Tweede Kamer der Staten-Generaal

2

Vergaderjaar 2021–2022

31 289

Voortgezet Onderwijs

Nr. 506

BRIEF VAN DE MINISTER VOOR BASIS- EN VOORTGEZET
ONDERWIJS EN MEDIA
Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal
Den Haag, 17 december 2021
In mijn brief van 13 december jongstleden heb ik aangegeven uw Kamer
voor de kerst te informeren over mijn besluit met betrekking tot
aanpassing van het eindexamen voortgezet onderwijs 2022.1 Ook gaf ik bij
uw Kamer aan gelijktijdig een separate brief te sturen over het staatsexamen vo en de voortgang op het toekomstbestendig maken van die
examenvoorziening. Die ontvangt u ook vandaag.
Ten aanzien van de besluitvorming over het eindexamen 2022 is de
informatie die ik bij de afweging wilde betrekken compleet. Ook zijn
gesprekken over het eindexamen met alle betrokken onderwijspartijen
gevoerd. In het belang van leerlingen en scholen wil ik nu duidelijkheid
geven, zodat zij weten waar zij zich op kunnen voorbereiden. In de
bovengenoemde brief van 13 december jl. gaf ik aan dat uw Kamer de
ruimte heeft om zich aan het begin van 2022 uit te spreken over deze
kwestie.
I. Besluit eindexamen voortgezet onderwijs 2022
Het kabinet heeft in het afgelopen en huidige schooljaar prioriteit gegeven
aan het verantwoord open houden van de scholen, zodat zoveel mogelijk
kwalitatief goed fysiek onderwijs doorgang kan vinden. De voortgangsrapportage van het Nationaal Programma Onderwijs (NP Onderwijs) laat zien
dat scholen daarbij ook hard hebben gewerkt aan het in kaart brengen van
vertragingen en het maken van plannen om die vertragingen weer in te
lopen.2 Ik wil de leraren, schoolleiders en bestuurders bedanken voor hun
inzet en daadkracht. Toch is het schooljaar 2021–2022 tot nu toe uitdagend
gebleken. Lokale corona-uitbraken hebben ervoor gezorgd dat fysiek
onderwijs niet altijd mogelijk is. Er is daarnaast sprake van aanwezige
leervertragingen in het funderend onderwijs, en in de afgelopen maanden
1
2

kst-31289-506
ISSN 0921 - 7371
’s-Gravenhage 2021

Kamerstuk 31 289, nr. 504.
Kamerstuk 35 925 VIII, nr. 15.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2021–2022, 31 289, nr. 506

1

is onzekerheid over het verloop van het schooljaar toegenomen. Het is
dan ook duidelijk geworden dat ook examenjaar 2022 geen «business as
usual» is.
Daarom heb ik op basis van beschikbare informatie en na overleg met de
onderwijssector besloten om wederom aanpassingen aan het
eindexamen te doen:
• opnieuw maximaal twee herkansingen voor centrale examens voor
diplomakandidaten in het regulier vo en vavo, waarbij voor diplomakandidaten in het staatsexamen geldt dat zij maximaal twee vakken
mogen herkansen als zij hierdoor hun diploma kunnen halen;
• opnieuw de mogelijkheid tot het kunnen spreiden van de centrale
examens over twee tijdvakken, met een derde tijdvak voor herkansingen;
• een langere afnameperiode van flexibele en digitale vmbo-examens bb
en kb en de centraal schriftelijke en praktisch examens (cspe), zoals
eerder besloten;
• het cspe gedeeltelijk als centraal examen laten afnemen, waarbij de
andere onderdelen van het cspe als schoolexamen (SE) afgesloten
kunnen worden waarbij scholen gebruik maken van het cspe.
Deze maatregelen zijn gebaseerd op een integrale afweging die ik zo goed
mogelijk heb proberen te maken op basis van de opbrengsten en lessen
van vorig jaar en wat we weten over de huidige stand van zaken. Dit is
wederom geen gemakkelijke afweging geweest. Met dit besluit gaan vele
verschillende -en soms tegengestelde- belangen gemoeid die tegen elkaar
worden afgewogen. Ook is de situatie in het onderwijs ook dit jaar aan
verandering onderhevig. Met dit voorstel denk ik een bij de huidige
situatie passende combinatie van maatregelen te nemen. Hierop wordt in
de brief nader ingegaan.
II. Toelichting maatregelen examenjaar 2022
Ook in 2022 wordt ingezet op het creëren van meer tijd en flexibiliteit rond
het eindexamen. Leerlingen wordt weer zo veel mogelijk ruimte geboden
om zich goed voor te bereiden op het eindexamen.
Opnieuw een extra herkansing
Ook in het examenjaar 2022 krijgen alle diplomakandidaten in het regulier
vo en vavo niet één, maar twee herkansingen voor de centrale examens.
Dit betreft twee verschillende vakken. Voor diplomakandidaten van het
staatsexamen geldt dat zij maximaal twee verschillende vakken mogen
herkansen als zij hierdoor hun diploma kunnen halen. Hiermee doen we
recht aan het compenseren van opgelopen leervertragingen in het
onderwijs en geven we kandidaten een extra kans om zich te bewijzen.
Opnieuw spreiden van examens
Ook in het examenjaar 2022 krijgen kandidaten de mogelijkheid om
centrale examens te spreiden over meerdere tijdvakken; de keuze hiervoor
is aan de kandidaat. Hiertoe zal er door de school een derde tijdvak op de
school worden georganiseerd. Hiermee creëren we meer voorbereidingstijd voor leerlingen die dat nodig hebben. Ook is er meer ruimte en
flexibiliteit om gevolgen van onverhoopte lokale corona-uitbraken op te
vangen tijdens de examenperiode waarbij kandidaten voor langere tijd in
thuisquarantaine zouden zitten.
Scholen worden door het CvTE rechtstreeks geïnformeerd over het
examenrooster voor 2022. Het staat ook opgenomen in een servicedo-

