Mkba oliewinning
Schoonebeek

Mkba oliewinning Schoonebeek

Dit rapport is geschreven door:
Martijn Blom, Martha Deen en Daan Juijn (CE Delft)
Met medewerking van TNO AGE
Delft, CE Delft, oktober 2022
Publicatienummer: 22.220267.149
Opdrachtgever:TNO Utrecht
Alle openbare publicaties van CE Delft zijn verkrijgbaar via www.ce.nl
Meer informatie over de studie is te verkrijgen bij de projectleider Martijn Blom (CE Delft)
© copyright, CE Delft, Delft

CE Delft
Committed to the Environment
CE Delft draagt met onafhankelijk onderzoek en advies bij aan een duurzame samenleving. Wij zijn toonaangevend op het gebied van energie, transport en grondstoffen. Met onze kennis van techniek, beleid en
economie helpen we overheden, NGO’s en bedrijven structurele veranderingen te realiseren. Al meer dan
40 jaar werken betrokken en kundige medewerkers bij CE Delft om dit waar te maken.

1

220267 - Mkba oliewinning Schoonebeek – Oktober 2022

Inhoud
Samenvatting

4

1

Inleiding
1.1 Aanleiding
1.2 Doel van deze studie
1.3 Wat is een mkba?
1.4 Afbakening
1.5 Leeswijzer

7
7
8
8
8
9

2

Probleemanalyse en alternatieven
2.1 Inleiding
2.2 Probleemanalyse
2.3 Nulalternatief
2.4 Beleidsalternatieven
2.5 Conclusie

10
10
10
11
12
13

3

Aanpak
3.1 Inleiding
3.2 Aanpak op hoofdlijnen
3.3 Welvaartseffecten op een rij
3.4 Alternatieve aanwending van lege gasvelden en flexibiliteit
3.5 De rol van de WLO-scenario’s
3.6 Algemene uitgangspunten

14
14
14
14
16
17
18

4

Directe financiële effecten
4.1 Inleiding
4.2 Bepaling van het financiële effect in deze mkba
4.3 Directe opbrengsten oliewinning
4.4 Kostencomponenten en winningsduur
4.5 Kosten per alternatief
4.6 Financiële effecten per alternatief
4.7 Conclusie

19
19
19
20
23
24
25
26

5

Indirecte financiële effecten
5.1 Inleiding
5.2 Effecten op werkgelegenheid
5.3 Effecten op woningmarkt
5.4 Conclusie

27
27
27
29
30

6

Externe effecten
6.1 Inleiding
6.2 Effecten op voorzieningszekerheid
6.3 Klimaateffecten
6.4 Geïnternaliseerde klimaatkosten

31
31
31
32
35

2

220267 - Mkba oliewinning Schoonebeek – Oktober 2022

6.5 Geluidseffecten
6.6 Effecten op droogte
6.7 Effecten op luchtkwaliteit
6.8 Effecten op waterkwaliteit
6.9 Effecten op seismiciteit en grondstabiliteit
6.10 Conclusie

36
36
38
39
41
44

7

Uitkomsten nationaal en regionaal
7.1 Inleiding
7.2 Totaalsaldo op nationaal niveau
7.3 Totaalsaldo op lokaal niveau
7.4 Gevoeligheidsanalyses
7.5 Conclusie

45
45
45
46
47
48

8

Conclusie

49

A

Bibliografie

52

B

Verkenning van bodemrisico’s
B.1 Analyse risico’s grondwaterbereik
B.2 Analyse seismische risico en bodemdaling

53
53
54

3

220267 - Mkba oliewinning Schoonebeek – Oktober 2022

Samenvatting
Inleiding
De Tweede Kamer heeft de regering via de motie Bromet gevraagd om een maatschappelijke kosten- en batenanalyse (mkba) uit te voeren naar de oliewinning in Schoonebeek.
Via de motie Kröger wordt de regering ook gevraagd om in de mkba rekening te houden met
de recente ontwikkelingen rondom gas en de situatie in Oekraïne.
Het Ministerie van Economische Zaken en Klimaat (EZK) heeft TNO gevraagd om in
samenwerking met een extern adviesbureau de mkba op te stellen. TNO heeft aan CE Delft
gevraagd de mkba uit te voeren als onderaannemer.
In de motie wordt daarnaast specifiek aandacht gevraagd voor de lokale belangen van
Twente en Drenthe en de belangen van toekomstige generaties. Binnen deze mkba staan de
langetermijneffecten voor Nederland en de regio Twente en Drenthe centraal. Hierbij is
uitgegaan van het begrip ‘brede welvaart’. Dit betekent dat naast de financiële effecten
van oliewinning ook effecten op leefomgeving, arbeidsmarkt, klimaat, milieu en bodem
meegenomen zijn. Effecten van oliewinning op grondwater en aardbevingen zijn kwalitatief
bepaald.

Alternatieven
Er zijn vijf verschillende projectalternatieven voor olieproductie en verwerkingsroutes van
oliewinning in Schoonebeek. Daarin is gekeken of voortzetting van oliewinning maatschappelijk rendabel is en welke verwerkingsroute voor het productiewater de meeste
baten oplevert voor Nederland en de regio.
0. Nulalternatief: dit betreft voortzetting van de olieproductie tot 2040 met beperkte
injectiecapaciteit van het productiewater via de bestaande injectieputten in Twente.
1. Verplaatsingsalternatief: hierin wordt de injectie met dezelfde scheidingstechniek
voortgezet, maar vindt vanaf 2025 plaats in de nabijheid van Schoonebeek.
2. Vastzoutalternatief: een nieuwe waterzuiveringsinstallatie wordt gebouwd, waarbij het
productiewater volledig wordt gezuiverd. Het schone zoetwater kan worden geloosd op
oppervlaktewater, terwijl er een grote hoeveelheid vast zout, zonder nuttige inzetmogelijkheden overblijft.
3. Circulair alternatief: het productiewater wordt gezuiverd en gescheiden in een schone
zoetwaterstroom die wordt hergebruikt voor stoomgeneratie, en een ingedikte zoutwaterstroom (‘brijn’) die wordt geïnjecteerd.
4. Stopalternatief: hier wordt de oliewinning in Schoonebeek binnen twee jaar definitief
beëindigd.

Uitkomsten
Tabel 1 laat de resultaten van de mkba zien op nationaal niveau. De verschillende alternatieven worden hierbij afgezet tegen twee economische achtergrondscenario’s: WLO-Hoog
(hoge economische groei en relatief ambitieus klimaatbeleid) en WLO-Laag (lage
economische groei en weinig ambitieus klimaatbeleid).

4

220267 - Mkba oliewinning Schoonebeek – Oktober 2022

Tabel 1 – Eindsaldo van de mkba en verdeling over de verschillende posten
Welvaartseffecten
Directe financiële

WLO-Laag (€ miljoenen t.o.v. nulalternatief)

WLO-Hoog (€ miljoenen t.o.v. nulalternatief)

Verplaatsing

Vast zout

Circulair

Stoppen

Verplaatsing

Vast zout

Circulair

Stoppen

872

562

799

-603

349

-13

263

-213

effecten
Luchtvervuiling

-1

-1

-1

15

-2

0

-2

14

Klimaat

28

25

27

-16

112

98

108

-32

Droogte

0

0

0

0

0

0

0

0

Voorzieningszekerheid

0

0

0

42

-3

3

-3

39

Woningmarkt

0

0

0

2

0

0

0

2

Werkgelegenheid

0

0

0

0

0

0

0

0

Lekkagerisico's (na

-

-/--

-

0

-

-/--

-

0

-

0

-

0

-

0

-

0

maatregelen)
Seismische risico's (na
maatregelen)
Geluid
Totaalsaldo

0

0

0

0

0

0

0

0

899 + PM

586 +PM

825 + PM

-560 + PM

456 + PM

88 + PM

366 + PM

-190 + PM

PM betekent dat het betreffende welvaartseffect niet is gekwantificeerd

De volgende conclusies kunnen uit de nationale mkba worden getrokken:
— Stoppen met oliewinning in Schoonebeek (Alternatief 4) leidt tot fors welvaartsverlies
voor Nederland. Het continueren van oliewinning verdient de voorkeur vanuit een breed
welvaartsbegrip, waarbij een adequate oplossing zal moeten worden gevonden voor de
beperkte injectiecapaciteit van het productiewater. Beide zijn onlosmakelijk met elkaar
verbonden: de injectiecapaciteit heeft direct invloed op het oliewinningstempo.
— Directe financiële effecten spelen een grote rol in het welvaartssaldo. Oliewinning
levert de Nederlandse staat via EBN veel geld op. De directe opbrengsten van oliewinning in Schoonebeek zijn groter in scenario’s met hoge olieprijzen. Dit betreft WLOLaag, dat gekenmerkt wordt door een relatief sterke vraag naar fossiele brandstoffen.
Daarentegen neemt de vraag naar fossiele brandstoffen af door steviger internationaal
klimaatbeleid in WLO-Hoog. Echter, ook in dit scenario is de olieprijs voldoende om de
voorzetting van oliewinning economisch en vanuit brede welvaart aantrekkelijk te
maken.
— De klimaateffecten vormen de belangrijkste gekwantificeerde externe kostenpost.
De welvaartseffecten van lekkage en bodemrisico’s hebben we enkel kwalitatief
beschreven. We verwachten echter dat deze effecten beperkt zullen zijn. Op basis van
onze onzekerheidsverkenningen concluderen we dat het uiterst onwaarschijnlijk is dat
de lekkage- en bevingsrisico’s die samenhangen met de oliewinning in Schoonebeek het
mkba-saldo significant doen veranderen. Onze analyses laten zien dat de schade in
termen van aardbevingen, bodemdaling en vervuiling in de tientallen miljarden euro’s
dienen te lopen om het positieve saldo te doen kantelen.
— Zowel in WLO-Hoog als WLO-Laag leidt het verplaatsingsalternatief (Alternatief 1) tot de
grootste welvaartstoename, op de voet gevolgd door het circulaire alternatief
(Alternatief 3). Het vastzoutalternatief (Alternatief 2) scoort vanwege de hoge
operationele kosten voor de zoutlozing en de additionele investeringskosten beduidend
minder goed.
— Het stopalternatief (Alternatief 4) leidt tot een negatief saldo: vergeleken met het
nulalternatief leidt beëindiging van de oliewinning in Schoonebeek tot forse welvaartsverliezen.
— Waterinjectie onttrekt water uit de kringloop: ongeveer 0,02% van het nationale
watertekort in de huidige zomer. Bij het circulaire alternatief speelt dit niet. Dit leidt
tot een beperkte batenpost in de vorm van verminderde droogteschade van minder dan
een miljoen euro.

5

220267 - Mkba oliewinning Schoonebeek – Oktober 2022

Naast de nationale mkba is in de analyse ook gekeken naar de verdeling hiervan voor de
regio’s Schoonebeek en Twente:
— In een analyse voor de regio’s Schoonebeek en Twente is gekeken naar de verdeling van
kosten en baten over nationale en regionale actoren. Financiële effecten van oliewinning zijn voor rijksoverheid, terwijl milieu- bodem- en grondwaterrisico’s en droogterisico’s toevallen aan regionale actoren. Klimaateffecten treden wereldwijd op
en zijn niet specifiek voor rijksoverheid of regio. Leveringszekerheidseffecten van gas
vallen toe aan het Rijk en in mindere mate aan regio’s1. Ten slotte zijn er effecten als
werkgelegenheid, huurinkomsten van percelen (winning en injectie) en ozb-inkomsten
die uitsluitend toevallen aan lokale actoren.
— De uitkomsten van de analyse op lokaal niveau zijn minder eenduidig. Het stopalternatief (Alternatief 4) leidt tot het grootste gekwantificeerde welvaartseffect, maar
de lekkage- en seismische risico’s zouden deze conclusie kunnen veranderen.

________________________________
1

6

In het saldo zijn effecten op klimaat en leveringszekerheid uitsluitend bij de nationale analyse meegenomen.

220267 - Mkba oliewinning Schoonebeek – Oktober 2022

1 Inleiding
1.1

Aanleiding
Sinds 1947 wordt in het Drentse Schoonebeek olie gewonnen. In 2011 is de Nederlandse
Aardolie Maatschappij (NAM) overgegaan op een nieuwe productietechniek waarbij stoom in
het reservoir wordt geïnjecteerd om zo de olie minder viskeus te maken. Deze stoom komt
bij de winning van de olie als water mee omhoog, naast het water dat van nature aanwezig
is in het reservoir. Omdat dit zogenaamde ‘productiewater’ na scheiding van de olie
mijnbouwhulpstoffen en andere verontreinigingen bevat, kan het niet worden geloosd op
het oppervlaktewater. Om deze reden injecteert de NAM het productiewater in lege gasvelden in Twente. Deze verwerkingsroute is ten tijde van de vergunningsaanvraag in 2006
als meest milieuvriendelijk aangemerkt.
In de regio’s waar de waterinjectie plaatsvindt bestaan echter zorgen over de veiligheid.
De lokale bevolking vreest dat er verontreinigingen in het grondwater kunnen optreden of
dat oplossing van zoutlagen in de diepe bodem (zo’n 1.500 meter diep) kunnen leiden tot
bevingen of verzakkingen. Daarnaast geven meerdere actiegroepen aan dat de productie
van stoom grote hoeveelheden water uit de waterkringloop onttrekt, hetgeen in droge
periodes tot waterschaarste zou kunnen leiden. Deze zorgen zijn versterkt door enkele
incidenten bij de verwerking van het productiewater 2.
Als gevolg van deze incidenten heeft de NAM een aantal injectieputten gesloten en is een
buis-in-buisconstructie geplaatst in de transportleiding. De ingrepen hebben ertoe geleid
dat er minder productiewater kan worden geïnjecteerd in Twente dan voorzien. Vanwege
de zorgen in de omgeving en de afgenomen injectiecapaciteit is de NAM op zoek naar alternatieven voor de productiewaterverwerking. Hiertoe onderzoekt het onder meer de
mogelijkheid om het productiewater te injecteren in de buurt van Schoonebeek.
In het licht van bovenstaande ontwikkelingen heeft het ministerie van Economische Zaken
en Klimaat (EZK) TNO verzocht om een maatschappelijke kosten-batenanalyse (mkba) uit te
voeren naar de oliewinning in Schoonebeek op basis van verschillende verwerkingsroutes
van het productiewater. In de te onderzoeken alternatieven is ook een sluitingsalternatief
opgenomen, waarin de oliewinning in Schoonebeek definitief wordt gestaakt. Met deze
uitvraag komt het kabinet tegemoet aan de motie Bromet c.s. (Kamerstuk 33529-936),
waarin verzocht wordt om een brede welvaartsanalyse uit te voeren naar de langetermijnopties voor de oliewinning in Schoonebeek, rekening houdend met de lokale belangen van
Drenthe en Twente en de motie Kröger (Kamerstuk 36072-5). In de mkba dienen ook de
energiebesparingsplannen van het kabinet en de effecten op de voorzieningszekerheid van
aardgas meegenomen te worden. TNO heeft aan CE Delft gevraagd de mkba uit te voeren
als onderaannemer.

________________________________
2

Zo is in 2015 in de buurt van Hardenberg een lek in de transportleiding ontdekt als gevolg van bacteriële
corrosie en in 2021 is een scheur in de buitenbuis van injectieput ROW-2 geconstateerd op een diepte van
ongeveer 1 km. Staatstoezicht op de Mijnen (SodM) concludeert dat in beide gevallen geen sprake is geweest
van significante lekkages of gevaren voor de leefomgeving.

7

220267 - Mkba oliewinning Schoonebeek – Oktober 2022

1.2

Doel van deze studie
Er zijn verschillende manieren denkbaar om het productiewater dat vrijkomt bij de oliewinning in Schoonebeek te verwerken. Het doel van deze mkba is om op consistente en
integrale wijze deze alternatieven met elkaar te vergelijken. Hierbij wordt een breed
welvaartsbegrip gehanteerd: naast directe financiële effecten, worden ook indirecte
financiële effecten en onbeprijsde, niet-financiële effecten zoals luchtkwaliteit en CO 2uitstoot meegenomen.
Het resultaat van de analyse is een overzicht van de maatschappelijke kosten en baten van
de verschillende verwerkingsroutes. Het kosten-batensaldo geeft informatie over de
wenselijkheid van de verschillende alternatieven, maar is slechts één van de bouwstenen in
de besluitvorming. De uiteindelijke inzet van de rijksoverheid, decentrale overheden en de
NAM is een politieke keuze, waarbij aspecten zoals lokaal draagvlak en verdeling van
effecten ook een rol spelen.

1.3

Wat is een mkba?
Een maatschappelijke kosten-batenanalyse (mkba) heeft tot doel de verschillende opties
voor de uitvoering van een project op integrale wijze met elkaar te vergelijken. Een mkba
meet het totale welvaartseffect van één of meerdere beleidsalternatieven. Met welvaart
wordt hier het totale economische nut van alle Nederlandse consumenten bedoeld. Dit nut
beslaat niet alleen het nut dat uit producten of diensten behaald wordt, maar bijvoorbeeld
ook uit milieu en gezondheid. In een mkba worden effecten zoveel mogelijk in geld
uitgedrukt en vervolgens telt men deze op, zodat een integrale afweging mogelijk is.
Dat geldt ook voor effecten die meestal niet (of beperkt) in geld worden gewaardeerd,
zoals CO2-emissies of luchtverontreinigende emissies. Bij het bepalen van de kosten en
baten wordt uitgegaan van het ruime welvaartsbegrip 3 en worden de kosten en baten
gekwantificeerd en gerelateerd aan specifieke partijen, om daarmee de eventuele noodzaak van overheidshandelen te kunnen onderbouwen. Een positief saldo duidt op een
project dat de welvaart verhoogt. Een negatief saldo duidt op een project dat de welvaart
verlaagt. In een mkba wordt een situatie met het project of beleid (beleidsalternatief)
vergeleken met de situatie zonder het project (nulalternatief of ‘referentie’). De Algemene
Leidraad Kosten-batenanalyses vormt in Nederland de leidraad voor de uitvoering van
kosten-batenanalyses (CPB ; PBL, 2013).

1.4

Afbakening
In deze mkba worden vijf alternatieven beschouwd, waarvan vier doorgerekend: een nulalternatief en vier doorgerekende beleidsalternatieven. Het nulalternatief betreft een
alternatief waarin de huidige verwerking van het productiewater in Twente wordt doorgezet. De beleidsalternatieven beslaan:
— een alternatief waarin het productiewater wordt geïnjecteerd in lege gasvelden in
Drenthe;
— een alternatief waarin het productiewater wordt gereinigd en een vast zout ontstaat;
— een circulair alternatief waarin het productiewater wordt gereinigd en wordt hergebruikt voor de stoominjectie;
— een ‘stopalternatief’, waarin de oliewinning in Schoonebeek wordt stopgezet en er dus
ook geen productiewater meer hoeft te worden verwerkt;
________________________________
3

Hier wordt niet alleen gekeken naar de productie van goederen en diensten, maar ruime welvaart houdt ook
rekening met de externe effecten, zoals de milieugoederen (zowel positief als negatief).

