Tweede Kamer der Staten-Generaal

2

Vergaderjaar 2018–2019

27 858

Gewasbeschermingsbeleid

Nr. 481

VERSLAG VAN EEN ALGEMEEN OVERLEG
Vastgesteld 11 juli 2019
De vaste commissie voor Landbouw, Natuur en Voedselkwaliteit en de
vaste commissie voor Infrastructuur en Waterstaat hebben op 6 juni 2019
overleg gevoerd met mevrouw Schouten, Minister van Landbouw, Natuur
en Voedselkwaliteit, en mevrouw Van Veldhoven-van der Meer, Staatssecretaris van Infrastructuur en Waterstaat, over:
– de brief van de Minister van Landbouw, Natuur en Voedselkwaliteit d.d. 24 april 2018 inzake commissievoorstellen om
restricties op te leggen aan het gebruik van drie neonicotinoïden (Kamerstuk 27 858, nr. 421);
– de brief van de Minister van Landbouw, Natuur en Voedselkwaliteit d.d. 15 mei 2018 inzake plan van aanpak biologische
gewasbescherming (Kamerstuk 27 858, nr. 427);
– de brief van de Minister van Landbouw, Natuur en Voedselkwaliteit d.d. 20 juni 2018 inzake moties en toezeggingen op
het gebied van gewasbeschermingsmiddelen (Kamerstuk
27 858, nr. 429);
– de brief van de Minister van Landbouw, Natuur en Voedselkwaliteit d.d. 26 juli 2018 inzake antwoorden op vragen
commissie over de Commissievoorstellen om restricties op te
leggen aan het gebruik van drie neonicotinoïden (Kamerstuk
27 858, nr. 435);
– de brief van de Staatssecretaris van Infrastructuur en Waterstaat d.d. 16 juli 2018 inzake uitvoering toezeggingen gewasbescherming buiten de landbouw (Kamerstuk 27 858, nr. 434);
– de brief van de Minister van Landbouw, Natuur en Voedselkwaliteit d.d. 11 december 2018 inzake voorgenomen Nederlandse standpunten inzake de agendapunten die mogelijk ter
stemming worden voor gelegd aan het Permanent Comittee
Plants, Animals, Food and Feed (SCoPAFF) (Kamerstuk 27 858,
nr. 436);
– de brief van de Minister van Landbouw, Natuur en Voedselkwaliteit d.d. 18 december 2018 inzake visitatie van het
College voor de toelating van gewasbeschermingsmiddelen en
biociden door een internationale commissie van deskundigen
(Kamerstuk 27 858, nr. 437);

kst-27858-481
ISSN 0921 - 7371
’s-Gravenhage 2019

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 27 858, nr. 481

1

–

–

–

–

–

–

–

–

–

–

de brief van de Minister van Landbouw, Natuur en Voedselkwaliteit d.d. 28 januari 2019 inzake verzoek tot tijdelijke
vrijstelling van het gewasbeschermingsmiddel Cruiser SB
(Kamerstuk 27 858, nr. 443);
de brief van de Minister van Landbouw, Natuur en Voedselkwaliteit d.d. 11 februari 2019 inzake reactie op het verzoek
van het lid Bromet, gedaan tijdens de regeling van werkzaamheden van 15 januari 2019, over het bericht «Omstreden
onkruidverdelger kreeg groen licht op basis van witwasteksten van de fabrikanten» (Kamerstuk 27 858, nr. 440);
de brief van de Minister van Landbouw, Natuur en Voedselkwaliteit d.d. 11 februari 2019 inzake reactie op het verzoek
van het lid Ouwehand, gedaan tijdens de regeling van werkzaamheden van 22 januari 2019, over de uitspraak van een
Franse rechtbank dat de toelating van de verkoop van landbouwgif Roundup Pro 360 in strijd is met het voorzorgsbeginsel (Kamerstuk 27 858, nr. 441);
de brief van de Minister van Landbouw, Natuur en Voedselkwaliteit d.d. 21 februari 2019 inzake werkwijze en agenda
van de Standing Committee on Plants, Animals, Food and Feed
(SCoPAFF) vergaderingen over regelgeving gewasbeschermingsmiddelen en het voorgenomen standpunt van de
Nederlandse delegatie over chloorprofam (Kamerstuk 27 858,
nr. 442);
de brief van de Minister van Landbouw, Natuur en Voedselkwaliteit d.d. 21 maart 2019 inzake SCoPAFF op 21 en
22 maart 2019 en reactie op het verzoek van het lid Ouwehand, gedaan tijdens de regeling van werkzaamheden van
19 februari 2019, over het stopzetten van een Nederlands
onderzoek naar glyfosaat door Monsanto omdat ze de resultaten «niet acceptabel» vonden (Kamerstuk 27 858, nr. 444);
de brief van de Staatssecretaris van Infrastructuur en Waterstaat d.d. 10 april 2019 inzake blootstellingsonderzoek
gewasbeschermingsmiddelen (Kamerstuk 27 858, nr. 450);
de brief van de Minister van Landbouw, Natuur en Voedselkwaliteit d.d. 19 april 2019 inzake moties en toezeggingen op
het gebied van gewasbeschermingsmiddelen (Kamerstuk
27 858, nr. 454);
de brief van de Minister van Landbouw, Natuur en Voedselkwaliteit d.d. 23 april 2019 inzake reactie op het verzoek van
het lid De Groot, gedaan tijdens de regeling van werkzaamheden van 6 maart 2019, over het bericht dat bij de buren van de
lelieteler nevel van pesticiden neerdaalt en reactie op het
verzoek van het lid Ouwehand, gedaan tijdens de regeling van
werkzaamheden van 7 maart 2019, over het langverwachte en
uitgelekte onderzoek naar de blootstelling van omwonenden
aan landbouwgif (Nos.nl, 6 maart 2019) en over de uitspraak
van het Gerecht van de Europese Unie dat EFSA de studies
omtrent glyfosaat openbaar moet maken (Nieuwsblad.nl,
7 maart 2019) (Kamerstuk 27 858, nr. 453);
de brief van de Minister van Landbouw, Natuur en Voedselkwaliteit d.d. 23 april 2019 inzake reactie op verzoek commissie over twee rapporten inzake de mogelijke relatie tussen de
afname van weidevogels en de aanwezigheid van gewasbeschermingsmiddelen in mest (Kamerstuk 27 858, nr. 452);
de brief van de Minister van Landbouw, Natuur en Voedselkwaliteit d.d. 16 april 2019 inzake Toekomstvisie gewasbescherming 2030, naar weerbare planten en teeltsystemen en
Pakket van maatregelen emissiereductie gewasbescherming
open teelten (Kamerstuk 27 858, nr. 449);

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 27 858, nr. 481

2

–

–

–

–

–

de brief van de Minister van Landbouw, Natuur en Voedselkwaliteit d.d. 28 mei 2019 inzake beantwoording vragen
commissie over de toekomstvisie gewasbescherming 2030,
naar weerbare planten en teeltsystemen en Pakket van
maatregelen emissiereductie gewasbescherming open teelten
(Kamerstuk 27 858-449) Kamerstuk (27 858, nr. 457);
de brief van de Staatssecretaris van Infrastructuur en Waterstaat d.d. 16 april 2019 inzake stand van zaken met betrekking
tot het gebruik van gewasbeschermingsmiddelen buiten de
landbouw (Kamerstuk 27 858, nr. 448);
de brief van de Staatssecretaris van Infrastructuur en Waterstaat d.d. 31 mei 2019 inzake beantwoording vragen commissie over de stand van zaken met betrekking tot het gebruik
van gewasbeschermingsmiddelen buiten de landbouw (Kamerstuk 27 858, nr. 458);
de brief van de Minister van Landbouw, Natuur en Voedselkwaliteit d.d. 16 mei 2019 inzake reactie op verzoek commissie over een brief van vertegenwoordigers van de akkerbouworganisaties over het insecticidengebruik in de
suikerbietenteelt en verwachte knelpunten bij onkruidbestrijding (Kamerstuk 27 858, nr. 456);
de brief van de Minister van Landbouw, Natuur en Voedselkwaliteit d.d. 4 juni 2019 inzake Ctgb-advies inzake het
rapport van Buijs en Samwel-Mantingh over afname weidevogels in relatie tot bestrijdingsmiddelen in mest (Kamerstuk
27 858, nr. 459).

Van dit overleg brengen de commissies bijgaand geredigeerd woordelijk
verslag uit.
De voorzitter van de vaste commissie voor Landbouw, Natuur en
Voedselkwaliteit,
Kuiken
De voorzitter van de vaste commissie voor Infrastructuur en Waterstaat,
Agnes Mulder
De griffier van de vaste commissie voor Landbouw, Natuur en Voedselkwaliteit,
Haveman-Schüssel

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 27 858, nr. 481

3

Voorzitter: Graus
Griffier: Goorden
Aanwezig zijn tien leden der Kamer, te weten: Bisschop, Bromet,
Dik-Faber, Futselaar, Graus, De Groot, Lodders, Von Martels, Moorlag en
Ouwehand,
en mevrouw Schouten, Minister van Landbouw, Natuur en Voedselkwaliteit, en mevrouw Van Veldhoven-van der Meer, Staatssecretaris van
Infrastructuur en Waterstaat.
Aanvang 18.03 uur.
De voorzitter:
Ik heet de mensen op de tribune van harte welkom en ook de mensen die
thuis luisteren via digitale kanalen of die via de televisie kijken. Ook heet ik
twee bewindspersonen en hun ambtenaren van harte welkom. Allereerst
de Minister van Landbouw, Natuur en Voedselkwaliteit en ook de
Staatssecretaris van Infrastructuur en Waterstaat. Voorts heet ik alle
Kamerleden welkom.
Ik stel een spreektijd van zeven minuten voor. Dat is heel ruimhartig.
Verder twee interrupties in eerste termijn. We zullen daar uiteraard
coulant mee omgaan als het echt noodzakelijk is.
Dan geef ik als eerste het woord aan de heer De Groot van D66.
De heer De Groot (D66):
Dank u wel, meneer de voorzitter. Het gaat vandaag officieel over
gewasbescherming, maar daar zijn ook andere woorden voor. Laten we
die ook maar eens gewoon noemen: bestrijdingsmiddelen, maar het is
ook gewoon gif. Uiteraard komt het aan op de hoeveelheid die je gebruikt.
Een pilletje voor een ziekte van de mens is ook niet per se gezond. Het
komt gewoon op de hoeveelheid aan. Maar we moeten er wel bij stilstaan,
want hoe je het ook wendt of keert, het raakt de biologie en de biodiversiteit.
Het is ook duur. Een bietenteler is ongeveer 25% van zijn kostprijs kwijt
aan bestrijdingsmiddelen: 25%. Nog belangrijker: 80% van wat wordt
gespoten – 80%! – wordt preventief gespoten, dus zonder dat er iets aan
de hand is wat moet worden bestreden. Daarom is het goed dat in de
doelstelling van de Minister bestrijdingsmiddelen alleen in laatste
instantie worden gebruikt. We gaan van chemie naar biologie. De Minister
geeft alleen niet aan hoe zij dit gaat doen. Zij lijkt zelfs niet bereid om de
toepassing te verbieden die het verst van haar visie afstaat, namelijk het
platspuiten van weilanden met glyfosaat. Ook dit jaar kleurden de
grasvelden weer geel, en D66 wil hier en nu de toezegging van de
Minister dat dit de laatste keer is geweest.
De methodes die wij gebruiken om de schadelijkheid van gif voor mens
en milieu te testen, blijken keer op keer te beperkt om ook de effecten in
het veld te kunnen inschatten. Dat geldt voor de neonicotinoïden, zie
bijvoorbeeld thiacloprid, maar ook tal van andere middelen blijken toch
steeds weer niet te kunnen worden verlengd. Dit verhaal gaat terug tot de
DDT en er verandert niets. Waarom zit er altijd zo’n gat tussen de echte
wetenschap en de EFSA-wetenschap? Zo noem ik het maar even: de
wetenschap die plaatsvindt binnen richtsnoeren en richtlijnen.
Zo was er laatst weer een studie waar het Ctgb heel open over zei:
inderdaad, de effecten via gewas, mest en bodem hebben we niet in die
richtsnoeren. De niet-doelwitmechanismen hebben we ook niet in de
richtsnoeren. De indirecte gevolgen voor de weidevogels hebben we ook
niet in onze beoordeling. Dat betekent dus heel simpel dat je die beoordelingssystematiek moet gaan aanpassen.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 27 858, nr. 481

4

Dan de echte wetenschap. Er zijn steeds meer studies die de negatieve
effecten van neonicotinoïden op de biodiversiteit onderschrijven. Ik wil ze
bij dezen ook overhandigen aan de Minister en haar vragen om daar een
reactie op te geven. Ik zal de titels niet opnoemen, want dat duurt te lang.
Maar het geeft weer dat die studies waarbij echt in het veld wordt gekeken
wat er gebeurt, in toenemende mate kritisch zijn. Dat zegt iets over het
beoordelingskader dat we gebruiken.
Waar gaat het dan om? De mensen hebben zorgen. In het Onderzoek
Bestrijdingsmiddelen en Omwonenden lees ik dat er nog ontzettend veel
kennis ontbreekt over gewasbeschermingsmiddelen. Het RIVM stelt dat
we nog te weinig weten over de impact op kwetsbare groepen, zoals
kinderen van onder de zestien weken. Het feit dat de grenswaarden niet
worden overschreden – dat wordt dan vaak geruststellend gezegd – stelt
D66 niet gerust, integendeel. Van de cumulatieve effecten, de impact van
huisstof en de mogelijke werking van combinaties hebben we geen idee.
In Westerveld moet men de ramen sluiten bij het spuiten en hebben de
mensen last van acute klachten. Dat kan en mag niet de bedoeling zijn.
Het systeem om middelen te testen wordt sleets en begint aan draagvlak
in te boeten. Het is de taak van de politiek om dit te signaleren en met
oplossingen te komen. De risicobeoordeling dient te worden aangescherpt.
Ik wil de Minister een aantal suggesties meegeven voor de uitwerking van
haar nota en gebruik daarbij zo veel mogelijk de analogie van het
succesverhaal van de reductie van de antibiotica. Als je dan kijkt naar wat
we toen eigenlijk hebben gedaan met die antibioticareductie, dan zie je
dat het eerste is dat het moet worden voorgeschreven door wat ik maar
even noem een apotheek. Zijn de Minister en Staatssecretaris bereid om
na te denken over een soortgelijke werkwijze, waarbij gewasbeschermingsmiddelen alleen nog op recept verkrijgbaar zijn?
Het tweede punt is bescherming. Verkopers van bestrijdingsmiddelen
verzekeren mij dat 80% – ik zei het al – van het gebruik van deze middelen
preventief plaatsvindt, als een soort verzekering tegen misoogst. Dat
begrijp ik, maar waarom gaat de Minister dan niet gewoon de slechtweerverzekering die we al hebben, uitbreiden naar een oogstverzekering, zodat
boeren kunnen experimenteren met minder preventief gebruik van
middelen, zoals de Minister ook in haar visie aangeeft?
De derde suggestie is maatwerk. Nu gelden algemene regels, die voor
individuele boeren net knellen. Zo geldt bijvoorbeeld de bespuiting van
een hoekje van een perceel als een volledige behandeling. Is de Minister
bereid om met voorstellen te komen hoe je maatwerk kunt leveren? We
kunnen heel lang gaan werken aan een nieuw Europees kader voor de
toelating van biologische middelen, maar de Minister kan ook de
nationale regeling voor kleine teelten verruimen voor biologische
middelen. Maatwerk kan geboden worden in combinatie met gewasbescherming op recept.
Dan kom ik op de toepassingen buiten de landbouw. Het aantal glyfosaathoudende middelen dat wordt gebruikt door particulieren, is gedaald,
maar D66 wil naar nul. Wanneer gaan we dat bereiken? Ook wordt er
steeds vaker gebruikgemaakt van anorganische zuren. Ook het aandeel
overige werkzame stoffen stijgt gestaag. Wat gaat de Staatssecretaris
daaraan doen?
De volgende vraag is ook voor de Staatssecretaris. Op sportvelden wordt
ook veel gespoten. Het is een beetje een raar idee dat je je kinderen laat
sporten op velden waar we met chemische middelen werken. Hoe zit het
met die green deal? Die zou in 2020 aflopen. Vanuit een aantal sportverenigingen wordt nu alweer gepleit voor verlenging, terwijl er ook
gemeenten zijn die met elkaar hebben gezegd: bij ons kan het zonder. Hoe
ziet de Staatssecretaris de voortzetting van die green deal?
Afrondend, voorzitter. D66 roept de Minister en de Staatssecretaris op om
concrete stappen te zetten om van chemie naar biologie te komen. We

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 27 858, nr. 481

5

willen naar een land zonder chemie. Beide bewindspersonen zijn nu aan
zet om die transitie in te zetten.
De voorzitter:
Dank voor uw inbreng, meneer De Groot. Voordat ik mevrouw Lodders
een interruptiemogelijkheid geef, wil ik nog wat zeggen. Mogelijk heeft u
het niet gezien, maar toen u met uw ogen knipperde, heeft onze
Kamerbode met de snelheid van Hans Klok alles bij de Minister bezorgd,
waardoor het deel uitmaakt van de beraadslaging.
Mevrouw Lodders (VVD):
Ik weet niet of de heer Von Martels zich eerder had gemeld, maar omwille
van de tijd zal ik mijn vraag stellen. Ik schrik best een beetje van de
bijdrage van de heer De Groot. Ik mag hopen dat ook D66 het belangrijk
vindt dat we in Nederland op een fatsoenlijke manier voedsel kunnen
produceren. Deelt de heer De Groot die opvatting?
De heer De Groot (D66):
Jazeker, en dat is ook de strekking van mijn inbreng geweest: dat wij
voedsel gaan produceren met gebruik van de biologie, in plaats van dat
we daartegen ingaan, zodat we voedsel produceren op een manier die
nog generaties lang houdbaar is. Ik neem aan dat de VVD daar ook voor
is.
Mevrouw Lodders (VVD):
Voedselproductie moet op duurzame wijze plaatsvinden. Ik zal daar straks
misschien een paar, maar niet heel veel voorbeelden aan wijden in mijn
spreektekst, omdat de heer De Groot die vraag stelt. Ik schrik van het feit
dat hij wil dat we naar nul gewasbeschermingsmiddelen toegaan. Dat
vind ik een nobel streven, maar soms moet je een middeltje gebruiken.
Zelf gebruiken we paracetamol als we hoofdpijn hebben of andere
middelen als we wat ernstiger ziek zijn; dat zal in de plantenteelt ook altijd
zo zijn. Maar waar ik het meest van schrik, als we het hebben over feiten
en wetenschap, is dat de heer De Groot komt met het idee van een
verzekering, alsof boeren de afweging gaan maken: goh, laat ik mijn oogst
maar laten mislukken, want dan kan ik van de verzekering wel geld
krijgen. Nogmaals, staat voedselproductie nog steeds op het netvlies van
D66?
De heer De Groot (D66):
Ik ben blij met deze vraag van mevrouw Lodders, want kennelijk is mijn
boodschap niet in zijn geheel aangekomen. Mij is verzekerd dat veel
bestrijdingsmiddelen nu nog preventief worden gebruikt. We hebben een
visie van de Minister waar, denk ik, iedereen wel achter staat, ook LTO. In
die visie gebruiken we bestrijdingsmiddelen alleen als er iets te bestrijden
valt, dus in laatste instantie. Daar mag ook chemie voor worden gebruikt,
als dat noodzakelijk is. Maar we gaan eerst kijken naar een vitale bodem
en dan naar robuuste gewassen; als er dan nog iets aan de hand is, moet
je met precisie kunnen optreden. Ik neem aan dat mevrouw Lodders dat
idee ondersteunt. Op de weg daarnaartoe moeten we af van het systematische gebruik van middelen. Nu worden ze preventief gebruikt, volgens
voorschrift op de verpakking. Mij wordt vanuit de sector verzekerd dat dat
niet altijd nodig is. Daarbij gaat het ook om het belang van de boer. Daar
laat mevrouw Lodders zich nog weleens op voorstaan, maar werkt zij nu
in het belang van de bestrijdingsmiddelenindustrie of in het belang van de
boer? Want het gaat toch om zijn portemonnee?
Mevrouw Lodders (VVD):
Ik heb nu een punt van orde, want mijn interruptie was eigenlijk voorbij.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 27 858, nr. 481

6

De voorzitter:
U mag uw tweede interruptie ook gebruiken als u wilt, hoor.
Mevrouw Lodders (VVD):
Neenee, dit is een punt van orde. De heer De Groot doet een aantal
uitspraken waar ik verre van wil blijven en waar ik ook afstand van wil
nemen. De heer De Groot begon over een verzekering. Hij moet mij geen
woorden in de mond leggen als ik niet de gelegenheid heb om daarop te
antwoorden.
De heer Von Martels (CDA):
Ik wil voortborduren op een overleg dat gisteren plaatsvond over
tuinbouw. Daarin kwam IPM aan de orde, die werkwijze die eigenlijk
iedereen omarmt. De heer De Groot zei zojuist dat we af moeten van de
preventieve manier, maar gisteren zei hij dat we eigenlijk ook af moeten
van IPM, dat hij daar ook niet zo’n voorstander van is. Waar moeten we
dan wel naartoe?
De heer De Groot (D66):
Ook met deze vraag ben ik zeer blij, want we gaan van IPM, integrated
pest management, naar integrated crop management. Dat is echt iets
anders. IPM doen we nu al twintig jaar of weet ik veel hoe lang. Dat heeft
eigenlijk weinig beperkende effecten gehad, want er zijn allerlei toepassingen onder het mom van IPM die preventief plaatsvinden. De visie van
de Minister – ik hoop dat ik die goed heb begrepen – en ook de visie van
LTO gaat naar integrated crop management. Die gaat dus uit van een
gezonde bodem, robuuste gewassen en in laatste instantie bestrijdingsmiddelen. Dat is iets anders dan IPM. Daarom ben ik tegen IPM, want dat
is eigenlijk iets van het verleden. Ik wil de heer Von Martels dus ook
uitnodigen om de blik te richten op de toekomst.
De heer Von Martels (CDA):
Straks krijg ik alle gelegenheid om mijn blik op de toekomst te richten. Dat
zal ik ook zeker doen, want daar staat het CDA natuurlijk voor. Maar het
gaat er nu wel om hoe je de huidige telers handelingsperspectief kunt
bieden. Neem nou het voorbeeld van neonicotinoïden. We weten allemaal
dat de telers er het afgelopen voorjaar voor het eerst mee geconfronteerd
werden dat ze dat middel niet meer mochten gebruiken. Je ziet dat dat
vervelende bijwerkingen heeft en ook dat het een beetje het paard achter
de wagen spannen is, want nu moeten er volveldse bespuitingen worden
uitgevoerd, die niet zo milieuvriendelijk zijn. We hebben dus een goed
middel, maar gooien dat overboord omdat we denken iets beters te
krijgen. Maar meneer De Groot moet toch toegeven dat we nu eigenlijk
achteruit boeren in plaats van vooruit?
De heer De Groot (D66):
Ik heb net drie studies aan de Minister overhandigd – en er zijn er meer –
uit de echte wereld. De echte wetenschappelijke wereld betekent dat er
studies worden gedaan die worden gepubliceerd in peer-reviewed
vaktijdschriften en door de hele wetenschappelijke wereld kunnen worden
bekritiseerd. Uit die studies blijkt juist dat die neonicotinoïden, die
systemische middelen, bijzonder schadelijk zijn voor de biodiversiteit. Ook
in dat opzicht is D66 dus echt voor verdergaande maatregelen op dat vlak.
We gaan de boeren niet helpen met het verhaal dat u vertelt, want dan
ben je pas echt achteruit aan het boeren. Als we genoodzaakt zijn om het
verhaal te vertellen van «als we geen neonicotinoïden kunnen gebruiken,
dan moeten we veel schadelijker middelen gebruiken», dan vraag ik me af
waar de wetenschap ondertussen heeft gezeten. Want die andere
middelen, die alternatieven, hadden we allang moeten hebben. Dat is mijn
antwoord. Ik wil u dus ook uitnodigen om kennis te nemen van die studies

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 27 858, nr. 481

7

– de Minister zal daar ook een reactie op geven; althans ik neem aan dat
zij hele slimme mensen in dienst heeft die dat kunnen – en uiteindelijk
toch te gaan voor de planeet, waar ook het CDA een warm hart voor heeft.
De voorzitter:
De Minister zal alles nog moeten lezen tussen de soep en de aardappelen
door, want daar heeft ze natuurlijk nog geen kans toe gehad.
Mevrouw Bromet (GroenLinks):
De VVD schrikt van de inbreng van D66. Dat kan ik me wel een beetje
voorstellen, want ik heb in maart nog een motie ingediend om uiterlijk in
2022 het gif glyfosaat te verbieden. De hele oppositie heeft deze motie
gesteund, en het CDA zat in het kamp van degenen die best af en toe wat
gif willen gebruiken. Mijn vraag aan D66 is: kunnen we nu rekenen op een
verbod op glyfosaat in 2022? Want dan dien ik de motie opnieuw in.
De heer De Groot (D66):
Het antwoord is nee. Mijn inbreng is er juist op gericht om de kaders die
we hebben veldproof te maken; laat ik zo noemen. Wij zijn er als politiek
niet om de actieve stof in middelen te verbieden, want ze klinken allemaal
zodanig dat ik ze meteen zou willen verbieden, maar veel meer weten we
er ook niet van. Het is onze taak om de kaders vast te stellen waarlangs
die middelen moeten worden getoetst. Dat was ook de strekking van mijn
inbreng. D66 zet zich er wel voor in, hopelijk met succes, om te toepassing
van die middelen – als ze eenmaal zijn toegelaten in Brussel, ga je in
Nederland vervolgens over de toepassing ervan – aan banden te leggen.
Daarover heeft D66 een motie ingediend met betrekking tot glyfosaat. Die
is tot nu toe helaas niet uitgevoerd, getuige de geel wordende velden, wat
toch bijna een opgestoken middelvinger naar de maatschappij is van
degenen die het doen. Ik zeg dat er even zo hard bij. Dat kan je gewoon
niet meer maken als je hier af en toe de discussie volgt. Maar om nou als
politiek dat middel formeel te gaan verbieden, daar ben ik niet voor. We
moeten de kaders stellen.
Mevrouw Bromet (GroenLinks):
Ik vind het een heel ingewikkeld verhaal. Aan de ene kant zegt D66: wij
willen de toepassing verbieden, maar het middel niet. Aan de andere kant
is het keer op keer D66 dat aan de Minister vraagt: stop nou eens met die
gele velden. Daarbij vallen dan ook grote woorden. Het is alsof het niet
erg genoeg is dat er op sportvelden waar onze kinderen op sporten
gewoon een gif gespoten wordt. Ik zal daar in mijn bijdrage straks nog
wat over zeggen. Ik wil D66 ook alvast voorbereiden op een voorstel van
de GroenLinksfractie dat gaat volgen, waarvan ik hoop dat het zijn steun
zal krijgen.
De voorzitter:
Meneer De Groot, wilt u nog uw steun uitspreken, of niet?
De heer De Groot (D66):
Ik wacht het voorstel natuurlijk met belangstelling af. Maar ik wil nog wel
iets zeggen over die sportvelden. Ik had daarover eigenlijk precies
dezelfde inbreng. Daar vinden we elkaar dus.
Nog één ding. Het verbieden van glyfosaat doe je op Europees niveau. Je
kunt hier dus moties indienen wat je wilt, maar het enige waar we hier in
Nederland over gaan, is de toepassing. Daar wil D66 beperkingen op
invoeren.
De heer Moorlag (PvdA):

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 27 858, nr. 481

8

Ik heb ook een vraag aan de heer De Groot. Ik vind het nogal stoere praat
dat hij zegt dat die gele velden er dit jaar voor het laatst waren, maar dat
hij vervolgens niet het standpunt inneemt dat er een verbod moet komen.
Maar ik heb een ander punt. Wat ik interessant vond aan de bijdrage van
de heer De Groot is dat hij zegt dat middelen eigenlijk alleen maar
verkrijgbaar moeten zijn op recept. Ik denk dat dat heel erg helpt. We zien
dat ook bij antibiotica voor mensen. In sommige landen is dat vrij
verkrijgbaar. Waar het op recept is, is het gebruik danig lager, zonder dat
de gezondheidstoestand wordt aangetast.
Maar mijn vraag is een andere. Als je dat recept hebt, zou het dan ook niet
zo moeten zijn dat bepaalde middelen alleen maar mogen worden
toegepast door ondernemers die daar een licentie voor hebben? Dit om te
voorkomen dat er sprake is van onoordeelkundig gebruik. Ik ben heel
benieuwd naar de zienswijze van de heer De Groot daarop.
De heer De Groot (D66):
Dat vind ik een interessante vraag. Ik heb er niet meteen een antwoord op.
Ik heb gewoon gekeken naar het succesverhaal van de antibioticareductie.
Het is een sport geworden voor boeren om de grote doelstelling te halen
die we met elkaar hebben gezet. Dat gaat gewoon hartstikke goed. Een
element daarin is bijvoorbeeld de dierdagdosering geweest; het feit dat
we een norm hebben afgesproken «niet meer dan dit», werkt heel erg
stimulerend. Ik kan dus niet meteen invullen hoe je het zou moeten doen,
maar iets van «op recept», een norm voor de hoeveelheid of de aard van
de middelen die je gebruikt op een bedrijf, lijkt me zeer interessant.
De heer Moorlag (PvdA):
Om door te gaan met de vergelijking met de geneeskunst: daar is het ook
zo dat sommige medicijnen of therapieën alleen maar mogen worden
toegepast door professionals. Ik stel deze vraag omdat er ook veel schade
ontstaat voor de leefbaarheid door onoordeelkundig of onjuist gebruik
van middelen. In mijn bijdrage zal ik wijzen op Havelte, waar mensen
zeggen dat er een waas van bestrijdingsmiddelen op de speeltoestellen
van de kinderen en op de zonnepanelen zit. Daar moeten we toch aan halt
aan toeroepen?
De heer De Groot (D66):
Dat ben ik absoluut met de heer Moorlag eens. Ja.
De heer Moorlag (PvdA):
Prima.
Mevrouw Ouwehand (PvdD):
Het is ingewikkeld. Er is lang en breed gedeelde kritiek van de Kamer op
de kaders op basis waarvan bestrijdingsmiddelen worden toegelaten in
Europa. Ik heb de heer De Groot jammer genoeg nog geen vragen horen
stellen over de Bee Guidance, maar daar zal ik van alles over zeggen. Ik
hoorde hem echter wel iets zeggen over de gevolgen voor omwonenden
van middelen die zijn toegelaten volgens die niet helemaal geschikte
kaders. Als de heer De Groot zegt dat een middel als glyfosaat is
toegelaten op basis van een eerdere casus maar dat hij wel een bepaalde
toepassing in Nederland wil verbieden of aanscherpen, zijn de heer De
Groot en D66 dan ook van mening dat we omwonenden beter moeten
beschermen en dat zolang die middelen nog steeds op de markt zijn, we
ruime spuitvrije zones moeten instellen om te zorgen dat ongeboren
kinderen, kinderen en volwassen mensen geen risico’s lopen?
De heer De Groot (D66):
Het antwoord is ja. Als dat nodig is om die mensen te beschermen,
moeten we dat zeker doen. Maar ik vind het een beetje een lapmiddel,

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 27 858, nr. 481

9

want je moet gewoon zorgen dat je kaders hebt waarbinnen die middelen
ook in de echte wereld veilig zijn en niet alleen veilig zijn volgens de
criteria die we hebben gesteld. U noemde het bijenrichtsnoer. Dat vind ik
een goed voorbeeld daarvan. In 2013 is er door wetenschappers een
richtsnoer voorgesteld om ook in de echte wereld de effecten van
bepaalde bestrijdingsmiddelen te kunnen testen. Dat is ook de reden dat
D66 voor de motie van de Partij voor de Dieren heeft gestemd om vooral
dat richtsnoer uit 2013 centraal te stellen. Dus wat dat betreft zijn we het
met elkaar eens. Of we meteen moeten overgaan tot allerlei spuitvrije
zones, dat lijkt me suboptimaal. Ik ben op dat punt benieuwd wat de
Minister gaat doen om bewoners als in Westerveld te beschermen.
Mevrouw Ouwehand (PvdD):
Dank daarvoor. Kijk, ik ben het ermee eens dat de beste bescherming eruit
bestaat om die middelen helemaal niet in het milieu te brengen en
daarmee automatisch ook niet in de buurt van scholen. De heer De Groot
zei «als het nodig is, moeten we het doen», maar wanneer vindt D66 het
dan nodig? De echte wereldwetenschappers zeggen namelijk: er is dus
geen enkele garantie dat het veilig is en we moeten ons echt achter de
oren krabben of we dat risico wel willen lopen met kinderen. De Partij
voor de Dieren concludeert dat het dan dus nodig is, maar wat concludeert D66?
De heer De Groot (D66):
Dat de kaders moeten worden aangepast in verband met het niet-doelwitmechanisme en de indirecte effecten op vogels. Iets wat ook werd
genoemd in het advies van de Ctgb, is het effect op kinderen onder de
zestien weken en zuigelingen. Dat soort dingen moeten nu heel snel
worden verbeterd, want dat is een structurele oplossing. Dat is het
antwoord.
De voorzitter:
Dan gaan we nu luisteren naar de inbreng van mevrouw Ouwehand van
de Partij voor de Dieren.
Mevrouw Ouwehand (PvdD):
Voorzitter. Helaas wordt het een raar debat, want we hebben nog niet zo
heel erg lang geleden, vlak voor de Europese verkiezingen om precies te
zijn, een Staatssecretaris gezien die uit zichzelf is afgetreden, omdat de
manier waarop hij informatie naar de Kamer had gestuurd, niet helemaal
de weergave was die de Kamer had mogen verwachten. En wij zitten hier
met een Minister van Landbouw die de Kamer weliswaar informatie heeft
gestuurd over hoe het proces voor de aanscherping van de kaders in
Europa is gelopen – D66 had het er juist ook over – maar dat pas deed
nadat er notulen uit een ambtenarenoverleg waren uitgelekt naar de Partij
voor de Dieren en een onafhankelijke journalist had geschreven stukken
boven water te hebben gekregen waaruit bleek dat Nederland zich in
Europa actief verzette tegen aanscherping van de kaders om landbouwgif
te toetsen op de gevolgen voor bijen en hommels. En dat terwijl de Kamer
altijd was verteld dat Nederland zich daar sterk voor maakte!
Er zijn dus twee dingen heel erg misgegaan. Ik wil de Minister bedanken
dat ze de informatie alsnog heeft gestuurd, maar we moeten het wel
scherp krijgen. Daar had ik overigens eigenlijk een ander debat over willen
voeren, want zo doen we het hier in het huis. Maar de meerderheid van
deze commissie heeft gezegd: doe het maar bij het al geplande overleg
over bestrijdingsmiddelen. Ik moet nu eerst met de Minister duidelijk zien
te krijgen of de manier waarop zij de Kamer gaat informeren, wel past bij
de verhoudingen tussen Kamer en kabinet, die in de Grondwet zijn
afgesproken, en of wij erop kunnen vertrouwen dat de Minister door de
Kamer aangenomen moties daadwerkelijk uitvoert. Dat is natuurlijk wel