Tweede Kamer, vergaderjaar 2021–2022, 31 289, nr. 506

2

cument dat gelijktijdig met de brief gepubliceerd wordt. Net als vorig jaar
ontstaat met de keuze voor spreiding opnieuw één week overlap met de
start van de zomervakantie, ditmaal in regio midden. Ik realiseer me
terdege dat deze maatregel veel van docenten en scholen vraagt. Niet
alleen in organisatorische zin, maar ook in termen van het correctiewerk
dat moet worden gedaan in korte tijd, waarbij dit voor de regio midden de
vakantie in loopt.
Net als vorig jaar zal deze maatregel zo veel mogelijk op basis van
vrijwilligheid uitgevoerd worden wat betekent dat het bevoegd gezag
afhankelijk is van de bereidwilligheid van het personeel om deze taken uit
te voeren. Wel is hiervoor opnieuw compensatie beschikbaar. Hier ga ik in
het deel over randvoorwaarden aan het einde van de brief nader op in.
Het cspe en digitale centrale examens in het vmbo
Anders dan vorig jaar wordt het cspe voor de beroepsgerichte profielvakken gedeeltelijk als CE afgenomen. Voor vmbo-bb/kb en enkele
profielen in vmbo-gl worden twee van de vier onderdelen als CE
afgenomen, voor de overige profielen in vmbo-gl worden twee van de
drie onderdelen als CE afgenomen.3 Deze onderdelen worden per
profielvak aangewezen. De rest van het profielvak maakt deel uit van het
schoolexamen, waarbij scholen het cspe gebruiken. Er wordt nog verkend
op welke manier dit wordt meegenomen in de uitslagbepaling. Net als
vorig jaar zijn de afnametermijnen voor de flexibele digitale examens in
het vmbo en het cspe verruimd en kunnen deze centrale examens worden
afgenomen tot en met 22 juli 2022.
Passend staatsexamen vo
Zoals u kunt lezen in de separate brief over de Verbeteragenda Staatsexamen VO 2022–2024 zal het CvTE extra inspanningen verrichten om een
passend staatsexamen te bieden aan alle kandidaten. Met betrekking tot
komend examenjaar betreft dit onder andere:
• Structureel inzetten «bijzitdocent» / vertrouwenspersoon. De mogelijkheid voor de vertrouwenspersoon om bij het mondelinge college
examen aanwezig te zijn, werd door alle partijen als wenselijk ervaren
en wordt daarom – conform de motie van het lid Kwint c.s. (Kamerstuk
31 289, nr. 456) – vanaf heden structureel in de aangepaste vorm
ingezet;
• Versterkte communicatie. Het CvTE zet extra in op communicatie naar
vso-scholen en staatsexamenkandidaten over hoe het mondeling
college-examen werkt en wat men kan verwachten, onder meer ter
voorbereiding van vso-kandidaten op het mondelinge examen;
• Extra herkansing diplomakandidaten. Ook dit jaar hebben diplomakandidaten in het staatsexamen de mogelijkheid om voor twee vakken
herkansingen te doen, wanneer zij met het behalen van deze herkansingen nog kunnen slagen voor hun diploma.
Met dit pakket aan maatregelen heb ik na overleg met de onderwijssector
een integrale afweging gemaakt die mijns inziens recht doet aan de
situatie waar het examencohort 2022 zich op dit moment in bevindt. Op
de overwegingen die ten grondslag liggen aan dit besluit ga ik hieronder
nader in.

