Tweede Kamer der Staten-Generaal

2

Vergaderjaar 2019–2020

28 165

Deelnemingenbeleid rijksoverheid

Nr. 321

VERSLAG VAN EEN SCHRIFTELIJK OVERLEG
Vastgesteld 16 maart 2020
De vaste commissie voor Financiën heeft een aantal vragen en opmerkingen voorgelegd aan de Minister van Financiën over de brief van
6 december 2019 over de schriftelijke beantwoording op vragen gesteld
tijdens het Algemeen Overleg Staatdeelnemingen van 21 november 2019
over Schiphol, Havenbedrijf Rotterdam (HvR) en NS (Kamerstuk 28 165,
nr. 307).
De vragen en opmerkingen zijn op 17 januari 2020 aan de Minister van
Financiën voorgelegd. Bij brief van 13 maart 2020 zijn de vragen
beantwoord.
De voorzitter van de commissie,
Anne Mulder
De adjunct-griffier van de commissie,
Schukkink

kst-28165-321
ISSN 0921 - 7371
’s-Gravenhage 2020

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 28 165, nr. 321

1

I Vragen en opmerkingen vanuit de fracties
Inhoudsopgave
–
–
–
–
–
–

Blz.

Inleiding
Algemeen
Wijze van goedkeuring
Informatievoorziening Tweede Kamer
Schiphol & Hobart Airport
Havenbedrijf Rotterdam & Pecém

2
2
3
5
5
7

Inleiding
De leden van de VVD-fractie hebben met belangstelling kennisgenomen
van de schriftelijke beantwoording op vragen gesteld tijdens het
algemeen overleg Staatdeelnemingen van 21 november 2019 over
Schiphol, Havenbedrijf Rotterdam (HvR) en NS. De leden van de
VVD-fractie zien geen aanleiding tot het stellen van vragen naar
aanleiding van deze beantwoording.
De leden van de D66-fractie hebben kennisgenomen van de brief over het
buitenlands investeringsbeleid van de staatsdeelnemingen Schiphol en
het Havenbedrijf Rotterdam (hierna HbR) in 2018 en 2019 en de
goedkeuring die de Minister van Financiën hiervoor gegeven heeft. Deze
leden stellen voorop dat zij niet ten principale negatief staan tegenover
buitenlandse investeringen van Nederlandse staatsdeelnemingen maar
hebben wel enkele vragen over deze specifieke buitenlandse investeringen en het beleid van toetsing van (buitenlandse) investeringen in het
algemeen.
De leden van de SP-fractie hebben met belangstelling kennisgenomen van
de brief van de Minister van Financiën, waarin hij twee buitenlandse
investeringen van Schiphol en Havenbedrijf Rotterdam onderbouwt.
Algemeen
De leden van de D66-fractie delen de mening dat het verbreden van
activiteiten van Nederlandse staatsdeelnemingen naar het buitenland
altijd ondersteunend moet zijn aan de borging van de publieke belangen
die deze ondernemingen in Nederland dienen. In de brief wordt een aantal
voorbeelden gegeven van publieke belangen, zoals leereffecten, het
genereren van rendementen die ten goede komen aan de Nederlandse
activiteiten of het genereren van kansen voor het Nederlandse bedrijfsleven. Deze leden menen dat vooral de tweede en derde voorbeelden
vaag omschreven zijn. Immers, elke rendabele investering in het
buitenland zou in principe onder het publieke belang «het genereren van
rendementen die ten goede komen aan de Nederlandse activiteiten»,
kunnen vallen. Klopt dit? Tegen deze achtergrond hebben deze leden
moeite met het beoordelen van de vraag of investeringen voldoen aan het
«publieke belang».
Per staatsdeelneming zijn, indien van toepassing, goedkeuringsdrempels
vastgesteld voor (des)investering en overname/participatie. Allereerst
vernemen de leden van de D66-fractie graag waarom er een verschil
gemaakt wordt in de hoogte van goedkeuringsdrempels tussen (des)investering en overname/participatie. De goedkeuringsdrempels voor
buitenlandse investeringen liggen, volgens deze leden, vanzelfsprekend
lager dan voor binnenlandse investeringen. Graag ontvangen deze leden,
in tabelvorm, een overzicht van alle goedkeuringsdrempels die gehan-

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 28 165, nr. 321

2

teerd worden voor buitenlandse investeringen per staatsdeelneming voor
zowel (des)investering als overname/participatie. Ook vernemen deze
leden graag of de goedkeuringsdrempels voor de gehele staatsdeelneming gelden. Vallen dochterondernemingen hier ook onder of vallen
deze pas vanaf een bepaald percentage aan aandelen van de moederonderneming (de staatsdeelneming) onder de investeringsgoedkeuringsdrempel van de staatsdeelneming?
Hoewel de leden van de SP-fractie niet in alle gevallen tegen alle
buitenlandse investeringen door Nederlandse staatsdeelnemingen zijn,
zijn zij wel van mening dat hier uiterst terughoudend mee dient te worden
omgegaan. Wij hebben nu eenmaal met een situatie te maken waarin ook
buitenlandse staatsbedrijven in Nederland opereren. De leden van de
SP-fractie vinden het bijvoorbeeld ongewenst dat de NS op delen van het
Nederlandse spoor moet «concurreren» met (dochters van) buitenlandse
staatsdeelnemingen, terwijl de NS weer in het buitenland actief is. De
leden van de SP-fractie vragen zich af of het publieke belang gediend is bij
deze kunstmatige vorm van opgelegde marktwerking.
Deze leden vragen de Minister per buitenlandse investering van Nederlandse staatsdeelnemingen of deze ondersteunend is aan de borging van
de publieke belangen die deze ondernemingen in Nederland dienen. Ook
willen deze leden graag per buitenlandse investering weten of deze
mogelijke risico’s voor het publieke belang kunnen meebrengen en of de
Minister, net als de leden van de SP-fractie, van mening is dat buitenlandse investeringen geen risico’s voor het Nederlandse publieke belang
mogen inhouden.
Wijze van goedkeuring
De leden van de D66-fractie zien in tabel 5.4 van het Jaarverslag Staatsdeelnemingen 20181 een verdeling van bevoegdheden omtrent investeringsbesluiten. De algemene vergadering van aandeelhouders (AvA), waar
het Ministerie van Financiën als aandeelhouder onderdeel van is, neemt,
indien de raad van commissarissen (RvC) het investeringsvoorstel van de
raad van bestuur (RvB) heeft goedgekeurd, het investeringsbesluit. Het
gaat hierbij enkel om investeringen die een waarde boven de goedkeuringsdrempel vertegenwoordigen en/of die afwijken van het vastgestelde
strategische plan (hetzij ingrijpend hetzij principieel). Voor de beoordeling
hanteert de staat als aandeelhouder een kader met vier onderdelen dat
beschreven staat in tabel 5.5 van het jaarverslag, waarbij per onderdeel
twee criteria gehanteerd worden. Deze leden vernemen graag of deze, in
totaal, acht criteria alle criteria zijn of dat er ook andere criteria zijn die niet
beschreven worden in de tabel. Worden buitenlandse investeringsvoorstellen aan de hand van hetzelfde kader beoordeeld, of is hiervoor een
apart kader met andere criteria opgesteld? Ook constateren deze leden dat
het «publiek belang» gehanteerd wordt als onderdeel van het criterium
«strategische rationale en publiek belang» en derhalve slechts een
onderdeel vormt van een van de acht gehanteerde criteria voor investeringsvoorstellen. Klopt deze constatering? Ervan uitgaande dat hetzelfde
kader gebruikt wordt voor buitenlandse investeringsvoorstellen, vragen
deze leden hoe de Minister deze beperkte rol ziet voor «publiek belang» in
de criteria ter beoordeling van investeringsvoorstellen van staatsdeelnemingen, zeker nu de Minister in zijn brief stelt dat: «het verbreden van
activiteiten naar het buitenland altijd ondersteunend zal moeten zijn aan
de borging van de publieke belangen die deze ondernemingen in
Nederland dienen».
Over de werking van het kader en de criteria hebben de aan het woord
zijnde leden ook enkele vragen. Kan de Minister schetsen hoe een
1

Bijlage bij Kamerstuk 28 165, nr. 304.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 28 165, nr. 321

3

beoordeling, de argumentatie en de vastlegging van het besluit omtrent
een investeringsvoorstel precies verloopt vanaf het moment dat een
voorstel binnenkomt? Zo lezen deze leden in het jaarverslag dat de staat
«allereerst nut en noodzaak van de investering toetst», «ten tweede
verwacht [...]», «ten derde weegt [...]» etc. Klopt het dat de toetsing
volgordelijk verloopt? Daarmee bedoelen deze leden dat er dus pas
gekeken wordt naar het rendement, aan de hand van de criteria (1) rendementen en dividendinkomsten en (2) financieel model, wanneer de
investering door de eerste toets van strategie en publiek belang, aan de
hand van de criteria (1) strategische rationale en publiek belang en
(2) stakeholderanalyse investering, is goedgekeurd? Daarnaast vernemen
deze leden graag wat bedoeld wordt met het criterium «stakeholderanalyse investering». Deze leden vragen zich ook af of investeringsvoorstellen ook beoordeeld worden op basis van OESO-richtlijnen voor
maatschappelijk verantwoord ondernemen. Tevens vernemen deze leden
graag of, en zo ja, hoe duurzaamheid en bijvoorbeeld de doelstellingen
zoals geformuleerd in het Parijsakkoord, onderdeel zijn van de beoordeling van investeringen. Over het publieke belang staat in het
Jaarverslag Staatsdeelnemingen 2018 geschreven dat «de investering
ondersteunend moet zijn aan het publieke belang dat de onderneming
dient. In ieder geval mag de investering dit publieke belang niet schaden.»
Deze leden hebben met lichte verbazing de tweede zinsnede gelezen.
Immers, hier lijkt te staan dat buitenlandse investeringen die geen baat
voor het publieke belang opleveren toch goedgekeurd kunnen omdat deze
het publieke belang niet schaden. Graag horen deze leden een dragende
motivatie voor het opnemen van deze zin in het jaarverslag.
De leden van de D66-fractie lezen dat voor de beoordeling van (buitenlandse) investeringsvoorstellen de Minister van Financiën soms een
extern adviseur inschakelt om de voorstellen extra te toetsen. Graag
ontvangen deze leden meer informatie over de wijze waarop een
dergelijke adviseur toetst. Gebruikt deze hetzelfde kader als de Staat of
worden hiervoor andere kaders gehanteerd? Kan de Minister voorbeelden
geven van extern adviseurs die ingeschakeld zijn en op welk onderdeel
van het kader meegekeken werd? Ook vernemen deze leden graag hoe
vaak er extern adviseurs geconsulteerd zijn voor investeringsvoorstellen
van staatsdeelnemingen, per jaar, sinds het verschijnen van de laatste
Nota Deelnemingenbeleid 20132. Kan de Minister hierbij een onderscheid
maken tussen het inschakelen van extern adviseurs voor binnenlandse
investeringen en buitenlandse investeringen? Deze leden kunnen zich
immers voorstellen dat de Minister van Financiën zich, met name bij
buitenlandse investeringen, goed wil laten adviseren over het wel of niet
goedkeuren van een investeringsvoorstel nu de buitenlandse investeringsmarkt een minder bekend terrein is.
De leden van de D66-fractie vernemen graag hoe het daadwerkelijke
goedkeuren van investeringsvoorstellen verloopt. Immers, aan de hand
van het kader wordt besloten of het Ministerie van Financiën als aandeelhouder wel of niet over gaat tot het goedkeuren van de investering. Klopt
het dat het uiteindelijk aan de Minister van Financiën is om wel of geen
goedkeuring te geven aan investeringen? Kan de Minister aangeven
hoeveel buitenlandse investeringsvoorstellen boven de goedkeuringsdrempel sinds zijn aantreden aan hem zijn voorgelegd en hoeveel hiervan
door de Minister goedgekeurd zijn?
De leden van de SP-fractie hebben kennisgenomen van het feit dat voor
buitenlandse investeringen lagere investeringsdrempels gelden dan voor
binnenlandse, maar zij zouden liever zien dat buitenlandse investeringen
2