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 27 858, nr. 481

10

een beetje raar in een debat waarin we het ook moeten hebben over de
toekomstvisie van de Minister op bestrijdingsmiddelen.
Maar daar gaan we, om te beginnen met de manier waarop de Kamer is
geïnformeerd over wat Nederland heeft gedaan in dat proces en die
discussie over het bijenrichtsnoer. Ik herinner de Minister aan een motie
die begin 2013 is aangenomen, ondertekend door mevrouw Ouwehand,
de heer Van Gerven van de SP, mevrouw Jacobi van de Partij van de
Arbeid, de heer Klaver van GroenLinks en mevrouw Van Veldhoven van
D66. Deze motie is aangenomen, omdat ook de PVV haar heeft gesteund.
Die motie verzocht de regering zich in te zetten voor een Europees
moratorium op alle toepassingen van neonicotinoïden en fipronil, tenzij
onomstotelijk bewezen is dat zij geen schadelijk effect hebben op de
gezondheid van bijen. Er zijn moties aangenomen die vroegen om een
nationaal verbod, omdat het Europees moratorium maar heel beperkt
was. Daar hebben we over gediscussieerd met de toenmalige bewindspersonen. Die discussie bleef hangen op een meningsverschil over de vraag
of dat juridisch mogelijk was. Maar Staatssecretaris Dijksma concludeerde
toen wel dat zij het nationale verbod niet kon invoeren, maar dat zij wel al
het mogelijke had gedaan – ik heb alle mogelijkheden benut – om in te
grijpen in bestaande toelatingen. Verder zei zij dat zij dat ook in de
toekomst zou blijven doen en dat daar uiteraard ook het proces in de EU
bij hoorde.
Zij schreef later: van groot belang is dat een dergelijk richtsnoer – zij
bedoelde het bijenrichtsnoer – wordt opgesteld ter bescherming van
bijen. Verder schreef wederom Dijksma: een hoge prioriteit bij het
vaststellen en snel verankeren. We blijven aandringen om het concepttoetsingskader om te zetten in een door de EU vastgesteld richtsnoer, dat
was Van Dam. Nederland dringt al jaren aan op het vernieuwen van het
toetsingskader voor bijen, omdat het oude kader onvoldoende de
nieuwste wetenschappelijke inzichten meeneemt. Nederland – dat is dan
Minister Schouten – zet zich in voor een goede bescherming van de bijen
op basis van de beschikbare wetenschappelijke informatie. En in 2018
heeft dit kabinet op basis van het richtsnoer dat er lag, in 2013 gepresenteerd door de EFSA, drie neonics verboden in open teelten. Daarmee
wordt tegen de Kamer gezegd: wij zetten ons in voor effectieve
bescherming, voor aanscherping – het oude model voldeed niet – en voor
nieuwe wetenschappelijke inzichten. Maar uit de stukken die wij hebben
gekregen, bleek het tegenovergestelde. Dan kan de Minister niet anders
dan erkennen dat de Kamer niet juist is geïnformeerd, ook niet toen wij
daar onze eerste vragen over stelden. Als zij dat hier doet en belooft de
Kamer voortaan wel goed te informeren, dan is die kou uit de lucht, maar
zij zegt in antwoord op de vragen: de Kamer is wel goed geïnformeerd
geweest. Daar hebben we een heel pittig meningsverschil! Als de Minister
niet erkent dat de Kamer al die tijd verkeerd is voorgelicht, dan kunnen wij
geen vertrouwen hebben dat de Kamer wel goed wordt geïnformeerd
over de uitwerking van het vervolg van het beleid. De Minister weet dat;
zij is zelf Kamerlid geweest. Ik wil haar vanavond de gelegenheid geven
om alsnog de conclusie te trekken die hierbij hoort en daarmee zou zij ook
verantwoordelijkheid nemen voor wat haar voorgangers hebben gedaan.
Dat Nederland zich anders heeft opgesteld, is immers niet onder haar
verantwoordelijkheid begonnen, maar het is wel gebeurd.
Het moet wel rechtgezet worden, dat is het eerste. Het tweede is dat die
moties dus niet zijn uitgevoerd. Deze is niet de enige. Die motie vroeg:
totdat onomstotelijk bewezen is dat er geen schadelijke effecten zijn op
bijen van neonicotinoïden en fipronil, moet de positie van Nederland zijn
dat die stoffen helemaal niet worden toegelaten. Er is ingestemd met een
verlenging van thiacloprid en dat is een van die stoffen. Er is door
Nederland actief gewerkt aan het uithollen van die aanscherping van de
bijenrichtlijnbeoordeling. Die nieuwste wetenschappelijke inzichten, die
de heer De Groot zojuist nog even aan de Minister heeft gegeven, zijn

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 27 858, nr. 481

11

precies waar Nederland zich tegen heeft verzet. Iedereen was het erover
eens dat de gevaren voor bijen en hommels niet in het bestaande model
zaten en dat je daarvoor veldstudies moest doen. Je moet kijken naar
chronische toxiciteit en naar subletale effecten. Die zaten er allemaal in.
Dat is, zeg maar, de wetenschap uit de echte wereld. En Nederland heeft
gezegd: nee, dan wordt het onwerkbaar; eruit met die testen. Dat is niet
het uitvoeren van de moties.
Voorzitter, ben ik al door de tijd heen?
De voorzitter:
Nee. U heeft nog ongeveer 45 seconden; daarom tipte ik u even.
Mevrouw Ouwehand (PvdD):
Voorzitter. Ik baal ontzettend, want er zijn heel belangrijke onderwerp te
bespreken. Ik zie mensen op de publieke tribune zitten die al jaren – jaren!
– namens al die mensen die in de buurt van bollenvelden en andere zwaar
bespoten akkers wonen, vechten om hun gezondheid en die van hun
kinderen te beschermen. Dat rapport staat vandaag op de agenda. Ik zeg
er één ding over: die spuitvrije zones moeten nu! De Minister kan namelijk
niet garanderen dat die mensen en hun kinderen veilig zijn als ze zo dicht
bij die velden wonen. Ik baal ervan dat ik de rest van de onderwerpen, die
ook dringend een debat tussen Kamer en kabinet behoeven en een goed
beleid behoeven, niet kan behandelen. We hebben goed beleid nodig,
zodat we die giftige bestrijdingsmiddelen zo snel mogelijk uit ons milieu
weten te krijgen. Dat debat moet gevoerd worden, maar ik moet eerst
weten of ik er wel op kan vertrouwen dat de Minister de Kamer goed
informeert en dat ze Kameruitspraken ook respecteert.
Dank u wel.
De voorzitter:
Dank u wel, mevrouw Ouwehand. We gaan het dadelijk van de Minister
horen. Ik zie dat er geen interrupties zijn en dan kan ik het woord geven
aan de heer Moorlag van de PvdA voor zijn inbreng.
De heer Moorlag (PvdA):
Voorzitter. Als er één plek is waar je je veilig wilt voelen en ook veilig wilt
zijn, is dat wel je eigen huis. Ik ben een paar maanden geleden in Havelte
geweest. Bewoners hebben daar op eigen kosten en door middel van
crowdfunding onderzoek laten doen. Ik vind de uitkomst van die onderzoeken toch wel schokkend, namelijk dat er resten van bestrijdingsmiddelen worden aangetroffen in luiers van baby’s, dat er bestrijdingsmiddelen worden aangetroffen in grasvelden waar kinderen spelen en in
moestuintjes, en dat er mensen zijn die zeggen: als er wordt gespoten op
de nabij gelegen velden, dan ligt er een spuitwaas op mijn zonnepanelen
en op de speeltoestellen van de kinderen.
Voorzitter. Dat kan niet, dat is niet acceptabel en dat rijmt ook niet met het
voorzorgsprincipe. Ik kom daar zo meteen weer op terug. Door verschillende fracties zijn er vragen gesteld. Mijn vraag aan de Minister is: denkt
zij dat de kille technocratische beantwoording van die vragen het gevoel
van onveiligheid bij de bewoners in Havelte en op al die ander plekken
waar er zorgen zijn over bestrijdingsmiddelen, wegneemt en dat mensen
daardoor gerustgesteld zijn? Ik geloof er echt helemaal niks van en het feit
dat hier ook een fors aantal mensen op de tribune zit, bewijst dat ook.
Mensen voelen zich gewoon aangetast in hun lichamelijke integriteit en
hun persoonlijke levenssfeer als er bestrijdingsmiddelen in huisstof
worden aangetroffen. Ze voelen zich ook aangetast in hun eigendomsrecht, omdat zij vinden dat stoffen die door derden worden toegepast, niet
hun bezit mogen aantasten.
Voorzitter. Een licence to operate gaat verder dan een formele vergunning.
Een licence to operate moet ook een morele basis hebben. Ik vind dat een

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 27 858, nr. 481

12

aantal toepassingen van bestrijdingsmiddelen de morele licence to
operate ontbeert. Bestrijdingsmiddelen moeten in bepaalde gevallen
worden gebruikt. Het belang van voedselzekerheid is groot, maar met de
grootste lenigheid van geest kun je toch niet zeggen dat de voedselzekerheid in het geding is bij de teelt van siergewassen en lelies? Maar dat
zijn bij uitstek de gewassen waar het zwaarst gebruik wordt gemaakt van
bestrijdingsmiddelen.
Voorzitter. Ik kom bij het voorzorgsprincipe. Als we kijken naar het college
dat de toelating van gewasbeschermingsmiddelen en biociden moet
toetsen, kun je inderdaad zeggen: elk middel op zich zit onder de
grenswaarde. Maar daar maak ik twee kanttekeningen bij. De eerste. Bij
fipronil hebben we gezegd: de dosis in de eieren geeft geen gezondheidsschade, maar we vernietigen die eieren wel. Precies zo vind ik dat
bestrijdingsmiddelen niet thuishoren in luiers van baby’s en dat die niet
thuishoren in huisstof en dat die niet thuishoren in moestuinen. Het
tweede punt bij het voorzorgsprincipe. Bij het RIVM zijn er wel zorgen
over de gestapelde effecten van bestrijdingsmiddelen. Brengt het
voorzorgsprincipe dan niet met zich mee dat we er veel terughoudender
mee om moeten gaan? Er zijn toch ook signalen vanuit het buitenland,
namelijk dat er een relatie is tussen het gebruik van bestrijdingsmiddelen
en de ziekte van Parkinson en ontwikkelingsstoornissen bij kinderen?
Moet het voorzorgsprincipe hier dan niet zwaarder tellen?
Voorzitter. Ik woon in Groningen en daar is jarenlang verkondigd dat
gaswinning niet zou leiden tot aardbevingen. En toen er wel aardbevingen
optraden, werd er gezegd: ja, dat geeft alleen maar wat lichte schade en
overlast. Pas jaren later, toen bleek dat die bevingen niet alleen schade en
overlast veroorzaakten maar ook een veiligheidsrisico waren, is er
ingegrepen. Hoe ver moet het komen met al die aanwijzingen, die we toch
hebben over bestrijdingsmiddelen, voordat we het voorzorgsprincipe
strikter gaan toepassen?
Voorzitter. Wat de PvdA-fractie betreft moet wat het zwaarste telt, ook het
zwaarste wegen. Naar mijn smaak zijn er wél mogelijkheden om het
gebruik van middelen terug te dringen. De Minister heeft hele goede
ambities tot 2030, maar worden de doelen wel op tijd gehaald? Die
huisarts in Havelte heeft baby’s in zijn praktijk bij wie die stoffen in luiers
zijn aantroffen en dan kan je toch niet zeggen: u moet nog maar even elf
jaar geduld hebben, want er kunnen nog elf jaar lang wel bestrijdingsmiddelen in woningen worden aangetroffen?
Voorzitter. Naar mijn smaak moeten er spuitvrije zones komen. Dat kan
voor glyfosaat, maar dat kan ook voor andere middelen. Ik heb vragen
gesteld over de mogelijkheid of het ruimtelijkeordeningsinstrument
daarvoor gebruikt kan worden en uit de beantwoording blijkt dat dat kan.
Mijn vraag aan de Minister is: is zij bereid om spuitvrije zones af te
kondigen, daar waar bestrijdingsmiddelen zich niet goed verhouden met
andere belangrijke ruimtelijke functies? Dat kan de woonfunctie zijn, maar
dat kan ook de natuurfunctie zijn.
Voorzitter. De PvdA-fractie maakt zich ook zorgen over de waterkwaliteit.
Drinkwater is een kostbaar goed en bij de waterbedrijven heersen grote
zorgen over de kwaliteit van het drinkwater. Het is heel mooi dat er nu een
nieuwe nota ligt met doelen tot 2030, maar er is zorg of de doelen van het
oude beleid voor 2023 wel op tijd worden gehaald. Kunnen de bewindslieden verzekeren dat die doelen worden behaald? Er staan ook doelen in
de Kaderrichtlijn Water. Kunnen de bewindslieden verzekeren dat er een
pad, een uitvoeringsplan is, waardoor die doelen in 2027 worden
gehaald?
Nogmaals, ik maak een groot compliment voor het afgekondigde beleid
voor 2030. Maar, voorzitter, 2030 is natuurlijk ver buiten deze kabinetsperiode. Als ik ga zeggen «ik ga 40 kilo afvallen voor 2030», dan word ik ook
een beetje meewarig aangekeken, want dan heb ik gewoon tot het jaar
2029 een goed excuus. Er moet dus gewoon echt een heel goed pad

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 27 858, nr. 481

13

komen om zowel de doelen voor 2023 als voor 2027 te halen. Verder moet
het voorzorgsprincipe ertoe leiden dat er spuitvrije zones komen.
Het laatste punt, voorzitter, dat ik wil maken, zijn de sportvelden. Er is een
green deal geweest om het gebruik van bestrijdingsmiddelen op
sportvelden in 2020 te beëindigen. Het kan, want er zijn achttien
gemeenten in Brabant die dat ook gewoon daadwerkelijk doen. Kunnen
de bewindslieden verzekeren dat het gebruik van bestrijdingsmiddelen op
sportvelden ook echt stopt, zowel uit het oogpunt van de terugdringing
van de middelen als op grond van toepassing van het voorzorgsprincipe?
Het zijn namelijk maar al te vaak kinderen die op die sportvelden hun
sport beoefenen.
Dank u wel, voorzitter.
De voorzitter:
Dank u wel, meneer Moorlag van de PvdA, voor uw inbreng. Dan is nu de
beurt aan de geachte afgevaardigde Futselaar, maar eerst is er nog een
interruptie van de heer Von Martels voor meneer Moorlag.
De heer Von Martels (CDA):
Ik vond die metafoor van die 40 kilo wel heel mooi, want het is heel goed
dat je in je langetermijnvisie doelen stelt. Daar zijn we het ook helemaal
mee eens, net zoals we het ook eens zijn met de langetermijnvisie. Maar
de heer Moorlag zegt: het moet morgen geregeld zijn. Maar stel dat u niet
40 kilo afvalt en iemand dan zegt: dan moet u morgen de Kamer uit. Vindt
u eigenlijk ook niet dat de landbouwsector de tijd gegund moet worden
om richting de toekomst die doelen te behalen? Moeten ze met andere
woorden niet kunnen anticiperen op die nieuwe doelstellingen. Is de heer
Moorlag het daarmee eens?
De heer Moorlag (PvdA):
Ja. En ik heb ook niet gepleit voor een generiek verbod op bestrijdingsmiddelen. Ik heb wel gezegd: daar waar het te zeer schuurt met de woonof de natuurfunctie, moet je op grond van het voorzorgsprincipe spuitvrije
zones in acht nemen. Dat is één. Het tweede is: daar waar wij in verband
met de voedselzekerheid nog niet volledig zonder bestrijdingsmiddelen
kunnen, moet je wel een differentiatie maken met andere typen gewassen,
bijvoorbeeld de lelieteelt. Ik vind dat je bij de lelieteelt best wel kunt kiezen
voor de hardere aanpak. Het is niet mijn bedoeling om de voedselvoorziening van Nederland te gaan ontwrichten. Dat is absoluut niet het geval,
maar langetermijndoelen en urgente kortetermijndoelen zijn goed met
elkaar te combineren.
Mevrouw Ouwehand (PvdD):
Mijn fractie maakt zich ook grote zorgen over uitstel van het beloofde
verbod op het gebruik van glyfosaat buiten de landbouw. Die uitzondering
voor de sportvelden zou gewoon echt aflopen en nu dreigt die toch te
worden verlengd. Maar ik zie ook ander uitstelgedrag, namelijk bij het
verbod op de verkoop van bestrijdingsmiddelen aan particulieren. In 2015
zei Staatssecretaris Mansveld al: je moet eerst met minder ingrijpende
maatregelen komen, maar ik bereid alvast een wet voor – dat doe ik alvast
– voor het geval ik dat verbod moet aankondigen. Nu horen we van
Staatssecretaris Van Veldhoven zo’n zelfde zinsnede: maar parallel ga ik
een wet voorbereiden. Dat betekent dat het kabinet al vier jaar een wet
aan het voorbereiden is om te kunnen komen tot een verbod op de
verkoop van gif aan particulieren. Was dat eerder geregeld, dan hadden
we misschien dat buxusgif niet gehad, waardoor al die koolmezen dood
zijn gegaan. Mijn oproep is: vindt u het ook niet tijd dat ook daar geen
uitstel meer op komt, dus geen uitstel voor sportvelden? Vindt u ook niet
dat we de verkoop van bestrijdingsmiddelen aan particulieren aan banden
moeten leggen? Daar wachten we immers ook al lang op.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 27 858, nr. 481

14

De heer Moorlag (PvdA):
Daar ben ik het wel mee eens. Als wij voorbereidingen gaan treffen om
een wetswijziging te gaan voorbereiden, dan... Op enig moment moet je
toch een keer van je plek komen! Het moet niet een Michael Jackson-act
worden. De moonwalk is wel bewegen, maar niet van je plek komen, en
dat moeten we in de beleidsvorming en in de maatregelen niet hebben. Er
moeten nu dus een aantal concrete stappen worden gezet.
De voorzitter:
Voor de mensen die de moonwalk niet kennen: meneer Futselaar zal hem
dadelijk even voordoen hier op tafel. Ik heb hem ooit een keer bezig
gezien en u weet niet wat u dan ziet.
Meneer Futselaar van de Socialistische Partij heeft het woord.
De heer Futselaar (SP):
Dank u wel, voorzitter. Het was voor het debat misschien beter geweest
als we in een iets andere volgorde waren gaan zitten, want nu lijkt het
heel erg of iedereen het met elkaar eens is. Maar ik vermoed dat de toon
ergens na mevrouw Bromet behoorlijk gaat draaien. Ik voorspel het maar
even!
Voorzitter. Ik begin met thiacloprid, voor ons nu even het meest actuele
onderwerp. Uit het recente onderzoek van professor Vijver naar neonicotinoïden en thiacloprid komen een aantal best wel verontrustende
conclusies. In de eerste plaats is dat dat deze specifieke stof in ieder geval
voor een aantal waterdieren veel schadelijker is dan voorheen werd
gedacht. Daarnaast roept het onderzoek ook ernstige vragen op over de
werkbaarheid van puur klinisch laboratoriumonderzoek om de gevolgen
van gewasbeschermingsmiddelen te testen. Eigenlijk blijkt dat veldonderzoek nodig is om alle effecten te zien.
Ik begin met het eerste punt. Het betreffende onderzoek is net te laat
gepubliceerd om meegewogen te worden in het herbeoordelingsproces
van thiacloprid door EFSA, zo meldt ook het Ctgb ons. Is de Minister het
met de SP eens dat dit eigenlijk niet kan, dat het niet kan dat om procedurele redenen een belangwekkend onderzoek, dat vrij ver lijkt te gaan,
niet wordt meegenomen? En is de Minister bereid om zich Europees in te
zetten voor een verbod op thiacloprid? Ik wijs erop dat de Duitse
tegenhanger hier volgens mij ook al voor heeft gepleit en die kun je van
veel dingen beschuldigen maar niet van overdreven groen gedrag.
Mijn tweede punt is eigenlijk veel verontrustender, nog los van dat ene
middel. Is de manier waarop wij testen, eigenlijk wel afdoende? De heer
De Groot kwam er ook al op. Ik begrijp best dat de Minister daar nu geen
sluitend antwoord op kan geven, maar ik wil haar toch wel oproepen om
de hele manier waarop wij dit soort middelen testen, te bezien. Moeten
we niet veel meer naar veldtesten gaan om stapeleffecten te kunnen
meten? Als we daarnaartoe gaan, zal dat best wel wat voeten in de aarde
hebben, want het is inderdaad een enorme beweging.
De toekomstvisie van de Minister over gewasbescherming 2030 heeft het
licht gezien onder wat ongelukkige omstandigheden. Het onderzoek over
blootstelling omwonenden was per ongeluk gepubliceerd op de website
van het RIVM en toen zag het programma ZEMBLA zich vrij om alvast een
deel van een interview met de Minister uit te zenden, waarin zij onder
andere zei dat het gewasbeschermingsmiddelengebruik radicaal anders
moet. Dat is, voorzitter, toch het soort taal dat sommige partijen hier
aanspreekt en andere de gordijnen in jaagt, zeg ik er maar bij. Minister
Bruins is hier niet, maar ik heb begrepen dat hij al heeft laten onderzoeken
hoe het kan dat er per ongeluk informatie is uitgelekt. Ik wil het kabinet
toch wel toewensen dat het kabinet alle andere keren dat er per ongeluk
voortijdig informatie uitlekt, even voortvarend te werk gaat.
Ik begin even met dat onderzoek, want dat OBO-onderzoek is een serieus
onderzoek naar met name de omwonenden van bollenvelden. Dat

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 27 858, nr. 481

15

onderzoek is tegelijkertijd geruststellend en zorgwekkend. Het is geruststellend – daar moeten we ook eerlijk over zijn – omdat overal binnen de
risiconormen is gemeten. Het is zorgwekkend, omdat de verspreiding wel
enorm breed bleek, van de linnenkasten in huizen tot inderdaad de luiers
et cetera. Er zijn dan ook terecht zorgen over de vraag wat de stapeling
van stoffen betekent, want dat weten we niet precies. Wat betekent het
verder voor jonge kinderen? Het is ook terecht dat hier onderzoek naar
wordt gedaan.
Maar ik ben toch ook wel een beetje teleurgesteld, want toen we eerder
over dit onderzoek spraken, heb ik ook al gepleit voor een afstandscriterium tot die velden. Toen heeft de Minister gezegd: Meneer Futselaar,
wacht nou met uw mooie motie hierover tot mijn visie komt. In die visie
staat veel, maar ik zie niet echt iets in deze geest, om het zo maar te
zeggen. Maar misschien moet ik wachten tot het uitvoeringsprogramma
er is. Dat hoor ik graag, maar voorlopig stelt het mij wel wat teleur.
Maar dan toch ook positief. Ik vind de visie en de doelen die in de visie
zijn geformuleerd, stevig. Ja, 2030 is nog wel even weg, maar de
strategische doelen die hierin worden geformuleerd, zijn best aanzienlijk,
met name het doel «geen emissies meer in het milieu en nagenoeg geen
residuen meer op producten in 2030». Dat is best een ferme uitspraak en
ik ben daar ook best enthousiast over. En als ik enthousiast ben over een
voorstel van de Minister, dan staat er meestal aan de andere kant van de
tafel een kritisch deel van de Kamer op, laat staan als de sector er is. Maar
in tien jaar naar nul emissies van gewasbeschermingsmiddelen: als we
dat bereiken, als ik dat meemaak, dan ben ik geen ontevreden mens.
Maar het hoe is natuurlijk wel de vraag! Er is een uitvoeringsprogramma
aangekondigd dat wij op zeer korte termijn zouden moeten krijgen. Het
zou er voor de zomer komen en het is bijna zomer. Ik krijg dan ook graag
de bevestiging dat wij het nog steeds voor de zomer gaan krijgen. Ik zou
het eigenlijk ook het liefst voor de zomer willen kunnen bespreken, maar
dat is misschien te veel gevraagd. In de beschrijving die in de
vervolgaanpak staat, gaat het vooral om het stimuleren van goede
initiatieven van mensen die vernieuwend of innovatief bezig zijn. Dat is
mooi en misschien is het voor de eerste fase van het handelingsperspectief voldoende, maar als de Minister echt wil bereiken wat zij hier
voor 2030 formuleert, dan zullen wij toch veel meer stappen moeten
nemen. Dan moeten we toch ook tussendoelen gaan stellen in het
uitvoeringsprogramma. Als we in 2030 op nul moeten zitten, dan wil ik
graag weten waar we bijvoorbeeld in 2025 moeten staan.
Voorzitter, nog twee minuten? Dan nog heel even over glyfosaat. Als ik het
goed heb wordt de motie-De Groot over het verbod op het gebruik van
glyfosaat buiten de geïntegreerde gewasbescherming niet uitgevoerd. Zo
lees ik het tenminste. De Minister kan dan wel zeggen «ik onderschrijf de
strekking», maar volgens mij voert ze ’m feitelijk niet uit. Het probleem
met glyfosaat is net als bij andere middelen eigenlijk dat er een heel
redelijk argument is: er is geen alternatief en dus kun je het niet
verbieden. Het probleem is dat het alternatief er niet komt, zolang
glyfosaat alom aanwezig is! Want waarom zou een Bayer onder ons gaan
investeren in een ander middel als het hun bestverkopende product is?
Hoe ziet de Minister dat dilemma? Wat gaan we daar nou aan doen?
Tot slot, voorzitter, over water. Daar heeft mijn buurman al het een en
ander over gezegd, maar ik wil daar toch ook iets over zeggen, want de
waterbedrijven hameren er niet voor niets op dat wij het gebruik terug
moeten terugbrengen. Specifiek over glyfosaat; er is genoeg gezegd over
de particulieren. Laten we alsjeblieft de overheid toch ook meenemen. Als
ik lees dat Staatsbosbeheer glyfosaat gebruikt, dan ben ik echt verbijsterd.
Dan moet ik elke agrariër die zegt «hoe hypocriet kan je zijn», eigenlijk
gelijk geven. Er zit een agrariër op de tribune die ik ken en zij weet wat een
hekel ik eraan heb om haar gelijk te geven en dat wil ik dus graag

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 27 858, nr. 481

16

voorkomen. Kan de Minister dus toezeggen dat Staatsbosbeheer ophoudt
met het gebruik van dit soort gewasbeschermingsmiddelen?
Daar laat ik het bij, voorzitter.
En Rijkswaterstaat, roept nu iemand. Dat lijkt me een uitstekend voorstel.
De voorzitter:
We moeten niet buiten de microfoon om dingen gaan roepen, want dat
kunnen de mensen thuis horen en dan wordt het een soort tupperwareavond. Voor de mensen die het niet gehoord hebben, mevrouw Lodders
vroeg: Rijkswaterstaat ook? Meneer Futselaar knikte instemmend en
daarna kwam er nog van alles achteraan van mevrouw Ouwehand dat ik
niet kan herhalen.
We gaan nu luisteren naar mevrouw Bromet van GroenLinks. Aan u het
woord.
Mevrouw Bromet (GroenLinks):
Dank u wel, voorzitter. Als we één ding leren van de bijdragen van de
vorige sprekers, dan is het dat alles rond het vraagstuk van de bestrijdingsmiddelen ongelooflijk tergend langzaam gaat. Ik ben het eens met
de heer Futselaar als hij zegt: de visie van de Minister stelt scherpe doelen
en daar kan ik eigenlijk wel enthousiast over worden. Ik deel dat met hem.
Alleen als je ziet dat je in tien jaar tijd naar nul emissie moet, is het ook
weleens interessant om te kijken waar je tien jaar geleden stond. Het
toeval wil dat ik tien jaar geleden hier beleidsmedewerker op het terrein
van LNV was en ik ben het meest trots op mijn werk in die tijd door een
motie die in september 2011 werd aangenomen. Die motie zorgde voor
een verbod op glyfosaat op verhardingen. Het heeft na het aannemen van
die motie, die in onze fractie echt euforie teweegbracht omdat het
eindelijk was gelukt om één gif te verbieden, nog vijf jaar geduurd voordat
dat effectief was. Dit ter illustratie van hoe lang het duurt om één gif
verboden te krijgen. Het duurde dus vijf jaar, voordat ik als wethouder
tegen een VVD-raadslid, die weer terug wilde naar het middel glyfosaat,
kon zeggen: helaas, meneer, dat kan niet meer, want dat is inmiddels bij
wet verboden.
Als het de afgelopen tien jaar zo langzaam is gegaan, kan ik me gewoon
niet voorstellen dat het de komende jaren bij al die andere gifstoffen wel
snel zal gaan. GroenLinks en de andere partijen in de oppositie gaan ook
behoedzaam te werk als zij voorstellen doen of als zij een motie indienen.
Wij noemen expres de landbouw niet in onze moties. We doen dat, omdat
we hopen dat er dan wel draagvlak kan komen voor het verbod op een
bepaalde gifstof of op een bepaalde manier van gebruik van die gifstof.
Wij weten namelijk ook dat de meerderheid in de Tweede Kamer de
landbouw het liefst ontziet. We hebben het dus over sportvelden en over
particulieren, maar ook daar lukt het niet om een verbod voor elkaar te
krijgen. En het gaat nu dus nog steeds alleen maar over dat ene verbod op
glyfosaat.
We lezen in de stukken dat de Minister bezig is met de voorbereiding van
een wetsvoorstel om een verbod in te stellen op glyfosaat, maar dat er
nog wel een juridische toets moet plaatsvinden. Maar elke keer dat ik in
een tuincentrum loop, loop ik tegen dat schap op waar al dat gif staat.
Mensen gooien het makkelijk in hun karretje en ze gooien het ook zo hun
tuin in.
Ik heb in verband met de sportvelden nog even het verbod opgezocht dat
is ingesteld voor verhardingen. Dat is eigenlijk een heel eenvoudig
verbod, want er staat: je mag glyfosaat niet op verhardingen gebruiken.
Daarbij is een uitzondering geformuleerd voor recreatieve doeleinden en
dat zijn de sportvelden. Er is nu een green deal gesloten, waarin wordt
gesproken over situaties waarin het strikt noodzakelijk is om het gif wel te
gebruiken. Maar die situaties blijken er helemaal niet te zijn, want er zijn
een heleboel gemeentes, onder andere de gemeente waar ik zelf

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 27 858, nr. 481

17

bestuurder ben geweest, waar het helemaal niet gebruikt wordt. Dat toont
alleen al aan dat er geen strikte noodzaak is om dat gif te gebruiken.
Waarom moet je dan weer vijf jaar wachten? Net als de vorige keer bij de
motie over de verhardingen is er een motie aangenomen om te stoppen
met gif op sportvelden. Zo’n klein onderdeeltje, één gif op één klein
onderdeel, en weer duurt het allemaal heel lang. Het zijn dezelfde
mechanismes die ik heb gezien in die vijf jaar dat het duurde om te komen
tot het verbieden van gif op verhardingen. Mijn vraag aan de Minister is
eigenlijk: hoe gaat ze dit verbod nou regelen en hoe gaat ze weerstand
bieden aan de lobby die er is om toch steeds maar weer uitstel te
verlenen? Het kan echt anders.
Tegen de mensen op de tribune wil ik trouwens nog iets zeggen over de
lelieteelt. Dit verhaal van mij over die ene gifstof illustreert wel hoe
ongelooflijk ingewikkeld het is en hoe langzaam het gaat als je vindt dat
iets anders moet. Het gaat langzaam, ook al is het heel erg logisch dat het
anders moet. Mensen die zich niet veilig voelen in hun eigen huis!
We waren in januari met de commissie in Berlijn. Daarbij was ook een
bloembollenboer aanwezig uit Noord-Holland en die heet Huiberts. Ik ben
pas geleden op zijn bedrijf geweest en dat was een heel indrukwekkend
bezoek. De tulpen stonden te bloeien en er waren ongelooflijk veel bijen
en insecten. De leeuweriken hingen boven het bollenveld en toch had ik
een hele verdrietige boer tegenover me. Hij was heel blij dat hij zo veel
natuur in zijn bollen had, maar hij raakte ze aan de straatstenen niet kwijt.
Mijn vraag aan de Minister is: hoe gaan wij nou dat soort koplopers, die
een goede boterham willen verdienen, als overheid ondersteunen? Dat
zijn de mensen die doen wat wij eigenlijk allemaal willen. Hoe gaan wij
andere bollenboeren, die nog wel gebruikmaken van gif maar daar wel
buikpijn over hebben, helpen om dezelfde dappere overstap te maken
naar een gifvrije teelt? We hebben de voorbeelden van de biologische
landbouw. Waarom zouden we die niet ook op de reguliere landbouw van
toepassing laten zijn?
Tot slot een heel ander onderwerp, iets waarop ik gewezen ben door
boeren die best wel boos op mij zijn, vooral in de sociale media. Zij
vroegen, en daar hebben ze wel gelijk in, hoe het nou eigenlijk zit met gif
op huisdieren. Een heleboel middelen om vlooien bij huisdieren weg te
halen zijn gewoon de middelen waar we het hier ook over hebben,
middelen waarvan wij willen dat ze in de landbouw voorkomen worden.
Kan de Minister een schatting maken van het gebruik van gif voor
huisdieren ten opzichte van het gebruik door boeren? Ik heb de hele lijst
van middelen die gebruikt worden voor honden en katten gezien. De lijst
is lang. Er worden veel neonicotinoïden gebruikt. Er zal dus gestreefd
moeten worden naar een verbod, niet alleen in de landbouw maar ook
voor huisdieren.
Voorzitter. Het is om moedeloos van te worden: ik ben heel nieuwsgierig
naar het uitvoeringsprogramma dat hoort bij de visie van de Minister. Ik
hoop dat daar ferme doelstellingen in staan, maar eerst zien en dan
geloven.
De voorzitter:
Mevrouw Ouwehand, u heeft nog een deel van een interruptie over.
Mevrouw Ouwehand (PvdD):
Via mevrouw Bromet wil ik het kabinet eraan herinneren dat dit een van
die aangenomen moties betreft: een verkoopverbod van neonics en
fipronil aan particulieren. Daar hoort neonicotinoïden in halsbanden bij, of
druppels. Ook daar weer: het duurt gewoon superlang voordat het
gerealiseerd is. Dat heeft er alles mee te maken dat het kabinet in Europa
strengere toetsing van dit soort stoffen gewoon in de weg zit.
De voorzitter:

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 27 858, nr. 481

18

Mevrouw Bromet, wilt u daar nog op reageren?
Mevrouw Bromet (GroenLinks):
Nou, bedankt.
De voorzitter:
Graag gedaan. Bedankt voor uw inbreng. Mevrouw Dik-Faber,
ChristenUnie.
Mevrouw Dik-Faber (ChristenUnie):
Dank u wel, voorzitter. Een van de Sustainable Development Goals is
duurzame productie en consumptie. Zoals u wellicht weet hebben veel
Kamerleden een SDG geadopteerd. Dit is er een van mij. Het onderwerp
dat we vandaag bespreken heeft er ook alles mee te maken: gewasbeschermingsmiddelen.
In haar brief over de Toekomstvisie gewasbescherming 2030 spreekt de
Minister over een omslag, een trendbreuk en een paradigmawisseling.
Het moet dus radicaal anders als het gaat om de toepassing van en het
denken over gewasbescherming. In het najaar komt er een uitvoeringsprogramma. Ik ga ervan uit dat we dan wat meer inzicht krijgen in hoe we
dat gaan realiseren, maar kan de Minister vandaag al een tipje van de
sluier oplichten? Wat betekenen deze woorden, «trendbreuk» en «paradigmawisseling», voor haar?
Ik zie dat het gebruik van gewasbeschermingsmiddelen leidt tot veel
ongerustheid en soms ook spanningen in onze samenleving. Aan de ene
kant zijn er de omwonenden die zich zorgen maken over hun gezondheid
en die van hun kinderen en aan andere kant staan de agrariërs die
contractafspraken hebben met de handel of met supermarkten en die
oogstzekerheid nodig hebben. Ik wil hierbij mijn waardering uitspreken
dat de Minister en de Staatssecretaris allebei het gesprek zijn aangegaan
met zowel de telers als de omwonenden. Ik denk dat dat goed is en dat
dat ook bijzonder op prijs gesteld is. In ieder geval door mijn fractie is het
op prijs gesteld.
In 2011 heeft het kabinet advies gevraagd aan de Gezondheidsraad over
de gezondheidsrisico’s van gewasbeschermingsmiddelen voor
omwonenden. In 2014, drie jaar later dus, heeft de Gezondheidsraad
geadviseerd om een blootstellingsonderzoek uit te voeren. Nu, acht jaar
later, weten we dan eindelijk dat omwonenden te maken hebben met een
veel hogere blootstelling via de lucht en via huisstof. Dat geldt natuurlijk
eens te meer voor de agrariërs en hun gezinnen zelf. Er zouden echter
geen grenswaarden zijn overschreden, waardoor er geen onaanvaardbare
risico’s voor de gezondheid zijn. Wat we echter niet goed weten, is wat de
risico’s zijn voor kwetsbare groepen. Er is ook onvoldoende gekeken naar
de combinaties van stoffen. Daarvoor is – u raadt het – meer onderzoek
nodig. Ik kan me heel goed voorstellen dat dit voor bezorgde bewoners
een heel teleurstellende boodschap is.
In de Toekomstvisie gewasbescherming staat dat omwonenden van landen tuinbouwbedrijven hun woonomgeving als veilig ervaren. Maar
moeten mensen dan echt tot 2030 daarop wachten? Dat zal zeker niet de
bedoeling zijn. Welke tussentijdse stappen kunnen we nu alvast zetten?
Gemeenten kunnen in hun ruimtelijk beleid op basis van het voorzorgprincipe afstand creëren tussen percelen waar gewasbeschermingsmiddelen worden gebruikt en percelen met bijvoorbeeld een woonfunctie. Het
is natuurlijk heel moeilijk om dat in bestaande situaties te realiseren. Ik
denk dat daarvoor een goede onderbouwing nodig is en ook richting van
het Rijk. Graag een reactie.
Voorzitter. Eerlijk gezegd ben ik ervan geschrokken dat Nederland na
Malta en Cyprus het hoogste aantal kilo’s werkzame stoffen per hectare
gebruikt als het gaat om gewasbeschermingsmiddelen. Dat kunnen onze
boeren toch echt veel beter doen? In de nota Gezonde Groei, Duurzame

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 27 858, nr. 481

19

Oogst is ingezet op geïntegreerde gewasbescherming. Deze inzet wordt
nu geëvalueerd. Is al bekend in hoeverre agrariërs daadwerkelijk stappen
hebben gezet op weg naar die geïntegreerde gewasbescherming? Eerlijk
gezegd heb ik het gevoel dat we hier al jarenlang over praten maar dat het
te weinig van de grond is gekomen omdat er bij agrariërs nog onvoldoende kennis is en omdat gewasbeschermingsmiddelen zoals we ze nu
toepassen onderdeel zijn van een systeem dat moet veranderen. Wat kan
de Minister doen om de kennis over geïntegreerde gewasbescherming en
duurzame teelttechnieken te verbeteren?
Voorzitter. Het is belangrijk dat er snel mens- en milieuvriendelijke
middelen beschikbaar komen en dat agrariërs deze ook kunnen gaan
toepassen. De criteria op basis waarvan laagrisico- en ecologische
middelen worden goedgekeurd zijn afgeleid van de criteria voor
chemische stoffen. De Minister wil hier via onderzoek en Europese gremia
verandering in brengen. Waar moet ik dan aan denken? Met welke
lidstaten kan de Minister hierin samen optrekken? Is er wel voldoende
kennis bij de Europese instellingen over de toelating van ecologische
middelen?
Voorzitter. Ook is het belangrijk dat er meer experimenteerruimte komt in
de ontwikkeling van biologische en laagrisicomiddelen. Een snellere
toelating kan worden bereikt door deze middelen eerder en grootschaliger
te testen op effectiviteit in de systeembenadering van de teelt in plaats
van later in het aanvraagtraject. De effectiviteit van een biologische
oplossing is in de praktijk immers anders dan in het laboratorium. Als
deze proeven in een eerder stadium kunnen worden gedaan, kunnen ook
eventuele aanpassingen eerder worden gedaan, met als resultaat dat een
innovatie eerder bij de gebruiker is. Je kunt dus sneller gebruikmaken van
alternatieve gewasbeschermingsmiddelen. Nu zie je helaas steeds vaker
leemtes ontstaan doordat bepaalde middelen niet meer gebruikt mogen
worden maar de niet-chemische alternatieven eerst een proces van vijf tot
acht jaar moeten doorlopen voordat ze beschikbaar komen. Wil de
Minister daarom deze experimenteerruimte bieden?
Voorzitter. Ik heb begrepen dat de Europese beoordelingssystematiek
wordt herzien. Wat gaat de Minister precies meegeven aan Europa?
Worden de data uit het blootstellingsonderzoek waarover ik het had
gepresenteerd? Wordt in de beoordelingsmethodiek straks niet alleen
rekening gehouden met individuele stoffen maar ook met de toepassing
van een mix van stoffen? Natuurlijk heb ik gelezen dat in het toelatingsbeleid veiligheidsfactoren zijn ingebouwd – die houden ook wel rekening
met de cumulatieve effecten – maar ik vraag me af of dat wel voldoende is
als we weten dat er soms met wel tientallen stoffen tegelijk gewerkt
wordt. Volgens mij moet dit een plek krijgen in het nieuwe richtsnoer waar
de EFSA aan werkt. Graag een reactie.
Voorzitter. Ten aanzien van gewasbeschermingsmiddelen buiten de
landbouw heb ik een vraag over de green deal voor de sportvelden;
anderen hebben diezelfde vraag ook al gesteld. De sector haalt de doelen
om de sportvelden in 2020 chemievrij te beheren niet. Er zijn echter talloze
gemeenten en sportclubs die het wel voor elkaar krijgen. Ik hoop niet dat
de Staatssecretaris deze koplopers gaat teleurstellen door anderen veel
meer tijd te geven. Dat is gewoon ook niet nodig. Voor glyfosaat buiten de
landbouw worden de doelen bij lange na niet gehaald. Ik steun de
Staatssecretaris daarom in haar inzet om voor een verbod op particulier
gebruik een wetstraject te starten. Mevrouw Ouwehand refereerde er al
aan dat een van de vorige Staatssecretarissen dit al had beloofd. Hopelijk
zien we hier nu snel resultaat van.
Ik rond af, voorzitter. Het is belangrijk dat de toekomstvisie nu vertaald
wordt in een ambitieus uitvoeringsprogramma met tussendoelen en dat
er een verbeterd beoordelingskader komt dat rekening houdt met mens,
milieu en biodiversiteit. Dat vraagt een brede blik, waarbij integraal wordt
gekeken naar het systeem van bodem, mest en plant. Kortom, een gezond

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 27 858, nr. 481

20

ecosysteem. Mijn fractie steunt de Minister dan ook van harte in haar
ambitie.
Dank u wel.
De voorzitter:
Dank u wel, mevrouw Dik-Faber van de ChristenUnie. Dan gaan we nu
luisteren naar de inbreng van meneer Vón Martels. Ik heb me laten
vertellen dat dat de adellijke tak van de familie Van Martels is. Aan u het
woord namens het CDA.
De heer Von Martels (CDA):
Voorzitter, dank u wel. Het is goed om vandaag dit overleg te hebben over
het telen van gewassen in Nederland. Zowel in woord als in gebaar zien
we een welwillende Minister. Dit komt tot uiting in de kringloopvisie maar
ook in de Toekomstvisie gewasbescherming 2030. Heel mooi dat er
bloeiende langetermijnperspectieven worden geschetst waarin het CDA
zich voor een deel weet te vinden. Maar de belangrijke vraag voor nu
luidt: hoe ziet het pad richting 2030 eruit? Hoeveel ondernemers gaan
2030 daadwerkelijk halen? Neem de kleine teelten. We zien nu al dat deze
in Nederland steeds meer in de knel raken. Het steeds smallere gewasbeschermingsmiddelenpakket maakt een adequate gewasbescherming
steeds moeilijker en leidt ertoe dat resistentie op de loer ligt. Het CDA is
ervan overtuigd dat ook zonder de uitvoeringsagenda die nog moet
komen er nu al veel meer gedaan moet worden. Hoe staat het bijvoorbeeld met de uitvoering van de motie-Geurts c.s. van 1 november 2018? In
deze motie wordt opgeroepen om zo snel mogelijk te komen met een
uitvoeringsagenda voor verbetering bodembeheer en plantgezondheid.
De welwillende houding van de Minister moet zich natuurlijk wel vertalen
in daden. Dit zeg ik met opzet, want zelfs bij het huidige acute probleem
van het zoeken naar alternatieven voor het niet langer toelaten van
zaadcoatings en neonicotinoïden vernemen wij van de sector dat het,
ondanks toezeggingen van de Minister om verder te zoeken naar
mogelijke alternatieven, stil is gebleven en er in de praktijk nog niet heel
veel gebeurt. In het streven om teelten verder te verduurzamen heeft de
sector vertrouwen en steun nodig. Kan de Minister aangeven op welke
wijze zij al gezamenlijk met de sector heeft gewerkt en op welke wijze zij
gaat werken aan alternatieven?
Voorzitter. De situatie is acuut en urgent. Dat zien we bij het wegvallen van
het gebruik van zwavel voor biologisch fruit en bij het wegvallen van een
middel voor paprika. Zoals gezegd, geldt dit ook in de suikerbietenteelt. Er
is actie nodig om ervoor te zorgen dat er op dit moment maar ook de
komende jaren een adequaat middelenpakket is. Op de korte termijn is
handelingsperspectief nodig voor telers. In de onlangs gehouden
hoorzitting over plantgezondheid zei de heer Van den Ende van de Plant
Sciences Group dat er samenwerking nodig is tussen kennisinstellingen,
bedrijven en overheid. Ook is het volgens hem nodig om onderzoek en
demonstraties van geïntegreerde gewasbescherming te faciliteren. Ook
LTO vraagt om meer middelen voor onderzoek en kennisverspreiding.
Komen hiervoor extra middelen, zo vraag ik de Minister. Is de Minister
bereid om deze structurele samenwerking die nodig is voor de vervanging
van wegvallende middelen voor sleutelplagen te helpen opzetten en
financieel te ondersteunen? Ten aanzien van de toelating van basisstoffen
dezelfde vraag, want er is heel wat nodig om deze toelatingen voor
algemeen gebruik voor elkaar te krijgen. Ziet de Minister mogelijkheden
om de aanvraag van de toelating van een basisstof te ondersteunen? Of is
het misschien mogelijk om andere instituten hierin een rol te geven?
Voorzitter. Dan kom ik bij het toelatingskader en de toelating. Uit de
hoorzitting kwam duidelijk naar voren dat een op biologie voor biologische gewasbescherming en biostimulanten toegesneden toelatingskader ontwikkeld moet worden. Hoe kijkt de Minister daarnaar? Gaat dit

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 27 858, nr. 481

21

gebeuren in de uitvoeringsagenda? Het CDA wil ook graag dat de
registratieduur van deze biocontrolgewasbeschermingsmogelijkheden
wordt verkort. Zeven jaar – vijf jaar stofregistratie en twee jaar middelenregistratie – is veel te lang. Wat vindt de Minister van de mogelijkheid om
deze biocontrolgewasbeschermingsmogelijkheden toe te laten als
laagrisicostof volgens de huidige criteria van Richtlijn 1107/2009? In de
uitvoeringsagenda zien we ook graag mogelijkheden voor experimenteren. Hoe gaat de Minister zorgen voor experimenteerruimte om kennis
op te doen en innovatie te bespoedigen? Hoe gaat dat eruitzien?
Voorzitter. Het CDA vraagt al wat langer naar harmonisatie van de kleine
teelten. Kan de Minister een stand van zaken geven? Hoe verwacht zij dit
te helpen verbeteren?
De Minister heeft de Kamer ook geïnformeerd over maatregelen ten
behoeve van driftreductie. Van de sector verneem ik dat er dit jaar andere
spuitdoppen nodig zijn en dat de sector wacht op erkenning van deze
nieuwe doppen. Is de Minister bereid te zorgen dat hiervan snel werk
wordt gemaakt? Kan de Minister de Kamer nog voor de zomer hierover
informeren?
Tot slot nog even particulier gebruik van gewasbeschermingsmiddelen.
Als ik de verkoopcijfers van middelen aan particulieren zie, ben ik er niet
gerust op. We zien nu dat allerlei andere middelen op basis van
organische zuren hiervoor gebruikt worden, hoewel ze daarvoor niet
bedoeld zijn. Welke mogelijkheden ziet de Minister voor de toelating van
laagrisicomiddelen, zodat er echt een oplossing komt?
Tot zover, voorzitter.
De voorzitter:
Dank u wel. Meneer Von Martels, er is nog een interruptie van mevrouw
Bromet van GroenLinks.
Mevrouw Bromet (GroenLinks):
De heer Von Martels zegt in zijn laatste zin dat andere middelen, zoals
azijn en chloor, steeds meer gebruikt worden omdat particulieren denken
dat dat veiliger is. Hij stelt aan de Minister de vraag of we niet beter op
laagrisicomiddelen kunnen overgaan. Vindt de heer Von Martels het niet
veel handiger om via bijvoorbeeld een voorlichtingscampagne wat meer
ruchtbaarheid te geven aan de schadelijkheid van de middelen die nu
gebruikt worden, in plaats van weer naar een ander middel te grijpen?
50% van de particulieren gebruikt helemaal geen middelen. Zij gebruiken
een harkje of een mesje, zoals ikzelf ook, en halen daar het onkruid mee
weg.
De heer Von Martels (CDA):
Die percentages komen mij onbekend voor. Een campagne zou best goed
zijn, maar je moet daarnaast ook kijken naar alternatieven. Je moet in
ieder geval zorgen dat het milieu niet belast wordt met middelen die
gebruikt worden. Als we daar uiteindelijk uitkomen, is mij dat een lief ding
waard.
De voorzitter:
Maar gebruikt u ook een harkje en een vorkje, meneer Von Martels? Ik
hoor van niet. Meneer De Groot.
De heer De Groot (D66):
Ik heb goed geluisterd naar de bijdrage van de heer Von Martels. Ook de
heer Von Martels heeft het boerenbelang hoog in het vaandel. Het gaat
dan natuurlijk ook over het inkomen. Ik heb het idee aan de hand gedaan
om, op weg naar de nieuwe visie, te kijken of we boeren kunnen ondersteunen met bijvoorbeeld een oogstverzekering. Zo kunnen we het
preventief gebruik van middelen afremmen, daar waar dat kan. Er zijn

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 27 858, nr. 481

22

natuurlijk situaties waarin het wel moet, zoals bij fytoftora, maar er zijn
genoeg situaties waarin middelen preventief worden gebruikt terwijl dat
niet per se noodzakelijk is. Ziet de heer Von Martels iets in het idee om te
kijken of we met een oogstverzekering tot preciezere vormen van
gewasbescherming kunnen komen? Hoe staat hij daartegenover?
De heer Von Martels (CDA):
Dat is nou niet het eerste waar ik aan denk, want dan kan er al het nodige
mis zijn gegaan. Ik ben richting de toekomst heel duidelijk op zoek naar
alternatieven voor middelen die mogelijkerwijs het milieu belasten. Laten
we daarnaar op zoek gaan, want dit is echt iets curatiefs. U bent geen
voorstander van preventieve maatregelen, terwijl je met gewasbeschermingsmiddelen ook in preventieve zin wel degelijk heel goede dingen
kunt doen. Daar ben ik op zich voorstander van, maar een verzekering is
niet het eerste waar ik aan denk.
De heer De Groot (D66):
Misschien wilt u er nog iets langer over denken. Ik gaf u mee dat een
bietenteler 25% van zijn kostprijs kwijt is aan gewasbeschermingsmiddelen. Je maakt mij niet wijs dat je daar niet mee kunt besparen. Alles wat
niet aan externen wordt uitgegeven, kan gewoon aan het gezin worden
besteed. Dat moet de heer Von Martels toch aanspreken, lijkt mij.
De heer Von Martels (CDA):
Ik denk dat de ondernemers zelf de afweging kunnen maken welke keuzes
ze maken, maar dat moeten wel keuzes zijn die veilig en verantwoord zijn.
Ik wil de ondernemerszin stimuleren, onder omstandigheden waarvan wij
als politiek zeggen dat ze verantwoord zijn en ook richting de toekomst
aanvaardbaar zijn.
De heer Moorlag (PvdA):
Ik dwaalde af en toe af in mijn gedachten, maar ik heb er behoefte aan om
van de CDA-fractie te horen of het beleid, de ambitie, die de Minister heeft
geformuleerd om bestrijdingsmiddelen in 2030 bijna helemaal terug te
dringen, expliciet worden onderschreven.
De heer Von Martels (CDA):
Ik begon mijn bijdrage juist met het maken van een compliment aan de
Minister voor de kringloopvisie, alsmede voor de visie rondom gewasbescherming richting 2030. Daarin wordt duidelijk besproken dat we
nagenoeg emissieloos en residuvrij gaan produceren. Daar zijn wij groot
voorstander van, maar in mijn verhaal besteed ik er vooral aandacht aan
dat wij ondernemers en iedereen de kans moeten geven om daarnaartoe
te werken en ervoor te zorgen dat het doel gehaald wordt. Daarvoor
moeten er alternatieven in beeld komen en moet er experimenteerruimte
komen. Allerlei zaken moeten worden ontwikkeld om dat te realiseren,
anders halen we 2030 niet. Ik begon ermee dat we er niet komen als we
heel veel middelen bij de ondernemers weghalen en niet met alternatieven komen. Dan is het economisch perspectief wat dat betreft helemaal
weg voor ondernemers. Economie en ecologie kunnen prima hand in
hand gaan, maar we moeten de ondernemers wel in de gelegenheid
stellen om dat te realiseren.
De heer Moorlag (PvdA):
Ik heb niet gepleit voor een soort generiek verbod. In mijn bijdrage heb ik
de nuance aangebracht door de relatie met de voedselzekerheid te
noemen. Het volgende schuurt voor mij. We vrijwaren kinderen die in
2030 en later worden geboren van bestrijdingsmiddelen, als de doelen
van de Minister worden gehaald, maar wat doen wij met de kinderen,
bijvoorbeeld de baby’s in Havelte, tot 2030? Stel dat er sprake is van

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 27 858, nr. 481

23

spanning tussen de agrarische functie aan de ene kant en de woonfunctie
of natuurfunctie aan de andere kant. Zou je dan uit het oogpunt van het
voorzorgsprincipe niet moeten overgaan tot spuitvrije zones?
De heer Von Martels (CDA):
Nee, dat is niet de bedoeling, denk ik. Het is ook helemaal niet nodig, want
het RIVM-onderzoek heeft duidelijk gemaakt dat er geen grenswaarden
zijn overschreden. Het moet uiteraard veilig en verantwoord – ik val in
herhaling – en met mogelijke alternatieve middelen in de toekomst, maar
daar moet ruimte voor worden geboden. Dat is de kern van mijn verhaal.
Iedereen wil ervoor zorgen dat ook de volgende generatie veilig in de
omgeving kan opgroeien. Daar zijn wij natuurlijk ook voor. Iedereen is
daarvoor. Daarom zijn die onderzoeken ook zo van belang. Ik hoor te vaak,
ook vanavond weer, dat er heel selectief wordt geshopt in wetenschappelijke onderzoeken. Als het uitkomt, wordt het ene onderzoek erbij gehaald
en dan weer het andere. In Nederland moeten wij ons baseren op de
adviezen van het Ctgb, de EFSA en het RIVM. Dat zijn voor mij belangrijke
wetenschappelijke onderbouwingen. Daar moeten we ons op richten.
Zolang zij zeggen dat het veilig en verantwoord is, is het gelijk wat mij
betreft aan hun zijde.
De voorzitter:
We gaan naar de voorlaatste spreker in de eerste termijn van de Kamer.
Namens de mannenbroeders van de SGP, de preek van onze hoogeerwaarde Bisschop.
De heer Bisschop (SGP):
Voorzitter, dank u wel. Ik vind het mooi om te horen op welke punten
eigenlijk alle fracties het eens zijn, niet alleen politiek eens maar ook
maatschappelijk gezien eens: de milieudruk van gewasbescherming kan
en moet omlaag. Dat is wat ons verenigt. Waar gaan de wegen uiteen? Op
de vraag hoe.
De SGP kiest dan duidelijk positie. Wij zeggen heel duidelijk dat je dat niet
bereikt door zo snel mogelijk middelen te verbieden, maar wel door er
samen aan te werken. Dat samen eraan werken moet komen vanuit de
telers, maar ook vanuit de producenten van de gewasbeschermingsmiddelen, de zaadveredelaars en de onderzoekers. Ik denk dat we daarvoor
een drietal zaken nodig hebben in onze gereedschapskoffer: in de eerste
plaats een toelatingsbeleid dat toegesneden is op geïntegreerd teeltmanagement, ten tweede meer praktijkonderzoek en ten derde ruimte voor
innovatie.
Misschien moet ik daar een vierde aan toevoegen: laten we onder ogen
zien dat het tijd gaat kosten. Om daar even op door te gaan: de ambitie
om in 2030 weerbare gewassen te hebben waarbij zo min mogelijk
gewasbeschermingsmiddelen toegepast hoeven te worden zonder
negatieve emissies, is een lovenswaardig streven dat ik van harte
ondersteun. Het is een mooie ambitie en ik wil de Minister er oprecht mee
complimenteren dat ze die ambitie neergezet heeft.
De voorzitter:
Er is een interruptie van mevrouw Bromet van GroenLinks. Voor de goede
orde zeg ik dat zij nog maar één deel van haar interruptie over heeft.
De heer Bisschop (SGP):
Ik stel het op prijs dat ze die voor mij heeft bewaard.
Mevrouw Bromet (GroenLinks):
Ja, heel speciaal. Mijn vraag gaat over de opmerking die de heer Bisschop
maakte dat het met verbieden niet weg is en dat je het op andere
manieren moet doen. Net als wij allemaal heeft de heer Bisschop in de

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 27 858, nr. 481

24

stukken kunnen lezen dat het voorbeeld dat ik in mijn bijdrage noemde,
het verbod op glyfosaat op verhardingen, heel erg goed heeft gewerkt. Dit
is bij uitstek een manier om iets gewoon te stoppen. Waarom gelooft de
heer Bisschop daar niet in?
De heer Bisschop (SGP):
Ik wil u graag geloven, mevrouw Bromet. Ik ben ook niet zozeer tegen
verbieden, want soms is een verbod gewoon nodig. Alleen moet je dan
toegewerkt hebben naar een alternatief. Dat is wat ik eigenlijk bedoel te
zeggen. Er is dan een moment dat het afgelopen is. Als wij de ambitie in
2030 hebben waargemaakt door een evenwichtig pakket van alternatieve
mogelijkheden, dan hoort daar vervolgens bij – misschien ondertussen al,
op de weg daarnaartoe – dat bepaalde middelen worden verboden. Maar
je bent er niet met het botweg te verbieden zonder dat je een alternatief
hebt geboden. Je ziet dan ook dat men uitwijkt naar allerlei andere
middelen, die soms nog nadeliger zijn. Ik zou dus zeggen: laten we het
toelatingsbeleid toesnijden op dat geïntegreerde teeltmanagement.
Voorzitter. Dat was even over de tijd.
De voorzitter:
Ja, de tijd loopt weer voor u.
De heer Bisschop (SGP):
Ja, ik vervolg mijn betoog.
Voorzitter. Ik denk dat ook Brussel in beweging zal moeten komen,
bijvoorbeeld als het gaat om toelating van nieuwe veredelingstechnieken
en van groene gewasbeschermingsmiddelen, naast de stappen die onze
telers moeten zetten met een kwetsbaar verdienmodel. Ik vraag me dus
wel af hoe realistisch 2030 is. Ik vraag dat, omdat ik graag wil voorkomen
dat de sector straks de zwartepiet krijgt toegespeeld als de datum niet
wordt gehaald, terwijl je als overheid ook bepaalde touwtjes in handen
hebt waaraan je had kunnen trekken. Ik pleit dus niet voor verder
opschuiven, maar wel voor het onder ogen zien van de realiteit op dit
punt en de beperkingen die daaraan verbonden zijn.
Voorzitter. Dan de hervorming van het toelatingsbeleid, inclusief het
gebruik van wettelijke voorschriften. Op dit moment is het toelatingsbeleid niet toegesneden op geïntegreerde gewasbescherming. De pilots in
het kader van de systeemaanpak duurzame gewasbescherming laten zien
dat telers best ver durven gaan. Dat merk je trouwens ook als je op
werkbezoek bent. Ze durven ver te gaan in het toepassen van geïntegreerde gewasbescherming, zolang ze maar weten dat er voldoende
middelen achter de hand zijn als er zich een kritieke situatie voordoet
waarin er ingegrepen moet worden, als medicijn, zou je kunnen zeggen. In
het toelatingsbeleid wordt er echter nog steeds te veel van uitgegaan dat
telers primair naar chemische middelen grijpen om ziekten en plagen aan
te pakken. Nu er steeds meer effectieve middelen verboden worden,
maakt dat de switch naar een geïntegreerde gewasbescherming eigenlijk
alleen maar lastiger. Ik hoor dat bij telers in allerlei sectoren weer terug.
Daarnaast zie je ook dat er innovatieve spuittechnieken zijn ontwikkeld,
waarmee er steeds meer plaatsspecifieker gespoten wordt. Dan heb je
toch al gauw 90% minder gewasbeschermingsmiddelen nodig. De
wettelijke gebruiksvoorschriften gaan echter uit van volveldsbespuitingen,
en dat wringt. Dat geeft te weinig flexibiliteit. Deelt de Minister de mening
van de SGP dat het toelatingsbeleid op de schop moet? Moet je niet naar
een tweesporenbeleid, waarbij telers die bijvoorbeeld onder waarborg
van een certificaat werk maken van geïntegreerde gewasbescherming
meer ruimte krijgen en meer middelen mogen gebruiken, in plaats van dat
dit gebeurt in het staartje van een heel programma?
In het toelatingsbeleid gaan dingen niet goed. Daar heeft de EU ook haar
aandeel in. Neem de bietenteelt; mijn collega benoemde het zojuist al. Het

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 27 858, nr. 481

25

coaten van bietenzaad met neonicotinoïden mag niet meer. In het
toelatingsbeleid wordt niet gekeken naar deze specifieke toepassing in
relatie tot het gebruik van andere middelen als gevolg van dit verbod.
Onze vrees wordt helaas bewaarheid: de plaagdruk is veel groter,
waardoor boeren veel meer moeten spuiten. Het is voor boeren onverteerbaar. Iedereen wil dat ze minder gaan spuiten, maar door dit verbod
moeten ze juist vaker met de spuitmachine het veld op. Zo werkt het dus
niet. In verschillende Europese landen, naar ik heb begrepen ook in
België, is inmiddels een vrijstelling gegeven voor de bietenteelt als het
gaat om de neonicotinoïden. Ziet de Minister dat de telers door het
verbod veel vaker andere middelen gaan spuiten? Herkent zij dat? Wat
gaat zij daaraan doen? Wil zij alsnog vrijstelling geven voor de coating
van bietenzaad?
Bijna tot slot: de toelating van groene middelen. Het ene na het andere
middel wordt verboden. Dat staat in schril contrast met de traagheid
waarmee groene, laagrisicomiddelen worden toegelaten. De Minister wil
een versnelling. Oké, maar die is er nog niet. Verschillende experts
hebben de koppen bij elkaar gestoken. Deze technische werkgroep
versnelling toelating groene gewasbeschermingsmiddelen, een mooie
naam, heeft verschillende aanbevelingen geformuleerd. Onder andere
pleit de werkgroep voor een voorlopige toelating en voor experimenteerruimte. De Minister heeft ongetwijfeld kennisgenomen van die aanbevelingen. Hoe gaat zij daaraan opvolging geven?
Echt tot slot, voorzitter: het punt van het praktijkonderzoek. Willen we toe
naar een geïntegreerde gewasbescherming en teeltmanagement, dan is
meer praktijkonderzoek nodig. Is de Minister bereid om hiervoor
financiële middelen beschikbaar te stellen? Want dat zal wel een belangrijke bouwsteen van het uitvoeringsprogramma zijn.
Op naar 2030, zeg ik de Minister na, met vereende krachten. Voorzitter,
dank u wel.
De voorzitter:
U bent bedankt, meneer Bisschop namens de SGP. Tot slot in de eerste
termijn van de Kamer mevrouw Lodders van de VVD.
Mevrouw Lodders (VVD):
Voorzitter, dank u wel. Vanavond spreken we over gewasbeschermingsmiddelen en naast een veelheid aan brieven – ik heb ze meegenomen –
staan ook de Toekomstvisie gewasbescherming 2030, die over onze
voedselproductie gaat, en de stand van zaken met betrekking tot het
gebruik van gewasbeschermingsmiddelen buiten de landbouw op de
agenda.
Voorzitter. Ik wil graag beginnen met uit te spreken dat ik zelden een
onderwerp heb gezien waar zo sterk met verschillende maten gemeten
wordt. Op onderdelen constateer ik ook een zekere mate van kortzichtigheid. Die zie ik helaas ook terug in de visie. Ik neem u mee langs een
aantal punten.
Een boer of een tuinder moet jaarlijks aan bijscholing doen om gewasbeschermingsmiddelen te mogen gebruiken. Van een boer en een tuinder
mag je dan verwachten dat ze een zorgvuldige afweging maken bij het
gebruik van deze middelen: de juiste toepassing, de juiste dosering. Dan
kan ik het niet uitleggen dat een middel als imidacloprid, een neonicotinoïde, verboden wordt in de suikerbietenteelt – ik kom daar later nog op
terug – maar dat een consument dit middel wel mag gebruiken in de
vlooienband van de hond of kat of in het mierenlokdoosje. Geen cursus,
een summiere waarschuwing en in verhouding een veel hogere dosering.
Glyfosaat wordt in het professionele gebruik bij tuinonderhoud, het
onderhoud van sportvelden of groenonderhoud door gemeenten
verboden en voor consumenten ontmoedigd. Maar daar staat tegenover
dat schoonmaakazijn inmiddels bij de supermarkt wordt aangeboden in