3

De cspe’s vmbo-bb/kb en de cspe’s vmbo-gl in de profielen M&T en D&P kennen de vaste
onderdelen A, B, C en D. De zeven profielen vmbo-gl kennen de vaste onderdelen A, B en C.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2021–2022, 31 289, nr. 506

3

III. Overwegingen bij totstandkoming besluit
Overwegingen die raken aan de effecten van het examenjaar 2021
In de Examenmonitor 2021 is gereflecteerd op het effect van het pakket
aan maatregelen in 2021 op de resultaten van kandidaten.4 De belangrijkste bevindingen hieruit zijn:
• De extra herkansingsmogelijkheid en de duimregeling hebben een
meetbare (positieve) invloed gehad op de slagingspercentages.5
• De combinatie van beide maatregelen heeft naar verwachting geleid
tot gerichte inspanningenvan leerlingen in de klas, bij het examen en
de herkansing. Tegenover het gedeeltelijk verlies van motivatie
enerzijds staat mentaal comfort en minder stress anderzijds. Dat beeld
wordt bevestigd in gesprekken met de onderwijssector. De duimregel
is mogelijk van invloed geweest op hoeveel gebruik er is gemaakt van
de extra herkansingsmogelijkheid. Terwijl er sprake was van een
ruimere optie dan normaal, daalde het aandeel kandidaten dat één of
meer herkansingen aflegde. Overigens kan niet worden nagegaan wat
de slagingspercentages of aantallen herkansingen zouden zijn als deze
maatregelen er niet waren geweest. Wel is aannemelijk dat zonder de
duimregel de extra herkansing en mogelijk de spreidingsoptie meer
benut zouden zijn.
• De meeste leerlingen hebben het volledige examen in het eerste
tijdvak afgelegd. Toch heeft een significant aantal kandidaten van de
spreidingsoptie gebruik gemaakt – ongeveer 16.000 kandidaten voor
havo/vwo en 5.000 kandidaten voor vmbo-gt – en één of meerdere
vakken gespreid. Hierbij zijn er ook relatief veel herkansingen afgelegd
in het derde tijdvak ten opzichte van het tweede tijdvak.
Om ook de vaardigheidsontwikkeling van kandidaten in 2021 inzichtelijk te
maken hebben het CvTE en Stichting Cito (Cito) onderzoek gedaan. Dat
was nodig omdat het CvTE vanwege de coronaomstandigheden in het
onderwijs in schooljaar 2020–2021 niet op een reguliere wijze kon
normeren. In de Kamerbrief van december 2020 kondigde ik daarom aan
dat het CvTE zou onderzoeken in welke mate de examenresultaten van
2021 in het regulier vo gerelateerd kunnen worden aan die uit de jaren
2015–2019.6 Dit onderzoek is in opdracht van het CvTE door Cito uitgevoerd en is mij op 19 november jongstleden toegestuurd7. Uit het
onderzoek komt dat de vaardigheid in drie (havo, vmbo-gl/tl en vmbo-bb)
van de vijf onderwijsniveaus is gedaald met gemiddeld 0,2 tot 0,3
cijferpunt, bij vmbo-kb en vwo is de vaardigheid min of meer constant
gebleven. De vaardigheid voor de inhoudelijke clusters van examens is
gedaald met 0,2 tot 0,5 cijferpunt. Dit betreft de clusters exact, mens en
maatschappij, overige moderne vreemde talen, Nederlands en wiskunde,
waarbij die laatste het meest is gedaald. Uitzondering hierop is Engels
waar de gemiddelde vaardigheid is gestegen met 0,1 tot 0,2 cijferpunt. Het
Cito concludeert dat de vaardigheidsdalingen in dit onderzoek volgens
statistische criteria lichte dalingen kunnen worden genoemd, zeker als ze
vergeleken worden met de bandbreedte van jaarlijkse fluctuaties (0,1 tot
0,2 cijferpunt) in gemiddelde vaardigheid per examen in
pre-coronaomstandigheden.

4

Kamerstuk 31 289, nr. 499.
Met de «duimregeling» wordt de mogelijkheid bedoeld om van één niet-kernvak de resultaten
buiten beschouwing te laten bij het vaststellen van de uitslag.
6
Kamerstuk 31 289, nr. 437.
7
Raadpleegbaar via www.tweedekamer.nl.
5

