R. van Duijnen | P.W. Blokland | A. Vrijhoef |
D. Fraters | G.J. Doornewaard | C. H.G. Daatselaar

RIVM-rapport 2021-0057

Landbouwpraktijk
en waterkwaliteit
op landbouwbedrijven
aangemeld voor
derogatie in 2019
Dit is een uitgave van:
Rijksinstituut voor Volksgezondheid
en Milieu
Postbus 1 | 3720 BA Bilthoven
Nederland
www.rivm.nl

012985

mei 2021

De zorg voor morgen begint vandaag

Landbouwpraktijk en waterkwaliteit op
landbouwbedrijven aangemeld voor derogatie
in 2019
RIVM-rapport 2021-0057

RIVM-rapport 2021-0057

Colofon

© RIVM 2021
Delen uit deze publicatie mogen worden overgenomen op voorwaarde
van bronvermelding: Rijksinstituut voor Volksgezondheid en Milieu
(RIVM), de titel van de publicatie en het jaar van uitgave.
DOI 10.21945/RIVM-2021-0057
R. van Duijnen (auteur), RIVM
P.W. Blokland (auteur), Wageningen Economic Research
A. Vrijhoef (auteur) RIVM
D. Fraters (auteur), RIVM
G.J. Doornewaard (auteur), Wageningen Economic Research
C. H.G. Daatselaar (auteur), Wageningen Economic Research
Contact:
Richard van Duijnen
Centrum Milieukwaliteit
Richard.van.duijnen@rivm.nl
Dit onderzoek werd verricht in opdracht van het ministerie van
Landbouw, Natuur en Voedselkwaliteit, in het kader van RIVM-project
M/350601 en Wageningen UR-project BO-43-101-010, Landelijk
Meetnet effecten Mestbeleid (LMM).

Dit is een uitgave van:
Rijksinstituut voor Volksgezondheid
en Milieu
Postbus 1 | 3720 BA Bilthoven
Nederland
www.rivm.nl
Pagina 2 van 134

RIVM-rapport 2021-0057

Publiekssamenvatting

Landbouwpraktijk en waterkwaliteit op landbouwbedrijven
aangemeld voor derogatie in 2019
In Nederland mogen bepaalde agrarische bedrijven meer dierlijke mest, waar
stikstof in zit, op hun land gebruiken dan de algemene norm van de Europese
Nitraatrichtlijn voorschrijft. Zij moeten hiervoor wel aan specifieke
voorwaarden voldoen. Deze verruiming heet derogatie. Het RIVM en
Wageningen Economic Research meten elk jaar de gevolgen van de derogatie
voor de waterkwaliteit op driehonderd bedrijven. Ook worden de
ontwikkelingen sinds 2006 geanalyseerd, het jaar waarin de derogatie inging.
Uit de analyse blijkt dat de derogatie geen negatieve effecten heeft op de
waterkwaliteit vanaf 2006. Wel heeft de droogte er in 2019 en 2020 negatieve
effecten op gehad. Door de droogte groeiden onder andere de gewassen
minder goed, waardoor zij minder stikstof opnamen. Hierdoor bleef er meer
stikstof in de bodem achter en kwam er meer in het grondwater terecht.
Bedrijfsvoering
In 2019 hebben derogatiebedrijven gemiddeld 230 kilogram stikstof uit
dierlijke mest per hectare gebruikt. Dit wordt in kilogrammen stikstof
aangegeven omdat het per diersoort verschilt hoeveel stikstof er in mest zit.
Een derogatiebedrijf mag 230 of 250 kilogram stikstof per hectare uit
graasdiermest gebruiken, afhankelijk van de bodemsoort en regio.
Door verbeteringen in de bedrijfsvoering wordt dierlijke mest efficiënter
gebruikt om gewassen te laten groeien. Het ‘stikstofbodemoverschot’ is
daardoor van 2006 tot en met 2017 gedaald. Dit betekent dat er in deze jaren
minder stikstof beschikbaar is om als nitraat met regenwater weg te zakken
naar diepere lagen in de bodem en uiteindelijk het grondwater. Na een
stijging in 2018 door de droogte, was in 2019 het stikstofbodemoverschot het
laagste van alle onderzochte jaren.
Grondwaterkwaliteit
De gemiddelde nitraatconcentratie op derogatiebedrijven nam in 2019 en
2020 toe. Dit komt waarschijnlijk door de droogte. In het zuiden en oosten
van de Zandregio steeg de concentratie in 2020 tot boven de EU-norm van 50
milligram per liter (63 milligram per liter). Als de hele onderzochte periode
(2006-2020) wordt bekeken, is de concentratie in de hele Zandregio wel
gedaald. In de Lössregio bleef de concentratie boven de norm, al is deze lager
dan in 2018 (59 milligram per liter in 2019 versus 65 milligram per liter in
2018). In de Klei- en Veenregio daalde de nitraatconcentratie in 2020. In de
Kleiregio is in de hele onderzochte periode de nitraatconcentratie gestegen,
maar blijft deze steeds onder de norm.
De monitoring wordt uitgevoerd in opdracht van het ministerie van Landbouw,
Natuur en Voedselkwaliteit (LNV).
Kernwoorden: derogatie, landbouwpraktijk, mest, Nitraatrichtlijn,
waterkwaliteit
Pagina 3 van 134

RIVM-rapport 2021-0057

Pagina 4 van 134

RIVM-rapport 2021-0057

Synopsis

Agricultural practices and water quality at farms registered for
derogation in 2019
Dutch grassland farms that meet certain conditions may use more animal
manure, which contains nitrogen, than the general limit as prescribed by the
European Nitrates Directive. This partial exemption is referred to as
‘derogation’. The National Institute for Public Health and the Environment
(RIVM) and Wageningen Economic Research monitor the effects of this
derogation on the water quality on 300 farms in the derogation monitoring
network. This study shows the results for 2019 and the development from 2006
onwards.
This study concludes that derogation has no negative effects on water quality.
However the droughts have had adverse consequences for the water quality in
2019 and 2020. Drought led, amongst other things, to decreased crop growth,
resulting in reduced nitrogen uptake. As a consequence, more nitrogen was left
in the soil and ended up in the groundwater.
Management
On average, derogation farms have used 230 kilograms of nitrogen from animal
manure per hectare in 2019. The permissible amount of nitrogen from animal
manure varies from 230 to 250 kilograms per hectare, depending on the soil
type and region.
In recent years, improvements in management have resulted in more efficient
use of nitrogen for crop production; the nitrogen surplus on the soil surface
balance has dropped in the period from 2006 until 2017. This means that in
those years less nitrogen, in the form of nitrate, was available to leach to lower
soil depths and eventually into the groundwater. In 2019 the soil nitrogen
surplus was, after an increase in 2018 because of the drought, the lowest of all
the studied years.
Groundwater quality
The average nitrate concentration on derogations farms increased in 2019 and
2020. This is presumably because of the droughts. In the south and east of the
Sand region the concentrations rose above the EU-standard of 50 milligram per
litre (63 milligram per litre). If the entire investigated period (2006-2020) is
taken into account, the concentrations in the entire Sand region still show a
downward tendency. In the Loess region the concentration still exceeded the
EU-standard, although it is still lower than in 2018 (59 milligram per litre in
2019 compared to 65 milligram per litre in 2018). Concentrations decreased in
the Clay region and the Peat region. The nitrate concentration in the Clay
region shows an upward tendency, but was consistently under the standard.
The monitoring was commissioned by the Ministry of Agriculture, Nature & Food
Quality.
Keywords: derogation, agricultural practice, manure, Nitrates Directive, water
quality.
Pagina 5 van 134

RIVM-rapport 2021-0057

Pagina 6 van 134

RIVM-rapport 2021-0057

Voorwoord

Dit rapport geeft een overzicht van de landbouwpraktijk en waterkwaliteit
in 2019 voor de bedrijven in het derogatiemeetnet die zich hebben
aangemeld voor derogatie. De landbouwpraktijk betreft onder andere
gegevens over de bemesting en de gerealiseerde nutriëntenoverschotten.
Ook worden de voorlopige gegevens gerapporteerd van de waterkwaliteit
in 2020.
In opdracht van het Ministerie van Landbouw, Natuur en Voedselkwaliteit
(LNV) hebben het Rijksinstituut voor Volksgezondheid en Milieu (RIVM) en
Wageningen Economic Research dit rapport opgesteld. Wageningen
Economic Research is verantwoordelijk voor de informatie met betrekking
tot de landbouwpraktijk en het RIVM voor de waterkwaliteitsgegevens. Het
RIVM heeft tevens de rol van penvoerder gehad.
Het derogatiemeetnet is tot stand gekomen omdat het een van de
voorwaarden is die de Europese Commissie heeft gesteld voor het
toekennen van derogatie aan Nederland om voor graslandbedrijven een
hoger gebruik van stikstof uit graasdiermest toe te staan dan de
algemene norm van 170 kg N/ha. Het doel van het derogatiemeetnet is
de effecten van deze derogatie op de bedrijfsvoering en de
waterkwaliteit te monitoren. Het derogatiemeetnet omvat driehonderd
bedrijven. De bedrijven uit het derogatiemeetnet namen al deel aan het
Landelijk Meetnet effecten Mestbeleid (LMM) of zijn speciaal voor het
derogatiemeetnet geworven en bemonsterd.
De auteurs bedanken Gerard Velthof en Hein ten Berge, namens de
Commissie Deskundigen Meststoffenwet (CDM), voor hun commentaar
op een eerder concept van dit rapport. Tot slot willen wij alle collega’s
van Wageningen Economic Research en het RIVM bedanken die ieder op
hun eigen wijze een bijdrage hebben geleverd aan het tot stand komen
van dit rapport.
Richard van Duijnen, Pieter Willem Blokland, Astrid Vrijhoef,
Dico Fraters, Gerben Doornewaard en Co Daatselaar
30 juni 2021

Pagina 7 van 134

RIVM-rapport 2021-0057

Pagina 8 van 134

RIVM-rapport 2021-0057

Inhoudsopgave

Samenvatting — 11
1
1.1
1.2
1.3

Inleiding — 15
Aanleiding — 15
Vraagstelling, aanpak en afbakening — 15
Verschenen rapporten en inhoud van dit rapport — 19

2
2.1
2.2
2.3
2.4
2.5
2.5.1
2.5.2
2.6
2.7
2.8

Opzet van het derogatiemeetnet — 21
Algemeen — 21
Statistische methode bepaling afwijking en trend — 23
Waterkwaliteit en landbouwpraktijk — 23
Standaardisatie nitraat voor weersomstandigheden en steekproef — 25
Aantal bedrijven in 2019 — 26
Aantal bedrijven landbouwpraktijk — 26
Aantal bedrijven waterkwaliteit — 27
Representativiteit van de steekproef — 30
Beschrijving van de bedrijven in de steekproef — 31
Kenmerken van op waterkwaliteit bemonsterde bedrijven — 33

3
3.1
3.1.1
3.1.2

Resultaten — 37
Landbouwkarakteristieken — 37
Stikstofgebruik via dierlijke mest — 37
Stikstof- en fosfaatgebruik in vergelijking met de gebruiksnormen voor
stikstof en fosfaat — 38
Gewasopbrengsten — 39
Nutriëntenoverschotten — 40
Waterkwaliteit — 42
Uitspoeling uit de wortelzone, gemeten in 2019 (NO3, N en P) — 42
Slootwaterkwaliteit, gemeten in winter 2018-2019 — 44
Vergelijking van de definitieve cijfers met de voorlopige cijfers
2019 — 45
Voorlopige cijfers voor meetjaar 2020 — 46

3.1.3
3.1.4
3.2
3.2.1
3.2.2
3.2.3
3.2.4
4
4.1
4.1.1
4.1.2
4.1.3
4.1.4
4.1.5
4.2
4.2.1
4.2.2
4.2.3
4.3

Ontwikkeling in de monitoringresultaten — 49
Ontwikkelingen in de landbouwpraktijk — 49
Ontwikkelingen in de bedrijfsstructuur — 49
Gebruik van dierlijke mest — 51
Gebruik van meststoffen ten opzichte van de gebruiksnormen — 52
Gewasopbrengsten — 53
Nutriëntenoverschotten op de bodembalans — 55
Ontwikkelingen in de waterkwaliteit — 58
Ontwikkeling gemiddelde concentraties 2007-2020 — 58
Invloed omgevingsfactoren en steekproef op de
nitraatconcentraties — 60
Verhoogde nitraatconcentraties door droogte in 2017, 2018 en
2019 — 61
Effect landbouwpraktijk op de waterkwaliteit — 64
Literatuur — 67
Pagina 9 van 134

RIVM-rapport 2021-0057

Bijlage 1 Selectie en werving van deelnemers aan het
derogatiemeetnet — 71
Bijlage 2 Monitoring van landbouwkarakteristieken — 77
Bijlage 3 Bemonstering van het water op landbouwbedrijven in
2019 — 90
Bijlage 4 Resultaten derogatiemeetnet per jaar — 100
Bijlage 5 Vergelijking van door RVO.nl en door LMM berekend
mestgebruik op derogatiebedrijven — 112
Bijlage 6 Achtergronden bij weging resultaten landbouwpraktijk
en waterkwaliteit — 117

Pagina 10 van 134

RIVM-rapport 2021-0057

Samenvatting

Inleiding
De Europese Nitraatrichtlijn verplicht lidstaten het stikstofgebruik via
dierlijke mest in nitraatgevoelige gebieden te beperken tot maximaal
170 kg per hectare per jaar. Nederland heeft het gehele land als
nitraatgevoelig aangemerkt, maar heeft van de Europese Commissie
toestemming gekregen dat op bepaalde bedrijven meer dierlijke mest
toegediend mag worden (derogatie). De derogatie, zoals die van kracht is
voor de periode van 2018 tot en met 2019, is verleend voor
landbouwbedrijven met minimaal 80 procent grasland. Bedrijven met een
derogatie in de provincies Overijssel, Gelderland, Utrecht, Noord-Brabant en
Limburg mogen op zand- en lössgrond tot 230 kg stikstof uit graasdiermest
per hectare gebruiken. Op overige grondsoorten en op zandgronden in
overige provincies mogen bedrijven met een derogatie tot 250 kg stikstof
uit graasdiermest per hectare gebruiken. Eén van de andere voorwaarden
voor derogatie is de verplichting voor de Nederlandse overheid om een
monitoringnetwerk in te richten met driehonderd derogatiebedrijven en
hierover jaarlijks te rapporteren aan de Europese Commissie. Dit rapport
beschrijft de opzet van het monitoringsnetwerk en de resultaten voor het
monitoringsjaar 2019.
Derogatiemeetnet
Het derogatiemeetnet is ingericht door uitbreiding van het Landelijk
Meetnet effecten Mestbeleid (van het RIVM en Wageningen Economic
Research). Driehonderd landbouwbedrijven die zich hadden aangemeld
voor derogatie zijn door stratificatie zo goed mogelijk verdeeld over
bedrijfstype (melkveebedrijven en overige graslandbedrijven),
grondsoortregio (Zand-, Löss-, Klei- en Veenregio), en
bedrijfseconomische omvang. Van de driehonderd bedrijven uit het
monitoringsprogramma is de landbouwpraktijk op 297 succesvol
vastgelegd en hiervan maakten er in 2019 295 daadwerkelijk gebruik van
derogatie. Naast de landbouwpraktijk en de waterkwaliteit van 2019
presenteert dit rapport ook de waterkwaliteit van 2020, aangezien deze
gerelateerd is aan de landbouwpraktijk van 2019.
Landbouwpraktijk in 2019 op derogatiebedrijven
In 2019 gebruikten de bedrijven in het derogatiemeetnet gemiddeld
230 kg stikstof uit dierlijke mest per hectare cultuurgrond. Rekening
houdend met de wettelijke werkingscoëfficiënten kwam de gemiddelde
hoeveelheid werkzame stikstof uit dierlijke mest uit op 111 kg stikstof
per hectare. Daarnaast werd gemiddeld 126 kg stikstof per hectare via
kunstmest toegediend. Het totale werkzame stikstofgebruik was
236 kg per hectare.
De totale fosfaat toediening was 73 kg per hectare en wordt via dierlijke
mest en overige organische mest aangevoerd. Op derogatiebedrijven mag
sinds 2014 geen fosfaatkunstmest worden toegediend.
Het berekende stikstofoverschot naar de bodem was in 2019 gemiddeld
156 kg per hectare. De Veenregio had het hoogste stikstofoverschot
(204 kg/ha), vooral vanwege de netto stikstofmineralisatie in de bodem
Pagina 11 van 134

RIVM-rapport 2021-0057

die voor veengronden wordt meegerekend in het overschot. Het
fosfaatoverschot naar de bodem was gemiddeld 4 kg per hectare.
Landbouwpraktijk tussen 2006 en 2019
Na de ongekende droogte in 2018, die leidde tot verlaagde
gewasopbrengsten en verhoogde bodemoverschotten, namen de
gewasopbrengsten weer toe in 2019. Vooral de grasopbrengsten liggen
mede door regionale droogte in 2019 nog lager dan het gemiddelde van
voorgaande jaren. Ook daalden de stikstofbodemoverschotten door
verminderde aanvoer van stikstof via onder andere meststoffen en voer.
De hoeveelheid geproduceerde melk per bedrijf is tussen 2006 en 2019
toegenomen met gemiddeld 4 procent per jaar. De oppervlakte
cultuurgrond per bedrijf neemt sinds 2006 toe en bedraagt in 2019 54
hectare. De melkproductie per hectare vertoont een stijgende trend in
de periode 2006 t/m 2016, maar stabiliseert in de periode daarna.
De fosfaatproductie, in fosfaat Groot Vee Eenheden per hectare (fosfaatGVE/ha), door staldieren (o.a. vleeskalveren en varkens) nam in de loop
der tijd af door de afname van het aantal bedrijven met staldieren, maar
door de groei van het aantal melkkoeien per bedrijf bleef de gemiddelde
fosfaatproductie gelijk.
Het gemiddelde aandeel grasland op derogatiebedrijven is sinds 2014
toegenomen tot bijna 88 procent. Het aandeel bedrijven met beweiding
is teruggelopen tussen 2006 en 2015 van 89 tot 76 procent. De laatste
jaren is de beweiding op derogatiebedrijven weer toegenomen; in 2019
was dit 88 procent.
Het stikstofgebruik uit dierlijke mest schommelt vanaf 2006 tussen 230
en 246 kg stikstof per hectare. In 2019 werd 230 kg stikstof uit dierlijke
mest per hectare gebruikt, minder dan in de voorgaande zes jaren.
Het totale gebruik van werkzame stikstof per hectare was in 2019 lager
dan in de voorafgaande vijf jaren. Zowel het gebruik van werkzame
stikstof uit dierlijke mest als uit kunstmest lag in 2019 lager dan het
gemiddelde van de voorgaande jaren.
De gebruiksnorm voor fosfaat daalde tussen 2006 en 2019 met meer dan
20 procent, van 108 naar 84 kg fosfaat per hectare. Dit ging gepaard met
een vrijwel even grote daling van het gebruik van fosfaat, van gemiddeld
100 naar 73 kg fosfaat per hectare in 2019. Sinds 2014 is het gebruik van
fosfaat uit kunstmest niet meer toegestaan op derogatiebedrijven.
De grasopbrengsten namen in 2019 weer toe na de lage
grasopbrengsten door de droogte in 2018. De grasopbrengst kwam
gemiddeld uit op 9.700 kg per hectare, waarmee het nog wel lager lag
dan de gemiddelde opbrengst over 2006 tot en met 2018. De
snijmaisopbrengst steeg weer iets, naar het niveau van het langjarig
gemiddelde. Ook de stikstof- en fosforopbrengsten namen voor beide
gewassen gemiddeld weer toe in 2019 ten opzichte van 2018.
Het gemiddelde stikstofoverschot op de bodembalans was in 2019 met
156 kg per hectare het laagst berekend over de gehele meetreeks sinds
Pagina 12 van 134

RIVM-rapport 2021-0057

2006. Het stikstofbodemoverschot was gemiddeld 24 kg N per hectare
lager dan het gemiddelde van 2006-2018 en het fosfaatoverschot 7 kg
per hectare. De daling van het stikstofbodemoverschot in 2019 was
vooral het gevolg van verminderde aanvoer van stikstof via onder
andere meststoffen en voer. Over de hele meetperiode is sprake van
een dalende trend voor zowel het stikstofbodemoverschot als het
fosfaatoverschot.
Kwaliteit van water dat uitspoelt uit de wortelzone in 2019
In alle regio’s, behalve in de Lössregio, was de nitraatconcentratie in het
water dat uitspoelt uit de wortelzone (uitspoelingswater) in 2019
gemiddeld lager dan de nitraatnorm van 50 mg/l. In de Lössregio was
de gemiddelde nitraatconcentratie 59 mg/l.
Er is een duidelijk verschil in nitraatconcentratie in het uitspoelingswater
tussen het Zandgebied met een gebruiksnorm van 230 kg stikstof per
hectare en het Zandgebied met een gebruiksnorm van 250 kg stikstof
per hectare, respectievelijk 47 en 23 mg/l. Dit kan worden verklaard
door het hogere aandeel drogere bodems in de zuidelijke provincies
(Zand 230); ook komen er in de noordelijke provincies (Zand 250) meer
moerige gronden voor. In drogere bodems vindt minder afbraak van
nitraat door denitrificatie plaats en deze zijn daardoor gevoeliger voor
uitspoeling van nitraat. In moerige gronden kan nitraat juist beter
afgebroken worden. Ook de Lössregio wordt gekenmerkt door drogere
bodems.
De nitraatconcentratie in het uitspoelingswater in Kleiregio steeg in 2019
met meer dan de helft ten opzichte van 2018, naar 44 mg/l. De droogte
van 2018 speelt vermoedelijk een sterke rol in deze stijging.
De laagste gemiddelde nitraatconcentratie in het uitspoelingswater is
gemeten in de Veenregio (16 mg/l). De oorzaak hiervan is hogere
nitraatafbraak door denitrificatie in deze regio als gevolg van nattere en
organische stofrijkere bodems.
Hoewel de nitraatconcentratie gemiddeld gezien in de meeste regio’s
lager was dan de EU-norm van 50 mg/l, wordt deze norm op
bedrijfsniveau regelmatig overschreden. In Zand 230 heeft 39 procent
van de bemonsterde bedrijven een nitraatconcentratie in het
uitspoelingswater hoger dan 50 mg/l; in de Lössregio 60 procent en in
de Kleiregio geldt dit voor 38 procent van de bedrijven. In de Veenregio
en in Zand 250 hadden respectievelijk 12 en 9 procent van de bedrijven
een hogere concentratie dan de EU-norm.
De Veenregio had de hoogste concentratie fosfor in het
uitspoelingswater (0,37 mg/l), gevolgd door de Kleiregio (0,33 mg/l) en
Zand 250 (0,22 mg/l). In Zand 230 was de gemiddelde
fosforconcentratie (0,1 mg/l) en in de Lössregio was deze gemiddeld
onder de detectiegrens (0,05 mg/l). Deze fosforconcentraties liggen
onder de landelijke drempelwaarden (2 mg/l) voor fosfor in grondwater.
Uitspoelingswater van 2007 tot en met 2020
Tot en met 2017 was in alle regio’s duidelijk sprake van een dalende
trend in de nitraatconcentraties in het uitspoelingswater, uitgezonderd in
de Veenregio, daar was de gemiddelde nitraatconcentratie altijd laag.
Pagina 13 van 134

RIVM-rapport 2021-0057

Door de droogte van 2017 en 2018 zijn de concentraties in alle regio’s
de laatste jaren gestegen. In 2020 daalden de concentraties weer in de
Klei- en Veenregio. Echter, in de Zandgebieden gingen de
nitraatconcentraties verder omhoog, mogelijk mede door de lokale
droogte in 2019. In de Lössregio is de nitraatconcentratie in 2019 licht
gedaald na een sterke stijging in 2018.
Droogte leidt tot verhoogde nitraatconcentraties door verminderde
denitrificatie en indamping van bodemvocht. Daarnaast kan droogte ook
leiden tot verminderde gewasopbrengsten met als gevolg verhoogde
stikstofbodemoverschotten. Dit laatste was vooral het geval in 2018,
maar speelde minder in 2019.
In 2020 was in Zand 250 de gemiddelde nitraatconcentratie 26 mg/l.
De concentratie in Zand 230 steeg door naar 64 mg/l en was gemiddeld
boven de norm van 50 mg/l. Desondanks is in beide zandgebieden nog
sprake van een statistisch significant dalende trend sinds 2006. De
concentratie in de Kleiregio daalde in 2020 licht naar 37 mg/l, maar
deze is nog steeds ruim tweemaal zo hoog als het gemiddelde over de
gehele meetreeks en vertoont nu een stijgende trend. De Veenregio,
waar over de gehele reeks al lage nitraatconcentraties worden gemeten,
wijkt met een concentratie van 12 mg/l niet af van vorige jaren.
In de Klei- en Veenregio vertoont de fosforconcentratie in het
uitspoelende water een dalende trend; in de overige regio’s is deze
stabiel.
Relatie landbouwpraktijk en waterkwaliteit
In de periode 2006-2019 was er gemiddeld over alle regio’s een dalende
trend te signaleren in de stikstofbodemoverschotten. De
nitraatconcentraties in het uitspoelingswater daalden tot en met 2017
eveneens in de meeste regio’s. Dit sluit aan bij de verwachting dat
dalende bodemoverschotten leiden tot dalende nitraatconcentraties.
De verhoogde stikstofbodemoverschotten die in 2018 zijn ontstaan als
gevolg van tegenvallende gewasproductie door de droogte, zijn in 2019
gevolgd door stijgingen in de nitraatconcentraties in het
uitspoelingswater. Ondanks dat stikstofbodemoverschotten in 2019 weer
gedaald zijn, zijn de nitraatconcentraties in 2020 nog steeds relatief
hoog, met name in Zand 230 en de Kleiregio. Dit komt vermoedelijk
doordat de gevolgen van de verhoogde stikstofbodemoverschotten in
2018 langer dan één jaar doorwerken.

Pagina 14 van 134

RIVM-rapport 2021-0057

1

Inleiding

1.1

Aanleiding
De Europese Nitraatrichtlijn verplicht lidstaten om in nitraatgevoelige
gebieden het gebruik van stikstof via dierlijke mest te beperken tot
maximaal 170 kg per hectare per jaar (EU, 1991). Een lidstaat kan de
Europese Commissie vragen hier onder bepaalde voorwaarden van af te
mogen wijken (derogatie). In december 2005 heeft de Europese
Commissie aan Nederland een derogatiebeschikking afgegeven voor de
periode 2006-2009 (EU, 2005). De derogatiebeschikking is in februari 2010
verlengd tot en met december 2013 (EU, 2010). In deze periode mochten
graslandbedrijven, dat zijn bedrijven waarvan minimaal 70 procent van hun
bedrijfsoppervlakte uit grasland bestaat, op hun hele bedrijfsoppervlakte
tot 250 kg stikstof uit dierlijke mest per hectare toedienen in de vorm van
dierlijke mest afkomstig van graasdieren. In mei 2014 is een
derogatiebesluit verleend tot en met december 2017 (EU, 2014). Voor deze
periode zijn de voorwaarden voor derogatie aangescherpt. Vanaf 2014
mogen bedrijven met minimaal 80 procent grasland (op hun hele
bedrijfsoppervlakte) tot 250 kg stikstof per hectare toedienen in de vorm
van dierlijke mest afkomstig van graasdieren. Bedrijven in de provincies
Overijssel, Gelderland, Utrecht, Noord-Brabant en Limburg mogen op zand
en lössgrond tot 230 kg stikstof per hectare toedienen in de vorm van
dierlijke mest afkomstig van graasdieren. Daarbij mogen bedrijven die
gebruik maken van derogatie vanaf 15 mei 2014 geen fosfaat uit
kunstmest meer aanvoeren. Per 31 mei 2018 is een nieuw derogatiebesluit
met aanvullende voorwaarden verleend tot en met december 2019
(EU, 2018). Eén van de aanvullende voorwaarden is dat wanneer op lössen zandgrond grasland wordt omgeploegd voor graslandvernieuwing of
maisteelt, de wettelijke gebruiksnorm voor stikstof verlaagd wordt voor die
gronden. Per 17 juli 2020 is een derogatiebesluit verleend tot en met
december 2021 (EU, 2020). Voorliggend rapport betreft het
monitoringsjaar 2019 en valt daarom nog onder de voorwaarden van het
derogatiebesluit van 2018.

1.2

Vraagstelling, aanpak en afbakening
Met het voorliggende rapport van RIVM en Wageningen Economic
Research wordt samen met de rapportage van de RVO (2021) voldaan
aan de volgende, uit het derogatiebesluit (2018) afkomstige
verplichtingen:
Artikel 9 Monitoring
9.1 De bevoegde autoriteiten zien erop toe dat kaarten worden
opgesteld met:
a voor elke gemeente het percentage graslandbedrijven waarvoor
een vergunning is verleend;
b voor elke gemeente het percentage dieren waarvoor een
vergunning is verleend;
c voor elke gemeente het percentage landbouwgrond waarvoor
een vergunning is verleend.
Deze kaarten worden jaarlijks bijgewerkt.
Pagina 15 van 134

RIVM-rapport 2021-0057

Aan deze verplichting wordt voldaan in de ‘Rapportage Nederlands
mestbeleid 2020’ (RVO, 2021).
9.2

De bevoegde autoriteiten zetten een monitoringnetwerk op voor de
bemonstering van bodemwater, waterlopen, ondiepe
grondwaterlagen en drainagewater op monitoringslocaties op
graslandbedrijven waarvoor een vergunning is verleend en
onderhouden dit netwerk. Dit monitoringnetwerk levert gegevens
over nitraat- en fosforconcentraties in het water dat de wortelzone
verlaat en in het grond- en oppervlaktewatersysteem terecht
komt.

9.3

Het monitoringnetwerk omvat ten minste 300 bedrijven waarvoor
een vergunning is verleend en is representatief voor alle
bodemtypen (klei-, veen-, zand-, en zandige lössbodems), de
bemestingspraktijken en de gewasrotatie. De samenstelling van het
monitoringnetwerk blijft gedurende de toepassingstermijn van dit
besluit ongewijzigd.

Aan deze verplichtingen wordt voldaan met het derogatiemeetnet als
onderdeel van het Landelijk Meetnet effecten Mestbeleid en de jaarlijkse
monitoringsrapportage, zoals deze rapportage. In hoofdstuk 2 wordt de
opzet van het derogatiemeetnet beschreven. In paragraaf 3.2 (situatie)
en paragraaf 4.2 (trends) wordt de kwaliteit van water dat uitspoelt uit
de wortelzone en slootwater gegeven op de driehonderd bedrijven die
deelnemen aan het derogatiemeetnet.
9.4

De bevoegde autoriteiten verrichten een onderzoek en een
permanente nutriëntenanalyse die gegevens opleveren over het
lokale bodemgebruik, de gewasrotatie en de landbouwpraktijken
voor graslandbedrijven waarvoor een vergunning is verleend. Die
gegevens kunnen worden gebruikt voor op modellen gebaseerde
berekeningen van de omvang van de nitraatuitspoeling en de
fosforverliezen op percelen waar tot 230 kg of tot 250 kg stikstof
per hectare per jaar via mest van graasdieren op of in de bodem
wordt gebracht.

Aan deze verplichting wordt voldaan met deze monitoringsrapportage,
waarin in paragraaf 3.1 (situatie) en paragraaf 4.1 (trends) de
resultaten worden gegeven van de driehonderd bedrijven die
participeren in het derogatiemeetnet. In Bijlage 5 worden de gegevens
gepresenteerd van alle bedrijven in Nederland met derogatie en worden
de verschillen besproken die onder andere het gevolg zijn van een
verschil in aanpak tussen het LMM en RVO.
9.5

De bevoegde autoriteiten voeren verscherpte watermonitoring uit
in stroomgebieden met landbouw op zandbodems.

Aan deze verplichting wordt voldaan met de opzet van het
derogatiemeetnet; in de Zandregio liggen 160 van de driehonderd
geplande bedrijven (zie paragraaf 2.4).

Pagina 16 van 134

RIVM-rapport 2021-0057

Artikel 10 Controles en inspecties
10.1 De bevoegde autoriteiten voeren administratieve controles uit op
alle vergunningsaanvragen om na te gaan of aan de voorwaarden
van de artikelen 7 en 8 wordt voldaan. Indien daarbij blijkt dat niet
aan deze voorwaarden wordt voldaan, wordt de aanvraag
afgewezen en wordt de aanvrager van de redenen voor de afwijzing
in kennis gesteld.
De bevoegde autoriteiten voeren voor tenminste 5 procent van de
graslandbedrijven waarvoor een vergunning is verleend,
administratieve controles uit van het bodemgebruik, de omvang van
de veestapel en de productie van dierlijke mest.
10.2 De bevoegde autoriteiten stellen een programma vast voor
inspecties ter plaatse, op basis van een risicobeoordeling en met een
passende frequentie, op grasland bedrijven waarvoor een vergunning
is verleend, waarbij rekening wordt gehouden met de resultaten van
de controles in voorgaande jaren, de resultaten van de algemene
aselecte controles van de wetgeving ter implementatie van
Richtlijn 91/676/EEG en eventuele overige informatie die erop kan
wijzen dat aan de voorwaarden van de artikelen 7 en 8 wordt
voldaan.
Bij ten minste 5 procent van de graslandbedrijven waarvoor een
vergunning is verleend, worden inspecties ter plaatse verricht om te
beoordelen of aan de voorwaarden van de artikelen 7 en 8 wordt
voldaan. Die inspecties worden aangevuld met de in artikel 4, punt 2,
onder c), bedoelde inspecties en controles.
10.3 Indien in een bepaald jaar wordt vastgesteld dat een
graslandbedrijf waarvoor een vergunning is verleend, niet aan de
voorwaarden van de artikelen 7 en 8 voldeed, wordt
overeenkomstig de nationale regels een sanctie opgelegd aan de
houder van de vergunning, die dan ook niet meer voor een
vergunning voor het daaropvolgende jaar in aanmerking komt.
10.4 Aan de bevoegde autoriteiten worden de nodige bevoegdheden en
middelen toegekend om naleving van de voorwaarden voor een
krachtens dit besluit verleende vergunning te verifiëren.
De resultaten van deze controles worden gegeven in de ‘Rapportage
Nederlands mestbeleid 2020’, (RVO, 2021).
Artikel 11 Verslaglegging
11.1 De bevoegde autoriteiten dienen elk jaar uiterlijk op 30 juni bij de
Commissie een verslag in met de volgende informatie:
a gegevens over de bemesting op alle graslandbedrijven waarvoor
een vergunning is verleend, met inbegrip van informatie over
het rendement en de bodemsoorten;
b trends in de omvang van de veestapel voor elke categorie vee
in Nederland en op graslandbedrijven waarvoor een vergunning
is verleend;
c trends in de nationale productie van dierlijke mest voor wat
stikstof en fosfaat in dierlijke mest betreft;
Pagina 17 van 134

RIVM-rapport 2021-0057

d een samenvatting van de resultaten van de controles in verband
met de excretiecoëfficiënten voor varkens- en pluimveemest op
nationaal niveau;
e de in artikel 9, lid 1, bedoelde kaarten;
f de resultaten van de watermonitoring, met inbegrip van
informatie over trends inzake de kwaliteit van grond- en
oppervlaktewater en over het effect op de waterkwaliteit van de
bij dit besluit verleende derogatie;
g de in artikel 9, lid 2, bedoelde informatie over de nitraat- en
fosforconcentratie;
h de resultaten van de in artikel 9, lid 5, bedoelde verscherpte
watermonitoring;
i de resultaten van de in artikel 9, lid 4, bedoelde onderzoeken
naar het lokale bodemgebruik, de gewasrotatie en de
landbouwpraktijken;
j de resultaten van de in artikel 9, lid 4, bedoelde op modellen
gebaseerde berekeningen;
k een evaluatie van de toepassing van de in de artikelen 7 en 8
vastgestelde vergunningsvoorwaarden op basis van op
bedrijfsniveau uitgevoerde controles en informatie over
landbouwbedrijven die zich niet aan de voorwaarden houden, op
basis van de resultaten van de in artikel 10 bedoelde
administratieve controles en inspecties ter plaatse;
l de resultaten van de in artikel 4 bedoelde strategie voor
versterkte handhaving, met name wat betreft de vermindering
van het aantal gevallen van niet-naleving.
De voorliggende rapportage geldt als de onder artikel 11 gevraagde
rapportage. Gegevens over controles en overtredingen worden
gepresenteerd in de ‘Rapportage Nederlands mestbeleid 2020’, (RVO,
2021). In overleg met de Commissie worden deze rapporten
aangeleverd in juni, net als in voorgaande jaren.
In paragraaf 3.1 (situatie) en paragraaf 4.1 (trends) worden de resultaten
van de landbouwpraktijk gegeven van de driehonderd bedrijven die
participeren in het derogatiemeetnet. In Bijlage 5 wordt de gemiddelde
bemesting op alle bedrijven in Nederland met derogatie gegeven, bepaald
volgens LMM en volgens RVO. Verschillen tussen beide bronnen kunnen
optreden als gevolg van verschillen in het onderliggende doel en de
bijbehorende populatie bedrijven. Aan verplichting 11.1d wordt voldaan in
de Rapportage Nederlands mestbeleid 2020 (RVO, 2021). In paragraaf
3.1.1 wordt het stikstofgebruik uit meststoffen gegeven per gewas en
bodemtype.
11.2 De in het verslag opgenomen ruimtelijke informatie voldoet in
voorkomend geval aan de bepalingen van de Richtlijn 2007/2/EG.
Nederland maakt bij het verzamelen van de vereiste gegevens –
waar nodig – gebruik van de informatie die is gegenereerd in het
kader van het geïntegreerd beheers- en controlesysteem dat is
opgezet overeenkomstig artikel 67, lid 1, van Verordening
(EU) nr. 1306/2013.

Pagina 18 van 134

RIVM-rapport 2021-0057

1.3

Verschenen rapporten en inhoud van dit rapport
Dit is de vijftiende jaarlijkse rapportage over de resultaten van het
derogatiemeetnet. Hierin wordt verslag gedaan van de bemesting,
gewasopbrengsten, nutriëntenoverschotten en de waterkwaliteit.
De eerste rapportage (Fraters et al., 2007b) beperkte zich tot een
beschrijving van het derogatiemeetnet, de voortgang hiervan in het jaar
2006 en de opzet en inhoud van de rapportages voor de jaren 2008 tot
en met 2010. In de daaropvolgende rapporten (Fraters et al., 2008;
Zwart et al., 2009, 2010 en 2011; Buis et al., 2012;
Hooijboer et al., 2013 en 2014, Lukács et al., 2015 en 2016 en
Hooijboer et al., 2017, Lukács et al., 2018, 2019 en 2020) zijn de
resultaten van het derogatiemeetnet gepubliceerd. Met het beschikbaar
komen van meerdere meetjaren is er in de rapporten in toenemende
mate aandacht besteed aan het beschouwen van trends in
landbouwpraktijk en waterkwaliteit.
In hoofdstuk 2 zijn de opzet en realisatie van het derogatiemeetnet
beschreven. Tevens zijn de landbouwkarakteristieken gegeven van de
deelnemende bedrijven (zie paragraaf 2.7). In paragraaf 2.8 zijn
bodemkundige karakteristieken van de deelnemende bedrijven gegeven.
In hoofdstuk 3 worden de meetresultaten van de landbouwpraktijk- en de
waterkwaliteitsmonitoring voor 2019 gepresenteerd en bediscussieerd. In
dit hoofdstuk zijn tevens de voorlopige resultaten van de
waterkwaliteitsmonitor 2020 weergegeven (zie paragraaf 3.2.4).
In hoofdstuk 4 worden de ontwikkelingen in de landbouwpraktijk en
waterkwaliteit beschreven. Hierbij wordt zowel gekeken naar de mate
waarin het laatste jaar afwijkt van eerdere jaren als naar de trendmatige
veranderingen sinds het begin van de derogatie. Daarnaast wordt er
aandacht besteed aan de effecten van droogte op de waterkwaliteit. Ook
wordt er een beschouwing gegeven van het effect van de
landbouwpraktijk op de waterkwaliteit.