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 27 858, nr. 481

26

jerrycans van tweeënhalve liter. Het gebruik van schoonmaakazijn wordt
vervolgens niet meegenomen in de onderzoeken, zeg ik tegen de
Staatssecretaris, terwijl het gebruik van schoonmaakazijn als onkruidbestrijding niet is toegelaten. Dat geldt volgens mij ook voor chloor. Het
gebruik van deze middelen is met 30% toegenomen. Ligt hier dan ook niet
een grote opdracht? Kunnen beide bewindspersonen hierop eens
reflecteren?
De Toekomstvisie gewasbescherming 2030 spreekt van een transitie
waarbij het denken vanuit gewasbescherming verschuift naar weerbare
planten en teeltsystemen. Dat is een mooi streven. De VVD knokt al jaren
voor meer ruimte en flexibiliteit bij de toepassing van nieuwe veredelingstechnieken zoals CRISPR-Cas9. Tot op heden zien we hier echter te weinig
beweging. Ook mist in de visie een integrale benadering. Naast aandacht
voor gewasbescherming zou er ook aandacht moeten zijn voor de positie
van de boer en tuinder. Het moet ook gaan over de kosten, over opbrengstenderving en de afwegingen die je daarin moet maken, over het werken
aan alternatieven en innovatie oplossingen.
Een voorbeeld dat ik ook wil noemen is het uitgangspunt in de visie dat de
boer en de tuinder veel meer moeten kijken naar de gewassen in plaats
van denken vanuit gewasbescherming. Dit voelt eigenlijk een beetje als
een diskwalificatie in de richting van de boer en tuinder. Misschien is dit
niet zo bedoeld. Dan vraag ik de Minister om dat recht te zetten. Een boer
of een tuinder zal niet zomaar middelen toedienen zonder te kijken naar
het gewas. Daar zijn de middelen gewoonweg te duur voor. In de visie
wordt gesteld dat er sprake moet zijn van een Europees gelijk speelveld
en dat er voldoende adequate gewasbeschermingsmiddelen op de korte
en de lange termijn beschikbaar moeten zijn. De VVD onderschrijft het
gelijke speelveld van harte, evenals de beschikbaarheid van voldoende
adequate middelen.
Ik zou nog terugkomen op het verbod van zaadcoating met neonicotinoïden in de suikerbietenteelt. Ik heb er al vaker aandacht voor gevraagd.
Dat is heel erg zorgwekkend en dat sluit ook niet aan bij het gelijke
speelveld. De landbouwkundige noodzaak van het gebruik van het middel
is aangetoond door een onafhankelijke instantie. In Brussel bestaat de
mogelijkheid tot ontheffing. Daar hebben een aantal landen ook gebruik
van gemaakt, behalve Nederland. Het gelijke speelveld is daarmee in het
geding.
De heer De Groot (D66):
Ik heb een vraag over het gelijke speelveld. In 2005 stelde Lidl Duitsland
hogere eisen dan de wettelijke eisen aan de residuen van gewasbeschermingsmiddelen. Het waren de voorlopers, de Nederlandse tuinders die op
dat moment een kans zagen en als enigen in heel Europa op die vraag
konden reageren. Het waren de voorlopers, juist omdat ze waren
overgestapt op biologische bestrijding en daardoor veel minder middelen
gebruikten. Nu pleit mevrouw Lodders voor een gelijk speelveld. Als er
een gelijk speelveld was geweest, hadden die Nederlandse tuinders hun
voorsprong niet kunnen benutten. Mijn vraag is: zijn het altijd de
zwakkeren die vragen om een gelijk speelveld, of zijn het de sterkeren?
Voor wie staat mevrouw Lodders?
Mevrouw Lodders (VVD):
Ik sta voor een gelijk speelveld in wet- en regelgeving. Daarmee heb je
een gelijke uitgangspositie en heb je als koploper de gelegenheid om een
stap vooruit te zetten. Heel veel boeren zijn koploper. Waarom? Omdat
innovatie in hun genen zit. Omdat mensen op een goede manier met hun
omgeving, met de grond, met de productie van gewassen willen omgaan.
Ik heb dit overgeslagen in mijn spreektekst, maar zelfs op de website van
het RIVM valt te lezen dat we in Nederland internationaal toonaangevend
zijn, zeker op het gebied van risicobeoordeling. We zijn dus koploper en

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 27 858, nr. 481

27

daarvoor hoeven we de regelgeving niet altijd aan te scherpen – zeker
niet, zou ik zeggen.
De heer De Groot (D66):
Dit hoort toch aan als een pleidooi om ook op het gebied van regelgeving
net even wat extra’s te vragen van de Nederlandse ondernemers om ze op
die manier een duwtje te geven om innovatie te zoeken. Dat is de weg die
D66 voorstaat om op die manier de ondernemers een handje te helpen.
Want uiteindelijk kun je, als je de schoonste bent en de minste middelen
gebruikt – dat is ook nog goed voor je portemonnee – als eerste op de
nieuwe marktvraag ingaan. Daarvoor wil ik de VVD ook uitnodigen, in
plaats van een beetje de achterkant van de markt te blijven steunen met
toepassingen.
Mevrouw Lodders (VVD):
Dit is heel goedkoop van de heer De Groot, want als iemand pleit voor
ruimte voor innovatie, dus het beslechten van regels, zodat boeren en
tuinders de ontwikkelingen kunnen toepassen, is het wel de VVD. Neem
nieuwe technieken als CRISPR-Cas. De VVD is er al jarenlang voorstander
van om daar grote stappen in te zetten, maar resultaten blijven helaas
achterwege. Daar kunnen we ruimte bieden om koploper te zijn. Ik ga
ervan uit dat bij gelijke regels koplopers vanzelf een pas vooruit zetten.
Dat is namelijk ook gebleken. Niet voor niets is Nederland de tweede
voedselexporteur van de wereld. Dat komt ergens vandaan. Dat komt niet
doordat wij vanachter deze tafel regels bedenken. Nee, dat doen de
experts, de mensen in veld, in de praktijk, die met beide benen in de klei
staan.
De voorzitter:
Mevrouw Lodders vervolgt haar betoog. U heeft nog 200 seconden.
Mevrouw Lodders (VVD):
Ik laat mijn tijd meelopen, voorzitter.
Ik was gebleven bij de suikerbietenteelt. Daarover is al heel veel gezegd,
dus wil ik afronden met het volgende. Ik heb een boek in ontvangst
genomen van Boer Bewust over teruggaan in de tijd. Op social media
hebben ze aandacht gevraagd voor het verbieden van de neonicotinoïden
in de suikerbietenteelt en de stap terug in de tijd die gezet wordt door nu
volvelds te moeten spuiten. Ik wil dit boek graag aan de Minister
aanbieden met de vraag hierop in een brief te reageren. Ik zeg tegen de
heer De Groot dat ik dat niet doe vanuit het oogpunt van de industrie. Ik
sta voor onze voedselproductie.
Voorzitter. Via de procedurevergadering heb ik al een vraag gesteld over
de data-analyse van de Stichting Agri Facts. Op deze manier tip ik de
vraag nog even aan.
Ik heb nog een aantal korte vragen. Allereerst mis ik de systeembenadering in de nota. Dat betekent dat je soms preventief gebruik moet
toestaan om verderop in de teelt een behandeling met zwaardere
middelen te voorkomen. Jammer weinig daar weinig over gezegd is. In de
visie wordt vooral gesproken over gangbare landbouw, terwijl ook in de
biologische landbouw middelengebruik wordt toegestaan. Dat is logisch,
want als je gewassen teelt moet je daar ook aandacht voor hebben.
De voorzitter:
Sorry, maar er is een interruptie van meneer Von Martels. Voor de mensen
thuis die het niet kunnen zien: het boek is inmiddels door de Kamerbode
bij de Minister bezorgd, zodat het nu ook deel uitmaakt van de beraadslaging. Dank aan de Kamerbode, wederom. Meneer Von Martels, nog één
deel van een interruptie.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 27 858, nr. 481

28

De heer Von Martels (CDA):
Mevrouw Lodders had rustig haar verhaal af kunnen maken. Ik hoop dat
ze even kan reflecteren op de Toekomstvisie gewasbescherming 2030. De
heer Bisschop zei daarnet dat we allemaal zo eensgezind waren. Dat
betreft dan vooral de toekomstvisie, denk ik dan, als ik de verhalen
gehoord heb. Maar hoe kijkt de VVD nu aan tegen die toekomstvisie?
Deelt de VVD hetgeen er in die toekomstvisie staat? Of heeft de VVD nog
wensen? Dan hoor ik die graag.
Mevrouw Lodders (VVD):
Ik ben nog bezig met mijn betoog en ik stel een aantal vragen. Over
gewasbescherming heb ik vanavond heel diverse geluiden gehoord. Wat
dat aangaat is het een terechte vraag van de heer Von Martels. Ik kan het
nu nog eens herhalen, maar anders had ik daarmee afgesloten. Gewasbescherming is een onderdeel van de voedselproductie, zowel in
gangbare als in biologische teelt.
De voorzitter:
Bent u nu verder aan het gaan, of is dit de beantwoording?
Mevrouw Lodders (VVD):
Nee, nee, nee, dit is het antwoord op de vraag van de heer Von Martels.
Onze volksgezondheid is daarbij een belangrijk element. Wij hebben een
Ctgb. Dat is een organisatie van onafhankelijke wetenschappers. Je kunt
het er niet altijd mee eens zijn, maar het Ctgb moet beoordelen of
middelen veilig zijn of niet. Laten wij daar als politiek niet over gaan. Dat
uitgangsprincipe mis ik wel in de visie.
De voorzitter:
Oké, dank u wel. Mevrouw Lodders, u kunt verdergaan. U heeft nog één
minuut. Sorry, u heeft twee minuten, 120 seconden.
Mevrouw Lodders (VVD):
U laat me schrikken, voorzitter.
Ik was gebleven bij het ontbreken van een paragraaf over biologische
landbouw. Dat vind ik jammer. Ik wil de Minister vragen om daar aandacht
aan te besteden in de visie. We komen later nog te spreken over de
biologische landbouw en het gebruik van meststoffen. Dat is naar
aanleiding van berichtgeving rondom Skal. Ik heb daar vragen over
gesteld en ik ben bezig met een aantal vervolgvragen. Maar hierover is
een apart debat gepland.
Voorzitter. De toelating van biologische bestrijders verloopt niet soepel, in
Nederland noch in Europa. Daar zou eigenlijk een stap bij gezet moeten
worden. Dat geldt ook voor de harmonisatie van kleine teelten en groene
middelen. Ik sluit aan bij de collega’s die daarover eerder iets gezegd
hebben. Het gaat ook over het gebruik en de gebruiksvoorschriften. Ik
denk dat daar heel veel winst te halen is.
Dan een gekke vraag die ik toch ga stellen. In Zeeland hebben biologische
telers vanuit de POP-gelden recht op een tegemoetkoming in de aanschaf
van een schoffelmachine. De gangbare boeren die daarvan gebruik willen
maken, mogen dat niet. Als we het hebben over verduurzaming, vind ik
dat je die gelden daarvoor zou moeten inzetten. Wat kan de Minister
hieraan doen?
Tot slot, voorzitter. Aan het begin van de eerste termijn van de Kamer is
veel gesproken over platspuiten en oranje velden. Ik roep maar even het
volgende in herinnering, waar ik bij het GLB zeker op terugkom. Wij
vragen veel van boeren, bijvoorbeeld het zaaien van een groenbemester
in de winter. Wil je in de loop van het teeltseizoen minder middelen
gebruiken, dan moet je ook middelen als glyfosaat kunnen gebruiken als
een goede start. Ook dat is weer een voorbeeld van systeembenadering.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 27 858, nr. 481

29

Ik vind het ongelofelijk jammer dat we de expertise van de boer en de
tuinder niet veel meer gebruiken bij deze visie.
De voorzitter:
Dank u wel, mevrouw Lodders. Voordat het woord naar de Staatssecretaris en de Minister gaat, gaan we schorsen, ook om een en ander voor te
bereiden. Ik stel voor om te schorsen tot 19.55 uur. In die tijd kunnen de
mensen op de tribune ook even sanitair relaxen of andere zaken doen.
Dan komt het zo meteen allemaal goed.
De vergadering wordt van 19.37 uur tot 19.55 uur geschorst.
De voorzitter:
We hervatten het algemeen overleg Gewasbeschermingsmiddelen. Ik geef
dadelijk als eerste het woord aan de Staatssecretaris van Infrastructuur en
Waterstaat. De leden krijgen twee interrupties. De Staatssecretaris blijft
niet de gehele avond, dus zij begint met de beantwoording. Dus is het
zaak dat u uw vragen, als u die heeft, meteen aan de Staatssecretaris stelt.
De Staatssecretaris werkt in blokjes. Dus aan het eind van elk blokje kunt u
interrumperen. De Minister van LNV werkt per fractie. Dus iedere keer als
de vragen van een fractie beantwoord zijn, kunt u een interruptie plaatsen,
anders wordt het een janboel.
We gaan als eerste luisteren naar de Staatssecretaris van Infrastructuur en
Waterstaat.
Staatssecretaris Van Veldhoven-van der Meer:
Dank u wel, voorzitter. Uiteraard blijf ik zolang als de Kamerleden vragen
hebben, maar mochten op een gegeven moment alle vragen beantwoord
zijn, dan is het heel fijn als ik weer met de overige dossiers aan de slag
kan gaan.
Ik heb inderdaad drie blokjes. Als eerste ga ik in op sportvelden en
professioneel gebruik, daarna op particulier gebruik en daarna op open
teelt en drift.
Ik begin met het gebruik van bestrijdingsmiddelen voor professioneel
gebruik buiten de landbouw. Dat is verboden, maar daar zijn een paar
uitzonderingen op gemaakt. En we willen – dat wordt breed gedeeld door
de Kamer – daar waar het kan van die uitzonderingen af. Natuurlijk wil ook
ik bereiken dat op sportvelden het liefst helemaal geen bestrijdingsmiddelen meer worden toegepast, maar we snappen allemaal dat de ArenA
vol met weegbree toch een moeizame combinatie is. Dus er is, om de
afbouw van het gebruik in te zetten, in 2015 een green deal afgesloten,
waarin staat dat in 2020 gewasbeschermingsmiddelen op sportvelden
alleen nog worden gebruikt in die situaties waarin dat strikt noodzakelijk
is. Dat was de inzet van die green deal. De beheerders hebben meerdere
initiatieven ondernomen zoals het verzamelen en verspreiden van good
practices en best practices. Ze concluderen nu dat in heel veel situaties
geen middelen meer nodig zijn, maar ook dat er situaties zijn waarin dat
nog wel nodig is. Een voorbeeld dat in dan verband wordt genoemd, is
weegbree en schimmels op bijvoorbeeld voetbalvelden in stadions, waar
hoge eisen aan de grasmat worden gesteld. Maar er zijn ook heel veel
plekken waar het niet meer nodig is. Daar waar het niet meer nodig is,
moet nee ook gewoon het uitgangspunt zijn.
Voorzitter. Wat mij betreft wordt in de regeling «nee, tenzij» dan ook het
uitgangspunt voor sportvelden vanaf het beheerseizoen 2020. Dat wordt
dan ook wettelijk vastgelegd. Hoe gaan we dat «tenzij» precies
vormgeven? Aan de ene kant moet de uitzondering recht doen aan het
beginsel dat als er echt een probleem is, dat ook kan worden opgelost.
Maar aan de andere kant moeten we ervoor zorgen dat als het prima in de
ene gemeente kan, niet alsnog ook in de andere gemeente wordt
toegepast. Ik kom in een brief aan de Kamer nog terug op de vraag hoe

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 27 858, nr. 481

30

we dat willen vormgeven, want dat moet wel onafhankelijk gebeuren en
qua administratieve lasten te doen zijn. Ik zou zo’n uitzondering voor
uiterlijk twee jaar willen toestaan. Daarbij wil ik ook dat er een plan wordt
opgesteld voor de verdere reductie en uitfasering daarvan.
De voorzitter:
Staatssecretaris, sorry dat ik u in de rede val, maar kunt u een datum
plakken aan wanneer die brief komt?
Staatssecretaris Van Veldhoven-van der Meer:
Ik hoop dit najaar met een brief daarover te komen. Daarmee bedoel ik: na
de zomer. Want als we dat per 2020 willen laten ingaan, dan moet daar
snel helderheid over zijn voor iedereen.
De voorzitter:
Na de zomer is heel breed. Kunt u het niet concreter maken?
Staatssecretaris Van Veldhoven-van der Meer:
September.
De voorzitter:
Bedankt voor de toezegging.
Staatssecretaris Van Veldhoven-van der Meer:
Het gaat dus om een helder gedefinieerde en beredeneerde uitzondering
voor twee jaar, waar een onafhankelijke toets op de noodzaak op de een
of andere manier onderdeel van moet zijn en waarbij eventueel gebruik
wordt gemaakt van de innovatieregeling van de Minister voor Medische
Zorg en Sport. Dat zijn de elementen, en in de brief zal ik terugkomen op
de precieze samenhang daartussen.
De voorzitter:
Mevrouw Bromet, we doen de interrupties aan het eind van een blokje. Ik
weet niet of uw vraag over het antwoord gaat of over de procedure. U
wacht nog even? Dank u wel. De Staatssecretaris kan haar beantwoording
vervolgen.
Staatssecretaris Van Veldhoven-van der Meer:
Dank u wel, voorzitter. Deze vragen waren gesteld door onder andere D66,
Partij voor de Dieren en de Partij van de Arbeid; ook de ChristenUnie heeft
er een vraag over gesteld. Ik hoop dat ik ook tegen de ChristenUnie heb
kunnen zeggen dat we de kennis, ervaring en vakbekwaamheid om veel
middelen uit te faseren, ook verspreiden. Aan de andere kant heb ik
gezegd dat we ervoor moeten zorgen dat er voor echte probleemsituaties
een oplossing blijft. Maar dat moet dan wel beredeneerd zijn.
Meneer Futselaar vroeg nog naar de stand van zaken bij het gebruik van
glyfosaat door Rijkswaterstaat. De afgelopen jaren is het gebruik fors
verminderd, stap voor stap, ook bij contractvernieuwingen. Volgens
enkele lopende contracten is gebruik nog toegestaan. Het is heel kostbaar
om zo’n contract open te breken. Maar de volledige beëindiging van het
gebruik voorziet Rijkswaterstaat in 2021.
Dat waren de vragen van de leden die ik had genoteerd over het professioneel gebruik van bestrijdingsmiddelen buiten de landbouw.
De voorzitter:
Zijn er interrupties op dit onderwerp? Mevrouw Bromet van GroenLinks.
Mevrouw Bromet (GroenLinks):
Het is goed dat de Staatssecretaris zegt dat ze ermee aan de slag gaat. Ik
ben benieuwd wat er in de brief staat, maar ik zou nog even iets preciezer

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 27 858, nr. 481

31

willen weten hoe het zit met die uitzonderingsposities. De Staatssecretaris
spreekt over weegbree in de ArenA, maar toen ik als wethouder tegen
mijn ambtenaren zei dat ik geen gif meer op de sportvelden wilde, werd er
gezegd: maar dan komen er madeliefjes in het gras te staan. De vraag is
natuurlijk of madeliefjes in het gras of weegbree in de ArenA verhindert
dat er goed sport kan worden beoefend. Mijn vraag aan de Staatssecretaris is: is die onafhankelijke toetsing die er gaat komen, een toetsing op
generieke regels die gesteld gaan worden, of worden dat toetsingen op
individuele aanvragen?
Staatssecretaris Van Veldhoven-van der Meer:
Dat is precies het punt waarop ik in de brief zal terugkomen, want ik vind
dat we daar goed naar moeten kijken. We moeten immers ook de
administratieve lasten en dergelijke in de gaten houden. Voor mij is het
doel dat we het alleen nog daar toestaan waar het gewoon niet anders
kan. In de brief zal helder worden verwoord hoe ik dat precies wil
inrichten.
Mevrouw Bromet (GroenLinks):
Daar zal ik het mee moeten doen.
De heer De Groot (D66):
Ik heb ook een vraag over het professioneel gebruik van glyfosaat. Ik ben
er in mijn eigen inbreng niet op ingegaan, maar ik dank de Staatssecretaris voor de antwoorden over de sportvelden. In een eerder AO heb ik de
suggestie gedaan om ook met ProRail in gesprek te gaan. Langs spoorwegen liggen vaak sloten en daar werd en wordt ook heel veel gespoten.
Wat is de stand van zaken van die gesprekken?
Staatssecretaris Van Veldhoven-van der Meer:
Ook bij ProRail zijn we daar uiteraard hard mee bezig. Er worden allerlei
pilots uitgevoerd om het gebruik uit te faseren daar waar dat kan. Op
sommige plekken is het voor de veiligheid. Dat is bijvoorbeeld zo’n
argument waarom het bij ProRail af en toe nog nodig is, maar ook daar
wordt hard gewerkt aan de reductie van het gebruik van al deze middelen.
De heer De Groot (D66):
Zou u in uw brief misschien nog een keer kunnen ingaan op de gewenste
eindtoestand en wat het resultaat van die pilots is?
Staatssecretaris Van Veldhoven-van der Meer:
Ook daar moet «nee, tenzij» het uitgangspunt zijn, maar ik ben graag
bereid om in de brief ook daar nog wat nader op in te gaan.
De voorzitter:
Dat staat genoteerd.
Mevrouw Dik-Faber (ChristenUnie):
Begrijp ik de Staatssecretaris goed dat zij zegt: die 2025-termijn is van de
baan? Ik ga ervan uit dat sportvelden in principe chemievrij zijn, volgens
het principe «nee, tenzij». Sportclubs die het niet halen om wat voor reden
dan ook, krijgen niet tot 2025 maar vanaf nu nog twee jaar de tijd. Dan
hebben we het dus over 1 januari 2021. Is dat wat de Staatssecretaris
aangeeft?
Staatssecretaris Van Veldhoven-van der Meer:
Ik heb de datum van 2025 niet genoemd. De green deal loopt tot 2020. We
hebben het dus over het seizoen vanaf 2020. Ik ben van plan om daar
waar er nog een uitzondering wordt toegestaan, die voor maximaal twee
jaar toe te staan.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 27 858, nr. 481

32

Mevrouw Dik-Faber (ChristenUnie):
Dat is helder. Ik weet dat er een pleidooi is vanuit de sportclubs om de
green deal, of in ieder de geval de periode totdat zij daaraan moeten
voldoen, te verlengen. De Staatssecretaris zegt dus eigenlijk: daar ga ik
niet in mee; ik ga echt uit van het principe «nee, tenzij». Als er echt een
onderbouwde reden is, waar wij ook nog met elkaar over komen te
spreken, geeft zij dus een ontheffing voor twee jaar. Dat is de conclusie.
Staatssecretaris Van Veldhoven-van der Meer:
De green deal zelf ging er ook van uit dat in 2020 gewasbeschermingsmiddelen op sportvelden alleen nog worden gebruikt in situaties waarin dat
strikt noodzakelijk is. Ik vind deze aanpak dus ook geheel in lijn met de
inspanningen die door de sector zelf zijn geleverd. We komen in 2020 dus
gewoon op een ander punt. Dan is het dus gewoon: nee, tenzij. Ik zal u
nader informeren over hoe we dat «tenzij» gaan vormgeven. Als er een
probleem is, maar dan moet er wel écht een probleem zijn, dan kan daar
een uitzondering op worden gemaakt. Maar onze inzet – daarom hebben
we met die partijen ook de green deal gesloten – moet echt zijn: naar
beneden en eruit.
De voorzitter:
Zijn er nog liefhebbers voor sportvelden en professioneel gebruik buiten
de landbouw? Anders gaan we verder naar het volgende blokje; dat is het
particulier gebruik, als ik goed geïnformeerd ben.
Staatssecretaris Van Veldhoven-van der Meer:
Dat heeft u goed onthouden, voorzitter. Ook hier zijn er een aantal vragen
gesteld. Ik dank mevrouw Dik-Faber voor haar opmerking dat ze de
Staatssecretaris steunt voor haar inzet voor het verbod op particulier
gebruik. Ook hier willen wij het gebruik van gewasbeschermingsmiddelen
zo veel mogelijk beperken. Ook hier is er een green deal. Ook hier zijn er
allerlei flankerende maatregelen, die ook effect hebben. U ziet allemaal
dat het gebruik van glyfosaat fors en structureel is verminderd. We zien
ook dat de particulieren lijken uit te wijken naar andere middelen, die ook
weer effecten hebben. Daar moeten we niet blind voor zijn. Met het
uitfaseren van glyfosaat zijn we niet af van alle mogelijke schadelijke
effecten van het gebruik van deze middelen. Het doel moet dus altijd zijn
om vermijdbaar gebruik verder terug te dringen via het principe van
geïntegreerde gewasbescherming, met als voorkeursvolgorde preventie,
dan niet-chemisch en dan eventueel chemisch.
Er werd gerefereerd aan eerdere beloften om met een verbod te komen.
Een eerder stuk daarover is ons op zeer harde kritiek van de Raad van
State komen te staan, omdat de wettelijke grondslag ontbrak. Er wordt nu
hard gewerkt aan die wettelijke grondslag. Rond de zomer gaat dit
voorstel in consultatie, waarna het bij de Tweede Kamer en de Eerste
Kamer zal worden ingediend. Als de Tweede Kamer en de Eerste Kamer er
in meerderheid voor zijn, wat niet altijd een gegeven is – ik heb recent
mogen ervaren dat er ook tussen de Tweede en de Eerste Kamer nog
weleens verschil in inzicht is – zou het voor het einde van deze kabinetsperiode rond kunnen zijn. Tegelijkertijd loopt natuurlijk de evaluatie. Uit die
evaluatie zullen, denk ik, belangrijke aandachtspunten en randvoorwaarden komen. Zij zal natuurlijk onderdeel uitmaken van de discussie
over de wettelijke basis en over de AMvB. We komen hier dus nog flink
met elkaar over te spreken, maar het verbodswetsvoorstel gaat rond de
zomer in consultatie.
Meneer De Groot en mevrouw Lodders vroegen naar anorganische zuren,
illegale producten. We moeten daar niet blind voor zijn. Als we het middel
dat mensen kennen verbieden, is er echt het risico – dat zie je ook – dat ze
uitwijken naar andere middelen. Dat is allemaal wel onderdeel van de
afweging die we met elkaar zullen moeten maken, ook op basis van de

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 27 858, nr. 481

33

evaluatie. Daarnaast moeten we mensen heel goed informeren: grijp niet
zomaar naar de fles azijn, grijp niet zomaar naar de fles met chloor, want
ook dat heeft allerlei effecten. Kortom, we zullen hierover met elkaar in
gesprek moeten blijven. We zullen de tuinbranche ook nodig hebben om
mensen te informeren over de effecten van de verschillende opties die ze
hebben. Meneer De Groot wil naar nul. Dat begrijp ik. Ik heb net uitgelegd
welke stappen ik aan het nemen ben.
De heer Von Martels vraagt welke mogelijkheden ik zie voor de toelating
van laagrisicomiddelen. Onlangs is azijn door de Europese Commissie
goedgekeurd als middel tegen onkruid, maar met een beperkte reikwijdte:
alleen in de teelt van medicinale kruid- en wortelgewassen. Fabrikanten
hebben de mogelijkheid om met een goede onderbouwing de
goedkeuring uit te breiden. Een Nederlandse fabrikant van natuurazijn is
hier momenteel mee bezig.
Voorzitter, dat waren de vragen over particulier gebruik.
De voorzitter:
Ik zie mevrouw Lodders als eerste.
Mevrouw Lodders (VVD):
De Staatssecretaris is overigens niet ingegaan op het eerste punt dat ik
heb geschetst en waarop ik een reactie van de Staatssecretaris had
gevraagd. Aan de ene kant is er een verbod op middelen voor de
landbouw. Dan hebben we het over de neonicotinoïden. Aan de andere
kant is er het particulier gebruik. Misschien komt dit nog in het laatste
blokje, maar ik zou hier wel graag een reactie op willen hebben, want daar
wordt echt heel nadrukkelijk met twee maten gemeten. Ik kan dat niet
uitleggen.
Mijn vraag gaat over het gebruik van organische zuren. Ik hoor de
Staatssecretaris zeggen dat dat een risico is en dat we daarin een
afweging moeten maken. In de hele stapel papieren die ik voor mij heb
liggen, heb ik even snel de brief van de Staatssecretaris gezocht. Als ik kijk
naar de evaluatie en naar de brief, dan is het geen risico, maar is er
gewoon een forse toename van dit soort middelen. Bij de supermarkt
waar ik iedere zaterdag mijn boodschappen doe – ik zal geen reclame
maken – is de jerrycan met 2,5 liter schoonmaakazijn vaak in de reclame,
kan ik de Staatssecretaris zeggen. Daaraan zie je al dat het wordt gebruikt.
Ik begrijp niet goed dat dit niet wordt meegenomen in de evaluatie.
Staatssecretaris Van Veldhoven-van der Meer:
Ik begrijp heel goed waar mevrouw Lodders op doelt. Schoonmaakazijn
is, overigens net als chloor, als bestrijdingsmiddel ongewenst. Het is ook
niet door het Ctgb beoordeeld en is dus niet toegelaten – met andere
woorden: het is verboden – voor dat gebruik. Maar ja, voor het schoonmaken van de badkamer mag het wel worden toegepast. Dat maakt het
dus heel moeilijk om, anders dan via voorlichting, ervoor te zorgen dat
mensen het niet op het tuinpad gooien. Dit geeft wel aan, zoals ik net al
tegen de Kamer zei, dat we er rekening mee moeten houden dat je zelfs
met een verbod op een bepaald middel niet af bent van alle negatieve
consequenties van het onkruidbeheer dat mensen doen in hun tuin.
Mevrouw Lodders heeft hier gewoon een punt. We zien dat er uitwijk is
naar middelen waar ook negatieve consequenties aan zitten. Dat zullen we
allemaal moeten meewegen in de discussie. Het aanprijzen van
niet-toegelaten middelen wordt overigens wel door de NVWA aangepakt,
maar er zal in de supermarkten bij de schoonmaakazijn geen bordje
hangen met «hiermee maakt u ook fantastisch uw tuinpad schoon». Dat is
nadrukkelijk ook niet de bedoeling.
De VVD heeft een vraag gesteld over de mierenlokdoos. De halsband zit
bij de Minister, maar de mierenlokdoos zit weer bij mij!