Kamerstuk 28 165, nr. 165.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 28 165, nr. 321

4

per definitie moeten worden voorgelegd aan de aandeelhouder, oftewel
de Minister van Financiën. Zij vragen de Minister of hij bereid is dit tot
beleid te maken.
Informatievoorziening Tweede Kamer
De leden van de D66-fractie hebben enkele vragen over de informatievoorziening aan de Tweede Kamer aangaande buitenlandse investeringen van
staatsdeelnemingen. Risico is een inherent onderdeel van investeringen
en door (in het buitenland) te investeren loopt de Staat als aandeelhouder
van de staatsdeelneming het risico om geld te verliezen. Buitenlandse
investeringen worden vermeld in het Jaarverslag Staatsdeelnemingen.
Maar het Jaarverslag Staatsdeelnemingen 2018 verscheen op 25 juni
2019. Klopt het dat de Tweede Kamer pas in het Jaarverslag Staatsdeelnemingen 2019, hetgeen waarschijnlijk weer rond juni verschijnt, op de
hoogte gesteld zou worden van een goedgekeurd (buitenlands) investeringsvoorstel van boven de goedkeuringsdrempel, dat genomen is op
26 juni 2019? Klopt het dat er geen investeringsplafond gehanteerd wordt
voor (buitenlandse) investeringen en er potentieel een groot financieel
risico gepaard kan gaan voor de Nederlandse Staat met deze investering?
Hoe verhoudt het slechts eenmaal per jaar informeren van de Tweede
Kamer in dergelijke situaties zich tot artikel 105 van de Grondwet en de
Comptabiliteitswet? Hoe kan de Kamer haar controlerende taak op de
Minister uitvoeren nu de argumentatie om bepaalde investeringsvoorstellen goed te keuren en de weging van de criteria niet ex post naar de
Kamer gestuurd wordt (de facto zoals verzocht wordt in de aangehouden
motie-Sneller3)?
Schiphol & Hobart Airport
Over de specifieke investeringen van Schiphol en het Havenbedrijf
hebben de leden van de D66-fractie ook nog enkele vragen. Allereerst
over met de investering van Schiphol in Hobart Airport (Tasmanië,
Australië). Kan de Minister bevestigen dat de totale buitenlandse
portefeuille van Schiphol vóór de investering in Hobart Airport de
volgende zaken betrof: (1) Een minderheidsbelang in Groupe ADP, ook wel
Aéroports de Paris, en daarmee in Paris-Charles de Gaulle, Paris-Orly en
Paris-Le Bourget, (2) een minderheidsbelang in Brisbane Airport Corporation en daarmee in de luchthaven van Brisbane en (3) een joint venture
partnerschap met betrekking tot de ontwikkeling, uitbreiding en activiteiten in Terminal 4 op JFK International Airport? Kan de Minister per
buitenlandse activiteit aangeven hoe groot het aandeel van Schiphol is,
wat het originele investeringsbedrag was en hoeveel de marktwaarde is
van deze belangen? Hoe keek de Minister naar de spreiding van deze
buitenlandse activiteiten? Op welke datum werd de Minister op de hoogte
gesteld van het voornemen van Schiphol om een belang te nemen in
Hobart Airport? Voor de volgende vragen hebben de aan het woord zijnde
leden zich gebaseerd op openbare bronnen om derhalve een indicatie te
krijgen van het bedrag dat samenhangt met de participatie van Schiphol
in Hobart Airport. Deze leden vernemen wel graag van de Minister
waarom in de brief geen bedrag genoemd wordt dat gemoeid is met deze
aankoop, ondanks dat hier expliciet om was gevraagd tijdens het
algemeen overleg staatdeelnemingen van 21 november 20194.
Klopt het dat Schiphol samen met de Queensland Investment Corporation
(QIC) een 70% belang neemt in Hobart Airport, waarbij Schiphol een
belang van 35% van de aandelen neemt? Zo ja, waarom heeft de Minister
deze percentages niet opgenomen in zijn brief? Klopt het dat dit
3
4

Kamerstuk 28 165, nr. 310.
Kamerstuk 28 165, nr. 318.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 28 165, nr. 321

5

consortium van Schiphol en QIC dit belang overneemt van Macquarie
Infrastructure and Real Assets (MIRA) en Tasplan Super, die gezamenlijk
sinds 2007 eigenaar waren van Hobart Airport? Klopt het dat MIRA zijn
gehele aandeel (50,1%) verkoopt en dat Tasplan Super 19,9% verkoopt en
30% van de aandelen in bezit houdt? Klopt het dat MIRA in 2007
350,5 miljoen Australische Dollars heeft betaald voor zijn 50,1% aandeel
van Hobart Airport5? Indien dit niet het geval is, kan de Minister het
correcte bedrag dat MIRA heeft betaald voor Hobart Airport geven? Kan
de Minister bevestigen dat sinds de aankoop in 2007 MIRA en Tasplan
Super meer dan 150 miljoen Australische Dollar hebben geïnvesteerd in
Hobart Airport6? Zo nee, kan de Minister een exacter bedrag noemen?
Klopt het dat het totaal geïnvesteerde bedrag van MIRA en Tasplan Super
sinds 2007 daarmee op minimaal 500,5 miljoen Australische Dollar komt
(tegen de wisselkoers van 23 december 2019, ruim 310 miljoen euro)?
Klopt de hypothetische berekening dat daarmee een 1% aandeel in Hobart
Airport, indien geen dividend is uitgekeerd in de periode 2007–2019, MIRA
en Tasplan Super bij een Return On Investment (ROI) van 0%,
3,1 miljoen euro heeft gekost? Klopt het dat het 35% aandeel dat Schiphol
heeft verworven dus minimaal 108,6 miljoen euro heeft gekost, maar dat
dit bedrag waarschijnlijk hoger ligt daar een 0% ROI onwaarschijnlijk is in
de huidige markt?
Dan over de redenen van Schiphol om in Hobart Airport een aandeel te
nemen. Zo schrijft de Minister in zijn brief dat «Schiphol niet betoogd
heeft dat deze investering een direct positief effect heeft op de netwerkkwaliteit van de luchthaven in Nederland». De leden van de D66-fractie
vernemen graag hoe zij dit moeten plaatsen in het gehanteerde kader ter
beoordeling van investeringsvoorstellen. De twee argumenten die
Schiphol volgens de brief naar voren heeft gebracht zijn het rendement
dat behaald kan worden ten behoeve van de «grote investeringsagenda»
van Schiphol alsmede de leereffecten. Daar dit de enige twee argumenten
zijn die aangedragen zijn in de brief, vragen deze leden zich af of hier
sprake is van een uitputtende lijst, of dat er ook andere redenen gegeven
zijn door Schiphol. Ten aanzien van het rendement wordt aangegeven dat
«de investering volgens Schiphol een verantwoorde risicorendementsverhouding heeft». Graag ontvangen deze leden meer
informatie over deze precieze verhouding. Ondanks dat de voornoemde
leden verheugd zijn dat de Minister van mening is dat er sprake is van een
verantwoord risico-rendementsverhouding, kunnen deze leden zich
voorstellen dat er meerdere investeringsmogelijkheden zijn die een
dergelijke verhouding kennen. Een dergelijk argument kan in hun ogen
dus niet het primaire argument zijn voor de investering in Hobart Airport.
Het doorslaggevende argument moet dus te verwachten leereffecten zijn.
Graag ontvangen deze leden meer informatie over deze leereffecten.
Moeten de aan het woord zijnde leden hierbij denken aan pilots? Kan de
Minister dan allereerst aangeven waarom bepaalde pilots niet uitgevoerd
zouden kunnen worden op Schiphol zelf, of op 1 van de andere luchthavens in het buitenland waarin Schiphol een belang heeft? Ten tweede
vragen deze leden zich af in hoeverre Schiphol met slechts een 35%
aandeelhouderschap zou kunnen regelen dat bepaalde pilots uitgevoerd
worden in Hobart, hetgeen tot leereffecten zou moeten leiden voor
Schiphol? Zou het hiervoor niet noodzakelijk zijn een meerderheidsbelang
te verwerven in Hobart?