Pagina 19 van 134

RIVM-rapport 2021-0057

Pagina 20 van 134

RIVM-rapport 2021-0057

2

Opzet van het derogatiemeetnet

2.1

Algemeen
De inrichting van het derogatiemeetnet moet zodanig zijn dat wordt
voldaan aan de eisen van de Europese Commissie, zoals vastgelegd in de
derogatiebeschikking van december 2005, de verlenging van de derogatie
in 2010, en de derogatiebesluiten van mei 2014, 2018 en 2020
(zie paragraaf 1.1 en 1.2). In voorgaande rapportages is uitgebreid
ingegaan op de opbouw van de steekproef en de keuzes die daarvoor zijn
gemaakt (Fraters en Boumans, 2005; Fraters et al., 2007b,
De Goffau et al., 2012).
In de onderhandelingen met de Europese Commissie is afgesproken dat
de opzet van dit monitoringnetwerk aansluit bij die van het bestaande
Landelijk Meetnet effecten Mestbeleid (LMM), waarin al sinds 1992 de
waterkwaliteit en de bedrijfsvoering op daartoe geselecteerde
landbouwbedrijven worden gemonitord (Fraters en Boumans, 2005,
De Goffau et al., 2012, Vliet et al., 2017, Van Duijnen et al., 2021). Ook
is afgesproken dat alle deelnemers aan het LMM die voldoen aan de
voorwaarden als deelnemers aan het monitoringnetwerk voor de
derogatie (het derogatiemeetnet) mogen worden beschouwd.
Alle gegevens over de bedrijfsvoering die voor de derogatie relevant zijn,
zijn bijgehouden conform de systematiek van het Bedrijveninformatienet
(BIN) (Poppe, 2004). Een beschrijving van de monitoring van de
landbouwkarakteristieken en de berekeningsmethodieken van bemesting
en nutriëntenoverschotten is gegeven in Bijlage 2. De waterbemonstering
op de bedrijven is conform de standaard LMM-systematiek
(Fraters et al., 2004, De Goffau et al., 2012, Vliet et al., 2017, Van
Duijnen et al., 2021). In Bijlage 3 wordt deze bemonsteringswijze
toegelicht.
Bij de inrichting van het derogatiemeetnet en de rapportage over de
resultaten wordt aangesloten bij de indeling van Nederland in regio’s,
zoals deze wordt gebruikt in de actieprogramma’s ten behoeve van de
Nitraatrichtlijn (EU, 1991). Hierbij wordt onderscheid gemaakt tussen
vier regio’s: de Zandregio, de Lössregio, de Kleiregio en de Veenregio.
Het areaal landbouwgrond in de Zandregio omvat circa 47 procent van
de circa 1,85 miljoen hectare landbouwgrond in Nederland
(CBS- landbouwtelling, bewerking LEI, 2014). Het areaal landbouwgrond
in de Lössregio omvat circa 1,5 procent, in de Kleiregio circa 41 procent
en in de Veenregio circa 10,5 procent van het landbouwareaal.
In de rapportage is in de Zandregio onderscheid gemaakt naar de
maximale derogatie die bedrijven kunnen aanvragen. Voor zand- en
lössgronden die gelegen zijn in de provincies Overijssel, Gelderland,
Utrecht, Noord-Brabant en Limburg is de derogatie vanaf 2014 beperkt
tot maximaal 230 kg stikstof uit graasdiermest per hectare. Voor overige
grondsoorten en zandgronden in de overige provincies is een derogatie
van 250 kg stikstof uit graasdiermest per hectare van kracht. In dit
rapport wordt de Zandregio onderverdeeld in de gebieden Zand 230 en
Pagina 21 van 134

RIVM-rapport 2021-0057

Zand 250. Zand 230 is dat deel van de Zandregio dat in de
bovengenoemde provincies ligt. Zand 250 is het overige deel van de
Zandregio (zie ook Figuur B1.1 in Bijlage 1). Bedrijven in Zand 230 en de
Lössregio mogen dus op hun zand- en lössgronden tot maximaal
230 kg stikstof per hectare aan graasdiermest gebruiken. Indien die
bedrijven ook percelen met veen- of kleigrond hebben, mogen ze op die
percelen tot 250 kg stikstof per hectare uit graasdiermest gebruiken.
Daarnaast hebben bedrijven uit het derogatiemeetnet die ook meedoen
aan het project Koeien en Kansen een uitzonderingspositie. Koeien en
Kansen is een onderzoekproject waarin de effecten van het toekomstige
mestbeleid worden onderzocht (zie www.koeienenkansen.nl). Koeien en
Kansen-bedrijven met derogatie mogen op al hun gronden
250 kg stikstof per hectare uit graasdiermest gebruiken, ongeacht in
welke regio ze liggen. Er doen in totaal veertien Koeien en Kansenbedrijven mee in het derogatiemeetnet. Van deze veertien liggen er vier
in Zand 230 en één in de Lössregio. Deze bedrijven zijn in de rapportage
meegenomen bij de regio waarin ze daadwerkelijk gelegen zijn.
Zes Koeien en Kansen-bedrijven doen mee aan het BES-project
(Bedrijfseigen Stikstofnorm) van Wageningen University & Research. Voor
deze bedrijven geldt dat de EU-norm voor de maximale gift aan stikstof
uit dierlijke mest is losgelaten als onderdeel van het onderzoek. Zij
moeten wel voldoen aan de gebruiksnormen voor stikstof en fosfaat.
Vanwege afwijkende regelgeving voor deze bedrijven zijn hun resultaten
op het gebied van mineralenhuishouding en waterkwaliteit niet in dit
rapport opgenomen.
De berekeningen in het LMM zijn er op gericht om met behulp van zo veel
mogelijk bedrijfsspecifieke informatie de mestgift zo nauwkeurig mogelijk
te berekenen. Er kunnen verschillen zijn tussen het berekende
mestgebruik op derogatiebedrijven tussen het LMM en de RVO; zie ook
Bijlage 5. Het is nadrukkelijk niet het doel van het LMM om te toetsen of
aan wettelijke bemestingsvoorwaarden wordt voldaan. Zo kunnen er
verschillen zijn in bijvoorbeeld de oppervlakte cultuurgrond,
(bedrijfsspecifieke) excretie en overige uitgangspunten.
Weging van landbouwpraktijkdata
Met ingang van voorliggende rapportage is de landbouwpraktijk data
gewogen op basis van derogatiemeetnet-stratificatie (zie Bijlage 6). De
oppervlakten van bedrijven uit het derogatiemeetnet bleken stelselmatig
hoger uit te vallen ten opzichte van de Landbouwtelling. Uit de analyse,
beschreven in Bijlage 6, blijkt dat wegen op basis van derogatiemeetnetstratificatie de kleinste standaardfouten geeft. Ook is de afwijking in de
oppervlakte cultuurgrond ten opzichte van de Landbouwtelling het kleinst.
Voor de waterkwaliteitsdata is niet gewogen, omdat weging (op basis van
arealen) vrijwel geen invloed heeft op de resultaten (zie Bijlage 6).
Geen monitoring ammoniakemissie in het derogatiemeetnet
Aangezien het derogatiemeetnet specifiek gericht is op monitoring van
de waterkwaliteit in relatie tot de landbouwpraktijk wordt monitoring
van ammoniakemissie buiten beschouwing gelaten. Nederland
rapporteert jaarlijks cijfers over de ammoniakemissie aan de Europese
Commissie in het kader van de herziene NEC-richtlijn 2016 (EU, 2016).
Pagina 22 van 134

RIVM-rapport 2021-0057

In deze NEC-richtlijn zijn de nationale emissie plafonds voor
luchtverontreinigende stoffen, waaronder ammoniak, vastgelegd. De
meest recente cijfers zijn te vinden in het ‘Informative Inventory Report
2021’ (Wever et al., 2021).
2.2

Statistische methode bepaling afwijking en trend
Bepaling afwijking betreffend meetjaar
Het doel van de vergelijking is te bepalen of een gekozen grootheid,
zoals het mestgebruik of de nitraatconcentratie, in het betreffende
meetjaar significant afwijkt van de gemiddelde waarde van de
voorgaande jaren. Voor het bepalen van de significantie is
gebruikgemaakt van de Restricted Maximum Likelihood-procedure
(REML-methode). De REML-methode is geschikt voor ongebalanceerde
datasets en houdt daardoor rekening met het feit dat bedrijven afvallen
en worden vervangen. Voor de landbouwpraktijkgegevens en de
waterkwaliteitsgegevens is gerekend met de Linear Mixed Effect
Procedure binnen R, versie 4.0.2.
Er is gerekend met gewogen bedrijfsjaargemiddelden voor de
landbouwpraktijkdata en ongewogen bedrijfsjaargemiddelden voor de
waterkwaliteitsdata (zie Bijlage 6). Van alle beschikbare
bedrijfsjaargemiddelden zijn twee groepen gemaakt: die van het
betreffende meetjaar zijn in groep 1 geplaatst en die van de vorige jaren
in groep 2. Het verschil tussen groep 1 en groep 2 is als een zogenoemd
‘fixed effect’ geschat, waarbij rekening is gehouden met het feit dat de
gegevens voor een klein deel niet van dezelfde bedrijven afkomstig zijn,
het ‘random-effect’.
Indien het laatste meetjaar significant afwijkt van het gemiddelde van de
voorgaande jaren (p < 0,05), wordt de richting van de afwijking van het
laatste meetjaar ten opzichte van de eerdere jaren gegeven met ‘+’ of ‘-’.
Indien er geen significant verschil is (p > 0,05), wordt ‘≈’ gegeven. Dit
wordt gegeven in de kolom ‘afwijking’ in de overzichtstabellen (zie
bijvoorbeeld Bijlage 4, Tabel B4.1B.
Bepaling trend
Aanvullend wordt gekeken of er over de hele meetperiode sprake is van
een significante trend (p <0,05). Ook hiervoor is gebruikgemaakt van de
REML-methode, waarbij de bedrijfsjaargemiddelde waarden per jaar, en
indien van toepassing per grondsoortregio, zijn gegroepeerd.

2.3

Waterkwaliteit en landbouwpraktijk
De waterkwaliteit die als nitraatconcentratie wordt gemeten, is mede
bepaald door de landbouwpraktijk in het jaar voorafgaand aan de
waterkwaliteitsmonitoring en door de landbouwpraktijk van eerdere
jaren. In welke mate de landbouwpraktijk in een voorafgaand jaar
invloed heeft op de gemeten waterkwaliteit, hangt onder meer af van de
hoogte en variatie van het neerslagoverschot in dat jaar. Ook de lokale
hydrologische omstandigheden hebben invloed. In Hoog-Nederland
wordt ervan uitgegaan dat effecten van de landbouwpraktijk minimaal
een jaar later zichtbaar zijn in de waterkwaliteit. In Laag-Nederland zijn
de gevolgen van de landbouwpraktijk sneller zichtbaar. Onder LaagNederland verstaan we de Klei- en Veenregio en de gedraineerde delen
Pagina 23 van 134

RIVM-rapport 2021-0057

van de Zandregio die via sloten, al dan niet in combinatie met
buizendrainage of greppels, worden ontwaterd. Onder Hoog-Nederland
worden de overige delen van de Zandregio en de Lössregio verstaan.
Vanwege dit verschil in snelheid van uitspoeling verschillen de methode
en periode van bemonstering tussen Laag- en Hoog-Nederland (zie
Bijlage 3).
In Laag-Nederland wordt de waterkwaliteit bepaald in het winterseizoen
(november tot april) volgend op het jaar (het groeiseizoen) waarvan de
landbouwpraktijk is bepaald. In de Zandregio wordt grondwater
bemonsterd in de zomer volgend op het jaar waarin de landbouwpraktijk
is bepaald en in de Lössregio wordt in het najaar daaropvolgend
bodemvocht bemonsterd (zie Bijlage 3).
De bemonstering van de waterkwaliteit van het meetjaar 2019 kan
worden gerelateerd aan de landbouwpraktijk van 2018 (zie Tabel 2.1).
De bemonstering van de waterkwaliteit van het meetjaar 2019 is
uitgevoerd in de winter van 2018/2019 in Laag-Nederland en in
zomer/najaar van 2019 in Hoog-Nederland.
In het voorliggende rapport is de bemonstering van de waterkwaliteit van
het meetjaar 2020, die gerelateerd kan worden aan de landbouwpraktijk
van 2019, ook opgenomen (zie Tabel 2.1). Deze waterbemonstering is in
de winter van 2019-2020 uitgevoerd in Laag-Nederland en in de zomer
van 2020 voor Hoog-Nederland. De gegevens van de Lössregio uit najaar
2020 zijn nog niet beschikbaar en de overige gegevens gelden als
voorlopig, omdat nu nog niet bekend is welke van de bedrijven derogatie
heeft in 2020. De cijfers over 2020 zullen in 2022 definitief worden
gerapporteerd; dan zullen ook de gegevens voor de Lössregio uit 2020
gereed en definitief zijn.
Tabel 2.1 Overzicht van periode van verzamelen en de gepresenteerde
monitoringresultaten voor de landbouwpraktijk en waterkwaliteit

Rapportage

Landbouwpraktijk

Lukács et al., 2020

2018

Van Duijnen et al.,
20211

2019

Waterkwaliteit2

Klei en Veen
2017/2018
definitief,
2018/2019
voorlopig
2018/2019
definitief,
2019/2020
voorlopig

Zand
Löss
2018
2018/2019
definitief,
definitief,
2019
2019/2020
voorlopig nog niet bekend
2019
2019/2020
definitief,
definitief,
2020
2020/2021
voorlopig nog niet bekend

Voorliggend rapport.
De voorlopige cijfers kunnen worden gerelateerd aan de landbouwpraktijk die in
hetzelfde rapport wordt gepresenteerd. De definitieve cijfers worden gerelateerd aan de
landbouwpraktijk die in het voorgaande rapport wordt beschreven.
1
2

De nitraatconcentraties worden vergeleken met de EU-norm van
50 mg/l. Deze norm geldt voor grondwater en niet voor bodemvocht,
dat wil zeggen voor het water in de onverzadigde bodem. Bijna alle
metingen van de uitspoeling uit de wortelzone in de Lössregio en een
beperkt aantal metingen in de Zandregio betreffen nitraatconcentraties
in bodemvocht, verzameld tussen 1,5 en 3 m onder maaiveld. De reden
Pagina 24 van 134

RIVM-rapport 2021-0057

is dat het grondwater (de waterverzadigde zone) zich op die locaties op
grote diepte bevindt, vaak tientallen meters beneden het maaiveld. Dit
grondwater is daarom niet representatief voor de uitspoeling uit de
wortelzone van landbouwbedrijven. Hoewel de EU-norm strikt genomen
niet voor bodemvocht geldt, rapporteert Nederland voor de Lössregio
daarom toch de concentratie in het bodemvocht.
2.4

Standaardisatie nitraat voor weersomstandigheden en
steekproef
De nitraatconcentratie in het uitspoelende water wordt behalve door de
landbouwpraktijk ook beïnvloed door omgevingsfactoren. Zo hebben
met name neerslag en temperatuur effect op gewasopbrengsten en, in
verband daarmee, de afvoer van stikstof, respectievelijk
bodemoverschotten en stikstofuitspoeling. Daarnaast zullen, zelfs als op
langere termijn een evenwicht bestaat tussen de jaarlijkse aanvoer en
afbraak van organische stof, de mineralisatie en immobilisatie niet ieder
jaar precies in evenwicht zijn. Het scheuren van grasland en grasmaisrotaties kunnen bijvoorbeeld een groot effect hebben op
nitraatuitspoeling (Velthof en Hummelink, 2012). Als gevolg daarvan
zullen ook bodemoverschotten en stikstofuitspoeling variëren.
De uiteindelijke nitraatconcentratie ondervindt bovendien invloed van
het neerslagoverschot en van grondwaterstandveranderingen (Boumans
et al., 2005; Fraters et al., 2005; Zwart et al., 2009; Zwart et al., 2010;
Zwart et al., 2011). Ook veranderingen in deelnemende bedrijven aan
de steekproef kunnen van invloed zijn, doordat de grondsoort en
grondwaterstand per bedrijf verschillen (Boumans et al., 1989).
In dit rapport worden de gemeten nitraatconcentraties gerapporteerd,
maar om onderscheid te kunnen maken tussen effecten van het
landbouwbeleid en omgevingsfactoren is voor de Zandregio een
statistische methode ontwikkeld om de gemeten nitraatconcentratie te
standaardiseren voor de invloed van weerseffecten, grondwaterstand en
veranderingen in de steekproef (Boumans en Fraters, 2011). Hierbij is de
relatieve indamping gebruikt als maat voor het effect van jaarlijkse
schommelingen in het neerslagoverschot. Naarmate de indamping groter
en de grondwaterstand dieper is, zal de nitraatconcentratie hoger zijn –
indien de overige factoren niet veranderen. Voor een verdere uitleg van
de methode wordt verwezen naar Hooijboer et al. (2013; zie Bijlage 6).
De methode is in 2016 verbeterd door gebruik van meer gedetailleerde
neerslag- en verdampingsgegevens, door het gebruik van zomer- en
wintermetingen en door rekening te houden met de bemonsteringsmaand
(Boumans en Fraters, 2017). De indicator voor het neerslagoverschot is
berekend met SWAP (Van Dam et al., 2008). De methode neemt niet alle
processen die van invloed zijn op de nitraatconcentratie in beschouwing
en werkt met correlaties. Deze verbeterde methode is ook geschikt om de
nitraatconcentraties in de Kleiregio te standaardiseren.
De in dit rapport gepresenteerde gestandaardiseerde nitraatconcentraties
zijn in lijn met die in de rapportages over 2017 en eerder. Ze wijken
echter iets af van de cijfers gepresenteerd in het rapport van vorig jaar
(Lukács et al., 2020), doordat bij de berekening van de indicator voor het
neerslagoverschot in 2020 een afwijkende methodiek bleek te zijn
gebruikt. Dit is in de voorliggende rapportage weer hersteld.
Pagina 25 van 134

RIVM-rapport 2021-0057

In paragraaf 4.2.2 is voor de gebieden Zand 230 en Zand 250 en de
Kleiregio de ontwikkeling van de gemeten nitraatconcentraties in het
uitspoelende water vergeleken met de gestandaardiseerde
nitraatconcentraties.
2.5

Aantal bedrijven in 2019

2.5.1

Aantal bedrijven landbouwpraktijk
Het derogatiemeetnet is een vast meetnet. Toch valt er jaarlijks een aantal
bedrijven af, doordat bedrijven niet langer deelnemen aan het LMM of
geen derogatie meer verkrijgen of aanvragen. Het kan ook zo zijn dat de
bedrijfsvoering niet wordt gerapporteerd omdat de dataverzameling over
nutriëntenstromen onvolledig in beeld kon worden gebracht. Onvolledige
nutriëntenstromen kunnen veroorzaakt worden doordat dieren van derden
op het bedrijf aanwezig zijn, waardoor de gegevens van aan- en afvoer
van voer, dieren en mest per definitie niet volledig zijn, of omdat er op een
andere manier onwaarschijnlijke waarden zijn geconstateerd in de
registratie van aan- en/of afvoer. De waterkwaliteit is dan wel
bemonsterd.
Van de driehonderd geplande bedrijven is op 297 bedrijven de
landbouwpraktijk succesvol vastgelegd (Tabel 2.2). Van deze
297 bedrijven hebben er 295 daadwerkelijk gebruikgemaakt van
derogatie. Van de 295 bedrijven die gebruik maakten van derogatie zijn
van 286 bedrijven de nutriëntenstromen volledig. Van deze 286
bedrijven zijn 6 bedrijven buiten beschouwing gelaten vanwege hun
deelname aan de BES-pilot. Per saldo zijn er 279 bedrijven waarvan de
resultaten in deze derogatierapportage worden gepresenteerd. Ten
opzichte van 2018 zijn 21 bedrijven afgevallen voor het
derogatiemeetnet. Deze bedrijven zijn daarom vervangen.

Pagina 26 van 134

RIVM-rapport 2021-0057

Tabel 2.2 Gepland en gerealiseerd aantal melkvee- en overige graslandbedrijven
per regio in 2019, landbouwpraktijk

Bedrijfs- Opzet/realisatie
Zand
type
250 230
Melkvee
Gepland
140
Gerealiseerd:
- waarvan uitgewerkt
43
96
- waarvan derogatie
43
96
- waarvan
43
94
nutriëntenstromen volledig
- waarvan geen BES-pilot
43
93
en nutriëntenstromen
volledig
Overige
Gepland
20
grasland- Gerealiseerd:
3
16
bedrijven - waarvan uitgewerkt
3
16
- waarvan derogatie
- waarvan
3
11
nutriëntenstromen volledig
- waarvan geen BES-pilot
3
11
en nutriëntenstromen
volledig
Totaal
Gepland
160
Gerealiseerd:
- waarvan uitgewerkt
46 112
- waarvan derogatie
46 112
- waarvan
46 105
nutriëntenstromen volledig
- waarvan geen BES-pilot
46 104
en nutriëntenstromen
volledig

Löss

Klei

Veen Totaal

18

54

54

266

17
17
16

54
54
53

52
50
49

262
260
255

16

50

47

249

2

6

6

34

3
3
3

6
6
6

7
7
7

35
35
30

3

6

7

30

20

60

60

300

20
20
19

60
60
59

59
57
56

297
295
285

19

56

54

279

In de verschillende delen van dit rapport wordt gerapporteerd over de
landbouwpraktijk op basis van de volgende aantallen bedrijven:
• De beschrijving van algemene bedrijfskenmerken (zie paragraaf
2.7) betreft alle uitgewerkte bedrijven in het BIN 2019 die
gebruikmaakten van de derogatie (295 (zie Tabel 2.2.).
• De beschrijving van landbouwpraktijk 2019 (zie paragraaf 3.1)
betreft alle bedrijven waarvan de nutriëntenstromen in het BIN
volledig in beeld konden worden gebracht en die niet aan de
BES-pilot deelnamen (279 (zie Tabel 2.2)).
• De vergelijking van de landbouwpraktijk voor de jaren 2006 tot
en met 2019 (zie paragraaf 4.1) betreft alle bedrijven die in de
respectievelijke jaren aan het derogatiemeetnet deelnamen. Per
jaar varieert het aantal (zie Bijlage 4, Tabel B4.2A).
2.5.2

Aantal bedrijven waterkwaliteit
In 2019 is op 300 bedrijven de waterkwaliteit bemonsterd (zie
Tabel 2.3). Van deze bedrijven maakten in 2019 280 bedrijven deel uit
van het derogatiemeetnet. Dit verschil van 20 bedrijven wordt
veroorzaakt door wisselingen in het derogatiemeetnet. Daardoor zijn er
bedrijven bemonsterd die later zijn afgevallen voor 2019. De afgevallen
bedrijven worden wel gebruikt bij de trends in waterkwaliteit. Van de
Pagina 27 van 134

RIVM-rapport 2021-0057

280 bedrijven uit het derogatiemeetnet die zijn bemonsterd hebben drie
bedrijven geen derogatie gebruikt en zes bedrijven waren ook
deelnemer aan de BES-pilot en worden daarom buiten beschouwing
gelaten. Van de aldus resterende 271 bemonsterde bedrijven worden de
resultaten van de waterkwaliteitsbemonstering hier gepresenteerd.
Tabel 2.3 Gepland en gerealiseerd aantal melkvee- en overige graslandbedrijven
per regio in 2019, waterkwaliteit

Bedrijfs Opzet/realisatie
-type
Melkvee Gepland
Gerealiseerd:
- bemonsterd
- derogatiemeetnet
20191
- gebruikt derogatie2
Overige Gepland
grasland- Gerealiseerd:
bedrijven - bemonsterd
- derogatiemeetnet
20191
- gebruikt derogatie2
Totaal
Gepland
Gerealiseerd:
- bemonsterd
- derogatiemeetnet
20191
- gebruikt derogatie2

Zand
250 230
140

Löss

Klei

17

52

52

261

46

95

18

54

50

263

42

91

18

47

46

244

42

90

18
3

44
8

42
8

236
39

2

17

2

6

10

37

2
2

16
15
160

2
2
20

6
6
60

10
10
60

36
35
300

20

Veen Totaal

48

112

20

60

60

300

44

107

20

53

56

280

44

105

20

50

52

271

Bedrijven worden vaak bemonsterd vóór de samenstelling van het derogatiemeetnet (na
afvallen van bedrijven) bekend is. De bedrijven die afvallen, worden wel gebruikt in de
bepaling van de trend.
2
Exclusief bedrijven die aan BES-pilot deelnamen
1

Voor de waterkwaliteit wordt gerapporteerd over de volgende aantallen
bedrijven:
• De beschrijving van de waterkwaliteit van meetjaar 2019 (zie
paragraaf 3.2) betreft de bedrijven waarop in 2019 de
waterkwaliteit is bemonsterd en die in 2019 derogatie hebben
verkregen, uitgezonderd de bedrijven die aan de BES-pilot
meededen (271 (zie Tabel 2.3)).
• De beschrijving van de waterkwaliteit van meetjaar 2020 (zie
paragraaf 3.2.4) betreft alle bedrijven uit het derogatiemeetnet
2019 (zonder bedrijven uit de Lössregio) waar de waterkwaliteit
is bemonsterd in meetjaar 2020, uitgezonderd de bedrijven die in
2020 aan de BES-pilot meededen (274 (zie Tabel 2.5)).
• De ontwikkeling van de waterkwaliteit voor de jaren 2007 tot en
met 2020 (zie paragraaf 4.2.1) betreft alle bedrijven die in het
landbouwpraktijkjaar voorafgaande aan het betreffende meetjaar
deelnamen aan het derogatiemeetnet en die derogatie hebben
verkregen. Per jaar varieert het aantal (zie Tabel 2.4). Voor de
BES-bedrijven geldt dat hun waterkwaliteitsgegevens
uitgezonderd zijn van de trendlijn vanaf het jaar dat ze aan de

Pagina 28 van 134

RIVM-rapport 2021-0057

BES-pilot meedoen, ondanks dat ze in die jaren nog wel
derogatie hebben verkregen.
De bedrijven worden afhankelijk van de grondsoortregio bemonsterd op
uitspoeling (grondwater, drainwater of bodemvocht) en zo mogelijk op
slootwater (zie Tabel 2.4, Tabel 2.5 en Bijlage 3).
Tabel 2.4 Aantal bedrijven per jaar dat is gebruikt voor het bepalen van trends
in waterkwaliteit; deze bedrijven hebben derogatie verkregen voorafgaand aan
het bemonsterde jaar

Jaar

2007
2008
2009
2010
2011
2012
2013
2014
2015
2016
2017
2018
2019
20201
1

Aantal bedrijven
uitspoeling
271
274
277
273
273
276
297
288
288
295
296
287
289
271

Aantal bedrijven
slootwater
141
142
146
145
145
143
156
145
146
147
150
147
143
143

Uitgezonderd de derogatiebedrijven in Lössregio. Gegevens van het najaar 2020 zijn nog

niet beschikbaar.

Tabel 2.5 Aantal bemonsterde en gerapporteerde bedrijven per regio voor 2019
en 2020, en de bemonsteringsfrequentie van de uitspoelings- en
slootwaterrondes; tussen haakjes is de geplande bemonsteringsfrequentie
weergegeven

Jaar

Zand
250
230
44
105

Löss

Klei

Veen Totaal

2019 # bedrijven
20
50
52
# bedrijven
44
105
20
50
52
uitspoeling
# rondes uitspoeling
1,0 (1) 1,0 (1) 1,0 (1) 2,5 (2-4)1 1,0 (1)
# bedrijven slootwater
11
20
49
51
# rondes slootwater
3,5 (4) 3,9 (4)
3,5 (4) 3,4 (4)
2020 # bedrijven
46
113
-2
57
58
# bedrijven
46
113
57
57
uitspoeling
# rondes uitspoeling
1,0 (1) 1,0 (1)
3,1 (2-4) 1,0 (1)
# bedrijven slootwater
12
21
56
57
# rondes slootwater
4,0 (4) 4,0 (4)
3,9 (4) 3,9 (4)

1
In de Kleiregio wordt maximaal tweemaal het grondwater en afhankelijk van het type
bedrijf, maximaal viermaal het drainwater bemonsterd. Het gemiddeld totaal aantal
bemonsteringen zal daarom altijd tussen de twee en de vier komen, afhankelijk van de
verhouding bedrijven met grondwater of drainwaterbemonsteringen.
2
De gegevens van de derogatiebedrijven van de Lössregio van het najaar 2020 zijn nog
niet beschikbaar bij het samenstellen van dit rapport.

Pagina 29 van 134

271
271
131
274
273
145

RIVM-rapport 2021-0057

2.6

Representativiteit van de steekproef
Van 295 bedrijven uit het derogatiemeetnet is bekend dat aan hen in
2019 derogatie is verleend. Deze bedrijven hebben een gezamenlijk
areaal van 18.900 hectare (2,4 procent van het Nederlandse
landbouwareaal op graslandbedrijven, Tabel 2.6). De steekproef is
representatief voor 90 procent van de bedrijven en voor 98 procent van
het areaal van alle bedrijven die zich in 2019 hebben aangemeld voor
derogatie en die voldeden aan de LMM-selectiecriteria (zie Bijlage 1).
Bedrijven buiten de populatie waaruit de steekproef genomen is, en die
zich wel hebben aangemeld voor derogatie, zijn vooral overige
graslandbedrijven met een omvang van minder dan 25.000 SO
(Standaard Output).
In paragraaf 2.1 is aangegeven dat met ingang van 2014 de Zandregio
is onderverdeeld in de gebieden Zand 250 en Zand 230. Hoewel in de
bedrijfskeuzeplanning geen rekening is gehouden met deze
onderverdeling, blijkt uit Tabel 2.6 dat de representativiteit van de
bedrijven in de beide Zandregio’s niet in het geding is. In de beide
gebieden is in 2019 namelijk respectievelijk 3,1 en 2,3 procent van het
areaal, dat onder de derogatie valt, in de steekproef opgenomen. Voor
het gehele derogatiemeetnet ligt dat percentage op 2,4 procent.
Verder is de verhouding tussen het bemonsterde en het aanwezige
areaal bij melkveebedrijven in alle regio’s groter dan bij de overige
graslandbedrijven. Dit wordt veroorzaakt doordat het aantal gewenste
steekproefbedrijven per bedrijfstype bij de selectie en werving is
afgeleid van het aandeel in de totale oppervlakte cultuurgrond. De
gekozen overige graslandbedrijven zijn qua oppervlakte cultuurgrond
gemiddeld genomen wat kleiner dan de melkveebedrijven.
De Lössregio is relatief klein en hierin liggen ten opzichte van de grotere
regio’s maar weinig bedrijven. Omdat een minimum aantal waarnemingen
per regio is vereist, zit een relatief groot aandeel van het bemonsterde
areaal van de Lössregio (23 procent) in het derogatiemeetnet.

Pagina 30 van 134

RIVM-rapport 2021-0057

Tabel 2.6 Oppervlakte cultuurgrond (in ha) in het derogatiemeetnet ten opzichte
van de totale oppervlakte cultuurgrond van bedrijven met derogatie in 2019 in
de steekproefpopulatie, volgens de Landbouwtelling 2019

Regio Bedrijfstype

Zand
250
Zand
230
Löss

Klei

Veen

Alle

Melkveebedrijven
Overige graslandbedr.
Totaal
Melkveebedrijven
Overige graslandbedr.
Totaal
Melkveebedrijven
Overige graslandbedr.
Totaal
Melkveebedrijven
Overige graslandbedr.
Totaal
Melkveebedrijven
Overige graslandbedr.
Totaal
Melkveebedrijven
Overige graslandbedr.
Totaal

Steekproefpopulatie1

Areaal (ha)
111.052
8.771
119.823
218.779
31.057
249.836
4.015
483
4.498
246.940
22.972
269.912
137.531
14.321
151.852
718.317
77.604
795.921

Derogatiemeetnet

Areaal
% van areaal
(ha) steekproefpopulatie
3.585
3,2
104
1,2
3.690
3,1
5.215
2,4
437
1,4
5.652
2,3
966
24
78
16
1.043
23
4.232
1,7
176
0,8
4.408
1,6
3.797
2,8
309
2,2
4.107
2,7
17.795
2,5
1.105
1,4
18.900
2,4

1
Schatting op basis van Landbouwtelling 2019 van het Centraal Bureau voor de Statistiek
(CBS) (bewerking Wageningen Economic Research). Voor de afbakening van de
steekproefpopulatie wordt verwezen naar Bijlage 1.

2.7

Beschrijving van de bedrijven in de steekproef
De 295 bedrijven die derogatie hebben gebruikt, hebben gemiddeld
54 hectare cultuurgrond, waarvan 87 procent grasland. De veebezetting
bedraagt 2,4 fosfaat-GVE (Groot Vee Eenheid voor fosfaat) per hectare
(zie Tabel 2.7). Ter vergelijking zijn de gegevens opgenomen van
bedrijven uit de Landbouwtelling 2019 voor zover deze bedrijven in de
steekproefpopulatie zitten (zie Bijlage 1).
De vergelijking van de structuurkenmerken van de populatie bedrijven
in het derogatiemeetnet met de Landbouwtelling (zie Tabel 2.7) geeft
aan dat de bedrijven in het derogatiemeetnet gemiddeld 5 procent meer
cultuurgrond in gebruik hebben dan de populatie. Omdat de gemiddelde
veebezetting van graasdieren in fosfaat-GVE per hectare op de bedrijven
in het derogatiemeetnet ongeveer 8 procent lager is, komt op deze
bedrijven gemiddeld ongeveer 4 procent minder vee voor dan op de
populatiebedrijven.
Dit jaar is door middel van weging op de stratificatievariabelen een
betere aansluiting van het meetnet bij de bedrijven in de
Landbouwtelling gerealiseerd. Voor meer informatie zie Bijlage 6.

Pagina 31 van 134

RIVM-rapport 2021-0057

Tabel 2.7 Beschrijving van een aantal algemene bedrijfskarakteristieken in 2019
van de bedrijven in het derogatiemeetnet (DM) in vergelijking met het
gemiddelde van de steekproefpopulatie (Landbouwtelling, hier afgekort tot LBT)

Bedrijfskarakteristiek1 Populatie

Zand
Löss Klei Veen Totaal
250 230
Aantal bedrijven DM
46 112
20
60
57
295
DM
Oppervlakte grasland (ha)
52
35
37
54
51
46
DM
53
35
37
52
49
45
LBT
Oppervlakte snijmais (ha)
8,7 6,6
6,6
5,4
3,2
6,1
DM
7,7 6,0
5,5
4,7
3,8
5,4
LBT
Oppervlakte overig
2,6 1,2
2,2
1,5
1,6
1,4
DM
bouwland (ha)
0,6 0,5
1,5
0,9
0,3
0,6
LBT
Oppervlakte cultuurgrond
64
43
46
60
56
54
DM
totaal (ha)
61
42
44
58
54
51
LBT
Percentage grasland (%)
85
84
84
90
94
88
DM
86
84
81
89
91
87
LBT
Oppervlakte
1,4 1,1
0,7
4,3
1,0
2,1
DM
natuurterrein (ha)
0,2 0,1
0,0
0,2
0,1
0,1
LBT
Veebezetting graasdieren
2,0 2,4
2,2
2,1
2,2
2,2
DM
(fosfaat-GVE/ha) 2
2,1 2,6
2,5
2,3
2,1
2,4
LBT
Percentage bedrijven met
1,9 9,2
0,0
2,6
7,1
5,8
DM
staldieren (%)
2,1 2,6
2,5
2,3
2,1
2,4
LBT
Specificatie veebezetting Derogatiemeetnet (fosfaat-GVE/ha)2
Melkvee (incl. jongvee)
DM
2,0 2,3
2,1
2,0
2,0
2,1
(fosfaat-GVE/ha)2
Overige graasdieren
DM
0,0 0,1
0,1
0,1
0,2
0,1
(fosfaat-GVE/ha)2
Totaal staldieren
DM
0,1 0,4
0,0
0,2
0,1
0,2
(fosfaat-GVE/ha)2
Totaal alle dieren
DM
2,1 2,8
2,2
2,3
2,3
2,4
(fosfaat-GVE/ha)2
Bron: CBS-Landbouwtelling 2019, bewerking Wageningen Economic Research en BIN.
1
Oppervlakten zijn weergegeven in hectares cultuurgrond, natuurareaal is niet meegeteld.
2
Fosfaat-GVE = fosfaatproductie per Groot Vee Eenheid, dit is een vergelijkingsstandaard
voor dieraantallen gebaseerd op de forfaitaire fosfaatproductie conform LNV (2000)
(forfaitaire fosfaatproductie van 1 melkkoe = 1 fosfaat-GVE).

Om na te gaan in hoeverre een aantal bedrijfskenmerken van
melkveebedrijven in het derogatiemeetnet afwijkt van andere
melkveebedrijven is gebruikgemaakt van het gewogen gemiddelde van
de landelijke steekproef voor het Nederlandse deel van het Farm
Accountancy Data Network van de Europese Commissie (FADN),
aangezien dit vergelijkingsmateriaal niet voorhanden is in de
Landbouwtelling. Uit de vergelijking blijkt (zie Tabel 2.8) dat de
melkveebedrijven in het derogatiemeetnet gemiddeld zo’n 50.000 kg
melk meer produceren. Als wordt gekeken naar de regio’s, dan hebben
Zand 250 en Veen een hogere melkproductie per bedrijf in vergelijking
met de landelijke gemiddelden. In Zand 230 is de melkproductie per
bedrijf op melkveebedrijven in het derogatiemeetnet vrijwel gelijk en in
de Kleiregio ligt deze wat lager. Voor de Lössregio kon deze vergelijking
niet worden gemaakt, omdat het aantal bedrijven in het FADN daarvoor
te gering is.

Pagina 32 van 134

RIVM-rapport 2021-0057

De gemiddelde meetmelkproductie per hectare voedergewas op de
melkveebedrijven in het derogatiemeetnet ligt met 17.800 kg iets onder
het landelijk gemiddelde van 18.200 kg op basis van FADN.
Melkveebedrijven in het derogatiemeetnet in de regio’s Zand 250 en Veen
produceren gemiddeld genomen meer meetmelk per hectare dan FADN,
terwijl dat in de regio’s Zand 230 en Klei net andersom is. Ook komen er
verschillen voor in de beweidingskenmerken. Vooral in de regio’s Zand 250
en Klei blijken de bedrijven in de derogatiemonitor meer beweiding toe te
passen dan in de landelijke steekproef.
Tabel 2.8 Gemiddelde melkproductie en beweiding in 2019 op de
melkveebedrijven in het derogatiemeetnet (DM) in vergelijking met het gewogen
gemiddelde van melkveebedrijven in de landelijke steekproef (FADN)

Bedrijfskarakteristiek Populatie
Aantal bedrijven in DM
kg FPCM1/bedrijf
(x1.000 kg)
kg FPCM1/ha
voedergewas
kg FPCM1/melkkoe
Percentage bedrijven
met beweiding mei-okt
Percentage bedrijven
met beweiding mei-juni
Percentage bedrijven
met beweiding juli-aug
Percentage bedrijven
met beweiding sep-okt

DM
DM
FADN
DM
FADN
DM
FADN
DM
FADN
DM
FADN
DM
FADN
DM
FADN

Zand
Löss
Klei
Veen Totaal
250
230
43
96
17
54
50
260
1.070
952
872
1.105 1.012 1.027
1.004
951
1.149
866
976
16.700 19.700 17.600 16.700 17.500 17.800
15.900 20.500
18.100 16.400 18.200
9.700 9.800 9.800 9.200 9.300 9.500
9.600 9.700
9.600 8.800 9.500
90
84
88
90
89
88
85
81
84
91
84
90
84
88
90
89
88
85
81
84
91
84
90
82
88
90
89
87
85
77
84
91
83
86
79
88
86
84
83
82
75
77
85
79

1
FPCM = Fat and Protein Corrected Milk; dit is een vergelijkingsstandaard voor melk met
verschillende vet- en eiwitgehalten (1 kg melk met 4,00% vet en 3,32% eiwit = 1 kg
FPCM).

2.8

Kenmerken van op waterkwaliteit bemonsterde bedrijven
De bemonsterde bedrijven liggen verspreid over de vier grondsoortregio’s
(zie Tabel 2.9). Deze grondsoortregio’s zijn weer verder onderverdeeld in
beleidsgebieden (zie Bijlage B1.6). In Tabel 2.9 is onderscheid gemaakt
tussen melkveebedrijven en overige graslandbedrijven.

Pagina 33 van 134

RIVM-rapport 2021-0057

Tabel 2.9 Verdeling van de 280 graslandbedrijven die in 2019 deelnamen aan de
waterbemonstering en die in dat jaar zijn geselecteerd voor het
derogatiemeetnet, over de grondsoortregio’s en de beleidsgebieden

LMM grondsoortregio’s Melkvee
en de beleidsgebieden

Overige
graslandbedrijven

Totaal

Zand 250
• Zand noord
• Zand west

42
42
-

2
2
-

44
44
-

Zand 230
• Zand midden
• Zand zuid

91
71
20

16
11
5

110
82
25

Kleiregio
• Zeeklei noord
• Zeeklei centraal
• Zeeklei zuidwest
• Rivierklei

47
17
9
4
17

6
2
4

53
19
9
4
21

Veenregio
• Veenweide west
• Veenweide noord

46
25
21

10
3
7

56
28
28

Lössregio

18

2

20

Binnen een regio komen ook andere grondsoorten voor dan de grondsoort
waarnaar de regio is vernoemd (zie Tabel 2.10 en Tabel 2.11).
De Lössregio omvat voornamelijk goed ontwaterende gronden en de
Veenregio vooral slecht ontwaterende gronden. In de Zandregio liggen
veelal goed ontwaterende gronden, maar de derogatiebedrijven liggen
op relatief minder goed ontwaterende gronden in de Zandregio. Van
oorsprong werden de beste gronden (goede ontwateringstoestand en
nutriëntenstatus) gebruikt voor akkerbouw, terwijl de mindere (onder
andere nattere) gronden voor melkvee werden gebruikt. Daarnaast
hebben de droogste gronden in de Zandregio vaak geen agrarische
functie. Hierdoor worden in het derogatiemeetnet vooral de wat nattere
zandgronden gerepresenteerd.
In Zand 230 hebben de bedrijven gemiddeld gezien een hoger aandeel
zandgrond (88 procent) dan de bedrijven in Zand 250 (78 procent). Ook
liggen de bedrijven in Zand 230 gemiddeld meer op kleigrond. De
bedrijven in Zand 250 liggen juist wat meer op veengrond en moerige
grond. De bedrijven in Zand 230 hebben zowel meer goed ontwaterende
gronden als slecht ontwaterende gronden, in vergelijking met bedrijven in
Zand 250. De bedrijven in Zand 250 hebben juist vaker matig
ontwaterende gronden ten opzichte van de bedrijven in Zand 230.
De verschillen in bodemtype en ontwateringsklasse tussen 2019 en de
voorlopige cijfers voor 2020 zijn beperkt (zie Tabel 2.10 en Tabel 2.11).
Verschillen zijn te wijten aan wisseling van bedrijven in het meetnet. Voor
Pagina 34 van 134

RIVM-rapport 2021-0057

2020 zijn de cijfers voorlopig, omdat bij het verschijnen van dit rapport
nog niet bekend is welke bedrijven gebruik van derogatie hebben
gemaakt.
Tabel 2.10 Bodemtype en ontwateringsklasse (in percentages) per regio op
derogatiebedrijven bemonsterd in 2019

Regio

Zand
Zand 250
78
Zand 230
88
Lössregio
2
Kleiregio
6
Veenregio
23

Bodemtypen
Löss
Klei
0
2
0
8
74
24
0
92
0
16

Veen
20
4
0
2
61

Ontwateringsklasse1
Slecht Matig
Goed
40
56
4
43
43
14
0
3
97
49
47
4
94
6
0

1
De ontwateringsklassen zijn gekoppeld aan de grondwatertrappen. De klasse ‘van nature
slecht ontwaterend’ omvat de Gt I tot en met Gt IV, de klasse ‘matig ontwaterend’ omvat
de Gt V, V* en VI, en de klasse ‘goed ontwaterend’ omvat de Gt VII en Gt VIII.

Tabel 2.11 Bodemtype en ontwateringsklasse (in percentages) per regio op
bedrijven uit het derogatiemeetnet bemonsterd in 2020

Regio

Zand-250
Zand-230
Lössregio
Kleiregio
Veenregio

Zand
77
87
5
23

Bodemtypen
Löss
Klei
0
2
0
9
0
93
0
18

Veen
21
4
2
59

Ontwateringsklasse1
Slecht Matig
Goed
41
55
4
45
42
13
48
49
3
93
7
0

1
De ontwateringsklassen zijn gekoppeld aan de grondwatertrappen. De klasse ‘van nature
slecht ontwaterend’ omvat de Gt I tot en met Gt IV, de klasse ‘matig ontwaterend’ omvat
de Gt V, V* en VI, en de klasse ‘goed ontwaterend’ omvat de Gt VII en Gt VIII.
* Gegevens uit de Lössregio waren nog niet beschikbaar bij het opstellen van deze
rapportage.

Pagina 35 van 134

RIVM-rapport 2021-0057

Pagina 36 van 134

RIVM-rapport 2021-0057

3

Resultaten

3.1

Landbouwkarakteristieken

3.1.1

Stikstofgebruik via dierlijke mest
Het gebruik aan stikstof uit dierlijke mest lag op de bedrijven in het
derogatiemeetnet in 2019 op gemiddeld 230 kg per hectare (inclusief
stikstof in mest die tijdens de beweiding wordt uitgescheiden, zie
Tabel 3.1). In de Lössregio werd gemiddeld de minste stikstof uit
dierlijke mest gebruikt: 206 kg per hectare. In de Veenregio was het
stikstofgebruik in 2019 het hoogst: 244 kg stikstof per hectare. Op
bouwland (voornamelijk snijmais) werd in alle regio’s minder stikstof uit
dierlijke mest aangewend dan op grasland. De bedrijven in het
derogatiemeetnet voerden zowel dierlijke mest aan als af. Omdat de
mestproductie gemiddeld hoger lag dan het toegestane gebruik qua
stikstof of fosfaat, was de afvoer van mest gemiddeld hoger dan de
aanvoer (inclusief de voorraadmutatie). Dit gold voor alle regio’s (zie
Tabel 3.1).
Tabel 3.1 Gemiddeld stikstofgebruik uit dierlijke mest per regio (kg N/ha) in
2019 op bedrijven in het derogatiemeetnet

Omschrijving

Aantal bedrijven
Op bedrijf geproduceerd1
+ aanvoer
+ voorraadmutatie2
– afvoer
Totaal gebruik op bedrijf
Gebruik op bouwland3,4
Gebruik op grasland3,5

Zand
250
230
46
104
249
297
11
6
-1
-5
29
75
230
223
170
176
242
233

Löss

Klei

Veen Totaal

19
254
4
1
53
206
172
214

56
262
10
-1
42
229
201
233

54
270
8
-1
32
244
188
249

279
271
8
-2
48
230
183
238

Berekend op basis van melkveebedrijven die zelf hebben aangegeven gebruik te maken
van de Handreiking bedrijfsspecifieke excretie melkvee (N=162) met uitzondering van
melkveebedrijven die gebruikmaken van forfaitaire normen (N=117) (zie Bijlage 2).
2
Een negatieve voorraadmutatie is een voorraadtoename.
3
Het gemiddelde gebruik op grasland en bouwland is gebaseerd op respectievelijk
269 bedrijven en 203 bedrijven in plaats van 279 bedrijven, omdat de allocatie van
meststoffen aan bouwland op 10 bedrijven niet binnen de waarschijnlijkheidsgrenzen lag
en omdat 66 bedrijven geen bouwland hadden.
4
Het gebruik op bouwland wordt door de ondernemer zelf opgegeven.
5
Het gebruik op grasland is berekend uit het totale gebruik minus het gebruik op
bouwland.
1

Het gebruik van dierlijke mest was in 2019 lager dan in de voorgaande
jaren (zie Bijlage 4, Tabel B4.2). Bedrijven in Zand 230 en de Lössregio
mogen op hun veen- en kleigronden 250 kg stikstof per hectare
gebruiken, wat het gemiddeld gebruik boven de 230 kg per hectare kan
doen uitstijgen. Opgemerkt moet worden dat het LMM nadrukkelijk niet
geschikt is om te toetsen of aan de wettelijke bemestingsvoorwaarden
wordt voldaan (zie ook paragraaf 2.1).
Op bedrijven in Zand 230 werd 48 kg meer stikstof per hectare in
dierlijke mest geproduceerd dan op bedrijven in Zand 250. Ook werd
meer stikstof afgevoerd, waardoor het gebruik van stikstof uit dierlijke
Pagina 37 van 134

RIVM-rapport 2021-0057

mest 7 kg per hectare lager lag in Zand 230 ten opzichte van Zand 250.
Ongeveer 18 procent van de meetnetbedrijven voerde geen dierlijke
mest aan of af (zie Tabel 3.2). Op 17 procent van de bedrijven werd
dierlijke mest aangevoerd, maar niet afgevoerd. Deze ondernemers
hebben vermoedelijk dierlijke mest aangevoerd, omdat dit economisch
voordeel gaf in vergelijking met kunstmest. Dat kan ook gelden voor de
ondernemers die zowel dierlijke mest aanvoerden als afvoerden
(10 procent). Het deel van de bedrijven in het derogatiemeetnet dat
alleen mest afvoerde lag op 55 procent.
Tabel 3.2 Gemiddeld percentage van bedrijven in het derogatiemeetnet dat
dierlijke mest aanvoerde en/of afvoerde in 2019

Omschrijving

Geen aan- en afvoer
Alleen afvoer
Alleen aanvoer
Zowel aan- als afvoer
3.1.2

Zand
250
230
28
9
28
72
21
14
23
5

Löss

Klei

17
63
10
9

19
56
16
9

Veen Totaal
26
40
24
9

18
55
17
10

Stikstof- en fosfaatgebruik in vergelijking met de gebruiksnormen voor
stikstof en fosfaat
Het berekende totale gebruik van (werkzame) stikstof op bedrijven in
het derogatiemeetnet in 2019 was gemiddeld in alle regio’s lager dan de
stikstofgebruiksnorm (zie Tabel 3.3). Gemiddeld hebben de
meetnetbedrijven 43 kg per hectare minder stikstof bemest dan dat er
op basis van de stikstofgebruiksnorm mogelijk is. Vooral het gebruik van
dierlijke mest is gedaald ten opzichte van 2018 (zie ook Tabel B4.3).
Tabel 3.3 Gemiddeld stikstofgebruik uit meststoffen (kg werkzame N/ha)1 op
bedrijven in het derogatiemeetnet in 2019

Omschrijving

Post

Zand Löss Klei Veen Totaal
250 230
46 104 19 56 54
279
48 49 46 48 49
49

Aantal bedrijven
Gemiddelde wettelijke werkingscoëfficiënt
dierlijke mest (%)1
110 108 95 108
Gebruik werkzame Dierlijke mest
stikstof in:
0
0
0
Overige organische mest 0
107 117 100 152
Kunstmest
217 225 195 260
Totaal gemiddeld
244 248 247 325
Stikstofgebruiksnorm
118 118 113 154
Gebruik werkzame stikstof op bouwland2,3
144 135 121 162
Gebruiksnorm bouwland2
2,4
237 252 214 272
Gebruik werkzame stikstof op grasland
266 273 275 345
Gebruiksnorm grasland2

120
0
110
230
280
120
151
240
292

111
0
126
236
279
128
146
254
301

1
Berekend volgens de wettelijk geldende werkingscoëfficiënten (zie Bijlage 2). 2 Het gemiddelde
gebruik op grasland en bouwland is gebaseerd op respectievelijk 269 bedrijven en 203 bedrijven in
plaats van 279 bedrijven, omdat de allocatie van meststoffen aan bouwland op 10 bedrijven niet
binnen de waarschijnlijkheidsgrenzen lag en omdat 66 bedrijven geen bouwland hadden.
3
Het gebruik op bouwland wordt door de ondernemer zelf opgegeven.
4
Het gebruik op grasland is berekend uit het totale gebruik minus het gebruik op bouwland.