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 27 858, nr. 481

34

Mevrouw Lodders (VVD):
Ik doel wel op een hond van een particulier. In die zin valt het wel weer
onder de Staatssecretaris.
Staatssecretaris Van Veldhoven-van der Meer:
Ja, dat is wel interessant, maar ik kan mevrouw Lodders informeren dat
het toch een diergeneesmiddel is en dat valt onder de Minister. Zij zal
daarop ingaan. Imidacloprid is verboden in de landbouw, maar is
toegestaan in de mierenlokdoos. Dat is op basis van de emissie naar het
milieu. Die emissie naar het milieu is bij de mierenlokdoos verwaarloosbaar. Het moet worden gebruikt conform de voorschriften van het
Ctgb. In de landbouw is het verboden vanwege het risico voor insecten,
zoals bijen. Daar is er een veel grotere, ruimere toepassing. Ik moet eerlijk
zeggen dat ik niet heel veel meer kennis over de mierenlokdoos spontaan
ter tafel zou kunnen brengen, maar als mevrouw Lodders er toch nog een
vervolgvraag over heeft, zal ik natuurlijk mijn best doen.
Mevrouw Lodders (VVD):
Laat ik dit debat niet gebruiken om alleen in te zoomen op de mierenlokdoos, maar de frustratie is wel dat je in de bietenteelt met dat gecoate
zaadje echt een heel erg klein beetje van het middel gebruikt. De
mierenlokdoos – of straks bij de Minister de vlooienband voor de hond of
kat – is iets waar kinderen gewoon aanzitten, waarmee gespeeld wordt en
waarmee in de regen wordt gelopen. Dat is heel erg zuur.
Ik heb niet helemaal scherp of de Staatssecretaris er straks in de tweede
termijn nog is. Ik hoor dat zij er in principe niet bij is. Ik ga nu dan alvast
aankondigen dat ik blijf worstelen met het uitwijkgedrag. Ik ben blij dat de
Staatssecretaris dat in ieder geval adresseert en dat ze het ziet. Ik heb dat
echt gemist in de brief. Ik vind dat daar te weinig aandacht voor is.
Wellicht zal ik het in de tweede termijn vragen, maar ik kan me zomaar
voorstellen dat er een VAO komt. Ik wil eigenlijk vragen of er een
onderzoek kan worden gedaan naar bijvoorbeeld deze organische zuren in
relatie tot de middelen. Ik heb het dan maar even over glyfosaat voor
consumentengebruik, dat wordt verkocht in een heel afgepaste samenstelling. Wat is het verschil in het kader van emissie, milieu en dat soort
zaken?
Staatssecretaris Van Veldhoven-van der Meer:
Ik vraag me af of het heel makkelijk te onderzoeken is waarvoor mensen
dit middel kopen in de supermarkt, maar ik snap de vraag van mevrouw
Lodders. Volgens mij is zij op zoek naar de effecten van het gebruik in
vergelijking met de effecten van het gebruik van de middelen waarbij we
nu over een verbod spreken. Laat ik anders aan mevrouw Lodders
toezeggen dat ik in de brief die ik net heb toegezegd, een poging zal doen
om te beschrijven wat we op dit punt zouden kunnen doen. Als mevrouw
Lodders denkt dat dat toch nog onvoldoende is om de risico’s van het
gebruik van deze middelen inzichtelijk te maken ten opzichte van de
andere middelen waarbij we over een verbod spreken, zullen we in die
brief aangeven hoe wij denken dat we daar inzicht in kunnen krijgen. We
zitten hier vanwege het belang van het milieu. Daarom maken we deze
afweging. Het is dan belangrijk om de voors en tegens van de verschillende opties naast elkaar te hebben. Ik ben dus graag bereid om daar in
de brief wat over op te nemen. Als mevrouw Lodders nog verder wil
specificeren waar zij naar op zoek is, kan ik dat altijd meenemen.
De voorzitter:
Mevrouw Lodders, ik sta een derde interruptie toe omdat Staatssecretaris
er in de tweede termijn niet is, zoals ik zojuist heb aangekondigd. Als u
nog iets te melden heeft, kunt u dat dus beter nu doen.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 27 858, nr. 481

35

Mevrouw Lodders (VVD):
Dank u wel, voorzitter, dat stel ik op prijs. In de brief vind ik het eigenlijk te
laat, want dan zijn we weer een stap verder. Nogmaals, het gaat mij om
de effecten. Ik nodig de Staatssecretaris graag uit om op zaterdag eens
mee te gaan naar de supermarkt. Die jerrycans van 2,5 liter staan nog niet
zo lang in de supermarkt. Dat is natuurlijk wel een gevolg van iets. Ik
beraad me er dus nog even op wat ik doe als er een VAO wordt aangevraagd. Ik kondig dat bij dezen nog niet aan, maar ik beraad me daarop. Ik
laat het dan zeker aan de Staatssecretaris weten.
De voorzitter:
Het aankondigen van een VAO is inderdaad gebruikelijk in de tweede
termijn van de Kamer. Mevrouw Ouwehand.
Mevrouw Ouwehand (PvdD):
Ik denk dat de VVD het eigenlijk helemaal niet zo erg vindt dat er
imidacloprid in mierenlokdoosjes zit, want er heeft een motie voorgelegen
die de regering verzoekt een algeheel verbod af te kondigen op de
verkoop van neonics aan particulieren, zowel als bestrijdingsmiddel als
biocide en de VVD was daartegen. Maar de Partij voor de Dieren vindt het
wel erg, dus ik vraag de Staatssecretaris of het wetsvoorstel dat zij in
consultatie wil brengen – dank daarvoor – naar aanleiding van een motie
van de Partij voor de Dieren en D66, ook ziet op de neonicotinoïden. Als
dat niet zo is, kan de Kamer dan worden geïnformeerd over hoe deze
motie dan wordt uitgevoerd? Het kan zijn dat dit niet helemaal op het
terrein van de Staatssecretaris ligt, maar het zou wel mooi zijn als we bij
dit soort debatten niet ook nog een andere Minister bij de haren erbij
moeten trekken.
Staatssecretaris Van Veldhoven-van der Meer:
De bevoegdheidsverdeling is zoals zij is, maar gelukkig trekken de leden
van het kabinet graag samen op. Daarom zitten we bijvoorbeeld ook
samen bij dit debat. Ik zou het antwoord zo niet weten, mevrouw
Ouwehand, maar we zullen er even naar kijken en het in de brief
opnemen. Tegen mevrouw Lodders wil ik nog zeggen dat ook de kinderen
van een Staatssecretaris moeten eten, dus dat ik nog met enige regelmaat
in een supermarkt kom, maar dat was vast niet waar zij naar op zoek was.
Ik probeer daar ook nog tijd voor te maken, ja!
De voorzitter:
Zijn er nog interrupties over het particulier gebruik? Zo nee, dan gaan we
naar de open teelt en drift. Mogelijk is dat het laatste blokje. Het woord is
aan de Staatssecretaris.
Staatssecretaris Van Veldhoven-van der Meer:
Hartelijk dank, voorzitter. De heer Moorlag heeft een paar vragen gesteld
over water. Dat is dan weer de portefeuille van Cora van Nieuwenhuizen,
maar ik zal toch proberen namens haar een aantal van de antwoorden te
geven. Daar waar deze antwoorden nog niet voldoende zijn, kan ik u vast
vertellen dat er in juli een tussenevaluatie komt. Dan zijn er nog meer
antwoorden te geven op een deel van de vragen.
De voorzitter:
Voor de mensen die luisteren en kijken: met Cora van Nieuwenhuizen
wordt bedoeld de Minister van Infrastructuur en Waterstaat en niet Cora
van Mora of iemand anders, want dan kan er verwarring ontstaan.
Staatssecretaris Van Veldhoven-van der Meer:
Ik dacht dat dat algemeen bekend was, voorzitter, maar het is goed dat u
dat nog even specificeert.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 27 858, nr. 481

36

De heer Moorlag vroeg of de doelen voor de waterkwaliteit in 2023
worden gehaald. De Tweede nota duurzame gewasbescherming bevat
doelen voor drinkwater voor 2023 en geen normoverschrijdingen. We
beseffen dat dit behoorlijk wat inspanningen zal vragen. Dat zegt ook het
PBL. Juist daarom zijn de Toekomstvisie gewasbescherming 2030 en het
Pakket van maatregelen emissiereductie gewasbescherming open teelten
opgesteld. De inzet is om alle normoverschrijdingen tot nul terug te
brengen en daarmee de drinkwaternormen in 2023 dus te halen. Zoals ik
al zei, is er in juli een tussenevaluatie. Dan zal de Minister u daar verder
over informeren.
De heer Moorlag heeft twee vragen gesteld over de KRW-doelen. Om de
KRW-doelen te halen is de Toekomstvisie gewasbescherming 2030
opgesteld en is het Pakket van maatregelen emissiereductie gewasbescherming open teelten uitgewerkt. Beide hebben het doel om in 2027
geen normoverschrijding te hebben. Ook de doelstelling van de nota
Gezonde Groei, Duurzame Oogst voor 2023 blijft overeind. Dat is: 90% tot
95% emissiereductie in 2023 ten opzichte van 2013.
De heer Moorlag vroeg ook naar het voorzorgsprincipe. Het voorzorgsprincipe wordt al afgewogen bij het besluit tot toelating. Middelen zonder
toelating mogen niet worden gebruikt. Dat ten aanzien van het voorzorgsprincipe.
Dan was er nog een vraag van de heer Von Martels over de erkenning van
driftreducerende spuitdoppen. Hij zegt dat de sector wacht op erkenning
en vraagt of daar snel werk van kan worden gemaakt. Er zijn al driftdoppen op de markt, maar nog niet voor specifieke toepassingen. Dit is
opgepakt in het kader van het Pakket van maatregelen emissiereductie
gewasbescherming open teelten. In een goede dialoog met onder andere
de sector, doppenleveranciers en vertegenwoordigers van waterschappen
is een onderzoeksplan opgesteld voor doppen met specifieke toepassingen. Het streven is om het onderzoek zo spoedig mogelijk te starten,
nog voor de zomer. De doorlooptijd is niet zo lang, dus hopelijk is het voor
eind 2019 klaar.
Voorzitter, dat waren de vragen zoals ik ze had genoteerd.
De voorzitter:
Dank aan de Staatssecretaris voor de beantwoording. Zijn er nog
interrupties over het blokje open teelt en drift? Meneer Moorlag.
De heer Moorlag (PvdA):
Ik hoorde de Staatssecretaris de doelen voor 2023 en 2027 formuleren. Ik
hoorde de Staatssecretaris ook zeggen dat ze zich ervoor gaat inspannen.
Er zijn ook bedrijfstakken en sectoren waar je niet op inspanning wordt
afgerekend, maar gewoon op resultaten. In het licht van het gegeven dat
er onder meer bij de waterschappen en bij de drinkwaterbedrijven zorg is
of de doelstellingen wel worden gehaald en ook in het licht van de hoge
ambities van de Minister, zou de Staatssecretaris toch een resultaatplicht
op zich moeten nemen? Even afgezien van allerlei heel bijzondere
situaties, moet er toch gewoon gepresteerd worden?
Staatssecretaris Van Veldhoven-van der Meer:
De Minister werkt ook heel hard hieraan. Zij zal u in juli, in de tussenevaluatie, aangeven hoe er gepresteerd wordt. De doelen van de Kaderrichtlijn Water zijn gesteld voor 2027. Er zijn allerlei maatregelenpakketten
vastgesteld met als doel om die doelen te halen. Ik deel de ambitie van de
heer Moorlag dat reductie gewoon bereikt moet worden. Als je een
maatregelenpakket samenstelt, ga je er natuurlijk ook van uit dat dat effect
heeft. Daarom is het ook zo belangrijk om het dan ook wel te monitoren.
De tussenevaluatie komt dus in juli. De Minister zal die naar uw Kamer
sturen, want de Kaderrichtlijn Water en de waterkwaliteit zitten in de
portefeuille van de Minister van Infrastructuur en Waterstaat.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 27 858, nr. 481

37

De heer Moorlag (PvdA):
Dan zou ik de Staatssecretaris graag meegeven dat als de evaluatie ook
maar enige indicatie geeft dat het twijfelachtig is dat de doelen worden
gehaald, er additionele maatregelen worden genomen. Vanuit de
waterbranche wordt onder meer gepleit om te komen tot een iets bredere
teelt en spuitvrije zones langs watergangen. Ik denk dat daar ook een
publiek belang mee is gemoeid, niet alleen omdat het schadelijk is voor
het milieu, maar ook omdat de waterschappen en waterbedrijven in
toenemende mate op kosten worden gejaagd om de waterkwaliteit op peil
te houden. Mijn vraag is of er bereidheid is om additionele maatregelen te
nemen, zodat de doelstellingen worden gehaald.
Staatssecretaris Van Veldhoven-van der Meer:
Je doet een evaluatie om te zien in welke mate je op weg bent om de
doelen die je gesteld hebt, te halen. Als uit een evaluatie blijkt dat je de
doelen niet haalt, dan is natuurlijk het moment van reflectie daar. Dat
moment zal dan met de Minister zijn nadat zij u de evaluatie heeft
toegestuurd.
De voorzitter:
Zijn er nog vragen? Meneer Von Martels.
De heer Von Martels (CDA):
Van verschillende kanten heb ik een pleidooi gehoord voor een bredere
spuitvrije zone. Ik heb nog eens even nageplozen hoe het RIVM daartegen
aankijkt. Het RIVM zegt heel duidelijk dat een bredere spuitvrije zone geen
effectieve maatregel is. Het belangrijkste is: zorgen dat er geen drift
ontstaat. Mijn vraag ging inderdaad over die nieuwe doppen, die dus pas
na dit teeltseizoen beschikbaar komen. Als die ter beschikking worden
gesteld en de erkenning er komt, dan is dat weer winst en kan dat een
bijdrage leveren aan de driftreductie die we allemaal zo graag willen.
Staatssecretaris Van Veldhoven-van der Meer:
Dat kan ik alleen maar beamen. Hoe eerder we van dat soort technieken
gebruik kunnen maken, hoe beter het is voor iedereen.
De voorzitter:
Zijn er nog liefhebbers? De Staatssecretaris gaat ons verlaten, dus nu kan
het nog. Nee, dat is niet het geval. Staatssecretaris, hartelijk bedankt voor
uw komst naar de Tweede Kamer der Staten-Generaal. Heel veel succes
met het voorbereiden van de andere dossiers, samen met uw team. Ik
wens u een gezegende avond en een behouden thuiskomst.
Dan gaan we het woord geven aan de Minister van Landbouw, Natuur en
Voedselkwaliteit. In tegenstelling tot de Staatssecretaris beantwoordt de
Minister de vragen per fractie. Nadat alle vragen van een fractie zijn
beantwoord, kan er geïnterrumpeerd worden. De heer Futselaar zegt: de
leukste fractie als eerste! We gaan voor meneer Futselaar.
Minister Schouten:
Voorzitter, u brengt mij wel in een moeilijk parket als ik moet gaan bepalen
wat de leukste fractie is. Ik weet dat allemaal niet. Dat moet u mij
vertellen. Ik begin maar gewoon bij het begin.
Voorzitter. De Staatssecretaris heeft al een aantal praktische opmerkingen
gemaakt over zaken die haar terrein betreffen. Ik begin met een algemene
inleiding. We zien dat de discussie rond gewasbeschermingsmiddelen
enorm leeft in de maatschappij. Er zijn zorgen bij burgers, maar ook bij
boeren. Die discussie dreigt steeds meer gepolariseerd te worden. Ik kan
me de zorgen van beide kanten goed voorstellen. Ik neem die ook serieus.
De Staatssecretaris en ik hebben de afgelopen periode zowel met
omwonenden als met telers gesproken over de zorgen er zijn en de

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 27 858, nr. 481

38

problemen die er spelen. De Staatssecretaris memoreerde daar net ook al
aan. Elke agrariër die ik spreek, of het nu een gangbare of een biologische
agrariër is, of iemand die daartussenin zit, wil zijn gewassen kunnen
beschermen met de middelen en de technieken die daarvoor beschikbaar
zijn, binnen de praktische mogelijkheden en de wettelijke kaders, maar
ook steeds meer binnen de extra voorwaarden die marktpartijen stellen en
kijkend naar de vraag die vanuit de maatschappij komt.
Daarnaast zien we dat burgers zich zorgen maken over het gebruik van
gewasbeschermingsmiddelen. In een land als Nederland, waar allerlei
functies, waaronder landbouw, vlak naast elkaar plaatsvinden, of soms
zelfs gecombineerd worden – denk aan landbouw en natuur – waarbij dat
soms ook in de buurt van de woonfunctie gebeurt, levert dat discussies op
en is de concurrentie om de ruimte ook sterk. Het is daarom van groot
belang dat er maatschappelijk draagvlak is voor de activiteiten die
ontplooid worden. In de praktijk lijkt de discussie vaak te worden verengd
tot de toepassing van middel X of Y. Dat komt ook wel door het debat dat
wij in de Kamer voeren. De discussie gaat heel vaak over specifieke
middelen. Het zijn vaak hele technische discussies, waaraan hele
uitgebreide rapporten van bijvoorbeeld de EFSA of het Ctgb ten grondslag
liggen. We kunnen heel lang in dat soort discussies blijven hangen, maar
volgens mij is dat niet de weg om uiteindelijk samen verder komen.
Ik denk dat het belangrijker is om ook in den brede te kijken naar het debat
over gewasbescherming. Op dit moment is er behoefte aan het gebruik
van gewasbeschermingsmiddelen, maar deze behoefte aan middelen
maakt het huidige landbouwsysteem ook wel kwetsbaar. Er vallen
middelen weg, wat bij sommige teelten ook wel acuut tot problemen leidt.
Ik kan niet zo heel ver vooruitkijken in de tijd, maar gelet op de discussies
die ook Europabreed spelen, heb ik zomaar de indruk dat die trend
doorzet en dat er dus minder middelen toegestaan worden. Dat is een
realiteit waarmee wij moeten werken en waarnaar we ook moeten gaan
handelen.
Ik ben daarom ook met de Toekomstvisie gewasbescherming 2030
gekomen, die ik de Kamer in april heb toegezonden. Ik heb het al gemeld
en een aantal leden memoreerden er al aan: met die toekomstvisie wil ik
ook echt een trendbreuk bewerkstelligen in het denken en het handelen
over gewasbescherming, en wel door de weerbare planten en teeltsystemen centraal te stellen en door van een sterke binding tussen landbouw
en natuur uit te gaan.
Voorzitter. Het doet mij echt plezier om te merken dat de visie hier zo goed
als Kamerbreed op instemming kan rekenen. Ik denk dat de sector ook
moet kunnen zien dat we die stappen gaan zetten en dat er ook breed
politieke steun voor is om daar daadwerkelijk invulling aan te geven.
Zoals al werd aangegeven, is de lijn inderdaad dat als er behoefte is aan
gewasbeschermingsmiddelen, dat nagenoeg zonder emissies naar de
leefomgeving en nagenoeg zonder residuen op producten moeten
plaatsvinden. Dat is een heel ambitieus doel – dat onderken ik onmiddellijk – maar ik geloof dat dat ook de enige manier is om die paradigmawisseling te bewerkstelligen, waardoor we ook een duurzame, weerbare
en toekomstbestendige landbouw hebben. Op die manier kan het
maatschappelijk draagvlak voor kwalitatief hoogwaardige land- en
tuinbouwproducten in Nederland ook behouden blijven of zelfs worden
versterkt.
De visie vormt ook een aanvulling op het huidige beleid om de gewasbescherming te verduurzamen volgens de principes van geïntegreerde
gewasbescherming. Ik zal uw Kamer samen met de stakeholders na de
zomer informeren over het uitvoeringsprogramma waarin een handelingsperspectief wordt geboden op de korte, de middellange en de lange
termijn. Een aantal leden vroegen of er ook tussendoelen gesteld kunnen
worden. Ik kan dat doen en ik ga dat ook doen. Ik zal aangeven wat de
tussendoelen zijn, zodat de heer Moorlag niet tot 2029 hoeft te wachten,

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 27 858, nr. 481

39

totdat hij 40 kilo is afgevallen, maar dat hij daarvoor al weet wat het pad is
om alle kilo’s eraf te krijgen. Het is wat anekdotisch, maar ik denk dat hij
begrijpt wat ik bedoel. Ik kan u dus toezeggen dat die tussendoelen daarin
komen. Een breed palet aan betrokken organisaties werkt aan het
uitvoeringsprogramma. Die organisaties zullen ook aangeven wat hun
bijdrage wordt om de uitvoering van de visie dichterbij te brengen.
Voorzitter. Een aantal leden hebben wat gezegd over de omwonenden. Ik
hecht eraan om daar ook nog even specifiek op in te gaan. Er zijn soms
grote zorgen bij omwonenden, ook al worden er geen bestaande normen
en criteria overschreden. Zij ervaren overlast. Zij spreken soms ook hun
angst uit voor wat er gebeurt. We hebben ook het OBO-onderzoek gehad
waarin bepaalde zaken wat meer naar voren zijn gekomen. In de brief in
reactie op het OBO-onderzoek hebben we aangegeven wat de punten zijn
waarvan we meer moeten weten en waarnaar we verder onderzoek zullen
doen. Maar ik denk dat we goed naar de situatie moeten kijken en dat we
moeten voorkomen dat partijen tegenover elkaar komen te staan,
waardoor het een hele ingewikkelde discussie wordt. Het is belangrijk dat
we de rust bewaren en dat partijen met elkaar in gesprek gaan om te zien
op welke punten er bijvoorbeeld praktische afspraken kunnen worden
gemaakt. Er zijn ook verschillende lokale initiatieven geweest om met
vrijwillige afspraken de overlast te verminderen, of om daar ook in de
ruimtelijke ordening rekening mee te houden. Dat heeft soms gewerkt,
maar soms ook niet.
Voorzitter. Ik wil toezeggen dat ik hier ook zelf een rol in wil spelen. Ik wil
verschillende personen die bij lokale initiatieven betrokken zijn, zoals
burgers, boeren en vertegenwoordigers van gemeenten waar die
discussie erg speelt, bij elkaar brengen om met hen op zoek te gaan naar
succesvolle formules – dat klinkt wat te mooi – of werkbare afspraken. Hoe
kun je met elkaar tot bevredigende afspraken komen in bepaalde
situaties? Op die manier kunnen we proberen om met elkaar een aantal
hanteerbare principes te formuleren voor een aantal gevallen waarin de
discussie op korte termijn al heel erg hevig is. De heer Futselaar had het
ook over de situatie dat zich dat lokaal voordoet. Kunnen we daarvoor wat
meer handen en voeten aan het ruimtelijkeordeningsbeleid geven?
Kunnen we daartoe komen? Ik wil daar zelf actief een bijdrage aan leveren
om dat te bewerkstelligen. Dat zal ergens in de zomer plaatsvinden. Dat is
dan niet als het hoogzomer of midden zomer is als iedereen op vakantie
is. Dat zal op het moment zijn dat de boeren de oogst af hebben, zodat ze
ook tijd hebben om hieraan mee te doen, en als mensen ook terug zijn
van vakantie. Maar we willen dat wel snel oppakken. Ik zal uw Kamer
uiteraard rapporteren hierover.
De voorzitter:
Sorry, Minister. Dit was een soort inleiding, begrijp ik, maar er is toch een
interruptie van de heer Futselaar en daarna van mevrouw Ouwehand.
De heer Futselaar (SP):
Het klinkt natuurlijk prachtig, «afspraken», maar de afspraken die in de
praktijk worden gemaakt – als het goed is – houden in dat je als
omwonende een appje krijgt en dat je dan weet dat je je was binnen moet
halen, dat je je hond binnen moet halen en dat je niet in de tuin moet
zitten. Dat is minder erg dan dat je op een dag je was ziet en denkt «dit
ruikt wel heel erg naar iets wat ik niet had verwacht», maar het is
natuurlijk nog steeds een vorm van overlast. Een onderdeel van het
probleem is dat je juridisch eigenlijk geen poot hebt om op te staan als je
bijvoorbeeld de pech hebt om naast een lelieveld te wonen. Je mag niet
weten wat er gespoten wordt op dat moment. Je hebt geen enkele manier
om je te verweren of iets dergelijks, want degene die het spuit, staat
volkomen in z’n recht. Dat is toch een probleem. Dat is iets wat we bij
geur en geluid en bij allemaal andere vormen van overlast totaal niet

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 27 858, nr. 481

40

accepteren, maar hierbij is er bijna een soort uitzonderingspositie. Ziet de
Minister niet de noodzaak van toch wat meer actie?
Minister Schouten:
Ik heb net aangegeven dat we meer in de breedte aan het werk zijn met
een uitvoeringsprogramma ten aanzien van de manier waarop we op de
korte, middellange en lange termijn met gewasbeschermingsmiddelen
zullen omgaan. Maar ik zie juist de noodzaak dat dit op lokaal niveau niet
meteen tot een oplossing leidt. Daar wil ik niet van wegkijken, en ik hoop
dat de heer Futselaar dat ook erkent. Dan gaat het ook over middelen en
toepassingen die zijn toegestaan. De Staatssecretaris heeft net aangegeven hoe ze bijvoorbeeld met drift wil omgaan. Dat zijn praktische zaken
die nu worden ingezet om dingen te verbeteren. Ik wil juist kijken hoe
misschien nog andere zaken opgebracht kunnen worden dan alleen maar
een appje, zoals de heer Futselaar het noemt: hoe kun je in het gesprek
met elkaar kijken wat werkbaar is en wat niet, en wat daarvoor nodig is?
Zal dat meteen alle problemen oplossen? Nee, misschien niet, maar als ik
er niet aan begin weet ik zeker dat we deze discussie alleen nog maar
meer verharden. Dat brengt oplossingen van beide partijen niet dichterbij.
We moeten juist kijken wat we op korte termijn wel kunnen doen.
De heer Futselaar (SP):
Bij een gesprek of onderhandeling heb je nodig dat mensen in een
enigszins gelijkwaardige machtspositie zitten. Ik denk dat dat in heel veel
van deze casussen niet het geval is omdat de wet in grote mate de
producent, in dit geval de bloementeler, gewoon toestaat om iets te doen.
Die zal niet besluiten om vrijwillig in te schikken zodra dat kan, en dat
begrijp ik best. Als wij aan die andere kant geen handvat bieden, krijg je
dus ook niet dat mensen gedwongen zijn om naar elkaar toe te komen.
Minister Schouten:
Ik gaf aan dat ik in de afgelopen periode ook met telers heb gesproken. Zij
gaven aan dat ze zelf ook een gezin hebben en dat ze zelf dus ook
nadenken over de middelen die ze gebruiken en de vraag wat dat gebruik
betekent. Telers zien ook dat ze in een situatie terechtkomen waarin een
enorme verharding plaatsvindt. Zij zeggen: wij zijn onze professie aan het
uitoefenen en proberen dat op een zo goed mogelijke manier te doen,
maar wij willen ook echt wel oog hebben voor datgene waarover
omwonenden zorgen hebben. Ik kom geen telers tegen die zich compleet
afwenden van die discussie. Misschien komt de heer Futselaar ze wel
tegen, maar ik niet, en gelukkig maar. Het zijn ook burgers, zeg ik er maar
bij. Als we op voorhand zeggen dat het een ongelijkwaardige positie is,
vind ik dat ook geen recht doen aan die partij. Wij zijn erbij en stappen
hier ook in. Ik denk dat het goed is als lokale vertegenwoordigers er ook
bij zijn. Op die manier moeten we proberen het evenwichtige gesprek te
voeren. Ik wil dat niet op voorhand afdoen als kansloos.
Mevrouw Ouwehand (PvdD):
Ook ik maak bezwaar. De heer Futselaar heeft al een paar belangrijke
argumenten genoemd. De Minister is de wetgever. De toegestane
wettelijke praktijk is dat die telers deze middelen gewoon mogen
gebruiken, dus waarom zouden ze zich aanpassen? Maar dat zorgt wel
voor gezondheidsrisico’s bij mensen. De Minister stelt nu eigenlijk voor
dat zij daar als een soort gespreksmediator tussen gaat zitten, maar dat is
haar werk niet! Haar werk is om vanuit het voorzorgsbeginsel te
waarborgen dat er geen onnodige gezondheidsrisico’s worden gelopen.
Erkent de Minister dat zij deze mensen, door het zo voor te stellen en over
verharding te praten, wel een klap in het gezicht geeft? Deze mensen
komen gewoon op het voor het recht op gezondheid. Of je nou in
Westerveld woont of in Katwijk, waar ik ben geboren, dat moet gewoon

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 27 858, nr. 481

41

voor iedereen gelden. Maar als je daarvoor opstaat, krijg je van deze
Minister te horen dat de discussie verhardt. Hallo! Die mensen komen op
voor een fundamenteel recht. Erkent de Minister dat?
Minister Schouten:
Het is zeker niet mijn bedoeling om klappen in gezichten te geven, maar in
de gesprekken die ik heb gevoerd, merk ik wel dat het ingewikkeld wordt
om nog het gesprek met elkaar te voeren en echt te kijken wat de zorgen
zijn. Kun je je nog verplaatsen in elkaar? Ik wil er een rol in spelen dat die
stap wel gezet wordt. Het is niet zo dat wij daarnaast niet naar andere
zaken kijken. De heel beoordelingssystematiek is gericht op de belangen
van mens, milieu en dier en houdt rekening met de effecten van middelen
daarop. Daarvoor hebben wij instanties die ernaar kijken en die dit
toetsen. Wij hebben hier de discussies over de beoordelingscriteria. Daar
zal ik zo meteen nog nader op ingaan. Wij hebben onderzoeken lopen om
hier nader inzicht in te krijgen. Op Europees niveau wordt ook gekeken
naar de cumulatie van effecten. Wij voeren dus niet alleen maar een
gesprek. Ik zeg alleen wel – dat hoor ik uw Kamer ook zeggen – dat
sommige dingen misschien meer tijd kosten dan deze of gene gewenst
vindt. In de tussentijd moeten we wel verder met elkaar. Ook daarin speel
ik graag een bemiddelende rol, naast al die andere rollen die ik heb en die
ik ook invul.
Mevrouw Ouwehand (PvdD):
Dit is wel heel fundamenteel. De Minister kan benoemen wat we allemaal
doen, maar dit loopt al sinds 2011. Toen ging de Gezondheidsraad al aan
de slag. De eindconclusie is dat het RIVM zegt: we hebben geconstateerd
dat het huis niet in brand staat, maar daarmee kunnen we nog niet zeggen
dat het pand ook brandveilig is. De Minister schetst hier wat er allemaal
loopt en kan, maar wat kan en moet is dat zij in haar rol als Minister het
voorzorgsprincipe toepast en vanuit die rol de bescherming vooropstelt.
Dat je dan ook nog als bemiddelaar optreedt omdat het voor de telers
misschien ingrijpend wordt, is prima, maar je moet niet wegduiken van je
rol en alleen maar de gesprekken faciliteren. Dat kan natuurlijk niet!
Minister Schouten:
Ik denk dat ik net heb uitgelegd dat dat ook geenszins het geval is. Ik heb
een rol in bijvoorbeeld de manier waarop wij omgaan met het toelaten
van middelen. Dat doen we mede op basis van de onderzoeken die wij
krijgen. Ik memoreer dat het verbod op neonicotinoïden nou niet echt is
ervaren als zijnde in het belang van de telers. Er wordt dus daadwerkelijk
bekeken wat er uit de onderzoeken komt en daar handel ik ook naar. Die
rol heb ik en die pak ik. Dit is iets wat ik ernaast wil zetten, juist om daar
waar dé oplossing misschien niet meteen voorhanden is, te kijken hoe je
met elkaar verdergaat.
De heer De Groot (D66):
Ik heb die discussie over de rol van de Minister aangehoord. Het is wel
heel tijdrovend om op deze manier het ministerschap te gaan uitoefenen,
hoe sympathiek het ook klinkt. Ziet de Minister misschien ook iets in de
suggestie om eens te kijken naar de overweging dat het hier over
bloemen gaat? Bij chrysanten, een bekend voorbeeld, maar ook in de
lelieteelt speelt die hele residuproblematiek niet zo. Daar kan dus wat
ruimer worden gespoten, met als gevolg dat het ook wat ruimer in het
milieu terechtkomt. Zou de Minister hier in het toelatingskader nog eens
naar willen kijken? Dat kan de Minister. De gebruiksvoorwaarden kunnen
zodanig worden opgesteld dat het niet bij de mensen in de tuin
terechtkomt. Is dat ook een optie?
Minister Schouten:

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 27 858, nr. 481

42

Die gesprekken zijn bedoeld om te kijken naar praktische handvaten. De
Staatssecretaris had het al over de maatregelen ten aanzien van drift en
dat soort zaken. Ik heb net aangegeven dat dat al stappen zijn die worden
gezet. Misschien kunnen daaruit nog meer praktische oplossingen naar
voren komen. Daarnaast doorlopen wij vaste procedures ten aanzien van
de toelating van middelen en hoe ze toegepast kunnen gaan worden. Dat
zijn de kaders waarmee wij werken. Wij doen de officiële toelating van
middelen en de manier waarop ze aangewend kunnen worden. Daarnaast
zijn er nog praktische oplossingen te vinden. Die bespreken we met elkaar.
Dat betekent niet dat we gelijk een blauwdruk hebben voor het hele land.
Je bekijkt ook op lokaal niveau praktisch wat er nog nodig is.
De heer De Groot (D66):
Dat ben ik met de Minister eens, maar zij heeft de mogelijkheid om die
toepassingsvoorwaarden vast te stellen. Dat is aan de Minister. Zij mag
dus nadere voorwaarden stellen aan de teelt van bloembollen, waarbij
bekend veel bestrijdingsmiddelen worden gebruikt, zodat de mensen die
daaromheen wonen verschoond blijven van de residuen van de teelt. Ik
suggereer om daar nog eens kritisch naar te kijken, want dat scheelt een
hoop gereis in het land.
Minister Schouten:
De heer De Groot weet dat ik altijd veel reis in het land, dus daar hoeft hij
zich geen zorgen over te maken; dat neemt hierdoor niet toe of af. Het
Ctgb kijkt natuurlijk ook naar de toepassing van dit soort middelen. Mede
daarop baseren wij hoe wij het doen. Ik zeg alleen dat je moet kijken – dat
kan ook – of er in het ruimtelijkeordeningsbeleid hele praktische toepassingen hiervan kunnen komen. Dat hoeft niet gelijk landbreed te gelden;
dat is dan echt toegesneden op de lokale situatie, waarin je met elkaar
afspraken maakt over hoe je daarmee omgaat. Die ruimte wil ik hier juist
benutten.
De heer Von Martels (CDA):
In tegenstelling tot andere partijen vind ik het juist heel mooi dat de
Minister alles in het werk stelt om polarisatie tussen boeren, burgers en
buitenlui tegen te gaan. Het woord «driftreductie» is in het kader van het
tegengaan van polarisatie wel heel mooi van toepassing vanavond, denk
ik. Maar mijn vraag gaat vooral over het uitvoeringsprogramma ten
aanzien van de Toekomstvisie gewasbescherming 2030. Kan de Minister al
een tipje van de sluier oplichten? Hoe gaat dat er ongeveer uitzien?
Minister Schouten:
U bent ongeduldig, zeg ik via de voorzitter tegen de heer Von Martels. Dat
begrijp ik. Zoals ik net heb aangegeven, gaan wij tussendoelen stellen
voor de zaken die wij willen realiseren. Zo meteen ga ik in op een aantal
punten waar de leden naar hebben gevraagd, maar ik kan dit gelijk wel
meenemen als dat handiger is. Een aantal leden heeft namelijk gevraagd
of er niet ook gekeken kan worden naar mogelijkheden voor experimenteerruimte of naar voorlopige toelatingen. Dat zijn allemaal zaken die ik
wil meenemen in het uitvoeringsprogramma: hoe komen we makkelijker
tot andersoortige toe te passen middelen? Daar wil ik naar kijken, zodat
we daar praktischere handvaten voor kunnen bieden.
De heer Von Martels (CDA):
Ik twijfel of ik nog een vraag wil stellen, want ik weet dat mijn interrupties
daarmee nog verder worden beperkt, maar ik hoop dat de Minister
onderkent dat er financiële middelen moeten worden geboden om een
aantal zaken mogelijk te maken. Mijn vraag is dus: gaat de Minister tijdens
het uitvoeringsprogramma dan ook met extra financiële middelen komen?