8

220267 - Mkba oliewinning Schoonebeek – Oktober 2022

Deze alternatieven komen grotendeels overeen met de alternatieven die Royal Haskoning
DHV recent heeft onderzocht in de ‘Herafweging 2022’ (Royal Haskoning DHV, 2022).
Uitzondering hierop vormt het stopalternatief, dat is toegevoegd op verzoek van de
opdrachtgever.
In overleg met het ministerie van EZK wordt in deze mkba geen onderzoek gedaan naar
alternatieven waarin lozing op zee plaatsvindt, of waarin productiewater wordt geëxporteerd naar Duitsland. Hoewel ook naar deze alternatieven onderzoek wordt uitgevoerd door
de NAM, kleven er juridische obstakels aan export of lozing van afvalwater. In overleg met
het ministerie is daarom besloten deze alternatieven niet te beschouwen.
Een mkba is per definitie een nationaal instrument. In de analyse worden alleen effecten in
beeld gebracht die een invloed hebben op Nederlandse consumenten. In een regionale
analyse kijken we ook naar de (verdeling van) van kosten en baten voor de regio. Effecten
over de grens (bijvoorbeeld voor nabijgelegen dorpen) worden dus niet gekwantificeerd.
Wel worden dit soort effecten, waar relevant, kwalitatief beschreven.

1.5

Leeswijzer
Het vervolg van dit rapport is als volgt opgezet. In Hoofdstuk 2 presenteren we de
probleemanalyse en beschrijven we de verschillende alternatieven die worden onderzocht
in meer detail. Hoofdstuk 3 gaat in op de aanpak: we laten zien welke effecten we meenemen en wat de uitgangspunten van de mkba zijn. In Hoofdstuk 4 presenteren we de
directe kosten en opbrengsten van de oliewinning. Hoofdstuk 5 gaat in op de indirecte,
financiële effecten zoals effecten op werkgelegenheid en de woningmarkt. In Hoofdstuk 6
staan we stil bij de externe (onbeprijsde) effecten, zoals effecten op luchtkwaliteit, CO2emissies, voorzieningszekerheid, waterkwaliteit en bodemstabiliteit. In Hoofdstuk 3 maken
we de balans op en presenteren we de overkoepelende resultaten van de mkba. Ten slotte
biedt Hoofdstuk 8 een conclusie en interpretatie van deze resultaten.

9

220267 - Mkba oliewinning Schoonebeek – Oktober 2022

2 Probleemanalyse en
alternatieven
2.1

Inleiding
In dit hoofdstuk presenteren we de probleemanalyse en beschrijven we het nulalternatief
en de vier beleidsalternatieven. We staan eerst stil bij de problemen die samenhangen met
de huidige manier waarop het productiewater wordt verwerkt. Vervolgens schetsen we
verschillende oplossingsmogelijkheden die we samenvatten in vier beleidsalternatieven.

2.2

Probleemanalyse
De NAM produceert sinds 1947 olie uit het Schoonebeek olieveld en sinds 2011 volgens een
methode waarbij stoom wordt geïnjecteerd in het olieveld. Op deze manier wordt de olie
minder stroperig gemaakt en kan er meer geproduceerd worden. De stoom wordt gemaakt
uit ultrapuurwater, dat geproduceerd wordt in de ultrapuurwaterfabriek van NieuWater.
Nadat de ruwe olie is gewonnen, wordt deze door de NAM geëxporteerd naar een
raffinaderij van BP in het Duitse Lingen, waar het verwerkt wordt tot diverse olieproducten.
Het Schoonebeek olieveld loopt door tot over de grens, en ook in het Duitse deel van het
veld wordt olie gewonnen. Exploitant is het Duitse Wintershall DEA, dat de olie wint zonder
stoominjectie, enkel waterinjectie. Het Schoonebeek olieveld is een groot reservoir en
bevat circa 1 miljard vaten. De NAM geeft aan dat er in theorie tot zo’n 2.000 m3 olie per
dag gewonnen kan worden aan de Nederlandse kant.
De daadwerkelijke productie valt sinds 2016 echter fors lager uit dan deze 2.000 m3 per
dag. De voornaamste reden is dat in april 2015 een scheur in een transportleiding is ontdekt
nabij Hardenberg, die is veroorzaakt door bacteriële corrosie. De NAM heeft als reparatiemaatregel een buis-in-buisconstructie geplaatst in de transportleiding, waardoor de
effectieve diameter van de leiding is afgenomen. Uit voorzorg zijn daarnaast een aantal
leidingen naar injectieputten gesloten, waarbij eenzelfde risico op bacteriële corrosie werd
vastgesteld. Door de buis-in-buisconstructie is de aftakking van de transportleiding naar
Tubbergen-Mander (TUM) niet meer toegankelijk. Injectieputten TUM-1, TUM-2 en TUM-3
zijn daarom in 2021 definitief geabandonneerd (Royal Haskoning DHV, 2022). Ook injectieput ROW-2 is definitief gesloten, nadat tijdens onderhoudswerkzaamheden werd geconstateerd dat de buitenbuis ter hoogte van het bovenste injectiereservoir was gescheurd.
Hoewel deze incidenten niet tot schade voor mens en milieu hebben geleid, hebben ze wel
een flinke beperking opgelegd aan de injectiecapaciteit. Door de kleinere diameter van de
transportleiding en het uitvallen van verschillende injectieputten, kan nog maar een deel
van de oorspronkelijk beoogde waterinjectie worden gerealiseerd. De NAM heeft de olieproductie daarom ook moeten beperken. Omdat de olieproductie op dit moment
gelimiteerd is door de waterverwerkingscapaciteit, is de NAM op zoek naar een nieuwe
verwerkingsroute voor haar productiewater.
Ook vanuit de regio Twente wordt druk uitgeoefend om de huidige waterinjectie te
vervangen voor een meer duurzaam alternatief. In de omgeving leven zorgen over de
veiligheid van de injectie, die zijn aangewakkerd door de hierboven beschreven incidenten.
Bewonersgroeperingen zoals Stichting Stop Afvalwater Twente waarschuwen voor

10

220267 - Mkba oliewinning Schoonebeek – Oktober 2022

verontreinigingen van het grondwater, risico’s op aardbevingen, en uitputting van het
oppervlaktewater.
Tekstbox 1 - Oliewinning in Schoonebeek ligt op dit moment stil
De oliewinning in Schoonebeek ligt op moment van schrijven al een aantal maanden stil. Dit heeft verschillende
oorzaken. Staatstoezicht op de Mijnen (SODM) heeft in het voorjaar onregelmatigheden vastgesteld bij
waterinjectieput ROW-4. Daarnaast bleek uit metingen dat het productiewater een hoger gehalte tolueen
bevatte dan is toegestaan volgens de vergunning. De NAM mocht haar oliewinningsproces pas weer hervatten
wanneer het onderzoek naar put ROW-4 was afgerond, SODM de risico’s als beheersbaar kwalificeerde, en een
nieuwe tolueenfilter in gebruik was genomen. Aan deze drie voorwaarden is inmiddels voldaan. Toch lijkt het
erop dat de oliewinning dit kalenderjaar niet meer hervat zal worden. Het ministerie van EZK heeft de NAM
namelijk gevraagd om de oliewinning in Schoonebeek de komende maanden nog niet op te starten, vanwege het
grote aardgasgebruik dat gepaard gaat met de oliewinning. De NAM geeft aan te hebben ingestemd met dit
verzoek. Het is op dit moment nog niet duidelijk wanneer de oliewinning weer hervat zal worden.

Zowel vanuit bedrijfseconomisch perspectief van de NAM als het lokaal perspectief is er dus
behoefte aan een alternatief voor de huidige verwerking van het productiewater. De NAM
en het ministerie van EZK onderzoeken hiertoe meerdere alternatieven:
— injectie van het productiewater in gasvelden in Drenthe;
— reiniging van productiewater en lozing op de Noordzee;
— reiniging en scheiding van het productiewater waarbij een vast zout ontstaat;
— reiniging en hergebruik van het productiewater voor de stoomproductie;
— export van het productiewater naar Duitsland.
Daarnaast roepen sommige lokale en politieke partijen om een volledige stop van de oliewinning in Schoonebeek, vanwege de injectieproblematiek en klimaatoverwegingen.

Samengevat
In dit onderzoek worden alternatieve verwerkingsroutes vergeleken op hun maatschappelijke impact. De projectalternatieven bieden een oplossing voor de problemen met de
beperkte productieverwerkingscapaciteit en kunnen leiden tot een productietempo dat voor
de exploitant bedrijfseconomisch rendabeler is. We hebben daar het stopalternatief aan
toegevoegd om te kunnen beoordelen of beëindiging van oliewinning volgens het brede
welvaartsbegrip wenselijk is. Kortom, of de vermindering van maatschappelijke effecten
die verbonden zijn aan de oliewinning opwegen tegen de afname van productiemarges
(producentensurplus). We doen dit door de verschillende alternatieven te vergelijken met
een nulalternatief, waarin de huidige waterinjectie in Twente wordt voortgezet. In overleg
met het ministerie van EZK is ervoor gekozen om de alternatieven waarbij het productiewater wordt geëxporteerd of wordt geloosd op de Noordzee, niet door te rekenen vanwege
juridische obstakels en een gebrek aan draagvlak.

2.3

Nulalternatief
Het nulalternatief in een mkba is het meest waarschijnlijke alternatief zonder nieuw
beleid. In dit geval betreft dit de voortzetting van waterinjectie in Twente. We gaan ervan
uit dat de NAM tot uiterlijk 2040 olie blijft winnen, omdat de vergunning dan afloopt.
In de berekening nemen we aan dat de oliewinning stopt vanaf het moment dat dit niet
langer bedrijfseconomisch rendabel is. Afhankelijk van de energieprijzen in het WLOachtergrondscenario (zie Paragraaf 3.5), kan het dus zo zijn dat de oliewinning al vóór 2040

11

220267 - Mkba oliewinning Schoonebeek – Oktober 2022

wordt beëindigd. In het nulalternatief is de injectiecapaciteit gemaximeerd. Er zal in dit
alternatief dus ook cumulatief minder olie worden gewonnen.

2.4

Beleidsalternatieven
In deze mkba worden vier beleidsalternatieven doorgerekend. Deze alternatieven bestaan
uit een beslissing om (al dan niet) oliewinning te continueren en de verwerkingsroute voor
het productiewater. In alle gevallen gaan we uit van oliewinning tot maximaal 2040.
1. Het verplaatsingsalternatief. In dit alternatief wordt de waterinjectie in Twente
beëindigd na een overgangsperiode van zo’n 2,5 jaar. Vanaf 2025 vindt de injectie
volledig plaats in de Drentse gasvelden nabij Schoonebeek. In deze gasvelden wordt op
moment van schrijven al productiewater geïnjecteerd dat vrijkomt bij gaswinning van
de NAM. Voor de extra injectiecapaciteit worden enkele nieuwe injectieputten
geplaatst op reeds gebruikte kavels van de NAM. Omdat er in dit alternatief geen sprake
meer is van een beperking op de oliewinning door maximale injectiecapaciteit, kan de
oliewinning toenemen. Het verplaatsingsalternatief komt overeen met Alternatief 4.2
uit de recent door Royal Haskoning DHV gepubliceerde Herafweging 2022 (Royal
Haskoning DHV, 2022). Dit betekent dat de toevoeging van biocide aan het productiewater wordt geminimaliseerd.
2. Het vastzoutalternatief. In dit alternatief, dat gelijk is aan Alternatief 1 uit de
Herafweging 2022, wordt bij het terrein van de Oliebehandelingsinstallatie (OBI) in
Schoonebeek een nieuwe waterzuiveringsinstallatie gebouwd. Hierbij wordt het
productiewater volledig gezuiverd, waarbij zowel de hulpstoffen als het zout uit het
water worden gehaald (Royal Haskoning DHV, 2022). Het resterende water wordt
geloosd op het oppervlaktewater van het Stientjeskanaal. In dit alternatief blijft naast
water een grote hoeveelheid vast zout over. Royal Haskoning concludeert dat er geen
vraag is naar dit type zoutproduct in de geproduceerde hoeveelheden. We nemen
daarom aan dat het zout veilig geloosd moet worden op een nader te bepalen afvallocatie. Net als in het verplaatsingsalternatief kan de oliewinning in dit alternatief
toenemen. Er geldt een overgangsperiode van 3,5 jaar.
3. Het circulaire alternatief. In dit alternatief wordt het productiewater gezuiverd en
gescheiden in een schone zoetwaterstroom, en een ingedikte zoutwaterstroom, die ook
wel ‘brijn’ wordt genoemd. De zoetwaterstroom wordt vervolgens hergebruikt voor de
productie van stoom. Op deze manier wordt er voor de oliewinning geen water meer
onttrokken aan het oppervlaktewatersysteem. Het brijnwater heeft een volume gelijk
aan ongeveer 10-25% van het oorspronkelijke productiewater. Omdat het om zoveel
kleinere hoeveelheden gaat, kan het brijnwater in de aquifer (de watervoerende laag)
van het Schoonebeek olieveld worden geïnjecteerd. Het is ook mogelijk om het brijnwater, net als in Alternatief 1, te injecteren in de gasvelden nabij Schoonebeek. Zo zou
een hybride vorm van het circulaire alternatief en het verplaatsingsalternatief ontstaan.
We rekenen deze tussenvorm niet door, maar beschrijven de voor- en nadelen wel
kwalitatief. Voor het circulaire alternatief moeten nieuwe pijpleidingen tussen de OBI
en de puurwaterfabriek van NieuWater worden gelegd. Daarnaast moet een Water
Treatment Unit (WTU) worden geïnstalleerd. Net als in het verplaatsingsalternatief kan
de oliewinning in dit alternatief toenemen. Er geldt een overgangsperiode van 3,5 jaar.
Dit alternatief is gelijk aan Alternatief 3 uit de Herafweging 2022.
4. Het stopalternatief. In dit alternatief wordt de oliewinning in Schoonebeek niet meer
hervat. De waterinjectie wordt beëindigd en bestaande installaties, putten en pijpleidingen worden geabandonneerd.

12

220267 - Mkba oliewinning Schoonebeek – Oktober 2022

Figuur 1 geeft een overzicht van de vier verschillende beleidsalternatieven en het nulalternatief weer, inclusief hun relatie.
Figuur 1 – Overzicht van de vier verschillende beleidsalternatieven

Bron: CE Delft op basis van RHDHV.

2.5

Conclusie
De verschillende projectalternatieven bieden oplossingsrichtingen voor zowel zorgen vanuit
de lokale omgeving als een antwoord op de huidige waterinjectie in Twente.
We hebben vier beleidsalternatieven onderscheiden ten opzichte van het nulalternatief:
1. Een verplaatsingsalternatief, waarbij de waterinjectie wordt verplaatst naar de
Schoonebeek gasvelden.
2. Een vastzoutalternatief, waarbij het productiewater wordt gescheiden in een schone
zoetwaterstroom en een vastzoutstroom die geloosd moet worden.
3. Een circulair alternatief, waarbij het productiewater wordt hergebruikt voor de
productie van stoom en waarbij beperkte injectie in het Schoonebeek olieveld
plaatsvindt.
4. Een stopalternatief, waarbij de oliewinning in Schoonebeek niet meer wordt hervat en
er dus geen waterinjectie meer noodzakelijk is.
In het volgende hoofdstuk zetten we uiteen hoe we deze alternatieven zullen vergelijken en
doorrekenen in de mkba.

13

220267 - Mkba oliewinning Schoonebeek – Oktober 2022

3 Aanpak
3.1

Inleiding
In dit hoofdstuk beschrijven we de algemene uitgangspunten van een mkba, de specifieke
aanpak voor deze mkba, de geïdentificeerde effecten en de wijze waarop we omgaan met
onzekerheden.

3.2

Aanpak op hoofdlijnen
Een maatschappelijke kosten-batenanalyse heeft tot doel de verschillende opties
(Alternatieven uit Paragraaf 2.4) voor de uitvoering van een project op integrale wijze met
elkaar te vergelijken. Alle effecten worden vervolgens zoveel mogelijk in geld uitgedrukt en
vervolgens telt men deze op, zodat een integrale afweging mogelijk is. Dat geldt ook voor
zaken die meestal niet in geld worden gewaardeerd, zoals de impact op de CO2-footprint
van luchtverontreinigende emissies van de opties. Bij het bepalen van de kosten en baten
wordt uitgegaan van het brede welvaartsbegrip en worden de kosten en baten
gekwantificeerd en gerelateerd aan specifieke partijen, bijvoorbeeld omwonenden en
regionale inwoners. Naast inzicht in het nationale saldo geven we ook inzicht in het
welvaartssaldo voor de regio. Met de resultaten kunnen we noodzaak van overheidskeuzes
ten aanzien de verschillende alternatieven onderbouwen. Een positief saldo duidt op een
project dat de welvaart verhoogt. Een negatief saldo duidt op een project dat de welvaart
verlaagt.
Daarbij geven we aan dat niet alle projecteffecten in geld zijn uit te drukken. Hierbij zullen
we de post kwalitatief benoemen en in de eindtabel op Pro Memorie (PM) zetten.

3.3

Welvaartseffecten op een rij
Deze mkba brengt alle relevante welvaartseffecten in beeld. De effecten zijn weergegeven
in Tabel 2 en worden daarna toegelicht. In de tabel geven we aan in hoeverre deze effecten
nationaal van aard zijn en voor welke periode deze zijn ingeschat.
Tabel 2 – Overzicht van projecteffecten
Type effect

Effect

Toelichting effect

Waardering

Schaalniveau

Direct

Directe kosten oliewinning en verwerking
productiewater

CAPEX

€

Nationaal

OPEX

€

Nationaal

Energiekosten

€

Nationaal

Abandonnering en nazorg
(ABEX)

€

Nationaal

Directe opbrengsten

Opbrengsten van oliewinning op de markt voor
ruwe olie

€

Nationaal

Arbeidsmarkt

Effecten op werkgelegenheid

€ en in fte

Nationaal en Regionaal

Woningmarkt

Effecten op waarde van
objecten als indicatie van
gepercipieerde risico’s

€

Nationaal en Regionaal

Indirect

14

220267 - Mkba oliewinning Schoonebeek – Oktober 2022

Type effect

Effect

Extern

Toelichting effect

Waardering

Schaalniveau

Klimaatbaten

€

Mondiaal

Reductie luchtverontreinigende emissies
(luchtkwaliteit)

€

Nationaal en regionaal

Voorzieningszekerheid

Extra gasafname voor
olieproductie

€

Nationaal

Bodemrisico’s

Effecten op seismiciteit en
grondstabiliteit

Kwalitatief en €

Nationaal en regionaal

€

Nationaal en regionaal

Kwalitatief

Nationaal en regionaal

Effecten op
vermindering van
droogte
Effecten op waterkwaliteit

Effecten van lekkages in
oppervlaktewater en
grondwater

Indeling effecten
In de meest linkse kolom is de indeling van de effecten weergegeven. De welvaartseffecten
zijn ingedeeld in directe effecten, indirecte effecten en externe effecten. Directe effecten
zijn de directe kosten en opbrengsten voor de exploitant van de oliewinning (NAM) inclusief
de verwerking van meegekomen productiewater. Dit zijn de investeringskosten (CAPEX),
operationele kosten (OPEX), energiekosten, en abandonneringskosten (ABEX). Daarnaast zijn
de financiële opbrengsten van de projectalternatieven meegenomen. Dit betreffen de
verkoopopbrengsten van de olie; het verschil tussen opbrengsten en kosten in de vorm van
de winstmarge op het geïnvesteerd vermogen.
Als gevolg van de projectalternatieven worden effecten ‘doorgegeven’ aan andere markten,
bijvoorbeeld de woningmarkt of de arbeidsmarkt. Indien daarbij sprake is van marktimperfecties dan is er sprake van additionele indirecte effecten. Een groot deel van de effecten
op andere markten is niet additioneel. Indirecte effecten zijn een afgeleide van de directe
effecten en werken door op bijvoorbeeld de regionale arbeidsmarkt (extra werkgelegenheid), de woningmarkt (effect op woningwaarde en verkoopbaarheid van woningen) of de
detailhandel (bestedingen). We geven twee voorbeelden:
— Om structurele werkgelegenheidseffecten te kunnen meenemen in een mkba, zal aangetoond moeten worden dat de arbeidsmarkt niet goed werkt, en dat onvrijwillige
werkloosheid bestaat. Indien werklozen aan een baan geholpen kunnen worden, kan
immers aangetoond worden dat een nieuwe baan geen baan in een andere sector
verdringt. Er is dan sprake van toename van de werkgelegenheid als gevolg van extra
investeringen in de verwerkingsroutes.
— Ook effecten op de woningmarkt kunnen overlappen met directe en externe effecten
van aardbevingsrisico’s. Indien kopers van woningen in het gebied goed geïnformeerd
zijn, dan kunnen deze effecten niet zomaar opgeteld worden bij de bodemrisico’s.
Dan zou men dit effect immers twee keer meenemen in de mkba. Kortom, veel
indirecte effecten worden in de praktijk ‘doorgegeven’ in aanpalende markten.
We nemen woningwaardes toch mee, omdat ze een beeld geven van de gepercipieerde
risico’s bovenop de lokale effecten die je zou verwachten als alles goed gaat.