5

6

https://www.bloomberg.com/news/articles/2007-12-13/macquarieled-group-buys-hobartinternational-airport-update1.
https://www.macquarie.com/us/about/newsroom/2019/consortium-comprising-qic-and-royalschiphol-group-to-acquire-70percent-of-hobart-international-airport-from-macquarieinfrastructure-and-real-assets-and-tasplan-super.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 28 165, nr. 321

6

De Minister schrijft dat hij op basis van de onderbouwing van Schiphol en
zijn weging hiervan de investering heeft goedgekeurd. Maken de aan het
woord zijnde leden hieruit op dat de Minister geen gebruik heeft gemaakt
van een extern adviseur? Zo nee, waarom niet? Tot slot vernemen de
leden of er ook gesproken is met de overige drie medeaandeelhouders
van Schiphol, zijnde de gemeentes Amsterdam en Rotterdam en de
eerdergenoemde Groupe ADP, nu deze gesprekken met medeaandeelhouders wel expliciet benoemd worden bij het door het HbR verwerven
van een 30%-belang in de haven van Pecém (Brazilië)? Indien deze
gesprekken met medeaandeelhouders niet zijn gevoerd, waarom niet?
De leden van de SP-fractie vragen de Minister ten aanzien van de
investering van Schiphol in Tasmanië of hij kan aantonen dat voor de
winstgevendheid van Schiphol en de financiering van toekomstige
investeringen andere inkomsten noodzakelijk zijn. Waaruit blijkt dat
Schiphol geld tekort zal komen voor de nodige investeringen in de
toekomst, zo vragen deze leden. Om welke investeringen gaat het dan
precies? Hoe groot is het tekort dat zou ontstaan wanneer Schiphol deze
investering in Tasmanië niet zou doen? En hoe groot zou het probleem
zijn als deze investering niet leidt tot rendement, maar juist tot verlies, wat
bij investeringen immers altijd een risico is. De investering heeft volgens
Schiphol een verantwoorde risico-rendementsverhouding, zo stelt de
Minister in de brief. De leden van de SP-fractie vragen of de Minister dit
oordeel van Schiphol deelt en hoe hij dit heeft beoordeeld.
Havenbedrijf Rotterdam & Pecém
Dan over de aankoop van het 30%-belang door het HbR in de haven van
Pecém. De leden van de D66-fractie merken op dat ook hier geen
bedragen genoemd worden, maar dat er wel goedkeuring door de
Minister verleend is. Dit tweede is te verklaren nu de goedkeuringsdrempel voor buitenlandse (des)investeringen en buitenlandse overname/
participatie voor het HbR op 0 euro ligt. Wel vernemen deze leden graag
waarom ook hier geen bedrag is genoemd dat gemoeid is met deze
buitenlandse investering, zeker nu het HbR hier wel uitspraken over doet
(ongeveer 75 miljoen euro)7. Deze leden vernemen graag alsnog het
bedrag dat met deze aankoop gemoeid is. Mocht de Minister dit niet
willen geven, dan horen deze leden graag waarom niet, waarbij ook wordt
ingegaan op de vraag waarom het HbR hier wel bedragen over naar
buiten brengt. Daarnaast vernemen deze leden graag in hoeverre de
Minister deze investeringen in lijn acht met het «internationaal
maatschappelijk verantwoord ondernemen» zoals verwoord in de
hierboven aangehaalde OESO-richtlijnen en zoals ook van andere
Nederlandse bedrijven die in het buitenland investeren wordt verwacht.
Deze leden constateren dat er in het jaarverslag Staatdeelnemingen 2018
geschreven staat dat ook het risicoprofiel van landen meegewogen wordt
en dat «concentratie van investeringen in landen met een verhoogd
risicoprofiel voorkomen moet worden». Het risicoprofiel, gemeten door
middel van de kredietwaardering van Brazilië»s overheidsschuld (als
proxy), valt volgens de drie kredietbeoordelaars, S&P (BB-), Fitch (BB-) en
Moody’s (Ba2), in de zogeheten categorie «Non-investment grade
speculative»8. De «ratings» zijn bij de diverse agentschappen al van kracht
vanaf het begin van 2018. Deze leden vernemen graag hoe in de weging
van deze investering van HbR door deelname in de haven Pecém precies
gekeken is naar het risicoprofiel van Brazilië. Zeker nu het HbR al sinds
2012 door middel van een joint venture betrokken is bij de ontwikkeling
7

https://www.portofrotterdam.com/en/news-and-press-releases/port-of-rotterdam-authoritysigns-investment-agreement-for-participation-in.
8
https://countryeconomy.com/ratings/brazil.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 28 165, nr. 321

7

van een nieuwe haven in Porto Central9, dat tevens in Brazilië ligt. Los van
het risicoprofiel ontvangen deze leden ook graag een beschouwing van de
Minister over de spreiding van deze internationale investeringen.
Aangaande mogelijk corruptie bij betrokken partijen in Brazilië hebben de
leden van de D66-fractie ook nog enkele vragen. Zo lezen deze leden in
een artikel uit het NRC Handelsblad van 13 oktober 201810 dat ook het HbR
zich dusdanig zorgen maakte over de risico’s van corruptie in Brazilië dat
er een onderzoek is uitgevoerd «naar mogelijke corruptie bij betrokken
partijen». Kan de Minister aangeven welke partij dit onderzoek heeft
uitgevoerd? Kan de Minister daarnaast aangeven of ook hij dit onderzoek
heeft ontvangen en indien dit het geval is, is hij bereid dit onderzoek met
de Tweede Kamer te delen? Zo nee, waarom niet? In het artikel wordt door
een woordvoerder van het HbR gesteld «er geen sprake was van corruptie
bij betrokken partijen en dat in de contracten speciale anti-corruptieregelingen opgenomen zijn». Kan de Minister aangeven wat voor een
regelingen dit precies betreft en deze aan de Tweede Kamer sturen? Zo
nee, waarom niet?
In 2019 kwamen de Nederlandse bedrijven Boskalis en Arcadis in
opspraak over hun directe en indirecte bijdrage aan de vernietiging van
het regenwoud en biodiversiteit in Brazilië, voornamelijk in de CentroNorte Corredor. Kunt u bevestigen dat de deelnamen van het HbR in de
haven van Pecém losstaat van de activiteiten van Boskalis en Arcadis in
Brazilië, en dat de haven in Pecém niet zal bijdragen aan boskap en
verdere vernieling van het Amazonegebied in Brazilië?
De leden van de D66-fractie constateren dat de argumentatie ter
goedkeuring van de buitenlandse investering van het HbR door deelname
in de haven Pecém die gebruikt wordt in de brief, weinig ingegaan wordt
op de reden om nou juist in Pecém een belang te nemen. Immers,
internationale ervaring opdoen, relevante marktkennis ontwikkelen en de
reputatie van de Rotterdamse haven in het buitenland versterken had
bijvoorbeeld ook gekund door een belang te nemen in een andere haven.
Ook de redenatie dat de participatie in Pecém de Nederlandse havengemeenschap en maritieme sector kansen biedt en dat het Nederlandse
(haven)bedrijfsleven van deze investering kan profiteren, zijn geen
onderscheidende redenen om nou juist een belang te nemen in de haven
van Pecém. In mei 2019 heeft PSA International bijvoorbeeld de Halterm
Container Terminal in Halifax (Canada) overgenomen11. Hypothetisch
gezien had ook het HbR deze overname kunnen doen en zou ook deze
overname kunnen bijdragen aan het op doen van internationale ervaring,
het ontwikkelen van relevante marktkennis, de versterking van de
reputatie van de Rotterdamse haven in het buitenland, het bieden van
kansen aan de Nederlandse havengemeenschap en maritieme sector en
het kunnen profiteren van het Nederlandse (haven)bedrijfsleven van een
dergelijke investering. Graag vernemen deze leden dus onderscheidende
redenen voor het HbR om een belang te nemen in de haven van Pecém.
Immers, met een dergelijke argumentatie vragen deze leden zich of niet
elke buitenlandse investering in een buitenlandse haven goedgekeurd zou
kunnen worden. Waar trekt de Minister precies de grens als een dergelijke
argumentatie als overtuigend wordt gezien? Ook vernemen deze leden
graag of voor dit investeringsvoorstel gebruik is gemaakt van externe
adviseurs. Tot slot vernemen deze leden graag meer informatie over het

9

https://www.portofrotterdam.com/nl/zakendoen/internationaal/world-port-network/portocentral.
10
https://www.nrc.nl/nieuws/2018/10/13/onderzoek-naar-fraude-in-brazilie-a2417505.
11
https://www.thechronicleherald.ca/business/singapores-psa-acquires-halterm-308644/.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 28 165, nr. 321

8

risico-rendementsprofiel van deze investering, nu deze in de brief
geclassificeerd wordt als «goed».
II Reactie van de Minister
Inleiding
Onlangs heb ik uw Kamer per brief geïnformeerd over een aantal zaken
met betrekking tot staatdeelnemingen, onder andere over twee investeringen van Schiphol en Havenbedrijf Rotterdam (HbR)12. De leden van de
D66-fractie en de leden van de SP-fractie hebben naar aanleiding van deze
brief een aantal vragen gesteld, hoofdzakelijk over buitenlandse investeringen van staatsdeelnemingen in het algemeen en meer specifiek over de
investeringen van Schiphol en HbR. Hierna ga ik eerst in op een aantal
algemene vragen over dit thema en de wijze waarop ik voorstellen van
deelnemingen beoordeel. Hierna komt de informatievoorziening aan de
Tweede Kamer aan bod. Tot slot ga ik over tot de beantwoording van de
vragen over de twee investeringen van respectievelijk Schiphol en HbR.
Voordat ik bovengenoemde onderwerpen nader bespreek, wil ik graag
nog een aantal opmerkingen van algemene aard maken over het model
van een staatsdeelneming. De principiële keuze bij staatsdeelnemingen is
dat we taken en verantwoordelijkheden op afstand van de overheid
hebben geplaatst. De uitvoering is ondergebracht in een private vennootschap, waarin de staat participeert. In de Nota Deelnemingenbeleid
rijksoverheid 201313 (hierna: Nota Deelnemingen) wordt gedefinieerd op
welke wijze de staat als aandeelhouder bijdraagt aan
de borging van publieke belangen. Het model van een staatsdeelneming
is wezenlijk anders dan dat van overheidsuitvoering. Als aandeelhouder
leg ik verantwoording af over de wijze waarop ik mijn aandeelhouderschap invul, de (verantwoording over) de bedrijfsvoering is aan de
onderneming zelf. Voor mij als aandeelhouder is mijn formele zeggenschap gedefinieerd in het Burgerlijk Wetboek en de statuten van de
betreffende ondernemingen. Het is aan de onderneming om – onder
toeziend oog van de Raad van Commissarissen en met mijn betrokkenheid op de achtergrond – een strategie te ontwikkelen die in lijn is met
de publieke belangen die met de onderneming zijn gemoeid, die de
onderneming in staat stelt om zichzelf te financieren, die voldoende
rekening houdt met sterktes, zwaktes, kansen en bedreigingen en die de
onderneming tevens in staat stelt om op veranderingen te reageren. Deze
strategie vormt de basis voor investeringen van staatsdeelnemingen.
Staatsdeelnemingen beseffen dat het publieke aandeelhouderschap een
grote maatschappelijke verantwoordelijkheid met zich meebrengt. De
context van een staatsdeelneming wordt ook gedefinieerd door ontwikkelingen in markten en sectoren waarin deze (soms concurrerende)
ondernemingen actief zijn, wat hen ertoe dwingt om in deze omstandigheden slagvaardig te kunnen opereren. Het leveren van een bijdrage aan
de publieke belangen, waarbij staatsdeelnemingen zich enerzijds
verhouden tot een (deels) private omgeving en anderzijds tot een publieke
aandeelhouder, is een complex speelveld. De staatsdeelnemingen vullen
deze uitdagende taak naar mijn mening goed in.
Daarnaast wordt in 2020 de beleidsdoorlichting Deelnemingenbeleid
uitgevoerd. De opzet van deze evaluatie is naar uw Kamer gezonden.
Hierin worden alle facetten van de uitvoering van de Nota Deelnemingenbeleid 2013 in de periode 2013–2019 geëvalueerd. In deze evaluatie
besteed ik tevens aandacht aan de buitenlandse activiteiten van staats12
13

