het eerder genoemde evaluatierapport. Dit rapport
bespreekt de periode 2008–2010, waarin sprake was van omvangrijke

Tweede Kamer, vergaderjaar 2012–2013, Aanhangsel

2

kastekorten. Deze tekorten zijn in eerste instantie gefinancierd op de
geldmarkt, met variabele rente. Voor aansluiting bij het risicoprofiel (alleen
7-jaars leningen) zijn payerswaps afgesloten die de variabele rente omzetten
in vaste rente. Deze swaps hebben het renterisco op de staatsschuld
aanzienlijk teruggebracht. Vanwege rentedalingen hebben deze swaps een
negatief effect op de marktwaarde van de schuldportefeuille.
In het evaluatierapport (blz. 37) wordt de marktwaarde van de portefeuille
vergeleken met de marktwaarde van de doelportefeuille (alleen 7-jaars
leningen). Hieruit blijkt dat het verschil in marktwaarde tussen de werkelijke
portefeuille en de benchmark over de periode 2008–2010 € 0,2 mld bedraagt.
Dit verschil kan worden onderverdeeld in een effect van de swaps (€ -2,4
mld) en een effect bij de leningen (€ +2,6 mld). De € -2,4 mld kan niet als een
verlies worden gezien. De onderdelen vormen één geheel in de vergelijking
met de doelportefeuille en kunnen niet los van elkaar worden bezien. Immers
als geen swaps afgesloten waren dan was het risicoprofiel niet conform de
doelportefeuille.
Vraag 6
Komen de door de minister van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties
voorgestelde richtlijnen voor het gebruik van derivatencontracten bij
woningcorporaties overeen met de huidige richtlijnen voor het gebruik van
derivatencontracten ter afdekking van risico’s op de staatsschuld bij het
ministerie van Financiën? Zo nee, op welke punten niet en waarom niet?
Antwoord 6
De uitgangspunten van de richtlijnen zijn hetzelfde; dezelfde risico’s worden
geadresseerd. Derivaten mogen niet ingezet worden om te speculeren,
contracten worden alleen afgesloten met kredietwaardige tegenpartijen en er
wordt gewerkt met standaardcontracten ten aanzien van bijvoorbeeld
onderpand. In de uitwerking zijn er wel verschillen vanwege het verschil in
aard, positie en taak tussen Staat en een woningcorporatie. Zo werkt de Staat
met een 7-jaars benchmark die voorschrijft welke derivaatcontracten worden
afgesloten, terwijl dit bij woningcorporaties wordt begrensd door de omvang
van de variabele leningen en de aan te houden liquiditeitsbuffer.
Vraag 7
Worden de controleprocedures op het afsluiten van derivatencontracten naar
aanleiding van dit voorval aangepast? Zo ja, op welke wijze en hoe beperkt
dit het risico op herhaling?
Antwoord 7
Helaas zijn menselijke fouten nooit helemaal uit te sluiten, zeker in hectische
perioden zoals vorig jaar. Het belangrijkste vind ik dat ik hierover helder heb
gerapporteerd en dat bewustwording van operationele risico’s een permanente plek heeft in het Agentschap.
Daarnaast is binnen het Agentschap de nadruk bij controlemechanismen
meer gelegd op «of de goede processen gebeuren» naast «of de processen
goed gebeuren». Communicatielijnen zijn verbeterd en er wordt met hogere
frequentie (dagelijks) gecontroleerd of het afsluiten van de swaps conform de
vooraf geformuleerde strategie is. De aanpassingen en de verbeteringen
zullen de kans op operationele fouten verder minimaliseren.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2012–2013, Aanhangsel

3