15

220267 - Mkba oliewinning Schoonebeek – Oktober 2022

Externe effecten zijn (door de exploitant) niet-beoogde effecten van de interventie op
derden, zoals onvoorziene incidenten en risico’s, klimaateffecten (die niet geïnternaliseerd
zijn via een CO2-prijs), milieueffecten, en mogelijke hinder voor omwonenden. Bij keuzes
over de alternatieven zijn deze risico’s niet ‘ingeprijsd’ in het exploitatiesaldo.

3.4

Alternatieve aanwending van lege gasvelden en flexibiliteit
Alternatieve aanwending van gasvelden
Abandonneren van oliewinning in Schoonebeek (stopalternatief, Alternatief 4) kan een
ander gebruik van (gas)reservoirs en bijbehorende infrastructuur in Twente en Schoonebeek
mogelijk maken voor alternatieve doeleinden. Mogelijke voorbeelden betreffen energieopslag of CO2-opslag (Structuurvisie voor de ondergrond, provincie Drenthe4).
Bijvoorbeeld waterstofopslag, al ligt dit niet in de nabijheid van toekomstige waterstofhubs
als IJmuiden, Rotterdam en de Eemshaven. Verder zouden de velden interessant kunnen
zijn voor CO2-opslag, vanwege hun opslagcapaciteit en hoge injectiviteit. Echter worden op
dit moment alleen lege gasvelden op zee als mogelijkheid gezien voor CO 2-opslag.
In het algemeen zijn de consequenties van opslag in carbonaat als reservoirgesteente nog
onbekend en vereist dit nader onderzoek. Er zijn dus nog een aantal onzekerheden over de
technische mogelijkheden en bijbehorende risico’s van de verschillende gasvelden voor
eerder genoemde doeleinden. Om die reden hebben we die alternatieven niet beschouwd in
deze studie.

Waardering flexibiliteit
Ook niet-geproduceerde oliereserves kunnen op een later moment leiden tot meer
flexibiliteit, waardoor meer mogelijkheden beschikbaar zijn om in te spelen op onverwachte toekomstige scenario’s. Hierbij kan gedacht worden aan hoge olieprijzen, fysieke
olieschaarste, of juist nieuwe inzichten over de potentiële milieuschadelijkheid van oliewinning uit het Schoonebeek olieveld, bijvoorbeeld als zou blijken dat lekkages schadelijker
of risicovoller zijn voor het milieu- en grondwaterreserves dan zou zijn gedacht.
Deze zogenaamde optiewaarde van uitstel kunnen we niet in geld uitdrukken. We geven
echter aan dat oliewinning in Schoonebeek na 2040 niet erg voor de hand ligt in het licht
van wereldwijde koolstofbudgetten5. De vraag naar fossiele brandstoffen zoals olie zal
tegen die tijd fors gedaald moeten zijn en hierbij zal ook de olieprijs flink dalen. Dit zal
een sterk negatieve impact hebben op de businesscase om de stroperige Schoonebeek olie
uit de grond te kunnen krijgen. Al met al verwachten wij dat deze optiewaarde zeer
beperkt is.

________________________________
4
5

Bron: www.nlog.nl/ruimtelijke-ordening-strong
Het koolstofbudget is een schatting van de maximale uitstoot van CO2 om een bepaald temperatuurdoel te
behalen.

16

220267 - Mkba oliewinning Schoonebeek – Oktober 2022

3.5

De rol van de WLO-scenario’s
De welvaartseffecten worden voor de verschillende projectalternatieven uitgewerkt tegen
de achtergrondscenario’s WLO-Hoog en WLO-Laag van het CPB en PBL, zoals voorgeschreven
in de Algemene Leidraad mkba (CPB ; PBL, 2013). Daarnaast is een tweegradenvariant
toegevoegd. De WLO-scenario’s beschrijven niet alleen de economische en demografische
ontwikkelingen van de komende jaren, maar geven ook de CO2-prijzen waartegen
klimaatbaten moeten worden gewaardeerd in een mkba. Dit zijn zogenaamde efficiënte
prijzen. Het efficiënte prijspad geeft tussen nu en 2050 de CO2-prijzen weer die nodig zijn
om de cumulatieve CO2-reductie in een WLO-scenario tegen de laagst mogelijke kosten te
realiseren. We nemen een gevoeligheidsanalyse mee waarin de CO2-prijzen aansluiten bij
een pad waarbij de klimaatdoelstellingen van Parijs gehaald worden. Tabel 3 geeft een
overzicht van de belangrijkste kenmerken van de WLO-scenario’s die relevant zijn voor
deze mkba.
Tabel 3 – Kenmerken van de WLO-scenario’s (prijzen 2016)
WLO-Laag

WLO-Hoog

Tweegradendoel
(Akkoord Parijs)

Economische groei

1 % per jaar

2% per jaar

2% per jaar

Demografische ontwikkeling

Na 2030 krimp, voor 2030
beperkte aanwas
bevolking

Relatief sterke aanwas
door positief migratiesaldo

Relatief sterke aanwas door
positief migratiesaldo

Klimaatbeleid

Heel beperkt

Internationaal klimaatbeleid, relatief veel
samenwerking

Implementatie Parijsakkoorden

Wereldwijde emissiereductie
2050 ten opzichte van 1990

45%

65%

80-95%

Efficiënte CO2-prijs 2050

40 €/ton

160 €/ton

€ 200 – € 1.000 per ton CO2

Efficiënte CO2-prijs 2030

20 €/ton

80 €/ton

€ 100 – € 500 per ton CO2

Vraag naar fossiele energie

Aanzienlijk, door
ontbreken van stevige
wereldwijde prikkels om
CO2 te reduceren

Vraag neemt sterk af door
internationaal beprijzen
van fossiele brandstoffen

Vraag neemt verder af door
internationaal beprijzen van
fossiele brandstoffen. In 2050
zijn er geen fossiele
brandstoffen meer nodig,
tenzij de CO2 wordt
afgevangen (CCS).

Olieprijs

Oplopende olieprijzen
vanwege geopolitieke
spanningen en beperkt
klimaatbeleid
(162 dollar/barrel in
2050)

Door klimaatbeleid neemt
de vraag naar olie af en
nemen olieprijzen op den
duur af
(80 dollar/barrel in 2050)

Door internationaal
klimaatbeleid neemt de vraag
naar olie af en nemen
olieprijzen op den duur af
(80 dollar/barrel in 2050).

Bron: (CPB ; PBL, 2016).

Scenario WLO-Hoog combineert een hoge economische groei van twee procent per jaar met
een relatief sterke bevolkingsaanwas. In scenario WLO-Laag gaat een gematigde
economische groei van één procent per jaar samen met een beperkte demografische
ontwikkeling.

17

220267 - Mkba oliewinning Schoonebeek – Oktober 2022

Deze referentiescenario’s zijn beleidsarm ingevuld. Ze bieden daardoor een kader waartegen de beleidsalternatieven (en referentie) kunnen worden afgezet. De olieprijs in WLOLaag loopt op, met name vanwege geopolitieke spanningen en conflicten. In WLO-Hoog zien
we dat internationaal klimaatbeleid de vraag naar olie zal beperken, hetgeen de olieprijs
ook drukt. Olie uit Schoonebeek zal tegen die buitenlandse velden moeten concurreren om
de resterende en gestaag afnemende olievraag in de wereld in te kunnen vullen.

3.6

Algemene uitgangspunten
De algemene uitgangspunten van de mkba zijn:
— We beperken de effecten tot alle effecten voor Nederland. Aangezien de aandeelhouders van oliewinning maar voor een deel Nederlands zijn, is hiervoor gecorrigeerd.
Zie Paragraaf 4.2 voor een verdere toelichting. Grensoverschrijdende effecten worden
kwalitatief beschreven, maar zijn niet opgenomen in het saldo van de mkba.
— De looptijd van de mkba is 100 jaar. In de praktijk zal oliewinning in Schoonebeek
eerder stoppen, maar kunnen mogelijke bodemrisico’s en verstoringen ook na de
productiefase optreden. Door deze nazorgfase mee te nemen, kunnen dergelijke
langetermijneffecten meegenomen worden.
— Het startjaar van de kosten en baten is begin 2022.
— De kosten en baten hebben als prijspeil 1 januari 2022. Het welvaartseffect wordt
uitgedrukt in reële prijzen, inclusief btw. Dit betekent dat er is gecorrigeerd voor de
(verwachte) inflatie.
— De discontovoet van de kosten en baten bedraagt 2,25%.
— De kosten en baten worden zowel op het geaggregeerd niveau gepresenteerd als op
basis van kentallenset per object.
— De kosten en baten worden gepresenteerd aan de hand van de effecten die bij de
verschillende stakeholders optreden. Er is geen rekening gehouden met financieringskosten.

18

220267 - Mkba oliewinning Schoonebeek – Oktober 2022

4 Directe financiële effecten
4.1

Inleiding
In dit hoofdstuk beschouwen we de directe financiële effecten van de oliewinning in
Schoonebeek. Dit betreft de verandering in (over)winsten die neerslaan bij Nederlandse
aandeelhouders als gevolg van de verschillende beleidskeuzes. Dat de diverse alternatieven
leiden tot veranderingen van de winstgevendheid van de oliewinning in Schoonebeek is het
duidelijkst in het stopalternatief. Maar ook in de andere scenario’s kunnen verschuivingen
optreden – bijvoorbeeld omdat er extra kosten gemaakt moeten worden in de zuiveringsstap.

4.2

Bepaling van het financiële effect in deze mkba
Een mkba brengt kosten en baten voor de gehele Nederlandse samenleving in beeld. Dit kan
gezien worden als de som van alle consumenten en producentensurplussen. Wanneer een
bedrijf dat volledig in Nederlandse handen is meer winst maakt, vertaalt dit zich in een
hogere dividenduitkering aan de Nederlandse aandeelhouders.
Dit geldt alleen voor Nederlandse aandeelhouders. Wanneer een bedrijf uitsluitend buitenlandse aandeelhouders kent, komt extra winst niet ten goede aan Nederland. In het geval
van de oliewinning in Schoonebeek geldt een hybride vorm: een deel van de winst (40%)
vloeit via EBN naar de Nederlandse staat, en het overige deel vloeit via de NAM (dat in
handen is van Shell en Exxon) hoofdzakelijk naar buitenlandse aandeelhouders. Alleen extra
winsten die terechtkomen bij de Nederlandse overheid worden daarom in deze mkba meegerekend.
In een mkba moeten we daarnaast corrigeren voor het feit dat arbeid en kapitaal ook elders
in de economie productief zijn. Wanneer investeringen in de oliewinning in Schoonebeek
nooit waren gepleegd, had het uitgespaarde kapitaal en de uitgespaarde arbeid ingezet
kunnen worden om elders in de economie waarde toe te voegen. Deze opportuniteitskosten
moeten in een mkba worden meegenomen. We doen dit door alleen overwinsten mee te
nemen in het saldo. Overwinsten zijn hoger-dan-reguliere-winsten, oftewel winsten die zo
groot zijn dat we aannemen dat ze elders in de economie niet voorkomen vanwege prijsverlagende concurrentie. Omdat de oliemarkt flinke toetredingsdrempels kent en maar een
klein aantal spelers, worden in de olieketen wel regelmatig overwinsten gemaakt.
We berekenen de hoogte van deze overwinsten door de bedrijfseconomische winst te
verlagen met een gemiddelde winst van 6,6% (dit is het gemiddelde winstpercentage in de
Nederlandse economie volgens het CBS over de periode 2013-2018 (CBS, 2022).
Belastingen, subsidies en heffingen worden in een mkba niet meegenomen, omdat het overdrachten betreffen van de ene Nederlander naar de andere. Op regionale schaal zijn
belastingen en subsidies wel relevant. Uit data van de NAM blijkt dat lokale gemeenten,
en landeigenaren jaarlijks meer dan € 1 miljoen aan belastingen en pacht ontvangen van de
NAM. Gesommeerd over de gehele periode en verdisconteerd met een discontovoet van
2,25% telt dit op tot € 25 miljoen over de periode 2022-2040.

19

220267 - Mkba oliewinning Schoonebeek – Oktober 2022

4.3

Directe opbrengsten oliewinning
We kunnen de directe opbrengsten van de oliewinning in Schoonebeek berekenen aan de
hand van geraamde productiecijfers (aangeleverd door de NAM en Royal Haskoning DHV)
en verwachte olieprijzen. De directe opbrengsten verschillen per alternatief, omdat de
productiecapaciteit afhankelijk is van de waterverwerkingscapaciteit.

Prijs van ruwe olie
Voor de prijs van ruwe olie onderscheiden we twee mogelijke prijspaden. Deze prijspaden
zijn grotendeels gelijk aan de WLO-prijspaden uit 2015. Omdat de huidige energieprijzen
flink afwijken van de WLO-ramingen vanwege de gascrisis en de oorlog in Oekraïne6, maken
we voor de periode tot en met 2026 gebruik van handelsprijzen op de futuresmarkt. De
prijzen tussen 2026 en 2030 bepalen we met behulp van lineaire interpolatie. Dit resulteert
in de prijspaden die zijn weergegeven in Figuur 2.
Figuur 2 – Geraamde olieprijzen in WLO-Hoog en WLO-Laag (€ per US barrel)
€160,00

Olieprijs per barrel

€140,00
€120,00
€100,00
€80,00
€60,00
€40,00
€20,00
€2022 2023 2024 2025 2026 2027 2028 2029 2030 2031 2032 2033 2034 2035 2036 2037 2038 2039 2040
Jaartal
WLO-Hoog

WLO-Laag

Merk op dat de olieprijzen in WLO-Laag fors hoger zijn dan in WLO-Hoog. Dit komt voornamelijk omdat in WLO-Hoog ambitieuzer klimaatbeleid wordt verondersteld, waardoor de
vraag naar fossiele brandstoffen zoals olie sneller afneemt dan in WLO-Laag, ondanks de
hogere economische groei die aan WLO-Hoog ten grondslag ligt.

Productie per alternatief
De productievolumes per alternatief zijn aangeleverd door de NAM en Royal Haskoning DHV.
De jaarlijkse productie is niet alleen afhankelijk van de waterverwerkingscapaciteit, maar
ook van de temperatuur en druk van het veld en de resterende oliehoeveelheid.
In Figuur 3 worden de productievolumes voor de verschillende alternatieven weergegeven.
Deze volumes zijn nog niet gecorrigeerd voor het feit dat in sommige scenario’s de oliewinning eerder dan 2040 kan stoppen, omdat deze onrendabel wordt. Het verplaatsings________________________________
6

20

Inclusief de nasleep van de coronacrisis.

220267 - Mkba oliewinning Schoonebeek – Oktober 2022

alternatief, het vastzoutalternatief en het circulaire alternatief kennen zeer vergelijkbare
productiehoeveelheden, omdat de waterverwerkingscapaciteit in deze scenario’s gelijk is.
TNO geeft aan dat de productie in het circulaire alternatief mogelijk lager uit kan vallen
dan in het verplaatsingsalternatief en het vastzoutalternatief, omdat herinjectie van de
ingedikte zoutstroom in de aquifer kan leiden tot een ongewenste additionele drukopbouw
in het oliereservoir, en daarmee de efficiëntie van het stoominjectieproces verlaagt.
De getoonde volumes voor dit alternatief moeten daarom als een bovengrens worden
gezien. De getoonde productievolumes gaan daarnaast uit van volledig operationele waterverwerkingscapaciteit. Hoewel gepland onderhoud hierin is meegenomen, kunnen de
getoonde volumes lager uitvallen als gevolg van ongeplande onderbrekingen.
Figuur 3 – Productievolumes ruwe olie in de verschillende alternatieven (m3 olie per dag)

Dagelijkse productie in kuub olie

2500
2000
Nulalternatief
1500
Verplaatsingsalternatief
1000
Vastzoutalternatief en
circulaire alternatief

500

Stopalternatief

2040

2039

2038

2037

2036

2035

2034

2033

2032

2031

2030

2029

2028

2027

2026

2025

2024

2023

2022

0

Jaartal

Totale opbrengsten per alternatief
De totale opbrengsten per alternatief zijn gelijk aan de productiehoeveelheden per alternatief vermenigvuldigd met de ruwe olieprijs conform achtergrondscenario. Figuur 4 en
Figuur 5 tonen de jaarlijkse opbrengsten7.

________________________________
7

Wederom nog niet gecorrigeerd voor de mogelijkheid dat de NAM eerder haar winningsactiviteiten beëindigt
omdat ze onrendabel worden.

21

220267 - Mkba oliewinning Schoonebeek – Oktober 2022

Figuur 4 – Jaarlijkse opbrengsten door de verkoop van ruwe olie uit het Schoonebeek olieveld – WLO-Hoog
€350.000.000

Jaarlijkse opbrengsten

€300.000.000
€250.000.000

Nulalternatief

€200.000.000
Verplaatsingsalternatief
€150.000.000
€100.000.000

Vastzoutalternatief en
circulaire alternatief

€50.000.000

Stopalternatief

2022
2023
2024
2025
2026
2027
2028
2029
2030
2031
2032
2033
2034
2035
2036
2037
2038
2039
2040

€-

Jaartal

Figuur 5 - Jaarlijkse opbrengsten door de verkoop van ruwe olie uit het Schoonebeek olieveld – WLO-Laag
€600.000.000

€500.000.000

€400.000.000

Nulalternatief
Verplaatsingsalternatief

€300.000.000

Vastzoutalternatief en
circulaire alternatief
€200.000.000

Stopalternatief

€100.000.000

2022
2023
2024
2025
2026
2027
2028
2029
2030
2031
2032
2033
2034
2035
2036
2037
2038
2039
2040

€-

Zoals duidelijk blijkt uit Figuur 4 en Figuur 5, zijn de jaarlijkse opbrengsten in WLO-Laag
groter dan in WLO-Hoog. Dit volgt direct uit de hogere olieprijs in WLO-Laag.