Kamerstuk 28 165, nr. 307.
Kamerstuk 28 165, nr. 165.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 28 165, nr. 321

9

deelnemingen. Uw Kamer wordt eind 2020 over de uitkomsten van deze
evaluatie geïnformeerd 14.
Algemene vragen over buitenlandse investeringen
De leden van de D66 fractie vragen naar het beoordelingsproces van
investeringen en de rol van de aandeelhouder daarbij. Zij vragen tevens
naar de gehanteerde criteria en de rol van het publiek belang daarin, of
deze criteria ook gelden voor buitenlandse investeringen en de volgordelijkheid in de weging van criteria. Ook zijn er vragen gesteld over de
relatie tussen publiek belang en rendement. Daarnaast vragen deze leden
of voorstellen voor buitenlandse investeringen aan de hand van hetzelfde
kader worden beoordeeld als binnenlandse investeringen.
De leden van de D66-fractie vragen naar een schets van hoe de beoordeling, argumentatie en vastlegging van een besluit omtrent een
investeringsvoorstel en hoe het daadwerkelijk goedkeuren van investeringsvoorstellen verloopt. De statuten van de staatsdeelnemingen bepalen
boven welke drempel investeringen formeel aandeelhoudersgoedkeuring
behoeven. Echter, het moment dat een investering wordt voorgelegd is
niet het moment dat het denkproces over de strategische logica van
investeringen begint. Dit proces begint al bij de totstandkoming van de
ondernemingsstrategie. De strategie van een onderneming geeft de visie
van het bestuur weer op de langetermijnkoers. Als aandeelhouder toets ik
of de ondernemingsstrategie in lijn is met het te borgen publieke belang.
Hierbij wordt ook het beleidsdepartement betrokken. Zoals opgenomen in
de Nota Deelnemingen wil dat niet zeggen dat de activiteiten beperkt
moeten blijven tot het publieke belang in enge zin. Er kunnen gegronde
redenen zijn om bredere activiteiten te ontplooien. Kostenefficiëntie of
een veranderende omgeving zijn daarvan voorbeelden15. De strategie
moet haalbaar zijn en in voldoende mate ingaan op kansen en bedreigingen. Deelnemingen kunnen door een veranderende omgeving worden
genoodzaakt hun activiteiten (liefst anticiperend) aan te passen en te
innoveren. Daarnaast moet de strategie de onderneming in staat stellen
om zichzelf te kunnen blijven financieren en het normrendement – dat per
deelnemingen specifiek is vastgesteld – te behalen. Als aandeelhouder wil
ik worden betrokken bij de totstandkoming of wijziging van de strategie
van een staatsdeelneming, die in de regel wordt vastgesteld door de Raad
van Commissarissen.
De strategische koers van de onderneming is de basis voor de investeringsvoorstellen die daaruit voortvloeien. Het initiatief voor investeringsplannen ligt bij het bestuur van de onderneming. Het is aan het bestuur
om de juiste initiatieven te ondernemen om de publieke taken naar
behoren te kunnen uitvoeren en tegelijkertijd de financiële continuïteit van
de onderneming te waarborgen. Als het bestuur een investeringsplan
heeft dat goedkeuring van de aandeelhouder behoeft, is een tijdige
betrokkenheid van de aandeelhouder in het belang van de onderneming
en van mij als aandeelhouder. Op die manier wordt immers voorkomen
dat de onderneming te veel tijd en middelen stopt in plannen die bij
voorbaat niet op steun van de aandeelhouder kunnen rekenen. Door het
reguliere contact is er op het ministerie over het algemeen een goed beeld
van actuele ontwikkelingen, waaronder mogelijke investeringsvoorstellen.
Door deze doorlopende interactie tussen de deelneming en mijn ministerie is het aantal investeringsvoorstellen dat ik formeel moet afkeuren
zeer beperkt. De deelneming gaat zelf over de formulering van het
voorstel en neemt daarin alle relevante facetten mee. Het voorstel bestaat
14
15

Kamerstuk 31 935, nr. 54.
Kamerstuk 28 165, nr. 165.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 28 165, nr. 321

10

in de regel uit een strategische onderbouwing in tekst en een cijfermatige
weergave daarvan in de business case. Pas als een voorstel – nadat de
Raad van Commissarissen goedkeuring heeft verleend – daadwerkelijk ter
goedkeuring wordt voorgelegd aan het ministerie, wordt het volledige
beoordelingsproces doorlopen.
Bij de beoordeling van investeringsvoorstellen ga ik uit van de informatie
die de deelneming mij verschaft. Bij de beoordeling van (zowel binnenlandse als buitenlandse) investeringsvoorstellen die staatsdeelnemingen
ter goedkeuring voorleggen, worden op hoofdlijnen de volgende
onderwerpen betrokken: 1) strategie en publiek belang, 2) rendement,
3) risico-analyse en risico-beheersingsmaatregelen en 4) implementatie,
welke weer verder zijn verfijnd naar de acht criteria waarnaar de leden van
de D66-fractie verwijzen. Deze criteria vormen de basis en zijn uiteraard
wel veer verder verfijnd en concreter gemaakt ten behoeve van de
beoordeling. De leden van de D66-fractie vragen of het klopt dat het
publiek belang slechts één van de acht criteria is waaraan wordt getoetst.
Het klopt dat dit slechts één van criteria is, maar dat zegt niets over het
relatieve belang van dit onderdeel van de beoordeling. In de Nota
Deelnemingen neemt de bijdrage van de staatsdeelnemingen aan de
borging van de publieke belangen immers een centrale plaats in. Graag
wil ik hierbij nog opmerken dat de andere onderdelen van het kader niet
geheel los kunnen worden gezien van publiek belang. Investeringen die
zijn voorzien van een goede strategische onderbouwing met oog voor het
publiek belang, moeten immers nog steeds gedegen worden beoordeeld
op (financiële) risico’s. Als deze risico’s niet goed worden beheerst, kan de
investering de onderneming en daarmee ook de publieke belangen
schaden.
De leden van de D66-fractie vragen of de toetsing volgordelijk verloopt.
De criteria worden volgordelijk langsgelopen, maar uiteraard vindt er
uiteindelijk een weging van het totaal plaats. Het doel van het beoordelingskader is niet om elke situatie volledig af te dekken, maar dient ter
ondersteuning bij het beoordelingsproces. Omdat elke investering haar
bijzonderheden kent, blijft het beoordelen van dergelijke voorstellen
maatwerk. Bij de meeste investeringsvoorstellen worden vragen
voorgelegd aan de deelneming. Over het algemeen wordt ook het
beleidsdepartement waartoe de deelneming zich verhoudt, geconsulteerd.
De leden van de D66-fractie vernemen graag of het uiteindelijk aan de
Minister van Financiën is om wel of geen goedkeuring te geven aan
investeringen. Dat is alleen het geval voor die investeringen die op basis
van statuten goedkeuring van de aandeelhouder behoeven.
De leden van de D66-fractie vragen of dit beoordelingskader ook voor
buitenlandse investeringen wordt gebruikt, of dat hiervoor een ander
kader geldt. Het beoordelingskader geldt voor zowel binnenlandse als
voor buitenlandse investeringen. Wel zijn er in het kader elementen
opgenomen die alleen op buitenlandse investeringen van toepassing zijn.
Zo hebben potentiële risico’s van buitenlandse investeringen voor de
Nederlandse activiteiten mijn aandacht. Daarnaast stel ik waar nodig
bijzondere eisen aan de vormgeving of inrichting van buitenlandse
activiteiten (bijvoorbeeld juridische en financiële afscherming). De mate
waarin de kernactiviteiten in Nederland op orde zijn en het eventuele track
record dat de deelneming heeft opgebouwd in het buitenland weeg ik ook
mee in het totaaloordeel over de investering. Om het belang dat ik hecht
aan een solide onderbouwing van buitenlandse investeringen te onderstrepen, heb ik in 2018 de vereisten uit de Nota Deelnemingen en mijn
aandachtspunten daarbij (nogmaals) bij de deelnemingen onder de

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 28 165, nr. 321

11

aandacht gebracht. Die brief die ik in dit verband aan de deelnemingen
heb gestuurd heb ik voor de volledigheid bijgevoegd16.
De leden van D66-fractie hebben gevraagd of elke rendabele investering
in het buitenland op goedkeuring zou moeten kunnen rekenen omdat dit
rendement ten goede komt aan de Nederlandse activiteiten.
Staatsdeelnemingen zijn geen investeringsmaatschappijen. Louter
nastreven van financieel rendement is geen doel van een staatsdeelneming en niet voldoende om een investeringsvoorstel positief te
beoordelen. Het is ook niet de bedoeling dat staatsdeelnemingen omwille
van het nastreven van financieel rendement verzeild raken in activiteiten
die niet ondersteunend zijn aan de Nederlandse belangen en daar geen
raakvlakken mee hebben. Wel vind ik dat ook het financiële rendement
moet worden meegewogen, zeker als het gaat om activiteiten waarin de
deelneming bewezen goed is. Financieel weloverwogen investeringen
met een onderbouwde strategische logica zijn in het belang van de
onderneming en diens (financiële) continuïteit. De mate waarin de
deelnemingen de zaken in Nederland op orde hebben en daarnaast of de
deelneming een goed (financieel) track record kan overleggen t.a.v.
eerdere buitenlandse investeringen, zijn ook relevant bij de beoordeling
van (buitenlandse) investeringen. De leden van de D66-fractie hebben
daarnaast gevraagd of buitenlandse investeringen die geen baat voor het
publieke belang opleveren toch goedgekeurd kunnen worden, omdat deze
het publieke belang niet schaden. Het niet schaden van de Nederlandse
publieke belangen is op zichzelf uiteraard geen argument om een
investering goed te keuren.
De leden van de D66-fractie vragen naar de aantallen voorgelegde
(des)investeringsvoorstellen die betrekking hebben op buitenlandse
investeringen sinds mijn aantreden en hoeveel daarvan ik heb goedgekeurd. De leden van de SP-fractie hebben vragen gesteld over de
bijdragen van deze investeringen aan het publiek belang en of ik het met
deze leden eens ben dat buitenlandse investeringen geen risico’s voor het
Nederlandse publieke belang mogen inhouden.
Sinds mijn aantreden heb ik 24 voorstellen voor buitenlandse investeringen die ter goedkeuring waren voorgelegd beoordeeld. De helft (twaalf)
van deze voorstellen heeft betrekking op Duitse activiteiten van TenneT.
TenneT staat voor een grote investeringsagenda in zowel Nederland als
Duitsland. Al deze investeringen van TenneT zijn goedgekeurd. In
sommige gevallen ging het om een uitbreiding van reeds bestaande (en
eerder goedgekeurde) voorstellen. Deze investeringsagenda houdt
verband met de opgave om het elektriciteitsnet uit te breiden en gereed te
maken voor de energietransitie. Dit onderwerp wordt nader uitgelicht in
de brief die ik mede namens de Minister van Economische Zaken en
Klimaat afgelopen najaar aan uw Kamer heb gestuurd17. Van de twaalf
overige voorstellen gaat het in twee gevallen om een goedgekeurde
desinvestering (waarbij buitenlandse activiteiten zijn afgestoten). In vier
gevallen gaat het om een goedkeuring op een bieding (bijvoorbeeld op
een concessie) die uiteindelijk niet winnend bleek of waar de deelneming
zich uiteindelijk zelf heeft teruggetrokken. Deze vier voorstellen zijn
daarmee uiteindelijk niet tot de uitvoeringsfase gekomen. Van de
resterende zes voorstellen heb ik er vijf goedgekeurd. De leden van de
SP-fractie vragen voorts om per investering te rapporteren over de
bijdrage aan het publiek belang. Zowel over de kernpunten van (wijzigingen van) de strategie als over individuele investeringsvoorstellen
16
17