Het totale gebruik van fosfaat op bedrijven in het derogatiemeetnet in
2019 was gemiddeld lager dan de gemiddelde fosfaatgebruiksnorm van
84 kg per hectare (zie Tabel 3.4). Gemiddeld werd 73 kg fosfaat per
Pagina 38 van 134

RIVM-rapport 2021-0057

hectare toegediend, waarvan 72 kg per hectare via dierlijke mest. Met
ingang van 15 mei 2014 mag op derogatiebedrijven geen
fosfaatkunstmest meer worden gebruikt. Tabel 3.4 laat zien dat er in 2
regio’s toch sprake is van een beperkt fosfaatgebruik via kunstmest in
2019 (gemiddeld 1 kg per hectare). Dit heeft te maken met de indeling
van meststoffen in het LMM. Zo is bijvoorbeeld het gebruik van
mineralenconcentraat bij kunstmest ingedeeld.
Tabel 3.4 Gemiddeld fosfaatgebruik uit meststoffen (kg P2O5/ha) in 2019 op
bedrijven in het derogatiemeetnet

Omschrijving

Post

Zand Löss Klei Veen Totaal
250 230
46 104 19 56 54
279
Aantal bedrijven
74 66 65 73 78
72
Fosfaatgebruik in: Dierlijke mest
1
1
1
0
1
Overige organische mest 0
1
0
0
1
0
0
Kunstmest
75 67 66 75 78
73
Totaal gemiddeld
85 80 86 85 87
84
Fosfaatgebruiksnorm
60 57 62 65 60
60
Gebruik fosfaat op bouwland1,2
61 57 63 63 72
61
Gebruiksnorm bouwland1
78 69 67 75 80
75
Gebruik fosfaat op grasland1,3
1
90 86 92 88 89
88
Gebruiksnorm grasland

1
Het gemiddelde gebruik op grasland en bouwland is gebaseerd op respectievelijk
269 bedrijven en 203 bedrijven in plaats van 279 bedrijven, omdat de allocatie van meststoffen
aan bouwland op 10 bedrijven niet binnen de waarschijnlijkheidsgrenzen lag en omdat 66
bedrijven geen bouwland hadden.
2
Het gebruik op bouwland wordt door de ondernemer zelf opgegeven.
3
Het gebruik op grasland is berekend uit het totale gebruik minus het gebruik op bouwland.

3.1.3

Gewasopbrengsten
Op de meetnetbedrijven bedroeg in 2019 de geschatte droge
stofopbrengst aan snijmais gemiddeld 17.000 kg per hectare. Daarmee
werd gemiddeld 205 kg N en 30 kg P (70 kg P2O5) geoogst. In de
Kleiregio was de gemiddelde opbrengst het hoogst met 18.600 kg droge
stof per hectare, in de Veenregio was deze het laagst met 16.100 kg
droge stof per hectare (zie Tabel 3.5). Na een wat lagere droge
stofopbrengst van snijmais in 2018 als gevolg van droogte, is de droge
stofopbrengst in 2019 weer iets gestegen (zie ook Tabel B4.5).
De graslandopbrengst is in 2019 gestegen ten opzichte van het droge
jaar 2018 waarin lage droge stofopbrengsten op grasland werden
gerealiseerd, maar lag nog wel onder de gemiddelde droge
stofopbrengst in voorgaande jaren (zie ook Tabel B4.5). De berekende
graslandopbrengst in droge stof per hectare was gemiddeld 9.700 kg.
Door een hoger N-gehalte in gras dan in mais was de N-opbrengst per
hectare voor grasland hoger dan voor snijmais. Ook de P-opbrengst van
gras was met 32 kg per hectare hoger dan die van snijmais (30 kg per
hectare). De berekende droge stofopbrengsten op grasland kwamen in
2019 het hoogst uit in de Veenregio en het laagst in de regio Zand 250
(zie Tabel 3.5).

Pagina 39 van 134

RIVM-rapport 2021-0057

Tabel 3.5 Gemiddelde gewasopbrengst (kg ds, N, P en P2O5 per hectare) voor
snijmais (geschat) en grasland (berekend) in 2019 op bedrijven in het
derogatiemeetnet die voldoen aan de criteria voor toepassing van de
berekeningsmethode (Aarts et al., 2008)

Omschrijving

Zand
250
230
Opbrengsten snijmais
Aantal bedrijven
34
83
kg droge stof/ha 16.500 16.400
kg N/ha
199
205
kg P/ha
27
29
kg P2O5/ha
62
67
Opbrengsten grasland
Aantal bedrijven
37
90
kg droge stof/ha
9.100
9.400
kg N/ha
250
253
kg P/ha
29
30
kg P2O5/ha
66
69

3.1.4

Löss

Klei

Veen

Totaal

13
32
18.000 18.600
213
216
32
36
74
82

24
186
16.100 17.000
188
205
27
30
63
70

14
9.600
243
32
74

45
10.600
298
33
74

47
9.800
270
34
77

233
9.700
268
32
73

Nutriëntenoverschotten
Het berekende stikstofoverschot naar de bodem voor de bedrijven in het
derogatiemeetnet kwam in 2019 gemiddeld uit op 156 kg per hectare (zie
Tabel 3.6), een daling ten opzichte van het gemiddelde van eerdere jaren
(zie Tabel B4.6 in Bijlage 4). De berekende aanvoer (stikstof met onder
andere voer en mest) was in 2019 lager dan in 2018. De hogere aanvoer
in 2018 werd, als gevolg van droogte, veroorzaakt door een hoge aanvoer
van voer, vooral door een negatieve voorraadmutatie (afname van de
voervoorraad). De berekende afvoer (stikstof met dieren, melk, mest en
overig) lag in 2019 op een overeenkomstig niveau als in 2018. De variatie
in het stikstofoverschot op de bodembalans was aanzienlijk in 2019, ook
binnen elke grondsoortregio. De 25 procent bedrijven met het laagste
overschot realiseerden een overschot dat lager was dan 108 kg stikstof
per hectare, terwijl dat bij de 25 procent bedrijven met het hoogste
overschot meer dan 188 kg stikstof per hectare was (zie Tabel 3.6).

Pagina 40 van 134

RIVM-rapport 2021-0057

Tabel 3.6 Stikstofoverschot op de bodembalans (kg N/ha) in 2019 op bedrijven
in het derogatiemeetnet; gemiddelden en 25%- en 75%-kwartielwaarden per
regio

Omschrijving

Zand Löss Klei Veen Totaal
250 230
46 104 19 56 54
279
Aantal bedrijven
Kunstmest
107 117 100 152 110
126
Organische mest
10 6
5
11
8
9
Voer
173 251 198 180 175
199
Aanvoer bedrijf
Dieren
1
3
1
3
4
3
Overig
1
3
2
3
2
2
Totaal
292 380 307 348 298
339
Melk en andere dierlijke producten 87 97 87 85 84
89
Dieren
10 28 12 19 18
20
Organische
mest
28
76
52
42
33
48
Afvoer bedrijf
Overig
19 18 33 16 20
18
Totaal
143 218 184 162 156
175
149 162 123 187 143
164
Stikstofoverschot bedrijf gemiddeld
44 32 39 30 1181
50
+ Depositie, mineralisatie en biologische N-binding
2
52 58 46 61 57
58
– Gasvormige verliezen
140
136
116
156
204
156
Stikstofoverschot bodembalans gemiddeld3
25%-kwartiel
75%-kwartiel

Post

100 98 87 108 151
174 171 166 185 253

1
Door de aanname dat op veengrond meer stikstofmineralisatie uit organische stof plaatsvindt
(zie Bijlage 2)
2
Gasvormige verliezen uit stal en opslag, bij toediening en beweiding
3
Berekend conform beschreven berekeningsmethodiek (zie Bijlage 2)

Voor fosfaat was de berekende fosfaataanvoer in 2019 gemiddeld groter
dan de afvoer. Dat betekent dat het berekende overschot op de
bodembalans gemiddeld positief is, namelijk 4 kg per hectare (zie Tabel
3.7). Het fosfaatoverschot per hectare is gedaald ten opzichte van 2018,
toen het berekende overschot op de bodembalans vooral als gevolg van
droge weersomstandigheden 16 kg per hectare bedroeg. Het overschot
op de 25 procent bedrijven met het laagste fosfaatoverschot was -9 kg
per hectare of lager in 2019, terwijl dit bij de 25 procent bedrijven met
het hoogste overschot uitkwam op minimaal 14 kg per hectare.

Pagina 41 van 134

108
188

RIVM-rapport 2021-0057

Tabel 3.7 Fosfaatoverschot op de bodembalans (kg P2O5/ha) in 2019 op
bedrijven in het derogatiemeetnet; gemiddelden en 25%- en 75%kwartielwaarden per regio

Omschrijving

Post

Aantal bedrijven
Aanvoer bedrijf Kunstmest
Organische mest
Voer
Dieren
Overig
Totaal
Afvoer bedrijf
Melk en andere
dierlijke producten
Dieren
Organische mest
Overig
Totaal
Fosfaatoverschot bodembalans:
gemiddeld1
25%-kwartiel
75%-kwartiel
1

Zand
250 230
46 104
1
0
4
3
58
85
1
2
0
1
63
91
34
38

Löss

Klei

Veen Totaal

19
0
2
64
1
1
68
34

56
1
4
62
2
1
69
33

54
0
3
60
3
0
66
32

279
0
3
68
2
1
74
35

6
10
5
56
8

16
27
5
87
4

8
17
11
71
-2

11
15
5
65
4

12
12
6
61
5

12
17
5
70
4

-4
15

-10
15

-12
7

-9
12

-8
15

-9
14

Berekend conform beschreven berekeningsmethodiek (zie Bijlage 2)

3.2

Waterkwaliteit

3.2.1

Uitspoeling uit de wortelzone, gemeten in 2019 (NO3, N en P)
In alle regio’s, behalve in de Lössregio, was de nitraatconcentratie in
2019 gemiddeld lager dan de nitraatnorm van 50 mg/l (zie Tabel 3.8).
In de Lössregio was de gemiddelde nitraatconcentratie 59 mg/l.
Er is een duidelijk verschil in nitraatconcentratie in het uitspoelende
water uit de wortelzone tussen Zand 230 en Zand 250, respectievelijk
47 en 23 mg/l. Dit kan worden verklaard door het hogere aandeel
drogere bodems in de zuidelijke provincies (Zand 230). Ook komen er in
de noordelijke provincies (Zand 250) meer veengrond en moerige
gronden voor, waardoor de denitrificatie hoger is.
De gemiddelde nitraatconcentratie in de Veenregio was meer dan de helft
lager dan in de Kleiregio. De totaal-stikstofconcentratie, waar nitraat deel
van uitmaakt, was in de Veenregio echter vergelijkbaar met die in de
Kleiregio. Dit verschil wordt veroorzaakt door de hogere
ammoniumconcentraties in het grondwater in de Veenregio. De hogere
ammoniumconcentratie is waarschijnlijk het gevolg van de afbraak van
organische stof in veen waarbij stikstof vrijkomt in de vorm van
ammonium (Butterbach-Bahl en Gundersen, 2011, Van Beek et al.,
2004).
Het grondwater dat in contact staat of is geweest met nutriëntenrijke
veenlagen heeft vaak ook een hoge fosforconcentratie
(Van Beek et al., 2004). Deze nutriëntenrijke veenlagen kunnen deels
de oorzaak zijn van de gemeten hogere gemiddelde fosforconcentratie in
de Veen- en Kleiregio vergeleken met die in Zand 230 en Zand 250.
Pagina 42 van 134

RIVM-rapport 2021-0057

Daarbij komt dat fosfaationen gemakkelijk worden geadsorbeerd door
ijzer- en aluminium(hydr)oxiden en kleimineralen, vooral onder aerobe
(zuurstofrijke) omstandigheden, zoals voorkomend in de Zandregio,
waardoor het niet in het grondwater terecht komt. Ook slaat fosfaat
onder aerobe omstandigheden gemakkelijk neer in de vorm van (slecht
oplosbare) aluminium-, ijzer- en calciumfosfaten.
De zomer van 2018 is een uitzonderlijk droge zomer geweest en die
droogte heeft ook effecten op de uitspoeling en de
(nitraat)concentraties. Ook de zomer van 2019 was droger dan
gemiddeld, met grote lokale verschillen. Dit wordt behandeld in
paragraaf 4.2.3.
Tabel 3.8 Nutriëntenconcentratie (mg/l) in water dat uitspoelt uit de wortelzone
in 2019 op bedrijven in het derogatiemeetnet; gemiddelde concentraties per
regio en tussenhaakjes het percentage waarnemingen kleiner dan de
detectiegrens voor fosfor

Kenmerk
Zand 250 Zand 230
Löss
Klei
Veen
Aantal bedrijven
44
105
20
50
52
Nitraat (NO3)
23
47
59
44
16
Stikstof1 (N)
8,8
13
14
11
10
Fosfor2,3 (P)
0,22 (45) 0,1 (56) <dt (80) 0,33 (26) 0,37 (12)

Stikstof is gemeten als opgelost totaal-N. 2 Tussen haakjes staat het percentage van de
bedrijfsgemiddelde concentraties dat lager is dan de detectiegrens (dt). 3 Fosfor is
gemeten als opgelost totaal-P.
1

In de Veenregio had ongeveer 88 procent van de bedrijven een
nitraatconcentratie in het uitspoelingswater lager dan de nitraatnorm van
50 mg/l (zie Tabel 3.9). In de Kleiregio zat 62 procent van de bedrijven
onder de norm en in Zand 250 ruim 90 procent van de bedrijven.
In Zand 230 en de Lössregio worden over het algemeen hogere
gemiddelde nitraatconcentraties gemeten, vanwege een hoger percentage
uitspoelingsgevoelige gronden in deze regio’s. Dit zijn gronden waar
minder denitrificatie optreedt, onder andere door diepere
grondwaterstanden en/of een beperkte beschikbaarheid van organisch
materiaal en pyriet (Biesheuvel, 2002, Fraters et al., 2007a,
Boumans en Fraters, 2011). In deze regio’s hadden ook meer bedrijven
gemiddeld hogere concentraties dan in de andere regio’s (zie Tabel 3.9).
In Zand 230 had 39 procent van de bedrijven een concentratie hoger dan
50 mg/l en in de Lössregio gold dat voor 60 procent van de bedrijven.
Tabel 3.9 Frequentieverdeling (%) van de bedrijfsgemiddelde
nitraatconcentraties (mg/l) in water dat uitspoelt uit de wortelzone op bedrijven
in het derogatiemeetnet per regio in 2019, uitgedrukt in percentages per klasse

Concentratieklasse Zand 250 Zand 230
nitraat (mg/l)
Aantal bedrijven
44
105
< 15
48
15
15-25
16
9,5
25-40
18
20
40-50
9,1
16
> 50
9,1
39

Löss

Klei

Veen

20
5,0
15
0
20
60

50
20
6,0
22
14
38

52
65
13
9,6
0
12

Pagina 43 van 134

RIVM-rapport 2021-0057

In 2019 hadden de bedrijven in de Lössregio de hoogste mediane
stikstofconcentratie; 50 procent van de bedrijven in deze regio’s had een
stikstofconcentratie van 16 mg N/l of hoger (zie Tabel 3.10). De bedrijven
in Zand 230 en de Kleiregio hadden daarop de hoogste mediane
stikstofconcentraties, respectievelijk 12 en 10 mg N/l.
Tabel 3.10 Stikstofconcentraties1 (mg N/l) in water dat uitspoelt uit de
wortelzone in 2019 op bedrijven in het derogatiemeetnet; eerste kwartiel,
mediaan en derde kwartiel per regio

Kenmerk
Zand 250 Zand 230
Aantal bedrijven
44
105
Eerste kwartiel (25%)
5,5
9,0
Mediaan (50%)
7,5
12
Derde kwartiel (75%)
11
16

1

Löss
20
9,8
16
18

Klei
50
6,8
10
15

Veen
52
6,9
8,1
11

Stikstof is gemeten als opgelost totaal-N.

De hoogste mediane fosforconcentratie in het water dat uitspoelt uit de
wortelzone werd gemeten in de Kleiregio; 50 procent van de bedrijven
in de Kleiregio had een fosforconcentratie hoger dan 0,18 mg P/l (zie
Tabel 3.11).
Tabel 3.11 Fosforconcentraties1,2 (mg P/l) in water dat uitspoelt uit de
wortelzone in 2019 op bedrijven in het derogatiemeetnet; eerste kwartiel,
mediaan en derde kwartiel per regio

Kenmerk
Zand 250 Zand 230
Aantal bedrijven
44
105
Eerste kwartiel (25%)
<dt
<dt
Mediaan (50%)
<dt
<dt
Derde kwartiel (75%)
0,12
0,1

Löss
20
<dt
<dt
<dt

Klei
50
<dt
0,18
0,34

Veen
52
0,097
0,16
0,33

1
Indien het gemiddelde kleiner is dan de detectiegrens van 0,062 mg/l, wordt < dt
gegeven. 2 Fosfor is gemeten als opgelost totaal-P.

3.2.2

Slootwaterkwaliteit, gemeten in winter 2018-2019
De nitraatconcentratie in slootwater in de winter was met gemiddeld
65 mg/l het hoogst in Zand 230 en was met gemiddeld 12 mg/l het
laagst in de Veenregio (zie Tabel 3.12). De totaal-stikstofconcentratie
was ook het hoogst in Zand 230 (16 mg N/l). In de Kleiregio was de
totaal-stikstofconcentratie (6,5 mg N/l) iets hoger dan in de Veenregio
(5,7 mg N/l). De fosforconcentratie in het slootwater was het hoogst in
de Kleiregio en het laagst in Zand 230.
Tabel 3.12 Gemiddelde nutriëntenconcentratie (mg/l) in slootwater in de winter
van 2018-2019 per regio op bedrijven in het derogatiemeetnet en aantal
waarnemingen (%) kleiner dan de detectiegrens voor fosfor

Kenmerk
Aantal bedrijven
Nitraat (NO3)
Stikstof (N)
Fosfor3 (P)

Zand 250 Zand 230 Löss1
Klei
Veen
11
20
49
51
32
65
22
12
9,6
16
6,5
5,7
0,15 (27)
0,1 (60)
0,17 (39) 0,12 (27)

1
In de Lössregio bevinden zijn geen LMM-bedrijven met sloten. 2 Stikstof is gemeten als
opgelost totaal-N. 3 Fosfor is gemeten als opgelost totaal-P. Tussen haakjes staat het
percentage van de bedrijfsgemiddelde concentraties dat lager is dan de detectiegrens (dt).

Pagina 44 van 134

RIVM-rapport 2021-0057

In Zand 230 had 45 procent van de bedrijven een nitraatconcentratie
hoger dan 50 mg/l in het slootwater (zie Tabel 3.13). In de Veenregio
was dat het geval voor slechts 3,9 procent van de bedrijven. In de
Kleiregio en Zand 250 hadden respectievelijk 10 en 18 procent van de
bedrijven een nitraatconcentratie hoger dan 50 mg/l in het slootwater.
Tabel 3.13 Frequentieverdeling (%) van de bedrijfsgemiddelde
nitraatconcentraties (mg/l) in slootwater op bedrijven in het derogatiemeetnet
per regio in de winter van 2018-2019, uitgedrukt in percentages per klasse

Concentratieklasse
nitraat (mg/l)
Aantal bedrijven
< 15
15-25
25-40
40-50
> 50

1

Zand 250
11
27
18
27
9,1
18

Zand 230 Löss1
20
5,0
5,0
35
10
45

-

Klei

Veen

49
49
22
12
6,1
10

51
80
9,8
3,9
2,0
3,9

In de Lössregio zijn geen LMM-bedrijven met sloten.

De hoogste mediane concentratie stikstof werd gevonden voor Zand 230.
De helft van de bedrijven in Zand 230 had een stikstofconcentratie in het
slootwater hoger dan 12 mg N/l (zie Tabel 3.14).
Tabel 3.14 Stikstofconcentraties1 (mg N/l) in slootwater in de winter van 20182019 op bedrijven in het derogatiemeetnet; eerste kwartiel, mediaan en derde
kwartiel per regio

Kenmerk
Aantal bedrijven
Eerste kwartiel (25%)
Mediaan (50%)
Derde kwartiel (75%)

Zand 250
11
5,4
9,0
12

Zand 230
20
8,9
12
17

Löss2
-

Klei
49
3,4
5,3
8,3

Veen
51
3,7
4,8
6,8

1
Stikstof is gemeten als opgelost totaal-N. 2 In de Lössregio zijn geen LMM-bedrijven met
sloten.

De hoogste mediane fosforconcentratie was gemeten in Zand 250. In
deze regio was op 50 procent van de bedrijven de fosforconcentratie
hoger dan 0,15 mg P/l (zie Tabel 3.15).
Tabel 3.15 Fosforconcentraties1,2 (mg P/l) in slootwater in de winter van 20182019 op bedrijven in het derogatiemeetnet; eerste kwartiel, mediaan en derde
kwartiel per regio

Kenmerk
Aantal bedrijven
Eerste kwartiel (25%)
Mediaan (50%)
Derde kwartiel (75%)

Zand 250 Zand 230 Löss3 Klei Veen
11
20
49
51
<dt
<dt
<dt
<dt
0,15
<dt
0,087 0,067
0,23
0,16
0,25
0,13

1
Indien het gemiddelde kleiner is dan de detectiegrens van 0,062 mg P/l, wordt < dt
gegeven. 2 Fosfor is gemeten als opgelost totaal-P. 3 In de Lössregio zijn geen LMMbedrijven met sloten.

3.2.3

Vergelijking van de definitieve cijfers met de voorlopige cijfers 2019
De cijfers die hier zijn gepresenteerd wijken nauwelijks af van hetgeen
is gerapporteerd als voorlopige cijfers in Lukács et al. (2020). De kleine
verschillen komen vooral voort uit het feit dat een aantal bedrijven voor
Pagina 45 van 134

RIVM-rapport 2021-0057

de rapportage is afgevallen; dit is omdat deze bedrijven geen derogatie
hebben gebruikt of verkregen, of omdat de bedrijven zijn vervangen in
het derogatiemeetnet.
3.2.4

Voorlopige cijfers voor meetjaar 2020
Voor het jaar 2020 zijn voorlopige resultaten beschikbaar, met
uitzondering van de Lössregio, waarvoor nog geen resultaten beschikbaar
zijn ten tijde van het opstellen van deze rapportage. De resultaten zijn
voorlopig, omdat nog niet bekend is welke bedrijven van meetjaar 2020
ook daadwerkelijk derogatie verkrijgen. Dit kan tot gevolg hebben dat in
de in 2022 te verschijnen definitieve rapportage de concentraties iets
gewijzigd kunnen zijn.
In 2020 zijn zowel dalingen als stijgingen in de nitraatconcentraties van
het uitspoelende water in verschillende regio’s waar te nemen. In Zand
230 steeg de nitraatconcentratie van 47 mg/l in 2019 naar 64 mg/l in
2020 (zie Tabel 3.8 en Tabel 3.16). In Zand 250 was de gemiddelde
concentratie slechts licht hoger, 26 mg/l in 2020 tegen 23 mg/l in 2019.
Van de bedrijven in Zand 230 had 42 procent een concentratie lager dan
50 mg/l, van de bedrijven in Zand 250 was dat 87 procent (zie Tabel
3.16).
In de Klei- en de Veenregio’s daalden de nitraatconcentraties.
Gemiddeld was de nitraatconcentratie in de Kleiregio in 2020 37 mg/l,
ten opzichte van 44 mg/l in 2019. In die regio had 74 procent van de
bedrijven in 2020 een nitraatconcentratie lager dan 50 mg/l (zie Tabel
3.16). De nitraatconcentratie op de bedrijven in de Veenregio was
gemiddeld 12 mg/l, lager dan de waarde van 16 mg/l in 2019. 93
procent van de bedrijven in de Veenregio had een nitraatconcentratie
onder de 50 mg/l.
De jaren 2018 en 2019 zijn relatief droge jaren geweest in Nederland. In
2018 was het in heel Nederland erg droog, maar in 2019 ondervond
vooral Zuid- en Oost-Nederland de gevolgen van droogte. Droogte kan
op meerdere manieren de mate van uitspoeling van nutriënten
beïnvloeden. Hier wordt in paragraaf 4.2.3 nader op in gegaan.
Tabel 3.16 Frequentieverdeling (%) van de bedrijfsgemiddelde
nitraatconcentraties (mg/l) in water dat uitspoelt uit de wortelzone op bedrijven
in het derogatiemeetnet per regio in 2020, uitgedrukt in percentages per klasse
en gemiddelde nitraatconcentratie per regio

Concentratieklasse
nitraat (mg/l)
Aantal bedrijven
Gemiddelde concentratie
< 15
15-25
25-40
40-50
> 50
1

Zand 250 Zand 230 Löss1 Klei
46
26
37
11
35
4,3
13

113
64
7,1
9,7
15
11
58

-

57
37
32
16
19
7,0
26

Veen
57
12
75
5,3
8,8
3,5
7,0

Nog geen gegevens uit de Lössregio beschikbaar bij het opstellen van dit rapport

In het slootwater daalden de nitraatconcentraties in 2020 in alle regio’s.
In de Veenregio en Zand 250 daalden deze met bijna de helft, in Zand
Pagina 46 van 134

RIVM-rapport 2021-0057

230 en de Kleiregio was de daling iets minder. De gemiddelde
nitraatconcentratie in het slootwater in 2020 was in de Kleiregio en in de
Veenregio respectievelijk 14 mg/l en 6,3 mg/l (zie Tabel 3.17). In de
regio Zand 230 was de nitraatconcentratie 55 mg/l en in Zand 250 17
mg/l.
Tabel 3.17 Frequentieverdeling (%) van de bedrijfsgemiddelde
nitraatconcentraties (mg/l) in het slootwater op bedrijven in het
derogatiemeetnet per regio in de winter van 2019-2020, uitgedrukt in
percentages per klasse en gemiddelde nitraatconcentratie per regio

Concentratieklasse
nitraat (mg/l)
Aantal bedrijven
Gemiddelde concentratie
< 15
15-25
25-40
40-50
> 50

Zand 250

Zand 230 Löss*

12
17
50
25
17
8,3
0

20
55
10
15
30
5,0
40

-

Klei

Veen

56
14
66
21
7,1
0
5,4

57
6,3
95
0
1,8
0
3,5

*In de Lössregio zijn geen LMM-bedrijven met sloten.

Ook de stikstofconcentratie in het uitspoelingswater was het hoogst in
Zand 230 (zie Tabel 3.18). De gemiddelde stikstofconcentraties in Zand
250 en de Klei-, en Veenregio’s verschillen weinig en liggen allen rond
de 10 mg/l. In 2019 was de stikstofconcentratie hoger in de Kleiregio
dan in de Veenregio.
Tabel 3.18 Stikstofconcentraties1 (mg N/l) in het water dat uitspoelt uit de
wortelzone in 2020 op bedrijven in het derogatiemeetnet; gemiddelde, eerste
kwartiel, mediaan en derde kwartiel per regio

Kenmerk
Aantal bedrijven
Gemiddelde
Eerste kwartiel (25%)
Mediaan (50%)
Derde kwartiel (75%)

Zand 250
46
9,3
6,1
9,1
11

Zand 230 Löss2
113
18
10
15
22
-

Klei
57
10
4,6
7,6
13

Veen
57
9,8
7,3
8,8
11

1
Stikstof is gemeten als opgelost totaal-N. 2 Nog geen gegevens uit de Lössregio
beschikbaar bij het opstellen van dit rapport.

In het slootwater was de stikstofconcentratie ook het hoogst in
Zand 230 (zie Tabel 3.19). In alle regio’s is een daling ten opzichte van
meetjaar 2018-2019 waar te nemen.

Pagina 47 van 134

RIVM-rapport 2021-0057

Tabel 3.19 Stikstofconcentraties1 (mg N/l) in het slootwater in de winter van
2019-2020 op bedrijven in het derogatiemeetnet; eerste kwartiel, mediaan en
derde kwartiel per regio

Kenmerk
Aantal bedrijven
Gemiddelde
Eerste kwartiel (25%)
Mediaan (50%)
Derde kwartiel (75%)

Zand 250
12
7,0
4,6
6,2
7,9

Zand 230 Löss2
20
15
8,2
12
21
-

Klei
56
5,0
3,0
4,0
6,0

Veen
57
5,2
3,8
4,7
6,1

Stikstof is gemeten als opgelost totaal-N. 2 In de Lössregio zijn geen LMM-bedrijven met
sloten.
1

De fosforconcentraties in het uitspoelingswater waren het hoogst in de
Veenregio en het laagst in Zand 230 (zie Tabel 3.20). In het slootwater
was in de winter van 2019-2020 de fosforconcentratie het hoogst in
Zand 250, maar deze verschilt niet veel van de andere regio’s (zie Tabel
3.21).
Tabel 3.20 Fosforconcentraties1,2 (mg P/l) in het water dat uitspoelt uit de
wortelzone in 2020 op bedrijven in het derogatiemeetnet; gemiddelde, eerste
kwartiel, mediaan en derde kwartiel per regio

Kenmerk
Aantal bedrijven
Gemiddelde
Eerste kwartiel (25%)
Mediaan (50%)
Derde kwartiel (75%)

Zand 250
46
0,19
<dt
<dt
0,12

Zand 230 Löss3 Klei Veen
113
57
57
0,11
0,2
0,38
<dt
0,065 0,12
<dt
0,16 0,26
0,11
0,31 0,44

1
Indien het gemiddelde kleiner is dan de detectiegrens van 0,062 mg/l, wordt < dt
gegeven.
2
Fosfor is gemeten als opgelost totaal-P. 3 Nog geen gegevens uit de Lössregio
beschikbaar bij het opstellen van dit rapport

Tabel 3.21 Fosforconcentraties1,2 (mg P/l) in het slootwater in de winter van
2019-2020 op bedrijven in het derogatiemeetnet; gemiddelde, eerste kwartiel,
mediaan en derde kwartiel per regio

Kenmerk
Aantal bedrijven
Gemiddelde
Eerste kwartiel (25%)
Mediaan (50%)
Derde kwartiel (75%)

Zand 250
12
0,25
<dt
0,16
0,35

Zand 230 Löss3
20
0,22
<dt
<dt
0,24
-

Klei
56
0,24
<dt
0,12
0,4

Veen
57
0,2
0,08
0,14
0,29

1
Indien het gemiddelde kleiner is dan de detectiegrens van 0,062 mg/l, wordt < dt
gegeven. 2 Fosfor is gemeten als opgelost totaal-P. 3 In de Lössregio zijn geen LMMbedrijven met sloten.

Pagina 48 van 134

RIVM-rapport 2021-0057

4

Ontwikkeling in de monitoringresultaten

4.1

Ontwikkelingen in de landbouwpraktijk

4.1.1

Ontwikkelingen in de bedrijfsstructuur 1
De hoeveelheid geproduceerde melk (FPCM, Fat and Protein Corrected
Milk) per bedrijf vertoonde over de periode 2006-2019 een toename van
gemiddeld ruim 4 procent per jaar (zie Figuur 4.1). De melkproductie
per hectare vertoont een stijgende trend in de periode 2006 t/m 2016
en stabiliseert daarna op een niveau rond de 17.700 kg melk per ha. De
melkproductie per koe is vooral na 2016 snel toegenomen, wat
verklaard kan worden door fosfaatregelgeving. Het aandeel bedrijven
met staldieren (zoals varkens en pluimvee) nam in de periode 2006 t/m
2012 snel af van 14% naar ruim 5% en schommelt sindsdien rond de
5% (zie Figuur 4.2).
De fosfaat-GVE is de fosfaatproductie per Groot Vee Eenheid, dit is een
vergelijkingsstandaard voor dieraantallen gebaseerd op de forfaitaire
fosfaatproductie conform LNV (2000) (forfaitaire fosfaatproductie van
1 melkkoe = 1 fosfaat-GVE). Bij fosfaat-GVE komen alle op het bedrijf
aanwezige dieren (melkkoeien, jongvee en varkens, kippen, schapen
enzovoort) dus onder één noemer te staan. De veebezetting in fosfaatGVE per hectare schommelt in de loop der jaren met pieken in 2010 en
2016 rond 2,65 fosfaat-GVE per hectare. Na 2015 vond een geleidelijke
daling plaats naar 2,42 fosfaat-GVE per hectare in 2019 (zie Figuur 4.2).
De fosfaatproductie door staldieren nam in de periode t/m 2012 af door
de afname van het aandeel bedrijven met staldieren, maar dat effect
werd grotendeels gecompenseerd door de groei van het aantal
melkkoeien per bedrijf in de melkveehouderij. Deze trend geeft aan dat
er in de melkveehouderij sprake was van gestaag doorgaande
schaalvergroting, specialisatie en een intensivering qua hoeveelheid
geproduceerde melk per hectare voedergewas (zie Bijlage 4,
Tabel B4.1).

1
Betreft in deze paragraaf alleen de melkveebedrijven in het derogatiemeetnet; dus zonder de overige
graslandbedrijven

Pagina 49 van 134

RIVM-rapport 2021-0057

Figuur 4.1 Gemiddelde melkproductie per bedrijf (1.000 kg FPCM/bedrijf)
(linker y-as) en per hectare voedergewas (kg FPCM/ha) en per koe (kg
FPCM/koe) (beide rechter y-as) op bedrijven in het derogatiemeetnet in de
periode 2006-2019, uitgedrukt in FPCM (Fat and Protein Corrected Milk)

Figuur 4.2 Gemiddelde veebezetting uitgedrukt in fosfaat-GVE per hectare op
bedrijven in het derogatiemeetnet en het aandeel melkveebedrijven met
staldieren, zoals varkens en pluimvee (%) in de periode 2006-2019

Het aandeel bedrijven met beweiding in het derogatiemeetnet nam in
2019 wederom toe (zie Figuur 4.3; Bijlage 4, Tabel B4.1). Over de
periode 2006 tot en met 2015 liep het aandeel melkveebedrijven met
beweiding terug van 89 procent tot 79 procent. Daarna steeg het aantal
derogatiebedrijven met beweiding weer geleidelijk tot 88 procent in
2019.
Pagina 50 van 134

RIVM-rapport 2021-0057

Figuur 4.3 Aandeel melkveebedrijven in het derogatiemeetnet (%) waar de
koeien worden geweid in de periode 2006-2019

4.1.2

Gebruik van dierlijke mest
Het gemiddelde gebruik van stikstof uit dierlijke mest schommelde tussen
2006 en 2019 tussen 230 en 246 kg stikstof per hectare. In 2019 werd
230 kg stikstof uit dierlijke mest per hectare gebruikt, minder dan in de
voorgaande zes jaren (zie Figuur 4.4; Bijlage 4, Tabel B4.2). Het gebruik
van fosfaat uit dierlijke mest kwam in 2019 gemiddeld uit op 72 kg per
hectare. Daarmee zet de vrijwel onafgebroken daling in de onderzochte
periode verder door (zie Bijlage 4, Tabel B4.4).

Figuur 4.4 Het gebruik van stikstof via dierlijke mest (kg N/ha) op bedrijven in
het derogatiemeetnet in de periode 2006-2019

Pagina 51 van 134

RIVM-rapport 2021-0057

4.1.3

Gebruik van meststoffen ten opzichte van de gebruiksnormen
Het totale gebruik van werkzame stikstof per hectare was in 2019 lager
dan in de voorafgaande vijf jaren. Zowel het gebruik van werkzame
stikstof uit dierlijke mest als uit kunstmest lag in 2019 lager dan het
gemiddelde van voorgaande jaren (zie Bijlage 4, Tabel B4.3).
De stikstofgebruiksnorm per hectare kwam in 2019 uit op 279 kg per
hectare. Het verschil (onderschrijding) tussen het stikstofgebruik en de
stikstofgebruiksnorm nam vooral in de jaren 2006 tot 2009 sterk af (zie
Figuur 4.5). In 2006 en 2007 was het verschil tussen het gebruik en de
stikstofgebruiksnorm voor werkzame stikstof bijna 66 kg N per hectare,
terwijl dit in 2010 t/m 2017 varieerde van 20 tot 29 kg per hectare. In
2018 en 2019 is het verschil weer toegenomen tot respectievelijk 36 en
43 kg per hectare.
Voor de jaren vanaf 2014 valt op dat de gemiddelde stikstofgebruiksnorm
op derogatiebedrijven iets hoger was dan in de daaraan voorafgaande vijf
jaren. De belangrijkste reden daarvoor is het hogere aandeel grasland,
waarvoor een hogere gebruiksnorm geldt dan voor snijmais. Het aandeel
grasland lag tussen 2006 en 2013 rond 84 procent en nam onder invloed
van de aangescherpte derogatievoorwaarden vanaf 2014 toe tot bijna
88 procent in 2019 (zie Bijlage 4, Tabel B4.1).
Het gebruik van stikstofkunstmest was in de jaren 2006-2017 vrij
constant met gemiddeld 132 kg per hectare, maar daalde in 2018 en
2019 naar respectievelijk 122 en 126 kg per hectare (zie Bijlage 4,
Tabel B4.3).

Figuur 4.5 Het gebruik van werkzame stikstof via dierlijke mest en kunstmest
(kg N/ha) en de totale stikstofgebruiksnorm (kg N/ha) op bedrijven in het
derogatiemeetnet in de periode 2006-2019

Pagina 52 van 134

RIVM-rapport 2021-0057

De fosfaatgebruiksnormen zijn sinds 2006 geleidelijk verlaagd. Van 108
naar 84 kg fosfaat per hectare. Het gebruik van fosfaatmeststoffen
daalde van gemiddeld 100 naar 73 kg per hectare in 2019 (zie Figuur
4.6 en Bijlage 4, Tabel B4.4).
In de periode 2006 t/m 2009 is de daling vooral het gevolg van
verminderd gebruik van fosfaatkunstmest. In de periode 2010 tot 2014,
bleef het fosfaatgebruik uit kunstmest constant en is de daling juist
gerealiseerd door verminderd gebruik van fosfaat uit dierlijke mest (zie
Bijlage 4, Tabel B4.4). Sinds 2014 is het gebruik van fosfaat uit
kunstmest niet meer toegestaan op derogatiebedrijven. De vermindering
van het gebruik van fosfaat uit dierlijke mest zette zich desondanks
voort. Dit kan worden verklaard door een combinatie van een hogere
stikstof/fosfaatverhouding in de mest en de maximale toelaatbare gift
aan stikstof uit dierlijke mest. Voor het gebruik van dierlijke mest werd
daardoor de stikstofgebruiksnorm steeds bepalender.

Figuur 4.6 Het gebruik van fosfaat via dierlijke mest en kunstmest (kg P2O5/ha) en
de totale fosfaatgebruiksnorm (kg P2O5/ha) op bedrijven in het derogatiemeetnet
in de periode 2006-2019

4.1.4

Gewasopbrengsten
De grasopbrengst nam in 2019 weer toe tot 9.700 kg droge stof per
hectare ten opzichte van het zeer droge jaar 2018 (8.300 kg droge stof
per hectare). Daarmee lag de grasopbrengst in 2019 nog wel lager dan
gemiddeld over de periode 2006 t/m 2018 met 10.300 kg droge stof per
hectare. Ook het jaar 2019 was relatief droog, vooral in het oosten en
zuiden van het land (zie Figuur 4.7; Bijlage 4, Tabel B4.5). De
gemiddelde droge stofopbrengst van snijmais steeg ook weer in 2019
naar 17.000 kg droge stof per hectare en ligt daarmee op het niveau
van het langjarig gemiddelde (2006 t/m 2018) van 16.800 kg. Ook de
stikstof- en fosforopbrengsten namen voor beide gewassen gemiddeld
weer toe in 2019 ten opzichte van 2018 (zie Figuur 4.8 en Figuur 4.9;
Bijlage 4, Tabel B4.5).
Pagina 53 van 134

RIVM-rapport 2021-0057

Figuur 4.7 Gemiddelde droge stof opbrengst (kg ds/ha) op grasland en snijmais
op bedrijven in het derogatiemeetnet in de periode 2006-2019

Figuur 4.8 Gemiddelde stikstofopbrengst (kg N/ha) op grasland en snijmais op
bedrijven in het derogatiemeetnet in de periode 2006-2019

Pagina 54 van 134

RIVM-rapport 2021-0057

Figuur 4.9 Gemiddelde fosforopbrengst (kg P/ha; 1 kg P = 2,29 kg P2O5) op
grasland en snijmais op bedrijven in het derogatiemeetnet in de periode 20062019

4.1.5

Nutriëntenoverschotten op de bodembalans
Het gemiddelde N-overschot op de bodembalans was in 2019
156 kg stikstof per hectare en was in de periode 2006 t/m 2018 niet
eerder zo laag. Het N-overschot op de bodembalans ligt daarmee 24 kg
per hectare lager dan het gemiddelde over de jaren 2006-2018 en daalt
significant over de periode 2006 t/m 2019. De daling van het Noverschot op de bodembalans in 2019 ten opzichte van voorgaande
jaren is vooral gerealiseerd door minder aanvoer van stikstof via onder
andere meststoffen en voer (zie Figuur 4.10; Bijlage 4, Tabel B4.6).

Pagina 55 van 134

RIVM-rapport 2021-0057

Figuur 4.10 Gemiddelde overschotten voor stikstof op de bodembalans (kg
N/ha) op bedrijven in het derogatiemeetnet en de overschotten voor stikstof op
de 25% bedrijven met het laagste overschot (25% kwartiel) en de 25%
bedrijven met het hoogste overschot (75% kwartiel) in de periode 2006-2019

Net als bij de bedrijven in alle grondsoortregio’s van het
derogatiemeetnet, is ook in alle afzonderlijke grondsoortregio’s het
overschot voor stikstof op de bodembalans in 2019 gedaald ten opzichte
van 2018. In de Veenregio is het N-overschot naar de bodem steeds
hoger dan dat in de andere regio’s (zie Figuur 4.11). Dat houdt vooral
verband met de ingeschatte extra mineralisatie van veengrond die aan
de aanvoerzijde van de balans is meegenomen (zie Bijlage 2, Tabel
B2.3). Over lange termijn gezien laten vier van de vijf onderscheiden
grondsoortregio’s een dalende trend in het stikstofbodemoverschot zien.
Alleen voor de lössregio geldt dat niet (zie Figuur 4.11; zie Bijlage 4,
Tabel B4.7).
In 2016 (Lukács et al., 2016) werd voor het eerst afzonderlijk
gerapporteerd voor de gebieden Zand 250 en Zand 230. Figuur 4.11 laat
zien dat de gemiddelde stikstofbodemoverschotten in beide gebieden in
veel jaren dicht bij elkaar liggen, ondanks onderlinge verschillen in
bedrijfsstructuur.