22

220267 - Mkba oliewinning Schoonebeek – Oktober 2022

4.4

Kostencomponenten en winningsduur
De directe kosten in de verschillende alternatieven worden gevormd door een aantal
verschillende componenten:
— Reguliere investeringskosten. Dit betreffen investeringen in installaties die onafhankelijk zijn van de waterverwerkingsroute.
— Investeringskosten voor waterverwerking. Dit zijn investeringskosten die samenhangen
met de gekozen waterverwerkingsroute, bijvoorbeeld in pijpleidingen of waterreinigingsinstallaties.
— Reguliere OPEX. Dit zijn reguliere operationele kosten (personeel, verzekeringen,
onderhoud, etc.) die los staan van de waterverwerking. Energiekosten scharen we hier
niet onder OPEX.
— OPEX voor de waterverwerking. Dit zijn operationele kosten voor de waterverwerking,
zoals de stortkosten in het vastzoutalternatief.
— Energiekosten. Dit zijn kosten voor gas en elektriciteit, nodig voor de oliewinning en de
waterverwerking. De kosten voor gas en elektriciteit verschillen tussen de twee WLOscenario’s. Wederom maken we tot 2027 gebruik van handelsprijzen op de futuresmarkt
en vervolgens van de WLO-prijzen. In het referentiealternatief wordt stoom volledig
geproduceerd met behulp van gasboilers. In de beleidsalternatieven (met uitzondering
van het stopalternatief) wordt extra stoom geproduceerd met behulp van elektrische
boilers die draaien op overtollige windenergie.
— CO2-kosten. Dit zijn kosten die gemaakt worden om de benodigde CO2-rechten voor het
EU ETS te verkrijgen.
— Ontmantelingskosten. Dit zijn kosten die gemaakt worden bij de ontmanteling van de
installaties, putten en pijpleidingen. Deze kosten worden in alle alternatieven meegenomen, maar vinden op andere momenten in de tijd plaats, namelijk vanaf het
laatste winningsjaar.
Op basis van de totale kosten en opbrengsten per jaar kan voor elk alternatief worden
ingeschat tot wanneer de oliewinning rendabel is vanuit bedrijfseconomisch perspectief.
Tabel 4 geeft een overzicht van de op deze manier bepaalde resterende winningsperiode.
In WLO-Laag is de olieprijs dusdanig hoog dat in alle beleidsalternatieven (met uitzondering
van het stopalternatief) de gehele periode tot 2040 olie wordt gewonnen. In WLO-Hoog zien
we eerdere beëindiging in het nulalternatief en het vastzoutalternatief.
Tabel 4 - Berekende duur van de oliewinning in de verschillende alternatieven en WLO-scenario’s
Laatste winningsjaar

23

WLO-Hoog

WLO-Laag

Nulalternatief

2038

2040

Verplaatsingsalternatief

2040

2040

Vastzoutalternatief

2036

2040

Circulaire alternatief

2040

2040

Stopalternatief

2021

2021

220267 - Mkba oliewinning Schoonebeek – Oktober 2022

4.5

Kosten per alternatief
De totale jaarlijkse kosten per alternatief zijn geschat op basis van productiegegevens van
de NAM en Royal Haskoning en zijn weergegeven in Figuur 6 en Figuur 7.
Figuur 6 – Totale jaarlijkse kosten per alternatief in WLO-Hoog

Totale jaarlijkse kosten

€300.000.000
€250.000.000
€200.000.000
€150.000.000
€100.000.000
€50.000.000

2022
2023
2024
2025
2026
2027
2028
2029
2030
2031
2032
2033
2034
2035
2036
2037
2038
2039
2040
2041
2042
2043
2044
2045
2046
2047
2048
2049
2050

€-

Nulalternatief

Verplaatsingsalternatief

Circulaire alternatief

Stopalternatief

Vastzoutalternatief

Figuur 7 - Totale jaarlijkse kosten per alternatief in WLO-Laag

Totale jaarlijkse kosten

€300.000.000
€250.000.000
€200.000.000
€150.000.000
€100.000.000
€50.000.000

2022
2023
2024
2025
2026
2027
2028
2029
2030
2031
2032
2033
2034
2035
2036
2037
2038
2039
2040
2041
2042
2043
2044
2045
2046
2047
2048
2049
2050

€-

24

Nulalternatief

Verplaatsingsalternatief

Circulaire alternatief

Stopalternatief

220267 - Mkba oliewinning Schoonebeek – Oktober 2022

Vastzoutalternatief

In Tabel 5 zijn de totale lopende kosten in WLO-Hoog uitgesplitst naar hun verschillende
kostencomponenten. In de data die we verkregen hebben van de NAM en Royal Haskoning
DHV wordt maar een beperkte onderverdeling gemaakt tussen enerzijds de investeringskosten en OPEX voor de oliewinning en anderzijds de investeringskosten en OPEX voor de
waterverwerking. De operationele kosten van oliewinning en waterinjectie zijn daarom
samengenomen.
Tabel 5 – Bijdrage van de verschillende kostencomponenten in de verschillende alternatieven – WLO-Hoog
Totale lopende kosten
(€ miljoen)

Nulalternatief

Verplaatsingsalternatief

Vastzoutalternatief

Circulaire
alternatief

Stopalternatief

Investeringskosten

9

95

285

143

0

Ontmantelingskosten

189

187

189

189

189

Operationele kosten oliewinning +
injectie

801

936

936

936

0

Operationele kosten zoutstorting +
WTU

0

0

620

75

0

Gaskosten

282

282

282

319

0

Reguliere elektriciteitskosten

80

135

132

134

0

Elektriciteitskosten e-boilers

0

908

908

908

0

225

225

225

225

0

1.586

2.769

3.577

2.929

189

CO2-kosten
Totaal

Een aantal zaken vallen op:
— De investeringskosten zijn in het nulalternatief fors kleiner dan in de drie beleidsalternatieven waarin een andere waterverwerkingsroute wordt gevonden. Dit is niet
vreemd in het verplaatsingsalternatief, vastzoutalternatief en het circulaire alternatief
moet immers geïnvesteerd worden in nieuwe infrastructuur en waterzuivering. Het vastzoutalternatief is verreweg het duurst.
— Het vastzoutalternatief kent daarnaast forse operationele kosten voor de lozing van het
zoutproduct. Ook de Water Treatment Unit (WTU), die ook moet worden geïnstalleerd,
in het circulaire alternatief kent forse operationele kosten.
— De elektriciteitskosten voor de e-boilers vormen een groot deel van de totale jaarlijkse
kosten. Ook dit is goed te verklaren: de e-boilers vervangen een flink deel van de gasvraag en de stoomproductie wordt in de drie alternatieven met e-boilers uitgebreid met
meer dan een factor 2.

4.6

Financiële effecten per alternatief
Op basis van de kosten en opbrengsten per alternatief kunnen we de directe financiële
effecten voor Nederland bepalen. Zoals gezegd rekenen we hiertoe alleen de overwinsten
mee (winsten hoger dan 6,6% van de kosten) die toevallen aan Nederlandse aandeelhouders
(de 40% van de winst die naar EBN vloeit). De totale extra winst wordt uitgedrukt in een
netto contante waarde door de individuele kosten en opbrengsten te disconteren met de
maatschappelijke discontovoet (2,25%). Tabel 6 presenteert de resultaten.

25

220267 - Mkba oliewinning Schoonebeek – Oktober 2022

Tabel 6 – Directe financiële welvaartseffect van de verschillende alternatieven (€ 2021 miljoenen, netto
contante waarde)
Directe financiële welvaartseffect

WLO-Laag

WLO-Hoog

440

104

Verplaatsingsalternatief

1.312

454

Vastzoutalternatief

1.002

91

Circulair alternatief

1.239

367

-75

-79

Nulalternatief

Stopalternatief

Zoals duidelijk wordt uit Tabel 6 zijn de directe financiële effecten voor Nederland fors:
de oliewinning levert een aanzienlijk financieel saldo op voor Nederland. In het
verplaatsingsalternatief, het vastzoutalternatief en het circulaire alternatief gaat het om
meer dan € 1 miljard cumulatief in WLO-Laag (het scenario met hoge olieprijzen).
De verschillen met het nulalternatief zijn bovendien groot. Dit komt doordat in de drie
beleidsalternatieven met een andere waterverwerkingsroute meer olie gewonnen kan
worden. Het stopalternatief kent een negatief saldo omdat er in dit alternatief geen
inkomsten meer worden gegenereerd, maar wel ontmantelingskosten worden gemaakt.

4.7

Conclusie
In dit hoofdstuk hebben we de directe, financiële effecten van de oliewinning inclusief
verwerking van het productiewater in Schoonebeek bepaald. De oliewinning resulteert in
aanzienlijke welvaartsbaten in de meeste alternatieven en scenario’s, ook na correctie voor
opportuniteitskosten en winsten die terechtkomen bij buitenlandse aandeelhouders.
Het verplaatsingsalternatief, vastzoutalternatief en circulaire alternatief scoren bovendien
significant beter dan het nulalternatief. Reden hiervoor is dat de additionele waterverwerkingscapaciteit in deze alternatieven gebruikt kan worden om de olieproductie op te
hogen. De extra productieopbrengsten wegen ruimschoots op tegen de extra meerkosten
van de verschillende verwerkingsroutes (zowel in investeringskosten als operationele
kosten). Het verplaatsingsalternatief kent de meest gunstige financiële effecten.

26

220267 - Mkba oliewinning Schoonebeek – Oktober 2022

5 Indirecte financiële effecten
5.1

Inleiding
Hoofdstuk 5 gaat in op de indirecte effecten die ontstaan als gevolg van projectalternatieven met betrekking tot oliewinning in Schoonebeek. De indirecte effecten
betreffen de ‘doorwerkende effecten’ op de arbeidsmarkt en woningmarkt. Deze effecten
worden doorgegeven op andere markten dan de markt voor ruwe olie. Om additionele
effecten te kunnen aantonen, dient er sprake te zijn van marktfalen in de vorm van
onvrijwillige werkloosheid op de regionale arbeidsmarkt. In dat geval kunnen extra
investeringen in de infrastructuur van olieproductie leiden tot vermindering van deze
werkloosheid en kunnen deze voordelen bieden voor de regionale economie. Naast de
effecten op de arbeidsmarkt kunnen ook effecten op de woningmarkt ontstaan als het
woon- en leefmilieu voor omwonenden aangetast wordt.

5.2

Effecten op werkgelegenheid
In een mkba gaan we ervan uit dat werknemers na een transitieperiode (maximaal vijf jaar)
een nieuwe baan vinden. Het effect op werkgelegenheid is in de regel van korte duur, en in
de mkba kijken we naar het totale effect over een lange periode. Werkgelegenheid bestaat
uit directe werkgelegenheid (personeel van NAM en uitbesteed werk) en indirecte
werkgelegenheid (afgeleide werkgelegenheid, toeleveranciers). De verhouding tussen de
directe en indirecte werkgelegenheid voor de constructiefase van het opnieuw in gebruik
nemen van Schoonebeek werd geschat op 400 respectievelijk 1.500 fulltime equivalent (fte)
(Van Werven, 2007). Deze getallen gebruiken we voor de verhouding tussen directe en
indirecte werkgelegenheid. De absolute getallen zijn niet representatief, omdat het
nadrukkelijk gaat over de heropening, en niet over business as usual. Voor de (huidige)
operationele fase in Schoonebeek zijn volgens Business As Usual (BAU) tot circa 50
structurele arbeidsplaatsen (Van Werven, 2007). We vergelijken de alternatieven alleen op
de kortetermijneffecten.

Methodiek
De alternatieven vereisen verschillende aantallen directe en indirecte mensen.
Het kortetermijneffect van de verschillende alternatieven op werkgelegenheid is op basis
van een inschatting van benodigd personeel voor de constructiefase, de operationele fase
(in Alternatief 1), en indirecte werkgelegenheid. Hiervoor gebruiken we als basis (Van
Werven, 2007).
De duur van de constructiefase (Alternatieven 1 t/m 3) baseren we eveneens op een eerder
uitgevoerde studie (Van Werven, 2007). Alternatief 4; stoppen met de winning in
Schoonebeek, betekent tijdelijke werkloosheid voor het werkzame personeel op de
productielocatie gedurende een transitiefase. De tijdelijkheid van de werkloosheid schatten
we in op basis van beschikbare CBS-data over baanvindduren voor de jaren 2002 t/m 2014
voor mensen die eerder werkzaam waren. Het merendeel (45%) vindt binnen zes maanden
een nieuwe baan, terwijl 23% in 24 maanden of langernog geen nieuwe baan gevonden
heeft.

27

220267 - Mkba oliewinning Schoonebeek – Oktober 2022

De kosten van de directe en indirecte effecten van de werkgelegenheid bepalen we aan de
hand van fte, duur, en een gemiddeld salaris in de olie- en gasindustrie8.

Resultaten
Tabel 7 geeft een overzicht van een inschatting van de kortetermijneffecten. Deze kortetermijneffecten onderscheiden vooral het effect van het stoppen met de oliewinning,
waardoor voor een korte periode een verlies aan banen ontstaat.
Tabel 7 - Kortetermijneffecten op werkgelegenheid
Alternatief

Fte (direct)

Fte (indirect)

Verplaatsingsalternatief

4

15

Vastzoutalternatief

6

23

Circulair alternatief
Stopalternatief

6

23

-52

-195

In Alternatief 1 (verplaatsingsalternatief) - volledige injectie in lege gasvelden in
Schoonebeek Drenthe- wordt productiewater geïnjecteerd in Twente (BAU) en in Drenthe.
In Schoonebeek is momenteel één injectieput actief in gebruik. Voor de injectie van de
totale hoeveelheid productiewater in Schoonebeek moeten een aantal (ordegrootte 5)
nieuwe putten aangelegd worden. Voor de herontwikkeling van Schoonebeek is gerekend
met 25 personen die twee jaar (50 mensjaren) worden ingezet voor de bouw van 73 putten
(een factor 15 meer dan de voorziene injectieputten) (Van Werven, 2007). Voor vijf putten
zijn dan omgerekend vier mensjaren nodig voor de constructiefase. Er zijn dan, gegeven de
verhouding tussen direct en indirect werk, nog eens 15 mensjaren (fte’s) nodig.
In Alternatief 2 (vastzoutalternatief)- zuivering en scheiding, lozing van schoon zoetwaterstroom op oppervlaktewater, bovengrondse opslag van vast gemengd zout - ontstaat
werkgelegenheid in de constructiefase van de zuiveringsinstallaties, leidingen voor
waterafvoer en opslag van vast gemengd zout. De tijdelijke werkgelegenheid die hier
ontstaat is waarschijnlijk van dezelfde ordegrootte als Alternatief 3. In totaal gaat het dan
om zes mensjaren. Er zijn dan, gegeven de verhouding tussen direct en indirect werk, nog
eens 23 mensjaren (fte’s) nodig.
In Alternatief 3 (circulair alternatief) geldt, net als in Alternatief 1, dat er nieuwe injectieputten aangelegd moeten worden. Daarvoor zijn vier mensjaren nodig over een constructiefase van twee jaar. Daarnaast ontstaat hier mogelijk werkgelegenheid voor de zuivering en
scheiding. Een nieuwe waterzuiveringsinstallatie moet gebouwd worden. Op die manier kan
het productiewater geschikt worden gemaakt voor de reeds bestaande ultrapuurwaterfabriek (UPWF). Er moeten daarvoor drie nieuwe ondergrondse pijpleidingen, en één
nieuwe elektriciteitskabel worden aangelegd. Daarnaast moet nog een waterleiding voor
het overtollig zoetwater richting het Stieltjeskanaal gelegd worden. Hiervoor gaan we ervan
uit dat er nog twee mensjaren nodig zullen zijn voor een constructiefase van twee jaar. In
totaal gaat het dan om zes mensjaren. Er zijn dan, gegeven de verhouding tussen direct en
indirect werk, nog eens 23 mensjaren (fte’s) nodig.
Alternatief 4 (stopalternatief)- het stoppen met oliewinning in Schoonebeek - kan wel
leiden tot kortdurende werkloosheid en dus welvaartsverlies. Deze 50 arbeidsplaatsen per
jaar vervallen, maar we gaan ervan uit dat deze mensen binnen afzienbare tijd een nieuwe
________________________________
8

28

Dit is € 62.649,00 volgens nationaleberoepengids.nl.

220267 - Mkba oliewinning Schoonebeek – Oktober 2022

baan vinden. Gemiddeld vinden mensen die eerder werkzaam waren binnen een redelijke
tijd (iets meer dan één jaar9) opnieuw een baan. In totaal is er dan een tijdelijk welvaartsverlies van 52 mensjaren aan directe werkgelegenheid.

5.3

Effecten op woningmarkt
De effecten op de woningmarkt worden beschreven op basis van verschillende gesprekken
met makelaars. Hierin zijn de projectalternatieven voorgelegd en is bepaald of er mogelijke
effecten op de woningmarkt kunnen optreden. We kijken eerst naar de regio rondom
Schoonebeek en Coevorden, en vervolgens naar de regio Twente, waar injectie tot op
heden heeft plaatsgevonden. De effecten op woningwaardes geven tevens een beeld van de
gepercipieerde risico’s van productie en injectie door (toekomstige) woningeigenaren.

Regio Schoonebeek en Coevorden
Een makelaar in Schoonebeek krijgt veel vragen over de impact van oliewinning in
Schoonebeek. Schoonebeek leeft bij de mensen in het dorp. Er zijn zorgen over de winning
en verwerking van het productiewater. De oliewinning heeft tot op heden geen impact
gehad op de huizenmarkt in Schoonebeek. Zowel voor wat betreft het aantal transacties als
in mogelijke waardedaling wordt er geen invloed waargenomen. De keerzijde is ook dat de
alternatieven die leiden tot verplaatsing van injectie van het productiewater ook niet in
positieve zin bijdragen aan aantrekkelijkheid van het woonmilieu in Schoonebeek. Dit geldt
tevens voor Coevorden, dat een meer ‘geïndustrialiseerd’ beeld kent dan Schoonebeek
Het stopalternatief leidt uiteindelijk tot ontmanteling van de long-stroke rod pumps
(moderne jaknikkers) en kan zo wel een positieve impact hebben op aantrekkelijkheid van
het fysieke woonmilieu voor een deel van de woningen met direct uitzicht op de productielocatie (ten noorden van Schoonebeek, NAM-locatie Sch-447). Dit effect is betrekkelijk
bescheiden van omvang als gevolg van de huidige groene omzoming van de meeste boor- en
injectielocaties. Een relatief beperkt aantal woningen (schatting 100) ondervindt naar
verwachting een kleine waardetoename van maximaal 5% in het stopalternatief. Dat levert
een eenmalige daling op ter grootte van € 2 miljoen (niet-structureel in de tijd).

Regio Twente
Bij het winnen van olie komt afvalwater vrij en dat wordt geïnjecteerd in oude lege gasvelden in Twente. Bij één van de putten in Twente werden kleine, ongevaarlijke overschrijdingen van het gehalte tolueen in het afvalwater vastgesteld.
In de regio Twente geldt een vergelijkbaar beeld als voor de regio Schoonebeek ten aanzien
van naar de regio getransporteerd productiewater en injectie ervan. De betreffende
makelaar verwacht hiervan geen effecten op de huizenmarkt, aangezien er tot op heden
geen serieuze incidenten hebben plaatsgevonden. Verkochte huizen met uitzicht op een
injectieput zijn voor dezelfde prijs weggegaan als vergelijkbare woningen zonder dit
uitzicht. Hierbij dient aangetekend te worden dat het om een zeer gering aantal transactie
ging.