Raadpleegbaar via www.tweedekamer.nl.
Kamerstuk 28 165, nr. 305.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 28 165, nr. 321

12

rapporteer ik in het Jaarverslag Beheer Staatsdeelnemingen, dat elk jaar
verschijnt.
De leden van de SP-fractie hebben vragen gesteld over de risico’s van
buitenlandse investeringen. De leden van de D66-fractie vragen of er een
investeringsplafond gehanteerd wordt voor (buitenlandse) investeringen
en of er potentieel een groot financieel risico gepaard kan gaan voor de
Nederlandse staat met deze investeringen.
Alle investeringen, zowel in het binnenland als in het buitenland, kennen
risico’s voor de staatsdeelnemingen. Dat is inherent aan de aard van het
bedrijfsmatig uitoefenen van een onderneming. Een goede beoordeling
van de risico’s die met een investering gepaard gaan, beperkt zich dus niet
tot buitenlandse investeringen. In alle gevallen moeten de belangrijkste
risico’s en beheersmaatregelen worden opgenomen in het voorstel dat
wordt beoordeeld. Hierbij is tevens relevant dat de discontovoet die wordt
gebruikt voor het doorrekenen van de business case adequaat moet zijn
onderbouwd gegeven het risicoprofiel van de investering. Uiteraard ben ik
het met de leden de SP-fractie eens dat de Nederlandse publieke belangen
niet in gevaar mogen komen als gevolg van (buitenlandse) investeringen.
Zoals eerder benoemd geldt er in de regel een lagere goedkeuringsdrempel voor buitenlandse investeringen dan voor binnenlandse
investeringen. In de risico-analyse worden ook de potentiële gevolgen van
de investering voor de solvabiliteit van de onderneming, in het geval
bepaalde risico’s zich zouden manifesteren, meegenomen. Specifiek voor
buitenlandse investeringen stel ik bijzondere eisen aan de vormgeving of
inrichting van deze activiteiten. Hierbij kan gedacht worden aan juridische
en financiële afscherming van de Nederlandse activiteiten, of een
maximum aan het in het buitenland te investeren vermogen. Hiermee
worden de risico’s voor de continuïteit van de dienstverlening in
Nederland gemitigeerd. De financiering van investeringen van staatsdeelnemingen loopt niet via de rijksbegroting, aangezien staatsdeelnemingen
investeringen in de regel zelf financieren. De risico’s voor de staat zijn
daarmee indirect. In het algemeen zijn deze risico’s niet of zeer beperkt
gematerialiseerd en hebben de staatdeelnemingen vooral in positieve zin
bijgedragen aan de overheidsfinanciën. De gerealiseerde winsten van
staatsdeelnemingen komen immers (deels) toe aan de staat middels
dividenduitkeringen, die ten gunste van de rijksbegroting komen. Over de
boekjaren 2016 tot en met 2018 bedroegen de dividenden van de
staatsdeelnemingen die ik in portefeuille heb (exclusief de financiële
instellingen die door NLFI worden beheerd) elk jaar tussen de
€ 700 miljoen en € 900 miljoen.
De leden van de SP-fractie vragen zich daarnaast af of het publiek belang
gediend is als staatsdeelnemingen als NS in het buitenland opereren. De
strategie van Abellio is erop gericht bij te dragen aan het realiseren van de
doelstellingen van NS. Als aandeelhouder vind ik het belangrijk de risico’s
van buitenlandse activiteiten van NS te beperken en ervoor te zorgen dat
ze geen negatieve effecten hebben op de dienstverlening op het Nederlandse spoor. Uw Kamer is in 2017 geïnformeerd over de afspraken die
daarover met NS zijn gemaakt.18
De leden van de D66-fractie vragen naar de drempels voor aandeelhoudersgoedkeuring, meer specifiek het onderscheid tussen (des)investeringen en overnames of participaties. De leden van de SP-fractie hebben
gevraagd of ik er voorstander van ben dat buitenlandse activiteiten in alle
gevallen voorgelegd dienen te worden aan de aandeelhouder.

18

Kamerstuk 28 165, nr. 261.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 28 165, nr. 321

13

Drempels waarboven goedkeuring van de aandeelhouder nodig is, zijn in
de regel vastgelegd in de statuten van de staatsdeelnemingen. Volgens de
standaard die voor statuten van staatsdeelnemingen is ontwikkeld, wordt
hierbij een onderscheid gemaakt tussen investeringen die aansluiten bij
de huidige bedrijfsactiviteiten (zowel qua aard als geografie) en branchevreemde en/of buitenlandse investeringen. Zoals leden van de D66-fractie
terecht stellen, gelden er voor investeringen in het buitenland of branchevreemde activiteiten doorgaans lagere goedkeuringsdrempels dan voor
binnenlandse investeringen. In de regel is de buitenlandse drempel de
helft van de binnenlandse drempel. Voor de meeste deelnemingen geldt
er tevens een onderscheid tussen investeringen enerzijds en overnames
of participaties anderzijds (ook hier geldt als vuistregel dat de drempel
voor overnames of participaties de helft is van reguliere investeringen).
De rationale voor het lager vaststellen van drempels voor het nemen van
aandelen, is dat dit in veel gevallen van ingrijpender aard is voor (de
identiteit of het karakter van) de onderneming dan het doen van een
(reguliere) investering. In veel gevallen gaan buitenlandse investeringen
gepaard met het verwerven van aandelen, waardoor automatisch de
«laagste» drempel van toepassing is, vaak een vierde van de drempel
voor reguliere investeringen in Nederland. Ik zie – gelet op het model
waarvoor we bij een staatsdeelnemingen hebben gekozen – geen
meerwaarde van het generiek vaststellen van een drempel waarbij alle
buitenlandse investeringsvoorstellen van staatsdeelnemingen per
definitie aan de aandeelhouder dienen te worden voorgelegd. Ik vind dat
deze substantieel lagere drempels voor buitenlandse investeringen
voldoende recht doen aan de aard van dit soort investeringen.
De leden van de D66-fractie vragen naar een overzicht van de goedkeuringsdrempels per deelneming. Hieronder vindt u de gevraagde tabel.
Goedkeuringsdrempels voor aandeelhouder per deelneming1
Deelneming

Goedkeuringsdrempel

BNG Bank

Investering: een derde van het eigen vermogen
Overname/participatie: een derde van het eigen vermogen

COVRA

Investering: Nederland € 5 mln.; buitenland € 1 mln.
Overname/participatie: € 1 mln.

FMO

Er zijn geen investeringsdrempels vastgelegd in de statuten van FMO.
Wel staat in het directiebesluit van FMO dat de aandeelhoudersvergadering om goedkeuring zal worden gevraagd bij beslissingen boven de
€ 360 miljoen.

Gasunie

Investering: Nederland € 100 mln.; Duitsland gereguleerd € 100 mln.
Duitsland ongereguleerd en overig buitenland € 50 mln.
Overname/participatie: Nederland € 50 mln.; buitenland € 25 mln.

HbR

Investering: € 50 mln.; buitenland: € 0
Overname/participatie: Nederland: een derde van de balanswaarde
van de bestaande deelnemingen; buitenland: € 0

Holland Casino

Investering: Nederland € 10 mln.; buitenland: € 5 mln.
Overname/participatie: Nederland: € 5 mln, buitenland: € 2,5 mln.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 28 165, nr. 321

14

Deelneming

Goedkeuringsdrempel

Invest-NL

T/m 2021
Investering: € 100 mln.
Overname/participatie: € 100 mln.
2022
Investering: € 150 mln.
Overname/participatie: € 150 mln.
Vanaf 2023
Investering: € 200 mln.
Overname/participatie: € 200 mln.

Nederlandse Loterij

Investering: Nederland € 5 mln.; buitenland € 1 mln.
Overname/participatie: Nederland € 2,5 mln.; buitenland € 0,5 mln.

NS

Investering: Nederland € 200 mln.; buitenland € 100 mln.
Overname/participatie: Nederland € 100 mln.; buitenland € 50 mln.
Concessies: Nederland € 100 mln.; buitenland € 50 mln.

NWB Bank

Investering: een derde van het eigen vermogen
Overname/participatie: een derde van het eigen vermogen

Schiphol

Investering: Nederland € 200 mln.; buitenland € 100 mln.
Overname/participatie: Nederland € 100 mln.; € 50 mln.

Tennet

Investering: Nederland € 200 mln.; Duitsland gereguleerd € 200 mln.
Duitsland ongereguleerd en overig buitenland € 100 mln.
Overname/participatie: Nederland € 100 mln.; buitenland € 50 mln.

UCN

Investering: € 5 mln.
Overname/participatie: € 5 mln.

1
Voor Air France – KLM, KLM en Thales is geen drempel voor aandeelhoudersgoedkeuring opgenomen in de statuten. Hiervoor gelden waar
relevant uiteraard wel de wettelijke bepalingen omtrent aandeelhoudersgoedkeuring bij investeringen.