Tweede Kamer, vergaderjaar 2021–2022, 31 289, nr. 506

4

Dat neemt niet weg dat er op punten sprake is van vaardigheidsdaling bij
het examencohort 2021. Het beeld van afgenomen vaardigheid bij
bepaalde clusters van vakken, maar toegenomen vaardigheid bij Engels
sluit aan op het beeld dat naar voren kwam uit de voortgangsrapportage
NP Onderwijs van 28 oktober jl., zij het in andere mate.8 In die voortgangsrapportage informeerde ik u over de verbetering van de Engelse
woordenschat in vo-onderbouw, terwijl op andere punten leervertragingen zichtbaar waren. De uitkomsten bevestigen de noodzaak van de
investeringen van dit kabinet in het onderwijs en van de extra investering
die afgelopen jaar is gedaan om specifiek examenleerlingen extra te
ondersteunen.
Zoals ik in de Kamerbrief examenmonitor 2021 schreef is in het bestuurlijk
overleg met de sectorraden van het vo en het vervolgonderwijs naar
aanleiding van de examenmonitor geconstateerd dat de maatregelen van
2021 passend zijn geweest bij de omstandigheden waar leerlingen zich
afgelopen jaar in bevonden. Daarnaast is er ook meer inzicht ontstaan in
de effecten van de afzonderlijke maatregelen én de combinatie van
maatregelen die afgelopen jaar zijn genomen. Dat is een extra reden om
scherp te kiezen in maatregelen die passend zijn bij de huidige omstandigheden.
Overwegingen die raken aan de omvang van huidige leervertragingen
Zoals aangegeven weten we op basis van de NP Onderwijs voortgangsrapportage dat vorig schooljaar leervertragingen in de onderbouw van het
vo zijn ontstaan.9 Uit onderzoek van SPV naar leervertragingen in het
huidige schooljaar blijkt dat 75 tot 85% van de leraren en schoolleiders in
het vmbo, in meer of mindere mate vertragingen zien bij de huidige
vierdejaars leerlingen10. Net als vorig jaar levert dit een gedifferentieerd
beeld op waarbij de opgelopen achterstanden sterk verschillen tussen
leerlingen en binnen klassen. Aannemelijk is dat er ook vertragingen zijn
in andere schoolsoorten. Hier zijn echter geen concrete gekwantificeerde
gegevens over bekend. Tegelijkertijd blijkt uit de laatste maandelijkse
peiling onder onderwijsinstellingen in het funderend onderwijs naar de
effecten van Covid-19 in het onderwijs, dat wanneer scholen schoolexamens hadden gepland deze op de overgrote meerderheid van de
scholen volledig zijn doorgegaan.11
Overwegingen die raken aan de uitvoering
De aanpassingen in examenjaar 2021 hebben, naast van leerlingen en
docenten, het uiterste gevraagd van de gehele keten van examinering. Dat
wil zeggen op scholen én in de examenketen; van de flexibiliteit van de
examensecretarissen en schoolorganisaties, van docenten die weinig
correctietijd hadden, van de beschikbaarheid van examinatoren voor het
staatsexamen vo, en niet in de laatste plaats van de uitvoering bij het
CvTE, Cito en de Dienst Uitvoering Onderwijs (DUO).
De maatregelen van examenjaar 2021 hebben aangetoond dat er risico’s
kleven aan het nemen van maatregelen in de vorm van druk op de
uitvoeringsketen waardoor continuïteit in het geding kan komen. Het
examenproces is een omvangrijk en complex logistiek proces dat vele
stappen en afhankelijkheden kent, zoals de productie en verpakking van
8

Kamerstuk 35 925 VIII, nr. 15.
Kamerstuk 35 925 VIII, nr. 15.
Raadpleegbaar via www.tweedekamer.nl.
11
Periodieke peiling COVID-19 in het funderend onderwijs meting 4 t/m 8 november (Oberon,
2021).
9

10

Tweede Kamer, vergaderjaar 2021–2022, 31 289, nr. 506

5

examens, de distributie, de roostering, de afname en correctie, de
normering en de uitslagbepaling. En dat voor circa 190.000 kandidaten in
regulier vo, vavo en staatsexamen (incl. vso). Afgelopen jaar heeft het
uiterste van de examenketen gevraagd en daarmee bestaande kwetsbaarheden uitvergroot en ook nieuwe kwetsbaarheden blootgelegd. De
examenketen heeft uit de ervaring van afgelopen jaar belangrijke
uitvoeringslessen getrokken. Zo kwamen de examenafnames bij het
staatsexamen onder druk te staan toen veel examinatoren, veelal
afkomstig uit het regulier vo, zich op het laatste moment terugtrokken.
Met spoedwerving is dit op het allerlaatste moment goed gekomen, maar
het lukte maar net om het rond te krijgen. Daarom heeft het CvTE voor
examenjaar 2022 beter in beeld wat (nog) wel kan maar ook wat niet meer
kan, zodat het CvTE de continuïteit en kwaliteit van het eindexamen kan
borgen voor álle kandidaten. Zo heeft het CvTE aangegeven dat het
besluit over tijdvakken en spreiding, en het besluit over de inrichting van
het cspe voor de kerst genomen dient te worden en dit besluit daarna niet
meer aangepast kan worden met oog op het kunnen uitvoeren van de
aanpassingen. Uitgangspunten voor eindexamen van kwaliteit en diploma
van (gelijke) waarde
Als onderdeel van de integrale besluitvorming heb ik naast voorgaande
overwegingen ook een aantal uitgangspunten gehanteerd die de kwaliteit
van het eindexamen en diploma voor alle kandidaten garanderen.
• Tijdig duidelijkheid over het examenjaar 2022. Uiteraard ben ik alert op
verslechterende omstandigheden die impact hebben op de mate
waarin leerlingen zich kunnen voorbereiden op het examen. Maar zij
moeten ook tijdig genoeg weten waar zij aan toe zijn met oog op
voorbereiding.
• Belang van leerlingen: op korte én langere termijn. Voortgezet
onderwijs is in de meeste gevallen tussenonderwijs. Dat betekent dat
het leerlingen voorbereidt op een volgende stap: vaak een vervolgopleiding, soms direct de arbeidsmarkt. Daarmee reikt het belang van
leerlingen verder dan alleen het huidige examenjaar en ziet het ook op
de stap die daarna volgt, en moeten we tegelijkertijd rekening houden
met de spankracht en voorbereidingstijd van deze leerlingen.
• Diploma met civiel effect als basis. De basis voor de besluitvorming is
een diploma met civiel effect, dus één die uitgaat van zoveel als
mogelijk de reguliere set exameneisen, zowel qua eindtermen als
uitslagbepaling. Vanuit daar wordt vervolgens gekeken wat er nodig is
om het passend te maken voor álle leerlingen.
• Diploma met gelijke waarde. De maatregelen ten aanzien van de
uitslagbepaling leiden tot een diploma dat voor álle kandidaten in een
schoolsoort een gelijke waarde vertegenwoordigt. Dit is ook voor het
vervolgonderwijs van cruciaal belang.
Uitkomst bestuurlijke afstemming
De eerder geschetste overwegingen en hierboven genoemde uitgangspunten zijn besproken met de onderwijswerkgroep examens, de
werkgroep waarover ik u eerder in mijn brief over de besluitvorming van
het examenjaar 2021 heb geïnformeerd.12 13 Vervolgens heeft hierover
ook op bestuurlijk niveau overleg plaatsgevonden. Hieruit ontstond het
hierna volgende beeld over de te volgen koers voor het examenjaar 2022.
• Alle partijen geven aan dat ook er voor het examencohort 2022
aanvullende maatregelen moeten komen. Leraren en schoolleiders
12
13