________________________________
9

Op basis van de verdeling: 45% binnen 6 maanden; 16% binnen 6 tot 12 maanden; 15% binnen 12 tot 24
maanden; en 23% in meer dan 24 maanden.

29

220267 - Mkba oliewinning Schoonebeek – Oktober 2022

Het circulaire alternatief heeft in ieder geval geen negatieve impact. Wij schatten in dat
het effect op de woningmarkt beperkt is, zeker omdat injectie in de referentie in Twente
plaatsvindt.

5.4

Conclusie
De indirecte effecten van de verschillende projectalternatieven op de arbeidsmarkt en
woningmarkt zijn beperkt. De verwerkingsroutes hebben een bescheiden effect op de
regionale werkgelegenheid. Omdat de huidige arbeidsmarkt krap is, is het de vraag in
hoeverre een extra vraag naar banen als additioneel gezien kan worden. Door de huidige
krapte op de arbeidsmarkt gaan we uit van een welvaartseffect van nul in het stopalternatief. In een gevoeligheidsanalyse laten we zien hoe groot het effect is wanneer er
wel tijdelijke werkloosheid optreedt. Het verlies van werkgelegenheid in het stopalternatief
blijft beperkt tot 50 fte. Ook de welvaartseffecten van de verschillende alternatieven zijn
beperkt, vanwege de krappe arbeidsmarkt. De verwachting is dat de werkloosheid in de
krappe arbeidsmarkt van korte duur is.
Naast indirecte effecten op de arbeidsmarkt kunnen ook effecten op de woningmarkt
spelen. We verwachten, op basis van gesprekken met makelaars, dat deze effecten
bescheiden zijn in de regio Schoonebeek en in Twente en, als ze al optreden, vooral
gerelateerd zijn aan verbeteren van het uitzicht door ontmanteling van de productielocatie.
Risico’s op aardbevingen en lekkages hebben tot op heden nog geen aantoonbare effecten
op de woningmarkt gehad. De verwachting is ook dat bij het uitblijven van grote incidenten
met het productiewater, alternatieve verwerking van het afvalwater geen negatieve impact
zal hebben op de woningmarkt.

30

220267 - Mkba oliewinning Schoonebeek – Oktober 2022

6 Externe effecten
6.1

Inleiding
Naast directe en indirecte financiële effecten kent de oliewinning in Schoonebeek en
bijbehorende waterverwerking ook externe effecten. Dit zijn effecten op milieu, gezondheid en leefomgeving, die niet opgenomen zijn in de directe kosten. In een mkba worden
deze effecten gemonetariseerd, omdat ze wel invloed hebben op het nut van consumenten.
Reeds geïnternaliseerde effecten (zoals CO2-kosten binnen het EU ETS) worden niet
gemonetariseerd.

6.2

Effecten op voorzieningszekerheid
De huidige oorlog in Oekraïne heeft geleid tot een West-Europese gascrisis, waarbij
leveringszekerheid van gas niet langer vanzelfsprekend is. Voor de productie van de stoom
die door de NAM geïnjecteerd wordt in het Schoonebeek olieveld, worden grote hoeveelheden aardgas ingezet. Alternatieven waarin meer of minder gas wordt gebruikt, kunnen
dus een significante invloed uitoefenen op de vraag naar aardgas, en daarmee op de
leveringszekerheid.
De effecten van de oliewinning in Schoonebeek op de leveringszekerheid van olie zijn
verwaarloosbaar, aangezien de olieproductie uit Schoonebeek voor minder dan 1% van de
Nederlandse vraag naar olie voorziet en een afname van de Nederlandse productie
gemakkelijk opgevangen kan worden door andere olieproducerende landen. De werking van
de internationale oliemarkt is daarbij veel meer liquide en kent minder kenmerken van
marktfalen. Overigens betekent dit niet dat er geheel geen geopolitieke leveringsrisico’s
zijn, wel dat er meer alternatieven voorhanden zijn om over te stappen op alternatieve
olieleveranciers bij leveringsstoringen.

Methode voor het bepalen van gasleveringszekerheid
Om de invloed van de verschillende beleidsalternatieven op de leveringszekerheid van
aardgas te schatten, maken we gebruik van een zogenaamde preventiekostenmethode.
We kijken hierbij naar de kosten die gemaakt worden door de Nederlandse overheid om de
leveringszekerheid te garanderen, en rekenen die om naar de marginale baten van
gasbesparing. Het afgelopen jaar heeft de Nederlandse overheid € 623 miljoen aan subsidies
en garanties beschikbaar gesteld om te verzekeren dat de gasopslag bij Bergermeer
minimaal voor 68% gevuld is voor de winter (Rijksoverheid, 2022). Met deze subsidies en
garanties beoogde het Rijk de vulgraad met 30%-punt te verhogen. Dit komt neer op een
toename van 1,23 miljard m3 aardgas, oftewel een maximale overheidsbijdrage van € 0,51
per m3 10 . Omdat de huidige gascrisis een uitzonderlijke situatie is, nemen we aan dat de
overheid gemiddeld eens in de tien jaar op deze manier bij moet springen om de leveringszekerheid op pijl te houden. De marginale leveringszekerheidsbaten van gasbesparing
________________________________
10

Onder normale omstandigheden kan de (private) exploitant van een gasopslag op basis van het verschil tussen
zomer- en winterprijzen voldoende gas opslaan om ook in periodes met veel gasvraag (strenge winters)
voldoende voorraad aan te houden. Omdat deze opslagkosten verwerkt zijn in de gasinkoopprijzen, kan men
beargumenteren dat de marginale preventieprijs voor gasleveringszekerheid 0 is onder normale omstandigheden op de gasmarkt.

31

220267 - Mkba oliewinning Schoonebeek – Oktober 2022

komen met deze aanname uit op € 0,05 per m3. De redenering is dat besparing op de
gasconsumptie als gevolg van de projectalternatieven in de marge leidt tot een gelijke
verlaging van behoefte aan capaciteit voor gasopslagen.
Tabel 8 laat het totale gasgebruik over de gehele resterende winningsperiode zien voor de
verschillende alternatieven. Het stopalternatief zorgt voor een besparing van bijna
1 miljard m3 aardgas cumulatief, oftewel meer dan 10% van het jaarlijkse aardgasgebruik in
de gebouwde omgeving. Het nulalternatief en het vastzoutalternatief kennen in WLO-Hoog
een kleiner gasgebruik, omdat de oliewinning in deze alternatieven voor 2040 wordt
beëindigd.
Tabel 8 – Totaal geraamd gasgebruik in de verschillende alternatieven tot beëindiging van de oliewinning,
over de gehele periode 2022-2122
Totaal gasgebruik (miljoen m3 aardgas)

WLO-Hoog

WLO-Laag

Nulalternatief

917

1004

Verplaatsingsalternatief

1004

1004

Vastzoutalternatief

825

1004

Circulaire alternatief

1004

1004

0

0

Stopalternatief

Op basis van marginale leveringszekerheidsbaten van gasbesparing van € 0,05 per m3, leiden
deze verschillen in gebruik tot de volgende gedisconteerde welvaartseffecten ten opzichte
van het nulalternatief (referentie).
Tabel 9 – Welvaartseffecten door verandering in voorzieningszekerheid in de verschillende beleidsalternatieven, over de gehele periode 2022-2122
Welvaartseffecten voorzieningszekerheid ten
opzichte van referentie

WLO-Hoog

WLO-Laag

Verplaatsingsalternatief

€

-3.000.000

€

0

Vastzoutalternatief

€

3.000.000

€

0

Circulair alternatief

€

-3.000.000

€

0

Stopalternatief

€

39.000.000

€

42.000.000

Tabel 9 laat zien dat de leveringszekerheidsbaten in het stopalternatief significant zijn,
met zo’n € 40 miljoen cumulatief. De andere beleidsalternatieven leiden in WLO-Hoog tot
beperkte welvaartseffecten, omdat er langer of minder lang olie wordt gewonnen in
Schoonebeek. In WLO-Laag wordt in alle gevallen (met uitzondering van het stopalternatief)
doorgewonnen tot 2040. Aangezien additionele stoomproductie in de beleidsalternatieven
tot stand komt met behulp van groene stroom, zijn de verschillen met het nulalternatief
hier verwaarloosbaar.

6.3

Klimaateffecten
Oliewinning leidt op verschillende manieren tot negatieve klimaatimpacts:
— Oliewinning gaat gepaard met winningsemissies. Dit zijn de (indirecte) emissies die
samenhangen met het energiegebruik dat nodig is om de olie uit te grond te krijgen.
Deze winningsemissies zijn in Schoonebeek vrij groot, omdat de stroperige olie

32

220267 - Mkba oliewinning Schoonebeek – Oktober 2022

—

—

—
—
—

verwarmd moet worden met stoom. Voor de stoomproductie wordt op dit moment
aardgas verstookt, waarbij CO2 vrijkomt.
Bij oliewinning komt veelal aardgas mee omhoog, dat afgefakkeld wordt. Bij de
verbranding van dit meegewonnen aardgas komt CO2 vrij. In Schoonebeek wordt
meegewonnen aardgas zoveel mogelijk hergebruikt voor de stoomproductie. Fakkelemissies zijn dus beperkt.
Oliewinning kan leiden tot directe lekkage van aardgas dat niet afgefakkeld of hergebruikt wordt. Aardgas dat op deze manier in de atmosfeer terechtkomt, is zeer
schadelijk voor het klimaat, vanwege de grote Global Warming Potential van methaan.
In Nederland zijn methaanlekkages over het algemeen beperkt als gevolg van strenge
regelgeving en toezicht. In andere landen waar olie wordt gewonnen kunnen methaanlekkages echter tot significante klimaateffecten leiden.
Bij het transport van ruwe olie en olieproducten komt CO2 vrij.
De raffinage van olie vraagt veel energie en grondstoffen. Het gebruik van deze energie
en de productie van grondstoffen gaat gepaard met CO2-uitstoot.
Het uiteindelijke gebruik van het geraffineerde olieproduct leidt bij verbranding tot
CO2-uitstoot.

Hoewel oliewinning dus tot veel directe en indirecte emissies leidt, is het op voorhand niet
zeker dat beëindiging van de oliewinning in Schoonebeek zich vertaalt in klimaatbaten.
Dit komt doordat de vraag naar olie niet afneemt op het moment dat een Nederlandse
productielocatie verdwijnt. Het weggevallen aanbod wordt simpelweg overgenomen door
andere olieproducenten die meer olie winnen uit bestaande of nieuwe velden. Dit soort
carbon leakage moet in een mkba worden meegenomen.
Om de daadwerkelijke effecten van de verschillende alternatieven op de mondiale broeikasgasuitstoot te berekenen, hanteren we de volgende aanpak:
1. We gaan ervan uit dat de klimaatimpact van raffinage en het gebruik van olie
ongewijzigd blijven bij veranderingen in het productievolume in Schoonebeek. De vraag
naar olie, en daarmee de vraag naar raffinage, wordt immers verondersteld gelijk te
blijven. We veronderstellen dat alle klimaatimpacts dus te herleiden zijn naar
veranderingen in well-to-tank (WTT) emissies.
2. We nemen aan dat transportemissies toenemen wanneer het productievolume in
Schoonebeek afneemt. De raffinaderij van BP in Lingen bevindt zich immers dichtbij het
Schoonebeek olieveld. Dit zal in de regel niet gelden voor productielocaties die bijspringen wanneer het aanbod van olie afneemt door wegvallen van de productielocatie
in Schoonebeek.
3. We veronderstellen dat methaanlekkages toenemen wanneer de oliewinning in
Schoonebeek afneemt. Door verplaatsingseffecten zal in dit geval immers meer olie
worden gewonnen op locaties waar methaanlekkages minder goed voorkomen worden.
4. Winningsemissies in Schoonebeek zijn in het nulalternatief groter dan het wereldwijde
gemiddelde. Wanneer een groot deel van de stoom wordt geproduceerd met behulp van
elektrische boilers, vallen de winningsemissies lager uit dan het wereldwijde
gemiddelde. Het stopalternatief leidt daarmee tot een afname van de netto winningsemissies, maar de andere beleidsalternatieven leiden per saldo tot een grotere afname.
De winningsemissies van de Schoonebeekse olie kunnen we berekenen op basis van het
energiegebruik en de CO2-intensiteit van aardgas en elektriciteit in Nederland. Over de
fakkel-, transport-, en methaanemissies van het Schoonebeek olieveld zijn geen publieke
data beschikbaar. We hebben daarom zelf grove aannames gemaakt op basis van
gesprekken met TNO. Voor de well-to-tank emissies van geïmporteerde olie (als gevolg van
carbon leakage) hanteren we emissiekengetallen gebaseerd op data van de EIA (EIA, 2020)
en JEC (JEC, 2020). De kwantitatieve aannames zijn samengevat in Tabel 10.

33

220267 - Mkba oliewinning Schoonebeek – Oktober 2022

Tabel 10 – Aannames van well-to-tank-emissies van Schoonebeekse olie en geïmporteerde olie
WTT-emissies

kg CO2 per barrel

Geïmporteerde olie

59

waarvan winningsemissies

16

waarvan transportemissies

4

waarvan fakkelemissies

9

waarvan methaanlekkage

30

Schoonebeekse olie bij uitsluitend gebruik gasboiler

87

waarvan winningsemissies

72

waarvan transportemissies

0

waarvan fakkelemmisies

0

waarvan methaanlekkage

15

Schoonebeekse olie bij gebruik van gasboiler en elektrische boilers

48

waarvan winningsemissies

33

waarvan transportemissies

0

waarvan fakkelemmisies

0

waarvan methaanlekkage

15

Uit deze gegevens blijkt dat de well-to-tank emissies van Schoonebeekse olie op dit
moment groter zijn dan die van geïmporteerde olie. Dit komt hoofdzakelijk door de grote
winningsemissies als gevolg van de stoominjectie. Op het moment dat een aanzienlijk deel
van de stoom geproduceerd wordt met hernieuwbare elektriciteit, vallen de Schoonebeekse
WTT-emissies onder het wereldwijde gemiddelde. NAM heeft aangegeven dat ze voor de ebiolers een apart contract hebben met energieleveranciers van groene stroom. Ze nemen
alleen groene stroom af op momenten dat er een ‘overmaat aan groene stroom’ is, tegen
een prijs die is geïndexeerd op de aardgasprijs.
Op basis van bovenstaande gegevens en de geraamde productievolumes die we verkregen
hebben van de NAM, kunnen we het verwachte klimaateffect van de verschillende
alternatieven in beeld brengen. Tabel 11 en Tabel 12 laten zien hoe de cumulatieve
klimaatemissies verschillen tussen het nulalternatief en de vier beleidsalternatieven.
Alle beleidsalternatieven leiden tot een significante afname van de klimaatimpact.
Tabel 11 – Verschil in cumulatieve klimaatemissies ten opzichte van het nulalternatief, over de gehele periode
2022-2122, WLO-Laag
Verschil met het nulalternatief

Mton CO2-eq.

Verplaatsingsalternatief

-1,44

Vastzoutalternatief

-1,40

Circulaire alternatief

-1,40

Stopalternatief

-0,76

Tabel 12 - Verschil in cumulatieve klimaatemissies ten opzichte van het nulalternatief, over de gehele periode
2022-2122, WLO-Hoog
Verschil met het nulalternatief

34

Mton CO2-eq.

Verplaatsingsalternatief

-1,34

Vastzoutalternatief

-1,24

Circulaire alternatief

-1,30

Stopalternatief

-0,71

220267 - Mkba oliewinning Schoonebeek – Oktober 2022

Om de verschillen in klimaatemissies te waarderen, gebruiken we de efficiënte CO2-prijzen
uit de WLO-scenario’s. Figuur 8 laat de efficiënte CO2-prijzen het hun verloop over de tijd
zien. Naast de prijzen voor WLO-Hoog en WLO-Laag laten we ook het tweegradenprijspad
zien uit de WLO dat compatibel is met het Akkoord van Parijs. We baseren ons hierbij op de
middenwaarde van het tweegradenprijspad uit het Handboek Milieuprijzen (CE Delft, 2017).
Figuur 8 – Efficiënte CO2-prijzen uit de WLO-scenario’s (€ per ton CO2)
€250,00

Efficiënte CO2-prijs

€200,00

€150,00

€100,00

€50,00

€-

WLO-Hoog

WLO-Laag

tweegradenprijspad

Gebruik van deze efficiënte prijzen leidt tot de volgende welvaartseffecten:
Tabel 13 – Cumulatieve, gemonetariseerde klimaateffecten in de verschillende scenario’s en alternatieven,
over de periode 2021-2121.
Verschil ten opzichte van
nulalternatief

6.4

WLO-Hoog

WLO-Laag

WLOtweegradenprijspad

Verplaatsingsalternatief

€

112.000.000

€

28.000.000

€

182.000.000

Vastzoutalternatief

€

98.000.000

€

25.000.000

€

160.000.000

Circulaire alternatief

€

108.000.000

€

27.000.000

€

176.000.000

Stopalternatief

€

56.000.000

€

14.000.000

€

91.000.000

Geïnternaliseerde klimaatkosten
De oliebewerkingsinstallatie (OBI) van de NAM valt onder het EU ETS. Dit betekent dat de
NAM emissierechten moet kopen voor haar directe CO2-uitstoot. Als de directe CO2-uitstoot
afneemt (zoals in het stopalternatief), hoeft de NAM minder emissierechten te kopen.
Omdat het EU ETS een zogenaamd cap-and-trade systeem is, staat de jaarlijkse uitstoot
onder het EU ETS vast. Wanneer de NAM minder emissierechten koopt, zal een andere ETSdeelnemer dus meer CO2 kunnen uitstoten. Dit wordt het waterbedeffect genoemd.
Deze deelnemer zal wel meer emissierechten moeten kopen (voor iedere extra ton CO2
moet immers een emissierecht worden ingeleverd). Het CPB en PBL geven aan dat bij

35

220267 - Mkba oliewinning Schoonebeek – Oktober 2022

gebruik van de efficiënte CO2-prijzen geen rekening hoeft te worden gehouden met het
waterbedeffect (CPB ; PBL, 2016). Wel moet worden gecorrigeerd voor de extra ETS-kosten
die andere ETS-deelnemers maken. Deze kosten zijn gelijk aan de besparing op ETS-kosten
voor de NAM maal de ETS-prijs. Tabel 14 geeft de effecten weer op basis van de ETS-prijs in
WLO-Hoog en WLO-Laag. Merk op dat de effecten in het verplaatsingsalternatief,
het vastzoutalternatief en het circulaire alternatief gelijk zijn aan die in het nulalternatief.
Dit komt doordat er in deze alternatieven precies evenveel aardgas wordt verstookt op de
OBI.
Tabel 14 – Verandering in ETS-kosten voor deelnemers aan het EU ETS (cumulatief over de periode 20212121)
Extra ETS-kosten andere ETS-deelnemers

WLO-Hoog

WLO-Laag

Verplaatsingsalternatief

€

0

€

0

Vastzoutalternatief

€

0

€

0

Circulaire alternatief

€

0

€

0

Stopalternatief

€

-88.000.000

€

-30.000.000

In een mkba wordt klimaat als een mondiale post beschouwd. Anders dan bij andere
effecten nemen we veranderingen in ETS-kosten dus ook mee als ze toevallen aan
buitenlandse partijen.