Voorts vragen de leden van de D66-fractie naar reikwijdte van de
drempels en of deze ook voor dochterondernemingen gelden, of dat dit
pas vanaf een bepaald percentage aandelen aan de orde is. De drempels
waarboven goedkeuring noodzakelijk is, gelden voor het niveau waarop
de staat als aandeelhouder participeert. Eventuele investeringen door
dochtermaatschappijen vallen hieronder voor zover er in de statuten van
de moedervennootschap is bepaald dat voor het uitoefenen van
stemrecht in de dochtermaatschappij op investeringsbeslissingen
waarvoor op moederniveau goedkeuring vereist zou zijn, ook goedkeuring
van de aandeelhouder van de moedervennootschap is vereist. Van een
dochtermaatschappij is grofweg sprake als een rechtspersoon of een of
meerdere dochtermaatschappijen meer dan de helft van de stemrechten
in de algemene vergadering kunnen uitoefenen (zie artikel 2:24a BW). Een
dergelijke «doorgrijpbepaling» is onderdeel van de standaard die sinds
enkele jaren wordt gehanteerd voor deelnemingen. Voor het overgrote
deel van de deelnemingen geldt dan ook dat een dergelijke bepaling in de
statuten is opgenomen.
De leden van de D66 vragen naar de stakeholderanalyse, het betrekken
van de OESO-richtlijnen voor maatschappelijk verantwoord ondernemen
en of ook de doelstellingen zoals geformuleerd in het Parijsakkoord
onderdeel zijn van de beoordeling van investeringen.
Bij de stakeholderanalyse wordt aan de deelnemingen gevraagd om waar
relevant de belangrijkste effecten op stakeholders weer te geven. Dit kan
bijvoorbeeld gaan om informatie over de impact die een investering kan
hebben op de tarieven voor eindgebruikers. Een ander voorbeeld van

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 28 165, nr. 321

15

zaken die hierbij aan de orde kunnen komen is de vraag over een traject
voor een milieueffectrapportage wordt doorlopen en eventuele bijzonderheden daarbij. Hierbij kan gedacht worden aan implicaties voor de
planning van het investeringsvoorstel als gevolg van inspraakprocedures.
Deze leden vragen tevens of OESO-richtlijnen onderdeel zijn van de
beoordeling. Namens het kabinet heeft een aantal ministers (waaronder
ik) een brief gestuurd naar alle grote ondernemingen in Nederland. Tot
deze groep behoren ook de meeste staatsdeelnemingen. Het kabinet
verwacht dat deze ondernemingen de richtlijnen expliciet onderschrijven.
Als aandeelhouder verwacht ik dat staatsdeelnemingen een voorbeeldfunctie vervullen in hun eigen sector. Ik heb onlangs een inventarisatie
gedaan van de activiteiten van staatsdeelnemingen op het gebied van
Maatschappelijk Verantwoord Ondernemen (MVO) en ik kijk zelf ook naar
hoe ik dit thema kan verankeren in mijn aandeelhouderschap, waaronder
het beoordelen van investeringen. Ik zal u daarover later dit jaar informeren. Het Ministerie van Economische Zaken en Klimaat onderzoekt
tweejaarlijks de inhoud en kwaliteit van maatschappelijke verslaggeving
van ongeveer 500 grote in Nederland actieve bedrijven. De goede score
die de veel staatsdeelnemingen behalen op deze Transparantiebenchmark
laat mijns inziens zien dat deelnemingen op het gebied van transparante
verslaggeving verantwoordelijkheid nemen.
De leden van de D66-fractie vragen daarnaast of de doelstellingen van het
Parijsakkoord en duurzaamheid bij de beoordeling van investeringen
worden meegewogen. Dit kabinet staat een ambitieus klimaatbeleid voor,
de presentatie van het Klimaatakkoord afgelopen jaar markeerde daarin
een belangrijk moment20. Staatsdeelnemingen hebben hierin een grote
rol te spelen. De staatsdeelnemingen bereiden zich al volop voor op de
energietransitie en zijn ook al aan de slag met concrete projecten,
bijvoorbeeld waar het gaat over de voor de transitie noodzakelijke
infrastructuur. Belangrijke ontwikkelingen zoals het Klimaatakkoord
hebben uiteraard ook mijn aandacht waar het mijn beleid als aandeelhouder betreft, waaronder het kader waaraan ik investeringsvoorstellen
toets. Bij grote investeringsprojecten van staatsdeelnemingen in de
energietransitie vindt ook veel interactie met de beleidsministeries plaats.
De leden van de D66-fractie hebben enkele vragen gesteld over externe
adviseurs.
Zoals opgenomen in de Nota Deelnemingenbeleid rijksoverheid 201321,
was één van de overwegingen bij het centrale model (aandeelhouderschap van staatsdeelnemingen zo veel mogelijk centraliseren bij het
Ministerie van Financiën), dat er op die wijze veel kennis intern wordt
opgebouwd. Hierdoor kan worden bespaard op de kosten voor externe
adviseurs. Uitgangspunt is dat ik mij als aandeelhouder baseer op de
gegevens die de onderneming ter beschikking stelt. Indien niet alle
relevante kennis en expertise voor de beoordeling bij het ministerie
aanwezig is, kan een externe adviseur worden betrokken om te adviseren
over specifieke onderdelen. Dit is in de regel eerder aan de orde bij grote,
complexe investeringen en transacties. De leden van de D66-fractie
vragen of deze adviseurs hetzelfde kader als de staat gebruiken of dat
hiervoor andere kaders gehanteerd. Het komt nooit voor dat de hele toets
wordt uitbesteed aan een externe adviseur, de verantwoordelijkheid voor
de uiteindelijke beoordeling ligt immers bij mij als aandeelhouder. Zoals
eerder aangestipt, verdient elke investering maatwerk en dat geldt in het
bijzonder voor eventueel te betrekken extern advies. Extern advies wordt
20
21

Kamerstuk 32 813, nr. 342.
Kamerstuk 28 165, nr. 165.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 28 165, nr. 321

16

in de regel betrokken bij specifieke onderdelen die relevant zijn bij het
voorstel dat voorligt. Uiteraard kan de deelneming ook zelf externe
adviseurs betrekken bij de totstandkoming van het investeringsvoorstel.
Waar dat van meerwaarde kan zijn, kunnen deelnemingen overwegen of
gevraagd worden om (delen van) deze adviezen te delen.
De leden van de D66-fractie vragen hoe vaak er extern advies is
ingewonnen bij investeringsvoorstellen, uitgesplitst naar binnenlandse en
buitenlandse voorstellen. Zij geven daarbij aan zich te kunnen voorstellen
dat extern advies vaker wordt ingehuurd bij beoordeling van investeringsvoorstellen in buitenlandse activiteiten. De leden van de D66-fractie
vragen daarnaast om enkele voorbeelden te geven van adviseurs die zijn
ingeschakeld en op welke onderdelen van het kader deze adviseurs
hebben meegekeken. Voor zover ik dat heb kunnen nagaan is er sinds
verslagjaar 2014 in ieder geval zeventien keer door mijn ministerie een
externe adviseur betrokken bij het beoordelen van een investeringsvoorstel, waarbij het in negen gevallen om een investeringsvoorstel in
een buitenlandse activiteit gaat. Hieruit kan niet de conclusie worden
getrokken dat er in de regel vaker voor buitenlandse dan voor binnenlandse investeringen extern advies wordt ingehuurd. De adviezen die ik
heb ingewonnen zijn zeer divers. Zo heb ik bijvoorbeeld extern advies
betrokken bij een investering in een pijpleiding door Gasunie. Deze toets
zag onder andere op reguleringsrisico’s. Een ander voorbeeld is financieel
advies bij de beoordeling van enkele binnenlandse investeringen door
Holland Casino.
Informatievoorziening aan Tweede Kamer
De leden van de D66-fractie vragen wanneer de Kamer geïnformeerd
wordt over goedgekeurde investeringsvoorstellen en hoe deze werkwijze
zich verhoudt tot artikel 105 van de Grondwet, de Comptabiliteitswet en
de controlerende taak van de Kamer.
Conform het budgetrecht behoeven begrotingswetten parlementaire
goedkeuring. De financiering van investeringen van staatsdeelnemingen
loopt niet via de rijksbegroting. Deze investeringen worden door de
deelnemingen zelf gefinancierd. In sommige gevallen trekt een
deelneming additioneel vreemd vermogen aan voor een investering. In
het geval van investeringen door staatsdeelnemingen vinden er geen
uitgaven plaats in het kader van de rijksbegroting.
Geraamde dividenden van staatsdeelnemingen maken wel onderdeel uit
van de rijksbegroting. Ook eventuele te verstrekken leningen aan
deelnemingen of een versterking van het eigen vermogen maken
onderdeel uit van de rijksbegroting, die daarin als uitgaven worden
opgenomen. In het geval dat er (bijvoorbeeld ten behoeve van een
investering) eigen vermogen zou worden gestort, dan zou dit tevens
vallen onder de reikwijdte van artikel 4.7 CW 2016, eerste lid onder b. Bij
dergelijke beslissingen wordt het parlement vooraf betrokken door middel
van een voorhangprocedure.
Informatievoorziening aan de Tweede Kamer vindt niet enkel achteraf
plaats. De Nota Deelnemingen schetst een integraal beeld van het beleid
op staatsaandeelhouderschap. Deze Nota Deelnemingen geeft (ex ante)
een weergave van de wijze waarop de staat als aandeelhouder zijn rol
vervult. Het goedkeuren van investeringsvoorstellen die statutair
aandeelhoudersgoedkeuring behoeven, maar ook zaken zoals bijvoorbeeld het benoemen van bestuurders en commissarissen, zijn
voorbeelden van aandeelhoudersbevoegdheden die in de Nota Deelnemingen nader worden uitgediept. De leden van de D66-fractie vragen hoe

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 28 165, nr. 321

17

de Kamer haar controlerende taak kan uitvoeren. Ik leg als aandeelhouder
verantwoording af over de wijze waarop ik mijn aandeelhouderschap in
staatsdeelnemingen invul, waaronder de investeringsvoorstellen die ik in
de hoedanigheid van aandeelhouder heb goedgekeurd. In het Jaarverslag
Beheer Staatsdeelnemingen rapporteer ik jaarlijks (mede namens
collega-bewindslieden waar het beleidsdeelnemingen betreft) over de
invulling van de rol van aandeelhouder van staatsdeelnemingen,
waaronder goedgekeurde investeringsvoorstellen. In het Jaarverslag
Beheer Staatsdeelnemingen 2019 zal onder andere worden ingegaan op
de investeringen van staatsdeelnemingen die ik in 2019 heb goedgekeurd.
Dit jaarverslag zal voor het zomerreces van 2020 aan uw Kamer worden
aangeboden. In de regel wordt dit jaarverslag door uw Kamer geagendeerd voor het Algemeen Overleg Staatsdeelnemingen.
Hierbij wens ik tevens graag terug te komen op de aangehouden motie
van het lid Sneller22 (D66) waarnaar de leden van deze fractie in de
vraagstelling verwijzen. Enkele principiële punten bij het model van een
staatsdeelneming en de verantwoording over hoe ik mijn aandeelhouderschap invul, heb ik eerder in deze beantwoording uiteengezet. Zoals ik ook
bij het VAO Staatsdeelnemingen op 18 december jl. heb aangegeven, heb
ik een aantal kanttekeningen bij deze motie. Om toch recht te doen aan
hetgeen waartoe deze motie oproept, ben ik voornemens om uw Kamer
gelijktijdig met het verschijnen van het Jaarverslag Beheer Staatsdeelnemingen tevens te informeren over investeringsvoorstellen die ik in het
jaar waarin het jaarverslag verschijnt tot dan toe heb goedgekeurd.
Daarnaast ben ik voornemens om gelijktijdig met de brief over staatsdeelnemingen die ik in het begin van het jaar aan uw Kamer stuur, ook
investeringsvoorstellen die ik heb goedgekeurd sinds het verschijnen van
het laatste Jaarverslag Beheer Staatsdeelnemingen mee te nemen. Het is
uiteraard aan de heer Sneller als indiener van de motie om deze alsnog in
stemming te brengen. Mocht de motie alsnog in stemming worden
gebracht, dan kan ik het oordeel hierover – mits ik deze mag interpreteren
zoals ik hierboven uiteen heb gezet – aan de Kamer laten.
Participatie Schiphol in Hobart Airport
De leden van de D66-fractie hebben vragen gesteld over de investering
van Schiphol in Hobart Airport.
Allereerst zijn er vragen gesteld over de samenstelling van de buitenlandse portefeuille van Schiphol. Vóór de investering in Hobart Airport
bestond de buitenlandse portefeuille van Schiphol uit een minderheidsbelang in Groupe ADP (8%) en Brisbane Airport (19,61%). In onderstaande
tabel is de aanschafwaarde en een inschatting van de huidige marktwaarde weergegeven. Hieruit volgt dat de waarde van het belang in
Groupe ADP sinds 2008 met ca. € 856 mln. (+159%) is gestegen. De
waarde van het belang in Brisbane Airport is sinds 1997 gestegen met ca.
€ 1,17 mld. (+719%).
International
participatie
Groupe ADP
Brisbane Airport
1
2
3