, Kamerstuk 31 289, nr. 437.
In de onderwijswerkgroep examens zitten de volgende partijen: VO-raad; PO-Raad; Sectorraad
GO; VH; MBO-Raad; UNL; SPV; AOb; CNV-Onderwijs; FVoV; Ouders&Onderwijs; AVS; LAKS;
LBVSO; Vavo-netwerk; Plexs; Visio; Audcom; NRTO; Auris.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2021–2022, 31 289, nr. 506

6

•

•

•

•

•

•

•

zetten alles op alles om eventuele vertragingen in te halen, maar
duidelijk is dat de zorg groot is dat dit niet overal voor het examen
2022 zal lukken.
Alle partijen kunnen uit de voeten met de maatregel om opnieuw een
tweede herkansing mogelijk te maken, waar er in een regulier
examenjaar één herkansing is.
Veel partijen – waaronder de VO-raad, het vavo-netwerk en de raden
voor het vervolgonderwijs – hebben aangegeven dat de duimregeling
onwenselijke effecten heeft op zowel de weg naar het examen als op
het resultaat. Vrijwel alle partijen ondersteunen het niet continueren
van de duimregeling, behalve de leerlingenvertegenwoordigers.
Veel partijen geven aan dat het kunnen spreiden van examens over
drie tijdvakken voor leerlingen wenselijk is: het kan een uitkomst zijn
om zich beter voor te bereiden en draagt bij aan het ervaren van meer
mentaal comfort. Echter, deze optie betekent dat net als vorig jaar
scholen een derde tijdvak moeten organiseren, dit een week de
zomervakantie van één regio inloopt, en dat het rooster korte
doorlooptijden kent voor onder meer correctie. Wat voor leerlingen
goed is, werkt dus tegelijkertijd werkdruk-verhogend voor scholen en
docenten. De bonden geven nadrukkelijk aan zorgen te hebben rond
de werkdruk en uitvoerbaarheid van dit scenario op scholen. Zeker
omdat leerlingen naar verwachting meer gebruik zullen maken van de
spreidings- en herkansingmogelijkheden als de duimregeling er niet is.
Een aantal partijen heeft aangegeven dat het wenselijk zou zijn als er
geen verschil is in het moment van de uitslagbepaling van vmbo-bk
enerzijds, en vmbo-gt/havo/vwo anderzijds. Afgelopen examenjaar is
er ophef geweest over het feit dat die laatste groep een week eerder
hun uitslag wisten dan vmbo-bk-kandidaten. Dit was vanwege het
aangepaste rooster vorig jaar. Er is gekeken of de uitslagdag voor het
examenjaar 2022 gelijk kan worden getrokken. Echter, om dat te
realiseren zou er niet één maar twee weken de zomervakantie worden
ingegaan, en er was brede overeenstemming dat dit onaanvaardbaar
is. Daarom wordt – hoe vervelend ik dit oprecht ook vind – de
uitslagdatum niet gelijk getrokken. Hierover zullen we zowel scholen
als leerlingen goed informeren.
Er werd door SPV opnieuw gepleit voor het zo flexibel mogelijk
inrichten van de afnames van het profielvak cspe in het vmbo door het
als schoolexamen af te nemen in plaats van als centraal examen.
Tegelijkertijd heeft de MBO-Raad zorgen geuit over de verschillen die
kunnen ontstaan tussen leerlingen als de examinering volledig aan de
scholen wordt overgelaten en pleit daarom voor inzet van het cspe als
centraal examen.
Partijen hebben aandacht gevraagd voor examinering in het staatsexamen vo, zowel voor de vso-leerlingen als de leerlingen in het particulier onderwijs. De sectorraad GO, andere vsoclustervertegenwoordiging en de NRTO gaven daarnaast aan zich te
kunnen in het voorgelegde pakket voor diplomakandidaten. LBVSO gaf
aan dit pakket onvoldoende te vinden.
Alle partijen hechten belang aan een tijdige besluitvorming voor de
kerst. Er werd aangegeven dat leerlingen en scholen nu moeten weten
waar ze aan toe zijn en van dit besluit moeten kunnen uitgaan bij de
voorbereiding op het eindexamen in het onderwijs en de examenorganisatie die na de kerstvakantie wordt vormgegeven. Daarnaast weet
men ook dat de Tweede Kamer zich hier uiteraard nog over moet
uitspreken en daar tot de eerste week van februari de tijd voor heeft.