6.5

Geluidseffecten
De installaties en pompen van de NAM kunnen in theorie leiden tot welvaartsverlagend
achtergrondlawaai. Uit geluidscontouren aangeleverd door de NAM blijkt echter dat er geen
woningen zijn in Schoonebeek of Twente die blootgesteld worden aan geluidsniveaus van
meer dan 50 db(A). Geluidsoverlast wordt in mkba’s in de regel gewaardeerd met de milieuprijzen uit het Handboek Milieuprijzen van CE Delft. In de meest recente versie van dit
handboek (CE Delft, 2017) wordt een drempelwaarde van 50 dB(A) gehanteerd, waaronder
geen geluidskosten worden toegewezen. We concluderen daarom dat de geluidseffecten van
de oliewinning in Schoonebeek verwaarloosbaar zijn.

6.6

Effecten op droogte
Voor de stoomproductie bij puurwaterproducent NieuWater wordt oppervlaktewater
gebruikt. Dit oppervlaktewater wordt eerst in het Schoonebeek olieveld geïnjecteerd als
stoom en komt vervolgens als productiewater weer omhoog. Het productiewater wordt ten
slotte ondergebracht in lege gasvelden in Twente. Op deze manier onttrekt de oliewinning
in Schoonebeek oppervlaktewater uit de waterkringloop. Dit kan lokale droogteproblematiek in de zomer verergeren.
Om de effecten van de verschillende alternatieven op droogte te kwantificeren, schatten
we eerst de jaarlijkse kosten van droogte in Nederland in. Onderzoeksbureau Ecorys heeft
becijferd dat de extreme droogte in de Nederlandse zomer van 2018 de economie zo’n
€ 400 miljoen tot € 2 miljard heeft gekost, voornamelijk door verliezen in de landbouwketen (Ecorys, 2019). Omdat de zomer van 2018 de droogste zomer van de afgelopen jaren
was, maar Nederland door klimaatverandering steeds meer last zal krijgen van droogte,
gaan we uit van gemiddelde kosten van € 400 miljoen per jaar over de periode 2022-2040.
Op basis van de cijfers van de Droogtemonitor (Rijkswaterstaat, 2022) schatten we in dat
bijbehorend watertekort gemiddeld 250 milliliter over de zomermaanden bedraagt.

36

220267 - Mkba oliewinning Schoonebeek – Oktober 2022

Uitgesmeerd over het gehele Nederlandse landoppervlak komt dit neer op zo’n 8.500
miljard liter water.
Op basis van data van de NAM kunnen we berekenen hoeveel water de oliewinning in
Schoonebeek jaarlijks onttrekt aan de waterkringloop. Figuur 9 laat zien dit zien.
Figuur 9 – Jaarlijkse hoeveelheid water die door waterinjectie wordt onttrokken uit de waterkringloop in de

Jaarlijks watergebruik in miljarden liters

verschillende alternatieven
1,8
1,6
1,4
1,2
1,0
0,8
0,6
0,4
0,2
0,0

Jaartal
Nulalternatief

Verplaatsingsalternatief

Vast zoutalternatief

Circulaire alternatief

Stopalternatief

Duidelijk zichtbaar is dat het verplaatsingsalternatief en het vastzoutalternatief tot fors
meer watergebruik leiden dan het nulalternatief. Dit komt doordat er vanwege een grotere
waterverwerkingscapaciteit in deze alternatieven meer stoom in het olieveld wordt
geïnjecteerd. In het circulaire alternatief daalt het watergebruik tot nul in 2026, omdat het
productiewater wordt hergebruikt voor de stoomproductie.
Op basis van deze gegevens kunnen we een schatting maken van de bijdrage die de
verschillende alternatieven leveren aan de cumulatieve kosten veroorzaakt door droogte.
Hiervoor vermenigvuldigen we de gevonden procentuele bijdrage van de verschillende
alternatieven aan het totale Nederlandse watertekort met de jaarlijkse kosten van droogte.
We gaan er tevens van uit dat besparingen op watergebruik droogtekosten alleen reduceren
in droge periodes, oftewel zo’n 40% van de tijd. Dit leidt tot relatief beperkte welvaartseffecten, die zijn weergegeven in Tabel 15.
Tabel 15 – Cumulatieve welvaartseffecten van de verschillende alternatieven door bijdrage aan droogte, over
de gehele periode 2022-2122
Welvaartseffecten droogte

37

WLO-Laag

WLO-Hoog

Nulalternatief

€

-167.000

€

-156.000

Verplaatsingsalternatief

€

-387.000

€

-387.000

Vastzoutalternatief

€

-378.000

€

-307.000

Circulaire alternatief

€

-54.000

€

-54.000

Stopalternatief

€

0

€

0

220267 - Mkba oliewinning Schoonebeek – Oktober 2022

6.7

Effecten op luchtkwaliteit
Bij de verbranding van aardgas voor de stoomproductie komen flinke hoeveelheden stikstofoxiden (NOx) en zwaveloxiden (SOx) vrij. Deze luchtvervuilende emissies kunnen leiden tot
gezondheidsschade voor mensen en dieren. Mensen kunnen luchtwegklachten ondervinden
en astma-aanvallen krijgen als gevolg van inademing van deze schadelijke stoffen. Als er
teveel reactieve stikstofverbindingen, zoals ammoniak (NH3) en stikstofoxiden (NO x), in de
omgeving terechtkomen, is dat ook slecht voor de natuur. In het Handboek Milieuprijzen
(CE Delft, 2017) zijn schadekosten per kg geëmitteerde NOx en SOx opgenomen. Voor NOx
zijn deze gelijk aan € 27,88 per kg, en voor SOx bedragen de schadekosten € 27,54 per kg.
De luchtvervuilende emissies in de verschillende alternatieven zijn overgenomen uit data
van de NAM en zijn weergegeven in Tabel 16 en Tabel 17. De NAM zal in 2023 of 2024
(afhankelijk van het beleidsalternatief) zwavelfilters plaatsen, waardoor de SOx-emissies
drastisch afnemen. De totale NOx-emissies zijn daarom fors hoger.
Tabel 16 – Cumulatieve NOx-emissies in de verschillende alternatieven en achtergrondscenario’s
Cumulatieve NOx-emissies (kg)

WLO-Hoog

WLO-Laag

Nulalternatief

585.000

640.000

Verplaatsingsalternatief

640.000

640.000

Vastzoutalternatief

526.000

640.000

Circulaire alternatief

640.000

640.000

0

0

Stopalternatief

Tabel 17 - Cumulatieve SOx-emissies in de verschillende alternatieven en achtergrondscenario’s
Cumulatieve SOx-emissies (kg)

WLO-Hoog

WLO-Laag

Nulalternatief

30.000

30.000

Verplaatsingsalternatief

63.000

63.000

Vastzoutalternatief

63.000

63.000

Circulaire alternatief

63.000

63.000

0

0

Stopalternatief

De hierboven getoonde emissiecijfers kunnen worden vermenigvuldigd en gedisconteerd om
het welvaartseffect van de verschillende alternatieven in beeld te brengen. Tabel 18 geeft
de resultaten weer.
Tabel 18 - Resultaten in euro's
Welvaartseffect van luchtvervuilende emissies

38

WLO-Hoog

WLO-Laag

Nulalternatief

€

-14.000.000

€

-15.000.000

Verplaatsingsalternatief

€

-16.000.000

€

-16.000.000

Vastzoutalternatief

€

-14.000.000

€

-16.000.000

Circulaire alternatief

€

-16.000.000

€

-16.000.000

Stopalternatief

€

0

€

0

220267 - Mkba oliewinning Schoonebeek – Oktober 2022

6.8

Effecten op waterkwaliteit
Effecten op waterkwaliteit gelden voor oppervlaktewater en grondwater, beide aanwezig in
de biosfeer (bovengrond en ondergrond tot een diepte van ongeveer 500 m). Wanneer er
geen lekkages optreden, zijn de effecten op de waterkwaliteit voor alle alternatieven
verwaarloosbaar- er van uitgegaan dat er geen milieuregels worden overtreden. Bij een
lekkage is er een kans dat productiewater met daarin onder andere mijnbouwhulpstoffen en
formatiewater, waarin onder andere zware metalen aanwezig zijn, in de biosfeer terechtkomt en milieuschade ontstaat.

Effect van lekkages op oppervlakte- en grondwaterkwaliteit
Voor de omvang van de effecten volgen we de classificatie van (Royal Haskoning DHV,
2022):
— (---) er treedt een duidelijk effect in de biosfeer op;
— (--) er treedt een kleinschalig effect op;
— (-) de effecten zijn tijdelijk en herstelbaar, mits er juist gemonitord wordt.
Bij het verplaatsingsalternatief; volledige injectie in de lege gasvelden rondom
Schoonebeek, wordt ten opzichte van de andere alternatieven het meeste productiewater
geïnjecteerd. Door waterinjectie neemt de druk in het lege gasveld toe, waar nu een
onderdruk is. De geabandonneerde putten in het lege gasveld zijn daar niet op ingericht,
waardoor de kans op lekkages in geabandonneerde putten toeneemt, met mogelijke
lekkages van gassen als gevolg. Met de juiste monitoring (onder andere van de injectiedruk,
de wanddikte van de tubing, kwaliteitscheck van het staal) kan een lek vroeg gedetecteerd
worden, waardoor de impact tijdelijk en herstelbaar gehouden kan worden (effect -).
Bij het circulair alternatief, zuivering en scheiding en injectie van zout water, wordt een
geconcentreerde reststroom geïnjecteerd in het aquifer van het olieveld Schoonebeek.
Door waterinjectie kan de reservoirdruk toenemen, met een toegenomen kans op lekkages.
De zoute reststroom zou daarbij gevolgen kunnen hebben voor een risico op lekkages door
interactie met de metalen verbuizing. De zoute reststroom kan daarnaast de waterstroom
van andere delen in het aquifer beïnvloeden, maar het aquifer wordt niet voor drinkwater
gebruikt. Dit alternatief onttrekt netto geen water aan de biosfeer. Het productiewater
wordt ingedikt tot circa een kwart van het geproduceerde water, bij de voorziene hoeveelheid productiewater van 3.000 m3/dag, waarvan 10-25% wordt geïnjecteerd en het overige
deel geschikt is voor stoomproductie of lozing. Ook hier geldt dat met de juiste monitoring
(onder andere van de injectiedruk, de wanddikte van de tubing, kwaliteitscheck van het
staal) een lek vroeg gedetecteerd kan worden, waardoor de impact tijdelijk en herstelbaar
gehouden kan worden (effect -).

Effect lekkages op oppervlaktewater
Het vastzoutalternatief (en lozen van schoon water) en het stopalternatief hebben in
principe geen effect op het grondwater. Het vastzoutalternatief heeft mogelijk wel effect
op het oppervlaktewater. Het circulair alternatief heeft naast effect op grondwater
mogelijk ook effect op het oppervlaktewater. Dit komt door het lozen van water in oppervlaktewater. We nemen aan dat dit risico is afgevangen in de zuiveringsstap in de Riool
Water Zuiverings Installatie (RWZI). Productie van het Schoonebeek olieveld is dan
afhankelijk van de werking van de zuiveringsinstallatie. De effecten van lekkages in deze
stap zijn tijdelijk van aard en herstelbaar, en vallen buiten de mijnbouwlocatie (effect -).
Het vastzoutalternatief kent een extra risico op milieubelasting op de lange termijn.

39

220267 - Mkba oliewinning Schoonebeek – Oktober 2022

Dit komt doordat het zout mogelijk niet direct gebruikt kan worden, en voor lange tijd
opgeslagen moet worden in een speciale stortplaats. Daar ontstaat het risico van degradatie
van reststoffen, die vervolgens in de biosfeer terecht kunnen komen. De kans dat dit
gebeurt is groot.

Effect lekkages bij transport
De risico’s en effecten bij transport zijn vergelijkbaar voor alle alternatieven, met uitzondering van het vastzoutalternatief. Bij een lekkage van schoon zoetwater treden geen
milieueffecten op. Bij de andere alternatieven gaan we uit van monitoring, waarbij
lekkages snel gedetecteerd worden. Verontreinigde bodem dient dan gesaneerd te worden.
We gaan ervan uit dat de leidingen zich op voldoende afstand bevinden van kwetsbare
gebieden.

Grensoverschrijdende effecten
De effecten zijn alleen bekeken voor Nederland. Het Schoonebeek olieveld loopt door onder
Duitsland, onder de naam Emlichheim olieveld. Door de gehele olieaccumulatie loopt van
het noordwesten naar het zuidoosten een breuk. Aan de oostkant van de breuk is het olieveld verbonden met het Schoonebeek-Rühle Bramberge aquifer (Schoonebeek Oost). Dit is
het aquifer dat het meest geschikt is voor waterinjectie (Royal Haskoning DHV, 2022).
De aquifer strekt zich ver uit in Duitsland. De in dit hoofdstuk genoemde effecten voor
waterinjectie in de aquifer van Schoonebeek kunnen dan ook gelden voor Duitsland, als
waterinjectie dicht bij de grens plaatsvindt. In Duitsland is een overdruk in het aquifer ten
opzichte van het Nederlandse deel. Hierdoor ontstaat een waterinflux richting Nederland.
Injectie van een zoute ingedikte stroom in Nederland kan dit effect versterken.
Als injectie van water plaatsvindt in een gasveld dichtbij de grens met Duitsland, kunnen de
in dit hoofdstuk genoemde effecten eveneens gelden voor Duitsland.

Overzicht effecten
Tabel 19 geeft een overzicht van alle effecten op waterkwaliteit die kunnen optreden bij de
verschillende alternatieven. Hierin staat ook een samenvatting van de risico’s en de
manieren om deze risico’s te mitigeren. De effecten zijn inclusief deze mitigatie maatregelen. In de gevoeligheidsanalyse (Paragraaf 7.4) gaan we in op het risico als niet aan de
mitigerende maatregelen wordt voldaan. In dat geval nemen de effecten toe.
Tabel 19 – Overzicht van alternatieven, de effecten op waterkwaliteit, risico’s en voorwaarden voor de
geschatte effecten.

Effect op grondwater bij injectie

40

Nulalternatief

Verplaatsingsalternatief

Vastzoutalternatief

Circulair
alternatief

Stopalternatief

(-) Risico op
lekkage en zoutoplossing,
effecten met
grote impact.
Risico beperkt
door putselectie,
monitoring en

(-) Risico op
lekkage en zoutoplossing,
effecten met
grote impact.
Risico beperkt
door putselectie,
monitoring en

(0) n.v.t.

(-) Risico op
lekkage, effecten
met grote impact.
Risico beperkt
door nieuwe
injectieputten,
selectie van
geschikte locaties;
beperking

N.v.t.

220267 - Mkba oliewinning Schoonebeek – Oktober 2022

Nulalternatief

Verplaatsingsalternatief

Vastzoutalternatief

Circulair
alternatief

Stopalternatief

actie bij calamiteiten.

actie bij calamiteiten.

Effect
oppervlaktewater
bij zuivering

(0) Geen
waterzuivering

(0) Geen
waterzuivering

(-) Lekkage
waterstroom in
oppervlaktewater;
verontreinigingen
in
oppervlaktewater
als zuivering niet
goed werkt

(-) Lekkage
waterstroom in
oppervlaktewater;
verontreinigingen
in
oppervlaktewater
als zuivering niet
goed werkt

N.v.t.

Effect lekkages bij
transport

(-) Lekkage van
zout injectiewater
kan gesaneerd
worden.

(-) Lekkage van
zout injectiewater, bodemverontreiniging

(0) Lekkage
schoon zoetwater,
geen milieuimpact

(-) Lekkage van
geconcentreerd
zout injectiewater, bodemverontreiniging

N.v.t.

Effect lekkages
reststoffen (opslag
en transport)

N.v.t.

N.v.t.

(-) Relatief grote
kans op ongeluk
vanwege de grote
transportbewegingen. Te
beperken met
verkeersplan.
(--) Lange termijn
groot risico
lekkage uit
opslag.

(-) Risico uit
opslag voor korte
termijn nihil.
Weinig transport
van reststoffen.

N.v.t.

injectie- en
reservoirdruk en
actie bij
calamiteiten.

Bron: (Royal Haskoning DHV, 2022)

6.9

Effecten op seismiciteit en grondstabiliteit
Hier beschrijven we de effecten van seismiciteit en grondstabiliteit voor elk alternatief,
met een nadruk op alternatieven waarbij waterinjectie plaatsvindt. In deze effecten gaan
we uit van een aantal voorwaarden om risico’s op aardbevingen te beperken. Hiermee
sluiten we aan op het recente onderzoek van (Royal Haskoning DHV, 2022). In de gevoeligheidsanalyse (Paragraaf 7.4) maken we een inschatting van de kans op seismiciteit en de
impact bij het optreden van een aardbeving.
Voor de omvang van de effecten volgen we de classificatie van (Royal Haskoning DHV,
2022):
— (---) zonder aanpassing is het risico te groot voor uitvoering;
— (--) gevolgen zijn serieus en alleen met expliciete monitoring en gerichte acties zijn de
risico’s te verantwoorden;
— (-) gevolgen zijn niet op de mijnbouwlocatie; gevolgen zijn tijdelijk en herstelbaar.

41

220267 - Mkba oliewinning Schoonebeek – Oktober 2022

Effecten van seismiciteit
Bij een verandering van de druk in de ondergrond kunnen in de aanwezigheid van breukzones aardbevingen ontstaan. Het is in Nederland niet toegestaan om de druk in de ondergrond te verhogen tot boven het oorspronkelijke niveau. Om het risico op seismiciteit te
minimaliseren, moeten de putten op afstand van een breukzone zijn. Daarnaast moeten er
in de historische data geen aardbevingen van groter dan 2,5 M L geregistreerd zijn. Als er
toch een breukzone dicht bij een put aanwezig blijkt te zijn, bestaat de kans op een
aardbeving wanneer productiewater geïnjecteerd wordt. De injectie van productiewater
verandert de drukbalans in de ondergrond en kan daarmee aanwezige breukzones activeren.
Onder andere de injectiesnelheid en mate van drukverdeling in de ondergrond spelen hierin
een rol. Bij lekkages in een put kan in principe een kans op aardbevingen ontstaan wanneer
de lekkage in de buurt van een breuk is.
De magnitude van een eventuele aardbeving is afhankelijk van de lokale condities in de
ondergrond. De impact hangt af van de magnitude, de diepte, de afstand tot het epicentrum van de aardbeving, maar ook de grondsoort, schade aan de woning en ervaring van
de bewoners. Gezien de vele factoren die van invloed zijn, maken we geen onderscheid
tussen het verplaatsingsalternatief en het circulair alternatief voor de impact van een
eventuele aardbeving.
De gevolgen van aardbevingen, met name ondiepe aardbevingen, kunnen groot zijn. Daarbij
gaat het om fysieke schade aan bijvoorbeeld woningen, infrastructuur, bomen en andere
objecten in de (publieke) ruimte. Daarnaast kan een aardbeving, en een kans daarop,
emotionele stress geven. Beide gevolgen hebben een groot effect op het welbevinden van
de bewoners in de omgeving van het epicenter. In de gevoeligheidsanalyse in
Paragraaf 7.4.1 gaan we in op van de kans op een aardbeving en een ordegrootteschatting
voor de omvang van de impact.