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 27 858, nr. 481

43

De voorzitter:
U heeft hierna nog één interruptiemogelijkheid, meneer Von Martels; dan
weet u dat. De Minister.
Minister Schouten:
Toen we de visie opstelden, hebben we met de partijen ook gesproken
over de financiën: als we dit allemaal gaan doen, wat betekent dat dan?
Die vraag is begrijpelijk. Er zijn middelen, bijvoorbeeld in het potje
onderzoeksgeld of het potje voor de topsectoren, die we kunnen proberen
in te zetten voor deze zaken. Wij zijn dus echt wel aan het kijken hoe we
die middelen kunnen vrijmaken om te zorgen dat we die stappen
daadwerkelijk kunnen zetten.
De heer Moorlag (PvdA):
Vooropgesteld: ik heb waardering voor de intenties van de Minister, die ze
in haar beleidsstukken uitspreekt, zoals het niveau dat ze in 2030 wil
bereiken. Maar de harde realiteit is dat de mensen die naast bollenpercelen wonen, er gedurende elf jaar niks aan hebben. Zij zeggen: potverdorie, er zitten bestrijdingsmiddelen in de luier van mijn kinderen, in het
huisstof of op de speeltoestellen. Ik denk dus dat je ook de moed moet
hebben om tot 2030 een aantal maatregelen te treffen, want bescherming
van lijf en goed is een hoeksteen van het overheidsbeleid in een staat.
Zelfs in de meest liberale nachtwakersstaat – ik kijk in de richting van
mevrouw Lodders – is dat gewoon een hoeksteen van overheidsbeleid:
het in acht nemen van het voorzorgsprincipe, de zorgplicht naar de
bevolking toe. Is de Minister bereid om een aantal maatregelen te treffen?
Het ruimtelijkeordeningsspoor biedt daar ruimte voor. Dat blijkt ook uit de
antwoorden die ik van de Minister heb gekregen op 5 april. Het moet toch
mogelijk zijn om spuitvrije zones in te stellen? Ik heb gehoord van een
situatie waarin een bewoner zelf met een boer heeft gesproken en een
bepaald bedrag op het Perzische tafelkleed heeft neergelegd om een
spuitvrije zone van 30 meter te krijgen. Zo moet dat toch niet? Daar
hebben we toch een overheid voor?
Minister Schouten:
Dit zijn toch precies de onderwerpen die daar dan ook meegenomen
kunnen worden? Dat zijn nou de exact de discussies waarin, denk ik, ook
gekeken moet worden of dat dan effectieve maatregelen zijn. De heer Von
Martels noemde wat het RIVM op onderdelen zegt, namelijk «kijk echt
naar wat uitmaakt». Dit zijn precies de discussies waarin dat bepaald kan
gaan worden. Ik sluit niet uit dat dat soort zaken aan de orde komt. Ik wil
alleen dat we echt gaan kijken naar wat er in een bepaalde situatie goed
werkt. Ik denk dat we daar op korte termijn heel praktische oplossingen
kunnen gaan hanteren.
De heer Moorlag (PvdA):
Is de Minister bereid om om niet alleen naar dat ruimtelijkeordeningsspoor te kijken, maar om dat ook toe te passen? Als je zegt dat je van
Roundup af wilt omdat het zich niet goed verhoudt met natuurgebieden,
kun toch zeggen dat op basis van ruimtelijke ordening de functies natuur
en landbouw met elkaar conflicteren, dat de functies wonen en lelieteelt
met elkaar conflicteren? Dat kun je toch via het ruimtelijkeordeningsspoor
gaan reguleren? Mijn vraag is andermaal aan de Minister of ze daartoe
bereid is.
Minister Schouten:
Juist dat ruimtelijkeordeningsspoor is toch lokaal? Dat is toch geen beleid
van de rijksoverheid? Ik probeer nu juist op lokaal niveau te kijken wat
praktische oplossingen zijn en daar ook de gemeentes bij te betrekken,

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 27 858, nr. 481

44

maar dit zijn juist vraagstukken die lokaal zijn en die niet landelijk
afgegeven gaan worden.
De voorzitter:
Heeft u nog een interruptie, meneer Bisschop? Ik weet niet of uw vraag al
beantwoord is.
De heer Bisschop (SGP):
Ja, mijn laatste vraag. De Minister heeft aangegeven te zoeken naar
budgetten om daar in de sfeer van praktijkonderzoek geld beschikbaar te
krijgen. Dat was ook een antwoord op mijn laatste vraag, neem ik aan. Dat
wilde ik even bevestigd hebben.
Minister Schouten:
Ik wilde proberen om alle vragen nog te gaan beantwoorden per fractie,
maar daar kom ik niet helemaal aan toe op deze manier.
De voorzitter:
Daarom stelde ik in het begin voor om even te wachten tot het blokje klaar
is, maar alleen de heer Futselaar had nog geen interruptie gedaan. Hij zat
heel onrustig op zijn stoel te draaien en ik wilde hem toch belonen, maar
we gaan vanaf nu gewoon wachten tot de vragen per fractie zijn beantwoord. Het woord is aan de Minister.
Minister Schouten:
Voorzitter. Ik ga proberen te beginnen met de heer De Groot. We zijn al
enigszins langs een aantal van zijn onderwerpen gekomen. Zijn belangrijkste, eerste vraag betrof de toepassing van glyfosaat. Hij vraagt hoe het
staat met de uitvoering van de motie-De Groot. Die is in april 2018
aangenomen en vraagt om het gebruik buiten de geïntegreerde gewasbescherming te verbieden. Dan heeft hij het over preharvest en het
resetten van grasland. Het Ctgb voert momenteel met de toelatingsautoriteiten uit andere lidstaten een herbeoordeling uit van de bestaande
toelatingen van glyfosaathoudende gewasbeschermingsmiddelen, naar
aanleiding van een aanscherping van het gebruik tot alleen onkruidbestrijding passend binnen het goed landbouwkundig gebruik.
Ik zie ook dat er in Nederland behoorlijk veel weerstand begint te komen
tegen bepaalde vormen van gebruik van glyfosaathoudende middelen. Ik
hoor dat daar binnen de sector over nagedacht wordt en gekeken wordt of
dat op een andere manier vormgegeven kan worden, bijvoorbeeld door
voor een aantal gewassen geen preharvestgebruik meer te willen. Ik wil
met de sector kijken of ik over een aantal van die zaken op korte termijn
een aantal concrete afspraken kan vastleggen, bijvoorbeeld om voor
bepaalde gewassen, bepaalde teelten, geen preharvest meer toe te staan
of niet meer toe te passen. Ik merk ook dat bijvoorbeeld in bepaalde
ketens al wordt gekeken of je dat nog wel moet toestaan. FrieslandCampina zegt bijvoorbeeld – dat is geen reclame, voorzitter – dat als je nu
het onkruid in grasland wil bestrijden, je dat niet op bepaalde manieren
kan doen. Die zijn daaraan dus zelf in hun keten al handen en voeten aan
het geven. Ik vind het belangrijk dat de sector daar zelf nu over na gaat
denken, maar ik wil zelf ook kijken of ik daarover met hen tot nadere
afspraken kan komen. Daarom zal ik ook het gebruik van glyfosaat in
overleg met LTO aan de orde gaan stellen. Overigens vraagt LTO zelf in
een recente brief ook om overleg over duurzame oplossingen ten aanzien
van neonicotinoïden en glyfosaat. Ik verwacht dan ook commitment van
de sector om serieus met alternatieven voor chemische onkruidbestrijding
te komen, ook voor de toepassingen die de motie vraagt. Ik ga niet
wachten tot september of het al dan niet goed is geland in het uitvoe-

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 27 858, nr. 481

45

ringsprogramma; ik wil nu ook al kijken wat voor stappen we nu al kunnen
zetten met betrekking tot de toepassingen waar de heer De Groot om
vraagt.
Overigens laten we nu ook al verder onderzoek uitvoeren bij de WUR naar
haalbare en betaalbare alternatieven voor de onkruidbestrijding voor de
toepassingen die ook worden genoemd in de motie van de heer De Groot.
Dat onderzoek zou ook aanknopingspunten kunnen bieden voor alternatieven en het terugdringen van het gebruik van glyfosaat. Laat ik ook maar
gewoon een ambitie uitspreken. Het is nooit het doel om glyfosaat te
gebruiken. In die zin vind ik het echt een ambitie om te kijken hoe we het
gebruik ten aanzien van het resetten van grasland zo veel mogelijk kunnen
terugdringen. Dat is mijn ambitie en daar ga ik mij voor inzetten. Ik denk
dat we daarin ook een eind kunnen komen, juist door een aantal afspraken
met de sectoren te gaan maken.
De voorzitter:
Meneer De Groot, u heeft nog één vraag tegoed, dus stel hem goed. Als u
handig bent, kunt u er heel wat uit slepen.
De heer De Groot (D66):
Ik zit toch heel goed te luisteren naar de Minister, maar ik heb ook
gevraagd aan LTO, bij een rondetafelgesprek dat we hadden, wat zij ervan
vinden. Nou, dat kon allemaal wel. Dus u gaat nu afspraken maken met
mensen, met vertegenwoordigers van boeren, die er gewoon helemaal
geen zin in hebben. Het is gewoon een keer klaar, echt klaar, maar dat
hoor ik niet bij de Minister terug. Ik zie die weilanden volgend voorjaar
gewoon weer hartstikke geel worden. Dit gaat hem niet worden en ik
maak mij daar zorgen over. D66 is niet per se tegen het gebruik van
bestrijdingsmiddelen, maar niet op deze manier! Met LTO praten, met alle
respect: ze willen niet! We hebben het hier van ze gehoord en ze gaan het
gewoon niet doen. Ze spelen met uw tenen.
Mevrouw Lodders (VVD):
Voorzitter, van de orde. Als mensen aangesproken worden die hebben
deelgenomen aan een rondetafelgesprek, dan vind ik dat zij aan tafel
moeten kunnen zitten om zich te verdedigen.
De heer De Groot (D66):
We weten precies wie we bedoelen en we waren er allemaal bij. Ik heb
niet voor niets deze vraag gesteld. Dus op een gegeven moment houdt
het ook op, hier van deze kant. Ik vind het buitengewoon teleurstellend.
De voorzitter:
Om even te reageren op het punt van orde van mevrouw Lodders: het is
een organisatie, maar het is inderdaad normaal gesproken niet gebruikelijk om namen te noemen, maar in dit geval is dat ook door de Minister
gebeurd. Het punt van orde is gemaakt, mevrouw Lodders. De Minister
gaat nu antwoorden.
Minister Schouten:
Ik zal geen organisaties meer noemen en ik zal het meer in het algemeen
over «de sector» hebben, want ik denk ook niet dat iedereen zich door «de
organisatie» in «de sector»... Nou ja, ik zal me daar niet meer aan gaan
wagen.
Maar het punt is, en ik hoop dat de heer De Groot dat hoort: ik probeer nu
echt tot concrete afspraken te gaan komen over hoe deze toepassingen
verminderd kunnen worden of dat het helemaal niet meer gebruikt gaat
worden. Wij hebben gewoon vaste procedures over hoe zaken toegelaten
worden. We hebben de middelen, die we eerst toelaten, dan de toepassingen, hoe die middelen aangewend kunnen gaan worden. Ik ga hier

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 27 858, nr. 481

46

toch ook de andere kant nog even belichten, wat mevrouw Lodders ook
aangaf. We willen ook dat er zo veel mogelijk lang gras staat, omdat dat
ook bepaalde milieueffecten heeft.
Ik zie het dilemma waar sommige boeren dan wel voor staan, die zeggen:
aan de ene kant zijn we iets goeds aan het doen, aan de andere kant zien
we dat er weerstand ontstaat tegen de manier waarop we daar dan weer
mee omgaan. Ik wil daarmee niet zeggen dat we die discussie niet hoeven
aan te gaan, integendeel. Ik denk dat het juist heel belangrijk is dat ze zelf
ook inzien dat daarmee veel weerstand gaat ontstaan. Alleen vind ik wel
dat wij ook met elkaar die boeren moeten helpen om te kijken wat de
alternatieven zijn en hoe we het vorm gaan geven. En daar wil ik mij echt
hard voor maken. Dus ik hoop echt dat de heer De Groot dat ook ziet en
waardeert, want anders denk ik dat er zomaar weer allerlei situaties
ontstaan waarin er geen groenbemesters meer zijn, dat er vervolgens
daar weer allerlei negatieve milieueffecten uit voortkomen en ik hier ook
in weer de Kamer sta en u mij vraagt hoe het nou kan dat we er daarin zo
slecht aan toe zijn. Ik wil graag kijken naar wat de alternatieven zijn en
daarover afspraken maken met de sectoren, maar we moeten dat ook wel
echt met elkaar doen.
De voorzitter:
Zijn er nog interrupties? Dat is niet het geval. Dan kan de Minister
doorgaan.
Minister Schouten:
De heer De Groot zegt: wij willen graag dat de risicobeoordeling wordt
aangescherpt. Ik kan toezeggen dat wij daarmee bezig zijn of bezig gaan.
Er vindt nu in Europa een REFIT plaats, waarin er gekeken wordt naar hoe
het beoordelingskader is bij de toelating van de middelen. De Commissie
heeft nu ook om inzichten gevraagd die bij ons bijvoorbeeld door het Ctgb
worden geleverd, maar ook door ngo’s. Allerlei maatschappelijke
organisaties kunnen hun zienswijze geven. De Commissie komt
vervolgens met een nieuw voorstel voor het beoordelingskader. Ze
hebben aangegeven dat ze dat in het najaar zullen gaan doen. Ik kijk even
naar mijn ondersteuning of dat klopt. Het klopt: de brief komt
waarschijnlijk in het najaar, een eerste voorstel vanuit de Commissie.
Uw Kamer heeft gevraagd – dat was niet alleen de heer De Groot, maar
ook een aantal andere leden – of daar niet een aantal zaken in meegenomen kan worden, bijvoorbeeld het maatwerk op perceelniveau. Nu
wordt er meteen gekeken naar de volveldtoepassing. Wij willen graag
inbrengen dat dat mogelijk wordt. Ook naar de rol van veldstudies heeft
een aantal van uw leden gevraagd. Dat zal ik daar eveneens gaan
inbrengen. Ook de mogelijkheden voor niet-chemische, biologische
middelen zal ik gaan meenemen in die hele beoordeling. Dus eigenlijk de
punten die u aan mij gevraagd heeft, ook ten aanzien van bijvoorbeeld de
kleine teelten, zal ik meenemen. Dus er ligt nog geen voorstel van de
Commissie, maar zodra de Commissie dat heeft, zal ik ook in mijn reactie
rekening houden met al deze punten, zoals uw Kamer gevraagd heeft. Ik
vind namelijk dat er in die beoordeling echt nog een wereld te winnen is.
Dat in antwoord op de vraag van de heer De Groot, maar ook van andere
leden die daarnaar hebben gevraagd.
Even kijken. De heer De Groot vroeg ook waarom er zo’n gat zit tussen het
wetenschappelijk onderzoek en het EFSA-onderzoek. Dat impliceert dat
het EFSA-onderzoek niet wetenschappelijk zou zijn. Dat zou ik niet durven
zeggen. Sterker nog, ik herinner mij nog weleens moties van de heer De
Groot waarin hij me opriep om juist de wetenschap, zijnde EFSA, te
volgen. Dan word ik weleens gepingpongd tussen de Kamer en... Ik denk
wel dat het belangrijk is dat er één centraal referentie-instituut is, zijnde
EFSA in dit geval, dat ook als zodanig wordt erkend. Er zijn dus zaken die
bijvoorbeeld in de beoordeling verbeterd kunnen worden. Ik heb net

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 27 858, nr. 481

47

aangegeven hoe we daarin ook zelf zullen gaan opereren. Overigens
maakt EFSA bij de beoordeling van die stoffen ook gebruik van Europees
geharmoniseerde richtsnoeren, en daar zijn wij zelf ook bij, om daar
richting aan te geven, maar dat is natuurlijk ook gebaseerd op wetenschappelijke inzichten. Ik vind het goed om één instituut te hebben dat die
centrale positie inneemt, waarbij we ook zorgen dat we aanpassingen in
de beoordeling doorvoeren als die moeten plaatsvinden.
De heer De Groot heeft mij ook een aantal studies overhandigd. Hij vroeg
mij om reacties daarop. Ik heb daar even tijd voor nodig, dus sta mij toe
om daarnaar te kijken. Ik zal daar schriftelijk op reageren. Daarbij neem ik
dan ook gelijk de reactie mee op het boek van mevrouw Lodders, Terug in
de tijd. Zij vroeg mij ook om een reactie daarop. Die zal ik ook geven. Zij
heeft mij ook vragen gesteld naar de studie van Agri Facts. Volgens mij
heeft zij daar al Kamervragen over gesteld, of ze heeft er bij de regeling
van werkzaamheden of in de procedurevergadering een brief over
gevraagd, excuus. Ik zal de reactie op de heer De Groot, op het rapport
van Agri Facts en op het boek opnemen in één brief. Dan heeft u al uw
gevraagde informatie in één keer, bij elkaar.
De voorzitter:
Dat was het blokje De Groot, D66. Omdat meneer De Groot geen
interrupties meer heeft, komt hij hierop in zijn tweede termijn nog even
terug om wat uitleg te geven. Hij gaat dadelijk nog reageren op wat u zei.
Dan gaan we naar mevrouw Ouwehand toe. Het blokje Ouwehand, uit
Katwijk.
Minister Schouten:
Mevrouw Ouwehand heeft mij eigenlijk twee vragen gesteld, namelijk of
ik de Kamer juist heb geïnformeerd. Uiteraard, zou ik zeggen. Ik heb – en
dat heeft mevrouw Ouwehand hopelijk ook gemerkt – helemaal niets
achter te houden op dit dossier. Ik heb alles aan uw Kamer gestuurd wat ik
kon sturen en wat u gevraagd heeft, om aan te geven hoe wij gevaren zijn
in de hele discussie. Die documenten heeft u ook over de afgelopen zes
jaar ontvangen, dus ik heb de Kamer geïnformeerd zoals het hoort.
De voorzitter:
Mevrouw Ouwehand kan haar ongeduld niet bedwingen tot het einde van
het blokje, dus ik geef haar de mogelijkheid om te reageren.
Mevrouw Ouwehand (PvdD):
Uiteindelijk heeft de Kamer alle stukken gekregen – dat heb ik ook
benoemd – maar dat was pas nadat er eind 2018 notulen van de SCoPAFF
waren uitgelekt, waarin de Partij voor de Dieren zag dat Frankrijk en
Duitsland en andere landen vóór de implementatie van het oorspronkelijk
voorgestelde bijenrichtsnoer waren, en Nederland, samen met andere
conservatieve landen, tegen. Uitgelekte informatie. Toen heb ik daar
vragen over gesteld. Hoe is die discussie gelopen? Daar heeft de Minister
geen inhoudelijk antwoord op gegeven. Pas toen een onderzoeksjournalist stukken naar buiten bracht en wij vroegen om een feitenrelaas,
heeft de Minister alle stukken gestuurd. Dus dank dat we die stukken
hebben gekregen, maar de Minister kan toch niet volhouden dat de Kamer
die periode daarvoor goed is geïnformeerd? Daar gaat het over. Als dit de
manier is waarop de Kamer stukken en informatie krijgt – gevalletje
Zijlstra: pas nadat iemand anders, in dit geval de Volkskrant, je onder druk
zet, ga je toegeven dat je hebt zitten jokken – dan is dat geen werkbare
relatie tussen Kamer en kabinet. Daar wil ik de Minister over horen. Ik wil
dat zij gewoon erkent: zo hoort het niet en u mag van mij verwachten dat
ik het voortaan wel netjes doe.
Minister Schouten:

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 27 858, nr. 481

48

Ik ben echt wel iemand die reflecteert of die dingen doet zoals ze die moet
doen. Ik ben niet van: heb ik hier nou bewust dingen zitten doen? Ik heb
me naar aanleiding van mevrouw Ouwehand ook afgevraagd of ik dingen
nou echt niet aan de Kamer had gemeld die ik had moeten melden. We
zijn dat nagegaan. Ik heb gezegd: haal alle stukken maar omhoog. Ik heb
uit alle hoeken en gaten alles getrokken, omdat ik echt van mening ben
dat ik helemaal niets heb achtergehouden. Dat is ook niet mijn intentie
geweest en ik zou ook niet weten wat het mij aan voordeel zou opleveren
als ik dat zou doen. Ik heb gehandeld zoals u mag verwachten dat er door
mij gehandeld wordt.
Ik heb ook de documenten gestuurd die u wilde hebben. Er gaan elke dag
ongelofelijk veel documenten over en weer. Ik geef informatie in de
verslagen. Bijvoorbeeld ten aanzien van de LNV-Raad vraagt mevrouw
Ouwehand vaak hoe wij varen inzake gewasbescherming. Ik ben zelfs de
Kamer proactief gaan informeren over ons stemgedrag, over wat er
allemaal op de agenda staat bij de SCoPAFF, juist omdat ik zo’n belang
hecht aan die transparantie, juist omdat ik weet dat je als volksvertegenwoordiger dat soort dingen ook wilt weten. Maar dan nog stuur ik u niet
elke keer meteen alle informatie die daaronder ligt. Anders krijgt u
ongelofelijk veel papier, kan ik u vertellen, want er wordt heel veel
geproduceerd elke dag bij ons. Maar wat ik gemeld heb, correspondeert
met wat wij hebben gedaan, en dat heeft mevrouw Ouwehand ook
kunnen teruglezen in de stukken.
De voorzitter:
Mevrouw Ouwehand, dit is wel uw laatste interruptie. Ik weet niet of u dan
in de problemen gaat komen. U heeft wel een tweede termijn natuurlijk.
Wilt u niet liever wachten tot de rest beantwoord is? U moet het zelf
weten hoor.
Mevrouw Ouwehand (PvdD):
Nee, voorzitter, het is een fundamenteel punt. Het vertrouwen van de
Kamer in het kabinet is erop gebaseerd dat relevante informatie naar de
Kamer komt, zeker als je daar vragen over stelt. Ik heb de Minister al
twintig keer gezegd: fijn dat de Kamer voortaan door haar actief wordt
geïnformeerd over wat er in SCoPAFF voorligt als daar stemmingen over
zijn, maar ik heb vragen gesteld over het proces, over de discussie in
SCoPAFF, en die vragen heeft zij niet beantwoord. Toen we stukken in
Follow the Money lazen, die dus correspondentie had waar wij ons zorgen
over maakten, heeft de Minister alles netjes naar de Kamer gestuurd. Daar
heb ik haar ook voor bedankt, maar dan blijft staan dat de Kamer in de
periode daarvoor niet actief – laat ik het scherp zeggen – door de
voorgangers van deze Minister is geïnformeerd dat Nederland aan het
inzetten was op het schrappen van de kwaliteitseisen die aan veldproeven
worden gesteld, het statistisch onderscheidend vermogen, de tests voor
subletale effecten en de tests voor hommels en solitaire bijen. Dat is in
strijd met aangenomen moties van de Kamer en in strijd met wat die
voorgangers de Kamer hebben voorgespiegeld.
Daar wil ik een reflectie op. Als de Minister erkent: zo hoort dat niet, als
we ook in die ambtenarencomités een andere positie innemen dan tot nu
toe aan de Kamer gecommuniceerd, dan meld ik dat proactief en de
Kamer hoeft daar niet om te vragen. Als er stukken uitlekken en als u
vragen stelt, dan geef ik daar ook gewoon antwoord op. Als de Minister
dat toezegt, dan is de kou uit de lucht. Maar doet zij dat niet, dan kan mijn
fractie niet anders dan concluderen dat we er geen vertrouwen in hebben
dat deze Minister de grondwettelijke taak om de Kamer juist en volledig te
informeren, goed uitvoert. Ze moet dit erkennen, heel fundamenteel. Voor
haar voorgangers, ja. Dat is ook vervelend, dat snap ik wel, maar zij zit nu
op deze plek.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 27 858, nr. 481

49

De voorzitter:
De Minister heeft natuurlijk een bepaalde verantwoordelijkheid, maar zij
kan inderdaad niet spreken namens haar voorgangers. Ik hoop dat u dat
ook begrijpt. Dat is een beetje lastig. De Minister.
Minister Schouten:
Voorzitter, dit is wel een gevalletje dilemma, want mevrouw Ouwehand
vraagt mij nu om te erkennen dat ik de Kamer fout of onjuist heb
geïnformeerd, om te voorkomen dat zij gaat concluderen dat ik de Kamer
fout of onjuist heb geïnformeerd.
Mevrouw Ouwehand (PvdD):
Nee, voorzitter, dat het vertrouwen niet meer bestaat. De Minister is echt
wel slimmer dan dit.
De voorzitter:
Sorry, precies ja. Maar nu gaan we dus een probleem krijgen. Nu begint
meneer De Groot ook zijn derde interruptie op te eisen. Dan wordt het een
janboel. Dus we kunnen echt geen interrupties meer toestaan aan meneer
De Groot en mevrouw Ouwehand, mijn excuses. U heeft dadelijk wel een
tweede termijn.
Mevrouw Ouwehand (PvdD):
Voorzitter, ik kondig alvast een VAO aan, en ook een VAO van de
Landbouw- en Visserijraad, het AO waarin ik voor het eerst over deze
kwestie begon. En dan moeten we het dus in de plenaire zaal afhandelen.
De voorzitter:
Oké, maar het is wel zo dat de heer De Groot, die als eerste spreker op de
lijst staat, ook een VAO wilde aanvragen. Dat gebeurt normaal pas in
tweede termijn. Dus daar moeten we het dadelijk maar even over hebben.
We gaan nu even luisteren naar mevrouw Lodders.
Mevrouw Lodders (VVD):
Ik hoor u terecht tegen mevrouw Ouwehand zeggen dat we dat in tweede
termijn doen, want dat is zeer gebruikelijk. Maar er wordt hier ook
eventjes een VAO aangekondigd voor de Landbouw- en Visserijraad. Daar
spreken we hier niet over, dus daar hebben we het op een later moment
over, lijkt mij.
De voorzitter:
Laten we het even bij de gewasbeschermingsmiddelen houden. De
Minister.
Minister Schouten:
Ik heb niets toe te voegen aan wat ik tot nu toe heb gezegd hierover.
Mevrouw Ouwehand vraagt ook of ik aangenomen moties uitvoer. Ik geef
altijd aan hoe ik met aangenomen moties omga. Soms kan ik ze niet
helemaal uitvoeren. Dan meld ik dat ook. Meestal geef ik aan hoe ik ze wel
uitvoer en dat is ook wat mevrouw Ouwehand zelf kan opmaken uit
stukken. Dus uiteraard respecteer ik hetgeen de Kamer zegt. Soms kan ik
moties niet uitvoeren, maar dan meld ik dat ook. En anders geef ik aan of
ik dat wel doe.
Voorzitter. Dat waren de twee vragen van mevrouw Ouwehand. Dan kom
ik op de vragen van de heer Moorlag.
De voorzitter:
Een blokje PvdA. Als meneer Moorlag eens even goed oplet, dan gaan we
beginnen.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 27 858, nr. 481

50

Minister Schouten:
Ja. Hij vond dat ik een aantal vragen op wat hij noemde «technocratische
wijze» had beantwoord en hij vroeg zich af of dat omwonenden geruststelt. Ik heb net in de inleiding al aangegeven dat ik de zorgen van
omwonenden echt begrijp en dat ik ook tijdens werkbezoeken zelf met
omwonenden heb gesproken. Juist daarom wil ik veel meer inzetten op
die paradigmawisseling en probeer ik daar ook al op korte termijn handen
en voeten aan te geven, op de manier die we net hebben besproken.
Daarna vroeg hij naar de cumulatie-effecten. In de risicobeoordeling
worden hiervoor veiligheidsmarges gehanteerd. Er wordt nu ook gewerkt
aan een vernieuwing van de beoordelingsmethodiek om die cumulatieve
effecten juist te kunnen beoordelen. Daar wordt nu echt meer naar
gekeken. EFSA rondt in 2019 een richtsnoer af om de gecombineerde
blootstelling aan verschillende stoffen te kunnen beoordelen. Ook werken
EFSA en RIVM samen aan een methodiek met betrekking tot de
combinatie-effecten in residuen van voedsel. Dat valt onder VWS en die
hebben ook de lead in dat onderzoek, zoals het nu herhaald wordt.
De heer Moorlag had ook vragen over de spuitvrije zones. Daar ben ik,
denk ik, net ook op ingegaan.
De waterkwaliteit heeft mevrouw Van Veldhoven meegenomen in haar
beantwoording.
Dan kom ik op... O ja, zowel de heer Moorlag alsook de heer Futselaar
vroeg of we de doelen in 2030 wel op tijd gaan halen. Ik maak een
bruggetje naar de vraag van de heer Futselaar of het mogelijk is om
tussendoelen te zetten. Ja, ik ga in het uitvoeringsprogramma ook
tussendoelen formuleren.
Dan kom ik bij de heer Futselaar, die vragen heeft over...
De voorzitter:
Ik wil eerst even vragen of de heer Moorlag nog vragen heeft over zijn
eigen blokje.
De heer Moorlag (PvdA):
Nee.
Minister Schouten:
Dan kom ik bij de vragen van de heer Futselaar en hij begon over
thiacloprid. Hij vroeg of ik al kan inzetten op een verbod en hoe ik nu
eigenlijk omga met de studie, die net niet op tijd is meegenomen. Ik ben
bekend met die studie. Die is inderdaad net te laat aangeleverd voor het
beoordelingsproces, maar het Ctgb heeft de studie inmiddels bekeken.
Het heeft ook gekeken naar andere studies, die in het beoordelingsproces
juist wel zijn meegenomen. Daar zitten ook studies bij die na onderzoeken
tot vergelijkbare conclusies kwamen als deze studie. Daarin zit dus een
soort... Het is niet vergelijkbaar, maar – laat ik het zo zeggen – er kwamen
verontrustende conclusies voort uit het onderzoek dat gedaan is. De
Europese Commissie zal in oktober een voorstel presenteren hoe hiermee
om te gaan. Ik heb zomaar de indruk dat dat een voorstel zal gaan worden
van niet-verlenging en ik ga dan ook altijd af op wat het Ctgb mij daarin
adviseert. Ik heb de indruk dat het die kant op zal gaan en als dat zo is, zal
ik dat voorstel steunen.
De voorzitter:
Dat Ctgb, zeg ik voor de mensen thuis, staat voor College voor de
toelating van gewasbeschermingsmiddelen en biociden, want het is altijd
fijn als de mensen die thuis meeluisteren, dat ook weten. Dat was het
blokje van meneer Futselaar?
Minister Schouten:

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 27 858, nr. 481

51

Nou, u bent wel heel snel, voorzitter. Ik probeer echt erdoorheen te gaan.
Er zijn nog een paar vragen van de heer Futselaar.
De voorzitter:
Een paar leden moeten de laatste trein halen.
Minister Schouten:
Oké. Is de manier waarop wij testen voldoende? Hij vroeg onder andere
naar de veldtest. Ik heb net al aangegeven hoe we dat gaan meenemen in
de herziene beoordelingssystematiek. Krijgen we het uitvoeringsprogramma vóór de zomer? Nee, ná de zomer, heb ik toegezegd. Ik begrijp
van mijn ondersteuning dat ik dat eerder niet goed heb toegezegd,
excuus.
De heer Futselaar had nog een hele specifieke vraag over het glyfosaatgebruik van Staatsbosbeheer. Kan ik toezeggen dat Staatsbosbeheer
hiermee ophoudt? Rijkswaterstaat lag bij mevrouw Van Veldhoven, maar
ik ben bereid om met Staatsbosbeheer hierover te gaan praten en uw
Kamer er ook over te informeren wat daar uitkomt.
De voorzitter:
Meneer Futselaar, die toezegging kunt u mooi in uw zak steken. Maar u
heeft nog een vraag, neem ik aan.
De heer Futselaar (SP):
Ja, want de Minister was volgens mij klaar. Een vraag die ik nog heb
gesteld – en ik geef toe dat die bijna filosofisch is – ging hierover. Het
probleem is dat bijvoorbeeld van glyfosaat wordt gezegd dat er geen
alternatieven op de markt zijn, maar alternatieven zullen er ook niet
komen, zolang glyfosaat er nog alom is. Hoe voorkom je nou die cirkel,
dat er geen alternatieven ontstaan zolang je niet ingrijpt? Want dat is wel
echt iets waar wij tegen aanhikken.
Minister Schouten:
Dat begrijp ik, maar de heer Futselaar weet ook – daar hebben we het in
de Kamer vaak over gehad – dat we de toelating van het middel voor vijf
jaar hebben vastgelegd. Het is dus een middel dat toegelaten is en het
wordt nu herbeoordeeld. Daar zijn wij nu ook mee bezig. Ik deel met de
heer De Groot dat je nu steeds meer marktpartijen en afnemers van
producten waar glyfosaat voor gebruikt is, hoort zeggen: wij willen graag
producten die vrij zijn van die stoffen. Het is dus ook economisch slim om
vooruit te kijken. Wat denk je nou dat er met die stoffen gaat gebeuren?
Daarover gaat ook het gesprek dat ik met de sectoren heb.
Het gaat niet alleen over het hier en nu. We bedenken ook wat er in de
toekomst gaat gebeuren met die stoffen, van: kijk ook eens wat het
maatschappelijk draagvlak is van dat soort middelen. Een goede
ondernemer kijkt vooruit. Het is waar dat bijvoorbeeld de grote
aanbieders van deze middelen – laat ik het zo maar zeggen, want ik mag
geen namen meer noemen – misschien niet zomaar over zullen gaan op
een alternatief, maar we zoeken ook in de visie op gewasbescherming
naar wat de middelen van de toekomst zijn. Dan kijk je naar de toelating
van alternatieve middelen en naar weerbare teelten, want daar zit
uiteindelijk ook een groter deel van de oplossing in. Daar moeten wij ook
een Europees traject voor doorlopen.
Er werd door een aantal leden ook gevraagd wat ik in Europa nu precies
aan het doen ben. Mevrouw Lodders vroeg daar ook naar. Ik ben daar nu
ook coalities aan het smeden met collega’s om te bekijken of wij richting
de nieuwe Commissie meer druk kunnen gaan zetten. Dit is bij uitstek ook
een vraagstuk dat op de agenda van de nieuwe Commissie moet komen
en ik ben nu al met een aantal collega’s in Europa bezig om te bekijken of
wij met elkaar een soort bondje kunnen vormen om wat meer impact te