Pagina 56 van 134

RIVM-rapport 2021-0057

Figuur 4.11 Gemiddelde overschotten per regio voor stikstof (kg N/ha) op
bedrijven in het derogatiemeetnet in de periode 2006-2019

Het fosfaatoverschot naar de bodem is in 2019 met gemiddeld
4 kg fosfaat per hectare weer gedaald ten opzichte van 16 kg per
hectare in 2018. In 2018 was het fosfaatoverschot relatief hoog als
gevolg van droge weersomstandigheden. Het gemiddelde over de jaren
2006-2018 lag op een positief overschot van 11 kg fosfaat per hectare
(zie Figuur 4.12; Bijlage 4, Tabel B4.8). De significante afname van het
fosfaatoverschot over de gehele periode 2006-2019 kwam vooral door
een verminderd gebruik van fosfaatmeststoffen en een stijgende trend
in de fosfaatafvoer (zie Bijlage 4, Tabel B4.4 en B4.8).

Figuur 4.12 Gemiddelde overschotten voor fosfaat (kg P2O5/ha) op bedrijven in
het derogatiemeetnet en de overschotten voor fosfaat op de 25% bedrijven met
het laagste overschot (25% kwartiel) en de 25% bedrijven met het hoogste
overschot (75% kwartiel) in de periode 2006-2019
Pagina 57 van 134

RIVM-rapport 2021-0057

4.2

Ontwikkelingen in de waterkwaliteit

4.2.1

Ontwikkeling gemiddelde concentraties 2007-2020
Tot en met 2017 was in alle regio’s duidelijk sprake van een dalende
trend in de gemiddelde nitraatconcentraties, uitgezonderd in de
Veenregio, daar was de gemiddelde nitraatconcentratie altijd laag.
In 2018 zijn de nitraatconcentraties in Lössregio en in Zand 230
gestegen (zie Figuur 4.13). In 2019 stegen de nitraatconcentraties in
alle regio’s, uitgezonderd de Lössregio, verder, waarschijnlijk als gevolg
van de droogte in 2018 (zie paragraaf 4.2.3). In 2020 daalden de
nitraatconcentraties in de Klei- en Veenregio. In zowel Zand 250 als
Zand 230 stegen de concentraties verder.
Zowel in de Kleiregio als in Zand 230 kwamen de nitraatconcentraties in
2020 hoger uit dan gemiddeld over de hele meetperiode (zie Bijlage 4,
tabel B4.9). Hoewel de concentratie in de Kleiregio in 2020 daalde ten
opzichte van 2019, was deze dus nog steeds hoger dan eerdere jaren.
Deze verhoogde waarden zijn vermoedelijk grotendeels een gevolg van
de droogte van afgelopen jaren (zie paragraaf 4.2.3).
De Veenregio en Zand 230 vertonen geen afwijking ten opzichte van het
gemiddelde over de meetperiode 2007-2019 (zie Bijlage 4, tabel B4.9).
In de Lössregio daalde de nitraatconcentratie van 65 mg/l in 2018 naar
59 mg/l in 2019.
In 2020 lag de gemiddelde concentratie van Zand 230 boven de norm
van 50 mg/l. In de andere regio’s is de gemiddelde concentratie onder
de norm gebleven. Ondanks de stijgingen in Zand 230 en 250 is in deze
gebieden nog sprake van een statistisch significant dalende trend over
de hele meetperiode. In de Veen- en Lössregio is geen trend zichtbaar
(zie Bijlage 4 Tabel B4.9). In de Kleiregio is door de afgelopen twee
droge jaren sprake van een stijgende trend over de gehele meetperiode.

Figuur 4.13 Gemiddelde nitraatconcentratie (mg/l) in water uitspoelend uit de
wortelzone op bedrijven in het derogatiemeetnet in de vier regio’s in de periode
2007-2020
Pagina 58 van 134

RIVM-rapport 2021-0057

De trend van het aantal bedrijven met een nitraatconcentratie boven de
norm van 50 mg/l vertoont een soortgelijk beeld als de
nitraatuitspoeling. Na een flinke daling tot 2017 is het aantal vanaf 2018
gestegen (zie Figuur 4.14). In 2020 daalt het aantal weer in de Kleiregio
en de Veenregio, in Zand 250 en Zand 230 zet de stijging door. In 2020
had ongeveer 90 procent van de bedrijven in Zand 250 en de Veenregio
een gemiddelde nitraatconcentratie onder de norm. In Zand 230 was dat
ruim 40 procent van de bedrijven en in de Kleiregio had ongeveer
75 procent van de bedrijven hun gemiddelde nitraatconcentratie onder
de 50 mg/l. Voor de Lössregio gold dat voor 40 procent van de bedrijven
in 2019.

Figuur 4.14 Percentage bedrijven in het derogatiemeetnet met een gemiddelde
nitraatconcentratie in de uitspoeling die hoger is dan 50 mg/l in de periode
2007-2020

De nitraatconcentratie in het slootwater daalde in 2020 in alle regio’s
(zie Figuur 4.15). Desondanks was de gemiddelde concentratie in Zand
230 nog steeds sterk hoger dan voorgaande jaren. Ook in de Kleiregio
was deze hoger dan het gemiddelde van voorgaande jaren (zie Bijlage
4, Tabel B4.10). In de Veenregio en Zand 250 week het gemiddelde niet
af van voorgaande jaren.

Pagina 59 van 134

RIVM-rapport 2021-0057

Figuur 4.15 Gemiddelde nitraatconcentratie (mg/l) in slootwater op bedrijven in
het derogatiemeetnet in de drie regio’s in de periode 2007-2020

De fosforconcentratie in het uitspoelingswater was in 2020 vergelijkbaar
met de voorgaande jaren. In de Klei- en de Veenregio was sprake van
een dalende trend gedurende de meetperiode (zie Bijlage 4,
Tabel B4.9). In de andere regio’s was de fosforconcentratie stabiel. In
de Zandgebieden bleef de fosforconcentratie in het slootwater vrijwel
onveranderd. In de Veen- en de Kleiregio waren de fosfor concentraties
in het slootwater, na een lichte daling in 2019, vrijwel gelijk aan het
gemiddelde van voorgaande jaren (zie Bijlage 4, B4.10).
De stikstofconcentratie in het uitspoelingswater daalde in de
Zandgebieden en de Lössregio gedurende de meetperiode. In de
Kleiregio is, net zoals het geval is bij de nitraatconcentratie, sprake van
een opwaartse trend. In de Veenregio veranderde de
stikstofconcentratie niet trendmatig. In het slootwater was de
stikstofconcentratie in 2020 in alle regio’s, met uitzondering van Zand
250, verhoogd in vergelijking met het gemiddelde van de hele
meetperiode (zie Bijlage 4, Tabel B4.9 en B4.10).
4.2.2

Invloed omgevingsfactoren en steekproef op de nitraatconcentraties
Voor de Zandregio is een statistische methode ontwikkeld om de gemeten
nitraatconcentratie te standaardiseren voor de invloed van weerseffecten
zoals de droogte van afgelopen jaren, grondwaterstanden en
veranderingen in de steekproef (zie paragraaf 2.4 en Boumans en Fraters,
2011). De methode neemt niet alle processen die van invloed zijn op de
nitraatconcentratie in beschouwing en werkt met correlaties. De methode
houdt bijvoorbeeld geen rekening met de gewasopbrengst en het
stikstofbodemoverschot.
Met deze methode zijn de nitraatconcentraties in de Zand- en de Kleiregio
gestandaardiseerd (zie Figuur 4.16). De gestandaardiseerde concentraties
worden enkel in deze paragraaf en Tabellen B4.11, B4.12 en B4.13
Pagina 60 van 134

RIVM-rapport 2021-0057

gepresenteerd, alle overige concentraties zijn gemeten waarden. In Zand
250 is de gestandaardiseerde nitraatconcentratie in 2019 en 2020 niet
significant verschillend van eerdere jaren (zie Tabel B4.11). In Zand 230
is in 2020 een verhoogde gestandaardiseerde concentratie waar te nemen
(zie Tabel B4.12). De concentratie in 2019 verschilt echter niet significant
van de waarden in de periode 2011-2018. In de Kleiregio is voor 2019 en
2020 de hoogste gestandaardiseerde concentratie berekend, hoger dan
de voorgaande periode van 2011-2018 (zie Tabel B4.13). In 2020 is de
concentratie in de Kleiregio echter niet significant verschillend van de
start van het derogatiemeetnet (2006-2010). De gestandaardiseerde
nitraatconcentraties zijn lager dan de gemeten concentraties in Zand 230
en de Kleiregio in 2019 en 2020, de regio’s met de grootste gemeten
stijging in die jaren. Deze verschillen ondersteunen het idee dat de
droogte van afgelopen jaren voor meerdere jaren invloed kan hebben op
de gemeten nitraatconcentraties.

Figuur 4.16 Ontwikkeling van de nitraatconcentraties(mg/l) in water
uitspoelend uit de wortelzone op bedrijven in het derogatiemeetnet in Zand 250,
Zand 230 en de Kleiregio in de opeenvolgende meetjaren en de
gestandaardiseerde nitraatconcentraties.

4.2.3

Verhoogde nitraatconcentraties door droogte in 2017, 2018 en 2019
In 2019 was sprake van een sterke verhoging van de
nitraatconcentraties in alle regio’s. Dit was waarschijnlijk het gevolg van
de droogte van de jaren daarvoor. Ook in 2020 is er nog sprake van een
verhoogde nitraatconcentratie ten opzichte van eerdere jaren, maar niet
meer in alle regio’s en watertypen (zie paragraaf 4.2.1 en Tabel B4.9 en
B4.10). Dit komt waarschijnlijk doordat de droogte in 2018 heel
Nederland trof, en in 2019 grote lokale verschillen in droogte
plaatsvonden. Het neerslagtekort in het oosten en zuiden van Nederland
was in 2019 vergelijkbaar met dat van 2018. Daarentegen was het
neerslagtekort in het westen van Nederland relatief gering. Daarnaast
kunnen ook andere factoren een rol spelen, zoals het neerslagtekort
tijdens het groeiseizoen, het neerslagoverschot tijdens het
uitspoelingsseizoen in de winter en eventuele na-ijling van nietPagina 61 van 134

RIVM-rapport 2021-0057

uitgespoeld stikstof. In de Zandregio, waar ook de actuele
grondwaterstanden worden gemeten tijdens de bemonstering van het
grondwater, zijn, ondanks een lichte stijging in 2020, de
grondwaterstanden nog steeds veel lager ten opzichte van eerdere jaren
(zie Figuur 4.17 en Tabel B4.11 en B4.12).

Figuur 4.17 Gemiddelde gemeten grondwaterstanden (m-mv) op bedrijven in
het derogatiemeetnet in Zand 250 en Zand 230

Droogte beïnvloedt de nitraatconcentraties in het uitspoelende water op
meerdere manieren. Door droogte groeit het gewas minder goed,
waardoor de stikstofbenutting door het gewas afneemt, met
verminderde gewasopbrengsten tot gevolg. Daardoor zal het
stikstofbodemoverschot stijgen, wat kan leiden tot meer uitspoeling. In
2018 zijn inderdaad verminderde opbrengsten en verhoogde
bodemoverschotten gevonden. In 2019 zijn de gewasopbrengsten weer
gestegen en bodemoverschotten, vooral door verminderde aanvoer van
stikstof, weer gedaald (zie Figuur 4.7 en Figuur 4.11). Ook zal er door
de droogte minder denitrificatie optreden, waardoor minder nitraat
afgebroken kan worden en dus meer nitraat kan uitspoelen naar het
grond- en oppervlaktewater. Daarnaast kunnen ook zogenaamde
indampingseffecten optreden; door sterke verdroging van de bodem zal
het bodemvocht waarin het nitraat opgelost is verdampen, waardoor de
concentratie toeneemt. Bij extreme droogte kunnen deze processen
tegelijkertijd optreden en daardoor een cumulatief effect hebben op de
nitraatconcentraties.
In Zand 230 lijkt het effect van droogte op de nitraatconcentratie veel
groter dan in Zand 250 (zie Figuur 4.13 en Figuur 4.15). Hoewel in
beide gebieden de grondwaterstanden vanaf 2017 sterk verlaagd zijn
(zie Figuur 4.17), zijn de nitraatconcentraties in Zand 230 veel harder
gestegen dan in Zand 250 in zowel 2019 als 2020. De beperkte stijging
van de nitraatconcentratie in Zand 250 hangt mogelijk samen met de
aanwezigheid van moerige gronden (gronden met meer organische stof)
op de bedrijven in Zand 250. Deze gronden kunnen beter vocht
Pagina 62 van 134

RIVM-rapport 2021-0057

vasthouden dan droge gronden, waardoor gewassen beter kunnen
groeien en onder anaerobe omstandigheden denitrificatie kan optreden.
Zand 250 is het enige gebied waar in 2018 de opbrengst van het gewas
min of meer op peil is gebleven en het stikstofbodemoverschot niet is
gestegen (zie Figuur 4.11 en Bijlage 4, Tabel B4.7).
Zowel in Zand 230 als in Zand 250 is het opvallend dat de gemiddelde
nitraatconcentratie in het slootwater in 2019 (zie Figuur 4.15) zoveel
sterker is gestegen dan in het uitspoelingswater (zie Figuur 4.13). Dit is
waarschijnlijk het gevolg van het droge najaar in 2018 en de zachte
winter, waardoor het neerslagoverschot gering was. Nitraat kon
waarschijnlijk wel uitspoelen naar het slootwater, maar door het
beperkte neerslagoverschot heeft niet veel verdunning kunnen
plaatsvinden. Het is vermoedelijk de combinatie van hoge concentraties
nitraat in het bodemvocht door de droge zomer en de geringe
verdunning door het beperkte neerslagoverschot die hebben geleid tot
de hoge concentraties in het slootwater. In 2020 daalden de
nitraatconcentraties in het slootwater in zowel Zand 230 als Zand 250.
Ondanks een nattere herfst en winter is de concentratie in Zand 230 nog
steeds hoger dan het langjarig gemiddelde (zie Bijlage B4.10). Dit kan
deels verklaard worden doordat ook in 2019 in het zuiden en oosten van
Nederland de minste neerslag viel.
Voor de uitspoeling naar het grondwater heeft het beperkte
neerslagoverschot van het winterseizoen 2018-2019 er waarschijnlijk
juist toe geleid dat de concentraties in het uitspoelingswater in 2019
niet zo extreem gestegen zijn als in het slootwater. Daarentegen
reageert het uitspoelingswater trager en kunnen na-ijleffecten optreden
doordat uitspoelend stikstof pas later het grondwater bereikt. De
verhoogde concentraties in het uitspoelingswater van 2020 zijn mogelijk
niet alleen een gevolg van de droogte in 2019, maar ook een effect van
na-ijling van het verhoogde stikstofbodemoverschot uit 2018.
Uitspoelingswater wordt in de Zandgebieden bemonsterd in de bovenste
meter van het grondwater in de zomerperiode. Het neerslagoverschot
van het voorgaande winterseizoen is dan met de uitspoelende
meststoffen weggezakt naar het grondwater. Het bovenste grondwater
bestaat dan in meer of mindere mate, afhankelijk van de hoeveelheid
aanvulling, uit een menging van uitgespoeld water van voorgaande
winterperiode en ouder grondwater, dat door langer verblijf in de
freatische laag meer gedenitrificeerd is.
Hoewel sterk geconcentreerd, heeft de geringe hoeveelheid
neerslagoverschot van het winterseizoen 2018-2019 geleid tot beperkte
grondwateraanvulling, waardoor de concentratie in de bovenste meter
grondwater in 2019 relatief sterk beïnvloed zal zijn geweest door ouder
meer gedenitrificeerd grondwater. In 2020 is een verdere stijging van de
nitraatconcentraties van het uitspoelingswater in de Zandgebieden deels
verklaarbaar doordat de invloed van ouder grondwater (van vóór de
droogte van 2018 en 2019) geringer is. De invloed van de droogte van
2018 en 2019 op de grondwaterkwaliteit is waarschijnlijk relatief groter
in 2020.

Pagina 63 van 134

RIVM-rapport 2021-0057

In kleigronden kan door de droogte naast de bovengenoemde
processen, scheurvorming optreden waardoor de uitspoelende
meststoffen snel in het grondwater terecht komen. Dit verklaart
waarschijnlijk de opvallende stijging van de nitraatconcentratie in de
Kleiregio in 2019. Bovendien wordt in deze regio het uitspoelingswater,
op bedrijven met buisdrainage, in drainwater in plaats van in
grondwater bemonsterd. Dat kan ook bijgedragen hebben aan de
opvallende stijging van de concentratie in de Kleiregio in vergelijking
met de Zandregio. Drainwater reageert sneller op veranderingen in
neerslag dan grondwater. Zo steeg in 2019 de nitraatconcentratie in
drainwater relatief meer dan in grondwater. In 2020 nam de
concentratie in drainwater weer af, terwijl die in grondwater verder is
gestegen.
Op de bedrijven in de Lössregio is de sterke stijging van de
nitraatconcentratie in het bodemvocht in 2018 mogelijk het gevolg van
de hogere stikstofbodemoverschotten in de jaren 2015 en 2016 in
combinatie met effecten van indamping in 2018. In 2019 is weer sprake
van een lichte daling, wat mogelijk het gevolg is van het lagere
stikstofbodemoverschot in 2017. Omdat in de Lössregio bodemvocht
wordt bemonsterd is er geen sprake van menging met ouder
grondwater.
4.3

Effect landbouwpraktijk op de waterkwaliteit
Stikstof
In de periode 2006-2019 was er gemiddeld over alle regio’s een
statistisch significant dalende trend in de stikstofbodemoverschotten (zie
Figuur 4.11 en Bijlage 4, Tabel B4.6). De nitraatconcentratie daalde in
de periode 2007-2020 zowel in Zand 230 als Zand 250, maar vertoonde
geen trendmatige verandering in de Veen- en Lössregio. Sinds dit jaar is
in de Kleiregio sprake van een stijgende trend (zie Figuur 4.13 en
Bijlage 4, Tabel B4.10).
De sterke daling van nitraatconcentraties aan het begin van de meetreeks
is mogelijk het gevolg van verandering in bedrijfsvoering voordat het
derogatiemeetnet werd ingericht. Het bodemoverschot gaat, met
uitzondering van veengronden, uit van een evenwicht tussen de jaarlijkse
aanvoer en de jaarlijkse afbraak van organisch gebonden stikstof.
Stikstoflevering uit de bodem wordt, uitgezonderd veengronden, in het
bodemoverschot dus niet meegenomen. Na-ijling kan na vier jaar nog
merkbaar zijn (Verloop, 2013).
In de periode 2014-2017 is met name in Zand 230 en de Lössregio een
tweede daling zichtbaar in de nitraatconcentraties, die mogelijk het gevolg is
van het lage stikstofbodemoverschot in 2014. In Zand 250 is in 2016 en
2017 een lichte daling in nitraatconcentraties zichtbaar (zie Figuur 4.11).
De gestegen nitraatconcentraties in 2019 lijken een logisch gevolg van
de verhoogde stikstofbodemoverschotten die in 2018 geconstateerd
werden als gevolg van het slechte groeiseizoen in 2018. De mate van
stijging in concentraties lijkt sterk beïnvloed door de droogte van 2018.
In 2020 stegen de nitraatconcentraties in het uitspoelingswater van de
Zandgebieden door, en bleef deze hoger in de Kleiregio, ondanks lagere
Pagina 64 van 134

RIVM-rapport 2021-0057

stikstofbodemoverschotten in 2019. Dit komt vermoedelijk doordat de
gevolgen van de verhoogde stikstofbodemoverschotten in 2018,
veroorzaakt door de droogte, langer dan één jaar doorwerken.
Er zijn nog een aantal aspecten in de bedrijfsvoering op de
derogatiebedrijven dat de nitraatconcentratie kan beïnvloeden, maar dat
het stikstofbodemoverschot nauwelijks verandert:
• De derogatiebedrijven hebben sinds 2014 een verplichting om
minstens 80 procent grasland te hebben; in de periode daarvoor
was dat nog 70 procent. Dit heeft in 2014 en 2015 een stijging
van het areaal grasland tot gevolg gehad. Het groeiende aandeel
grasland zou ook een daling van de nitraatconcentratie tot gevolg
kunnen hebben. Denitrificatie in grasland is hoger dan in
maisland door het hogere gehalte aan afbreekbare organische
stof. De uitspoelingsfractie (het gedeelte van het
stikstofbodemoverschot dat uitspoelt) is veel hoger op mais- dan
op grasland (Fraters et al., 2007a en 2012). Dit effect op de
waterkwaliteit is echter niet los van alle andere ontwikkelingen op
de bedrijven en in de bodem vast te stellen.
• Er wordt aangenomen dat de afnemende beweiding op
derogatiebedrijven leidt tot lagere nitraatuitspoeling. Hoewel de
beweiding de laatste jaren weer toeneemt, is er nog sprake van
een dalende trend voor de periode juli t/m oktober (Bijlage 4,
Tabel B 4.1). De nitraatuitspoeling tijdens beweiding in de tweede
helft van het groeiseizoen is relatief hoog, omdat de stikstof in
urineplekken niet volledig door het gras kan worden opgenomen
(Corré et al., 2014). Een toename van beweiding in de periode
mei t/m juni hoeft daarom nog niet direct te leiden tot een hogere
nitraatuitspoeling.
• Het scheuren van grasland is afgenomen
(Van Bruggen et al., 2020) omdat onder andere het scheuren van
grasland op zand- en lössgrond sinds de invoering van de
gebruiksnormen in 2006 niet meer in het najaar is toegestaan.
Daarnaast zet ook het EU-landbouwbeleid, zoals geïmplementeerd
in Nederland, aan tot meer blijvend grasland. Dit zou kunnen
leiden tot lagere nitraatconcentraties in het bovenste grondwater.
Er zijn indicaties dat het verbod op het scheuren van grasland in
het najaar heeft geleid tot een toename van tussenteelten, vaak
snijmais, op melkveebedrijven. Het mag daarom niet worden
uitgesloten dat de beoogde reductie van nitraatuitspoeling door de
beperkingen aan het tijdstip van scheuren van grasland geringer is
dan beoogd werd, namelijk door de toename van tussenteelten
met andere gewassen (Velthof et al., 2017).
Fosfaat
Het fosfaatoverschot naar de bodem vertoont over de hele meetperiode
een dalende trend (zie Figuur 4.12). De fosforconcentratie in het
uitspoelingswater in de Kleiregio en de Veenregio vertoont ook een
dalende trend (zie Bijlage 4, Tabel B4.9). Dit sluit aan bij de
verwachting dat bij dalende fosforbodemoverschotten de
fosforconcentratie in het uitspoelingswater zal afnemen.

Pagina 65 van 134

RIVM-rapport 2021-0057

Pagina 66 van 134

RIVM-rapport 2021-0057

Literatuur

Aarts, H.F.M., C.H.G. Daatselaar en G. Holshof (2008). Bemesting,
meststofbenutting en opbrengst van productiegrasland en snijmaïs op
melkveebedrijven. Wageningen, Plant Research International,
Rapport 208.
Beek, C.L. van, G.A.P.H. van den Eertwegh, F.H. van Schaik, G.L.
Velthof en O. Oenema (2004). The contribution of agriculture to N
and P loading of surface water in grassland on peat soil. Nutrient
Cycling in Agroecosystems 70: 85-95.
Biesheuvel, A. (2002). Over het voorkomen en de afbraak van pyriet in
de Nederlandse ondergrond. Deventer, Witteveen en Bos, Rapport
SECI/KRUB/rap.003.
Boumans, L.J.M., B. Fraters en G. van Drecht (2005). Nitrate leaching in
agriculture to upper groundwater in the sandy regions of the
Netherlands during the 1992-1995 period. Environ. Monit. Assess.
102, 225-241.
Boumans, L.J.M., en B. Fraters (2011). Nitraatconcentraties in het
bovenste grondwater van de zandregio en de invloed van het
mestbeleid. Visualisatie afname in de periode 1992 tot 2009.
Bilthoven, RIVM Rapport 680717020.
Boumans, L.J.M., en B. Fraters (2017). Actualisering van de
trendmodellering van gemeten nitraatconcentraties bij
landbouwbedrijven. Bilthoven, RIVM Rapport 2016-0211.
Boumans, L.J.M., C.M. Meinardi en G.J.W. Krajenbrink (1989).
Nitraatgehalten en kwaliteit van het grondwater onder grasland in de
zandgebieden. Bilthoven, RIVM Rapport 728472013.
Bruggen, C. van, A. Bannink, C.M. Groenestein, J.F.M. Huijsmans, L.A.
Lagerwerf, H.H. Luesink, G.L. Velthof & J. Vonk (2020). Emissies naar
lucht uit de landbouw, 1990-2018. Berekeningen met het model
NEMA. Wageningen, WOt-technical report 178.
Buis, E., A. van den Ham, L.J.M. Boumans, C.H.G. Daatselaar en G.J.
Doornewaard (2012). Landbouwpraktijk en waterkwaliteit op
landbouwbedrijven aangemeld voor derogatie. Resultaten meetjaar
2010 in het derogatiemeetnet. Bilthoven, RIVM Rapport 68071028.
Butterbach-Bahl, K., en P. Gundersen (2011). Nitrogen processes in
terrestrial ecosystems. The European Nitrogen Assessment. M.A.
Sutton, C.M. Howard, J.W. Erisman, G. Billen, A. Bleeker, P.
Grennfelt, H. van Grinsven en B. Grizzetti (eds). Cambridge,
Cambridge University Press.
Corré, W.J., C.L. Van Beek & J.W. Van Groenigen (2014). Nitrate
leaching and apparent recovery of urine-N in grassland on sandy soils
in the Netherlands. NJAS – Wageningen Journal of Life Sciences 70–
71, 25–32.
Dam, J.C. van, P. Groenendijk, R.F.A. Hendriks en J.G. Kroes (2008).
Advances of modeling water flow in variably saturated soils with
SWAP. Vadose Zone J., Vol.7, No.2, May 2008.
Duijnen, R. van, Leeuwen, T. C. van, & Hoogeveen, M. W. (2021).
Minerals Policy Monitoring Programme report 2015-2018: Methods
and procedures. RIVM Rapport 2020-0163.

Pagina 67 van 134

RIVM-rapport 2021-0057

EU (1991). Richtlijn 91/676/EEC van de Raad van 12 december 1991
inzake de bescherming van water tegen verontreiniging door nitraten
uit agrarische bronnen. Publicatieblad van de Europese
Gemeenschappen, nr. L375:1-8.
EU (2005). Beschikking van de Commissie van 8 december 2005 tot
verlening van een door Nederland gevraagde derogatie op grond van
Richtlijn 91/676/EEG van de Raad inzake de bescherming van water
tegen verontreiniging door nitraten uit agrarische bronnen.
Publicatieblad van de Europese Unie, L324: 89-93 (10.12.2005).
EU (2010). Besluit van de Commissie van 5 februari 2010 tot wijziging
van Beschikking 2005/880/EG tot verlening van een door Nederland
gevraagde derogatie op grond van Richtlijn 91/676/EEG van de Raad
inzake de bescherming van water tegen verontreiniging door nitraten
uit agrarische bronnen (2010/65/EU), Publicatieblad van de Europese
Unie, L 35/18 (6.2.2010).
EU (2014) Uitvoeringsbesluit van de Commissie van 16 mei 2014 tot
verlening van een door Nederland gevraagde derogatie op grond van
Richtlijn 91/676/EEG van de Raad inzake de bescherming van water
tegen verontreiniging door nitraten uit agrarische bronnen
(2014/291/EU), Publicatieblad van de Europese Unie, L148/88
(20.5.2014).
EU (2016), Directive (EU) 2016/2284 of the European Parliament and of
the Council of 14 December 2016 on the reduction of national
emissions of certain atmospheric pollutants, amending Directive
2003/35/EC and repealing Directive 2001/81/EC.
EU (2018) Uitvoeringsbesluit van de Commissie van 31 mei 2018 tot
verlening van een door Nederland gevraagde derogatie op grond van
Richtlijn 91/676/EEG van de Raad inzake de bescherming van water
tegen verontreiniging door nitraten uit agrarische bronnen
(EU/2018/820), Publicatieblad van de Europese Unie, L137/27
(4.6.2018).
EU (2020) Uitvoeringsbesluit van de Commissie van 17 juli 2020 tot
verlening van een door Nederland gevraagde derogatie op grond van
Richtlijn 91/676/EEG van de Raad inzake de bescherming van water
tegen verontreiniging door nitraten uit agrarische bronnen
(EU/2020/1073) Publicatieblad van de Europese Unie, L234/20
(21.7.2020).
Fraters, B., en L.J.M. Boumans (2005). De opzet van het Landelijk
Meetnet effecten Mestbeleid voor 2004 en daarna. Uitbreiding van
LMM voor onderbouwing van Nederlands beleid en door Europese
monitorverplichtingen. Bilthoven, RIVM Rapport 680100001.
Fraters D., L.J.M. Boumans, T.C. van Leeuwen en W.D. de Hoop (2005).
Results of 10 years of monitoring nitrogen in the sandy region in The
Netherlands. Water Science & Technology, 5(3-4), 239-247.
Fraters, B., L.J.M. Boumans, T.C. Van Leeuwen en J.W. Reijs (2007a).
De uitspoeling van het stikstofoverschot naar grond- en
oppervlaktewater op landbouwbedrijven. Bilthoven, RIVM Rapport
680716002.
Fraters, B., P.H. Hotsma, V.T. Langenberg, T.C. van Leeuwen, A.P.A.
Mol, C.S.M. Olsthoorn, C.G.J. Schotten en W.J. Willems (2004).
Agricultural practice and water quality in the Netherlands in the 19922002 period. Background information for the third EU Nitrate
Directive Member States report. Bilthoven, RIVM Rapport 500003002.
Pagina 68 van 134

RIVM-rapport 2021-0057

Fraters, B., T.C. van Leeuwen, J.W. Reijs, L.J.M. Boumans, H.F.M. Aarts,
C.H.G. Daatselaar, G.J. Doornewaard, D.W. de Hoop, J.J. Schröder,
G.L. Velthof en M.H. Zwart (2007b). Landbouwpraktijk en
waterkwaliteit op landbouwbedrijven aangemeld voor derogatie.
Beschrijving van de meetnetopzet voor de periode 2006-2009 en de
inhoud van de rapportages vanaf 2008. Bilthoven, RIVM
Rapport 680717001.
Fraters, B., T.C. van Leeuwen, A. Hooijboer, M.W. Hoogeveen, L.J.M.
Boumans en J.W. Reijs (2012). De uitspoeling van het
stikstofoverschot naar grond- en oppervlaktewater op
landbouwbedrijven: Herberekening van uitspoelfracties. Rijksinstituut
voor Volksgezondheid en Milieu, Bilthoven, RIVM rapport 680716006.
DOI: 10.13140/RG.2.1.2837.8649
Fraters, B., J.W. Reijs, T.C. van Leeuwen en L.J.M. Boumans (2008).
Landelijk Meetnet Effecten Mestbeleid. Resultaten van de monitoring
van waterkwaliteit en bemesting in meetjaar 2006 in het
derogatiemeetnet. Bilthoven, RIVM Rapport 680717004.
Goffau, A. de, T.C. van Leeuwen, A. van den Ham, G.J. Doornewaard en
B. Fraters (2012). Minerals Policy Monitoring Programme
Report 2007-2010, Methods and Procedures. Bilthoven, RIVM
Rapport 680717018
Hooijboer, A.E.J., A. van den Ham, L.J.M. Boumans, C.H.G. Daatselaar,
G.J. Doornewaard en E. Buis (2013). Landbouwpraktijk en
waterkwaliteit op landbouwbedrijven aangemeld voor derogatie.
Resultaten meetjaar 2011 in het derogatiemeetnet. Bilthoven, RIVM
Rapport 680717034.
Hooijboer, A.E.J., T.J. de Koeijer, A. van den Ham, L.J.M. Boumans, H.
Prins, C.H.G. Daatselaar en E. Buis (2014). Landbouwpraktijk en
waterkwaliteit op landbouwbedrijven aangemeld voor derogatie in
2012. Bilthoven, RIVM Rapport 680717037.
Hooijboer, A.E.J., T.J. de Koeijer, H.Prins, A. Vrijhoef, L.J.M. Boumans,
en C.H.G. Daatselaar (2017). Landbouwpraktijk en waterkwaliteit op
landbouwbedrijven aangemeld voor derogatie in 2015. Bilthoven,
RIVM Rapport 2017-38.
LNV (2000). 15505 Tabellenbrochure MINAS.
Lukács, S., T.J. de Koeijer, H. Prins, A. Vrijhoef, L.J.M. Boumans, C.H.G.
Daatselaar en A.E.J. Hooijboer (2015). Landbouwpraktijk en
waterkwaliteit op landbouwbedrijven aangemeld voor derogatie in
2013. Bilthoven, RIVM Rapport 2015-0071.
Lukács, S., T.J. de Koeijer, H. Prins, A. Vrijhoef, L.J.M. Boumans en
C.H.G. Daatselaar (2016). Landbouwpraktijk en waterkwaliteit op
landbouwbedrijven aangemeld voor derogatie in 2014. Bilthoven,
RIVM Rapport 2016-0052.
Lukács, S., P.W., Blokland, H. Prins, B. Fraters en C.H.G. Daatselaar
(2018). Landbouwpraktijk en waterkwaliteit op landbouwbedrijven
aangemeld voor derogatie in 2014. Bilthoven, RIVM Rapport 20180041.
Lukács, S., P.W., Blokland, R. van Duijnen, D. Fraters, G.J.
Doornewaard en C.H.G. Daatselaar (2020). Landbouwpraktijk en
waterkwaliteit op landbouwbedrijven aangemeld voor derogatie in
2018. Bilthoven, RIVM Rapport 2020-0096.
Poppe, K.J. (2004). Het Bedrijven-Informatienet van A tot Z. Den Haag,
LEI, Rapport 1.03.06.
RVO (2021). Rapportage Nederlands mestbeleid 2020.
Pagina 69 van 134

RIVM-rapport 2021-0057

Velthof, G.L., en E. Hummelink (2012). Risico op nitraatuitspoeling bij
scheuren van grasland in het voorjaar. Wageningen, Alterra, Alterrarapport 2292.
Velthof, G.L., T.J. de Koeijer, J.J. Schröder, M. Timmerman, A.
Hooijboer, J. Rozemeijer, C. van Bruggen en P. Groenendijk, 2017.
Effecten van het mestbeleid op landbouw en milieu; Beantwoording
van de ex-post vragen in het kader van de evaluatie van de
Meststoffenwet. Wageningen (WEnR, Rapport 2782)
Verloop, K. (2013). Limits of effective nutrient management in dairy
farming: analyses of experimental farm De Marke, PhD thesis,
Wageningen University, Wageningen.
Wever, D., P.W.H.G. Coenen, R. Dröge, G.P. Geilenkirchen, J. van
Huijstee, M. ’t Hoen, E. Honig, R.A.B. te Molder, W.L.M. Smeets,
W.L.M. Smeets, M.C. van Zanten en T. van der Zee (2021).
Informative Inventory Report 2021 Emissions of transboundary air
pollutants in the Netherlands 1990–2019. Bilthoven, RIVM report
2021-0005
Vliet, M.E. van, T.C. van Leeuwen, P. van Beelen, E. Buis (2017).
Minerals Policy Monitoring Programme report 2011-2014: Methods
and procedures. Bilthoven, RIVM Rapport 2016-0051
Zwart, M.H., G.J. Doornewaard, L.J.M. Boumans, T.C. van Leeuwen,
B. Fraters en J.W. Reijs (2009). Landbouwpraktijk en waterkwaliteit
op landbouwbedrijven aangemeld voor derogatie. Resultaten
meetjaar 2007 in het derogatiemeetnet. Bilthoven, RIVM Rapport
680717008.
Zwart, M.H., C.H.G. Daatselaar, L.J.M. Boumans en G.J. Doornewaard
(2010). Landbouwpraktijk en waterkwaliteit op landbouwbedrijven
aangemeld voor derogatie. Resultaten meetjaar 2008 in het
derogatiemeetnet. Bilthoven, RIVM Rapport 680717014.
Zwart, M.H., C.H.G. Daatselaar, L.J.M. Boumans en G.J. Doornewaard
(2011). Landbouwpraktijk en waterkwaliteit op landbouwbedrijven
aangemeld voor derogatie. Resultaten meetjaar 2009 in het
derogatiemeetnet. Bilthoven, RIVM Rapport 680717022.
Websites
CBS, Landbouwtelling: http://statline.cbs.nl

Pagina 70 van 134

RIVM-rapport 2021-0057

Bijlage 1 Selectie en werving van deelnemers aan het
derogatiemeetnet

B1.1

Inleiding
In deze bijlage worden de selectie en werving van de driehonderd
melkvee- en overige graslandbedrijven in het derogatiemeetnet nader
toegelicht. Zoals in de hoofdtekst al is aangegeven, is het
derogatiemeetnet onderdeel van het Landelijk Meetnet effecten
Mestbeleid (LMM). De selectie en werving van bedrijven voor het
derogatiemeetnet zijn vergelijkbaar met die van deelnemers aan andere
onderdelen van het LMM. Op basis van de, destijds, meest recente
Landbouwtellingsgegevens (2005) is voor elk van de vier regio’s een
steekproefpopulatie afgebakend. De steekproefpopulaties zijn
vervolgens opgedeeld in groepen bedrijven (de strata) van eenzelfde
grondwaterlichaam, bedrijfstype en bedrijfseconomische omvang. Uit
deze verdeling is het aantal gewenste steekproefbedrijven per stratum
afgeleid. Hierbij is behalve naar het aandeel in de totale oppervlakte
cultuurgrond (hoe groter het areaal cultuurgrond in een bepaald
stratum, des te meer steekproefbedrijven gewenst), ook gekeken naar
een minimale vertegenwoordiging per grondwaterlichaam.
Het Bedrijveninformatienet (BIN) van Wageningen Economic Research is
primair opgezet voor de landelijke steekproef voor het Nederlandse deel
van het Farm Accountancy Data Network van de Europese Commissie
(FADN). Voor specifieke doeleinden zoals het LMM worden, voor zover
nodig, extra bedrijven geselecteerd en geworven en toegevoegd aan het
BIN.
De werving van bedrijven voor het derogatiemeetnet is in eerste
instantie gericht op bedrijven in het FADN (BIN; verslagjaar 2006).
Daarbij zijn alle geschikte bedrijven uit het FADN benaderd die zich voor
derogatie in 2006 hadden aangemeld. Na afloop van de werving onder
FADN-bedrijven is nagegaan in welke strata aanvulling nodig was.
Aanvullende bedrijven zijn geselecteerd uit een bestand van Dienst
Regelingen (DR) van het Ministerie van Landbouw, Natuur en
Voedselkwaliteit waarin alle bedrijven waren opgenomen die zich in
2006 voor derogatie hadden aangemeld. Van de aanvullend gekozen
deelnemers nemen er zestien tevens deel aan het onderzoeksproject
Koeien & Kansen (www.koeienenkansen.nl).
Ook voor de vervanging van afvallers tussen 2006 en 2019 geldt dat
nieuwe deelnemers bij voorkeur zijn geselecteerd uit bedrijven die reeds
deelnemen aan het LMM en het BIN. Het voordeel van deze werkwijze is
dat van nieuw opgenomen bedrijven in het derogatiemeetnet ook van
eerdere jaren waterkwaliteitsbemonsteringen en/of bedrijfsvoeringsdata
beschikbaar zijn.

B1.2

Afbakening van de steekproefpopulaties
Vergelijkbaar met LMM is een beperkt aantal bedrijven uit het
Landbouwtellingsbestand dat zich wel had aangemeld voor derogatie
Pagina 71 van 134

RIVM-rapport 2021-0057

buiten de steekproef gehouden. Allereerst worden zeer kleine bedrijven
(met een bedrijfseconomische omvang kleiner dan 25.000 NSO
(Nederlandse Standaard Output)) voor deelname aan het
derogatiemeetnet uitgesloten. Hetzelfde geldt voor bedrijven met een
biologische productiewijze. Biologische bedrijven mogen per definitie
(ongeacht het percentage grasland of mestsoort) niet meer dan
170 kg stikstof per hectare uit dierlijke mest gebruiken. Verder wordt,
om een zekere mate van oppervlakterepresentativiteit te waarborgen,
een minimum bedrijfsgrootte van tien hectare cultuurgrond
aangehouden. Ten slotte wordt bij de selectie voor de
derogatiemonitoring een minimum percentage grasland van 60 procent
gehanteerd. Motieven voor een selectie-eis onder het wettelijk vereiste
minimum van 70 procent (vanaf 2014 80 procent) zijn praktische en
definitieverschillen tussen de Rijksdienst voor Ondernemend Nederland
(RVO) en Wageningen Economic Research bij de registratie van
bedrijfsgegevens. Door deze verschillen kunnen de percentages grasland
op basis van het BIN afwijken van die volgens de registratie bij RVO.
Een aanvullende reden is dat ondernemers het percentage grasland per
jaar kunnen aanpassen, zodat dat percentage een volgend jaar weer
hoger kan zijn dan 70 dan wel 80 procent.
Ter illustratie van de gevolgen van de hiervoor genoemde selectiecriteria
wordt verwezen naar de Tabellen B1.1 en B1.2. Daarin worden de
bedrijven (zie Tabel B1.1) en de arealen (zie Tabel B1.2) in de
steekproefpopulatie afgeleid van de Landbouwtelling 2019 en een
bestand van RVO met ruim 17.800 BRS-nummers (het
bedrijfsrelatienummer waaronder bedrijven staan geregistreerd bij RVO)
van bedrijven die zich voor het jaar 2019 voor derogatie hebben
aangemeld. Omdat 452 BRS-nummers niet in de Landbouwtelling 2019
bleken voor te komen, is ervoor gekozen om in de tabellen geen
absolute aantallen bedrijven en hectares op te nemen. In plaats daarvan
worden de aantallen uitgesloten bedrijven en hectares cultuurgrond
uitgedrukt als percentage van de ruim 17.300 bedrijven waarvoor wel
gegevens in de Landbouwtelling 2019 beschikbaar bleken.
Tabel B 1.1 Het aandeel melkvee- en overige graslandbedrijven (%) dat in de
steekproefpopulatie van het derogatiemeetnet in 2019 is vertegenwoordigd

Verdeling aantal bedrijven
Melkveebedrijven

Overige
graslandbedrijven

Totaal

75

25

100

0,0
0,2
0,6

7,4
0,2
1,8

7,4
0,5
2,4

Bedrijven <60%
grasland van
cultuurgrond

0,1

0,1

0,2

Steekproefpopulatie

74

16

90

Alle bedrijven
aangemeld voor
derogatie in 2019
Bedrijven <25.000 SO
Biologische bedrijven
Bedrijven <10 hectare

Bron: CBS-Landbouwtelling 2019, bewerking Wageningen Economic Research
Pagina 72 van 134

RIVM-rapport 2021-0057

Tabel B 1.2 Het aandeel cultuurgrond op melkvee- en overige
graslandbedrijven (%) dat in de steekproefpopulatie van het derogatiemeetnet
in 2019 is vertegenwoordigd

Verdeling areaal cultuurgrond
Melkveebedrijven

Overige
graslandbedrijven

Totaal

89

11

100

0,0
0,3
0,1

1,2
0,1
0,3

1,2
0,4
0,4

Bedrijven <60%
grasland cultuurgrond

0,1

0,1

0,2

Steekproefpopulatie

88

9,5

98

Alle bedrijven aangemeld
voor derogatie in 2019
Bedrijven <25.000 SO
Biologische bedrijven
Bedrijven <10 hectare

Bron: CBS-Landbouwtelling 2019, bewerking Wageningen Economic Research

De Tabellen B1.1 en B1.2 laten zien dat 75 procent van de voor 2019
aangemelde derogatiebedrijven en 89 procent van het bijbehorende
areaal cultuurgrond betrekking hebben op gespecialiseerde
melkveebedrijven. Vrijwel alle melkveebedrijven vallen ook binnen de
selectiecriteria waarop de steekproefpopulatie voor het derogatiemeetnet
is afgebakend. Uitgesloten bedrijven zijn vooral overige graslandbedrijven
met een geringe omvang aan Standaard Output (SO) en cultuurgrond.
Als gevolg van de selectiecriteria valt 10 procent van de voor derogatie
aangemelde bedrijven buiten de steekproefopzet. Deze bedrijven hebben
niet meer dan 2 procent van het areaal waarop derogatie is aangevraagd.
B1.3

Toelichting per stratificatievariabele
De derogatiebeschikking vereist een monitoringnetwerk dat behalve voor
alle bodemtypen ook representatief is voor bemestingspraktijk en
bouwplan (artikel 8 van de derogatiebeschikking). Om die reden is er bij
de inrichting van het derogatiemeetnet voor gekozen om behalve naar
regio verder te stratificeren naar bedrijfstype, -omvang (grootteklasse) en
grondwaterlichaam. Vanaf 2012 is de stratificatie naar grondwaterlichaam
vervangen door een stratificatie naar deelgebied. De stratificatievariabelen worden hierna toegelicht.