Effecten per alternatief
We gaan ervan uit dat bij de oliewinning geen nieuwe putten geboord hoeven te worden,
en dat de druk constant wordt gehouden in het oliereservoir door stoominjectie. De risico’s
op aardbevingen door oliewinning zijn dan dermate klein dat we deze buiten beschouwing
laten. Het stopalternatief en het vastzoutalternatief hebben dan geen risico op aardbevingen.
Voor het verplaatsingsalternatief- volledige injectie in de lege gasvelden in de regio
Schoonebeek - wordt water op een diepte van rond de 3 km geïnjecteerd. De effecten van
injectie van productiewater of injectiewater op seismiciteit zijn naar verwachting verwaarloosbaar voor de velden Schoonebeek Gas, Dalen en Coevorden. In het Dalen veld en het
Coevorden gasveld zijn tussen 1975 en 2019 in totaal negen aardbevingen geregistreerd,
allen met een Magnitude onder de 2.2 (KNMI, 2022). Op alle momenten vond gaswinning
plaats. Bij drie van de negen aardbevingen vond ook waterinjectie plaats op het moment
van de aardbeving. In alle gevallen vonden de aardbevingen plaats op grote afstand van de
waterinjectieputten. De aardbevingen zijn daarom waarschijnlijk gerelateerd aan de gasproductie en niet aan de waterinjectie (Royal Haskoning DHV, 2022). Om de kans verder te
verkleinen, dient een seismisch monitoringsnetwerk en een injectieprotocol opgezet te
worden. Het injectieprotocol beschrijft welke maatregelen en acties genomen worden bij
een waargenomen trilling. (effect -)
In het circulaire alternatief wordt water in het aquifer onder het Schoonebeek olieveld
geïnjecteerd. Op dit moment vindt daar al injectie van stoom plaats en tot op heden zijn er
geen aardbevingen geregistreerd. Ook voor dit alternatief zijn nieuwe putten nodig, waarbij

42

220267 - Mkba oliewinning Schoonebeek – Oktober 2022

geldt dat deze geplaatst moeten worden op afstand van een breukzone. De kans op
seismiciteit voor dit alternatief is zeer gering, mits aan de voorwaarden van mitigerende
maatregelen (zie onderstaand kader) wordt voldaan (Royal Haskoning DHV, 2022). (effect -)
Tekstbox 2 - Effecten inclusief mitigerende maatregelen
De effecten zijn inclusief mitigerende maatregelen om de kans op seismiciteit laag te houden. De kans op
seismiciteit voor alle alternatieven met waterinjectie (verplaatsingsalternatief, circulair alternatief en
referentie) is gering als aan de voorwaarden wordt voldaan. De voorwaarden zijn:
— dat uitsluitend putten waarvan is aangetoond dat deze geschikt zijn voor waterinjectie in aanmerking
komen;
— deze zijn op voldoende afstand tot breuklijn11;
— en deze zijn op locaties waar geen bevingen in historische data zijn;
— de druk in het reservoir mag niet boven de originele druk komen;
— er vindt gerichte monitoring plaats;
— er kunnen acties ondernomen worden in geval een calamiteit optreedt.
Als aan de voorwaarden wordt voldaan, zijn de risico’s gering: ze zijn tijdelijk van aard en herstelbaar. In het
referentiealternatief worden bestaande putten gebruikt, en is daarmee beter bekend wat de seismische risico’s
zijn.

Effect grondstabiliteit
In het verplaatsingsalternatief en het nulalternatief kan in principe, door waterinjectie, een
beperkte hoeveelheid zout van de bovenliggende zoutsteenlaag oplossen. Een mogelijk
gevolg is bodemdaling.
De mogelijke effecten hiervan zijn groot. Echter, het injectiewater wordt niet continu
rondgepompt, waardoor het geïnjecteerde water verzadigd en grootschalige zoutoplossing
onwaarschijnlijk is. Monitoring is effectief niet mogelijk. Daarom is de beoordeling
(effect -).

Grensoverschrijdende effecten
Effecten van seismiciteit nemen af in omvang met de afstand tot het epicenter. In de
ondergrond zijn breuken die doorlopen tussen Nederland en Duitsland. Het zou dan kunnen
dat seismiciteit door waterinjectie in Nederland effecten heeft in Duitsland. Dit geldt voor
de alternatieven met waterinjectie dichtbij de grens met Duitsland (circulair en
verplaatsingsalternatief).

Overzicht effecten
Tabel 20 geeft een overzicht van de inschattingen van effecten op seismiciteit en
grondstabiliteit volgens (Royal Haskoning DHV, 2022).

________________________________
11

Het kan voorkomen dat er toch breuken aanwezig zijn die niet gesignaleerd zijn op seismische crosssecties.
Als (bijvoorbeeld hierdoor) niet aan de voorwaarde van afstand tot een breuklijn wordt voldaan, is de kans op
seismiciteit aanwezig en een mogelijke impact groot.

43

220267 - Mkba oliewinning Schoonebeek – Oktober 2022

Tabel 20 – Effect op seismiciteit en grondstabiliteit volgens (Royal Haskoning DHV, 2022)

6.10

Nulalternatief

Verplaatsingsalternatief

Vastzoutalternatief

Circulair
alternatief

Stopalternatief

Effect op
seismiciteit

(-) Waterinjectie
kan tot aardbevingen leiden;
juiste putkeuze,
monitoring en
acties bij
calamiteiten
maken de
risico’s tijdelijk
van aard en de
gevolgen
herstelbaar,

(-) Waterinjectie
kan tot aardbevingen leiden;
juiste putkeuze,
monitoring en
acties bij
calamiteiten
maken de
risico’s tijdelijk
van aard en de
gevolgen
herstelbaar,

N.v.t. Geen
waterinjectie

(-) Juiste
putkeuze,
monitoring en
acties bij
calamiteiten
maken de
risico’s tijdelijk
van aard en de
gevolgen
herstelbaar,

N.v.t. Geen
waterinjectie

Effect op
grondstabiliteit

(-) Waterinjectie
kan mogelijk
leiden tot
zoutoplossing,

(-) Waterinjectie
kan mogelijk
leiden tot
zoutoplossing,

N.v.t. Geen
waterinjectie

N.v.t. Geen
zoutlaag

N.v.t. Geen
waterinjectie

Conclusie
In dit hoofdstuk hebben we de externe effecten van de verschillende verwerkingsalternatieven in kaart gebracht. Duidelijk wordt dat de klimaateffecten de belangrijkste
gekwantificeerde externe kostenpost vormen. De welvaartseffecten van lekkage en
bodemrisico’s hebben we enkel kwalitatief beschreven. We verwachten echter dat deze
effecten beperkt zullen zijn.

44

220267 - Mkba oliewinning Schoonebeek – Oktober 2022

7 Uitkomsten nationaal en
regionaal
7.1

Inleiding
In dit hoofdstuk maken we de balans op en presenteren we het totaalsaldo van de mkba.
Ook laten we zien hoe robuust de resultaten zijn met behulp van een aantal gevoeligheidsanalyses en risicoverkenningen.

7.2

Totaalsaldo op nationaal niveau
Tabel 21 geeft het eindsaldo van de mkba weer, inclusief een onderverdeling naar de
verschillende posten.
Tabel 21 – Overzichtstabel: eindsaldo van de mkba en onderverdeling naar de verschillende posten

Welvaartseffecten

Directe financiële
effecten

WLO-Laag
(€ miljoenen t.o.v. nulalternatief)

WLO-Hoog
(€ miljoenen t.o.v. nulalternatief)

Verplaatsing

Vast zout

Circulair

Stoppen

Verplaatsing

Vast
zout

Circulair

Stoppen

872

562

799

-603

349

-13

263

-213

Luchtvervuiling

-1

-1

-1

15

-2

0

-2

14

Klimaat

28

25

27

-16

112

98

108

-32

Droogte

0

0

0

0

0

0

0

0

Voorzieningszekerheid

0

0

0

42

-3

3

-3

39

Woningmarkt

0

0

0

2

0

0

0

2

Werkgelegenheid

0

0

0

0

0

0

0

0

Lekkagerisico's (na
mitigerende
maatregelen)

-

-/--

-

0

-

-/--

-

0

Seismische risico's
(na mitigerende
maatregelen)

-

0

-

0

-

0

-

0

Geluid
Totaalsaldo*
—
—

0

0

0

0

0

0

0

0

899 + PM

586 + PM

825 + PM

-560 + PM

456 + PM

88 + PM

366 + PM

-190 + PM

PM betekent dat het betreffende welvaartseffect niet is gekwantificeerd
PM-posten kunnen verschillen per alternatief

Duidelijk zichtbaar is dat de directe financiële effecten dominant zijn in het eindsaldo 12.
Ook de klimaateffecten vormen in WLO-Hoog (vanwege de hogere CO2-prijs) een
significante bijdrage aan het saldo. Zowel in WLO-Hoog als WLO-Laag leidt het verplaatsingsalternatief tot de grootste welvaartstoename, op de voet gevolgd door het
circulaire alternatief. Het vastzoutalternatief scoort vanwege de hoge operationele kosten
________________________________
12

Additionele CO2-kosten voor andere deelnemers aan het EU ETS zijn ook opgenomen onder de post ‘financiële
effecten’.

45

220267 - Mkba oliewinning Schoonebeek – Oktober 2022

voor de zoutlozing en de additionele investeringskosten beduidend minder goed.
Het stopalternatief leidt tot een negatief saldo: vergeleken met het nulalternatief leidt
beëindiging van de oliewinning in Schoonebeek tot forse welvaartsverliezen.
In Tabel 21 zijn de lekkagerisico’s en de seismische risico’s kwalitatief omschreven met
nullen en minnen, omdat er op dit moment onvoldoende informatie beschikbaar is om deze
posten te kwantificeren. Zoals beschreven in de kwalitatieve analyses in Paragraaf 6.8 en
Paragraaf 6.9 verwachten we niet dat deze risico’s groot zijn. Het vastzoutalternatief heeft
(-) vanwege lekkages bij de zuivering en (--) vanwege risico’s op lange termijn lekkages in
de bovengrondse opslag. De alternatieven met waterinjectie hebben (-), mits alle
mitigerende maatregelen worden getroffen zoals omschreven in (Royal Haskoning DHV,
2022). Als dit niet gebeurt, zijn de effecten van lekkages en seismische risico’s groter. In
Paragraaf 7.4.1 laten we zien hoe groot de schade van een eenmalige aardbeving of lekkage
moet zijn om het negatieve saldo van het stopalternatief te doen omslaan in een positief
saldo.

7.3

Totaalsaldo op lokaal niveau
In Tabel 22 zijn de uitkomsten van de mkba vertaald naar een indicatief saldo op lokaal
niveau (regio Schoonebeek + Twente). Een aantal posten die op nationaal niveau relevant
zijn, worden in de regionale tabel niet meegenomen. Dit zijn: de directe financiële
effecten, de effecten op voorzieningszekerheid, en de klimaateffecten. Lokale belastingen
en huurinkomsten worden op lokaal niveau wel relevant. Deze zijn daarom toegevoegd aan
de tabel. Een mkba is eigenlijk een te grof instrument om de precieze bijdrage van de oliewinning in Schoonebeek aan de lokale economie te becijferen; in Tabel 22 moeten de
resultaten daarom als onzekere schattingen worden geïnterpreteerd.
Tabel 22 – Regionale overzichtstabel: lokaal eindsaldo van de mkba en onderverdeling naar de verschillende
posten

Welvaartseffecten

WLO-Laag (€ miljoenen t.o.v. nulalternatief)

WLO-Hoog (€ miljoenen t.o.v. nulalternatief)

Verplaatsing

Vast zout

Circulair

Stoppen

Verplaatsing

Vast zout

Circulair

Stoppen

Luchtvervuiling

-1

-1

-1

15

-2

0

-2

14

Droogte

0

0

0

0

0

0

0

0

Woningmarkt

0

0

0

2

0

0

0

2

Werkgelegenheid

0

0

0

0

0

0

0

0

Lekkagerisico's (na
mitigerende
maatregelen)

-

0

-

-/--

-

0

-

-/--

Seismische risico's
(na mitigerende
maatregelen)

-

0

-

0

-

0

-

0

Geluid

0

0

0

0

0

0

0

0

Lokale belastingen
en huurinkomsten
Totaalsaldo*
*
*

46

0

0

0

-25

0

0

0

-25

-1 + PM

-1 + PM

-1 +PM

-8 + PM

-2 + PM

0 + PM

-2 + PM

-9 + PM

PM betekent dat het betreffende welvaartseffect niet is gekwantificeerd
PM-posten kunnen verschillen per alternatief

220267 - Mkba oliewinning Schoonebeek – Oktober 2022

Op lokaal niveau zijn de uitkomsten minder eenduidig. Het stopalternatief leidt tot het
grootste gekwantificeerde welvaartseffect, maar de lekkage- en seismische risico’s zouden
deze conclusie kunnen veranderen.

7.4

Gevoeligheidsanalyses
Om te testen hoe robuust de gepresenteerde uitkomsten zijn, voeren we een viertal
gevoeligheidsanalyses uit:
1. Een berekening waarbij we uitgaan van de hogere CO 2-prijzen uit
onzekerheidsverkenning van de WLO (consistent met het klimaatakkoord van Parijs).
2. Een berekening waarbij we uitgaan van twee keer zo hoge gas- en elektriciteitsprijzen.
3. Een berekening waarbij we uitgaan van ‘normalere’ arbeidsmarktomstandigheden en de
gemiddelde tijdelijke werkloosheid één jaar bedraagt.
4. Een berekening waarbij we aannemen dat de investeringen in het circulaire alternatief
20% duurder uitvallen dan geraamd.
Tabel 23 laat zien dat geen van deze gevoeligheidsalternatieven de uitkomsten
noemenswaardig verandert.
Tabel 23 – Uitkomsten van de verschillende gevoeligheidsanalyses

Gevoeligheidsalternatief

WLO-Laag

WLO-Hoog

Verplaatsing

Vast zout

Circulair

Stoppen

Verplaatsing

Vast zout

Circulair

Stoppen

tweegraden CO2-prijzen

1053

721

974

-541

344

150

434

-155

Hogere gasprijs

736

424

662

-523

415

68

325

-173

20% hogere CAPEX circulair

899

586

813

-560

456

88

355

-190

Tijdelijke werkloosheid

901

587

827

-488

458

89

368

-206

Hoofdsaldo

899

586

825

-576

456

88

366

-190

We concluderen op basis van deze gevoeligheidsanalyses dat de uitkomsten robuust zijn
voor onzekerheden achter de kwantitatief doorgerekende posten.

7.4.1 Risicoverkenningen: lekkage en seismiciteit
In de gepresenteerde saldo’s staan de lekkagerisico’s en seismische risico’s kwalitatief
aangegeven met minnen en nullen. Omdat het hierdoor moeilijk is om tot een duidelijke
interpretatie van het saldo te komen, voeren we risicoverkenningen uit op de twee posten.
We schatten daarbij in hoe groot de schade van een lekkage of aardbeving zou moeten zijn
om het stopalternatief beter te laten scoren dan de andere alternatieven (in het
stopalternatief wordt verondersteld dat de kans op lekkage en/of aardbevingen gelijk is aan
nul). Wanneer de hiervoor benodigde schade groter is dan realistisch voor mogelijk kan
worden gehouden, kunnen we concluderen dat het mkba-saldo robuust is: wanneer we
bodem- en lekkagerisico’s wel goed zouden kunnen kwantificeren, zou dit de uitkomsten
niet significant doen veranderen.
We hanteren hiervoor een kans maal impact-methode: we maken eerst een grove schatting
van de kans op een incident, en vermenigvuldigen deze kans met de schadekosten om tot
het welvaartseffect te komen. Deze berekeningsmethode sluit aan bij het wiskundeconcept
van een verwachtingswaarde: wanneer iemand meedoet aan een loterij en een kans van
1 op 1000 heeft om € 100,00 te verdienen, dan is de verwachtingswaarde gelijk aan 1/1000
maal 100 = € 0,10.

47

220267 - Mkba oliewinning Schoonebeek – Oktober 2022

Risico op vervuiling van grondwater
Zoals beschreven in Bijlage B, schatten we de kans op een lekkage-incident waarbij het
grondwater vervuild raakt, in op ongeveer 1 op 220. Dit is een erg ruwe schatting die geen
rekening houdt met de verschillen in de injectieputkwaliteit, levensduur, onderhoud en
ondergrond tussen Nederland en Duitsland. Het verschil tussen het welvaartsverlies in het
stopalternatief en de welvaartswinst in het verplaatsingsalternatief bedraagt in WLO-Laag
€ 616 miljoen. Op basis van de een kans maal impact-berekening, zou een lekkage de
Nederlandse samenleving € 135 miljard euro schade moeten kosten om het stopalternatief
beter te laten scoren dan het verplaatsingsalternatief. Dit lijkt erg onwaarschijnlijk, zelfs
wanneer de lekkage zou leiden tot vervuiling van het oppervlaktewater. In theorie is het
ook mogelijk dat er meerdere lekkages optreden, elk met een grote maatschappelijke
schade als gevolg. Ook dit achten we echter zeer onwaarschijnlijk: na een eerste grote
lekkage ligt het immers voor de hand dat de waterinjectie wordt gestaakt.

Risico op aardbevingen en verzakkingen
Een vergelijkbaar resultaat geldt voor de bodemrisico’s. In B.2 schatten we de kans op een
aardbeving groter dan twee op de Schaal van Richter in op 1/52, wederom op basis van een
grove analyse. Zo’n aardbeving zou tot lokale schade moeten leiden van € 34 miljard om
het stopalternatief beter te laten scoren dan het verplaatsingsalternatief.
Ook dit is een astronomisch groot bedrag. Tussen maart 2018 en 31 december 2021 waren
er zeven aardbevingen met een sterkte groter dan twee op de Schaal van Richter in
Groningen (KNMI, 2022). De totale uitgekeerde schadevergoeding in Groningen in deze
periode bedroeg € 1,25 miljard (Instituut Mijnbouwschade Groningen, 2021), oftewel,
‘slechts’ € 180 miljoen per beving.
Op basis van deze onzekerheidsverkenningen concluderen we dat het uiterst onwaarschijnlijk is dat de lekkage- en bevingsrisico’s die samenhangen met de oliewinning in
Schoonebeek het mkba-saldo significant doen veranderen.

7.5

Conclusie
In dit hoofdstuk hebben we de balans opgemaakt en het mkba-saldo gepresenteerd.
Het verplaatsingsalternatief blijkt de meeste welvaart op te leveren, op de voet gevolgd
door het circulaire alternatief. Het stopalternatief verlaagt daarentegen de welvaart.
Diverse gevoeligheidsanalyses en onzekerheidsverkenningen laten zien dat deze resultaten
robuust zijn voor de geïdentificeerde onzekerheden.