22

Omvang
deelneming

Aanschafwaarde

Schatting huidige
marktwaarde

8%
19,61%

€ 538 mln.
€ 163 mln.2

€ ~1,4 mld.1
€ ~1,3 mld.3

Gebaseerd op een aandelenprijs van € 176 (31 december 2019).
Totaal van alle aankopen sinds 1997.
Gebaseerd op de aandelenprijs ten tijde van de laatste aankoop door Schiphol medio 2019.

Kamerstuk 28 165, nr. 310.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 28 165, nr. 321

18

Verder exploiteert Schiphol Terminal 4 van John F. Kennedy Airport in
New York op grond van een concessieovereenkomst. Tevens levert
Schiphol managementondersteuning aan Reina Beatrix International
Airport op Aruba en assisteert het, op verzoek van de Nederlandse
overheid, bij de wederopbouw van Prinses Juliana International Airport
op St. Maarten. De leden van de D66-fractie vragen hoe ik de spreiding
zie. De activiteiten kennen een relatief brede geografische spreiding. Deze
spreiding draagt bij aan de (risico)diversificatie van de inkomsten en
leveren daarmee, in combinatie met het verwachte rendement, een
positieve bijdrage aan de financiële soliditeit van de onderneming.
De leden van de D66-fractie hebben vragen gesteld over de recente
aankoop door Schiphol van een belang in Hobart Airport. Zij vragen of het
klopt dat het consortium van Schiphol en Queensland Investment
Corporation (QIC) dit belang overneemt van Macquarie Infrastructure and
Real Assets (MIRA) en Tasplan Super. Dat klopt. Schiphol heeft met QIC
70% van de aandelen in Hobart Airport verkregen van MIRA (50,1%) en
Tasplan Super (19,9%). Zowel Schiphol als QIC houden als gevolg van de
transactie een belang van 35%. De overige 30% van de aandelen is in bezit
gebleven van Tasplan Super. De D66-fractie heeft bovendien gevraagd
wanneer ik op de hoogte ben gesteld van het voornemen van Schiphol
om een belang in Hobart Airport te nemen en welk bedrag Schiphol
hiervoor betaald heeft. Op 20 augustus 2019 zijn mijn ambtenaren door
Schiphol geïnformeerd over het voornemen van Schiphol om een
bindend bod uit te brengen. Op 18 september 2019 heb ik met het
investeringsvoorstel ingestemd. Schiphol heeft omgerekend € 184 mln.
betaald voor de aandelen in Hobart Airport. Dit bedrag is niet eerder met
uw Kamer gedeeld omdat Schiphol dit als concurrentiegevoelige
informatie beschouwt. Als gevolg van verplichtingen die gelden voor de
publicatie van de jaarrekening dient Schiphol deze informatie echter
achteraf alsnog openbaar te maken. De leden van de D66-fractie informeren naar de bedragen geïnvesteerd door de vorige aandeelhouders en
de rendementen daarop. Ik beschik niet over deze informatie.
De leden van de D66-fractie vragen in hoeverre de twee argumenten voor
de investering, namelijk financieel rendement en leereffecten, als
uitputtend moeten worden beschouwd. Daarnaast vragen de leden van
D66 naar de invulling van de te verwachten leereffecten. In algemene zin
verwacht Schiphol veel toe te kunnen voegen aan de verdere ontwikkeling
van Hobart Airport door de ervaring die Schiphol heeft als luchthavenexploitant. Schiphol ziet, onder andere, potentie in het aantrekken van
internationale vluchten samen met de lokale overheid, het opschalen van
inkomsten uit andere dan luchtvaartactiviteiten (winkels, horeca, vastgoed
etc.) en het uitbreiden van de terminals. Bij deze uitbreidingen wil
Schiphol ook aandringen op duurzame keuzes voor Hobart Airport in lijn
met de ambities van de lokale overheid. Duurzaamheid is een belangrijke
factor bij het nemen van beslissingen en Schiphol ziet hier ook een
toegevoegde waarde door de ervaring die zij met deze onderwerpen
heeft. Wat betreft de leereffecten geldt dat op kleinere luchthavens zoals
Hobart Airport het eenvoudiger is om innovaties op kleine schaal te testen
voordat deze op Schiphol Airport in gebruik worden genomen. Het is niet
noodzakelijkerwijs nodig een meerderheidsbelang te hebben om pilots uit
te kunnen voeren. Daarnaast heeft Schiphol het voornemen om posities
binnen het managementteam en de verdere organisatie van Hobart
Airport in te vullen met werknemers van Schiphol Group. Hierdoor doen
deze werknemers waardevolle ervaring op, hetgeen de groep verder
versterkt. Het bijzondere karakter van Hobart Airport (zoals: uitsluitend
gebruik voor binnenlands verkeer, unieke regulering met betrekking tot de
bescherming van biodiversiteit, etc.) versterken die kennis binnen
Schiphol verder.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 28 165, nr. 321

19

De leden van de SP-fractie vragen naar de noodzaak van de investering in
Hobart Airport om eventuele tekorten voor toekomstige investeringen te
voorkomen. Zij vragen zich af hoe groot het tekort is dat zou ontstaan als
Schiphol deze investering in Tasmanië niet zou doen en hoe groot het
probleem zou zijn als deze investering leidt tot verlies. In de eerste plaats
dient opgemerkt te worden dat Schiphol over het algemeen een goed
track record heeft met buitenlandse deelnemingen, wat mede blijkt uit
bovenstaande tabel. Daarnaast is de omvang van de investering in Hobart
Airport niet van dien aard is dat deze op zichzelf grote tekorten kan
voorkomen dan wel voor financiële problemen bij Schiphol kan zorgen
indien de investering tot verlies zou leiden. In plaats daarvan dient deze
investering in samenhang bekeken te worden met de andere buitenlandse
deelnemingen en het licht van de uitgebreide binnenlandse investeringsagenda van Schiphol Group. Een investeringsagenda die mede gekoppeld
is aan het verder verduurzamen van de luchtvaart. Enkele voorbeelden
hiervan zijn, de nieuwe pier en terminal op Schiphol, de investeringen in
de regionale luchthavens, het verbeteren van de bereikbaarheid met het
openbaar vervoer en innovatie initiatieven ten aanzien van biobrandstof
en elektrisch taxiën. Om deze investeringen effectief te kunnen financieren
en aan de vereiste kredietwaardigheid (minimaal A-credit rating) te
kunnen blijven voldoen is het noodzakelijk dat er voldoende perspectief is
ten aanzien van de inkomsten van de luchthaven. Omdat het toegestane
rendement op luchthavenactiviteiten op Schiphol is gereguleerd, en
daarmee begrensd, kijkt Schiphol voor dit perspectief ook naar investeringen in het buitenland. De investering in de luchthaven Hobart en de
ontwikkeling hiervan versterkt derhalve de financiële robuustheid van de
onderneming op de lange termijn.
Ook zijn er vragen gesteld over de wijze waarop ik het investeringsvoorstel van Schiphol heb beoordeeld. Zo hebben de leden van
D66-fractie en de SP-fractie om nadere informatie over de beoordeling
van de risico-rendementsverhouding verzocht. Bij mijn beoordeling heb ik
van belang geacht dat Schiphol aangaf dat het verwachte rendement
(equity IRR) ruim boven het normrendement van Schiphol zou liggen.
Daarbij zijn de risico’s volgens Schiphol klein. Australië vormt een stabiele
thuismarkt met een licht reguleringsregime. Schiphol is, door het
aandeelhouderschap in Brisbane Airport, bekend met de Australische
markt. Het aantal passagiers in Australië en op Tasmanië groeit snel en
Schiphol verwacht dat deze groei doorzet. Tenslotte staat de investering in
Hobart Airport niet in de weg van andere investeringen op de luchthavens
in Nederland.
De leden van de D66-fractie hebben vragen gesteld over de betrokkenheid
van externe adviseurs bij de beoordeling van deze investering. Investeringen worden ter goedkeuring aan mij voorgelegd door middel van een
investeringsvoorstel dat wordt opgesteld door de betreffende
deelneming. Zoals eerder in deze beantwoording toegelicht, ga ik bij de
beoordeling in beginsel uit van de informatie die de deelneming mij
verschaft. De deelneming kan zich daarvoor laten bijstaan door een
externe adviseur en Schiphol heeft dat ook gedaan. Zoals eerder
benoemd, huurt het ministerie soms een externe adviseur in indien dat
relevant is voor een specifiek onderdeel van de beoordeling. In dit geval
was dat niet aan de orde.
Ten slotte heeft de D66-fractie gevraagd of ik met de drie medeaandeelhouders van Schiphol over de investering in Hobart Airport heb
gesproken. Ik kan bevestigen dat op ambtelijk niveau gesproken is met de
gemeente Amsterdam en Rotterdam. Ook is er een informatiesessie
geweest op Schiphol met mijn ministerie en de twee gemeenten. De