B1.4

Indeling naar bedrijfstype
Vanaf 2011 past LMM de Standaard Output (SO) toe als maat voor de
economische omvang van een bedrijf als vervanger van de Nederlandse
grootte-eenheid (NGE) (Van der Veen et al., 2012). Standaard Output
refereert aan de standaardwaarde van de productie van een bedrijf. De
SO van een agrarisch product (gewas of dierlijk product) is de
gemiddelde geldwaarde van de agrarische output tegen de prijzen die de
agrariër ontvangt, uitgedrukt in euro per hectare of per dier. Er is een
regionale SO-coëfficiënt voor elk product als een gemiddelde waarde
over een referentieperiode (vijf jaar). Nederland bestaat hiervoor uit één
regio. De som van alle SO per hectare gewas en per dier op een bedrijf
is een maat voor de totale bedrijfsomvang, uitgedrukt in euro’s. Een
bedrijf wordt als ‘gespecialiseerd’ bedrijf getypeerd wanneer een
Pagina 73 van 134

RIVM-rapport 2021-0057

aanzienlijk deel (veelal minimaal twee derde) van de totale
bedrijfsomvang uit een bepaalde productierichting (bijvoorbeeld
melkvee, akkerbouw of varkens) komt. In totaal worden in de SOtypering acht hoofdbedrijfstypen onderscheiden, waarvan vijf zuivere en
drie gecombineerde. De vijf zuivere hoofdbedrijfstypen zijn: akkerbouw,
tuinbouw, blijvende teelten (fruitteelt en boomkwekerij), graasdieren en
hokdieren (intensieve veehouderij). Gecombineerde bedrijven worden
opgedeeld in gewassencombinaties, veeteeltcombinaties en de gewasen veeteeltcombinaties. Elk hoofdbedrijfstype bestaat weer uit meerdere
bedrijfstypen. Zo kunnen binnen de graasdierenbedrijven weer
gespecialiseerde melkveebedrijven worden onderscheiden.
Binnen de groep bedrijven die zich voor derogatie aangemeld hebben,
vormen melkveehouderijbedrijven een grote homogene groep die
89 procent van de oppervlakte cultuurgrond gebruikt (zie Tabel B1.2);
11 procent van het areaal is gelegen op bedrijven van een ander
bedrijfstype. Om maximaal representatief te zijn voor bouwplannen en
bemestingspraktijken, is ervoor gekozen ook deze bedrijven in het
monitoringnetwerk op te nemen. De circa 25 procent nietmelkveebedrijven (zie Tabel B1.1) kunnen van diverse typen zijn, maar
worden in deze publicatie omschreven als overige graslandbedrijven,
omdat het grootste deel van de cultuurgrond uit grasland bestaat.
B1.5

Indeling naar bedrijfseconomische omvang
Behalve naar bedrijfstype wordt ook gestratificeerd naar
bedrijfseconomische omvang, waarbij vier grootteklassen worden
onderscheiden. Op die manier wordt voorkomen dat bedrijven met een
kleinere of juist grotere economische omvang sterker vertegenwoordigd
zijn. Ook bij het bepalen van de bedrijfseconomische omvang worden de
SO’s gebruikt.

B1.6

Indeling naar grondsoort deelgebied per regio
Behalve naar bedrijfstype wordt ook gestratificeerd naar
bedrijfseconomische omvang, waarbij vier grootteklassen worden
onderscheiden. Op die manier wordt voorkomen dat bedrijven met een
kleinere of juist grotere economische omvang sterker vertegenwoordigd
zijn. Ook bij het bepalen van de bedrijfseconomische omvang worden de
SO’s gebruikt.

Pagina 74 van 134

RIVM-rapport 2021-0057

Figuur B1.1 Grondsoortregio’s en hun beleidsgebieden in het LMM

In de jaren 2006 tot 2013 is binnen de regio’s naar grondwaterlichaam
(Verhagen et al., 2006) gestratificeerd. In die jaren waren geografische
indelingen zoals die naar grondwaterlichaam nog gebaseerd op
gemeentegrenzen. De overgang naar de stratificatie naar deelgebied viel
samen met de overgang van indelingen op basis van gemeenten naar de
(meer nauwkeurige en stabielere) indeling van regio’s en deelgebieden
op basis van postcode (vanaf BIN 2013).
Voor de Kaderrichtlijn Water zijn in Nederland in totaal twintig
grondwaterlichamen onderscheiden (Verhagen et al., 2006). Bij de
samenstelling van het derogatiemeetnet is binnen elke regio een
spreiding (en minimale vertegenwoordiging) nagestreefd over de, in
oppervlakte cultuurgrond gemeten, belangrijkste grondwaterlichamen.
Als uitgangspunt bij het bepalen van het grondwaterlichaam per bedrijf
Pagina 75 van 134

RIVM-rapport 2021-0057

is de gemeente genomen waarin het bedrijf post ontvangt. In
gemeenten waarbinnen meerdere lichamen blijken te liggen, zijn alle
bedrijven aan het grootste grondwaterlichaam toegekend.
Binnen de Zandregio zijn vijf grondwaterlichamen als deelgebied
onderscheiden, te weten: Eems, Maas, Rijn-Midden, Rijn-Noord en RijnOost. De overige bedrijven (in andere grondwaterlichamen binnen de
regio) zijn in het zesde deelgebied ‘overig’ ingedeeld. De Lössregio
omvat alleen het grondwaterlichaam ‘Krijt’ en is daarom niet verder
ingedeeld. De Veenregio is opgedeeld in vier deelgebieden, te weten de
grondwaterlichamen Rijn-Noord, Rijn-Oost, Rijn-West en ‘overig’. Binnen
de Kleiregio zijn vijf deelgebieden onderscheiden. Omdat binnen het
Zuidwestelijk zeekleigebied meerdere grondwaterlichamen zijn gelegen
(zonder duidelijke dominantie), is deze hele Kleiregio als apart
deelgebied aangehouden. Daarnaast zijn drie grondwaterlichamen als
apart deelgebied aangehouden: Eems, Rijn-Noord en Rijn-West (voor
zover buiten het Zuidwestelijke zeekleigebied gelegen). Het vijfde
deelgebied betreft de bedrijven in de overige, niet verder ingedeelde
gemeenten.
Literatuur
Veen, H.B. van der, I. Bezlepkina, P. de Hek, R. van der Meer en H.C.J.
Vrolijk (2012). Sample of Dutch FADN 2009-2010: design principles
and quality of the sample of agricultural and horticultural holdings.
Den Haag, LEI-Wageningen-UR, Rapport 2012-061.
Verhagen, F.Th., A. Krikken en H.P. Broers (2006). Draaiboek
monitoring grondwater voor de Kaderrichtlijn Water.
’s-Hertogenbosch, Royal Haskoning, Rapport
9S1139/R00001/900642/DenB.
Websites
Website CBS, Landbouwtelling: http://statline.cbs.nl
Website Koeien & Kansen: http://www.koeienenkansen.nl

Pagina 76 van 134

RIVM-rapport 2021-0057

Bijlage 2 Monitoring van landbouwkarakteristieken

In deze bijlage wordt een toelichting gegeven op de monitoring van de
gegevens over de landbouwpraktijk in het Bedrijveninformatienet (BIN)
van Wageningen Economic Research en de daaruit berekende bemesting
(zie paragraaf B2.2), de berekening van de gras- en snijmaisopbrengsten
(zie paragraaf B2.3) en de berekening van de nutriëntenoverschotten (zie
paragraaf B2.4). Tot slot is in de laatste paragraaf (B2.5) aangegeven
welke van belang zijnde wijzigingen zijn doorgevoerd in de rekenwijze en
uitgangspunten ten opzichte van de rekenwijze en uitgangspunten van de
derogatierapportage van 2018.
B2.1

Algemeen
De monitoring van de landbouwpraktijkgegevens wordt door Wageningen
Economic Research in het BIN verzorgd. Dit is een gestratificeerde
steekproef van ongeveer 1500 land- en tuinbouwbedrijven, waarvan een
gedetailleerde set financieel-economische en milieutechnische gegevens
wordt bijgehouden. Het BIN representeert bijna 95 procent van de totale
agrarische productie in Nederland (Poppe, 2004; Binternet, 2013). Circa
45 fulltime Wageningen Economic Research-medewerkers zijn belast met
het vergaren en vastleggen van bedrijfsgegevens in het BIN. Zij
verwerken alle facturen van de bedrijven die deelnemen. Ook
inventariseren zij begin- en eindvoorraden en aanvullende gegevens,
zoals het bouwplan, het beweidingsysteem en de samenstelling van de
veestapel. Deelnemers ontvangen van Wageningen Economic Research
een deelnemersverslag waarin vooral jaartotalen staan opgenomen (zoals
een verlies- en winstrekening en balans). Vanzelfsprekend worden
gegevens bij het bewerken tot informatie voor deelnemers of
onderzoekers op inconsistenties gecontroleerd, omdat naast financiële
ook fysieke stromen zijn geregistreerd.
De meeste gegevens in het BIN die worden omgerekend naar jaartotalen,
worden gecorrigeerd voor voorraadmutaties. Het krachtvoerverbruik per
jaar volgt dus uit de som van alle aankopen tussen twee balansdatums,
minus alle verkopen, plus de beginvoorraad, minus de eindvoorraad. Het
gebruik aan meststoffen is ook bekend per gewas en wordt behalve op
jaarbasis ook op groeiseizoenbasis berekend. Dat groeiseizoen loopt vanaf
het moment dat de voorvrucht is geoogst tot en met de oogst van het
gewas.
Bemesting, opbrengst en nutriëntenoverschotten worden uitgedrukt per
oppervlakte-eenheid. Hiervoor wordt de totale Nederlandse oppervlakte
aan cultuurgrond gebruikt. Dit is de grond die door het bedrijf
daadwerkelijk wordt bemest en wordt gebruikt voor gewasproductie.
Verhuurd land, natuurland, sloten, bebouwde en verharde oppervlakten
en grasland dat niet wordt gebruikt voor voerproductie (bijvoorbeeld erf
of campingterrein) zijn niet meegenomen in deze oppervlakte.

Pagina 77 van 134

RIVM-rapport 2021-0057

B2.2

Berekening van bemesting
Er dient volgens het derogatiebesluit (EU, 2018) gerapporteerd te
worden over de bemesting en het rendement (gewasopbrengst)
(artikel 11, lid 1a). Dit artikel stelt (zie paragraaf 1.2):
‘De bevoegde autoriteiten dienen .... een verslag bij de Commissie in
met de volgende informatie: gegevens over de bemesting op alle
landbouwbedrijven waaraan een individuele derogatie is verleend, met
inbegrip van informatie over het rendement en de bodemsoorten.’
Bij de presentatie over nutriëntengebruiken wordt onderscheid gemaakt
naar vijf regio’s (de Kleiregio, de Veenregio, de Zandregio (230 en 250)
en de Lössregio). Er wordt verslag gedaan van bemesting op
bedrijfsniveau, maar er wordt ook onderscheid gemaakt naar bemesting
op bouwland en grasland.

B2.2.1

Berekening mestgebruik
Dierlijk mestgebruik op het bedrijf
Voor de berekening van het nutriëntengebruik via dierlijke mest wordt
allereerst de productie van mest op het eigen bedrijf berekend. Voor
stikstof betreft het de nettoproductie na aftrek van gasvormige verliezen uit
stal en opslag. De mestproductie van graasdieren wordt berekend door het
gemiddeld aantal aanwezige dieren te vermenigvuldigen met wettelijke
excretieforfaits (RVO, 2019, tabellen 4 en 6). Uitzondering hierop vormen
bedrijven die gebruikmaken van de zogenoemde Handreiking (zie kopje
‘Bedrijfsspecifiek dierlijk mestgebruik’ verderop in deze bijlage). De
mestproductie van staldieren wordt berekend aan de hand van de wettelijk
vastgestelde forfaits voor stikstof en de WUM voor fosfaat. Dit geldt alleen
in het geval er geen stalbalans kan worden opgesteld.
Tevens wordt van alle aan- en afgevoerde meststoffen en voorraden
(kunstmest, dierlijke mest en overige organische meststoffen) de
hoeveelheid geregistreerd. De hoeveelheden stikstof en fosfaat in
kunstmest en overige organische meststoffen worden afgeleid van
jaaroverzichten van leveranciers. Indien geen specifieke gegevens van de
leverantie bekend zijn, wordt er vermenigvuldigd met een normatieve
samenstelling (NMI, 2013).
Van aan- en afgevoerde organische meststoffen worden in principe de
hoeveelheden stikstof en fosfaat via bemonstering vastgelegd. Indien geen
bemonstering heeft plaatsgevonden, worden voor aangevoerde meststoffen
forfaitaire gehalten per mestsoort gebruikt (RVO, 2019, tabel 5). Indien
geen bemonsteringsresultaten beschikbaar zijn, wordt bij de afvoer van
bedrijfseigen mest de bedrijfsspecifieke mineraleninhoud per m3 mest
gebruikt. Voorwaarde hiervoor is dat het bedrijf gebruikmaakt van de BEX
of stalbalans. Voor de overige bedrijven worden de forfaitaire gehalten
gebruikt.

Pagina 78 van 134

RIVM-rapport 2021-0057

De totale hoeveelheid gebruikte mest op bedrijfsniveau wordt vervolgens
berekend als:
Mestgebruik bedrijf =
Productie + Beginvoorraad – Eindvoorraad + Aanvoer – Afvoer
Bedrijfsspecifiek dierlijk mestgebruik
Vanaf landbouwpraktijkjaar 2007 is de berekening van de mestproductie
aangepast voor bedrijven die gebruikmaken van de Handreiking
bedrijfsspecifieke excretie melkvee (EZ, 2015). Op deze bedrijven wordt
de mestproductie niet forfaitair maar bedrijfsspecifiek berekend, indien
het bedrijf zelf aangeeft gebruik te maken van bedrijfsspecifieke excretie.
In sommige gevallen wordt de bedrijfsspecifieke mestproductieberekening
alsnog verworpen, namelijk indien niet aan de criteria genoemd in
paragraaf B2.3.2 wordt voldaan. In die gevallen wordt de mestproductie
op basis van forfaits bepaald.
Voor de berekening van de bedrijfsspecifieke excretie van de
melkveestapel wordt de Handreiking bedrijfsspecifieke excretie melkvee
vanaf 1 mei 2015 als uitgangspunt gebruikt (EZ, 2015). De gebruikte
rekensystematiek wijkt op twee punten af van de Handreiking (EZ,
2015):
• de VEM-opname uit snijmais wordt (zoals ook in Aarts et al., 2008
is toegepast) direct afgeleid uit de door de ondernemer opgegeven
snijmaisopbrengsten, gecorrigeerd voor voorraden, terwijl deze in
de Handreiking via een correctiemethodiek wordt berekend;
• de verdeling van VEM uit grasproducten over vers gras en
geconserveerd gras wordt gebaseerd op het exacte aantal door de
ondernemer opgegeven weide-uren, terwijl in de Handreiking
(EZ, 2015) en in Aarts et al. (2008) drie klassen worden
gedefinieerd op basis van de opgegeven beweiding.
Bemesting op bouwland en grasland
De hoeveelheid meststoffen die wordt gebruikt op bouwland wordt in het
BIN direct geregistreerd. Behalve de soort en hoeveelheid wordt ook het
tijdstip van toediening vastgelegd. De toegediende hoeveelheden stikstof
en fosfaat op bouwland worden bepaald door de hoeveelheid mest (in
tonnen of kuub) te vermenigvuldigen met:
• bemonsteringsresultaten (indien beschikbaar) of
• bedrijfsspecifieke mineraleninhoud, indien mestproductie
bedrijfsspecifiek wordt berekend (zie hiervoor), anders;
• forfaits (RVO, 2019, tabel 5).
De bemesting op grasland wordt berekend als de sluitpost:
Verbruik op grasland =
Verbruik op bedrijfsniveau - Verbruik op bouwland
Voor bedrijven met minder dan 25 procent gras 2 wordt grasland op basis
van de in BIN geregistreerde hoeveelheid meststoffen bemest en is
bouwland de sluitpost. Dit gebruik op grasland bestaat uit mest die is
uitgereden en mest die bij beweiding direct door grazende dieren op het
2

Voor dit rapport niet relevant omdat minimaal 70% (80% vanaf 2014) grasland vereist is voor derogatie.
Pagina 79 van 134

RIVM-rapport 2021-0057

grasland wordt uitgescheiden (weidemest). De hoeveelheid nutriënten in
weidemest wordt berekend door per diercategorie het percentage van de
tijd op jaarbasis dat de dieren weiden te vermenigvuldigen met de
berekende excretie.
Gebruik werkzame stikstof
Het totale stikstofgebruik wordt uitgedrukt in kilogram werkzame stikstof.
De hoeveelheid werkzame stikstof wordt berekend door de totale
hoeveelheid stikstof in organische meststoffen te vermenigvuldigen met
de werkingscoëfficiënten zoals weergegeven in Tabel 3 (RVO, 2019,
tabel 3). Daar wordt de hoeveelheid stikstof uit kunstmeststoffen nog
bijgeteld, met een werkingscoëfficiënt van 100 procent.
Er is sprake van een lagere wettelijke werkingscoëfficiënt (45 in plaats
van 60 procent vanaf 2008) voor alle op het bedrijf geproduceerde en
aangewende graasdierenmest indien op het bedrijf beweiding door de
melkkoeien wordt toegepast. In het geval van najaarsbemesting met
vaste mest van bouwland op klei- en veengrond wordt met een lagere
maar eveneens wettelijke werkingscoëfficiënt gerekend. In alle andere
gevallen is de werkingscoëfficiënt alleen afhankelijk van het type mest.
Gebruik fosfaat
Fosfaatgebruik wordt uitgedrukt in kilogram fosfaat. Bij de berekening
van het gebruik worden alle meststoffen (kunstmest, dierlijke mest en
overige organische mest) meegenomen.
Gebruiksnormen
De gemiddelde gebruiksnormen voor grasland en bouwland worden
berekend door de oppervlakten van de in het BIN aanwezige gewassen te
wegen met de gebruiksnormen zoals weergegeven in de Tabellen 1 en 2
(RVO, 2019, Tabel 1 en 2). Voor fosfaat is vanaf 2010 sprake van
fosfaatdifferentiatie (afhankelijk van de fosfaattoestand van de bodem).
Voor het bepalen van de fosfaattoestand van de bodem worden de
resultaten van het bodemonderzoek in het BIN geregistreerd. Indien de
fosfaattoestand onbekend is, wordt uitgegaan van fosfaattoestand hoog.
B2.2.2

Onder- en bovengrenzen
Bij de LMM-bedrijven moeten de bemestingen met kunstmest, dierlijke
mest en overige organische mest afzonderlijk, zowel voor stikstof als
voor fosfaat, binnen de grenzen van waarschijnlijkheid vallen voor het
LMM om eventuele fouten bij de vastlegging van data eruit te halen. Dat
geldt ook voor de totale bemesting (kunstmest + dierlijke mest +
overige organische mest). De ondergrenzen van de verschillende
mestsoorten zijn statisch. De bovengrenzen zijn dynamisch afhankelijk
van gebruiksnormen voor stikstof, dierlijke mest of fosfaat. De
bedrijfsspecifieke gebruiksnorm wordt vermenigvuldigd met een factor
2,5. Tabel B2.1 geeft de grenzen weer die worden gebruikt voor nietbiologische melkveebedrijven.

Pagina 80 van 134

RIVM-rapport 2021-0057

Tabel B 2.1 onder- en bovengrenzen voor gebruik van kunstmest, dierlijke mest,
overige organische mest en totaal van kunstmest + dierlijke mest + overige
organische mest op niet-biologische melkveebedrijven1, 2

Nutriënt + vorm

Stikstof
Kunstmest
Kunstmest
Dierlijke mest
Dierlijke mest
Overige organische
mest
Overige organische
mest
Totaal mest
Totaal mest
Fosfaat
Kunstmest
Kunstmest
Dierlijke mest
Dierlijke mest
Overige organische
mest
Overige organische
mest
Totaal mest
Totaal mest

Onder/bovengrens
Ondergrens
Bovengrens
Ondergrens
Bovengrens

Gebruiksruimte3
of
waarde (kg/ha)
0
SGR
0
GDM

Ondergrens

0

Bovengrens
Ondergrens
Bovengrens

SGR
50
SGR

Ondergrens
Bovengrens
Ondergrens
Bovengrens

0
FGR
0
FGR

Ondergrens

0

Bovengrens
Ondergrens
Bovengrens

FGR
25
FGR

Factor
2,5
2,5
2,5
2,5
2,5
2,5
2,5
2,5

Valt voor een bedrijf een waarde buiten de grenzen van Tabel B2.1, dan worden de
nutriëntenstromen van dat bedrijf als onvolledig beschouwd en wordt zo’n bedrijf voor de
berekening van de nutriëntenstromen niet meegenomen.
2
Deze tabel beperkt zich tot de onder- en bovengrenzen die worden gehanteerd ten
aanzien van het mestgebruik op bedrijfsniveau op niet-biologische melkveebedrijven. Op
andere typen bedrijven worden andere grenzen gehanteerd. Daarnaast worden ook op
andere kengetallen en indicatoren onder- en bovengrenzen toegepast.
3
Stikstof gebruiksruimte (SGR), gebruiksruimte dierlijke mest (GDM),
fosfaatgebruiksruimte (FGR), gemiddeld op bedrijfsniveau per hectare.
1

B2.3

Berekening gras- en snijmaisopbrengsten

B2.3.1

Opzet rekenmodule
De opzet van de rekenmodule voor het bepalen van de gras- en
snijmaisopbrengst in het BIN is grotendeels gelijk aan de procedure
beschreven in Aarts et al. (2005, 2008). De rekenmodule begint met het
vaststellen van de energiebehoefte van de melkveestapel op basis van de
gerealiseerde melkproductie en groei. In het BIN worden alle transacties
en voorraadmutaties met voedermiddelen geregistreerd. Hiermee wordt
eerst in beeld gebracht welk deel van de energiebehoefte wordt gedekt
door aangekocht voer. Vervolgens wordt de energieopname uit
zelfgeproduceerde snijmais en andere voedergewassen (anders dan
grasland) bepaald door metingen en gehalten van de kuilvoorraden, voor
zover deze beschikbaar zijn. De snijmaisopbrengst wordt dan bepaald
door de conserveringsverliezen op te tellen bij de aangelegde hoeveelheid
snijmais. Indien kuilmetingen niet betrouwbaar beschikbaar zijn, wordt
voor de zelfgeproduceerde snijmais en andere voedergewassen
teruggevallen op een schatting van de verse opbrengsten van de
ondernemer en/of zijn adviseur.
Pagina 81 van 134

RIVM-rapport 2021-0057

Vervolgens wordt ervan uitgegaan dat in de resterende energiebehoefte
is voorzien door middel van zelfgeproduceerd gras. Via het in het BIN
geregistreerde aantal beweidingsdagen wordt een verdeling afgeleid
tussen energieopname uit vers gras en uit geconserveerd gras. De
voorgaande procedure brengt in beeld hoeveel VEM door de veestapel is
opgenomen uit zelfgeproduceerd voer. De N- en P-opname worden
vervolgens berekend door deze VEM-opname te vermenigvuldigen met
de N:VEM- en P:VEM-verhoudingen. Ten slotte worden de N-, P-, kVEMen kg ds-opbrengst van grasland berekend door de opname te
vermeerderen met de hoeveelheid N, P, kVEM en kg ds die gemiddeld
verloren gaan bij het vervoederen en conserveren.
B2.3.2

Selectiecriteria
De gehanteerde rekenmodule is niet voor alle bedrijven toepasbaar. Op
gemengde bedrijven is het vaak lastig om de productstromen tussen
verschillende productie-eenheden op een zuivere manier te scheiden. De
methode wordt overeenkomstig Aarts et al. (2008) toegepast.
De volgende selectiecriteria voor het toepassen van de methode zijn niet
overgenomen van Aarts et al. (2008):
• minimaal 15 hectare voedergewassen;
• minimaal 30 melkkoeien;
• minimaal 4500 kg meetmelk per koe per jaar.
Deze criteria zijn buiten beschouwing gelaten, omdat ze in de studie van
Aarts et al. (2008) zijn gebruikt om uitspraken te doen over de populatie
‘gangbare’ melkveebedrijven. In het derogatiemeetnet is de populatie
reeds bepaald (vast meetnet van driehonderd bedrijven) en kunnen
deze criteria dus achterwege blijven. Daarnaast worden met betrekking
tot de uitkomsten, overeenkomstig Aarts et al. (2008), de volgende
waarschijnlijkheidsgrenzen voor opbrengsten gehanteerd:
• snijmaisopbrengst: 5.000-25.000 kg droge stof per hectare;
• graslandopbrengst: 4.000-20.000 kg droge stof per hectare.
Van opbrengsten die niet binnen dit bereik vallen, wordt verondersteld
dat ze worden veroorzaakt door fouten in de registratie. De betreffende
bedrijven worden eveneens uitgesloten van rapportage voor zover het
de opbrengsten van gras en snijmais betreft.

B2.3.3

Afwijkingen van Aarts et al. (2008)
In enkele gevallen is afgeweken van de procedure beschreven in
Aarts et al. (2005, 2008), omdat er gedetailleerdere informatie
beschikbaar was of omdat de procedure niet op een vergelijkbare wijze
kon worden ingebouwd in het LMM-model.
Het betreft de volgende zaken:
1. samenstelling van graskuil en snijmais;
2. toeslag voor beweiding op basis van daadwerkelijk aantal
weidedagen;
3. verdeling geconserveerd gras – vers gras op basis van
daadwerkelijk aantal weidedagen;
4. conserverings- en vervoederingsverliezen.

Pagina 82 van 134

RIVM-rapport 2021-0057

Ad 1
In Aarts et al. (2008) is de samenstelling van gras- en snijmaiskuilen
gebaseerd op provinciale gemiddelden van het Bedrijfslaboratorium voor
Grond- en Gewasonderzoek (BLGG). In het BIN is een iets andere
werkwijze gehanteerd. Vanaf 2006 wordt in het BIN ook de
samenstelling van gras- en snijmaiskuilen per bedrijf vastgelegd. In de
BIN-rekenprocedure wordt gebruikgemaakt van deze bedrijfsspecifieke
samenstelling, indien minimaal 80 procent van de gewonnen kuilen
volledig is bemonsterd. Indien dit niet het geval is (in een van de kuilen
ontbreekt een van de parameters ds, VEM, N of P), wordt de gemiddelde
samenstelling per grondsoort gebruikt. Deze gemiddelde gras- en
snijmaiskuilsamenstelling wordt jaarlijks opgevraagd bij Eurofins Agro
(voorheen BLGG).
Ad 2
Bij het berekenen van de energiebehoefte is een zogenoemde
bewegingstoeslag ingerekend. Deze bewegingstoeslag is onder andere
afhankelijk van de beweiding. In Aarts et al. (2008) werd onderscheid
gemaakt in drie vormen van beweiding, namelijk 0 dagen, minder dan
138 dagen en meer dan 138 dagen. In het BIN is vanaf 2004 het exacte
aantal weidedagen bekend en er is voor gekozen om hier ook mee te
rekenen conform Bijlage 2 uit de toelichting Handreiking (EZ, 2015).
Ad 3
Ook de verdeling van de energieopname uit vers gras en graskuil is, in
tegenstelling tot Aarts et al. (2008), gebaseerd op het in het BIN
geregistreerde aantal weidedagen en/of zomerstalvoedering. Bij
zomerstalvoedering varieert het percentage vers gras tussen 0 en
35 procent, bij onbeperkte beweiding tussen 0 en 40 procent en bij
beperkte beweiding tussen de 0 en 20 procent. Ook deze berekening wordt
uitgevoerd conform Bijlage 2 uit de toelichting Handreiking (EZ, 2015).
Ad 4
De informatiebijlage III van Aarts et al. (2008) is niet geheel volledig ten
aanzien van de gehanteerde percentages voor conserveringsverliezen.
Om misverstanden te voorkomen zijn in Tabel B2.2 alle percentages
weergegeven die in het BIN zijn gehanteerd voor de berekening van
conserverings- en vervoederingsverliezen.

Pagina 83 van 134

RIVM-rapport 2021-0057

Tabel B 2.2 gehanteerde percentages voor conservering- en
vervoederingsverliezen1

Categorie

Conserveringsverliezen Vervoederingsverliezen
DS VEM
N
P
DS, VEM, N en P
Natte bijproducten
4
6
1,5
0
2
Aanvullend
10
9,5
2
0
5
verbruikt ruwvoer
Krachtvoer
0
0
0
0
2
Melkproducten
0
0
0
0
2
Snijmais
4
4
1
0
5
Kuilgras
10
15
3
0
5
Weidegras
0
0
0
0
0
Mineralen
0
0
0
0
2

1
% conserveringsverlies is van de op/in de voeropslag aangevoerde hoeveelheid.
% vervoederingsverlies is van dezelfde hoeveelheden na aftrek van het
conserveringsverlies. Dus 100 kg ds kuilgras op de kuilplaat is 90 kg ds na conservering
en 85,5 kg ds in de bek van het dier.

B2.4

Berekening van nutriëntenoverschotten
Behalve over de bemesting en de gewasopbrengst wordt ook
gerapporteerd over de overschotten aan stikstof en fosfaat naar de
bodem (respectievelijk in kg stikstof per hectare en in kg fosfaat per
hectare). Deze overschotten worden berekend met behulp van een
werkwijze afgeleid van de methode gebruikt en beschreven door Schröder
et al. (2004, 2007). Dit betekent dat naast de aangevoerde hoeveelheden
stikstof en fosfaat in organische meststoffen en kunstmest en de
afgevoerde hoeveelheden stikstof en fosfaat in gewassen, ook rekening
wordt gehouden met andere aanvoerposten, zoals de netto mineralisatie
van organische stof in de bodem, stikstofbinding door vlinderbloemigen
(fixatie) en atmosferische depositie.
Bij het berekenen van nutriëntenoverschotten naar de bodem wordt
uitgegaan van een evenwichtssituatie. Er wordt verondersteld dat op de
lange termijn de immobilisatie van stikstof en fosfaat in de bodem gelijk
is aan de mineralisatie van stikstof en fosfaat vanuit de bodem. Een
uitzondering op deze regel wordt gemaakt voor veen- en dalgronden,
waarvoor wel wordt gerekend met een aanvoerpost door mineralisatie:
voor grasland op veen 160 kg stikstof per hectare en voor grasland op
dalgrond en de overige gewassen op veen- en dalgrond 20 kg stikstof per
hectare. Van deze gronden is bekend dat netto mineralisatie plaatsvindt
als gevolg van het grondwaterstandbeheer dat nodig is om deze gronden
landbouwkundig te kunnen gebruiken. Door Schröder et al. (2004, 2007)
wordt het overschot naar de bodem berekend door als uitgangspunt de
gift van nutriënten aan de bodem te gebruiken. In deze studie is een
boekhouding toegepast om uit bedrijfsgegevens een overschot naar de
bodem te kunnen berekenen.
De gebruikte berekeningsmethodiek voor het stikstofoverschot is
samengevat in Tabel B2.3. Eerst wordt het overschot op bedrijfsniveau
berekend door de in de boekhouding geregistreerde aan- en afvoer van
nutriënten te sommeren. Dit overschot wordt berekend inclusief
voorraadmutaties.

Pagina 84 van 134

RIVM-rapport 2021-0057

Voor stikstof wordt het berekende overschot op bedrijfsniveau
vervolgens gecorrigeerd voor enkele aan- en afvoerposten naar de
bodem en naar de lucht. Voor fosfaat is het overschot naar de bodem
gelijk aan het overschot op bedrijfsniveau. Verdere toelichting op de
berekeningsmethodiek is te vinden in de tabel.
Tabel B 2.3 gehanteerde berekeningsmethodiek voor het stikstofoverschot naar
de bodem (kg N ha-1 jaar-1)

Omschrijving
Berekeningsmethodiek
posten
hoeveelheid
gehaltes
Aanvoer bedrijf
Kunstmest
Saldo van alle aanvoer, afvoer Via jaaroverzichten leverancier.
en voorraadmutatie van
Indien niet beschikbaar, worden
kunstmeststoffen
normen voor stikstof- en
fosfaatgehalten gebruikt (NMI,
2013).
Dierlijke en
Saldo van alle aanvoer, afvoer Bemonsteringsresultaten of
overige
en voorraadmutatie van
forfaits (RVO, 2019, Tabel 5).
organische
dierlijke meststoffen en
Indien bedrijfsspecifieke
mest
overige organische
mestproductie bekend, wordt
meststoffen als er sprake is
afvoer bedrijfseigen mest
van een nettoverbruik
hiervoor gecorrigeerd (zie B2.2).
(aanvoer)
Voer
Saldo van alle aanvoer en
Via jaaroverzichten leverancier.
voorraadafnames van alle
Indien niet beschikbaar, worden
voedermiddelen (krachtvoer, normen gebruikt (CVB, 2012).
Normen voor mengvoer in 2006ruwvoer en andere)
2009 gebaseerd op CBS (2010,
2011). Vanaf 2010 alle
mengvoer bedrijfsspecifiek.
Normen voor graskuil en
snijmais gebaseerd op jaarspecifieke gemiddelden per
grondsoortregio afkomstig van
Eurofins.
Dieren
Enkel de aanvoer van dieren Forfaits o.b.v. EZ, 2015 en RVO,
2019, Tabel 7.
Plantaardige
Enkel de aanvoer van
Gegevens o.b.v. Van Dijk, 2003.
producten
plantaardige producten
(zaai-, planten pootgoed)
Overig
Saldo van alle aanvoer, afvoer
en voorraadmutatie van alle
overige producten als er
sprake is van een netto
verbruik (aanvoer)
Afvoer bedrijf
Dierlijke
Saldo van alle aanvoer, afvoer RVO, 2019, Tabel 7 en 8
producten
en voorraadmutatie van alle
(melk, wol,
dierlijke producten (melk en
eieren)
overige dierlijke producten)
Dieren
Saldo van afvoer en voorraad- RVO, 2019, Tabel 7 en 8
mutatie van dieren en vlees
Pagina 85 van 134

RIVM-rapport 2021-0057

Omschrijving
posten
Dierlijke en
overige
organische
mest

Berekeningsmethodiek
hoeveelheid
gehaltes
Saldo van alle aanvoer, afvoer Bemonsteringsresultaten of
en voorraadmutatie van
forfaits (RVO, 2019, Tabel 5).
dierlijke meststoffen en
Indien bedrijfsspecifieke
overige organische
mestproductie bekend wordt
meststoffen indien er sprake afvoer bedrijfseigen mest
is van een nettoproductie
hiervoor gecorrigeerd (zie
(afvoer)
paragraaf B2.2).
Gewassen en
Saldo van afvoer en
Gegevens o.b.v. Van Dijk, 2003
overige
voorraadmutatie plantaardige en CVB, 2012
plantaardige
producten (gewassen niet
producten
bestemd voor ruwvoer),
voorraadtoenames en
verkopen ruwvoer
Overig
Saldo van alle aanvoer, afvoer
en voorraadmutatie van alle
overige producten indien er
sprake is van een
nettoproductie (afvoer)
N-overschot op Aanvoer bedrijf – Afvoer bedrijf
bedrijfsniveau
Aanvoer bodem
+ Mineralisatie Voor gras op veen: 160 kg N/ha/jaar (gebaseerd op van
Kekem, 2004); overige gewassen op veen alsmede dalgrond
(ongeacht gewas): 20 kg N /ha/jaar; alle overige gronden: 0
kg. Van BIN-bedrijven worden de oppervlaktes vastgelegd van
de vier door RVO gebruikte grondsoorten (zand/klei/veen/löss).
Voor inschatting van mineralisatie voor dalgrond is
gebruikgemaakt van globale bodemtyperingen per bedrijf (op
basis van postcode) volgens de bodemkaart, versie 2006 van
Alterra (2006).
+
Basisinformatie wordt betrokken van RIVM (2019).
Atmosferische
depositie
+ N-binding
Voor klaver in grasland (Kringloopwijzer, 2013): de hoeveelheid
door vlinderN-binding is afhankelijk gesteld van het klaveraandeel (relatie
bloemigen
klaveraandeel/klaverbezetting van 0,82, correctie vindt plaats)
en de graslandopbrengst waarbij wordt gewerkt met een Nbinding per kg ds opbrengst in de vorm van klaver van
(4,5/100).
Voor overige gewassen (Schröder, 2006):
voor luzerne: 160 kg N/ha;
voor conservenerwten, tuinbonen, bruine en slabonen
40 kg /ha.
Afvoer niet naar bodem
Vervluchtiging Uitgangspunt van de rekenwijze is Velthof et al. (2009). Er
uit stal en
wordt gerekend op basis van TAN%. Voor bedrijven die
opslag en
gebruikmaken van een bedrijfsspecifieke berekeningswijze van
beweiding
de mestproductie wordt voor emissie bij beweiding en uit stal
en opslag als volgt gerekend:
Ammoniakemissie uit stal en opslag: de RAV-codes van de
stallen worden gebruikt als uitgangspunt. De totale N-emissie
Pagina 86 van 134

RIVM-rapport 2021-0057

Omschrijving
posten

Berekeningsmethodiek
hoeveelheid
gehaltes
wordt berekend als percentage van de uitgescheiden TAN
(o.b.v. RAV-emissiefactor). Uitgescheiden TAN is bepaald op
basis van de TAN-percentages in de mest (Van Bruggen et al.,
2017). Er wordt rekening gehouden met mineralisatie en
immobilisatie van stikstof in drijf- en vaste mest (Van Bruggen
et al., 2017).
Ammoniakemissie bij beweiding wordt berekend als percentage
(4%) van de in de weide uitgescheiden TAN (Van Bruggen et
al., 2017). Voor bedrijven waar de excretie forfaitair wordt
berekend, wordt de emissie uit beweiding en stal en opslag als
volgt berekend:
Eerst wordt de bruto forfaitaire excretie berekend door de netto
forfaitaire excretie te verhogen met de forfaitaire emissiefactor
(Groenestein et al., 2005, Tamminga et al., 2014, Oenema et
al., 2000, Groenestein et al., 2015). Deze factor is afhankelijk
van de diersoort.
Vervolgens wordt de weide-emissie berekend door de
N-excretie in weidemest (netto forfaitaire excretie weidefractie)
te vermenigvuldigen met het emissiepercentage (Van Bruggen
et al., 2017) van de in de weide uitgescheiden TAN. De emissie
uit stal en opslag wordt berekend als: bruto forfaitaire excretie
minus netto forfaitaire excretie.
Vervluchtiging Emissiefactoren van ammoniak bij toediening van dierlijke mest
toediening
en kunstmest zijn gebaseerd op Velthof et al.( 2009) en Van
Bruggen et al. (2017). Overige gasvormige N-verliezen bij
toediening worden niet meegenomen.
De emissie bij toediening wordt berekend als percentage van de
toegediende TAN op basis van de emissiefactoren zoals
gerapporteerd in bijlage 14 van Velthof et al. (2009). Indien
geen informatie over de toedieningstechniek beschikbaar is (dit
komt vanaf 2010 niet meer voor in LMM), wordt met een
gemiddeld percentage per grondsoort gewerkt (afgeleid met
behulp van MAMBO; De Koeijer et al., 2012). Hiervoor wordt
gebruikgemaakt van de toedieningstechnieken zoals die in de
landbouwtelling aanwezig zijn. Er wordt een verdeling van de
technieken per grondsoort en per landgebruik gemaakt en daar
wordt een emissiefactor en TAN-factor aan gekoppeld.
N-overschot
N-overschot bedrijf + aanvoer naar bodem – afvoer niet naar
naar de bodem bodem
B2.5

Wijzigingen in rekenwijze en uitgangspunten
Dit jaar zijn waarschijnlijkheidsgrenzen voor de bemesting met
kunstmest, dierlijke mest en overige organische mest met
terugwerkende kracht over de gehele periode aangepast. Zo zijn de
bovengrenzen afhankelijk gemaakt van de gemiddelde bedrijfseigen
stikstof-, dierlijke mest en fosfaatgebruiksruimte.
De ondergrenzen zijn niet aangepast. Deze verandering zorgt er voor
dat bij de bemesting meer bedrijfsspecifiek wordt gecontroleerd op
plausibiliteit dan voorheen. De waarschijnlijkheidsgrenzen kunnen nu
ook meebewegen met eventuele beleidsaanpassingen op het gebied van
de gebruiksruimte.
Pagina 87 van 134

RIVM-rapport 2021-0057

Literatuur
Aarts, H.F.M., C.H.G. Daatselaar en G. Holshof (2005).
Nutriëntengebruik en opbrengsten van productiegrasland in
Nederland. Wageningen, Plant Research International, Rapport 102.
Aarts, H.F.M., C.H.G. Daatselaar en G. Holshof (2008). Bemesting,
meststofbenutting en opbrengst van productiegrasland en snijmaïs op
melkveebedrijven. Wageningen, Plant Research International,
Rapport 208.
Alterra (2006). De bodemkaart van Nederland, schaal 1:50 000.
webadres: http://www.bodemdata.nl/ (bezocht d.d. 18 juli 2011).
Bruggen, C. van, A. Bannink, C.M. Groenestein, J.F.M. Huijsmans, H.H.
Luesink, S.V. Oude Voshaar, S.M. van der Sluis, G.L. Velthof, J. Vonk
(2017). Emissies naar de lucht uit de landbouw in 2015.
Berekeningen met het model NEMA. Wageningen, WOT Natuur &
Milieu, WOt-technical report 98. 138 pp.; 46 tab.; 1 fig.; 52 ref.;
10 bijl.
CBS (2010). Gestandaardiseerde berekeningsmethode voor dierlijke
mest en mineralen. Standaardcijfers 1990 – 2008. Den Haag, CBS.
CBS (2011). Dierlijke mest en mineralen 2009.
http://www.cbs.nl/NR/rdonlyres/DAC00920-82AC-4E9F-8C01122F5721D627/0/20110c72pub.pdf.
CVB (2012). Tabellenboek Veevoeding. Lelystad, Centraal Veevoeder
Bureau.
Dijk, W. van (2003). Adviesbasis voor de bemesting van akkerbouw- en
vollegrondsgroentegewassen. Lelystad, Praktijkonderzoek Plant en
Omgeving, Rapport 307.
EU (2018) Uitvoeringsbesluit van de Commissie van 31 mei 2018 tot
verlening van een door Nederland gevraagde derogatie op grond van
Richtlijn 91/676/EEG van de Raad inzake de bescherming van water
tegen verontreiniging door nitraten uit agrarische bronnen
(2018/820/EU), Publicatieblad van de Europese Unie, L137/27
(4.6.2018).
EZ (2015). Handreiking bedrijfsspecifieke excretie melkvee, versie per 1
mei 2015 van kracht. Den Haag, EZ, www.rvo.nl (19 maart 2018).
Groenestein, C.M., K.W. van der Hoek, G.J. Monteny en O. Oenema,
(2005). Actualisering forfaitaire waarden voor gasvormige N-verliezen
uit stallen en mestopslagen van varkens, pluimvee en overige dieren.
Wageningen: Agrotechnology & Food Innovations (Rapport/
Agrotechnology and Food Innovations 465), 33p.
Groenestein, C.M., J. de Wit, C. van Bruggen & O. Oenema (2015).
Stikstof- en fosfaatexcretie van gangbaar en biologisch gehouden
landbouwhuisdieren. Herziening excretieforfaits Meststoffenwet 2015.
Wettelijke Onderzoekstaken Natuur & Milieu, Wageningen, WOttechnical report 45. 48 blz.;11 tab.; 20 ref; 3 Bijlagen
Kekem, A.J. Van, 2004. Veengronden en stikstofleverend vermogen.
Alterra rapport 965, Alterra, Wageningen, 52 pp.
Koeijer, T.J. de, G. Kruseman, P.W. Blokland, M.W. Hoogeveen en
H.H. Luesink (2012). Mambo: visie en strategisch plan 2012-2015.
Wettelijke Onderzoekstaken Natuur & Milieu. Werkdocument 308. LEI
Wageningen UR.
Kringloopwijzer (2013).
http://www.verantwoordeveehouderij.nl/index.asp?pzprojecten/proje
ctkaart.asp?IDProject=503 (16 april 2013).
Pagina 88 van 134

RIVM-rapport 2021-0057

NMI (2013). Databank meststoffen. http://www.nmiagro.nl/sites/nmi/nl/nmi.nsf/dx/databank-meststoffen.htm.
Nutrienten Management Instituut (16 april 2013).
Oenema, O., G.L. Velthof, N. Verdoes, P.W.G. Groot Koerkamp,
G.J. Monteny, A. Bannink, H.G. van der Meer en K.W. van der Hoek
(2000). Forfaitaire waarden voor gasvormige stikstofverliezen uit
stallen en mestopslagen. Wageningen, Alterra, Rapport 107.
Poppe, K.J. (2004). Het Bedrijven-Informatienet van A tot Z. Den Haag,
LEI Wageningen UR, Rapport 1.03.06.
RIVM (2016). Grootschalige concentratie- en depositiekaarten.
http://www.compendiumvoordeleefomgeving.nl/indicatoren/nl0189Vermestende-depositie.html?i=3-17 (18 februari 2016).
Rijksdienst voor Ondernemend Nederland (RVO, 2019) Tabellen
Mestbeleid 2019.
http://www.rvo.nl/documenten-publicaties-archief?querycontent=Tabel%20mest&page=1&f[0]=field_onderwerpen_tax%3A20
173&f[1]=field_onderwerpen_tax%3A20179 (18 maart 2021).
Ministerie van Landbouw, Natuur en Voedselkwaliteit.
Schröder, J.J., H.F.M. Aarts, M.J.C. de Bode, W. van Dijk, J.C. van
Middelkoop, M.H.A. de Haan, R.L.M. Schils, G.L. Velthof en W.J.
Willems (2004). Gebruiksnormen bij verschillende landbouwkundige
en milieukundige uitgangspunten. Wageningen, Plant Research
International B.V, Rapport 79.
Schröder, J.J. (2006). Berekeningswijze N-bodemoverschot t.b.v. ABC
en BIN2, respectievelijk WOD2. Werkgroep Onderbouwing
Gebruiksnormen, Notitie 26 maart 2006.
Schröder, J.J., H.F.M. Aarts, J.C. van Middelkoop, R.L.M. Schils, G.L.
Velthof, B. Fraters en W.J. Willems (2007). Permissible manure and
fertilizer use in dairy farming systems on sandy soils in The
Netherlands to comply with the Nitrates Directive target. European
Journal of Agronomy 27(1): 102-114.
Tamminga, S., F. Aarts, A. Bannink, O. Oenema en G.J. Monteny,
(2004). Actualisering van geschatte N en P excreties door rundvee.
Reeks Milieu en Landelijk Gebied 25, Wageningen.
Velthof, G.L., C. van Bruggen, C.M. Groenestein, B.J. de Haan, M.W.
Hoogeveen en J.F.M. Huijsmans (2009). Methodiek voor berekening
van ammoniakemissie uit de landbouw in Nederland. WOT-rapport
70. WOT Natuur & Milieu, Wageningen.