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 27 858, nr. 481

52

hebben als de Commissie aan de slag gaat. Dat zijn allemaal dingen die
wij aan het doen zijn. Ik kan niet voorkomen dat partijen niet zomaar
opeens nieuwe middelen gaan zoeken, maar ik kan wel bekijken wat wij
kunnen bijdragen om die middelen toegelaten en beschikbaar te krijgen.
De heer Futselaar (SP):
Ik bewonder het optimisme van de Minister in dezen, maar ik vrees dat
het vooral economisch slim is te wachten tot iemand anders de investering en de moeite doet om een alternatief te vinden en het niet zelf te
gaan doen. Mijn probleem is dat je af en toe heel interessante artikelen
leest – «dit is ontdekt op die universiteit en dat is misschien een alternatief» et cetera – maar dat het maar niet tot een product komt. Ik vraag
me dan toch af of de overheid toch niet wat verder moet gaan in de
ontwikkeling – of wij dat moeten zijn of dat het Europees moet, dat maakt
mij niet zo veel uit – in plaats van te zeggen «heel mooi dat jullie het
hebben onderzocht» en vervolgens te wachten tot een marktpartij daar
een keer mee gaat beginnen. Ik heb het idee dat wij er zo niet komen.
Minister Schouten:
Het is wel lastig om als overheid een handel in een middel te gaan doen.
Ik denk niet dat wij die kant op moeten gaan. Ik ben misschien in die zin
wat optimistischer dan de heer Futselaar. Ik zie wel dat er juist nu, doordat
een aantal middelen nu wordt uitgefaseerd, steeds meer bewustzijn komt
dat het niet vanzelfsprekend is dat alle middelen straks ook weer worden
toegelaten. Er zal ook meer naar de alternatieven worden gekeken die
misschien de toekomst kunnen zijn. Het gaat misschien niet zo snel als we
zouden willen, maar ik weet wel dat als het toelaten van dat soort
middelen lang duurt – en dat ligt ook wel voor een deel bij ons – het ook
niet helpt om een businesscase goed rond te krijgen. Daar moeten wij in
de toelatingsprocedure wat stappen gaan zetten. Zoals aangegeven zijn
wij ook van plan om daarop te gaan duwen richting de Commissie. Ik
probeer dat met andere landen en dan zouden alle stukjes moeten
meewerken om die beweging in gang te zetten.
De voorzitter:
Meneer Futselaar, u kunt nog één joker inzetten. U heeft nog één
interruptie.
De heer Futselaar (SP):
Volgens mijn telling niet, maar ik heb hem ook niet nodig.
Minister Schouten:
Mevrouw Bromet vraagt hoe ik de koplopers ga ondersteunen, ook
degenen die juist die overstap naar andere middelen willen maken. Wij
ondersteunen verschillende onderzoeken en daarmee ook die koplopers.
Wij financieren bijvoorbeeld de Kennisimpuls Groene Gewasbescherming. De Wageningenuniversiteit werkt innovatieve teeltconcepten uit om niet meer afhankelijk te zijn van gewasbeschermingsmiddelen. Overigens is de lelieteelt een van de casussen die daarin worden
uitgewerkt. De telers zijn daar ook nauw bij betrokken. Wij ondersteunen
ook het leren van biologische landbouw. Dat gebeurt onder andere ook in
die kennisimpuls. De biosector is ook betrokken bij het Uitvoeringsprogramma Gewasbescherming dat wij hebben opgesteld. Dus daar wordt
ook gekeken hoe wij die ondersteuning kunnen gaan bieden.
Met mevrouw Van Veldhoven is al het een en ander besproken over gif op
huisdieren. Mevrouw Bromet vraagt nog naar de verhouding: de
hoeveelheid die wordt gebruikt voor huisdieren ten opzichte van het
gebruik door boeren. Ik heb op 31 mei jongstleden aan de Kamer een
berekening gestuurd van het gebruik van imidacloprid bij een hond ten
opzichte van het gebruik voor gewasbescherming per hectare. Daaruit

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 27 858, nr. 481

53

bleek dat het gebruik in de gewasbescherming 350 gram per hectare is en
dat het gebruik bij de hond 7,7 gram is. Daar zit dus een verschil in. Dat is
ongeveer de verhouding.
Ik snap het punt dat wij niet alleen in de landbouw moeten kijken naar het
minder gebruik van middelen. Ik deel dat wij dat ook in andere sectoren
moeten doen. Daarom bekijken wij bijvoorbeeld ook op het gebied van
het bestrijden van vogelmijt bij pluimvee hoe wij dat op een duurzame en
veilige manier kunnen doen. Dat onderzoek financieren wij ook mede.
Mevrouw Bromet (GroenLinks):
Toen ik de vraag stelde hoe je nou boeren die het doen zoals in ieder
geval GroenLinks het graag ziet kunt ondersteunen, ging het niet over
onderzoek. Het gaat gewoon – ik weet ook niet hoe dat er uitziet – om
praktische hulp over afzetmarkten. We hebben te maken met boeren die
een nieuw product hebben met een hogere prijs en die het gewoon niet
verkocht krijgen aan de retail. Dat komt doordat die andere producten,
waar wel veel gif gebruikt wordt, gewoon te goedkoop zijn. Ik zou daar
eigenlijk wel de reflectie van de Minister op willen hebben.
Minister Schouten:
Voorzitter. We hebben een visie Waardevol en Verbonden, meer algemeen
op de Landbouwvisie. Daarin komen we met een realisatieplan. We kijken
daar – dan ga ik al een klein beetje een doorkijkje geven – ook wel naar
hoe we bijvoorbeeld voor zaken die echt wel vernieuwend zijn kunnen
helpen, bemiddelen, ook meer markt aan te boren. Dan is het niet zozeer
dat wij de markten gaan zoeken, maar dat we wel bijvoorbeeld kunnen
kijken wat voor partijen je bij elkaar kunt brengen om daar een draai en
een zwengel aan te gaan geven. Dat is generiek; deze is heel specifiek
over dit product. Maar generieker willen we daar ook echt als ministerie
een rol in gaan spelen.
De voorzitter:
Ik heb even een vraag aan meneer Von Martels, want ik weet dat u om
9.50 uur weg moet. O, dat is 10.10 uur. Prima, dan kan de Minister
gewoon het lijstje afwerken. Dan gaan we nu naar mevrouw Dik-Faber.
Minister Schouten:
Mevrouw Dik-Faber noemde het uitvoeringsprogramma en vroeg wat de
trendbreuk en de paradigmawissel betekent. Ik denk juist dat ik net heb
aangegeven dat de trendbreuk inhoudt dat we echt meer uitgaan van
weerbare planten en teeltsystemen en dat dat ook echt de andere manier
van kijken is naar allerlei teelten. Een tipje van de sluier: ik denk dat ik al
een aantal punten net genoemd heb die daarin ook meegenomen zullen
gaan worden.
De tussenevaluatie van de nota Gezonde Groei, Duurzame Oogst wordt op
dit moment afgerond. Ik heb een hele specifieke datum waarop die zal
worden gepubliceerd, namelijk 21 juni, net na dit AO. Ik zal het rapport
dan ook naar uw Kamer sturen. Daar wordt ook in bekeken hoeveel
agrariërs inderdaad die stap hebben gezet op weg naar geïntegreerde
gewasbescherming. Dat wordt daar ook in vermeld. Het verbeteren van
kennis over geïntegreerde gewasbescherming en duurzame teelten zal
ook onderdeel zijn van het uitvoeringsprogramma dat we nu aan het
opstellen en uitwerken zijn.
Mevrouw Dik-Faber vraagt ook naar het onderzoek dat wij doen, ook in
EU-verband. Waar moet ik aan denken, vraagt zij dan, en met welke
lidstaten wil ik optrekken? Tweemaal per jaar komen er expert bijeen van
lidstaten en de Europese Commissie om de voortgang van de richtlijn
voor duurzaam gebruik van gewasbeschermingsmiddelen te bespreken.
Daar wordt ook gesproken over geïntegreerde gewasbescherming en het
stimuleren van laag-risicomiddelen. De Europese Commissie organiseert

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 27 858, nr. 481

54

ook workshops om kennis tussen lidstaten te verspreiden. En wij nemen
zelf ook deel aan een expertgroep om de toelatingscriteria voor stoffen
van een biologische oorsprong te vereenvoudigen. Daar zitten lidstaten
uit Noordwest-Europa in. Dat is ook wel de groep waar we eigenlijk het
meest mee optrekken. Over de herziening van de beoordelingssystematiek heb ik daarnet ook aangegeven welke elementen we daar ook
normaal zullen inbrengen.
Dan kom ik bij de heer Von Martels.
De voorzitter:
Er is nog wel een interruptie van mevrouw Dik-Faber.
Mevrouw Dik-Faber (ChristenUnie):
Ik heb toch nog een vraag over de herziening van die beoordelingssystematiek. Als ik goed kijk naar het blootstellingsonderzoek en als ik ook de
berichten in de media lees – ik heb een aantal berichten van het Ctgb
gezien et cetera – krijg ik het gevoel dat er aan de ene kant wel aandacht is
voor de cumulatieve effecten van middelen die zijn toegelaten. De
Minister noemt dat zelf veiligheidsfactoren die in het toelatingsbeleid zijn
ingebouwd. Dus er wordt op de een of andere manier wel rekening
gehouden met die cumulatieve effecten. Maar tegelijkertijd vind ik dat een
heel abstract woord. Want als ik dan lees in een blootstellingsonderzoek
waar mensen aan blootgesteld zijn, dan vraag ik mij af hoe die twee zich
tot elkaar verhouden. Is er niet veel meer blootstelling dan waar wij
rekening mee houden, met die veiligheidsfactoren zoals ze nu worden
gehanteerd? En worden die cumulatieve effecten ook voldoende getoetst?
Dat baart mij gewoon grote zorgen, omdat het nooit zo is dat één boer
één middel toepast, maar soms wel tientallen middelen gebruikt. Ik zou
heel graag willen dat daar meer aandacht voor is in de beoordelingssystematiek.
Minister Schouten:
Er wordt nu ook een veiligheidsmarge ingebouwd, ook om rekening te
houden met die cumulatie-effecten. Maar juist omdat hier heel veel
vragen over zijn en omdat er ook nog echt wel nader naar gekeken moet
worden, doet de EFSA dat nu ook. De EFSA is nu aan het kijken naar de
beoordelingssystematiek en naar de cumulatie-effecten daarvan en hoe
die daarin meegewogen kunnen gaan worden.
De voorzitter:
Dan gaan we naar het blokje Von Martels.
Minister Schouten:
Hij vraagt als eerste hoe het staat met de uitvoering van de motie-Geurts
van 1 november 2018. Die ging over een uitvoeringsagenda voor de
verbetering van bodembeheer en plantgezondheid. Ik heb in de brief van
25 april jl. over het Nationaal Programma Landbouwbodems uw Kamer
geïnformeerd hoe ik invulling geef aan de uitvoering van deze motie: met
de start van een Nationaal Programma Landbouwbodems en de
Toekomstvisie gewasbescherming, die daar natuurlijk ook onderdeel van
is, waarin we ook het uitvoeringsprogramma gaan vaststellen.
De heer Von Martels vraagt verder hoe het pad eruitziet richting 2030. Wij
gaan nu samen met de betrokken partijen het uitvoeringsprogramma voor
de toekomstvisie opstellen. Dat programma geeft dus aan welke inspanningen de partijen gezamenlijk gaan doen om de doelen te halen. We
gaan dus ook de tussendoelen formuleren. Ik probeer ook echt juist alle
ondernemers mee te nemen in die weg die we moeten gaan en daar dus
ook voor de korte, de middellange termijn en de lange termijn doelen
voor te formuleren.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 27 858, nr. 481

55

Hoe heb ik met de sector gezamenlijk gewerkt, vraagt hij, aan alternatieven voor de zaadcoat van de neonicotinoïden? In het topsectorenonderzoek en de Kennisimpuls Groene Gewasbescherming loopt onderzoek
naar de alternatieve teeltsystemen in het algemeen. Dus dat is niet
specifiek op dit punt, maar meer in het algemeen. We zullen ook juist
binnen het uitvoeringsprogramma kijken wat nu de alternatieven zijn voor
het wegvallen van de zaadcoating van de neonicotinoïden. Zelf ben ik ook
onlangs langs geweest bij een akkerbouwer die liet zien wat het wegvallen
van het gebruik van de zaadcoating ook deed met zijn perceel. Je ziet dat
daar effecten van zijn.
Tegelijkertijd was de discussie – dat toont denk ik ook wel weer aan dat je
niet alleen in het hier en nu moet zitten met deze discussie maar ook
breder moet kijken – over neonicotinoïden niet eentje van het laatste jaar.
Die liep natuurlijk al best wel lang, waarbij er ook echt wel steeds meer
signalen kwamen dat de kans dat die toelating verlengd zou worden niet
zo groot was.
Dat is het juist wel goed om daar niet op te gaan wachten tot het
allerlaatste moment, maar ook al vooruit te kijken. Dat heb ik ook wel
besproken met de akkerbouwers en daarbij heb ik gezegd: ik ben erg
bereid om jullie daarmee te helpen, om te kijken wat er nodig is. Dat doen
we ook bij het uitvoeringsprogramma, maar onderken zelf ook dat je
volgende stappen moet gaan zetten, want dat is ook de manier waarop je
klaar kunt zijn voor de toekomst. En niet door elke keer in een stoffendiscussie te zitten waarin sommige besluiten je misschien ook echt
overvallen.
De heer Von Martens vraagt verder of er ook extra middelen komen voor
het onderzoek en de kennisverspreiding. We hebben nu al ongeveer 14
miljoen voor kennisontwikkeling uitgeven. Een deel daarvan gaat via de
topsectoren en de sector kan dit ook weer cofinancieren. We gaan eerst nu
een uitvoeringsprogramma opstellen en we kijken wat daar allemaal in zit.
Dan gaan we ook kijken wat de budgetten zijn die daarvoor nodig zijn. Dat
vind ik ook wel de volgorde, dus niet eerst denken: dit is het geld en kijkt u
maar. Wat gaan we doen, wat is ervoor nodig? Er zitten, zoals ik net al heb
aangegeven, in verschillende potjes ook al verschillende middelen die we
ook hier gericht kunnen gaan inzetten.
De heer Von Martels vraagt ook of ik mogelijkheden zie om de aanvraag
voor toelating van een basisstof financieel te ondersteunen. Er zijn
mogelijkheden om het aanmelden van basisstoffen bij de Europese
Commissie via het Fonds Kleine Toepassingen te financieren. We hebben
het daar gisteren ook over gehad. Het fonds wordt nu voor 50% door LNV
en voor 50% door het bedrijfsleven gefinancierd. Daarvoor is € 400.000
beschikbaar. Een universiteit kan een rol vervullen als kennisleverancier
en het is ook aan de aanvrager van de basis om te bepalen welke kennis
hij nodig heeft en wie dat dan kan leveren. Dit jaar is het budget voor het
eerst opgegaan. De heer Von Martels vroeg gisteren ook – en ik denk dat
hij dat nu ook wil weten – of dat dan ook genoeg is voor alles wat er ligt.
We houden natuurlijk de vinger aan de pols hoe het gaat. Er zit dus een
stijgende lijn in de aanvragen van middelen, maar het was het afgelopen
jaar voor het eerst dat het opging, dus ik weet nog niet of dat dan ook
betekent dat er structureel te weinig geld voor is. Maar we houden de
vinger aan de pols.
De heer Von Martels vraagt ook of de registratie voor biocontrolgewasbeschermingsmogelijkheden wordt verkort en wat daarvoor nodig
is. Het gebruik van middelen met een biologische oorsprong past juist
heel goed in de toekomstvisie, omdat het ook vaak laagrisicomiddelen
betreft. Ik wil de toelating ervan stimuleren door nu al binnen de huidige
verordening de toetsingscriteria voor middelen op basis van microorganismen te vereenvoudigen, zodat de aanvraag gemakkelijker
verloopt. Zoals ik al heb aangegeven, zit het Ctgb ook in een EU-werkgroep die daaraan werkt. Ik heb net aangegeven dat ik in het kader van het

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 27 858, nr. 481

56

REFIT – de herbeoordelingssystematiek – kijk wat er vereenvoudigd kan
worden. We moeten gewoon vaststellen of die middelen, dus ook de
stoffen met een biologische oorsprong, veilig zijn voor mens, dier en
milieu en of ze na de beoordeling bij de laagrisicomiddelen kunnen
worden ingedeeld. We zijn daar nu dus mee bezig. Mevrouw Lodders
heeft daar ook een vraag over gesteld.
Er is gevraagd of ik de biologische gewasbescherming meeneem in het
uitvoeringsprogramma. Ja, daar zijn we mee bezig. Dat zullen wij doen. Er
is voorts een vraag gesteld over de harmonisatie kleine teelten. Kan ik een
stand van zaken geven en verwacht ik dat die verbeterd kan worden? Ik
heb naar aanleiding van de motie-Geurts de beslismethodiek voor de
kleine toepassingen wat betreft de sierteelt aangepast, zodat de toelating
voor een kleine toepassing gemakkelijker is. In december jongstleden heb
ik de geactualiseerde lijst voor de kleine toepassingen naar het Ctgb
gestuurd. Daarnaast streven we ook naar een geharmoniseerde Europese
toelating voor kleine toepassingen. Samen met de Europese lidstaten zet
ik mij ervoor in om via de Minor Uses Coordination Facility – vreselijk
woord, voorzitter; sorry – sneller tot duurzame structurele oplossingen
voor gewasbeschermingsproblemen in gespecialiseerde hoogwaardige
teelten te komen. Daar horen ook de niet-chemische maatregelen bij.
Voorzitter. Volgens mij heb ik dan de vragen van de heer Von Martels
beantwoord.
De voorzitter:
Meneer Von Martels, ook u heeft nog één interruptie tegoed.
De heer Von Martels (CDA):
Dank u wel, voorzitter. Fijn dat de Minister antwoorden gegeven heeft op
de vele vragen die ik gesteld heb. Maar ik heb nog een vraag over de
neonicotinoïden. Die gaat over het feit dat een aantal landen derogatie
overweegt of al derogatie heeft verleend. Hoe kijkt de Minister daartegen
aan en welke gevolgen heeft dat bijvoorbeeld voor de teelt van volgend
jaar? Zal Nederland die derogatie ook verlenen of zal de Minister een
beroep op andere landen doen om die derogatie in te trekken? Hoe kijkt
de Minister daartegen aan?
Minister Schouten:
Als er in Europa een stof wordt verboden of als wordt gezegd dat we dat
niet meer moeten doen, dan vind ik ten principale dat we daar vervolgens
niet per lidstaat weer allerlei vrijstellingen voor moeten verlenen. Dan
krijg je inderdaad dat ongelijke speelveld. Ik ben helder geweest over de
wijze waarop ik tot mijn besluitvorming ten aanzien van de neonicotinoïden ben gekomen. Daarin heb ik de EFSA en het Ctgb gevolgd om de
impact op mens, dier en milieu inzichtelijk te maken. Daar heb ik mijn
besluit op gebaseerd. Ik zie dat bijvoorbeeld België een vrijstelling heeft
gegeven. Ik snap ook dat dat tot vragen leidt bij akkerbouwers die een
kilometer net over de grens ook die suikerbieten hebben en die dat middel
niet mogen inzetten. Maar dit is de lijn die wij als Nederland volgen. Ik
heb geen aanleiding om daar nu van af te wijken. Daarnaast zijn die
vrijstellingen ook niet tot het einde der tijden. Daar zit ook altijd weer een
termijn aan vast. Op een gegeven moment krijg je dus ook een situatie dat
daar die middelen ook niet meer zomaar toegepast kunnen worden. Je
kunt wel zeggen dat het een beetje een vooruitschuiven van een situatie
is, maar ook daar zal een keer een knop omgezet moeten worden. Dan
vind ik het zinvoller om nu te kijken wat de alternatieven zijn. Dat zijn we
nu ook aan het doen in het uitvoeringsprogramma. Ik ga mijn besluit
daarop nu niet aanpassen.
De voorzitter:
Dan gaan we naar het blokje vragen van de heer Bisschop van de SGP.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 27 858, nr. 481

57

Minister Schouten:
Ja. De heer Bisschop heeft gesproken over het toelatingsbeleid. Ik ben het
zeer eens met de woorden van de heer Bisschop over de geïntegreerde
gewasbeschermingsmiddelen. Hij sprak over de ruimte voor praktijkonderzoek, de ruimte voor innovatie en het kijken of we daar slagen in
kunnen maken. Ik heb net al toegezegd dat ik bereid ben om me daar in
Europees verband voor in te zetten. Ik dank hem ook dat hij de visie en
ambitie ondersteunt. Dat is fijn om te horen. Hij zegt dat Brussel op
onderdelen in beweging moet komen. Dat klopt. Ik voel mij zeer gemotiveerd om mij daarvoor in te zetten. Mevrouw Lodders vroeg hier ook naar.
Zij vroeg wat er bijvoorbeeld gebeurt bij CRISPR-Cas. In de Landbouw- en
Visserijraad heb ik steeds aangegeven hoe wij in deze discussie zitten. Ik
heb andere lidstaten opgeroepen om hierin te gaan bewegen. Als wij
inderdaad uit deze discussie willen komen, moeten we ook naar dit soort
nieuwe technieken gaan kijken. Ik heb daar met mijn collega’s gesprekken
over. Ik probeer nu ook collega’s te organiseren om één blok te vormen,
zoals ik net heb aangegeven. Ik ben me ervan bewust dat dit een klus is,
maar als we er niet aan beginnen, weten we zeker dat het niet gaat lukken.
De heer Bisschop vroeg naar het medicijnkastje. Ik meen dat het de heer
De Groot was die vroeg of middelen op recept kunnen worden toegestaan. Bij antibiotica zijn er natuurlijk dierenartsen. Dat zit hier net weer
anders. Het is niet zo dat wij bepaalde dierenartsen hebben die nu de
middelen gaan uitschrijven. Maar ik vind het wel interessant en ik ben
bereid om het met de sector te bespreken. Stel dat je geïntegreerde
gewasbescherming gaat toepassen en je hebt daarbij een aantal middelen
achter de hand nodig om verder te kunnen gaan met bepaalde manieren
van gewasbescherming die beter zijn voor mens, dier en milieu. Kunnen
we daar dan een soort combinatie in maken, zodat de middelen er wel zijn
maar dat we weten waar ze zijn en op welk moment ze worden toegepast?
Dan kun je ruimte krijgen om meer te doen op het vlak van geïntegreerde
gewasbescherming. Ik ben wel bereid om daar een soort combinatie van
te maken. Het is misschien een wat verrassende combinatie van de heer
Bisschop en de heer De Groot, maar misschien kunnen we daar wat
ruimte zoeken. Ik probeer een mooi liefdesarrangement te organiseren,
maar ik weet niet of dat helemaal lukt.
De heer De Groot (D66):
Het is een verstandshuwelijk.
Minister Schouten:
Een verstandshuwelijk, oké.
De heer Bisschop (SGP):
Voor mij heeft het iets meer weg van een date. Dat zoek ik niet direct in de
richting van de heer De Groot, eerlijk gezegd.
De voorzitter:
Zelfs dat woord had ik niet uit uw mond verwacht, meneer Bisschop.
De heer Bisschop (SGP):
Ja, die terminologie...
Minister Schouten:
Ik probeer wat ruimte te geven voor manieren waarop telers wat verder
kunnen gaan. Ik weet dat zij ook zekerheid willen hebben. Als het echt fout
gaat, willen ze wel wat achter de hand hebben. Dat wil ik dan weer
combineren met de heer De Groot, die vroeg of je dat op een bepaalde
manier kunt registreren, zodat je het kunt zien en er meer controle op kunt
hebben. Daarmee is er vertrouwen om wat meer ruimte te krijgen. Ik vind
dat een interessante gedachte, die ik op deze manier wat meer handen en

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 27 858, nr. 481

58

voeten probeer te geven. Ik wil dat dan best de «methode-D66/SGP»
noemen, als dat de zaak over de streep trekt.
Over de vrijstelling en de neonicotinoïden heb ik het net gehad.
Ik heb de aanbevelingen van de werkgroep Versnelling Toelating Groene
Gewasbeschermingsmiddelen zeer recent gekregen, eergisteren. Ik zal ze
met veel belangstelling bestuderen. Ik zal ook kijken wat we ermee
kunnen doen.
De voorzitter:
Meneer Bisschop, u bent aan de beurt voor uw blokje.
De heer Bisschop (SGP):
Ik dank de Minister voor de beantwoording van de vragen. Om bij dat
laatste te beginnen: ik neem aan dat de gevoelens van de Minister over
die aanbevelingen dan ook worden gedeeld met de Kamer.
Minister Schouten:
Ik heb de aanbevelingen nu niet allemaal paraat, maar ik wil wel kijken of
we bij de appreciatie van de rapporten ook de appreciatie van deze
aanbevelingen kunnen meenemen.
De heer Bisschop (SGP):
Ja, dat bedoelde ik eigenlijk ook.
Dank voor de toezegging om eens te kijken of er een combinatie te maken
is van de suggestie van de collega van D66 en de suggestie van de SGP.
Eerlijk gezegd houd ik niet van de gedachte dat iets op recept verkrijgbaar
moet zijn. Ik word wel zeer aangesproken door uw gedachten over hoe je
kunt borgen dat je daar in vertrouwen ruimte voor kunt bieden. Ik zie dat
graag tegemoet.
Dan de neonicotinoïden en de coating van het bietenzaad. De insteek van
mijn vraag was een iets andere. Om plagen en andere ellende te
voorkomen, is het nu de praktijk dat er andere middelen worden gebruikt
die meer schade opleveren dan die coating. Mijn vraag aan de Minister is
wat dit betekent voor de aanpak van en de ruimte voor neonicotinoïden.
Als laatste is er volgens mij een vraag over het hoofd gezien, of anders is
de beantwoording mij ontgaan. Hoe realistisch is 2030? De ambitie is heel
goed, maar is het te realiseren? Ik vraag dat om te voorkomen dat de
zwartepiet straks bij de sector terechtkomt als er te weinig gebeurt, terwijl
je als overheid voor een deel aan de touwtjes trekt en ruimte moet bieden.
De voorzitter:
Dat laatste had de Minister al gezegd, maar ik kan me voorstellen dat u
een beetje in de war was door al dat gedate en vreemdgaan en zo.
De heer Bisschop (SGP):
Nou, daten is nog niet gelijk vreemdgaan, hè?
De voorzitter:
Ik denk dat u vanavond heel wat heeft uit te leggen, meneer Bisschop.
De heer Bisschop (SGP):
Niet te kort door de bocht, jongen!
Minister Schouten:
Ik proefde inderdaad ook wat verwijdering tussen de heer Bisschop en de
heer De Groot, dus ik denk dat we de relatie nog wat moeten verstevigen.
Het was een vorm van koppelverkoop waar ik op doelde, maar ik ben dus
wel serieus bereid om ook die weg te gaan doordenken.
Dan de vrijstelling van de neonicotinoïden. Als je lid wilt worden van deze
commissie, moet je dat woord in één keer goed kunnen uitspreken! Dat is

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 27 858, nr. 481

59

zo ongeveer de testcase. Ik weet dat er nu andere middelen worden
gebruikt, die niet per definitie geen milieuschade opleveren. Dat onderken
ik ook. Ik heb aangegeven dat ik ga voor de middelen die zijn toegelaten.
Voor de neonicotinoïden hebben we de procedure doorlopen en hebben
we geconcludeerd dat deze middelen niet goed zijn voor mens, dier of
milieu. Mijn ambitie ligt bij een andere manier van gewasbescherming,
namelijk bij de geïntegreerde gewasbescherming en bij de meer weerbare
teelten. Dat heb ik aangegeven en dat is ook de langeretermijnvisie waar
we aan gaan werken.
De heer Bisschop vraagt of het haalbaar is. Ik heb aangegeven dat het
heel ambitieus is. Dat weet ik ook. Het vraagt ook wat van alle partijen.
Het vraagt niet alleen wat van de sector, maar het vraagt ook wat van de
wetgever. Het vraagt ook wat van de kennisontwikkeling. Het vraagt wat
van Europa. Het vraagt van allemaal wat. In die zin kijk ik dus niet alleen
naar de sector of die wel of niet iets heeft gehaald. We zijn daar allemaal
bij. In het uitvoeringsprogramma houden we elkaar ook scherp dat we
allemaal weten wat we moeten doen en welke stappen daartoe worden
gevraagd.
Ik kom dan op de vragen van mevrouw Lodders. Zij vraagt mij om te
reflecteren op het meten met twee maten. Mevrouw Van Veldhoven is net
ingegaan op het particuliere gebruik. Het Ctgb houdt bij de beoordeling
overigens wel rekening met verschillende gebruikers. Middelen voor
particulieren moeten op een eenvoudige manier veilig kunnen worden
gebruikt. Bij middelen voor professioneel gebruik wordt ook rekening
gehouden met het opleidingsniveau. Er wordt dus van uitgegaan dat er
meer kennis aanwezig is over de middelen. Maar ik ben het wel eens met
mevrouw Lodders. We hadden het net al even over de honden. Ik snap dat
er vragen over komen als middelen in andere toepassingen wel worden
toegestaan. Ik zou willen dat we ook daar naar alternatieven zouden
kunnen kijken en dat we die discussie niet laten liggen.
Dan de aandacht voor de biologische landbouw in de visie. De visie heeft
betrekking op zowel de gangbare als de biologische landbouw. Er wordt
niet één sector uitgelicht, maar het geldt voor alle soorten landbouw.
Mevrouw Lodders leest in de visie het uitgangspunt dat de boer en de
tuinder meer moeten kijken naar de gewassen dan te denken vanuit
gewasbescherming. Zij vindt dat een diskwalificatie en zij vraagt mij of ik
dat beeld kan rechtzetten. Als het beeld zou zijn ontstaan dat het een
diskwalificatie is van de boer en de tuinder, dan wil ik dat zeker rechtzetten, want dat is niet de bedoeling. Ik bedoel er juist mee dat we met
elkaar een omslag moeten creëren in de manier van kijken naar gewasbescherming en dat we toe moeten naar de weerbare teelten. Dat is de
forse verandering die we beogen. Dat is een opgave voor de toekomst,
maar het is zeker geen diskwalificatie van nu.
Ik heb een aantal vragen van mevrouw Lodders tussen de bedrijven door
beantwoord. En dan nog een onderwerp waarvan ik niet op het juiste
woord kan komen.
De voorzitter:
De Minister-President roept dan altijd «Caroline». U bedoelt biobestrijdingsmiddelen.
Minister Schouten:
Ja, die bedoel ik. We nemen dat mee om in de hele beoordelingssystematiek te kijken of we daar stappen kunnen gaan zetten. Mevrouw
Lodders had een specifiek punt over de POP-middelen. In Zeeland zouden
biologische telers recht hebben op POP-middelen voor de schoffelmachines en gangbare telers niet. Ik kan dat niet zo snel achterhalen, maar ik
ben wel bereid om na te gaan hoe dat precies zit. Daarover zal ik de
Kamer informeren in die grote brief, met allemaal reacties. Ik denk dat ik
daarmee de vragen van mevrouw Lodders heb beantwoord.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 27 858, nr. 481

60

Mevrouw Lodders (VVD):
Ik ga ervan uit dat er nog een tweede termijn komt. Toch grijp ik mijn kans
om nu een vraag te stellen. Want de Minister heeft inderdaad tussendoor
allerlei vragen van mij geraakt. Maar tegelijkertijd hoor ik vanavond dat er
toch weer allerlei stappen worden gezet, waarbij boer en tuinder worden
beperkt in doen en laten. Ik merk dat echt veel minder bij de particulieren.
Nu pleit ik niet direct voor een verbod op mierenlokdoosjes, zoals
mevrouw Ouwehand, maar ik vind wel dat het door deze stappen steeds
minder werkbaar wordt. De professionaliteit van die boeren en tuinders
mag ook wel gewaardeerd worden. Ik zocht net even de zin waarop ik
doelde, maar daar kom ik in tweede termijn nog wel op. Kan de Minister
zich voorstellen dat mensen die zitten te luisteren, de professionals, het
idee hebben dat er over hen gesproken wordt, en dat ze vragen of we
eens komen kijken waarmee ze bezig zijn? Want ze gaan niet zomaar
middelen gebruiken, ze gaan niet zomaar lukraak bespuiten. Ik wil dat de
Minister naast de boeren gaat staan. Maatschappelijk debat is heel
belangrijk, het is heel belangrijk om zorgen te adresseren, maar ik denk
wel dat we een soort scheidsrechters nodig hebben – dan kijk ik naar de
Minister – die ook de feiten naar voren brengen en daar op een juiste
manier over communiceren.
Minister Schouten:
Ik zie ook echt de professionaliteit van de boer; dat wil ik niet ontkennen.
Ik zie ook – daar ben ik volgens mij ook mee begonnen – dat een boer
middelen nodig heeft, ook voor zijn teelten. Daarmee kan de vraag
ontstaan of er wel rekening wordt gehouden met de situatie van die boer
en de eisen die daaraan worden gesteld. Tegelijkertijd wil ik juist heel
graag dat we daar niet in blijven hangen, maar we juist vooruit kijken,
omdat ik ook voorzie dat die discussie niet minder zal worden. Het is niet
zo dat een discussie over gewasbeschermingsmiddelen, schat ik zomaar
in, volgend jaar weg is. Omdat die druk op het gebruik van middelen
steeds groter zal worden, voel ik het juist als mijn verantwoordelijkheid
om naast die boer te gaan staan, met die boer te gaan kijken welke wegen
kunnen worden ingeslagen, wat daarvoor nodig is en wat wij en de sector
daarvoor moeten doen, dit alles juist om klaar te zijn voor de toekomst. Ik
weet dat er echt niet lukraak wordt gespoten. Als dat het beeld zou zijn dat
is ontstaan dan is dat jammer, want dat bedoel ik geenszins.
Mevrouw Lodders (VVD):
Ik ben blij met deze reactie van de Minister, want nogmaals, we moeten
heel erg zoeken naar de balans, ook in het debat. Ik kan me heel erg
voorstellen dat boeren en tuinders zich miskend of niet serieus genomen
voelen. Op zoek naar de balans moet je mensen verleiden, want als je
mensen verleidt, krijg je ze mee. Op het moment dat de balans ontbreekt
en allerlei verboden worden opgelegd, is niemand daarbij gebaat en gaan
de hakken in het zand. Dat is een klein beetje wat ik in eerste termijn heb
willen aangeven, want ik denk dat het nodig is. Nogmaals, voedselproductie, voedselkwaliteit en -kwantiteit zijn de belangrijkste uitgangspunten. Dát mogen we niet weggooien. Ik was overigens blij, zeg ik tegen
de heer Moorlag, de enige spreker die ik daarover gehoord, dat ook hij
voedselproductie belangrijk vindt.
Minister Schouten:
Het laatste onderstreep ik.
De voorzitter:
Prima. Dan gaan we naar de tweede termijn van de Kamer. Ik stel voor
twee minuten per fractie. De heer Von Martels wil waarschijnlijk even
eerst spreken, als u dat toestaat, meneer De Groot. Zonder dat hij een VAO