48

220267 - Mkba oliewinning Schoonebeek – Oktober 2022

8 Conclusie
Binnen deze studie is een mkba uitgevoerd van verschillende projectalternatieven voor
olieproductie en verwerkingsroutes van oliewinning in Schoonebeek. Daarin is gekeken of
voortzetting van oliewinning maatschappelijk rendabel is en welke verwerkingsroute voor
het productiewater de meeste baten opleveren voor Nederland en de regio.
De projectalternatieven bieden een oplossing voor de problemen met een beperkte
productieverwerkingscapaciteit in de huidige velden in Twente en kunnen daarmee leiden
tot een versnelling van het winningstempo. Daarnaast bestaan er zorgen over het transport
en de injectie in oude gasvelden in Twente. In de projectalternatieven wordt de locatie van
injectie verplaatst van Twente naar gas - of olievelden in Schoonebeek.
De verplaatsing en vergroting van de productieverwerkingscapaciteit heeft een positieve
invloed op de rendabele exploitatie van oliewinning in het Schoonebeek olieveld.
We hebben daar het stopalternatief (Alternatief 4) aan toegevoegd om te kunnen
beoordelen of beëindiging van oliewinning volgens het brede welvaartsbegrip wenselijk is.
Daarbij is de vraag of de vermindering van maatschappelijke effecten die verbonden zijn
aan de oliewinning voor de omgeving, opwegen tegen de afname van het financiële
voordeel van oliewinning voor Nederland. We doen dit door de verschillende alternatieven
te vergelijken met een nulalternatief, waarin de huidige waterinjectie in Twente wordt
voortgezet. De alternatieven worden in Tabel 24 op een rij gezet.
Tabel 24 – Overzicht van de projectalternatieven in deze studie
Alternatief

Oliewinning Schoonebeek

Verwerking productiewater

Nulalternatief

•

Voortzetting
productie tot 2040.

•

Injectie productiewater in Twente met bestaande
injectieputten.

Verplaatsingsalternatief
(Alternatief 1)

•

Er is geen sprake
meer van een
beperking op de
oliewinning door
maximale
injectiecapaciteit.
Oliewinning kan dus
toenemen.

•

Waterinjectie in Twente beëindigd na een overgangsperiode
van zo’n 2,5 jaar.
Vanaf 2025 vindt de injectie volledig plaats in de Drentse
gasvelden nabij Schoonebeek.
De toevoeging van biocide aan het productiewater wordt
geminimaliseerd.

•
•
•

•
Vastzoutalternatief
(Alternatief 2)

•

Net als in Alternatief
1 kan de
productiecapaciteit
sterk toenemen.

Circulaire alternatief
(Alternatief 3)

•

Net als in Alternatief
1 kan de
productiecapaciteit
sterk toenemen.

•
•

•
•

•
•
•

49

Een nieuwe waterzuiveringsinstallatie wordt gebouwd.
Productiewater wordt volledig gezuiverd.
Het resterende water wordt geloosd op het oppervlaktewater (Stientjeskanaal).
Naast water blijft een grote hoeveelheid vast zout over.
Het productiewater wordt gezuiverd en gescheiden in een
schone zoetwaterstroom en een ingedikte zoutwaterstroom
(‘brijn’).
De zoetwaterstroom wordt vervolgens hergebruikt voor de
productie van stoom.
Op deze manier wordt er voor de oliewinning geen water
meer onttrokken aan het oppervlaktewatersysteem.
Het brijnwater heeft een volume gelijk aan ongeveer 10-25%
van het oorspronkelijke productiewater.

220267 - Mkba oliewinning Schoonebeek – Oktober 2022

Alternatief

Oliewinning Schoonebeek

Verwerking productiewater

Stopalternatief
(Alternatief 4)

•

•

Beëindiging van
oliewinning in
Schoonebeek.

De waterinjectie wordt beëindigd en bestaande installaties,
putten en pijpleidingen worden geabandonneerd.

Brede welvaartsbegrip
Bij het bepalen van de kosten en baten wordt uitgegaan van het ruime welvaartsbegrip 13 en
worden de kosten en baten gekwantificeerd en gerelateerd aan specifieke partijen om
daarmee de eventuele noodzaak van overheidshandelen te kunnen onderbouwen.
Een positief saldo duidt op een project dat de welvaart verhoogt. Een negatief saldo duidt
op een project dat de welvaart verlaagt.

Uitkomsten Nederland
De volgende conclusies kunnen uit de mkba worden getrokken:
— Stoppen met oliewinning in Schoonebeek (Alternatief 4) leidt tot fors welvaartsverlies
voor Nederland. Het continueren van oliewinning verdient de voorkeur vanuit een breed
welvaartsbegrip, waarbij een adequate oplossing zal moeten worden gevonden voor de
beperkte injectiecapaciteit van het productiewater. Beide zijn onlosmakelijk met elkaar
verbonden: de injectiecapaciteit heeft direct invloed op het winningstempo.
— Directe financiële effecten spelen een grote rol in het welvaartssaldo. Oliewinning
levert de Nederlandse staat via EBN veel geld op. De directe opbrengsten van oliewinning in Schoonebeek zijn groter in scenario’s met hoge olieprijzen. Dit betreft WLOLaag, dat gekenmerkt wordt door een relatief sterke vraag naar fossiele brandstoffen.
Daarentegen neemt de vraag naar fossiele brandstoffen af door steviger internationaal
klimaatbeleid in WLO-Hoog. Echter, ook in dit scenario is de olieprijs voldoende om de
voorzetting van oliewinning economisch en vanuit brede welvaart aantrekkelijk te
maken. Wel zal in het scenario WLO-Hoog met lagere olieprijzen beëindiging eerder
plaatsvinden (in vastzoutalternatief en nulalternatief).
— De klimaateffecten vormen de belangrijkste gekwantificeerde externe kostenpost.
De welvaartseffecten van lekkage en bodemrisico’s hebben we enkel kwalitatief
beschreven. We verwachten echter dat deze effecten beperkt zullen zijn. Op basis van
onze onzekerheidsverkenningen concluderen we dat het uiterst onwaarschijnlijk is dat
de lekkage- en bevingsrisico’s die samenhangen met de oliewinning in Schoonebeek het
mkba-saldo significant doen veranderen.
— Hoewel oliewinning in Schoonebeek tot extra emissies van broeikasgassen ten behoeve
van stoomproductie leidt, zal de beëindiging van de oliewinning in Schoonebeek zich
niet automatisch vertalen in klimaatbaten. Dit komt doordat de vraag naar olie niet
afneemt op het moment dat een Nederlandse productielocatie verdwijnt. Het
weggevallen aanbod wordt simpelweg overgenomen door andere olieproducenten die
meer olie winnen uit bestaande of nieuwe velden. Deze carbon leakage is meegenomen.
Om een beoordeling te maken van het overall klimaateffect, moet naar de
ketenemissies van transport, methaanlekken en affakkelen worden gekeken. Uit deze
gegevens blijkt dat de CO2-footprint (well-to-tank) van Schoonebeek olie op dit moment
groter is dan die van geïmporteerde olie. Dit komt hoofdzakelijk door de grote
winningsemissies als gevolg van de stoominjectie. Door de stroperigheid van de olie
moet veel warmte worden ingezet. Op het moment dat een aanzienlijk deel van de
stoom geproduceerd wordt met een elektrische boiler op basis van hernieuwbare
________________________________
13

Hier wordt niet alleen gekeken naar de productie van goederen en diensten, maar ruime welvaart houdt ook
rekening met de externe effecten, zoals de milieugoederen (zowel positief als negatief).

50

220267 - Mkba oliewinning Schoonebeek – Oktober 2022

elektriciteit, komt de CO2-footprint van Schoonebeek olie onder het wereldwijde
gemiddelde. Alle projectalternatieven leiden, met inzet van een elektrische boiler, tot
een significante afname van de totale klimaatimpact (well-to-tank). De toevoeging van
een elektrische boiler met groene stroom in de projectalternatieven is derhalve cruciaal
om netto-klimaatbaten te realiseren.
— De effecten op leveringszekerheid van gas zijn in potentie groot. Voor de productie van
de stoom die door de NAM geïnjecteerd wordt, worden in het Schoonebeek olieveld
grote hoeveelheden aardgas ingezet. Door het vervangen van de gasketels (huidige
situatie) door een elektrische boiler, kan aanzienlijk minder gas worden gebruikt.
Met Alternatieven 2,3, en in sterke mate 4 (stoppen) kan dus een invloed uitgeoefend
worden op de vraag naar aardgas, en daarmee op de leveringszekerheid. Deze positieve
effecten kunnen alleen optreden als de stroom met hernieuwbare bronnen wordt
opgewekt (op eigen bodem). In WLO-Laag is dit niet het geval.
— De effecten van de oliewinning in Schoonebeek op de leveringszekerheid van olie zijn
verwaarloosbaar.

Uitkomsten ten aanzien van verschillende alternatieven
Ten aanzien van de alternatieven merken we het volgende op:
— Zowel in WLO-Hoog als WLO-Laag leidt het verplaatsingsalternatief tot de grootste
welvaartstoename, op de voet gevolgd door het circulaire alternatief. Het vastzoutalternatief scoort vanwege de hoge operationele kosten voor de zoutlozing en de
additionele investeringskosten beduidend minder goed.
— Het stopalternatief leidt tot een negatief saldo: vergeleken met het nulalternatief leidt
beëindiging van de oliewinning in Schoonebeek tot forse welvaartsverliezen.
— Waterinjectie onttrekt water uit de kringloop: zo’n 0,02% van het nationale watertekort
in de huidige zomer. Bij het circulair alternatief speelt dit niet. Dit leidt tot een
beperkte batenpost in de vorm van verminderde droogteschade van minder dan een
miljoen.

Uitkomsten regio
De volgende conclusies kunnen uit de mkba worden getrokken:
— In een analyse voor de regio Schoonebeek en Twente is gekeken naar verdeling van
kosten en baten over nationale en regionale actoren. Financiële effecten van oliewinning zijn voor rijksoverheid, terwijl milieu- bodem- en grondwaterrisico’s, droogterisico’s toevallen aan regionale actoren. Klimaateffecten treden wereldwijd op, en
zijn niet specifiek voor rijksoverheid of regio. Leveringszekerheidsbaten van gas vallen
toe aan het Rijk en in mindere mate aan regio’s14. Ten slotte zijn er effecten als werkgelegenheid, huurinkomsten van percelen (winning en injectie) en ozb-inkomsten die
uitsluitend toevallen aan lokale actoren.
— De uitkomsten van de analyse op lokaal niveau zijn minder eenduidig. Het
stopalternatief leidt tot het grootste gekwantificeerde welvaartseffect, maar de
lekkage- en seismische risico’s zouden deze conclusie kunnen veranderen.
— Wel staat vast dat de belangrijkste financiële voordelen van winning nationaal van aard
zijn. Lokaal domineren milieueffecten en bodemrisico’s.

________________________________
14

51

In het saldo zijn effecten op klimaat en leveringszekerheid uitsluitend bij de nationale analyse meegenomen.

220267 - Mkba oliewinning Schoonebeek – Oktober 2022

A Bibliografie
CBS, 2022. Bedrijfsleven; arbeids- en financiële gegevens, per branche, SBI 2008. [Online]
Available at: https://www.cbs.nl/nl-nl/cijfers/detail/81156ned
[Geopend 1 10 2022].
CE Delft, 2017. Handboek Milieuprijzen 2017, Delft: CE Delft.
CPB ; PBL, 2013. Algemene leidraad voor maatschappelijke kosten-batenanalyse, Den Haag:
Centraal Planbureau (CPB) ; Planbureau voor de Leefomgeving (PBL).
CPB ; PBL, 2016. WLO klimaatscenario's en de waardering van CO2-uitstoot in MKBA's, Den
Haag: Centraal Planbureau (CPB) ; Planbureau voor de Leefomgeving (PBL).
Ecorys, 2019. Economische schade door droogte in 2018, Rotterdam: Ecorys.
EIA, 2020. Spectrum of the well-to-tank emissions intensity of global oil production, 2019.
[Online]
Available at: https://www.iea.org/data-and-statistics/charts/spectrum-of-the-well-totank-emissions-intensity-of-global-oil-production-2019
[Geopend 28 09 2022].
Instituut Mijnbouwschade Groningen, 2021. Jaarverslag 2021, Groningen: sn
JEC, 2020. JEC Well-To-Tank report V5, Luxemburg: Europese Commissie.
KNMI, 2022. http://rdsa.knmi.nl/dataportal/. [Online]
Available at: http://rdsa.knmi.nl/dataportal/
[Geopend 10 augustus 2022].
KNMI, 2022. https://www.knmi.nl/. [Online]
Available at: https://www.knmi.nl/nederland-nu/seismologie/stations
[Geopend 30 augustus 2022].
Landesambt für Bergbau, Energie und Geologie, 2022. lbeg.info. [Online]
Available at: lbeg.info
[Geopend 15 augustus 2022].
NAM, 2021. Risico-inventarisatie seismiciteit door waterinjectie in het Rotterdam olieveld,
sl: sn
NLOG, 2022. www.nlog.nl. [Online]
Available at: https://www.nlog.nl/datacenter/prodfigures/wells
[Geopend 27 september 2022].
Rijksoverheid, 2022. Subsidieregeling vullen gasopslag Bergermeer van start. [Online]
Available at: https://www.rijksoverheid.nl/actueel/nieuws/2022/05/27/subsidieregelingvullen-gasopslag-bergermeer-van-start
[Geopend 28 09 2022].
Rijkswaterstaat, 2022. Droogtemonitor. [Online]
Available at: https://waterberichtgeving.rws.nl/owb/droogtemonitor
[Geopend 9 29 2022].
Royal Haskoning DHV, 2022. Herafweging verwerking productiewater Schoonebeek 2022,
Amersfoort: sn
Van Werven, 2007. Social Impact Assessment - Herontwikkeling olieveld Schoonebeek ,
Groningen: Van Werven.
Werkgroep Discontovoet 2020, 2020. Rapport Werkgroep discontovoet 2020, Den Haag:
Ministerie van Financiën.
CBS. 2021. Statline: Bedrijfsleven; arbeids- en financiële gegevens, per branche, SBI 2008
[Online]. CBS. Available: https://www.cbs.nl/nl-nl/cijfers/detail/81156ned [Accessed].

52

220267 - Mkba oliewinning Schoonebeek – Oktober 2022

B Verkenning van bodemrisico’s
B.1

Analyse risico’s grondwaterbereik
Kans op lekkages in het grondwaterbereik bij injectie
Voor het inschatten van het mogelijke effect op waterkwaliteit schatten we de kans op
lekkages in. Kans op lekkages van geabandonneerde putten als gevolg van drukopbouw zijn
hier ook onderdeel van. Lekkages kunnen ontstaan op verschillende dieptes in de put, waardoor injectiewater een gesteentelaag in kan stromen. Ook kunnen er door de put lekkages
ontstaan die verschillende gesteentelagen met elkaar in verbinding brengen, waardoor
eventuele schadelijke stoffen kunnen verplaatsen.

Lekkages in Duitse injectieputten
Voor lekkages in de putten zelf, kwantificeren we de kans en schatten we de impact op
basis van voorgevallen en genoteerde incidenten in. In het Duitse Nedersachsen wordt ook
productiewater geïnjecteerd. Er zijn in totaal 220 injectieputten aanwezig. Op dit moment
zijn daar twee incidenten met lekkages bekend. Het gaat om lekkages door corrosie aan de
binnenste- en buitenstebuis. Eén daarvan is in het grondwaterbereik, dat betekent ondieper
dan 500 meter. Het grondwater wordt aan de Duitse kant niet voor drinkwater gebruikt. 15
Tekstbox 3 - Lekkages in Duitse injectieputten
In Duitsland is door een lekkage bij injectieput 132, tussen 2014 en 2018, tot 220.000 m3 ‘Lagerstättenwasser’
water met geloosde zouten, koolwaterstoffen en zware metalen of radioactieve stoffen gelekt uit een
injectieput. Dit is vermoedelijk op een diepte van 134 tot 230 meter. Bij deze put wordt actueel een diepe
boring gebruikt voor onderzoek en sanering. De tot dusver genomen monsters van het oppervlaktewater geven
geen afwijkende uitslagen die in verband kunnen worden gebracht met het productiewater. Er wordt hier
stroomafwaarts van de put geen drinkwater gewonnen.
Daarnaast is bekend dat put nummer 51 door corrosie is aangetast op dieptes van 555, 768 en 778 meter.
Vermoedelijk is productiewater hier tussen 540 en 560 meter diepte door de put naar het gesteente gelekt.
De grondwatervoorraden in dit deel zijn gemiddeld tot een diepte van 400 meter. Vooralsnog zijn hier gevaren
voor mens en omgeving vastgesteld. (Landesambt für Bergbau, Energie und Geologie, 2022)

Kans op lekkages vertaald naar Nederland
Bij één van de twee incidenten in Duitsland is de lekkage op de diepte van drinkwaterreservoirs. Hier wordt stroomafwaarts geen drinkwater gewonnen. Aan de Nederlandse kant
wordt wel drinkwater uit grondwater gewonnen, en bestaat daarmee kans op vervuiling bij
lekkage. Die kans verschilt per alternatief. Voor de kans op lekkage in het grondwaterbereik
nemen we 1/220 aan naar het voorbeeld van Duitsland.
________________________________
15

Grondwater is water dat zich in de ondergrond bevindt en is meestal afkomstig van neerslag. In Nederland
wordt grondwater gebruikt om drinkwater te maken. Formatiewater zit in een diepgelegen gesteentepakket en
is niet deel van de hydrologische kringloop.

53

220267 - Mkba oliewinning Schoonebeek – Oktober 2022

B.2

Analyse seismische risico en bodemdaling
We maken een inschatting van het risico op seismiciteit per alternatief, en de impact daarvan. De eerste is een kans, en de tweede geeft een mogelijk effect weer. Voor de kans
volgen we de herevaluatie van de verwerking van productiewater Schoonebeek (Royal
Haskoning DHV, 2022). In Nederland is slechts één geval bekend waarbij, waarschijnlijk
door waterinjectie, een aardbeving werd geïnduceerd. Dit was een aardbeving van 2,8 op
de schaal van Richter, en vond plaats nabij Weststellingwerf (NAM, 2021). In de periode
tussen maart 2018 en december 2021 zijn er gemiddeld 52 waterinjectieputten in
Nederland waarbij water geïnjecteerd wordt. In de gevoeligheidsanalyse maken we op basis
hiervan een risico-effect inschatting.
Voor het inschatten van een ordegrootte van effecten bekijken we de schadeclaims in
Groningen, in de periode tussen maart 2018 en december 2021. Deze delen we door het
aantal aardbevingen in die regio boven twee op de schaal van Richter (M L) in diezelfde
periode. In werkelijkheid zijn er in deze periode ook schadeclaims ingeleverd die over een
andere periode gingen, en zijn er mogelijk nog schadeclaims die op een later moment
ingediend zullen worden. Bovendien zijn er vele parameters van invloed op het voorkomen
van een aardbeving en op de schade die hierdoor kan ontstaan. Het gaat daarom
nadrukkelijk om een grove, ordegrootte, inschatting.
Tussen maart 2018 en 31 december 2021 waren er zeven aardbevingen boven 2,0 MW in
Groningen (KNMI, 2022). De totale uitgekeerde schadevergoeding in Groningen in deze
periode was € 1,25 miljard (Instituut Mijnbouwschade Groningen, 2021). Dit is inclusief
fysieke schade, waardedaling en immateriële schade. Dit bedrag gedeeld door het aantal
aardbevingen is bijna € 180 miljoen.
De kans van het optreden van een aardbeving door waterinjectie (op basis van het totaal
aantal waterinjectieputten in Nederland, en het totaal geregistreerde aardbevingen boven
twee op de schaal van Richter veroorzaakt door waterinjectieputten) schatten we op 1/52,
oftewel 1,9%.
Dat betekent dat er een kans van 1,9% zou zijn op een schade van ordegrootte € 180
miljoen. Het effect van seismiciteit voor het circulaire alternatief, verplaatsingsalternatief
en nulalternatief is dan van een ordegrootte € 3,4 miljoen.

54

220267 - Mkba oliewinning Schoonebeek – Oktober 2022