Pagina 89 van 134

RIVM-rapport 2021-0057

Bijlage 3 Bemonstering van het water op landbouwbedrijven
in 2019

B3.1

Inleiding
Het derogatiebesluit (EU 2018, zie paragraaf 1.2) stelt dat
gerapporteerd moet worden over de ontwikkeling van de waterkwaliteit
gebaseerd op onder andere de monitoring van de uitspoeling uit de
wortelzone en over de oppervlakte- en grondwaterkwaliteit (artikel 10,
lid 1, f en g). Hiervoor moet de monitoring van de kwaliteit van ‘ondiepe
grondwaterlagen, bodemwater en waterlopen op bedrijven die van het
monitoringnetwerk deel uitmaken’ gegevens leveren over de nitraat- en
fosforconcentratie in het water dat de wortelzone verlaat en in het
grond- en oppervlaktewatersysteem terechtkomt (artikel 8, lid 5).

B3.1.1

Waterbemonstering
In Nederland is de grondwaterspiegel vaak vlak onder de wortelzone
aanwezig; gemiddeld staat het grondwater in de Zandregio op ongeveer
anderhalve meter beneden het maaiveld. In de Klei- en Veenregio zijn
de grondwaterstanden gemiddeld hoger. Alleen op de stuwwallen in de
Zandregio en in de Lössregio bevindt de grondwaterspiegel zich meestal
meer dan vijf meter beneden het maaiveld. De uitspoeling uit de
wortelzone naar het grondwater kan dus in de meeste situaties worden
gemeten door bemonstering van de bovenste meter van het freatische
grondwater. In situaties waar de grondwaterspiegel zich op grotere
diepte bevindt (meer dan vijf meter beneden het maaiveld) en de
bodem voldoende vocht vasthoudt (Lössregio), wordt het bodemvocht
onder de wortelzone bemonsterd. Op de stuwwallen in de Zandregio met
een lage grondwaterstand komt weinig landbouw voor en hier wordt in
de voorkomende gevallen, indien mogelijk, ook het bodemvocht onder
de wortelzone bemonsterd.
De belasting van het oppervlaktewater met stikstof (N) en fosfor (P)
vindt plaats via afspoeling en via het grondwater, waarbij in dat laatste
geval meestal sprake is van langere afvoertijden. In Hoog-Nederland
wordt alleen de uitspoeling uit de wortelzone gemonitord door
bemonstering van de bovenste meter van het grondwater of van het
bodemvocht onder de wortelzone. In Laag-Nederland, in gebieden die
gedraineerd zijn via sloten, al dan niet in combinatie met
buizendrainage, zijn de afvoertijden kort. Hier wordt de uitspoeling uit
de wortelzone gemonitord door bemonstering van de bovenste meter
grondwater en/of het water uit de drainbuizen (drainwater). Bovendien
wordt in Laag-Nederland de belasting van het oppervlaktewater in beeld
gebracht door bemonstering van slootwater.
Water dat uitspoelt uit de wortelzone wordt in dit rapport ook wel
‘uitspoelingswater’ of kortweg ‘uitspoeling’ genoemd. In de Zandregio
wordt het uitspoelingswater dus bemonsterd in grondwater en bij
uitzondering in bodemvocht; in de Kleiregio in grond- óf drainwater en
in de Veenregio in grondwater en in de Lössregio in bodemvocht.

Pagina 90 van 134

RIVM-rapport 2021-0057

B3.1.2

Aantal metingen per bedrijf
Per individueel landbouwbedrijf worden het grondwater, bodemvocht en
drainwater bemonsterd op zestien meetlocaties en het slootwater op
maximaal acht locaties. Het aantal meetlocaties is gebaseerd op de
resultaten van eerder onderzoek, verricht in de Zandregio (Fraters et
al., 1998; Boumans et al., 1997), in de Kleiregio (Meinardi en Van den
Eertwegh, 1995, 1997; Rozemeijer et al., 2006) en in de Veenregio
(Van den Eertwegh en Van Beek, 2004; Van Beek et al., 2004;
Fraters et al., 2002).

B3.1.3

De meetperiode en meetfrequentie
In Laag-Nederland vindt de bemonstering in de winter plaats. Het
neerslagoverschot wordt hier voor een belangrijk deel in de winter via
ondiepe grondwaterstromen afgevoerd naar het oppervlaktewater. In
het droge seizoen wordt in polders vaak gebiedsvreemd water ingelaten
om slootpeilen en grondwaterpeilen hoog te houden. Op de zand- en
lössgronden in Hoog-Nederland kan zowel in de zomer als in de winter
worden bemonsterd. Omdat de beschikbare bemonsteringscapaciteit
moet worden verdeeld over het jaar, wordt in de Zandregio in de zomer
bemonsterd en in de Lössregio in het najaar. De meetperiode (zie
Figuur B3.1) is zodanig gekozen dat de metingen de uitspoeling uit de
wortelzone representeren, waarbij de metingen zoveel mogelijk een
beeld geven van de landbouwpraktijk van het voorgaande jaar. Door
meteorologische omstandigheden kunnen in de praktijk bemonsteringen
uitlopen of later beginnen.
Het grondwater en het bodemvocht in Hoog-Nederland worden eenmaal
per jaar en per bedrijf bemonsterd. Het jaarlijkse neerslagoverschot in
Nederland bedraagt ongeveer 300 mm. Deze hoeveelheid water verdeelt
zich in een grond met een porositeit van 0,3 (gebruikelijk voor
zandondergrond) over een laag van circa 1 meter in de bodem
(verzadigde bodem). De kwaliteit van de bovenste meter grondwater
geeft naar verwachting een goed beeld van de jaarlijkse uitspoeling uit
de wortelzone en de belasting van het grondwater. Andere grondsoorten
(klei, veen, löss) hebben meestal een grotere porositeit. Dat wil zeggen
dat bemonstering van de bovenste meter gemiddeld het water van meer
dan een jaar zal bevatten. Een meetfrequentie van eenmaal per jaar is
daarom voldoende. Eerder onderzoek heeft aangetoond dat de variatie
in de nitraatconcentratie binnen een jaar verdwijnt, net als de variatie
tussen jaren, als rekening wordt gehouden met verdunningseffecten en
grondwaterstandschommelingen (Fraters et al., 1997).

Pagina 91 van 134

RIVM-rapport 2021-0057

Maand

JanOkt Nov Dec Jan Feb Mrt Apr Mei Jun Jul Aug Sep Okt Nov Dec Jan Feb Mrt
Sep

Landbouwinformatie
Bodemvocht
Lössregio
Grondwater
Zandregio
(totaal)
Grondwater
Zand Laag
Nederland1
Grondwater
Kleiregio1
Grondwater
Veenregio1
Drain +
sloot alle
regio’s
1
De exacte start van de bemonstering hangt af de hoeveelheid neerslag. Er moet genoeg
neerslag zijn gevallen voordat sprake is van uitspoeling naar grondwater. Er wordt niet
later gestart dan 1 december. Licht gekleurde maanden geven eventuele uitloopperiode
weer.

Figuur B3.1 Relatie tussen de informatie over de landbouwpraktijk in een
specifiek jaar en de periode van de waterbemonstering waarvan de data worden
gekoppeld aan deze landbouwinformatie voor alle regio’s in het LMM

De frequentie van de drain- en slootwaterbemonsteringen is vanaf
1 oktober 2006 (de start van het eerste meetseizoen voor LaagNederland na verlening van derogatie) verhoogd van gemiddeld twee tot
drie ronden per winter (tot dan toe gerealiseerde LMM-meetfrequentie)
naar circa vier ronden per winter (voorgenomen LMM-meetfrequentie).
Hierdoor kan een betere spreiding over het uitspoelingsseizoen
gerealiseerd worden. De haalbaarheid van de vier ronden hangt af van
klimatologische omstandigheden. Te weinig neerslag of vorst heeft tot
gevolg dat drains niet kunnen worden bemonsterd. De voorgenomen
LMM-meetfrequentie was gebaseerd op onderzoek, uitgevoerd begin jaren
negentig van de vorige eeuw (Meinardi en Van den Eertwegh, 1995,
1997; Van den Eertwegh, 2002). De evaluatie van het LMM-programma
in de kleigebieden in de periode 1996-2002 leidde tot de conclusie dat er
geen aanleiding is om de bestaande verhouding tussen aantal
meetronden per bedrijf en jaar (gerealiseerde meetfrequentie), en het
aantal bemonsterde drains per bedrijf en meetronde te veranderen
(Rozemeijer et al., 2006). De intensivering is ingegeven door de wens van
de Europese Commissie naar een hogere meetfrequentie. Een frequentie
van vier keer per jaar komt overeen met de voorgestelde meetfrequentie
voor operationele monitoring van kwetsbaar freatisch grondwater dat een
relatief snelle en ondiepe afstroming kent (EU, 2006).
Pagina 92 van 134

RIVM-rapport 2021-0057

Bij de chemische analyse van de watermonsters zijn naast de verplichte
componenten nitraat, totaal stikstof en totaal fosfor ook andere
waterkwaliteitskarakteristieken bepaald. Dit is gebeurd om de resultaten
van de metingen van de verplichte componenten te kunnen verklaren.
Het betreft ammoniumstikstof en orthofosfaat en enkele algemene
karakteristieken, zoals geleidbaarheid, zuurgraad en concentratie
opgeloste organisch koolstof. De resultaten van deze metingen zijn niet
in dit rapport opgenomen.
In de hierna volgende paragrafen wordt de bemonstering per regio in
meer detail besproken. De uitvoering van de werkzaamheden gebeurt
volgens de opgestelde werkinstructies. In de volgende tekst wordt
verwezen naar de gehanteerde werkinstructies door vermelding van het
betreffende documentnummer. Aan het einde van deze bijlage is een
overzicht van de betreffende werkinstructies gegeven.
B3.2

De Zand- en de Lössregio

B3.2.1

De standaardbemonstering
De grondwaterbemonstering van de derogatiebedrijven in de Zandregio
heeft plaatsgevonden in de periode april 2019 tot en met september
2019 (zie Figuur B3.2). In de Lössregio is in de periode oktober 2019 tot
en met februari 2020 bemonsterd (zie Figuur B3.2). In die perioden is
elk bedrijf één keer bemonsterd.

Figuur B3.2 Aantal bemonsteringen van grondwater en bodemvocht in de Zanden Lössregio per maand in de periode april 2019 tot en met februari 2020

De bemonstering is uitgevoerd conform de standaardwerkwijze. Per
bedrijf wordt op elk van de zestien locaties een boring gedaan en
worden monsters genomen. Het aantal locaties per perceel is afhankelijk
van de grootte van het perceel en het aantal percelen binnen een
bedrijf. Binnen het perceel worden de locaties aselect gekozen. Selectie
en plaatsing vinden plaats op basis van een protocol (MIL-W-4021). De
bovenste meter van het grondwater wordt bemonsterd via de open
Pagina 93 van 134

RIVM-rapport 2021-0057

boorgatmethode (MIL-W-4015). In het veld worden per locatie de
grondwaterstand en de nitraatconcentratie bepaald (Nitrachek-methode,
MIL-W-4001). De watermonsters worden gefiltreerd en koel en donker
opgeslagen voor transport naar het laboratorium (MIL-W-4008).
Aanzuring, ter conservering, vindt sinds 1 november 2010 plaats door
gebruik te maken van monsterflessen die van tevoren in het
laboratorium of door de producent zijn aangezuurd. Eerder werd in het
veld aangezuurd met zwavelzuur of salpeterzuur (MIL-W-4009).
Bodemvochtmonsters worden bemonsterd door met behulp van een
Edelmanboor boorkernen te verzamelen tussen 150 en 300 cm diepte,
waarna de monsters in goed afgesloten bakken onbehandeld naar het
laboratorium worden vervoerd (MIL-W-4014). In het laboratorium
worden de monsters gecentrifugeerd om het bodemvocht te verzamelen.
In het laboratorium worden twee mengmonsters gemaakt (acht
monsters per mengmonster) en geanalyseerd op nitraat, totaal stikstof
en totaal fosfor. Bij het filtreren van de watermonsters wordt ook
gebonden fosfor eruit gefiltreerd. In het LMM bestaan totaal
fosforconcentraties dan ook alleen uit opgelost totaal fosfor. Deze
concentraties zijn lager dan totaal fosforconcentraties, waarbij zowel
gebonden als opgelost totaal fosfor is bepaald (Vrijhoef et al., 2015).
B3.2.2

De aanvullende bemonstering in de laaggelegen zandgebieden
Op bedrijven in de Zandregio is in de periode november 2018 tot en met
maart 2019 aanvullend het slootwater bemonsterd (zie Figuur B3.3). Dit
is gedaan conform de standaardmethode. Er zijn op elk bedrijf maximaal
twee sloottypen onderscheiden: de bedrijfssloten en de doorgaande
sloten. Bedrijfssloten voeren alleen water af dat van het bedrijf zelf
afkomstig is. Doorgaande sloten voeren water aan dat van elders komt;
het water dat het bedrijf verlaat, is daardoor een mengsel.
Indien bedrijfssloten aanwezig zijn, dan zijn in maximaal vier van deze
sloten benedenstrooms (daar waar het water het bedrijf of de sloot
verlaat) monsters genomen. Daarnaast zijn in maximaal vier
doorgaande sloten benedenstrooms monsters genomen om een indruk
te krijgen van de lokale slootwaterkwaliteit. Als er geen bedrijfssloten
zijn, dan zijn in vier doorgaande sloten zowel benedenstrooms als
bovenstrooms monsters genomen. Hiermee kan een indruk worden
verkregen van de lokale waterkwaliteit en de invloed hierop van het
bedrijf. De sloottypen zijn dus bedrijfsloot, doorgaande sloot
benedenstrooms en doorgaande sloot bovenstrooms. De selectie van de
locaties voor de slootwaterbemonstering is geprotocolleerd (MIL-W4021). De selectie is erop gericht de invloed van het bedrijf op de
slootwaterkwaliteit in beeld te brengen en invloeden van buiten het
bedrijf zo veel mogelijk uit te sluiten.

Pagina 94 van 134

RIVM-rapport 2021-0057

Figuur B3.3 Aantal bemonsteringen van slootwater in de Zandregio per maand in
de periode oktober 2018 tot en met maart 2019

In de winter 2018-2019 is op de bedrijven drie tot vier keer slootwater
bemonsterd. Vanwege de droogte van zomer 2018 en de lage
hoeveelheid neerslag in oktober, november en december (2018) is op
een groot aantal bedrijven pas in januari voor de eerste keer slootwater
bemonsterd. De slootwatermonsters zijn genomen met een aan een stok
of ‘hengel’ geklemde maatbeker (MIL-W-4011). Watermonsters worden
donker en koel opgeslagen voor transport naar het laboratorium (MILW-4008). In het laboratorium worden de volgende dag de monsters
gefiltreerd en er worden twee mengmonsters gemaakt van de
slootwatermonsters (één per sloottype). De individuele
slootwatermonsters worden geanalyseerd op nitraat; dat van de
mengmonsters aanvullend ook op totaal stikstof en totaal fosfor. Bij het
filtreren van de watermonsters wordt ook gebonden fosfor eruit
gefiltreerd. In het LMM bestaan totaal fosforconcentraties dan ook alleen
uit opgelost totaal fosfor. Deze concentraties zijn lager dan totaal
fosforconcentraties, waarbij zowel gebonden als opgelost totaal fosfor is
bepaald (Vrijhoef et al., 2015).
B3.3

De Kleiregio
In de Kleiregio wordt onderscheid gemaakt tussen bedrijven waarvan de
gronden gedraineerd zijn met drainagebuizen en bedrijven die dit niet
zijn. Indien een bedrijf voor minder dan 25 procent van het areaal is
gedraineerd met drainagebuizen, of indien er minder dan dertien drains
bemonsterbaar zijn, wordt het bedrijf beschouwd als niet-gedraineerd.
De bemonsteringsstrategie op de gedraineerde en niet-gedraineerde
bedrijven is verschillend.

B3.3.1

Gedraineerde bedrijven
Op de gedraineerde bedrijven is in de periode december 2018 tot en met
april 2019 drain- en slootwater bemonsterd (zie Figuur B3.4). Per bedrijf
zijn zestien drainagebuizen geselecteerd voor bemonstering. Het aantal te
Pagina 95 van 134

RIVM-rapport 2021-0057

bemonsteren drainagebuizen per perceel is afhankelijk van de grootte van
het perceel. Binnen het perceel zijn de drains geselecteerd op basis van
een protocol (MIL-W-4021). Er zijn op elk bedrijf twee sloottypen
onderscheiden. Per sloottype zijn maximaal vier bemonsteringlocaties
geselecteerd (zie paragraaf B3.2). De selectie wordt uitgevoerd volgens
het hiervoor genoemde protocol en is erop gericht de invloed van het
bedrijf op de slootwaterkwaliteit in beeld te brengen en invloeden van
buiten het bedrijf zoveel mogelijk uit te sluiten.
In de betreffende winter (2018-2019) is op de bedrijven een tot vier
keer drainwater en slootwater bemonsterd zoals beschreven in de vorige
paragraaf. De bemonstering is gespreid over de winter; de periode
tussen twee bemonsteringen is minimaal drie weken.
Watermonsters worden donker en koel opgeslagen voor transport naar
het laboratorium (MIL-W-4008). In het laboratorium worden de monsters
de volgende dag gefiltreerd en er wordt één mengmonster gemaakt van
de drainwatermonsters, en twee van de slootwatermonsters (één per
sloottype). De individuele drainwater- en slootwatermonsters worden
geanalyseerd op nitraat, dat van de mengmonsters aanvullend ook op
totaal stikstof en totaal fosfor. Bij het filtreren van de watermonsters
wordt ook gebonden fosfor eruit gefiltreerd. In het LMM bestaan totaal
fosforconcentraties dan ook alleen uit opgelost totaal fosfor. Deze
concentraties zijn lager dan totaal fosforconcentraties, waarbij zowel
gebonden als opgelost totaal fosfor is bepaald (Vrijhoef et al., 2015).

Figuur B3.4 Aantal bemonsteringen van grond-, drain- en slootwater in de
Kleiregio per maand in de periode december 2018 tot en met april 2019

B3.3.2

Niet-gedraineerde bedrijven
Op de niet-gedraineerde bedrijven is in de periode november 2018 tot
en met april 2019 de bovenste meter van het grondwater en het
slootwater bemonsterd (MIL-W-4021) (Figuur B3.4). Op deze bedrijven
is één- tot tweemaal het grondwater bemonsterd en één- tot viermaal
het slootwater.
Pagina 96 van 134

RIVM-rapport 2021-0057

De bemonstering van het grondwater is vergelijkbaar met die in de
Zandregio, met als afwijking dat het grondwater in de Kleiregio
tweemaal wordt bemonsterd. In plaats van de open boorgatmethode is
echter soms de gesloten boorgatmethode gebruikt (MIL-W-4015). In het
veld is op elk van de zestien locaties de nitraatconcentratie bepaald
(Nitrachek-methode, MIL-W-4001). De watermonsters zijn gefiltreerd en
donker en koel opgeslagen voor transport naar het laboratorium
(MIL-W-4008). Aanzuring, ter conservering, vindt sinds 1 november
2010 plaats door gebruik te maken van monsterflessen die van tevoren
in het laboratorium of door de producent zijn aangezuurd. Eerder werd
in het veld aangezuurd met zwavelzuur of salpeterzuur (MIL-W-4009).
In het laboratorium zijn twee mengmonsters gemaakt (acht monsters
per mengmonster) en geanalyseerd op nitraat, totaal stikstof en totaal
fosfor. Bij het filtreren van de watermonsters wordt ook gebonden fosfor
eruit gefiltreerd. In het LMM bestaan totaal fosforconcentraties dan ook
alleen uit opgelost totaal fosfor. Deze concentraties zijn lager dan totaal
fosforconcentraties, waarbij zowel gebonden als opgelost totaal fosfor is
bepaald (Vrijhoef et al., 2015). De slootwaterbemonstering is
vergelijkbaar met die op de gedraineerde bedrijven: er zijn telkens twee
sloottypen met elk maximaal vier locaties.
B3.4

De Veenregio
In de Veenregio is in de periode november 2018 tot en met maart 2019
op alle bedrijven één keer de bovenste meter van het grondwater
bemonsterd (zie Figuur B3.5). Ook is in diezelfde periode drie tot vier
keer het slootwater bemonsterd.
De bemonstering van het grondwater is vergelijkbaar met die in de Zanden Kleiregio. In plaats van de open of gesloten boorgatmethode wordt
echter in de regel de reservoirbuismethode gebruikt (MIL-W-4015). In het
veld wordt op elk van de zestien locaties de nitraatconcentratie bepaald
(Nitrachek-methode, MIL-W-4001). De watermonsters zijn gefiltreerd en
donker en koel opgeslagen voor transport naar het laboratorium (MIL-W4008). Aanzuring, ter conservering, vindt sinds 1 november 2010 plaats
door gebruik te maken van monsterflessen die van tevoren in het
laboratorium of door de producent zijn aangezuurd. Eerder werd in het
veld aangezuurd met zwavelzuur of salpeterzuur (MIL-W-4009). In het
laboratorium zijn twee mengmonsters gemaakt (acht monsters per
mengmonster) en geanalyseerd op nitraat, totaal stikstof en totaal fosfor.
Bij het filtreren van de watermonsters wordt ook gebonden fosfor eruit
gefiltreerd. In het LMM bestaan totaal fosforconcentraties dan ook alleen
uit opgelost totaal fosfor. Deze concentraties zijn lager dan totaal
fosforconcentraties, waarbij zowel gebonden als opgelost totaal fosfor is
bepaald (Vrijhoef et al., 2015).
De slootwaterbemonstering is vergelijkbaar met die in de Zand- en
Kleiregio. De slootwatermonsters zijn genomen met een aan een stok of
‘hengel’ geklemde maatbeker (MIL-W-4011). Watermonsters worden
donker en koel opgeslagen voor transport naar het laboratorium (MILW-4008). In het laboratorium worden de volgende dag de monsters
gefiltreerd en er worden twee mengmonsters gemaakt van de
slootwatermonsters (één per sloottype). De individuele
slootwatermonsters worden geanalyseerd op nitraat; die van de
Pagina 97 van 134

RIVM-rapport 2021-0057

mengmonsters aanvullend ook op totaal stikstof en totaal fosfor. Bij het
filtreren van de watermonsters wordt ook gebonden fosfor eruit
gefiltreerd. In het LMM bestaan totaal fosforconcentraties dan ook alleen
uit opgelost totaal fosfor. Deze concentraties zijn lager dan totaal
fosforconcentraties, waarbij zowel gebonden als opgelost totaal fosfor is
bepaald (Vrijhoef et al., 2015).

Figuur B3.5 Aantal bemonsteringen van grond- en slootwater in de Veenregio
per maand in de periode november 2018 tot en met maart 2019

Overzicht van de gehanteerde RIVM-werkinstructies
MIL-W-4001 Het meten van de nitraatconcentratie in een waterige
oplossing met behulp van een Nitrachek-reflectometer
(type 404).
MIL-W-4008 Het tijdelijk opslaan en transporteren van monsters.
MIL-W-4009 Methode voor het conserveren van watermonsters door
het toevoegen van een zuur.
MIL-W-4011 Slootwater- of oppervlaktewaterbemonstering met een
aangepaste bemonsteringslans en slangenpomp.
MIL-W-4014 Grondbemonstering met een Edelmanboor ten behoeve
van bodemvochtanalyses.
MIL-W-4015 Grondwaterbemonstering met een bemonsteringslans
en slangenpomp op zand-, klei- of veengronden.
MIL-W-4021 Bepaling van de ligging van de bemonsteringspunten.

Pagina 98 van 134

RIVM-rapport 2021-0057

Literatuur
Beek, C.L. van, G.A.P.H. van den Eertwegh, F.H. van Schaik, G.L.
Velthof en O. Oenema (2004). The contribution of agriculture to N
and P loading of surface water in grassland on peat soil. Nutrient
Cycling in Agroecosystems 70: 85-95.
Boumans, L.J.M., G. van Drecht, B. Fraters, T. de Haan en D.W. de Hoop
(1997). Effect van neerslag op nitraat in het bovenste grondwater
onder landbouwbedrijven in de zandgebieden; gevolgen voor de
inrichting van het Monitoringnetwerk effecten mestbeleid op
Landbouwbedrijven (MOL). Bilthoven, RIVM Rapport 714831002.
Eertwegh, G.A.P.H. van den (2002). Water and nutrient budgets at field
and regional scale. Travel times of drainage water and nutrient loads
to surface water. Wageningen, Wageningen University. PhD.
Eertwegh, G.A.P.H. van den, en C.L. van Beek (2004). Veen, Water en
Vee; Water en nutriëntenhuishouding in een veenweidepolder.
Eindrapport Veenweideproject fase 1 (Vlietpolder). Leiden,
Hoogheemraadschap Rijnland.
EU (2006). Monitoring Guidance for Groundwater. Final draft. Drafting
group GW1 Groundwater Monitoring, Common Implementation
Strategy of the WFD.
EU (2014) Uitvoeringsbesluit van de Commissie van 16 mei 2014 tot
verlening van een door Nederland gevraagde derogatie op grond van
Richtlijn 91/676/EEG van de Raad inzake de bescherming van water
tegen verontreiniging door nitraten uit agrarische bronnen
(2014/291/EU), Publicatieblad van de Europese Unie, L148/88
(20.5.2014).
Fraters, B., H.A. Vissenberg, L.J.M. Boumans, T. de Haan en D.W. de
Hoop (1997). Resultaten Meetprogramma Kwaliteit Bovenste
Grondwater Landbouwbedrijven in het zandgebied (MKBGL-zand)
1992-1995. Bilthoven, RIVM Rapport 714801014.
Fraters, B., L.J.M. Boumans, G. van Drecht, T. de Haan en W.D. de Hoop
(1998). Nitrogen monitoring in groundwater in the sandy regions of
the Netherlands. Environmental Pollution 102(SUPPL. 1): 479-485.
Fraters, B., L.J.M. Boumans, T.C. van Leeuwen en D.W. de Hoop (2002).
Monitoring nitrogen and phosphorus in shallow groundwater and ditch
water on farms in the peat regions of the Netherlands. Proceedings of
the 6th International Conference on Diffuse Pollution. Amsterdam, the
Netherlands, 30 September – 4 October 2002: 575-576.
Meinardi, C.R., en G.A.P.H. van den Eertwegh (1995). Onderzoek aan
drainwater in de kleigebieden van Nederland. Deel 1: Resultaten van
het veldonderzoek. Bilthoven, RIVM Rapport 714901007.
Meinardi, C.R., en G.A.P.H. van den Eertwegh (1997). Onderzoek aan
drainwater in de kleigebieden van Nederland. Deel 2: Interpretatie
van de gegevens. Bilthoven, RIVM Rapport 714801013.
Rozemeijer, J., L.J.M. Boumans en B. Fraters (2006).
Drainwaterkwaliteit in de kleigebieden in de periode 1996-2001.
Evaluatie van een meetprogramma voor de inrichting van een
monitoringnetwerk. Bilthoven, RIVM Rapport 680100004.
Vrijhoef, A., E. Buis en B. Fraters (2015). Effecten van filtratie op
stikstof- en fosforconcentraties in slootwater op landbouwbedrijven in
het Landelijk Meetnet effecten Mestbeleid. Bilthoven, RIVM
Briefrapport 2015-0065.

Pagina 99 van 134

RIVM Rapport 2017-0038

Bijlage 4

Resultaten derogatiemeetnet per jaar

Tabel B 4.1 Enkele algemene bedrijfskarakteristieken van bedrijven in het derogatiemeetnet in de jaren 2006-2019, het gemiddelde
over 2006-2018, de afwijking van 2019 ten opzichte van het gemiddelde over 2006-2018, en de trend voor 2006-2019

Bedrijfskarakteristiek

‘06

‘07

‘08

‘09

‘10

‘11

‘12

‘13

‘14

‘15

‘16

‘17

‘18

‘19

2006-2018 Afwijking Trend

Aantal melkveebedrijven
Aantal overige graslandbedrijven
Opp. cultuurgrond totaal (ha)
Aandeel grasland (%)
Bedrijven met staldieren (%)
Veebezetting totaal (fosfaatGVE/ha) 1
kg FPCM per melkveebedrijf
(x 1.000)
kg FPCM/ha voedergewas
(x 1.000)
kg FPCM per melkkoe (x 1.000)
Melkveebedrijven waar
melkkoeien worden geweid (%):
• mei-oktober
• mei-juni
• juli-augustus
• september-oktober

251
43
42
83
14

247
48
42
83
14

253
43
42
83
13

250
43
43
83
11

253
41
44
84
10

256
33
44
84
8

263
32
46
84
5

255
33
46
84
5

251
36
48
86
5

258
30
48
88
6

264
33
50
88
4

260
33
50
87
5

255
36
52
88
5

260
35
54
88
6

255
37
46
85
8

+
+
-

+
+
-

2,5

2,5

2,6

2,6

2,7

2,5

2,4

2,4

2,5

2,6

2,6

2,5

2,4

2,4

2,5

-

-

603

614

660

692

734

743

737

774

819

862

921

962

983 1027

777

+

+

14

14

15

15

16

16

15

16

16

17

18

18

18

18

16

+

+

8,4

8,4

8,4

8,5

8,7

8,6

8,5

8,5

8,6

8,8

8,9

9,2

9,4

9,5

8,7

+

+

89
86
88
89

89
85
89
87

84
80
84
82

82
78
82
79

82
77
81
77

80
76
79
72

81
79
81
77

81
76
81
78

79
78
79
78

79
78
79
77

83
82
82
81

83
82
83
78

87
87
85
81

88
88
87
83

83
80
83
80

+
+
+
-

≈

1
fosfaat-GVE = fosfaatproductie per Groot Vee-Eenheid; 1 melkkoe = 41 kg fosfaat= 1 fosfaat-GVE; 1 jongvee 1-2 jr. = 18 kg fosfaat = 0,44 fosfaatGVE; 1 jongvee 0-1 jr. = 9 kg fosfaat = 0,22 fosfaat-GVE (LNV ,2000. 15505 Tabellenbrochure MINAS).
Afwijking: richting en significantie van afwijking tussen 2019 en het gemiddelde van voorgaande jaren. ≈ : geen significant verschil (p > 0,05), +/- :
een significante afwijking (p < 0,05).
Trend: richting en significantie van de trend voor de jaren 2006-2019. ≈ : geen significante trend (p > 0,05), +/- : een significante trend (p < 0,05).

Pagina 100 van 134

≈

-

RIVM-rapport 2021-0057

Tabel B4.2 Gemiddeld stikstofgebruik via dierlijke mest (kg N/ha) op bedrijven in het derogatiemeetnet in de jaren 2006-2019, het
gemiddelde over de jaren 2006-2018, de afwijking van 2019 ten opzichte van het gemiddelde over de jaren 2006-2018, en de trend
voor 2006-2019

Omschrijving
Aantal bedrijven
Op bedrijf
geproduceerd
+ Aanvoer
+ Voorraadmutatie1
– Afvoer
Totaal gebruik
Aantal bedrijven
grasland2
Gebruik op grasland
Aantal bedrijven
bouwland3
Gebruik op bouwland

‘06
278

‘07
285

‘08
283

‘09
280

‘10
287

‘11
280

‘12
283

‘13
280

‘14
277

‘15
279

‘16
289

‘17
279

‘18
277

‘19
279

2006-2018 Afwijking Trend
281

260

261

261

262

276

270

248

260

281

291

293

288

288

271

272

+

+

9
-5
22
242

12
-14
29
230

13
-7
31
236

12
-3
35
236

10
-8
37
240

14
-7
38
239

15
-5
29
230

13
-6
30
237

10
-13
40
238

8
-11
53
236

7
-2
58
240

11
-7
50
242

9
0
51
246

8
-2
48
230

11
-7
39
238

≈

+
+

272

281

273

269

275

266

266

264

268

270

279

267

261

269

270

256

241

253

251

255

254

240

250

250

245

247

253

258

238

250

200

205

206

202

199

198

195

198

197

201

207

201

195

206

200

+
-

≈

-

-

182 177 167 170 174 173 176 178 181 185 189 177 187 183
178
≈
Een negatieve voorraadmutatie is een voorraadtoename en komt dan overeen met mestafvoer.
2
Het gemiddelde gebruik op grasland is gebaseerd op kleinere aantallen bedrijven omdat de allocatie van meststoffen aan bouwland op een aantal
bedrijven niet binnen de onder- en bovengrenzen lag.
3
Het gemiddelde gebruik op bouwland is gebaseerd op kleinere aantallen bedrijven omdat, naast het buiten de onder- en bovengrenzen vallen van de
allocatie van meststoffen aan bouwland, een aantal bedrijven geen bouwland had.
Afwijking: richting en significantie van afwijking tussen 2019 en het gemiddelde van voorgaande jaren. ≈ : geen significant verschil (p > 0,05), +/- :
een significante afwijking (p < 0,05).
Trend: richting en significantie van de trend voor de jaren 2006-2019. ≈ : geen significante trend (p > 0,05), +/- : een significante trend (p < 0,05).

+

1

Pagina 101 van 134

RIVM-rapport 2021-0057

Tabel B4.3 Gemiddeld stikstofgebruik (kg werkzame N/ ha) op bedrijven in het derogatiemeetnet in de jaren 2006-2019, het
gemiddelde over de jaren 2006-2018, de afwijking van 2019 ten opzichte van het gemiddelde over de jaren 2006-2018, en de trend
voor 2006-2019

Omschrijving
Aantal bedrijven
Dierlijke mest excl.
werkingscoëfficiënt
Werkingscoëfficiënt
Dierlijke mest op
basis van wettelijke
werkingscoëfficiënt
+ ov. organische
mest
+ kunstmest
Totaal gebruik
Stikstofgebruiksnorm
bedrijf
Aantal bedrijven
grasland1
Gebruik op grasland
Stikstofgebruiksnorm
grasland
Aantal bedrijven
bouwland2
Gebruik op bouwland
Stikstofgebruiksnorm
bouwland

‘06
278

‘07
285

‘08
283

‘09
280

‘10
287

‘11
280

‘12
283

‘13
280

‘14
277

‘15
279

‘16
289

‘17
279

‘18
277

‘19 2006-2018
279
281

Afwijking

Trend

242

230

236

236

240

239

230

237

238

236

240

242

246

230

238

-

≈

40

40

48

49

49

49

50

49

49

49

49

49

48

49

48

≈

+

97

94

114

116

118

119

114

116

117

117

118

119

119

111

114

-

+

0

0

0

0

0

0

0

0

0

0

0

0

0

0

0

≈

≈

130
227

129
223

129
243

133
249

126
244

125
243

124
238

127
243

141
258

136
253

138
256

143
261

122
241

126
236

131
245

-

+

293

288

276

267

265

265

264

263

278

282

281

281

277

279

275

≈

-

272

281

273

269

275

266

266

264

268

270

279

267

261

269

270

251

245

272

276

270

268

258

268

281

271

272

283

262

254

267

-

≈

322

319

302

293

289

288

287

286

301

302

301

303

301

301

300

≈

-

200

205

206

202

199

198

195

198

197

201

207

201

195

206

200

111

120

123

122

127

126

127

123

129

131

132

126

131

128

125

≈

+

156

157

161

154

155

155

150

147

147

144

143

144

145

146

151

-

-

1
Het gemiddelde gebruik op grasland is gebaseerd op kleinere aantallen bedrijven omdat de allocatie van meststoffen aan bouwland op een aantal
bedrijven niet binnen de onder- en bovengrenzen lag.
2
Het gemiddelde gebruik op bouwland is gebaseerd op kleinere aantallen bedrijven omdat, naast het buiten de onder- en bovengrenzen vallen van de
allocatie van meststoffen aan bouwland, een aantal bedrijven geen bouwland had.
Afwijking: richting en significantie van afwijking tussen 2019 en het gemiddelde van voorgaande jaren. ≈ : geen significant verschil (p > 0,05), +/- :
een significante afwijking (p < 0,05).
Trend: richting en significantie van de trend voor de jaren 2006-2019. ≈ : geen significante trend (p > 0,05), +/- : een significante trend (p < 0,05).

Pagina 102 van 134

≈

RIVM-rapport 2021-0057

Tabel B4.4 Gemiddeld fosfaatgebruik (kg P2O5/ha) op bedrijven in het derogatiemeetnet in de jaren 2006-2019, het gemiddelde over
de jaren 2006-2018, de afwijking van 2019 ten opzichte van het gemiddelde over de jaren 2006-2018 en de trend voor 2006-2019

Omschrijving
Aantal bedrijven
Dierlijke mest
+ overige organische
mest
+ kunstmest
Totaal gebruik
Fosfaatgebruiksnorm
bedrijf
Aantal bedrijven
grasland1
Gebruik op grasland1
Fosfaatgebruiksnorm
grasland
Aantal bedrijven
bouwland2
Gebruik op bouwland2
Fosfaatgebruiksnorm
bouwland

‘06 ‘07 ‘08 ‘09 ‘10 ‘11 ‘12 ‘13 ‘14 ‘15 ‘16 ‘17 ‘18 ‘19 2006-2018 Afwijking Trend
278 285 283 280 287 280 283 280 277 279 289 279 277 279
281
88
84
86
86
85
84
81
80
81
78
78
76
75
72
82
1

0

0

0

0

0

0

0

0

0

0

0

1

1

0

≈

≈

11
100

7
92

6
92

3
89

3
89

3
87

2
84

3
83

2
84

0
79

0
78

0
76

0
75

0
73

3
85

-

-

108 103

97

98

91

91

88

87

88

84

84

84

84

84

91

-

-

272 281 273 269 275 266 266 264 268 270 279 267 261 269

270

103

93

96

92

92

90

85

86

86

82

80

80

79

75

88

-

-

111 106 100 101

94

94

92

92

92

88

88

88

88

88

95

-

-

200 205 206 202 199 198 195 198 197 201 207 201 195 206

200

90

88

83

78

76

76

74

72

78

66

64

60

59

60

74

-

-

95

90

85

85

78

74

70

64

64

60

60

60

61

61

73

-

-

Het gemiddelde gebruik op grasland is gebaseerd op kleinere aantallen bedrijven omdat de allocatie van meststoffen aan bouwland op een aantal
bedrijven niet binnen de onder- en bovengrenzen lag.
2
Het gemiddelde gebruik op bouwland is gebaseerd op kleinere aantallen bedrijven omdat, naast het buiten de onder- en bovengrenzen vallen van de
allocatie van meststoffen aan bouwland, een aantal bedrijven geen bouwland had.
Afwijking: richting en significantie van afwijking tussen 2019 en het gemiddelde van voorgaande jaren. ≈ : geen significant verschil (p > 0,05), +/- :
een significante afwijking (p < 0,05).
Trend: richting en significantie van de trend voor de jaren 2006-2019. ≈ : geen significante trend (p > 0,05), +/- : een significante trend (p < 0,05).
1

Pagina 103 van 134

RIVM-rapport 2021-0057

Tabel B4.5 Berekende gewasopbrengst van grasland en de geschatte opbrengst voor snijmais (ds, N, P en P2O5/ha) op bedrijven in het
derogatiemeetnet die voldoen aan de criteria voor toepassing van de berekeningsmethode graslandopbrengst (zie Bijlage 2), voor de
jaren 2006-2019, het gemiddelde over de jaren 2006-2018, de afwijking van 2019 ten opzichte van het gemiddelde over de jaren
2006-2018 en de trend voor 2006-2019

Omschrijving

’06

’07

’08

’09

’10

’11

’12

’13

’14

’15

’16

’17

‘18

’19

Geschatte opbrengst snijmais
Aantal bedrijven 168 163 161 173 168 169 165 176 173 180 191 177 174 190
ton droge stof/ha 15,5 14,8 16,6 17,0 16,4 17,5 17,6 16,6 17,7 17,6 16,8 18,4 16,4 17,0
193 172 192 193 194 207 186 184 189 192 175 198 185 205
kg N/ha
31
29
31
32
31
33
32
30
35
32
32
32
29
30
kg P/ha
70
67
71
73
71
76
74
68
79
72
74
73
67
70
kg P2O5 /ha
Berekende opbrengst grasland
Aantal bedrijven 229 229 217 226 230 228 224 234 231 235 244 230 225 234
9,7
ton droge stof/ha 10,9 10,8 10,4 10,6 9,7 11,0 10,2 9,4 11,0 10,5 11,2 10,0 8,3
304 289 291 275 250 283 245 261 294 269 283 292 255 268
kg N/ha
kg P/ha
38
42
41
38
34
39
37
34
45
37
39
37
27
32
87
96
95
86
79
90
85
78
102
84
90
84
62
73
kg P2O5/ha

2006-2018 Afwijking
172
16,8
189
31
72
229
10,3
276
38
86

≈

+
-

+
≈
≈
≈

-

-

≈

≈

-

Afwijking: richting en significantie van afwijking tussen 2019 en het gemiddelde van voorgaande jaren, ≈ : geen significant verschil (p > 0,05), +/- :
een significante afwijking (p < 0,05).
Trend: richting en significantie van de trend voor de jaren 2006-2019, ≈ : geen significante trend (p > 0,05), +/- : een significante trend (p < 0,05).