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 27 858, nr. 481

61

gaat aanvragen, uiteraard. Meneer Von Martels, dan haalt u nog net de
laatste trein, naar het verre noorden, of oosten, of waar u naartoe moet.
De heer Von Martels (CDA):
Het valt mee. Voorzitter, dank. Ook dank aan mijn collega’s dat zij mij even
de gelegenheid gunnen om de aftrap te verrichten in deze tweede termijn.
Ik kan ook heel kort zijn. De Minister heeft vanavond warme woorden
gesproken, maar we kunnen die woorden pas op waarde schatten als we
binnenkort het uitvoeringsprogramma onder ogen krijgen. Ik ben erg
benieuwd wat daar allemaal in staat, wat we daarvan kunnen verwachten
en welke financiële middelen ter beschikking worden gesteld. Het gaat
uiteindelijk maar om één ding: we willen allemaal dat de toekomst na
2030 nagenoeg residuvrij en emissieloos is, maar in dat tijdpad richting
2030 moeten er wel voldoende alternatieven op de markt zijn, zodat de
telers datgene kunnen doen wat ze graag willen doen. Dat is mijn
pleidooi, dat ik ook al in de eerste ronde naar voren heb gebracht.
Bij dezen, voorzitter, dank u wel.
De voorzitter:
Dank, meneer Von Martels. Laat even weten of u vanavond goed ben
thuisgekomen. Dan kan ik ook weer rustig slapen. Meneer De Groot, aan u
het woord.
De heer De Groot (D66):
Dank u, voorzitter. Ik stel voor dat we dat allemaal doen als we thuis zijn,
dan kunt u dat bijhouden. Voor de administratie: ik wil graag een VAO
aanvragen over de wisseling die we hebben gehad over het gebruik van
glyfosaat voor toepassingen die overduidelijk niets met gewasbescherming te maken hebben. Vooral de gele weilanden zijn een doorn
in het oog van heel veel mensen. Willen we een aantal middelen kunnen
handhaven, dan moeten we ook zuinig zijn in de toepassing. De intentie
van de Minister is volledig duidelijk. Die onderschrijf ik ook. Die is ook in
lijn met de motie. Maar ik wil die gesprekken toch wat kracht bij zetten en
de Minister helpen met een motie die de strekking heeft dat er een flink
verbod komt op toepassingen van glyfosaat, veel verder dan waar eerder
toe is opgeroepen, als die gesprekken binnen een paar maanden – dat
moet snel kunnen – tot niets leiden. Ik kan het niet anders verzinnen. Zo
zie ik dat.
Even kort de rol van de wetenschap. Daar hadden we een korte discussie
over. Er is wetenschap die eigenlijk gaat over het toepassen van richtsnoeren. Ik krijg daar zelf ook een steeds beter beeld van. Ik noem het een
beetje toegepaste wetenschap. Dat is de wetenschap van de EFSA en het
Ctgb, waarbij je volgens bepaalde richtlijnen kijkt of iets veilig is voor
mens en milieu. Er komt nu een REFIT aan. Ik zie de gewone, echte,
wetenschap, waarbij er sprake is van peerreviews en een groot wetenschappelijk debat over publicaties, en de toegepaste wetenschap uit
elkaar gaan. Daarom heb ik u een aantal studies gegeven over wat
bestrijdingsmiddelen in het veld doen met organismen. Bij het REFIT is
het zaak om die weer bij elkaar te brengen, om de wetenschap die gaat
over wat er echt in het veld gebeurt in lijn te brengen met de manier
waarop we kijken naar gewasbeschermingsmiddelen. Dat zal nog een hele
uitdaging zijn.
De tweede...
De voorzitter:
U bent door uw tijd heen. Dan moet het even staccato. Kies de beste
vraag er maar even uit.
De heer De Groot (D66):

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 27 858, nr. 481

62

Ik zie het als de taak van de politiek om de legitimiteit van het systeem van
de toelating van gewasbeschermingsmiddelen zoals we dat nu kennen, te
wegen. Voor een deel doe je dat met gezond verstand, op basis van de
feiten. Maar we hebben als politiek ook de taak om het gevoelen in de
maatschappij, bij mensen, bij omwonenden, in te schatten en af te wegen
tegen de bestaande toepassingen. Voor D66 zitten we wat dat betreft nu
op een breukvlak: is het bestaande systeem nog maatschappelijk
uitlegbaar? De komende maanden zullen echt cruciaal zijn om die vraag
met elkaar verder te beantwoorden.
De voorzitter:
Dank u wel. Mevrouw Ouwehand van de Partij voor de Dieren.
Mevrouw Ouwehand (PvdD):
Voorzitter. We hebben een probleem. De Minister erkent niet dat de Kamer
is voorgehouden dat het Nederlandse kabinet zich in Europa inzet voor
aanscherping van de toetsing van landbouwgif, gelet op de gevolgen voor
bijen. Uit de stukken die we uiteindelijk hebben gekregen – niet vanzelf,
maar omdat we om een feitenrelaas hebben gevraagd nadat iemand
anders spitwerk had gedaan – blijkt dat het kabinet dit wel heeft gedaan.
Het is een probleem als de Minister niet ziet dat dit niet de houding is die
het kabinet zou moeten aannemen tegenover de Kamer. Ik heb al met de
Griffie overlegd: ik vraag een VAO aan over het algemeen overleg waarin
ik het feitenrelaas heb gevraagd. Dat was het AO Landbouw- en Visserijraad van 10 april. Dan moeten we hier dinsdag onze conclusie aan
verbinden. Het is niet anders.
Over de uitvoering van de aangenomen motie over de Bee Guidance zegt
de Minister...
De voorzitter:
Sorry, mevrouw Ouwehand, de Minister heeft een vraag.
Minister Schouten:
Dit is misschien niet heel gebruikelijk, maar wat is de conclusie dan die
daaruit volgt?
Mevrouw Ouwehand (PvdD):
Dat mijn fractie het vertrouwen moet opzeggen in deze Minister, want wij
moeten ervan op aan kunnen dat wij worden geïnformeerd. Wellicht
hebben de voorgangers van deze Minister dat ook niet gedaan, maar nu
zit zij op deze plek. Zij moet wel erkennen dat het niet in orde is hoe dat
gegaan is. Ik vroeg ook hoe het is gegaan in SCoPAFF. De Minister heeft
daar geen antwoord op gegeven. Ze heeft de stukken pas gestuurd toen
daar een journalistieke publicatie over was geweest. Dus nogmaals, dank
voor de stukken. Dat erken ik. Dank voor het informeren over wat er ter
stemming komt in SCoPAFF. Maar er is zes jaar lang in SCoPAFF namens
Nederland gewerkt aan het uithollen van het voorstel dat er lag. Dat is
gebleken. Dat is niet aan de Kamer gemeld. Dit is in strijd met eerder door
de Kamer aangenomen moties en in strijd met wat de voorgangers van
deze Minister, maar ook de Minister zelf, tegen de Kamer hebben gezegd,
namelijk: wij zijn voor een goed bijenrichtsnoer; wij willen bescherming
van de bijen en daar maken wij ons hard voor.
Mevrouw Lodders (VVD):
Voorzitter, toch even een punt van orde.
De voorzitter:
Een tweede punt van orde.
Mevrouw Lodders (VVD):

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 27 858, nr. 481

63

Ja. Mevrouw Ouwehand heeft natuurlijk alle recht om datgene te doen
wat zij wil doen, maar ik vind dat zij nu erg veel ruimte krijgt om dat te
herhalen. Dat hebben we nu al twee of drie keer...
De voorzitter:
Sorry, maar de Minister had even een vraag. Daardoor kon mevrouw
Ouwehand meer spreektijd krijgen.
Mevrouw Lodders (VVD):
Dat kan ook korter, voorzitter. Mag ik u vragen om een toelichting hierop?
Kun je in een algemeen overleg Gewasbeschermingsmiddelen een VAO
aanvragen over de Landbouw- en Visserijraad? Eerlijk gezegd vind ik dat
dit niet...
De voorzitter:
Dat kan niet. Dat speelde net. Daarom reageerde ik er ook niet op. We
gaan het nu bij de gewasbeschermingsmiddelen houden. Ik geloof dat ik
dat een uur geleden al heb gezegd.
Mevrouw Ouwehand (PvdD):
Nee, dat moet bij de regeling.
De voorzitter:
Bij de regeling van werkzaamheden. Dat klopt.
Mevrouw Ouwehand (PvdD):
Maar ik dacht: ik zeg het hier, dan is iedereen op de hoogte.
De voorzitter:
Ik ging er helemaal niet op in, want we zijn nu bezig met het AO Gewasbeschermingsmiddelen. Het moet inderdaad bij de regeling. Dat klopt. Is er
nog een interruptie? Mevrouw Bromet.
Mevrouw Bromet (GroenLinks):
Ik zit een beetje met de aankondiging van een motie van wantrouwen. We
hebben er deze week twee gehad en kennelijk krijgen we er volgende
week weer een. Normaal is het zo dat die motie meteen in stemming
wordt gebracht als je die aankondigt. Nu sturen we een Minister het
pinksterweekend in, wetende dat er een motie van wantrouwen aankomt.
Ik vind dat niet netjes.
Mevrouw Ouwehand (PvdD):
Ik ben blij dat mevrouw Bromet er nog eens over begint. Ik heb in nauw
overleg met de Griffie gezocht naar de meest zuivere weg. Ik heb deze
week in de plenaire zaal gevraagd om dit plenair, kort, snel af te kunnen
ronden en uit te kunnen wisselen met de Minister, maar de commissie
heeft me daar de kans niet voor willen geven. Ik heb dat voorstel gedaan.
Ik ben het met u eens: dit is niet chic in de richting van de Minister. Maar
ik heb de Kamer netjes gevraagd om dit te doen, maar de commissie was
ertegen. Zij zei: je doet het maar bij het AO Gewasbeschermingsmiddelen.
De voorzitter:
Oké, maar we gaan er nu mee stoppen. Het is nu allemaal gezegd. Nu
gaat u verder. U heeft nog één minuut. Alstublieft.
Mevrouw Ouwehand (PvdD):
Ja, voorzitter, ik baal er ook van. Ik zeg in de richting van de Minister dat
het vanuit de Kamer gezien ook niet zo hoort te gebeuren. Dat erken ik ook
volledig. Zo hoor je dat niet te doen. Maar ik heb alles geprobeerd om het

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 27 858, nr. 481

64

zuiver op tijd te kunnen afhandelen, in de plenaire zaal, zonder een
pinksterweekend ertussen te laten zitten. Dat weet GroenLinks ook.
Voorzitter. Dan nog vragen over de aangenomen motie die de regering
nadrukkelijk oproept om te pleiten voor het in zijn geheel invoeren van het
Bee Guidance Document zoals dat in 2013 is voorgesteld. De Minister
heeft de Kamer laten weten dat de bescherming van bijen en hommels er
niet bij gebaat is als zij tegen het voorstel stemt dat er nu ligt. Ik wil daar
graag een onderbouwing van zien, want in het voorstel dat er nu ligt, is er
geen sprake meer van kwaliteitseisen die aan veldproeven worden
gesteld, van statistisch onderscheidend vermogen, van een test op
subletale effecten en een test voor hommels en solitaire bijen. Die zaken
zijn eruit. Wat is dan precies de verbetering ten opzichte van de oude
situatie? Dat wil ik graag onderbouwd zien. Want ook hierbij moeten we
goed kunnen controleren of die motie wel goed wordt uitgevoerd, met de
juiste redenen. We moeten dus een onderbouwing zien van de conclusie
dat de bescherming van bijen en hommels er niet bij gebaat is.
De voorzitter:
Dat is goed. Dat gaan we doen. Meneer Moorlag, uw twee minuten gaan
in.
De heer Moorlag (PvdA):
Dank u wel, voorzitter. Dank aan de Minister voor de antwoorden. De heer
Von Martels prees de Minister al vanwege haar warme woorden. Wat mij
betreft gaat de Minister niet alleen de geschiedenis in als een Minister van
warme woorden maar ook als een Minister van concrete maatregelen. Ik
vind dat er niet kan worden gewacht tot 2030 om een aantal maatregelen
te treffen. Ik heb het belang van voedselzekerheid onderstreept, maar er is
ook het belang van biodiversiteit en natuur, net als het belang van
volksgezondheid en leefbaarheid.
In de eerste termijn heb ik uitvoerig beargumenteerd dat de bescherming
van lijf en goed, van burgers, een hoeksteen is van goed overheidsbeleid.
Ik roep de Minister dus op, en ik vraag haar nogmaals, om met concrete
maatregelen te komen. Ik heb een ruimtelijkeordeningsspoor voor
spuitvrije zones voorgesteld. De Minister zei dat dit een zaak is van lokale
overheden. Naar mijn smaak is dat niet het geval. Het Rijk heeft ook
ruimtelijkeordeningsbevoegdheden. Het Rijk kan een instructieregel geven
en heeft een aanwijzingsbevoegdheid. Is de Minister bereid om in overleg
met haar collega’s en medeoverheden een concreet voorstel te maken om
via het ruimtelijkeordeningsspoor spuitvrije zones te realiseren?
Ten slotte, voorzitter. Ik heb nog één punt. Ik heb het in eerste termijn niet
genoemd. Er is een verbod op gecoate zaden, maar vanuit de bietenteelt
komen er klachten dat het alternatief erger is, dat het middel erger is dan
de kwaal. Het gebruik van de middelen die door dit verbod worden
uitgelokt, is schadelijker voor de natuurlijke biodiversiteit. Wil de Minister
dit inzichtelijk maken? Ik vind dat wij realistisch naar iets moeten kijken als
het middel daadwerkelijk erger is dan de kwaal. Ik wil de feiten gewoon
zien. Dank u wel.
De voorzitter:
Meneer Futselaar.
De heer Futselaar (SP):
Dank u, voorzitter. Dank aan de Minister voor de antwoorden. En dank aan
de collega’s voor een debat dat bij vlagen interessant was, en erg lang
duurde. Er is een visie op het gebied van gewasbescherming en we gaan
wachten op de uitwerking ervan. Dat is de samenvatting. Ik vind dat
redelijk. Ik hoop dat die voor de zomer komt, maar ze komt erna. Dat gaan
we zien. Ik maak wel een uitzondering voor de sierteelt. Daar zijn wel een
paar dingen aan de hand die volgens mij niet kunnen wachten tot het

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 27 858, nr. 481

65

najaar, waarna er nog eens een onderzoek komt. Er is een VAO aangekondigd. Ik ga me dus beraden op wat ik daar aan moties et cetera zal
indienen. Het grote voordeel is: dat raakt niet eens de voedselzekerheid.
De voorzitter:
Mevrouw Bromet.
Mevrouw Bromet (GroenLinks):
Voorzitter. Ook GroenLinks is ontzettend nieuwsgierig naar het uitvoeringsprogramma. Omdat ik heel ongeduldig ben, zal ik de Minister in het
VAO alvast helpen met twee moties. Eentje gaat over ons voorstel tot een
verbod op de uitbreiding van het aantal hectares in de bloemensector. De
andere zal gaan over de cumulatieve effecten van het gebruik van
landbouwgif.
De voorzitter:
Mevrouw Dik-Faber.
Mevrouw Dik-Faber (ChristenUnie):
Dank u wel, voorzitter. Ik dank de Minister voor de beantwoording van de
vragen. Ik vind het heel positief dat ze heeft aangegeven dat ze voor
zichzelf een rol ziet, ook al is ruimtelijke ordening lokaal beleid, en dat ze
deze zomer in overleg met gemeenten en andere betrokkenen gaat kijken
wat er mogelijk is om tot praktische oplossingen te komen. Ik ben daar blij
mee.
Ik blijf toch een beetje zitten met de cumulatieve effecten. Ik hoor woorden
als «medicijnen» en «medicijnkastje». Ik moest eigenlijk denken aan een
apotheek. Daar wil ik naartoe. De apotheek registreert de medicijnen van
patiënten en houdt bij welke medicijnen je gebruikt. Ze controleert dus
ook of je medicijnen samen kunt gebruiken of dat dit risicovol wordt.
Eigenlijk wil ik dat de EFSA ook op die manier gaat kijken, want als je per
stof een veiligheidsmarge inbouwt, wil dat nog niet zeggen dat alle
stoffen bij elkaar veilig zijn. Eigenlijk zou de EFSA als een soort apotheker
naar de gewasbeschermingsmiddelen moeten kijken. Ik ben geen
wetenschapper, maar dit krijg ik ook terug vanuit de praktijk. Mensen
maken zich zorgen. Ik deel die zorgen.
Ik zie uit naar het uitvoeringsprogramma. De gezonde teelt moet
inderdaad veel meer centraal gesteld worden. Die paradigmashift is heel
goed. Volgens mij moeten we echt integraal kijken, niet alleen naar de
plant maar ook naar de gewasbescherming, de mest en de bodem. Die
vier moeten in samenhang bekeken worden. Het is een enorme uitdaging,
maar ik vind dat de Minister heel goed bezig is. Ik wens haar heel veel
succes en veel wijsheid.
De voorzitter:
Meneer De Groot, die date met de heer Bisschop kunt u vergeten, want
die is er net met Von Martels vandoor gegaan. Hij is dus nog multiamoureuzer dan we allemaal dachten. Die SGP’ers... Mevrouw Lodders,
tot slot.
Mevrouw Lodders (VVD):
Voorzitter, dank u wel. «Een effectieve beheersing van ziekten, plagen en
onkruiden is noodzakelijk voor een rendabele en kwalitatief hoogwaardige
land- en tuinbouw en daarmee een belangrijk en centraal onderdeel van
de bedrijfsvoering van de agrarische ondernemer.» Dit is een citaat uit de
beantwoording, een brief uit mei. Ik heb het eruit gescheurd. Ik denk dat
dit een belangrijk element is. Vanuit die optiek moeten we kijken hoe we
ervoor zorgen dat onze voedselproductie niet in gevaar komt. Tegelijkertijd moeten we oog hebben voor volksgezondheid en de effecten op
het milieu en dergelijke.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 27 858, nr. 481

66

Ik ben het zeer met de Minister eens dat het maatschappelijk debat
gaande is en dat dit morgen niet voorbij zal zijn. Dat vind ik ook niet erg. Ik
denk dat het heel goed is dat je altijd met elkaar in discussie bent, of het
nu gaat over gewasbescherming, over dierenwelzijn of over andere
elementen. Dat is belangrijk. Maar het moet wel op basis van feiten
gebeuren. Die rol zie ik echt weggelegd voor de Minister.
Ik heb net niet gereageerd op de heer Moorlag, maar ik heb laatst vragen
gesteld over het consumentengebruik in Drenthe. Dat is in de buurt van
de heer Moorlag. Op een flink aantal meetpunten is het consumentengebruik gemeten. Dat mogen we niet onderschatten. Die balans mis ik wel
een klein beetje in dit debat. Dit is eigenlijk een hartenkreet.
Voorzitter. Biologische bestrijding, kleine teelt, groene middelen en
nieuwe veredelingstechnieken zijn allemaal belangrijke stappen. Ik ben
ook blij dat de Minister zich daarvoor wil inzetten, ook in Europees
verband. Maar weet wel dat we ongeduldig zijn. «Wij» is dan de VVD,
maar het geldt ook voor de mensen die er gebruik van moeten maken. We
zijn eigenlijk te lang bezig met de toelating van biologische bestrijders,
om maar een voorbeeld te noemen. Binnenkort hebben we een debat
over Skal, de biologische landbouw. Dan zal ik nog terugkomen op een
aantal elementen. Dan kom ik overigens ook terug op de teeltvrije zone,
want daar is de tijd nu te kort voor. Laat ik het hierbij houden, voorzitter.
De voorzitter:
Dan is het woord aan de Minister, voor haar laatste termijn van vandaag.
Minister Schouten:
Dank u wel, voorzitter. Ik dank de leden voor de constructieve wijze
waarop we het debat hebben gevoerd, voor de zoektocht die we met
elkaar hebben. Daarin zijn een aantal waardevolle zaken met elkaar
gedeeld.
De heer De Groot vraagt om nu echt aan de slag te gaan met glyfosaat. Ik
heb daar een toezegging op gedaan. Hij heeft het over REFIT en over de
wetenschap in het veld versus de EFSA. Ik zou de tegenstelling tussen
wetenschap A en wetenschap B, die nu lijkt te ontstaan, niet groter willen
maken. Ik denk wel dat het belangrijk is dat het veldonderzoek wordt
meegenomen, bijvoorbeeld in de beoordelingssystematieken. Er zijn wat
slagen te maken in de beoordelingssystematiek. Die kunnen we verbeteren. Ik heb aangegeven dat we daar ook op inzetten. Maar EFSA is echt
wel een wetenschappelijk instituut, dat op basis van wetenschappelijke
inzichten tot aanbevelingen komt. Dat wil ik wel onderstrepen. Anders lijkt
het net alsof het maar een mening is. Dat is ook weer niet het geval. De
heer De Groot heeft het over de legitimiteit en het wegen van de
beoordeling. Dat is precies de discussie waar we nu in terechtkomen.
Dan mevrouw Ouwehand. Ik heb weleens een conditionele motie van
wantrouwen gehad. Ik dacht dat die variant al heel uniek was. Ik krijg nu
een motie van wantrouwen aangekondigd. Ik mag nog wel de Pinksteren
overleven. Het raakt me wel. Ik ben Kamerlid geweest, dus het is een
beetje lastig om dit over jezelf te zeggen vanaf de andere kant, maar dit
middel zet je in als je echt bewijzen hebt dat iemand jou doelbewust niet
goed, foutief... Of als je bewijzen hebt dat iemand jou in ieder geval
bewust dingen niet heeft gegeven. Ik hoor dat mevrouw Ouwehand die
conclusie trekt. Ik zou het dan wel chic hebben gevonden als ze dat nu
doet. Ik vind dat je dat soort zaken moet doen op het moment dat je het
aankondigt. Ik moet hier nu een weekend op wachten. Nou, dat is dan
maar zo. Laat ik het maar even teruggeven: ik vind het nogal een stap als
dat de manier is waarop een Kamer denkt met een bewindspersoon om te
gaan. Ik hoop dat mevrouw Ouwehand zich er bewust van is dat ze hier
mogelijk een precedent mee schept dat wat mij betreft echt verwerpelijk
is.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 27 858, nr. 481

67

Mevrouw Ouwehand (PvdD):
De Minister heeft helemaal gelijk. Ik heb deze week op twee momenten
geprobeerd om deze situatie te voorkomen. De commissie wilde me niet
steunen. Alleen de heer Futselaar begreep waar ik het over had, dat je dat
niet zo doet. De Minister heeft dus gelijk, maar ik kreeg de Kamer niet
mee. Ik vind het heel vervelend, maar dan blijft staan dat ik niet voor me
kan houden dat de Minister niet erkent dat de Kamer door haar
voorgangers onjuist is geïnformeerd over wat Nederland precies aan het
doen was in die discussie over de bijenrichtlijn. Er kwamen pas stukken
nadat een journalist een stuk had gepubliceerd, terwijl ik daarvoor al
vragen had gesteld over het proces. Daar kreeg ik geen antwoorden op.
Uiteindelijk heeft de Minister de stukken gestuurd. Nogmaals dank
daarvoor. Maar de kou kan pas echt uit de lucht als de Minister erkent dat
het verkeerd is gegaan. Dan ben ik tevreden, want dan weet ik dat ze ziet
dat het niet zo hoort. Dan heb ik er alle vertrouwen in, want zo ken ik haar
ook, dat het voortaan anders gaat. Maar omdat die erkenning ontbreekt,
kan ik er nu niet van uitgaan dat we de informatie krijgen die voor deze
Kamer relevant is, ook niet als ik erom vraag.
De voorzitter:
We gaan er nu een einde aan breien.
Mevrouw Lodders (VVD):
Ik hecht eraan – andere leden moeten dat voor zichzelf uitspreken – om
aan te geven waarom ik het verzoek van mevrouw Ouwehand deze week
niet heb gesteund. Mevrouw Ouwehand heeft dit al een aantal keren
boven de markt gebracht en toen niet de stap gezet. Daar is ze eerst door
mij in lichtere vorm en daarna door de heer De Groot in directe vorm op
aangesproken. Dat is toen niet gebeurd. Daarom hebben we als
VVD-fractie gezegd: we gaan nu eerst gewoon het debat doen; deze stap
had mevrouw Ouwehand ook eerder kunnen zetten. Ik hecht eraan om dit
onderdeel van de vergadering te laten zijn.
De voorzitter:
We gaan er nu echt mee stoppen. De Minister gaat verder met de
beantwoording. We gaan hier nu echt mee stoppen.
Mevrouw Ouwehand (PvdD):
Voorzitter, een persoonlijk feit. Mevrouw Lodders beweert hier iets wat
niet waar is over mijn persoon. Daar maak ik een persoonlijk feit van. In
het allereerste AO waarin ik hierover heb gesproken, heb ik benoemd dat
dit een vertrouwenskwestie was, maar dat ik me zou inhouden, omdat ik
eerst een feitenrelaas wilde. Ik moest dit verder kunnen onderzoeken.
De voorzitter:
Oké, waarvan akte. Dit was een persoonlijk feit, maar nu gaan we echt
stoppen.
Mevrouw Ouwehand (PvdD):
Dus wat mevrouw Lodders hier suggereert, is gewoon vals.
De voorzitter:
Mevrouw Ouwehand, dat persoonlijk feit staat nu genoteerd. We gaan nu
echt stoppen. De Minister gaat nu beginnen aan de laatste termijn. En dan
gaan we er een einde aan breien voor vandaag. De Minister.
Minister Schouten:
Voorzitter. Hoewel mevrouw Ouwehand het vertrouwen in mij gaat
opzeggen, ga ik toch nog haar vraag over de Bee Guidance beantwoorden, want ik vind het ook wel zo netjes om dat te doen. Zij vroeg

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 27 858, nr. 481

68

naar een onderbouwing voor waarom een tegenstem nu niet zou helpen.
Datgene wat nu voorligt, kan dan weggestemd worden. De Commissie
zegt dat datgene wat nu voorligt, in stemming wordt gebracht. Als je dat
wegstemt, wil dat niet zeggen dat er gelijk een in de ogen van mevrouw
Ouwehand betere Bee Guidance voor in de plaats komt. Sterker nog, dan
heb je de kans dat je weer helemaal terug bent bij af. Ik probeer nu dus
juist datgene te doen waartoe mevrouw Ouwehand mij heeft opgeroepen.
Overigens zit daar ook het onderdeel acute toxiciteit in. Dat kan dan wel
worden ingevoerd. Maar goed, ik begrijp dat mevrouw Ouwehand toch al
geen vertrouwen meer in mij heeft.
De heer Moorlag vraagt of ik bereid ben om een voorstel te maken om via
de ruimtelijke ordening spuitvrije zones te maken. Ik heb aangegeven
welke route ik wil lopen, ook met de lokale overheden. Die ga ik nu
bewandelen.
Dan kom ik bij de vraag van de heer Futselaar. Hij had eigenlijk geen
vraag, maar meer een opmerking.
De heer Moorlag (PvdA):
Ik heb ook nog een vraag gesteld over de coating van bietenzaad. Is de
Minister bereid om oog te hebben voor de bewering dat het middel erger
is dan de kwaal? Wil ze die eventueel ontkrachten als die niet klopt?
Minister Schouten:
De middelen die nu toegepast worden, zijn toegestaan. Dat is voor mij het
kader waarbinnen die middelen wel of niet kunnen worden aangewend.
En deze middelen zijn toegestaan.
De heer Moorlag (PvdA):
Dat neemt niet weg dat toegestane middelen erger kunnen zijn dan het
verboden middel. Ik wil graag weten of die bewering die vanuit de sector
komt, wel of niet juist is.
Minister Schouten:
Ik ga niet bij elk middel dat is toegestaan aangeven of het beter of slechter
is voor het milieu dan een ander middel. Ik constateer dat neonicotinoïde
verboden is. Dit is gebaseerd op onderzoeken en inzichten van de EFSA
en het Ctgb. Daarom hebben we het verboden. Dan kunnen andere
middelen worden toegepast die zijn toegestaan.
Dan kom ik bij de heer Futselaar. Hij heeft een opmerking gemaakt over de
sierteelt. Ik zie tegemoet wat hij gaat doen.
Mevrouw Bromet heeft al twee moties aangekondigd. We zullen wachten
op wat mevrouw Bromet gaat doen.
Ik dank mevrouw Dik-Faber voor haar woorden. Er is gesproken over de
cumulatieve effecten. Mevrouw Bromet zal met een motie daarover
komen. Maar EFSA kijkt daar nu dus naar. Dat is nadrukkelijk echt een
punt van onderzoek dat nu wordt meegenomen, omdat we daar meer
inzicht in willen krijgen. We willen niet alleen met de veiligheidsmarges
rekenen, maar willen echt kijken of we daadwerkelijk wat meer kunnen
zeggen over de cumulatie van die effecten. Het wordt dus meegenomen.
Mevrouw Lodders is ongeduldig en ik ben ongeduldig met haar. Dat kan ik
ook wel ruiterlijk toegeven. Er zijn een aantal zaken die we in Europees
verband moeten doen. Ik hoop dat we dit soort zaken bij de nieuwe
Commissie weer prominent op de agenda kunnen krijgen. Ik ben nu al
bezig om daar bondgenoten voor te organiseren, want als je een blok
vormt, kun je ook echt wat betekenen richting de Commissie. Maar dat dit
liever gisteren dan vandaag gebeurt, ben ik met haar eens.
Ik dank u wel, voorzitter.
De voorzitter:

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 27 858, nr. 481

69

Dank voor de beantwoording, Minister. De heer De Groot heeft een VAO
aangevraagd, dus hij zal ook de eerste spreker zijn. Er zijn ook flink wat
toezeggingen gedaan.
Mevrouw Lodders (VVD):
Mag ik een procesvraag stellen? Er zijn nu twee VAO’s aangekondigd,
eentje naar aanleiding van dit debat. Dat VAO wordt pas dinsdag
toegevoegd, dus waarschijnlijk niet volgende week gepland. Heb ik dat
juist? Dat vraag ik even in het kader van de voorbereiding richting mijn
fractie.
De voorzitter:
Daar gaan wij niet over. Dat doet de Griffie plenair. Daar gaan wij hier dus
niet over. Ik hoop dat u dat begrijpt. Dat regelt de Griffie plenair, dus daar
kan ik nu niks over zeggen.
Er zijn een flink aantal toezeggingen gedaan. De Staatssecretaris is er niet
meer, maar misschien kan de Minister even meeluisteren.
– De Staatssecretaris van Infrastructuur en Waterstaat stuurt in
september een brief over de precieze vormgeving van het uitgangspunt «nee, tenzij» voor professioneel gebruik van gewasbeschermingsmiddelen buiten de landbouw, waarin zal worden ingegaan op de
uitzonderingen voor sportvelden en pilots bij ProRail op dit gebied.
– In de zomer gaat een wetsvoorstel voor een verbod op particulier
gebruik van gewasbeschermingsmiddelen in consultatie.
– In juli komt een tussenevaluatie van de voortgang van de drinkwaternorm in 2023 en de Kaderrichtlijn Water van de Minister van de
Infrastructuur en Waterstaat.
– De Minister van LNV informeert de Kamer na de zomer over het
uitvoeringsprogramma van de Toekomstvisie gewasbescherming
2030, waarin ook de tussendoelen worden opgenomen.
– De Kamer wordt geïnformeerd over de gesprekken die de Minister van
LNV in de zomer zal voeren met omwonenden, boeren, telers en
gemeenten over werkbare afspraken over blootstelling.
– De Minister van LNV stuurt een brief waarin ze reageert op de door de
heer De Groot overhandigde studies over de relatie tussen neonicotinoïden en insectensterfte, het door mevrouw Lodders overhandigde
boek Terug in de tijd van Boer Bewust, de petitie en het rapport van
Stichting Agri Facts over neonicotinoïden en bijensterfte, de aanbevelingen van de werkgroep Versnelling Toelating Groene Gewasbeschermingsmiddelen en – nu komt ie – de aanschaf van een schoffelmachine in Zeeland met POP-gelden. Het staat er echt.
Dan heeft u nog een toezegging gedaan aan meneer Futselaar, die wij
altijd liefkozend «de Futs» noemen.
Minister Schouten:
Nee, aan mevrouw Lodders.
De voorzitter:
Ja, deze was voor Lodders, maar nu komt de toezegging aan meneer
Futselaar.
– De Minister van LNV informeert de Kamer over het gesprek dat ze met
Staatsbosbeheer gaat voeren over het gebruik van glyfosaat.
– De Kamer ontvangt het PBL-rapport met een tussenevaluatie van de
nota Gezonde Groei, Duurzame Oogst, dat op 21 juni wordt gepubliceerd.
En PBL staat voor Planbureau voor de Leefomgeving, voor de mensen die
dat zo laat op de avond nog graag willen weten.
Minister Schouten:
Voorzitter, het is niet van PBL. O, wel van PBL? Sorry, excuus.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 27 858, nr. 481

70

De voorzitter:
Ja, we doen ons huiswerk goed, mevrouw de Minister. Dan kunnen we tot
een afronding komen. Ik dank de mensen in de zaal, ook dat ze af en toe
hun ogen hebben opengehouden. Ik dank ook de mensen thuis. Ik dank de
Minister en haar gevolg en ook de Kamerleden. Ik wens eenieder heel
gezegende en liefdevolle pinksterdagen toe en bovenal een behouden
thuiskomst.
Sluiting 22.31 uur.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 27 858, nr. 481

71