Overige overwogen maatregelen
De volgende potentiële maatregelen die wenselijk werden geacht, zijn
besproken.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2021–2022, 31 289, nr. 506

7

•

•

•

•

14
15

Vervroegen eerste tijdvak. Een optie om meer ruimte te creëren in het
examenrooster is om de afname van het eerste tijdvak te vervroegen.
Hiervan heeft de examenketen aangegeven dat dit onuitvoerbaar is,
vanwege de overlap die ontstaat met de afname van de schriftelijke
college-examens van het staatsexamen. Daarnaast is een belangrijk
nadeel dat leerlingen dan minder voorbereidingstijd krijgen in plaats
van meer en dat scholen dan in de meivakantie open moeten zijn om
het examenwerk te ontvangen.
Derde herkansing. Het aanbieden van een derde herkansing is niet
mogelijk. Hiervoor biedt bij de mogelijkheid van spreiding een 4-daags
rooster voor het derde tijdvak op de scholen te weinig ruimte.
Daarnaast geldt dat een derde herkansing voor staatsexamenkandidaten niet gerealiseerd kan worden, vanwege grenzen in de uitvoering
die het CvTE heeft aangegeven. Omdat er wordt uitgegaan van een
gelijkwaardige uitslagregel voor alle kandidaten vanwege een gelijke
diplomawaarde, is dit geen mogelijkheid.
Herkansingen deelcertificaatkandidaten staatsexamen. Ik heb naar
aanleiding van de motie van het lid Westerveld c.s. en motie van het
lid Van Meenen c.s. expliciet aan het CvTE gevraagd of het mogelijk is
om voor de kandidaten die opgaan voor een deelcertificaat één of
meerdere herkansingen te bieden.14, 15 Daa rin heb ik ook gevraagd of
expliciet onderscheid gemaakt kon worden naar kandidaten die
opgaan voor een vervolgopleiding of beroep. In de tegelijkertijd met
deze brief verstuurde brief over de Verbeteragenda Staatsexamen VO
2022–2024 en de daarbij gevoegde brief van het CvTE, kunt u lezen dat
dit voor het aankomende examenjaar niet uitvoerbaar wordt geacht.
Daarom gaat het CvTE middels de verbeteragenda op de middellange
termijn toewerken naar het flexibeler inrichten van de jaarplanning,
examensystemen en waar passend ook de inrichting van het collegeexamen. Hierover wordt de Kamer geïnformeerd op basis van
periodieke voortgangsrapportages, zoals in de Kamerbrief Verbeteragenda Staatsexamen VO staat aangegeven.
Continuering duimregeling. In de ambtelijke en bestuurlijke gesprekken met de onderwijssectoren en andere vertegenwoordigers is door
veel partijen aangegeven dat continuering van de duimregeling
onwenselijk is. Het leidt tot een gerichte inspanning binnen het
vakkenpakket en tot verlies van motivatie om onderwijs te volgen voor
«duimvakken». Dit heeft effect op de manier waarop leerlingen kennis
en vaardigheden opdoen. Daarnaast heeft de duimregeling de
normering en vaardigheidsbepaling van 2021 bemoeilijkt. Bij sommige
vakken waar sprake was van veel lage cijfers was niet altijd te
achterhalen of dat kwam door een vaardigheidsverandering ontstaan
door de effecten van corona, of waar er sprake was van een inspanningsverandering ingegeven door de aangepaste slaag-/zakregeling.
Leerlingenvertegenwoordigers hebben zich uitgesproken vóór
continuering van de duimregeling. Zij vinden dat het recht doet aan de
minder goede voorbereiding die examenleerlingen in de afgelopen
jaren hebben gehad, en geven aan dat de maatregel voor drukverlichting zou zorgen in een stressvolle tijd. Echter, we staan niet op
hetzelfde punt als vorig jaar toen het besluit over de duimregel werd
genomen. In de tussentijd is het NP Onderwijs gestart om leervertragingen weg te werken en de voorbereiding te optimaliseren. Scholen
zijn in principe open geweest sinds de zomervakantie, waarbij ik me
goed realiseer dat dit niet betekent dat het onderwijs continu optimaal
is geweest. Ook weten we meer over de effecten van de duimregel op
de voorbereiding en het resultaat van leerlingen, en over hoe er dan
gebruik gemaakt wordt van de andere maatregelen. Ik kom tot de
Kamerstuk 35 300, nr. 192.
Kamerstuk 35 570 VIII, nr. 188.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2021–2022, 31 289, nr. 506