Pagina 104 van 134

Trend

-

RIVM-rapport 2021-0057

Tabel B4.6 Stikstofoverschot naar de bodem (kg N/ha) op bedrijven in het derogatiemeetnet in de jaren 2006-2019, het gemiddelde
over de jaren 2006-2018, de afwijking van 2019 ten opzichte van het gemiddelde over de jaren 2006-2018 en de trend voor 20062019

Omschrijving
Aantal bedrijven
Aanvoer (kunst)mest,
voer, dieren en overige
producten
Afvoer melk, dieren, voer,
mest en overige
producten
Depositie, mineralisatie
en N-binding
Gasvormige emissie uit
stal en opslag, bij
beweiding en toediening
Overschot naar de bodem
gemiddeld
25%-kwartiel1
75%-kwartiel2

’06
278

’07
285

’08
283

’09
280

’10
287

’11
280

’12
283

’13
280

’14
277

’15
279

’16
289

’17
279

‘18
277

’19 2006-2018 Afwijking
279
281

330

340

338

351

354

349

331

334

346

370

370

361

367

339

349

-

+

139

153

158

159

163

171

154

143

184

193

196

196

171

175

168

≈

+

64

65

63

64

54

59

57

55

56

54

55

53

50

50

58

-

-

57

62

61

62

61

60

55

58

59

58

58

60

58

58

59

-

-

198
134
243

192
123
245

183
130
220

193
135
226

184
130
217

177
125
211

179
127
214

189
140
222

159
102
194

173
121
210

170
117
210

157
111
200

188
136
230

156
108
188

180
126
219

-

-

Bovengrens van de 25% bedrijven met het laagste overschot op de bodembalans.
Ondergrens van de 25% bedrijven met het hoogste overschot op de bodembalans.
Afwijking: richting en significantie van afwijking tussen 2019 en het gemiddelde van voorgaande jaren, ≈ : geen significant verschil (p > 0,05), +/- :
een significante afwijking (p < 0,05).
Trend: richting en significantie van de trend voor de jaren 2006-2019, ≈ : geen significante trend (p > 0,05), +/- : een significante trend (p < 0,05).

1
2

Pagina 105 van 134

Trend

RIVM-rapport 2021-0057

Regio

Tabel B4.7 Stikstofoverschot naar de bodem (kg N/ha) op bedrijven in het derogatiemeetnet in de jaren 2006-2019, het gemiddelde
over de jaren 2006-2018, de afwijking van 2019 ten opzichte van het gemiddelde over de jaren 2006-2018, en de trend voor 20062019

Zand_250 (n = 44-54)
Zand_230 (n = 87-110)
Löss (n = 15-20)
Klei (n = 55-71)
Veen (n = 51-59)
Alle bedrijven
(n = 277-289)

’06
163
194
126
191
254

’07
170
176
143
191
243

’08
168
157
148
192
230

’09
174
154
125
215
249

’10
166
170
156
174
240

’11
173
153
153
173
228

’12
165
165
133
169
231

’13
179
167
137
182
244

’14
143
134
131
158
214

’15
160
160
169
162
220

’16
154
147
172
174
215

’17
158
133
142
154
201

‘18
153
180
168
183
237

’19
140
136
116
156
204

198

192

183

193

184

177

179

189

159

173

170

157

188

156

2006-2018 Afwijking Trend
163
161
146
178
231

-

≈

180

-

-

-

Afwijking: richting en significantie van afwijking tussen 2019 en het gemiddelde van voorgaande jaren, ≈ : geen significant verschil (p > 0,05), +/- :
een significante afwijking (p < 0,05).
Trend: richting en significantie van de trend voor de jaren 2006-2019, ≈ : geen significante trend (p > 0,05), +/- : een significante trend (p < 0,05).

Tabel B4.8 Fosfaatoverschot naar de bodem (kg P2O5/ha) op bedrijven in het derogatiemeetnet in de jaren 2006-2019, het gemiddelde
over de jaren 2006-2018, de afwijking van 2019 ten opzichte van het gemiddelde over de jaren 2006-2018, en de trend voor 20062019

Omschrijving
’06
Aantal bedrijven
278
Aanvoer (kunst)mest, voer,
dieren en overige
88
producten
Afvoer melk, dieren, voer,
59
mest en overige producten
Overschot bodembalans
gemiddeld
29
25%-kwartiel1
11
75%-kwartiel2
39

’07
285

’08
283

’09
280

’10
287

’11
280

’12
283

’13
280

’14
277

’15
279

’16
289

’17
279

‘18
277

’19
279

2006-2018 Afwijking Trend
281

84

84

84

86

83

74

78

75

84

78

76

84

74

81

-

-

69

68

69

72

73

66

60

81

80

80

76

68

70

71

+

+

15
-2
28

15
2
27

15
1
27

15
1
27

10
-2
23

8
-3
20

18
5
28

-6
-24
9

4
-12
18

-2
-15
12

-1
-14
14

16
5
25

4
-9
14

11
-4
23

-

-

Bovengrens van de 25% bedrijven met het laagste overschot op de bodembalans.
Ondergrens van de 25% bedrijven met het hoogste overschot op de bodembalans.
Afwijking: richting en significantie van afwijking tussen 2019 en het gemiddelde van voorgaande jaren, ≈ : geen significant verschil (p > 0,05), +/- :
een significante afwijking (p < 0,05).
Trend: richting en significantie van de trend voor de jaren 2006-2019, ≈ : geen significante trend (p > 0,05), +/- : een significante trend (p < 0,05).
1
2

Pagina 106 van 134

RIVM-rapport 2021-0057

Tabel B4.9 Gemiddelde nutriëntenconcentraties (mg/l)*# in het water dat uitspoelt uit de wortelzone op bedrijven in het
derogatiemeetnet in 2007-2020, gemiddeld over 2007-2019, en de afwijking van 2020 ten opzichte van het gemiddelde over de jaren
2007-2019, en de trend voor 2007-2020

Zand Aantal
250 Nitraat
Fosfor1(P)
Stikstof (N)
Zand Aantal
230 Nitraat
Fosfor (P)
Stikstof (N)
Löss- Aantal
regio2 Nitraat
Fosfor1(P)
Stikstof N)
Klei- Aantal
regio Nitraat
Fosfor (P)
Stikstof (N)
Veen- Aantal
regio Nitraat
Fosfor (P)
Stikstof (N)

’07
51
41
0,07
12
92
70
0,10
19
18
71
<dt
18
63
24
0,34
8,6
50
15
0,51
11

’08
50
29
0,07
9,9
92
55
0,09
15
18
52
<dt
13
67
16
0,40
6,0
50
6,2
0,40
10

’09
52
24
0,07
8,4
90
51
0,10
14
21
51
<dt
12
67
14
0,29
5,3
50
6,9
0,33
8,3

’10
52
25
0,12
8,8
90
62
0,09
16
18
50
<dt
12
67
19
0,24
6,4
49
13
0,43
11

’11
52
28
0,14
9,5
90
47
0,11
14
19
56
**
14
65
14
0,28
5,2
49
7,3
0,38
9,4

’12
53
22
0,12
8,6
94
43
0,11
13
19
54
<dt
14
59
11
0,34
4,8
51
4,7
0,43
8,0

’13
53
24
0,16
8,6
101
46
0,09
13
20
56
<dt
13
66
11
0,26
4,6
57
6,4
0,43
8,3

’14
48
23
0,19
8,6
105
51
0,12
14
18
51
<dt
12
60
15
0,28
5,4
57
10
0,30
9,3

’15
43
24
0,21
8,9
109
45
0,12
13
18
42
<dt
10
60
22
0,25
6,6
58
14
0,35
10

’16
45
22
0,22
8,6
112
37
0,11
11
19
34
**
8,4
60
13
0,29
4,9
59
6,9
0,30
8,3

’17
45
16
0,22
7,2
114
32
0,12
10
19
37
**
8,8
60
16
0,25
5,4
58
6,3
0,37
8,5

’18
47
17
0,17
7,2
108
41
0,14
12
20
65
<dt
15
57
14
0,25
5,1
55
6,8
0,33
8,4

’19
48
22
0,21
8,5
107
49
0,10
13
20
59
<dt
14
56
42
0,33
11
58
15
0,36
10

’20
46
26
0,19
9,3
112
63
0,11
18

57
37
0,20
10
56
12
0,38
10

2007-2019

Afwijking Trend

24
0,15
8,9

≈
≈
≈

≈
-

48
0,11
14

+
≈
+

≈
-

52
<dt
12

≈
≈
≈

≈
≈
-

18
0,29
6,1

+
+

+
+

9,1
0,38
9,2

≈
≈
≈

≈
≈

Concentraties wijken af van jaarlijks definitief gerapporteerde cijfers (zie paragraaf 2.4.2 voor berekening).
Bij het middelen van concentraties is in deze rapportage anders omgegaan met de detectiegrenzen dan voorheen, daarom kunnen historische cijfers
iets afwijken van voorgaande rapportages. **Fosforgegevens zijn dat jaar afgekeurd
1
Indien de gemiddelde P-concentratie kleiner is dan de detectiegrens van 0,062 mg/l, wordt <dt gegeven. 2 Gegevens voor 2020 zijn nog niet
beschikbaar.
Afwijking: richting en significantie van afwijking tussen 2020 en het gemiddelde van voorgaande jaren. ≈: geen significant verschil (p > 0,05), +/- :
een significante afwijking (p < 0,05).
Trend: richting en significantie van de trend voor de jaren 2007-2020. ≈ : geen significante trend (p > 0,05), +/- : een significante trend (p < 0,05).
*

#

Pagina 107 van 134

RIVM-rapport 2021-0057

Tabel B4.10 Gemiddelde nutriëntenconcentraties (mg/l)*# in het slootwater1 op bedrijven in het derogatiemeetnet in 2007-2020,
gemiddeld over 2007-2019 en de afwijking van 2020 ten opzichte van het gemiddelde over de jaren 2007-2019, en de trend voor
2007-2020

Zand Aantal
250 Nitraat
Fosfor (P)
Stikstof (N)
Zand Aantal
230 Nitraat
Fosfor (P)
Stikstof (N)
Klei- Aantal
regio Nitraat
Fosfor (P)
Stikstof (N)
Veen Aantal
regio Nitraat
Fosfor (P)
Stikstof (N)

’07
11
22
0,29
7,1
21
41
0,10
11
59
12
0,33
4,3
50
5,9
0,22
3,7

’08
11
15
0,24
5,8
22
42
0,09
11
60
9,0
0,36
4,1
49
4,1
0,14
4,2

’09
12
13
0,46
5,9
22
34
0,09
9,4
63
6,9
0,36
3,7
49
3,5
0,16
4,3

’10
13
19
0,17
6,7
21
38
0,12
11
63
10
0,23
4,1
48
3,7
0,15
4,1

’11
14
14
0,13
5,4
21
32
0,09
9,2
62
6,3
0,27
3,5
48
3,7
0,16
4,6

’12
13
11
0,18
4,8
22
24
0,09
7,7
58
5,4
0,26
3,2
50
2,9
0,16
4,0

’13
12
9,2
0,16
4,5
23
26
0,13
8,1
65
4,6
0,26
3,4
56
2,5
0,20
4,1

’14
11
20
0,18
7,0
19
28
0,10
8,7
59
6,0
0,27
3,4
56
3,5
0,19
4,3

’15
10
24
0,21
8,0
20
26
0,15
8,3
59
10
0,22
4,2
57
6,5
0,20
5,2

’16
10
13
0,25
5,6
19
25
0,16
8,1
59
6,8
0,29
3,6
59
3,5
0,21
4,3

’17
12
18
0,17
6,7
22
28
0,10
8,5
59
9,1
0,24
4,0
57
3,6
0,17
4,3

’18
12
12
0,20
5,3
22
33
0,18
10
56
7,3
0,26
3,6
57
4,1
0,20
4,6

’19
11
32
0,15
10
20
65
0,10
16
55
21
0,15
6,3
57
11
0,13
5,5

’20
12
17
0,25
7,0
20
55
0,22
15
56
14
0,24
5,0
55
6,4
0,19
5,2

2007-2019

Afwijking

Trend

17
0,21
6,3

≈
≈
≈

≈
≈
≈

34
0,11
10

+
≈
+

≈
≈
≈

8,8
0,27
4,0

+
≈
+

+
≈
+

4,5
0,18
4,4

≈
≈
+

+
+

Concentraties wijken af van jaarlijks definitief gerapporteerde cijfers (voor berekening zie paragraaf 2.4.2).
Bij het middelen van concentraties is in deze rapportage anders omgegaan met de detectiegrenzen dan voorheen, daarom kunnen historische cijfers
iets afwijken van voorgaande rapportages.
1
In de Lössregio zijn geen LMM-bedrijven met sloten.
Afwijking: richting en significantie van afwijking tussen 2020 en het gemiddelde van voorgaande jaren. ≈: geen significant verschil (p > 0,05), +/- :
een significante afwijking (p < 0,05).
Trend: richting en significantie van de trend voor de jaren 2007-2020. ≈ : geen significante trend (p > 0,05), +/- : een significante trend (p < 0,05).
*

#

Pagina 108 van 134

RIVM-rapport 2021-0057

Tabel B4.11 Gemiddelde nitraatconcentratie (mg/l), gemeten en gestandaardiseerd voor weersomstandigheden en variatie in
steekproefpopulatie in het uitspoelende water op bedrijven in het derogatiemeetnet in Zand 250; tevens zijn de gemiddelde relatieve
grondwateraanvulling, de grondwaterstand, de percentages moerige en droge gronden, de gemiddelde maand van bemonstering en de
verschillen tussen de jaren in gestandaardiseerde concentraties weergegeven.

Zand 250
Jaar
Aantal
Relatieve
Grondwaterbedrijven grondwater
stand
aanvulling
(cm-mv)
2007
52
1,4
143
2008
51
1,0
144
2009
54
1,0
165
2010
54
1,2
158
2011
54
1,4
151
2012
53
1,3
145
2013
53
1,1
152
2014
48
1,2
147
2015
43
1,2
153
2016
45
1,1
151
2017
45
1,0
177
2018
47
1,3
176
2019
48
1,2
194
2020
46
1,5
185

1
2

Moerige
gronden
(%)
34
34
33
33
34
34
33
34
34
36
36
37
39
41

Droge
gronden
(%)
7
5
6
6
4
4
4
4
2
3
3
3
3
5

Gemiddelde
Nitraat
Verschil2
maand van
bemonstering1 gemeten standaard
9,0
41
34
C
9,7
29
32
BC
9,2
24
27
ABC
9,7
25
25
ABC
8,5
28
24
AB
8,5
22
19
A
8,4
24
24
AB
8,7
23
23
AB
8,3
24
25
ABC
8,5
22
23
AB
9,1
16
20
A
8,7
17
18
A
8,4
22
25
ABC
8,3
26
26
ABC

8 = Augustus
Gemiddelde gestandaardiseerde nitraatconcentraties met dezelfde letters verschillen niet duidelijk van elkaar.

Pagina 109 van 134

RIVM-rapport 2021-0057

Tabel B4.12 Gemiddelde nitraatconcentratie (mg/l), gemeten en gestandaardiseerd voor weersomstandigheden en variatie in
steekproefpopulatie in het uitspoelende water op bedrijven in het derogatiemeetnet in Zand 230; tevens zijn de gemiddelde relatieve
grondwateraanvulling, de grondwaterstand, de percentages moerige en droge gronden, de gemiddelde maand van bemonstering en de
verschillen tussen de jaren in gestandaardiseerde concentraties weergegeven.

Zand 230
Jaar
Aantal
Relatieve
Grondwaterbedrijven grondwater
stand
aanvulling
(cm-mv)
2007
96
1,5
126
2008
96
1,2
139
2009
94
1,2
151
2010
94
1,6
133
2011
95
1,7
137
2012
94
1,4
140
2013
101
1,4
148
2014
105
1,5
138
2015
109
1,4
133
2016
112
1,3
126
2017
114
1,2
169
2018
108
1,5
175
2019
106
1,5
184
2020
111
1,9
176

1
2

Moerige
gronden
(%)
8
8
8
8
8
8
7
7
8
9
8
8
9
10

Droge
gronden
(%)
12
12
12
11
12
12
14
14
14
13
14
14
14
14

Maand van
bemonstering1
9,4
8,6
8,7
8,7
8,5
8,5
8,8
8,7
8,7
9,0
9,2
8,8
8,6
8,6

8 = Augustus.
Gemiddelde gestandaardiseerde nitraatconcentraties met dezelfde letters verschillen niet duidelijk van elkaar.

Pagina 110 van 134

Nitraat

Verschil2

gemeten standaard
70
70
F
55
63
EF
51
56
DE
62
61
EF
47
46
BC
43
44
BC
46
46
BC
51
48
CD
45
45
BC
37
39
AB
32
33
A
41
39
AB
49
44
BC
63
57
DE

RIVM-rapport 2021-0057

Tabel B4.13 Gemiddelde nitraatconcentratie* (mg/l), gemeten en gestandaardiseerd voor weersomstandigheden en variatie in
steekproefpopulatie in het uitspoelende water op bedrijven in het derogatiemeetnet in de Kleiregio; tevens zijn de gemiddelde
relatieve grondwateraanvulling, de grondwaterstand, het debiet van de drains, de gemiddelde maand van bemonstering en de
verschillen tussen de jaren in gestandaardiseerde concentraties weergegeven.

Kleiregio
Jaar
Aantal
Relatieve
Grondwaterbedrijven grondwater
stand
aanvulling
(cm-mv)
2007
60
1,5
91
2008
64
1,1
97
2009
64
1,1
86
2010
64
1,4
78
2011
63
1,6
88
2012
59
1,5
113
2013
66
1,2
98
2014
60
1,3
117
2015
60
1,3
105
2016
60
1,3
100
2017
60
1,2
118
2018
56
1,4
140
2019
54
1,5
161
2020
56
1,8
122

1
2

Debiet
drains
(l/min)
0,90
0,77
0,80
0,66
0,73
0,75
0,83
0,91
0,86
1,02
0,74
0,78
0,67
0,88

Maand van
bemonstering1
5,8
5,2
5,0
5,8
4,5
4,9
4,5
4,4
5,1
4,7
5,4
4,6
5,7
5,0

Nitraat

gemeten standaard
24
24
DE
16
21
CD
14
19
BCD
19
23
DE
14
17
BC
11
16
B
11
13
A
15
16
B
22
20
CD
13
13
A
16
17
BC
14
15
AB
42
34
F
37
28
EF

4 = December
Gemiddelde gestandaardiseerde nitraatconcentraties met dezelfde letters verschillen niet duidelijk van elkaar.

Pagina 111 van 134

Verschil2

RIVM Rapport 2017-0038

Bijlage 5 Vergelijking van door de RVO en door LMM
berekend mestgebruik op derogatiebedrijven

B5.1

Inleiding
Sinds 2006 rapporteren zowel de Rijksdienst voor Ondernemend
Nederland (RVO), voorheen Dienst Regelingen (DR), als het Landelijk
Meetnet effecten Mestbeleid (LMM) het berekende mestgebruik op
landbouwbedrijven met derogatie. Omdat de berekende gegevens in het
verleden soms aanzienlijk van elkaar afweken, analyseert Wageningen
Economic Research deze verschillen sinds 2010 op verzoek van het
ministerie van Landbouw, Natuurbeheer en Voedselkwaliteit.
Een belangrijke verklaring voor de berekende verschillen tussen het
LMM en de RVO is het verschil in het doel waarvoor het berekende
mestgebruik op derogatiebedrijven wordt gebruikt. De berekeningen in
het LMM zijn erop gericht om met behulp van zo veel mogelijk
bedrijfsspecifieke informatie de mestgift zo nauwkeurig mogelijk te
berekenen. Het berekende mestgebruik van de RVO dient een ander
doel, namelijk het detecteren van potentiële overtreders.
Daarnaast zijn er verschillen in de populatie. Het LMM is een steekproef
uit de Landbouwtelling waarbij zeer kleine bedrijven worden uitgesloten.
De RVO-gegevens hebben betrekking op alle bedrijven in de
Landbouwtelling met een derogatieaanvraag.
In deze bijlage wordt het berekende mestgebruik op basis van het LMM
zoals gerapporteerd in dit rapport vergeleken met het door de RVO
berekende mestgebruik (zie Tabel B5.1). De geconstateerde verschillen
worden toegelicht.
Tabel B5.1 mestgebruik (kg/ha) op bedrijven met derogatie volgens RVO en op
bedrijven in het derogatiemeetnet van het LMM, en de verschillen tussen deze
bronnen over het jaar 2019 voor zowel stikstof als fosfaat (kg/ha en %)

Post
Stikstof
dierlijke mest
kunstmest
overige
meststoffen
Totaal
Fosfaat
dierlijke mest
kunstmest
overige
meststoffen
Totaal

LMM

RVO

Verschil LMM t.o.v.
RVO (basis)
(kg/ha)
(%)

(kg/ha)

(kg/ha)

230
126
1

235
128
2

-5
-2
-0.4

-2
-2
-25

357

364

-7

-2

72
0
1

73
0
1

-1
0
0

-1
0
1

73

73

0

0

Bron: bewerkingen op gegevens Rijksdienst voor Ondernemend Nederland en BIN van
Wageningen Economic Research

Pagina 110 van 114

RIVM-rapport 2021-0057

B5.2

Aanpak
In het LMM worden alleen die bedrijven in de populatie meegenomen die
voldoen aan de volgende eisen:
• De bemestingen met kunstmest, dierlijke mest en overige
organische mest moeten afzonderlijk, zowel voor stikstof als voor
fosfaat, binnen grenzen van waarschijnlijkheid vallen voor het
LMM. Dat geldt ook voor de totale bemesting (kunstmest +
dierlijke mest + overige organische mest). De betreffende eisen
zijn vermeld in Bijlage 2 (Tabel B2.1).
• De boekhouding voor het betreffende jaar moet uitgewerkt
kunnen worden (in 2019 lukte dat voor 3 bedrijven niet).
• Bedrijven mogen geen vergistingsinstallatie hebben.
• Bedrijven moeten de derogatie uiteindelijk ook gebruiken in het
betreffende jaar (in 2019 deden 2 bedrijven in het
derogatiemeetnet dat niet).
Door deze eisen daalt het aantal bruikbare LMM-bedrijven voor de
derogatiemonitoring in 2019 van 300 naar 279.
De volgende databronnen zijn gebruikt voor de vergelijking tussen de
RVO- en de LMM-cijfers die alle het jaar 2019 betreffen:
• Het Bedrijveninformatienet (BIN) van Wageningen Economic
Research: het gaat dan om de 300 bedrijven die in 2019 in
aanmerking kwamen voor de derogatiemonitoring (DM). In
beginsel bekijken we de bemestingsgegevens, maar indien nodig
gebruiken we ook andere gegevens uit het BIN van deze
bedrijven. Deze bedrijven maken ook allemaal deel uit van het
LMM en worden hierna aangeduid als LMM-bedrijven en hun
gegevens als LMM-gegevens;
• Gegevens van de Rijksdienst voor Ondernemend Nederland: deze
hebben betrekking op 18.001 BRS-nummers waarop derogatie is
aangevraagd in 2019.

B5.3

Analyse van verschillen

B5.3.1

Gebruik stikstof uit dierlijke mest
De berekende hoeveelheid gebruikte stikstof uit dierlijke mest is 5,0 kg
per hectare lager in het LMM dan op basis van RVO-gegevens
(Tabel B5.1). Tabel B5.2 vat de oorzaken van deze verschillen samen.
Een verschil komt voort uit het verschil in populaties. Als de door de
RVO gehanteerde populatie vergelijkbaar wordt gemaakt met die van
het LMM, dan zou het door de RVO berekende stikstofgebruik uit
dierlijke mest met 2,5 kg (B in Tabel B5.2) stijgen naar afgerond 238 kg
stikstof per hectare. Hiertoe zijn in de RVO-gegevens conform de LMMpopulatie de bedrijven kleiner dan 10 hectare en/of 25.000 SO
uitgesloten. Daarnaast zijn ook dezelfde waarschijnlijkheidsgrenzen voor
de omvang van de mestgiften aangehouden als in het LMM (zie Bijlage
2, Tabel B2.1). Door het vergelijkbaar maken van de populatie
verandert het verschil tussen LMM en RVO van -5,0 kg stikstof per
hectare (A in Tabel B5.2) naar -7,5 kg stikstof per hectare (A- B in Tabel
B5.2).

Pagina 113 van 134

RIVM-rapport 2021-0057

Het resterende verschil van -7,5 kg stikstof per hectare (A-B in
Tabel B5.2) komt voor rekening van de volgende punten aangeduid met
a t/m i):
a. De 279 bedrijven in het LMM hebben circa 1,05 ha meer
cultuurgrond in gebruik dan in de registraties bij de RVO.
Wanneer de RVO-resultaten worden omgerekend naar de
oppervlakte cultuurgrond bij het LMM, dan is dat een verschil van
4,6 kg stikstof per hectare.
b. en c. Daarnaast worden bij het LMM soms andere voorraden en
aan- en afvoer geregistreerd dan bij de RVO. Deelnemers aan het
BIN wordt gevraagd de feitelijke situatie op te geven, deze kan
afwijken van wat er bij de RVO geregistreerd wordt. Netto is het
effect hiervan in 2019 dat de berekende mestgift in het LMM
11,4 kg stikstof per lager is dan bij de RVO.
c. Het resterende verschil (0,2 kg stikstof per hectare; d t/m h)
wordt veroorzaakt door verschillen in de berekeningsmethodiek
van de excretie. Bij het LMM wordt bij 58 procent van de
bedrijven BEX toegepast. Dit zorgt voor een lager dierlijk
mestgebruik in het LMM ten opzichte van de RVO van 8,8 kg
stikstof per hectare. BEX wordt in het LMM toegepast voor alle
bedrijven die zelf aangeven BEX toe te passen en waarvoor de
gegevens voldoende betrouwbaar beschikbaar zijn.
d. De forfaitaire excretie in het LMM wordt nauwkeuriger
vastgesteld dan bij de RVO. Hier liggen verschillende oorzaken
aan ten grondslag. Bij melkkoeien blijkt de RVO soms de excretie
niet te kunnen berekenen door het ontbreken van
melkleveranties of ureumgehalten.
e. Verder wordt in het LMM bij het vaststellen van het forfait
rekening gehouden met het stalsysteem, terwijl bij de RVO het
stalsysteem niet bekend is en daarom bij jongvee gekozen wordt
voor het lagere forfait van vaste mest.
f. Daarnaast wordt excretie van hobbydieren door de RVO in een
aantal gevallen niet gezien als excretie, maar als overige
organische mest.
g. Ook zijn er verschillen in de manier waarop de excretie van
staldieren wordt berekend, onder andere door andere begin- en
eindvoorraden.

Pagina 114 van 134

RIVM-rapport 2021-0057

Tabel B5.2 opbouw van het verschil in gebruik van stikstof uit dierlijke mest op
bedrijven met derogatie volgens de RVO en het LMM voor het jaar 2019

Post
Verschil LMM en RVO (basis) (A)
Verschil als gevolg van ongelijke populaties
(B)
Verschil bij vergelijkbare populatie (A-B)
Het verschil tussen (A-B) is veroorzaakt
door:
a. Verschil in ha cultuurgrond
b. Voorraden
c. Aan- en afvoer
d. Gebruik BEX* in LMM
e. Forfaitaire excretie melkkoeien
f. Forfaitaire excretie overig rundvee
g. Forfaitaire excretie overige graasdieren
h. Forfaitaire excretie staldieren

Stikstof
kg N/ha
-5,0
2,5
-7.5

4,6
-4,1
-7,3
-8,8
-0,7
0,7
2,1
6,0

Bron: bewerkingen op gegevens Rijksdienst voor Ondernemend Nederland en BIN van
Wageningen Economic Research.
* BEX staat voor bedrijfsspecifieke excretie (Dienst Regelingen, 2010).

B5.3.2

Stikstof uit kunstmest en overige organische meststoffen
De geconstateerde verschillen in gebruik van stikstof uit kunstmest en
overige organische meststoffen zijn beperkt in vergelijking met die bij
stikstof uit dierlijke mest, en kunnen worden verklaard doordat de cijfers
in tabel B5.1 niet geheel vergelijkbare populaties betreffen (dit is ook
een van de verklaringen bij de verschillen in gebruik van stikstof uit
dierlijke mest, zie bovenaan paragraaf B5.3.1).

B5.3.3

Fosfaat uit dierlijke mest, kunstmest en overige organische mest
De verhouding tussen stikstof en fosfaat in dierlijke mest van rundvee is
tamelijk constant. De beperkte verschillen tussen LMM en RVO in het
gebruik van fosfaat uit dierlijke mest hebben dan ook nagenoeg dezelfde
oorzaken als bij het gebruik van stikstof uit dierlijke mest (beschreven in
paragraaf B5.3.1).
Bij fosfaat uit kunstmest is er geen verschil in absolute kg in Tabel B5.1.
Het gebruik is ook zeer gering: 0.2 kg fosfaat/ha. Bedrijven met
derogatie mogen geen fosfaat uit kunstmest gebruiken. LMM-bedrijven
met meerdere BRS-nummers zullen minimaal 1 BRS-nummer met
derogatie hebben en bij het andere BRS-nummer/de overige BRSnummers eventueel geen derogatie: op die laatste nummers mag dan,
bij geen derogatie, wel fosfaat via kunstmest worden gebruikt.

B5.4

Conclusie
De geconstateerde verschillen geven geen aanleiding om de rekenwijze
in het LMM aan te passen. Dat geldt voor zowel stikstof als fosfaat.

Pagina 115 van 134

RIVM-rapport 2021-0057

Literatuur
Rijksdienst voor Ondernemend Nederland (RVO) (2020). Handreiking
bedrijfsspecifieke excretie melkvee 2020. Den Haag, Rijksdienst voor
Ondernemend Nederland.
Nederlandse Voedsel- en Waren Autoriteit (NVWA) (2020). Derogatie:
inspectieresultaten mest 2019. Den Haag, Ministerie van Landbouw,
Natuur en Voedselkwaliteit (LNV), Nederlandse Voedsel- en Waren
Autoriteit.

Pagina 116 van 134

RIVM-rapport 2021-0057

Bijlage 6 Achtergronden bij weging resultaten
landbouwpraktijk en waterkwaliteit

B6.1

Inleiding

B6.1.1

Waterkwaliteit
De waterkwaliteitsmetingen van het derogatiemeetnet (DM), uitgevoerd
door het RIVM, worden niet gewogen. De opbouw van de data en
mogelijke weging verschilt van de landbouwpraktijk. Zo zijn er
bijvoorbeeld geen gegevens die waterkwaliteit betreffen beschikbaar
vanuit het reguliere Farm Accountancy Data Network (FADN) of de
Landbouwtelling, die wel voor bepaalde landbouwpraktijkdata
beschikbaar zijn. Er is wel uitgezocht of weging naar areaal per LMMgebied invloed heeft op de uitkomsten van de waterkwaliteit.
Areaalweging bleek vrijwel geen invloed te hebben op de gemiddelde
nutriëntenconcentraties, omdat de bedrijven al evenredig met het areaal
verdeeld zijn over de LMM-gebieden. Daarom is besloten om de
waterkwaliteitsmetingen in deze rapportage niet te wegen.

B6.1.2

Landbouwpraktijk
Het BedrijvenInformatieNet (BIN) van Wageningen Economic Research
bestaat uit bedrijven voor het Farm Accountancy Data Network (FADN)
van de Europese Commissie en een aantal extra bedrijven voor diverse
projecten. Dat betreft grotendeels extra bedrijven voor het Landelijk
Meetnet effecten Mestbeleid (LMM). Het BIN bevat steekproefbedrijven,
gekozen uit de Landbouwtelling (LBT), en een klein aantal bedrijven die
voor bepaalde projecten (zoals het project Koeien&Kansen) zijn
geselecteerd.
De Landbouwtelling bevat alle land- en tuinbouwbedrijven in Nederland
met een beperkt aantal gegevens. Het BIN is een steekproef, ofwel
bestaat uit een veel kleiner aantal bedrijven, maar er worden in het BIN
per bedrijf veel meer gegevens vastgelegd. Van de bedrijven in het BIN
zijn ook al hun gegevens in de Landbouwtelling beschikbaar zodat
kengetallen als aantallen dieren en oppervlakten vergeleken kunnen
worden tussen Landbouwtelling en BIN.
In het DM (o.a. deze rapportage) is een groep van bijna 300
steekproefbedrijven uit het LMM beschikbaar. Deze groep weerspiegelt
de zogeheten steekproefpopulatie voor derogatie: dat zijn bedrijven die
onder andere derogatie hebben aangevraagd, een oppervlakte hebben
van minimaal 10 ha cultuurgrond en een bedrijfsomvang van minimaal
25.000 euro Standaard-Opbrengst (SO).
Tabel B6.1 (Tabel 2.7 uit de voorgaande derogatierapportage; Lukacs et
al., 2020) geeft ongewogen gemiddelden weer voor de DM-bedrijven en
voor de overeenkomstige regio’s in de Landbouwtelling (DM-jaar en jaar
Landbouwtelling zijn dus 2018) waarbij oppervlakten geel gekleurd zijn.
De oppervlakten zoals berekend voor het DM komen stelselmatig hoger
uit dan de oppervlakten vanuit de Landbouwtelling.
Ook tabel 2.8 uit de voorgaande derogatierapportage geeft verschillen
(zie Tabel B6.2) bij vooral de melkproductie per bedrijf en ook wel de
Pagina 117 van 134

RIVM-rapport 2021-0057

melkproductie per hectare, deze zijn geel gekleurd: hier worden
ongewogen DM-uitkomsten naast gewogen uitkomsten gezet uit het
Farm Accountancy Data Network (FADN, de deelverzameling van
bedrijven uit het BIN waarover Nederland rapporteert aan de Europese
Commissie). Voor het FADN worden bedrijven gestratificeerd naar type
en omvang in SO: de FADN-steekproef is, net zoals de DM-steekproef,
disproportioneel (niet elk bedrijf heeft dezelfde trekkingskans) om de
standaardfout van resultaten zo klein mogelijk te houden maar die
disproportionaliteit noopt tot wegen (Roskam et al, 2020).
Tabel B6.1 Tabel 2.7 uit derogatierapportage 2020 (Lukacs et al., 2020).
Beschrijving van een aantal algemene bedrijfskarakteristieken in 2018 van de
bedrijven in het derogatiemeetnet (DM) in vergelijking met het gemiddelde van
de steekproefpopulatie (Landbouwtelling, hier afgekort tot LBT). De
oppervlakten, die stelselmatig hoger uitvallen in het DM, zijn ter verduidelijking
geel gemarkeerd

Bedrijfskarakteristiek1 Populatie

Zand
Löss Klei Veen Totaal
250 230
Aantal bedrijven DM
DM
48 105
20
59
59
291
Oppervlakte grasland (ha)
DM
61
41
42
59
63
52
LBT
50
33
34
49
46
43
Oppervlakte snijmais (ha)
DM
12 7,7
7,0
6,5
5,0
7,7
LBT
7,9 6,1
6,2
4,7
3,8
5,5
Oppervlakte overig
DM
2,2 1,6
2,4
1,6
2,2
1,7
bouwland (ha)
LBT
0,4 0,4
1,2
0,9
0,3
0,5
Oppervlakte cultuurgrond
DM
74
50
52
67
71
62
totaal (ha)
LBT
59
40
42
55
50
49
Percentage grasland (%)
DM
83
84
85
89
93
87
LBT
87
84
81
91
93
88
Oppervlakte
DM
2,4 0,4
0,6
3,3
2,7
1,8
natuurterrein (ha)
LBT
0,4 0,2
0,9
0,4
0,4
0,3
Veebezetting graasdieren
DM
2,1 2,7
2,2
2,3
2,2
2,4
(fosfaat-GVE/ha) 2
LBT
2,0 2,5
2,4
2,2
2,1
2,3
Percentage bedrijven met
DM
4,2 11
0,0
1,7
5,1
5,8
staldieren (%)
LBT
1,4 7,9
1,9
2,2
2,5
4,4
2
Specificatie veebezetting Derogatiemeetnet (fosfaat-GVE/ha)
Melkvee (incl. jongvee)
DM
2,0 2,3
2,1
2,1
2,0
2,2
(fosfaat-GVE/ha)2
Overige graasdieren
DM
0,1 0,3
0,1
0,2
0,2
0,2
(fosfaat-GVE/ha)2
Totaal staldieren
DM
0,3 0,9
0,0
0,1
0,1
0,4
(fosfaat-GVE/ha)2
Totaal alle dieren
DM
2,3 3,6
2,2
2,4
2,3
2,8
(fosfaat-GVE/ha)2
Bron: CBS-Landbouwtelling 2018, bewerking Wageningen Economic Research en BIN.
1
Oppervlakten zijn weergegeven in hectares cultuurgrond, natuurareaal is niet meegeteld.
2
Fosfaat-GVE = fosfaatproductie per Groot Vee Eenheid, dit is een vergelijkingsstandaard
voor dieraantallen gebaseerd op de forfaitaire fosfaatproductie conform LNV (2000)
(forfaitaire fosfaatproductie van 1 melkkoe = 1 fosfaat-GVE).

Pagina 118 van 134

RIVM-rapport 2021-0057

Tabel B6.2 Tabel 2.8 uit derogatierapportage 2020 (Lukacs et al., 2020).
Gemiddelde melkproductie en beweiding in 2018 op de melkveebedrijven in het
derogatiemeetnet (DM) in vergelijking met het gewogen gemiddelde van
melkveebedrijven in de landelijke steekproef (FADN)

Bedrijfskarakteristiek Populatie
Aantal bedrijven in DM
kg FPCM1/bedrijf
(x1.000 kg)
kg FPCM1/ha
voedergewas
kg FPCM1/melkkoe
Percentage bedrijven
met beweiding mei-okt
Percentage bedrijven
met beweiding mei-juni
Percentage bedrijven
met beweiding juli-aug
Percentage bedrijven
met beweiding sep-okt

DM
DM
FADN
DM
FADN
DM
FADN
DM
FADN
DM
FADN
DM
FADN
DM
FADN

Zand
Löss
Klei
Veen Totaal
250
230
46
89
17
53
50
255
1.226 1.110
963
1.243 1.311 1.188
1.030
897
1.087
893
957
16.500 20.500 17.300 18.200 16.700 18.300
16.600 19.700
17.500 16.000 17.800
9.400 9.700 9.500 9.300 8.900 9.400
9.700 9.700
9.500 8.900 9.500
89
82
88
81
88
85
81
84
81
83
82
89
82
88
81
88
85
81
84
81
83
82
89
78
88
81
86
83
81
81
81
80
81
85
76
88
77
76
79
76
76
77
68
75

1
FPCM = Fat and Protein Corrected Milk; dit is een vergelijkingsstandaard voor melk met
verschillende vet- en eiwitgehalten (1 kg melk met 4,00% vet en 3,32% eiwit = 1 kg
FPCM).

Voor het DM wordt gestratificeerd naar:
• Derogatietype: melkveebedrijf of ander type bedrijf volgens
Nederlandse Standaard Opbrengst (NSO) -typering (de NSOtypering is de Nederlandse variant van de Europese
bedrijfstypering die gebaseerd is op de Standaardopbrengst
(SO). Elk bedrijf met landbouwactiviteiten wordt hiermee
ingedeeld in één specifiek bedrijfstype. De indeling is in gebruik
sinds 2010 en is teruggerekend in databestanden vanaf 2000);
• LMM-gebieden: zand-noord (samenvoeging van 3 LMMgebieden), zand-midden (samenvoeging van 3 LMM-gebieden),
zand-zuid, klei-noord, klei-centraal, klei-zuidwest, rivierklei,
veen-noord, veen-west, löss (door samenvoegingen bij zandnoord en zand-midden 10 i.p.v. 14 LMM-gebieden);
• Omvang in NSO
Bij de omvang worden per derogatietype per LMM-gebied 3
klassegrenzen bepaald wat 4 klassen oplevert per derogatietype
per LMM-gebied. De bedrijven per derogatietype per LMM-gebied
worden gesorteerd op aantal ha cultuurgrond van klein naar
groot. De klassegrenzen worden vervolgens zodanig vastgesteld
dat in elk van de 4 klassen (per derogatietype per LMM-gebied)
het aantal ha cultuurgrond zoveel mogelijk aan elkaar gelijk is.
Het aantal steekproefbedrijven in de 4 klassen is gelijk zodat elk
steekproefbedrijf, binnen dus derogatietype en LMM-gebied,
dezelfde oppervlakte vertegenwoordigt.
Dat betekent dat in de steekproefpopulatie in de klassen met de
kleinste bedrijven duidelijk meer bedrijven zitten dan in de
klassen met de grootste bedrijven.
Pagina 119 van 134

RIVM-rapport 2021-0057

De stratificatie levert zo 80 (2x10x4) strata op. De 4 strata binnen een
combinatie van derogatietype en LMM-gebied hebben (nagenoeg)
hetzelfde aantal steekproefbedrijven. Dat leidt tot relatief meer grote
bedrijven in de DM-steekproef. Het (bij voorkeur) selecteren uit FADNpotentieel (dan hoeven minder extra bedrijven geworven te worden)
leidt in de praktijk ook tot ongelijke trekkingskansen. Daarnaast leidt
ook het gewenste aantal DM-bedrijven per derogatietype en per
grondsoort (tabel 2.2 in deze rapportage) er toe dat sommige
categorieën een grotere trekkingskans hebben dan andere. Verder is
nog een complicerende factor dat 30-45 bedrijven niet meer of minder
aselect zijn getrokken maar rechtstreeks zijn geworven vanuit een
project (Koeien&Kansen (K&K), Noordelijke Friese Wouden, Caring
Dairy). Dit aantal neemt in de loop der jaren langzaam af omdat,
uitgezonderd K&K-bedrijven (tot en met 2019; per 2020 worden alle
K&K-bedrijven in het DM vervangen), stoppende deelnemers aan een
dergelijk project worden vervangen door aselect gekozen bedrijven in
hetzelfde stratum als waarin de gestopte deelnemer zat.
Er zijn ook nog DM-bedrijven die aan de zogeheten BES-pilot meedoen.
Dan mag meer stikstof uit dierlijke mest gebruikt worden dan de
gebruiksnorm dierlijke mest aangeeft mits de stikstof- en
fosfaatgebruiksnormen niet worden overschreden. Momenteel (in 2017 5
en in 2018 en 2019 6) betreft het alleen bedrijven uit het K&K-project:
voor beide jaren is besloten om deze 5-6 bedrijven niet mee te nemen
bij de berekening van uitkomsten ten aanzien van
nutriëntenkengetallen.
Al met al is dit aanleiding om na te gaan of een methode van wegen tot
gemiddelde uitkomsten leidt die, voor de uitkomsten in tabellen 2.7 en
2.8 van de derogatierapportage (zie Tabel B6.1 en B6.2), meer met
respectievelijk de Landbouwtelling en het FADN overeenkomen. Voor
kengetallen betreffende nutriënten is er geen referentie: daar kan
bekeken worden of wegen tot kleinere standaardfouten leidt.
Binnen het reguliere FADN van WEcR speelt dezelfde problematiek. Daar
wordt gestratificeerd op NSO-bedrijfstype en omvang in SO. Door een
groter aantal NSO-bedrijfstypen en soms 5 of 6 grootteklassen per
bedrijfstype is het aantal strata voor FADN circa 125.
B6.2

Materiaal en methoden

B6.2.1

Materiaal
Voor het DM wordt een deelpopulatie, de steekproefpopulatie, uit de
Landbouwtelling samengesteld. Bedrijven in de steekproefpopulatie
hebben:
 minimaal 25.000 Nederlandse Standaard Output (NSO);
 minimaal 10 hectare cultuurgrond;
 geen biologische bedrijfsvoering;
 minimaal 60% van de cultuurgrond als grasland in gebruik;
 derogatie aangevraagd: dit aanvragen betekent dat de 2
voorgaande voorwaarden ‘geen biologische bedrijfsvoering’ en
‘minimaal 60% van de cultuurgrond als grasland in gebruik’
zelden van invloed zullen zijn.