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 28 165, nr. 321

20

algemene vergadering van aandeelhouders heeft goedkeuring gegeven
voor de voorgenomen transactie.
Participatie HbR in haven van Pecém
De leden van de D66-fractie hebben een aantal vragen gesteld over de
investering door HbR in de haven van Pecém te Brazilië.
In de interactie over dit investeringsvoorstel, hebben de medeaandeelhouder (de gemeente Rotterdam), HbR zelf en mijn ministerie eerst
uitvoerig gesproken over de internationale strategie van HbR. De primaire
taak van HbR ziet op het goed laten functioneren van de haven in
Rotterdam. Buitenlandse activiteiten kunnen daarbij van nut zijn. Waar
mogelijk kan door middel van buitenlandse aanwezigheid worden
getracht om handelsstromen met Rotterdam te bevorderen. Door
aanwezigheid in internationale markten kan HbR leren en kennis
opbouwen over deze markten en die vervolgens ten faveure van de
Rotterdamse haven inzetten bij de verdere ontwikkeling van het Rotterdamse cluster. Bovendien kunnen er kansen ontstaan voor de Nederlandse havengemeenschap en maritieme sector, een belangrijke pijler van
de nationale economie. HbR heeft het belang van de Rotterdamse
aanwezigheid in het buitenland en specifiek Pecém zeer concreet kunnen
onderbouwen, met verklaringen van sectororganisaties en individuele
ondernemingen uit de maritieme sector. Uiteraard geldt ook voor HbR dat
buitenlandse activiteiten (waaronder ook consultancy-activiteiten),
bijdragen aan het verdienvermogen van het bedrijf.
De leden van de D66-fractie vragen naar de hoogte van de investering.
Zoals ik in het jaarverslag beheer staatsdeelnemingen 2018 heb gemeld,
betreft het een investering van omgerekend € 75,3 miljoen, waarmee een
minderheidsbelang is verkregen van 30% in CIPP, het havenbedrijf van
Pecém26. Deze leden vernemen daarnaast graag onderscheidende
redenen voor het HbR om een belang te nemen in de haven van Pecém.
Over de overwegingen daarvoor heb ik uw Kamer reeds eerder geïnformeerd27. De haven van Pecém, gelegen in de deelstaat Ceará heeft een
aanzienlijke logistieke potentie. In dat kader was HbR al op consultancybasis betrokken bij de haven van Pecém. HbR zag het potentieel van de
haven van Pecém en er ontstond een mogelijkheid door de concrete vraag
vanuit Ceará om partner te worden. HbR zag hierdoor een kans om kennis
op het gebied van havenontwikkeling en havenbeheer naar deze
groeimarkt te brengen en waar mogelijk handel met Rotterdam te
bevorderen. Het feit dat een dergelijke participatie de banden met
bestaande klanten in de haven van Rotterdam zou versterken en/of voor
hun tot kansen in Brazilië zouden kunnen leiden, speelde ook een
belangrijke rol. De betrokkenheid van HbR is in dit kader te zien als een
soort kwaliteitskeurmerk voor andere stakeholders. Uiteraard was ook de
bedrijfseconomische potentie van deze havenontwikkeling ook een
belangrijke overweging.
Deze propositie in Pecém verschilt van het door deze leden aangehaalde
voorbeeld in Halifax (Canada), onder andere omdat het in dat geval gaat
om een containerterminal en niet om een havencomplex. De operatie van
containerterminals behoort niet tot de expertise van HbR en HbR is dan
ook niet geïnteresseerd in het overnemen van dit soort operaties in het
buitenland. Dit markeert een belangrijk punt: er is mij veel aan gelegen
dat deelnemingen zich niet bezighouden met zaken die niet binnen hun
competenties vallen. Het verzeild raken in (buitenlandse) activiteiten die
26
27

Kamerstuk 28 165, nr. 304, pagina 63.
Kamerstuk 28 165, nr. 307.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 28 165, nr. 321

21

geen raakvlak hebben met waar HbR goed in is, zou leiden tot onverantwoorde risico’s en geen waardevolle bijdrage leveren aan de Nederlandse
activiteiten.
De leden van de D66-fractie wensen nadere toelichting op mijn beoordeling van het risico-rendementsprofiel van deze investering. Deze leden
vernemen tevens graag hoe in de weging van deze investering van HbR
door deelname in de haven Pecém precies gekeken is naar het risicoprofiel van Brazilië. Bij de beoordeling van projecten wordt er gekeken of
de projectrisico’s, in dit geval de risico’s die samenhangen met de
exploitatie van de haven Pecém, afdoende in de businesscase zijn
verwerkt. Het landenrisico maakt daar onderdeel vanuit. Dit landenrisico is
meegenomen in een extra opslag in de vermogenskostenvoet die is
gehanteerd bij het doorrekenen van de businesscase. De te hanteren
vermogenskostenvoet en risico-opslagen zijn tot stand gekomen in
samenwerking met Deloitte Brazil. Het rendement komt daardoor uit op
een percentage dat in lijn is met de internationale rating agencies en is
gebaseerd op internationaal geaccepteerde kengetallen voor investeringen in Infrastructuur in Brazilië. De leden van de D66-fractie vragen
daarnaast of het spreiden van internationale investeringen onderdeel is
van mijn overwegingen. Dat is inderdaad een overweging. Idealiter is er
sprake is van een adequate spreiding tussen kansen en regio’s/landen,
zeker waar het gaat over landen met een verhoogd risicoprofiel.
Overigens heeft HbR recent met mijn goedkeuring besloten zich terug te
trekken en niet te investeren in de ontwikkeling van Porto Central, tevens
in Brazilië. De reden hiervoor is gelegen in het feit dat de commerciële
propositie voor HbR als investeerder niet haalbaar bleek. Tot op heden
was enkel het potentieel van deze havenontwikkeling met een lokale
partner onderzocht. Het project Porto Central gaat overigens door, maar
HbR zal alleen nog optreden als adviseur op het gebied van havenmanagement en -ontwikkeling, beide terreinen waarop de kernkwaliteiten
van HbR liggen. Doordat HbR niet zal investeren in deze havenontwikkeling, is de zorg met betrekking tot mogelijke onwenselijke concentratie
van de internationale investeringen door HbR voor deze casus niet aan de
orde.
De leden van de D66-fractie vragen of deze investering wel in lijn is met
onder andere de OESO-richtlijnen aangaande internationaal maatschappelijk verantwoord ondernemen. Zoals ik al eerder heb aangegeven,
verwacht ik van staatsdeelnemingen een voorbeeldrol op dit vlak. Het
Corporate Social Responsibility-statement van HbR is in dezen relevant.
Dit statement is gebaseerd op de kernactiviteiten van HbR, de belangen en
interesses van de stakeholders en internationale raamwerken, zoals de
door u aangehaalde OESO-richtlijnen en daarnaast ook de Sustainable
Development Goals. Daarnaast staan principes van United Nations Global
Compact over mensenrechten, arbeidsomstandigheden, milieu en
anti-corruptie in de bedrijfscode van HbR. Naar aanleiding van vragen van
de aandeelhouders, geeft HbR aan in de transactiedocumenten te zijn
overeengekomen dat er overeenkomstig internationaal gerespecteerde
standaarden zal worden gewerkt en dat er na toetreding een nadere
analyse zal worden gemaakt welke acties exact nodig zijn om dit te
verzekeren. De betrokkenheid van HbR kan daarmee bijdragen aan het
doorvoeren van deze standaarden bij een haven als die in Pecém. De
aandeelhouders van HbR hebben expliciet gevraagd of er ingeval van
Pecém een due dillegence is uitgevoerd naar de sociale- en omgevingsfactoren. HbR heeft aangegeven dat de lokale vestiging van het internationale ingenieurs en adviesbureau Antea dit heeft gedaan. In reactie op
vragen van de aandeelhouders, geeft HbR aan dat dit geen verontrustende zaken heeft opgeleverd, maar wel verbeterpunten voor de
toekomst. Hier gaat het over onder andere het ontwikkelen van een

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 28 165, nr. 321

22

milieumanagementsysteem, het zoeken naar een permanente oplossing
voor de beschikbaarheid van zoetwater en voldoende aandacht voor de
lokale bevolking. Op een nadere vraag van de D66-fractie over de relatie
van deze investering met boskap in het Amazonegebied, kan ik
antwoorden dat Pecém niet in het amazonegebied ligt en HbR dan ook
geen aanwijzingen heeft voor een relatie tussen de haven van Pecém en
boskap in het Amazonegebied.
De leden van de D66-fractie vernemen graag of voor dit investeringsvoorstel gebruik is gemaakt van externe adviseurs. De aandeelhouders
hebben geen externe adviseurs betrokken. HbR heeft zelf wel (lokale)
adviseurs ingeschakeld, zoals reeds eerder in deze beantwoording aan
bod kwam.
Ook hebben de leden van de D66-fractie een aantal vragen gesteld over
het onderzoek naar de mogelijkheid van corruptie bij betrokken partijen en
over de overeengekomen anti-corruptieregelingen, of ik dit heb
ontvangen en of ik dit wil delen met de Tweede Kamer. Ook over dit
onderwerp hebben de aandeelhouders vragen gesteld bij de beoordeling.
HbR geeft aan voorafgaand aan de daadwerkelijke transactie en de
besluitvorming daarover een uitgebreide en onafhankelijke anticorruptieonderzoeken te hebben laten uitvoeren door Deloitte Brazil en Control
Risks naar sleutelfunctionarissen binnen het havenbedrijf van Pecém en
de betrokken overheidsorganisaties. Deze onderzoeken vallen onder de
uitvoeringsverantwoordelijkheid van HbR, ik heb deze niet ontvangen. Ik
kan deze dus niet aan uw Kamer sturen en zou dat vanuit mijn rol als
aandeelhouder ook niet passend vinden.
Uiteraard hebben de medeaandeelhouder en ik ons wel door HbR laten
informeren over de belangrijkste uitkomsten van de uitgevoerde
onderzoeken. HbR geeft aan dat uit de onderzoeken geen concrete
vervolgingen of veroordelingen zijn gebleken. Wanneer bij zittende
functionarissen alsnog van verdenkingen en/of concrete vervolgingen of
veroordelingen blijkt, voorziet het gemaakte afsprakenkader in een
stappenplan waarmee uiteindelijk het ontslag van de betrokken functionarissen kan worden afgedwongen. Voor de toekomst is in de aandeelhoudersovereenkomst afgesproken dat voorafgaand aan nieuwe benoemingen opnieuw dergelijke onderzoeken worden uitgevoerd. Tot slot geeft
HbR aan dat de organisatie van het havenbedrijf Pecém op instigatie van
HbR na de toetreding door een onafhankelijk organisatieadviesbureau is
doorgelicht en zijn diverse organisatorische en procedurele aanpassingen
doorgevoerd gericht op (onder meer) het voorkomen van fraude en
corruptie. HbR heeft het recht gedurende haar aandeelhouderschap
opnieuw onafhankelijke audits uit te laten voeren mocht daar aanleiding
toe zijn.
Tot slot vragen de leden van de D66 fractie naar de relatie van de haven
van Pecém tot activiteiten van Boskalis en Arcadis in Brazilië. Dit heb ik
moeten nagaan bij de onderneming. HbR geeft aan dat voor zover zij kan
overzien Boskalis niet betrokken was bij de haven van Pecém.
Wel heeft Arcadis een onderzoek uitgevoerd naar opslag- en kadecapaciteit en logistieke bottlenecks in de haven van Pecém.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 28 165, nr. 321

23