8

conclusie dat de situatie op dit moment het inzetten van de duimregel
niet rechtvaardigt, afgezet tegen de effecten die het veroorzaakt.
Tegelijkertijd ligt er de motie van het lid Van Meenen c.s. die vraagt om
deelcertificaat-kandidaten in vso en vavo minimaal twee jaar toegang
geven tot de duimregeling.16 Ik heb eerder aangegeven deze in de
integrale afweging over de aanpassing van het eindexamen mee te
nemen. Daartoe wilde ik eerst beschikken over de resultaten van de
examenmonitor en staatsexamen-monitor 2021, de resultaten van het
vaardigheidsonderzoek en een zo goed mogelijk beeld hebben van de
huidige situatie in het onderwijs.
Een duimregeling is van invloed op de niveaueis voor het eindexamen en
daarmee op de diplomawaarde. Daarmee gaan we leerlingen anders
behandelen en dat doet afbreuk aan diplomawaarde, terwijl -zoals het Lid
de Hoop tijdens het vragenuur van 7 december jl. (Handelingen II 2021/22,
nr. 31, Vragenuur) terecht heeft aangegeven- we uit moeten gaan van
diploma’s met gelijke waarde. Het uitvoeren van deze motie zou hier
afbreuk aan doen, en daarbij in-transparantie voor het vervolgonderwijs
opleveren.
Ik begrijp de wens van de Kamer om zoveel mogelijk kansen te bieden
voor leerlingen die om welke reden dan ook willen opgaan voor een
deelcertificaat, in plaats van een volledig diploma. Maar deze kansen
moeten leiden tot een diploma met dezelfde waarde, wat niet het geval zal
zijn als deze motie wordt uitgevoerd. Vanwege het belang van een
diploma met civiel effect voor deze leerlingen kan ik deze motie helaas
niet uitvoeren. Graag bespreek ik dit verder met uw Kamer.
IV. Randvoorwaarden besluit
Ondersteuning leerlingen
Om leerlingen beter voor te bereiden op het examenjaar 2022 zal ik het
bestaande platform Leren voor het Examen continueren. Op de website
www.lerenvoorhetexamen.nl staan voor vrijwel alle vakken, voor alle
schoolsoorten en leerwegen extra informatie zoals uitleg over de
examenstof en kan er worden geoefend met oude eindexamens. Bij de
verbetering van de website is extra aandacht besteed aan het toegankelijk
maken van de website voor zoveel mogelijk leerlingen en worden de
hiervoor geldende standaarden aangehouden.
Daarnaast kunnen scholen uiteraard ook putten uit de middelen vanuit het
NP Onderwijs. In de voortgangsrapportage is te lezen dat veel scholen in
het voortgezet (speciaal) onderwijs met de financiële middelen gerichte
ondersteuning hebben georganiseerd zoals instructie in kleine groep of
1-op-1 tutoring.17 Per examenleerling is er in het schooljaar 2021–2022
een bedrag van minimaal 700 euro beschikbaar voor scholen om die
interventies te plegen die nodig zijn om deze groep leerlingen zo goed
mogelijk voor te bereiden. Scholen hebben daarbij de ruimte om te kiezen
voor dat wat nodig is: in sommige gevallen het bijspijkeren van kennis en
vaardigheden, in andere gevallen interventies die bijdragen aan het
welzijn en welbevinden van leerlingen.

16
17

Kamerstuk 35 570 VIII, nr. 187.
Kamerstuk 35 925 VIII, nr. 15.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2021–2022, 31 289, nr. 506

9

Normering in 2022
Het CvTE heeft mij aangegeven dat ook in examenjaar 2022 niet op een
reguliere wijze genormeerd zal kunnen worden. Net als in 2021 wordt er
gestreefd naar het handhaven van de exameneisen en het waarborgen dat
het behaalde cijfer zo goed mogelijk recht doet aan de prestatie van de
leerling. Na afloop van de centrale examens in 2022 zal het CvTE opnieuw
met Cito een vaardigheidsonderzoek uitvoeren. De aanhoudende
pandemie maakt het onzeker wanneer er weer op een reguliere wijze
genormeerd kan gaan worden. Het CvTE beraadt zich daarom op de
normeringsmogelijkheden in de jaren na corona en zal mij daar in het
najaar van 2022 nader over berichten.
Budgettaire gevolgen
De maatregelen die ik in deze brief aankondig hebben financiële consequenties. De totale kosten van het maatregelenpakket bedragen
€ 51,4 miljoen. Allereerst zijn er additionele uitvoeringskosten voor de
examenketen, die onder meer een extra tijdvak en daarmee ook extra
examens moeten construeren, produceren en distribueren. Verder moeten
scholen en personeel gecompenseerd worden, vanwege de extra
werkzaamheden die ontstaan door de uitbreiding van het examenrooster
en de extra herkansing voor leerlingen. De hiervoor benodigde middelen
(€ 51,4 miljoen) worden conform de omgang met corona-uitgaven
middels een Incidentele Suppletoire Begroting toegevoegd aan de
OCW-begroting in 2022.
Beleidskeuzes uitgelegd: onderbouwing doeltreffendheid, doelmatigheid en evaluatie (CW 3.1)
Onderdeel

Toelichting

Nagestreefde doelen

Aanvullende maatregelen om de eindexamens 2022 in tijden van corona
te organiseren en leerlingen extra voorbereidingstijd en flexibiliteit te
bieden bij de eindexamens.