Pagina 120 van 134

RIVM-rapport 2021-0057

De bedrijven in de aldus verkregen steekproefpopulatie worden verdeeld
in 2 typen:
 melkveebedrijven: NSO-type 4500;
 overige graslandbedrijven.
Gegeven de hiervoor beschreven stratificatie en gewenste aantallen
(Tabel 2.2 in voorliggende rapportage) worden bedrijven uit de
steekproefpopulatie gekozen en benaderd om mee te doen, zodanig dat
de strata de gewenste aantallen bedrijven, tot een totaal van 300 voor
de 80 strata (zie paragraaf B6.1) samen, bevatten.
Op deze 300 bedrijven worden vervolgens gegevens vastgelegd zoals
voor alle LMM-bedrijven en worden nitraatconcentraties en een aantal
andere waterparameters gemeten.
De mogelijkheid om van derogatie gebruik te maken bestaat vanaf
2006. Het meest recente beschikbare jaar in BIN is weliswaar 2019
maar gegevens voor het berekenen van wegingsfactoren via imputatie
(zie volgende paragraaf) ten aanzien van 2019 waren niet tijdig
beschikbaar. Daarom zijn gegevens over de periode 2006-2018
gebruikt.
B6.2.2

Methoden van wegen
1. Tot nu toe worden uitkomsten in de derogatierapportage
ongewogen weergegeven. Per bedrijf wordt een kengetal
berekend en vervolgens worden deze tot regionale en nationale
uitkomsten gemiddeld.
2. Bedrijven in de derogatierapportage, die ook deelnemen aan het
FADN om resultaten aan de Europese Commissie aan te leveren,
krijgen uit dien hoofde wegingsfactoren. Die zijn gebaseerd op de
al aangeduide stratificatie voor het FADN welke afwijkt van de
stratificatie voor het DM. Deze methode wordt daarom niet
verder behandeld. Het gaat wel om een vorm van
poststratificatie, o.a. omdat een bedrijf ten tijde van de keuze
een andere omvang of ander type kan hebben dan tijdens de
uitwerking.
3. Poststratificatie van de LMM-bedrijven in het DM op basis van de
hiervoor beschreven stratificatie voor het DM. De
wegingsfactoren worden berekend t.o.v. de DMsteekproefpopulatie.
4. Wegingsfactoren kunnen worden berekend via de
imputatiemethode van nearest neighbour. Wageningen Economic
Research heeft deze methode omgezet in het programma STARS
(Vrolijk et al, 2005). De 4 DM-bedrijven uit de maximaal 300, die
het meest lijken op een bedrijf uit de steekproefpopulatie, krijgen
een weging voor het bedrijf uit de steekproefpopulatie, zodanig
dat de som van de 4 wegingen 1 is. Elk DM-bedrijf krijgt zo een
aantal wegingen omdat het DM-bedrijf aan meer bedrijven uit de
steekproefpopulatie zal worden gekoppeld. Per DM-bedrijf
worden de wegingen gesommeerd tot een wegingsfactor.
De gelijkenis van een DM-bedrijf met een bedrijf in de
steekproefpopulatie berust op een aantal variabelen die zowel
voor de DM-bedrijven als voor de bedrijven in de
steekproefpopulatie bekend zijn, de zogeheten
Pagina 121 van 134

RIVM-rapport 2021-0057

imputatievariabelen. In dit onderzoek zijn als imputatievariabelen
gebruikt:
o Bedrijfstype: of melkveebedrijf of overig graslandbedrijf;
o LMM-regio: of zand, of klei, of veen of löss;
o Aantal SO per bedrijf;
o Aantal SO per ha cultuurgrond;
o Aandeel grasland in cultuurgrond;
o Aantal fosfaat-GVE jongvee per melkkoe;
o Aandeel fosfaat-GVE staldieren in totaal aantal fosfaat-GVE;
o Afstand hemelsbreed;
o Aandeel grondsoort (zand, klei, veen, löss): elk
grondsoortaandeel telt voor 0,25.
STARS is ook toegepast in de twee laatste
Nitraatrichtlijnrapportages (Fraters et al. (2016), Fraters et al.
(2020), hoofdstuk 2) en wordt gebruikt voor LMM-kengetallen
t.a.v. akkerbouw- en melkveebedrijven op de website Agrimatie
van WEcR. Wel verschilt de invulling van de imputatie: in Fraters
et al. (2016), Fraters et al. (2020) en op de website Agrimatie
zijn de 3 meest gelijkende bedrijven gebruikt. Volgens Vrolijk et
al. (2005) neemt de onderschatting van de variantie af bij een
groter aantal gelijkende bedrijven maar het is onduidelijk wat
een voldoende aantal is. Ook is in de genoemde publicaties een
groter aantal bedrijven uit het BIN gebruikt, namelijk alle
bedrijven die binnen de grenzen van de steekproefpopulatie voor
het Basismeetnet vallen. Verder zijn gedeeltelijk andere
imputatievariabelen gebruikt en/of verschilt het onderlinge
belang van de imputatievariabelen.
5. Per LMM-gebied en per bedrijfstype wordt een ongewogen
gemiddelde berekend (zie methode/punt 1). Deze gemiddelden
worden gewogen met de hectares cultuurgrond in de betreffende
combinaties van LMM-gebied en bedrijfstype. RIVM heeft een
artikel gewijd aan deze methode t.a.v. akkerbouwbedrijven in het
basismeetnet in de zandgebieden (Fraters, 2019).
De methoden 1, 3, 4 en 5 worden met elkaar vergeleken ten aanzien
van gemiddelden en de standaardfouten van die gemiddelden op de
volgende punten:
 Gemiddelde van de DM-steekproef zo dicht mogelijk bij het
gemiddelde van de steekproefpopulatie: dit is alleen mogelijk
voor kengetallen die voor de steekproefpopulatie beschikbaar
zijn, bijvoorbeeld de kengetallen in de al vermelde tabel 2.7 van
de derogatierapportage (zie Tabel B6.1).
• Voor enkele andere kengetallen welke relatief sterk gerelateerd
zijn aan in de steekproefpopulatie beschikbare informatie maar
niet als zodanig in de steekproefpopulatie zitten, wordt een
uitkomst die dicht bij het gemiddelde vanuit het FADN ligt als
beter gezien. De al aangehaalde tabel 2.8 uit de
derogatierapportage is daar een voorbeeld van (zie Tabel B6.2).
 Met name voor de kengetallen die niet in de steekproefpopulatie
beschikbaar zijn (dat zijn de meeste) wordt gekeken naar de
standaardfout van het gemiddelde: een kleinere standaardfout
wordt als beter beoordeeld.
Pagina 122 van 134

RIVM-rapport 2021-0057



Vanwege overzichtelijkheid en uitleg gaat de voorkeur naar 1
methode van wegen voor alle kengetallen in de
derogatierapportage. Dat is tot nu toe ook altijd het geval
geweest, namelijk niet wegen (methode 1).

Voor de berekeningen is gebruik gemaakt van statistisch pakket R,
versie 4.0.2. Bij methode 4 is de imputatie met rekenprogramma STARS
van Wageningen Economic Research (Vrolijk et al., 2005) gedaan.
B6.2.3

Aandachtspunten
a. Jaarlijks is een aantal bedrijven, geheel of voor een aantal
kengetallen, niet bruikbaar omdat:
1. De derogatie wordt niet gebruikt;
2. De bemonstering door RIVM is mislukt;
3. De boekhouding door WEcR is mislukt;
4. De boekhouding door WEcR is wel gedaan maar 1 of meer
nutriëntenkengetallen vertonen dusdanig extreme waarden
(grenzen worden vermeld in bijlage 2 van deze
derogatierapportage) dat de nutriëntenkengetallen van deze
bedrijven niet worden meegenomen.
Bedrijven onder (1) vallen overal weg. Ten aanzien van (2), (3) en (4)
staat een keuze open:
 Alleen die bedrijven meenemen waar de bemonstering is
geslaagd en de nutriëntenkengetallen binnen de gestelde grenzen
vallen (dit laatste impliceert per definitie een niet mislukte
boekhouding). Bedrijfsvoering en waterkwaliteit hebben dan
dezelfde weging maar het aantal beschikbare DM-bedrijven is
dan het kleinst.
 Voor de bedrijfsstructuur en bedrijfsvoering worden de DMbedrijven gebruikt waar de boekhouding wel vastgelegd kon
worden. Voor de nutriëntenkengetallen worden de DM-bedrijven
gebruikt waar de nutriëntenkengetallen binnen de gestelde
grenzen vallen. Voor de waterkwaliteit worden de bedrijven met
een geslaagde bemonstering gebruikt. Dit is de huidige praktijk.
Het betekent gebruik van meer DM-bedrijven maar de
wegingsfactoren voor bedrijfsvoering en waterkwaliteit zullen dan
niet hetzelfde zijn. Omdat dan in geval van weging volgens
methoden 3, 4 en 5 drie keer wegingsfactoren moeten worden
berekend, vergt deze keuze meer bewerkingen. RIVM heeft
besloten om voor de waterkwaliteit nog geen weging te gaan
toepassen in de derogatierapportage, zoals aan het begin van
deze bijlage is toegelicht.
b. Een aantal bedrijven in het DM is niet aselect gekozen (o.a. voor het
K&K-project)
1. Deze bedrijven krijgen geen wegingsfactor ofwel wegingsfactor
0: ze doen dan niet mee in gemiddelden bij alle methoden. Voor
het FADN hebben deze bedrijven ook een wegingsfactor 0.
2. Deze bedrijven krijgen wegingsfactor 1 omdat ze wel bestaan,
ook in de steekproefpopulatie: zij representeren dan alleen
zichzelf. Hun resultaten tellen dan zeer beperkt mee in gewogen
gemiddelden volgens methoden 3 en 4. In ongewogen
Pagina 123 van 134

RIVM-rapport 2021-0057

gemiddelden (methode 1 en ook in methode 5) tellen ze even
zwaar mee als de andere DM-bedrijven.
c. Bij methode 3, poststratificatie, is een minimum van 2
steekproefbedrijven per stratum vereist (anders kan geen
standaardfout voor dat stratum berekend worden). Bij maximaal 300
beschikbare DM-bedrijven en 80 strata zal een aantal strata geen of
slechts 1 DM-bedrijf hebben. Dat is vooral aan de orde bij de overige
graslandbedrijven in de Klei-, Löss- en Veenregio. Dan moeten strata
samengevoegd worden tot overal, over alle jaren heen (nu 2006 t/m
2018), minimaal 2 DM-bedrijven in een stratum zitten. Er is nog
geen protocol of procedure hoe dit te doen. Op dit moment zijn
strata die ‘op het oog’ op elkaar lijken samengevoegd. Het aantal
strata daalt dan tot circa 35 (afhankelijk van o.a. of de niet aselect
gekozen bedrijven weging 0 (dan niet beschikbaar) of weging 1 (dan
wel beschikbaar) krijgen).
Dit probleem kan ook spelen bij het reguliere FADN voor de Europese
Commissie: ook hier worden strata samengevoegd. In de jaarlijkse
rapportage ter verantwoording van de FADN-steekproef (o.a. Roskam et
al., 2020) is een aantal grootteklassen per bedrijfstype gevormd, de
strata voor het FADN. Er wordt gebruik gemaakt van de Neyman
allocatie om tot de optimale verdeling van bedrijven over de strata te
komen. Er gelden vuistregels voor het minimale en maximale aantal
bedrijven per stratum. Om aan deze eisen te voldoen worden bedrijven
herverdeeld waarbij wordt gekozen voor de verdeling met de kleinste
standaardfout.
Vooreerst worden bij methode 3 eerst aan elkaar grenzende
grootteklassen samengevoegd. Zijn er dan nog strata met minder dan 2
bedrijven, dan worden gebieden samengevoegd. Mocht dat ook nog
onvoldoende zijn, dan worden bedrijfstypen samengevoegd.
B6.3

Resultaten
Bij de methoden 3 (gewogen naar DM-stratificatie) en 4 (gewogen met
STARS-wegingsfactoren) hebben niet gelote bedrijven een weging van 1
gekregen.
Tabel B6.3 geeft de gemiddelden en standaardfouten voor de
oppervlakte cultuurgrond van bedrijven in het DM in de jaren 2006-2018
bij diverse methoden van weging voor geheel Nederland.

Pagina 124 van 134

RIVM-rapport 2021-0057

Jaar

2006
2007
2008
2009
2010
2011
2012
2013
2014
2015
2016
2017
2018
Gem.
’06-‘18

Tabel B6.3 Gemiddelden (Gem.) en standaardfouten (Std.ft.) voor de
oppervlakte cultuurgrond van bedrijven in het derogatiemeetnet (DM) in de
jaren 2006-2018 bij diverse methoden van weging: geheel Nederland

Landbouwtelling

Niet wegen (1)

Wegen naar DMstratificatie (3)
Std.ft.
1,003
1,085
1,039
0,948
0,940
0,953
1,040
1,121
1,156
1,229
1,194
1,337
1,352

Wegen met
STARSwegingsfactoren (4)
Gem.
Std.ft.
39,43
1,292
39,82
1,310
41,18
1,430
41,56
1,395
41,95
1,465
42,62
1,512
44,48
1,584
44,56
1,621
44,49
1,694
45,63
1,613
48,34
1,680
48,31
1,822
50,54
1,947

Wegen met
arealen per
LMMgrondsrtgeb. (5)
Gem.
Std.ft.
48,32
1,688
49,30
1,691
51,34
1,883
52,26
1,964
52,58
1,959
53,18
2,020
56,25
2,101
57,26
2,115
58,67
2,141
59,61
2,160
63,05
2,347
63,33
2,418
64,56
2,512

Gem.
41,10
41,84
43,35
44,10
43,73
44,59
45,21
45,42
46,39
47,31
48,76
48,41
48,96

Gem.
48,60
49,71
51,25
52,35
52,43
52,91
55,42
55,59
56,37
57,93
60,07
60,76
61,79

Std.ft.
1,564
1,604
1,790
1,856
1,850
1,881
1,949
1,969
1,999
2,041
2,133
2,249
2,249

Gem.
41,65
42,19
42,22
43,41
43,58
44,08
45,52
46,00
47,69
47,95
49,77
50,47
51,98

45,32

55,01

1,933

45,88

1,108

44,07

56,13

1,566

In tabel B6.3 is te zien dat:
• de oppervlakten cultuurgrond, berekend via wegen naar DMstratificatie, het dichtst bij de oppervlakten in de Landbouwtelling
uitkomen: het verschil is gemiddeld over de 13 jaren 0,56 ha.
Wegen met STARS-wegingsfactoren geeft een iets groter
verschil: 1,25 ha.
• Wel komen de oppervlakten, gewogen met de STARSwegingsfactoren, in de laatste 3 jaren dichter bij die in de
Landbouwtelling dan bij wegen naar DM-stratificatie;
• niet wegen of wegen met arealen per LMM-grondsoortgebied veel
grotere verschillen geeft: 10 tot 11 ha;
• De standaardfouten het kleinst zijn bij wegen naar DMstratificatie, daarna bij wegen met STARS-wegingsfactoren, dan
bij niet wegen en het grootst bij wegen met arealen per LMMgrondsoortgebied.
De tabellen B6.4 t/m B6.8 geven de gemiddelden en standaardfouten
voor de oppervlakte cultuurgrond van bedrijven in het DM in de jaren
2006-2018 bij diverse methoden van weging voor de verschillende
grondsoortregio’s. LMM kent vier grondsoortregio’s: Zand, Klei, Veen en
Löss. Sinds 2014 wordt de Zandregio gesplitst in Zand-230 (de
Zandregio voor zover voorkomend in de provincies Overijssel,
Gelderland, Utrecht, Noord-Brabant en Limburg) en Zand-250 (de
Zandregio voor zover voorkomend in de overige provincies). Deze
indeling is met terugwerkende kracht doorgevoerd vanaf 2006.

Pagina 125 van 134

2,077

RIVM-rapport 2021-0057

Jaar

2006
2007
2008
2009
2010
2011
2012
2013
2014
2015
2016
2017
2018
Gem.
’06-‘18

Jaar

2006
2007
2008
2009
2010
2011
2012
2013
2014
2015
2016
2017
2018
Gem.
’06-‘18

Tabel B6.4 Gemiddelden (Gem.) en standaardfouten (Std.ft.) voor de
oppervlakte cultuurgrond van bedrijven in het derogatiemeetnet (DM) in de
jaren 2006-2018 bij diverse methoden van weging: grondsoortregio Zand-250

Landbouwtelling

Niet wegen (1)

Wegen naar
DM-stratificatie
(3)

Std.ft.
2,918
3,360
2,959
2,892
2,934
2,896
2,740
2,972
2,773
2,534
2,590
2,845
3,100

Wegen met
STARSwegingsfactoren (4)
Gem.
Std.ft.
47,90
3,579
48,08
3,418
48,52
3,666
51,73
4,185
52,11
3,995
53,41
4,194
58,63
3,840
56,46
4,266
54,63
4,790
54,72
3,746
59,38
4,317
60,08
4,338
59,17
3,983

Wegen met
arealen per
LMMgrondsrtgeb. (5)
Gem.
Std.ft.
51,70
3,680
55,89
3,988
58,18
4,349
59,66
4,484
61,99
4,731
59,53
4,543
63,25
4,563
64,25
5,140
65,70
5,716
69,29
5,757
72,22
5,975
71,53
6,130
71,28
6,407

Gem.
50,37
51,05
52,95
53,83
53,65
54,09
55,40
55,63
56,01
57,47
59,58
58,71
58,92

Gem.
53,35
56,45
59,02
60,94
63,12
60,94
64,28
66,04
67,16
69,84
73,01
72,23
71,54

Std.ft.
3,511
3,956
4,456
4,566
4,766
4,697
4,722
5,473
6,150
5,853
6,115
6,081
6,195

Gem.
48,89
50,39
49,59
52,00
52,97
51,01
53,82
55,08
54,39
53,81
56,72
59,15
61,77

55,21

64,46

5,119

53,81

2,886

54,22

63,42

4,024

5,036

Tabel B6.5 Gemiddelden (Gem.) en standaardfouten (Std.ft.) voor de
oppervlakte cultuurgrond van bedrijven in het derogatiemeetnet (DM) in de
jaren 2006-2018 bij diverse methoden van weging: grondsoortregio Zand-230

Landbouwtelling

Niet wegen (1)

Wegen naar
DM-stratificatie
(3)

Gem.
33,83
34,44
35,36
35,91
35,85
36,65
37,22
37,37
37,79
38,60
39,54
39,64
40,24

Gem.
38,56
38,42
38,64
38,94
39,68
41,92
44,20
44,85
45,98
46,81
47,91
48,09
50,74

Std.ft.
2,012
1,987
2,054
2,074
2,205
2,373
2,572
2,441
2,400
2,504
2,453
2,583
2,793

Gem.
35,26
35,22
33,94
36,06
35,38
37,20
37,89
38,00
39,19
38,99
40,73
40,32
43,05

37,11

43,44

2,342

37,79

Pagina 126 van 134

Std.ft.
1,219
1,293
1,290
1,276
1,274
1,336
1,415
1,269
1,351
1,207
1,213
1,241
1,473

Wegen met
STARSwegingsfactoren (4)
Gem.
Std.ft.
33,16
1,658
32,71
1,669
33,71
1,898
33,64
1,775
34,22
1,832
34,88
1,913
36,49
1,966
36,49
2,021
36,11
2,202
38,24
2,226
39,62
2,202
39,34
2,309
42,49
2,622

Wegen met
arealen per
LMMgrondsrtgeb. (5)
Gem.
Std.ft.
39,36
2,020
38,88
1,955
38,88
2,048
39,61
2,014
40,39
2,117
42,28
2,309
44,43
2,527
45,28
2,405
46,40
2,440
47,57
2,512
49,14
2,483
49,17
2,589
51,66
2,788

1,297

36,24

44,08

2,022

2,323

RIVM-rapport 2021-0057

Jaar

2006
2007
2008
2009
2010
2011
2012
2013
2014
2015
2016
2017
2018
Gem.
’06-‘18

Jaar

2006
2007
2008
2009
2010
2011
2012
2013
2014
2015
2016
2017
2018
Gem.
’06-‘18

Tabel B6.6 Gemiddelden (Gem.) en standaardfouten (Std.ft.) voor de
oppervlakte cultuurgrond van bedrijven in het derogatiemeetnet (DM) in de
jaren 2006-2018 bij diverse methoden van weging: grondsoortregio Löss

Landbouwtelling

Niet wegen (1)

Wegen naar
DM-stratificatie
(3)

Std.ft.
2,391
2,867
3,642
3,204
2,580
1,791
2,409
2,781
3,895
2,792
3,319
2,940
3,394

Wegen met
STARSwegingsfactoren (4)
Gem.
Std.ft.
43,11
7,237
50,64
6,497
48,17
5,683
42,83
4,691
41,02
4,454
40,54
4,683
41,95
4,482
41,60
4,660
43,16
4,601
45,47
5,646
46,63
6,510
47,92
5,887
49,79
6,014

Wegen met
arealen per
LMMgrondsrtgeb. (5)
Gem.
Std.ft.
43,79
6,563
50,14
5,323
49,93
5,293
47,66
4,368
44,76
4,332
45,69
4,467
43,50
4,279
43,59
4,898
46,84
5,256
48,46
5,267
51,53
5,701
51,35
5,903
52,56
6,341

Gem.
39,18
38,10
38,97
39,05
39,28
40,60
39,79
38,87
39,49
40,43
41,51
42,57
42,06

Gem.
48,07
50,13
49,70
47,68
45,47
46,11
43,88
44,09
46,02
48,84
51,77
50,76
51,59

Std.ft.
4,880
5,107
5,540
4,366
4,287
4,449
4,298
4,908
5,239
5,200
5,660
5,975
6,352

Gem.
45,05
44,82
43,78
43,56
44,04
42,37
42,85
42,96
38,69
42,15
47,98
45,59
46,04

39,99

48,01

5,097

43,84

2,923

44,83

47,68

5,465

5,230

Tabel B6.7 Gemiddelden (Gem.) en standaardfouten (Std.ft.) voor de
oppervlakte cultuurgrond van bedrijven in het derogatiemeetnet (DM) in de
jaren 2006-2018 bij diverse methoden van weging: grondsoortregio Klei

Landbouwtelling
Gem.
46,43
47,41
49,40
50,25
49,64
50,67
51,03
51,23
52,64
53,55
55,76
55,00
55,39
51,42

Niet wegen (1)

Wegen naar
DM-stratificatie
(3)

Gem.
54,27
56,20
57,80
59,09
58,72
58,09
60,34
58,38
58,92
58,75
62,96
65,02
66,68

Std.ft.
3,452
3,608
4,103
4,332
4,322
4,600
4,716
4,397
4,169
3,992
4,583
4,774
5,049

Gem.
46,74
46,80
48,45
48,05
48,43
47,29
48,91
48,18
52,01
52,84
54,20
56,64
55,73

Std.ft.
2,361
2,646
2,236
1,900
1,713
1,655
2,090
2,376
2,778
3,097
3,074
3,602
3,470

Wegen met
STARSwegingsfactoren (4)
Gem.
Std.ft.
44,29
2,698
44,77
2,866
46,64
3,102
46,09
2,867
45,82
3,364
46,42
3,337
48,39
3,520
49,34
3,628
50,08
3,313
49,81
3,469
54,09
3,507
53,71
4,032
55,73
4,453

59,63

4,315

50,33

2,538

48,86

3,397

Wegen met
arealen per
LMMgrondsrtgeb. (5)
Gem.
Std.ft.
53,87
3,519
54,98
3,624
57,46
4,004
58,00
4,219
58,29
4,288
57,93
4,517
60,29
4,609
59,39
4,335
61,69
4,197
60,18
4,105
65,53
4,681
66,21
4,681
67,39
5,055
60,09

Pagina 127 van 134

4,295

RIVM-rapport 2021-0057

Jaar

2006
2007
2008
2009
2010
2011
2012
2013
2014
2015
2016
2017
2018
Gem.
’06-‘18

Tabel B6.8 Gemiddelden (Gem.) en standaardfouten (Std.ft.) voor de
oppervlakte cultuurgrond van bedrijven in het derogatiemeetnet (DM) in de
jaren 2006-2018 bij diverse methoden van weging: grondsoortregio Veen

Landbouwtelling

Niet wegen (1)

Wegen naar
DM-stratificatie
(3)

Std.ft.
2,398
2,458
2,952
2,454
2,499
2,817
2,888
3,464
2,841
3,163
2,905
2,891
2,919

Wegen met
STARSwegingsfactoren (4)
Gem.
Std.ft.
40,79
3,219
41,72
2,789
43,89
3,067
45,30
3,037
45,79
2,985
46,92
2,973
47,24
2,878
46,64
3,082
47,75
3,159
48,35
3,212
51,41
3,596
51,25
3,735
53,00
3,785

Wegen met
arealen per
LMMgrondsrtgeb. (5)
Gem.
Std.ft.
51,92
4,580
52,63
3,986
56,94
4,525
58,09
4,898
56,25
4,342
58,82
4,474
63,78
4,813
67,84
5,298
67,00
5,181
69,79
5,530
73,33
5,965
73,83
6,423
74,09
6,103

Gem.
44,13
44,93
46,65
47,31
46,18
47,04
47,52
47,54
48,75
49,57
50,70
49,88
50,44

Gem.
53,11
52,77
55,84
58,64
56,25
58,47
62,96
65,92
65,76
68,80
71,70
72,02
70,52

Std.ft.
4,318
3,917
4,447
4,687
4,158
4,350
4,660
4,962
5,050
5,493
5,939
6,427
5,856

Gem.
42,64
44,59
45,50
46,00
46,98
48,98
50,50
52,89
53,52
54,36
56,40
54,89
56,60

47,74

62,52

4,943

50,30

2,819

46,93

63,41

3,194

Bij de verschillende grondsoortregio’s (tabellen B6.4 t/m B6.8) is het
beeld globaal hetzelfde als voor geheel Nederland (tabel B6.3):
• bij de Zand-230-regio, de Löss- en de Kleiregio heeft wegen naar
DM-stratificatie zowel de kleinste afwijking van het
Landbouwtellinggemiddelde als de kleinste standaardfout;
• bij de Zand-250-regio en de Veenregio heeft wegen met STARSwegingsfactoren de kleinste afwijking van het
Landbouwtellinggemiddelde en wegen naar DM-stratificatie de
kleinste standaardfout;
• niet wegen en wegen met arealen per LMM-grondsoortgebied
komen altijd uit op grotere afwijkingen van het
Landbouwtellinggemiddelde en grotere standaardfouten dan de
twee andere methoden.
Als de niet gelote bedrijven een weging 0 krijgen, dan zijn, ten opzichte
van niet gelote bedrijven wel meenemen (tabel B6.3), bij geheel
Nederland:
• de gemiddelden over alle jaren heen vrijwel hetzelfde (0,01-0,02
ha verschil) voor alle methoden behalve voor niet wegen: daar is
de oppervlakte cultuurgrond dan gemiddeld 53,64 ha.
Ongewogen gemiddeld over de jaren 2006-2018 blijken de niet
gelote bedrijven 64,00 ha cultuurgrond te hebben en de andere
bedrijven 54,27 ha cultuurgrond;
• zijn de standaardfouten bij niet wegen en wegen met arealen per
LMM-grondsoortgebied 5-10% groter en bij wegen met STARSwegingsfactoren nagenoeg hetzelfde. Bij wegen naar DMstratificatie zijn de standaardfouten 5% kleiner.
Pagina 128 van 134

5,086

RIVM-rapport 2021-0057

In de afzonderlijke grondsoortregio’s is dit beeld ongeveer hetzelfde.
Wel meenemen van niet gelote bedrijven geeft dus ten aanzien van de
oppervlakte cultuurgrond per bedrijf een beperkte verbetering.
Tabel B6.9 geeft de gemiddelden en standaardfouten voor het
stikstofbodemoverschot in kg per ha van bedrijven in het
derogatiemeetnet (DM) in de jaren 2006-2018 bij diverse methoden van
weging voor geheel Nederland.

Jaar

Tabel B6.9 Gemiddelden (Gem.) en standaardfouten (Std.ft.) voor het
stikstofbodemoverschot in kg per ha van bedrijven in het derogatiemeetnet
(DM) in de jaren 2006-2018 bij diverse methoden van weging: geheel Nederland

Niet wegen (1)

Wegen naar
DM-stratificatie
(3)

Wegen met arealen
per LMMgrondsrtgeb. (5)

Std.ft.
5,93
6,26
4,92
5,99
5,14
5,33
5,62
4,67
5,97
4,85
5,27
5,79
5,02

Wegen met
STARSwegingsfactoren (4)
Gem.
Std.ft.
199,6
6,97
188,2
6,43
182,5
5,88
192,1
6,79
182,7
6,29
171,2
7,03
178,3
5,93
188,9
5,97
155,9
6,15
173,0
6,67
166,2
5,38
159,8
6,28
184,0
5,45

2006
2007
2008
2009
2010
2011
2012
2013
2014
2015
2016
2017
2018

Gem.
195,8
183,8
177,1
181,2
178,2
173,3
177,8
186,2
153,6
170,2
170,0
153,2
186,6

Std.ft.
5,29
5,40
4,52
5,60
4,98
4,54
4,43
4,56
5,04
5,02
4,75
4,98
4,75

Gem.
198,7
189,9
181,0
188,1
183,4
176,4
178,7
188,5
158,6
172,7
170,4
157,3
188,3

Gem.
194,1
183,7
179,4
190,5
181,8
174,9
181,6
189,4
159,7
172,2
172,3
153,8
186,4

Std.ft.
5,90
5,51
4,56
6,13
4,86
4,99
4,78
5,00
5,63
4,83
6,97
6,97
5,27

Gem. ’06-‘18

175,9

4,91

179,4

5,44

178,7

178,4

5,49

6,25

In tabel B6.9 is te zien dat:
• de gemiddelden van de stikstofbodemoverschotten, over de jaren
heen, niet ver uit elkaar liggen: van 175,9 kg stikstof per ha tot
179,4 kg stikstof per ha;
• niet wegen of wegen met arealen per LMM-grondsoortgebied
lagere stikstofbodemoverschotten betekenen dan bij toepassing
van de twee andere methoden. De niet gelote bedrijven hebben
over de jaren 2006-2018, ongewogen gemiddeld, een
stikstofbodemoverschot van 153,3 kg per ha en de andere
bedrijven over dezelfde periode, ongewogen gemiddeld, een
stikstofbodemoverschot van 177,9 kg per ha. De niet gelote
bedrijven tellen bij niet wegen en wegen met arealen per LMMgrondsoortgebied sterker mee dan bij de twee andere methoden
van wegen. De niet gelote bedrijven namen deel in projecten
waar meer of minder sterk nadruk werd gelegd op goed
nutriëntenmanagement.
• Bij wegen met arealen per LMM-grondsoortgebied was er bij wel
of niet meenemen van niet gelote bedrijven geen verschil in de
gemiddelde oppervlakte cultuurgrond terwijl dit wel het geval is
Pagina 129 van 134

RIVM-rapport 2021-0057

•

bij de stikstofbodemoverschotten. De reden ligt in het wegen met
arealen;
de standaardfouten het kleinst zijn bij niet wegen, dan bij wegen
naar DM-stratificatie, daarna bij wegen met arealen per LMMgrondsoortgebied en het grootst bij wegen met STARSwegingsfactoren.

De tabellen B6.10 t/m B6.14 geven de gemiddelden en standaardfouten
voor het stikstofbodemoverschot in kg per ha van bedrijven in het
derogatiemeetnet (DM) in de jaren 2006-2018 bij diverse methoden van
weging voor de verschillende grondsoortregio’s. Het beeld bij de
verschillende grondsoortregio’s is ongeveer hetzelfde als voor geheel
Nederland, al zijn de standaardfouten bij wegen naar DM-stratificatie
dan vaak hoger dan bij wegen met arealen per LMM-grondsoortgebied
en soms het hoogst, in de Zand-230-regio en in de Kleiregio. Verder is
in de Veenregio het stikstofbodemoverschot bij wegen met STARSwegingsfactoren wat meer afwijkend van dat bij de overige methoden.

Jaar

Tabel B6.10 Gemiddelden (Gem.) en standaardfouten (Std.ft.) voor het
stikstofbodemoverschot in kg per ha van bedrijven in het derogatiemeetnet
(DM) in de jaren 2006-2018 bij diverse methoden van weging: Zand-250-regio

Niet wegen (1)

Wegen naar
DM-stratificatie
(3)

2006
2007
2008
2009
2010
2011
2012
2013
2014
2015
2016
2017
2018

Gem.
163,4
174,8
164,9
170,9
157,4
166,7
165,1
174,2
134,1
155,4
150,2
153,1
154,4

Std.ft.
8,93
11,14
8,19
8,99
9,79
8,72
9,32
6,78
9,08
8,43
7,91
9,06
10,18

Gem.
163,4
169,7
166,9
173,7
165,6
172,7
165,3
179,1
143,0
160,0
153,7
158,2
151,6

Gem. ’06-‘18

160,4

8,96

163,3

Pagina 130 van 134

Std.ft.
12,13
13,32
8,36
11,23
12,45
9,09
11,24
7,97
7,69
9,54
7,56
7,30
9,06

Wegen met
STARSwegingsfactoren (4)
Gem.
Std.ft.
167,6
11,83
170,3
17,09
159,1
7,64
167,2
11,38
148,2
8,71
163,1
9,72
153,6
11,43
177,3
12,33
123,2
11,18
147,1
7,98
148,4
8,56
159,4
7,97
148,5
12,03

Wegen met
arealen per
LMMgrondsrtgeb. (5)
Gem.
Std.ft.
154,8
12,26
177,7
10,58
160,7
6,74
170,3
8,17
158,7
9,40
157,8
6,69
165,8
8,41
174,7
7,10
138,9
7,46
152,9
8,36
151,7
7,50
160,7
7,70
150,6
8,46

9,76

156,4

159,6

10,60

8,37

RIVM-rapport 2021-0057

Jaar

Tabel B6.11 Gemiddelden (Gem.) en standaardfouten (Std.ft.) voor het
stikstofbodemoverschot in kg per ha van bedrijven in het derogatiemeetnet
(DM) in de jaren 2006-2018 bij diverse methoden van weging: Zand-230-regio

Niet wegen (1)

Wegen naar
DM-stratificatie
(3)

2006
2007
2008
2009
2010
2011
2012
2013
2014
2015
2016
2017
2018

Gem.
190,6
169,3
157,6
155,7
165,1
153,1
158,8
168,4
130,9
151,9
152,0
129,4
178,0

Std.ft.
8,77
10,31
8,72
10,88
9,16
7,28
7,09
6,17
8,00
10,56
7,78
7,91
7,38

Gem.
194,4
176,4
156,8
153,8
170,1
152,3
164,9
167,5
133,6
160,1
146,9
132,9
178,7

Gem. ’06-‘18

158,5

8,46

160,7

Jaar

Std.ft.
9,21
10,67
8,80
8,52
9,01
8,90
12,04
6,84
9,81
9,12
6,71
7,98
7,89

Wegen met
STARSwegingsfactoren (4)
Gem.
Std.ft.
183,5
10,81
176,0
11,06
152,3
7,64
146,8
9,23
165,4
7,41
145,4
9,34
157,8
8,37
162,6
6,52
130,6
8,39
164,4
14,51
137,9
7,25
127,1
7,20
171,2
7,26

Wegen met
arealen per
LMMgrondsrtgeb. (5)
Gem.
Std.ft.
184,3
8,68
162,0
10,34
146,6
7,60
151,4
7,33
160,8
7,49
150,8
8,36
165,0
8,51
164,7
6,06
126,0
8,15
148,0
10,65
147,2
6,58
122,2
8,06
169,8
8,19

8,89

155,5

153,8

8,85

Tabel B6.12 Gemiddelden (Gem.) en standaardfouten (Std.ft.) voor het
stikstofbodemoverschot in kg per ha van bedrijven in het derogatiemeetnet
(DM) in de jaren 2006-2018 bij diverse methoden van weging: Lössregio

Niet wegen (1)

Wegen naar
DM-stratificatie
(3)

2006
2007
2008
2009
2010
2011
2012
2013
2014
2015
2016
2017
2018

Gem.
136,0
138,9
141,5
128,7
154,1
146,6
151,9
150,5
122,0
171,1
173,1
150,7
175,7

Std.ft.
16,68
19,16
9,94
13,15
13,28
12,20
16,40
20,39
17,19
12,26
11,13
12,39
13,39

Gem.
126,1
143,1
145,8
124,9
156,0
152,9
142,1
137,5
130,5
169,1
171,9
144,3
174,3

Gem. ’06-‘18

149,3

14,43

147,6

8,15

Std.ft.
17,22
17,54
6,21
10,00
8,81
11,77
13,93
22,70
15,99
7,64
8,77
12,06
9,97

Wegen met
STARSwegingsfactoren (4)
Gem.
Std.ft.
124,7
16,78
138,3
22,59
144,4
8,61
122,2
13,15
178,9
18,30
143,8
10,84
154,6
19,58
154,3
21,07
125,8
15,03
168,4
7,80
177,2
8,96
154,9
10,92
183,3
14,28

Wegen met
arealen per
LMMgrondsrtgeb. (5)
Gem.
Std.ft.
125,3
15,46
138,7
19,41
144,0
6,75
126,1
13,53
160,1
14,82
147,1
13,42
151,9
16,15
155,6
22,73
122,3
16,21
175,0
13,67
178,5
11,93
142,4
11,29
180,8
14,35

12,51

151,6

149,8

14,46

Pagina 131 van 134

14,59

RIVM-rapport 2021-0057

Jaar

Tabel B6.13 Gemiddelden (Gem.) en standaardfouten (Std.ft.) voor het
stikstofbodemoverschot in kg per ha van bedrijven in het derogatiemeetnet
(DM) in de jaren 2006-2018 bij diverse methoden van weging: Kleiregio

Niet wegen (1)

Wegen naar
DM-stratificatie
(3)

2006
2007
2008
2009
2010
2011
2012
2013
2014
2015
2016
2017
2018

Gem.
195,3
179,0
187,8
195,4
170,3
164,5
168,0
180,9
153,8
161,5
174,7
151,3
181,0

Std.ft.
10,08
10,02
6,55
11,08
8,68
8,52
6,73
9,34
11,22
8,32
11,14
10,99
9,43

Gem.
191,2
190,5
191,7
205,4
173,4
173,0
169,2
183,1
157,9
161,9
175,2
154,7
182,9

Gem. ’06-‘18

174,1

9,39

177,7

Jaar

Std.ft.
11,61
12,53
5,79
12,48
8,61
8,90
8,91
9,41
13,59
9,15
12,52
13,11
10,47

Wegen met
STARSwegingsfactoren (4)
Gem.
Std.ft.
185,9
11,55
175,3
9,92
186,2
7,08
209,1
9,10
166,1
8,26
154,0
12,67
168,2
9,09
183,2
11,63
158,7
12,18
158,8
10,31
173,3
10,33
166,2
13,74
176,1
9,56

Wegen met
arealen per
LMMgrondsrtgeb. (5)
Gem.
Std.ft.
190,4
11,13
178,2
10,01
191,5
5,66
201,5
12,57
174,5
7,94
167,8
8,28
169,5
7,63
185,7
9,64
159,7
10,50
169,9
7,99
181,5
16,38
147,6
16,24
186,7
9,50

10,54

173,9

177,3

10,42

10,27

Tabel B6.14 Gemiddelden (Gem.) en standaardfouten (Std.ft.) voor het
stikstofbodemoverschot in kg per ha van bedrijven in het derogatiemeetnet
(DM) in de jaren 2006-2018 bij diverse methoden van weging: Veenregio

Niet wegen (1)

Wegen naar
DMstratificatie (3)

2006
2007
2008
2009
2010
2011
2012
2013
2014
2015
2016
2017
2018

Gem.
260,7
238,7
221,1
237,6
244,3
232,8
240,2
243,9
213,6
219,9
213,8
195,4
238,9

Std.ft.
13,74
11,35
13,37
13,32
11,90
11,83
10,88
12,58
10,65
10,25
11,63
13,45
11,54

Gem.
254,7
234,0
218,4
237,9
240,1
228,0
230,4
239,5
211,9
218,8
212,3
199,3
244,5

Gem. ’06-‘18

230,9

12,04

228,4

Pagina 132 van 134

Wegen met arealen per LMMgrondsrtgeb. (5)

Std.ft.
14,74
12,43
16,36
14,66
12,29
15,10
11,52
11,71
11,13
10,18
11,08
13,03
10,76

Wegen met
STARSwegingsfactoren (4)
Gem.
Std.ft.
285,2
13,36
251,7
11,99
252,8
18,22
268,3
14,03
269,4
14,29
251,8
15,27
254,7
13,48
257,0
13,76
218,7
12,52
232,5
11,71
217,0
12,34
204,1
13,92
247,6
12,20

Gem.
248,5
228,2
213,9
236,8
241,5
230,9
235,0
236,6
215,4
218,2
202,8
191,5
235,9

Std.ft.
12,70
11,14
13,56
12,59
10,56
11,74
11,05
12,59
12,49
8,47
14,55
12,50
11,43

12,69

247,0

225,8

11,95

13,62

RIVM-rapport 2021-0057

Bij andere nutriëntenkengetallen zoals die omtrent het mestgebruik en
bij de gewasopbrengsten is het beeld ten aanzien van de
standaardfouten hetzelfde als bij het stikstofbodemoverschot. De
standaardfouten zijn meestal het kleinst bij niet wegen, dan bij wegen
naar DM-stratificatie, daarna bij wegen met arealen per LMMgrondsoortgebied en het grootst bij wegen met STARS-wegingsfactoren.
B6.4

Conclusies
Op basis van de hiervoor weergegeven resultaten vallen de methoden
niet wegen en wegen met arealen per LMM-grondsoortregio af.
Weliswaar scoren deze methoden iets beter bij het
stikstofbodemoverschot in kg per ha maar bij de oppervlakte
cultuurgrond per bedrijf zijn de afwijkingen ten opzichte van de
Landbouwtelling veel groter dan bij wegen naar DM-stratificatie en
wegen met STARS-wegingsfactoren.
Wegen naar DM-stratificatie geeft zowel bij de oppervlakte cultuurgrond
als bij het stikstofbodemoverschot in kg per ha kleinere standaardfouten
dan wegen met STARS-wegingsfactoren. Ook is de afwijking in de
oppervlakte cultuurgrond ten opzichte van de Landbouwtelling het
kleinst bij wegen naar DM-stratificatie. Gegeven de voorgaande
resultaten valt de keuze dan op wegen naar DM-stratificatie.
Bij de methoden 3 (gewogen naar DM-stratificatie) en 4 (gewogen met
STARS-wegingsfactoren) hebben niet gelote bedrijven een weging van 1
gekregen. Meenemen van niet gelote bedrijven bij wegen naar DMstratificatie en wegen met STARS-wegingsfactoren voegt niet heel veel
toe, maar de resultaten geven ook geen aanleiding om deze bedrijven
weg te laten. Bij niet wegen verandert de gemiddelde oppervlakte
cultuurgrond wel aanzienlijk en bij zowel niet wegen als bij wegen met
arealen per LMM-grondsoortgebied nemen de standaardfouten toe bij
niet meenemen van niet gelote bedrijven.
Literatuur
Fraters, B., Hooijboer, A.E.J., Vrijhoef, A., Claessens, J., Kotte, M., Rijs,
C.B.J., Daatselaar, C.H.G., Denneman., A.I.M., Van Bruggen, C.,
Begeman, H.A.L., Bosma, J.N. (2016). Landbouwpraktijk en
waterkwaliteit in Nederland; toestand (2012-2014) en trend (19922014). Resultaten van de monitoring voor de Nitraatrichtlijn.
Rijksinstituut voor Volksgezondheid en Milieu, Bilthoven, RIVM
rapport 2016-0076
Fraters, B., Hooijboer, A.E.J., Vrijhoef, A., Plette, A.C.C., Duijnhoven, N.
van., Rozemeijer, J.C., Gosseling, M., Daatselaar, C.H.G., Roskam,
J.L., Begeman, H.A.L. (2020). Landbouwpraktijk en waterkwaliteit in
Nederland; toestand (2016-2019) en trend (1992-2019). De
Nitraatrapportage 2020 met de resultaten van de monitoring van de
effecten van de EU Nitraatrichtlijn actieprogramma’s. Rijksinstituut
voor Volksgezondheid en Milieu, Bilthoven, RIVM rapport 2020-0121
Lukács, S., P.W., Blokland, R. van Duijnen, B. Fraters, G.J. Doornewaard
en C.H.G. Daatselaar (2020). Landbouwpraktijk en waterkwaliteit op
landbouwbedrijven aangemeld voor derogatie in 2018. Bilthoven,
RIVM Rapport 2020-0096

Pagina 133 van 134

RIVM-rapport 2021-0057

Roskam, J.L., Van der Meer, R.W., Van der Veen, H.B. (2020) Sample
for the Dutch FADN 2017, Wageningen Economic Research,
Wageningen, rapport 2020-036.
Vrolijk, H.C.J., Dol, W. Kuhlman, T. (2005) Integration of small area
estimation and mapping techniques - Tool for Regional Studies, LEI,
Den Haag, Report 8.05.01.
Websites:
Fraters, B. (2019) https://www.rivm.nl/nieuws/andere-wijze-vanmiddelen-andere-gemiddeldenitraatconcentratie?utm_source=Measuremail&utm_medium=email&
utm_campaign=LMM%20nieuwsbrief%20(NL)
Website Agrimatie, publicatie nutriëntenuitkomsten LMM m.b.v. STARS:
https://agrimatie.nl/ThemaResultaat.aspx?subpubID=2232&themaID
=2282&indicatorID=2775

Pagina 134 van 134

R. van Duijnen | P.W. Blokland | A. Vrijhoef |
D. Fraters | G.J. Doornewaard | C. H.G. Daatselaar

RIVM-rapport 2021-0057

Landbouwpraktijk
en waterkwaliteit
op landbouwbedrijven
aangemeld voor
derogatie in 2019
Dit is een uitgave van:
Rijksinstituut voor Volksgezondheid
en Milieu
Postbus 1 | 3720 BA Bilthoven
Nederland
www.rivm.nl

012985

juni 2021

De zorg voor morgen begint vandaag