Ingezette beleidsinstrument(en)

• Bieden van een tweede, extra herkansing, voor het centraal examen;
• Spreiding van examens over tijdvakken 1 en 2 die beiden 10 dagen zijn,
met als randvoorwaarde een derde tijdvak op scholen van 4 dagen na
afloop van het tweede tijdvak;
• Staatsexamen VO: voor diplomakandidaten herkansing van maximaal
alle onderdelen van het staatsexamen van maximaal twee vakken, zowel
de CE’s als de onderdelen van de college-examens, als ze hierdoor hun
diploma kunnen halen;
• Vmbo: Het cspe wordt gedeeltelijk centraal afgenomen, gedeeltelijk als
schoolexamen maar met gebruik making van het cspe;
• Vmbo: De afnametermijn voor de digitale centrale examens in het vmbo
en het cspe is verruimd.

Financiële gevolgen voor het Rijk

De financiële gevolgen van dit voorstel bedragen € 51,4 miljoen en
komen ten laste van de algemene middelen van het Rijk.

Financiële gevolgen voor maatschappelijke sectoren – als van
toepassing

• Uitvoeringsinstanties als DUO, CvTE en Cito krijgen te maken met extra
uitvoeringslasten. Hiervoor wordt financiële compensatie geboden
(€ 9,5 miljoen);
• Scholen en docenten krijgen te maken met extra werklast voorafgaand
en na de tweede herkansing, en voor de organisatie van een extra tijdvak.
Hiervoor wordt financiële compensatie geboden (€ 41,9 miljoen).

Tweede Kamer, vergaderjaar 2021–2022, 31 289, nr. 506

10

Onderdeel

Toelichting

Doeltreffendheid

Leerlingen worden met deze maatregelen in staat gesteld:
• voldoende de juiste vaardigheid te bereiken richting het eindexamen vo;
met extra ondersteuning in de aanloop naar het eindexamen en doordat
het aangepaste rooster extra voorbereidingstijd mogelijk maakt door het
kunnen spreiden van vakken binnen een groter tijdsbestek dan normaal;
• hun vaardigheid te laten zien op het eindexamen; met een aangepast en
flexibeler examenrooster waarin examens gespreid kunnen worden en
waarin niet één maar twee herkansingen zijn;
• om het eindexamen vaardig af te kunnen afronden zonder dat de
exameneisen (uitslagregels en omvang examen) zijn aangetast. Hierdoor
blijft het civiel effect van eindexamen zoveel mogelijk gewaarborgd, juist
omdat het eindexamen het toegangsbewijs is voor een succesvolle
verdere (leer)loopbaan in het onderwijs en maatschappij.

Doelmatigheid

Deze set aan maatregelen is de meest doelmatige keuze omdat met het
opnieuw aanbieden van een extra herkansing recht wordt gedaan aan de
opgelopen leervertragingen in het onderwijs door kandidaten een extra
kans te geven zich te bewijzen. Met het opnieuw spreiden van examens
over meerdere tijdvakken wordt beoogd kandidaten extra mentaal
comfort te bieden en extra voorbereidingstijd te creëren voor kandidaten
die dat nodig hebben. Ook is er meer ruimte en flexibiliteit om gevolgen
van onverhoopte lokale corona-uitbraken op te vangen tijdens de
examenperiode waarbij kandidaten voor langere tijd in thuisquarantaine
zouden zitten.

Evaluatieparagraaf

Over de examenresultaten wordt jaarlijks gerapporteerd in de examenmonitor en de staatsexamenmonitor. Hierin wordt opgenomen hoeveel
van de maatregelen gebruik is gemaakt. Ook wordt het vaardigheidsonderzoek herhaald.
V. Tot slot
Ook om dit pakket van maatregelen te verwezenlijken is er een significante inzet nodig van leerlingen, hun ouders, leraren, examensecretarissen, schoolleiders, bestuurders, staatsexaminatoren, correctoren en alle
andere examenbetrokkenen, en de examenketen. Ik spreek bij deze mijn
enorme waardering uit voor de inspanningen die door hen geleverd
worden in het belang van alle examenleerlingen die komend jaar opgaan
voor hun diploma.
Door nu duidelijkheid te scheppen over het pakket van maatregelen,
kunnen deze mensen met vertrouwen toewerken naar het examenjaar
2022. Hierbij houd ik – of mijn opvolger – uiteraard vinger aan de pols
voor de gevolgen van het coronavirus op de voorbereiding van alle
kandidaten.
De Minister voor Basis- en Voortgezet Onderwijs en Media,
A. Slob

Tweede Kamer, vergaderjaar 2021–2022, 31 289, nr. 506

11