Aan de orde is het debat over de Staat van de
Europese Unie.
De voorzitter: Ik heet de minister-president en de
staatssecretaris voor Europese Zaken welkom. Ik heet in
het bijzonder de Nederlandse leden van het Europees
Parlement van harte welkom. Ik heb inmiddels hun
zitplaatsen aangewezen en ik zie dat zij daar ook al zitting
hebben genomen, zij het niet allemaal. Ik mis nog een
enkele fractie.
De Kamer heeft vorige week reeds een besluit
genomen over de sprekerslijst en de spreektijdverdeling
en daarbij vastgesteld dat de Nederlandse leden van het
Europees Parlement in eerste termijn vier minuten
spreektijd krijgen. De sprekersvolgorde is bepaald aan de
hand van de grootte van de fracties.
Ten slotte kan ik u meedelen dat artikel 57 van het
Reglement van Orde van toepassing is, hetgeen betekent
dat ik ook interrupties van EP-leden kan toelaten. Deze
interrupties dienen echter, evenals de inbreng, het
karakter van het geven van inlichtingen te hebben. Ik
neem aan dat u allen begrijpt wat ik bedoel en dat u
anders komt vragen wat ik bedoel.
©
De heer Ormel (CDA): Voorzitter. Vandaag, 1 december
2009, treedt het Verdrag van Lissabon in werking. Als
mijn stem wat aangedaan klinkt, komt dat deels door
deze gebeurtenis, maar toch vooral door een virale
aanval.
Op deze belangrijke dag bespreken wij de Staat van de
Europese Unie. De Unie staat in de startblokken voor een
nieuwe periode. Een nieuw verdrag, een gekozen
voorzitter van de Raad, een nieuwe Hoge Vertegenwoordiger en een nieuw voorgedragen Europese Commissie.
Nieuw gekozen leden van het Europees Parlement zijn
vandaag bij ons aanwezig om met ons een bijdrage te
leveren aan dit debat. De CDA-fractie verwelkomt de
aanwezige leden en ziet uit naar hun bijdrage.
Wij zijn een pro-Europese partij. Wij vinden dat
Nederland zich actief en constructief moet opstellen, nu
wij beginnen aan een nieuw hoofdstuk in de geschiedenis van de Europese Unie. Dr. E.P. Wellenstein en ook
Van Middelaar vergeleken onlangs de Europese Unie met
een konvooi van 27 schepen dat zijn weg zoekt op de
geopolitieke baren. Wat een mooie vergelijking, zeker
voor een zeevarende natie als Nederland goed invoelbaar. Maar het konvooi moet wel voorwaarts gaan en
niet handelen conform deze haiku van de pasgekozen
voorzitter van de Europese Raad:
″De golven stormen
Landwaarts, witschuimend en kwaad.
Roerloos tob ik voort″.
De CDA-fractie deelt de konvooimetafoor van
Wellenstein. Wij zien de Europese Unie als samenwerkingsverband van soevereine lidstaten, waarvan de
burgers tevens burgers van de Unie zijn. Deze definitie
van de Europese Unie is vorig jaar via een CDA-motie
door deze Kamer aangenomen. Waarom voert de
regering deze motie onvoldoende uit en hanteert zij deze
definitie niet? Graag een reactie van de regering.
De Staat van de Unie is voor ons een debat op
hoofdlijnen. Waar willen wij staan in 2020? De CDAfractie roept de regering op om volgend jaar, in 2010,

Tweede Kamer

Staat van de Europese Unie

een visie op de Europese Unie in 2020 te presenteren
aan de Kamer. Collega Pechtold vroeg daar vorig jaar
ook al om. Europa moet, zoals Dominique Moïsi tijdens
een paleislezing in paleis Noordeinde zei, met grotere
bescheidenheid ambitieuzer zijn. Met grotere bescheidenheid, omdat wij niet alles via Europa moeten regelen.
Ambitieuzer op die terreinen waar wij gezamenlijk
uitdagingen zien.
In deze Staat van de Unie richt ik mij nu eens niet op
wat Europa niet moet doen, maar op wat Europa, en
daarmee ook Nederland als belangrijke lidstaat van de
unie, wel moet doen. Europa kan een oplossing bieden
voor allerlei uitdagingen waarvoor wij worden gesteld:
veiligheid, buitenlands beleid, klimaat, economie,
migratie, energie en innovatie.
Het Verdrag van Lissabon is vandaag in werking
getreden. De subsidiariteitstoets door middel van geleen oranjekaartprocedures heeft nu formele rechtskracht.
Wij vragen aan de regering wanneer en op welke wijze
het Europees Parlement zal worden herschikt met
achttien extra leden.
Wij horen geluiden dat wordt onderzocht of in Europa
kan worden gekomen tot één stemmingsdag, en wel op
zondag. De CDA-fractie is voorstander van één stemmingsdag, maar niet op zondag.
Over de EDEO hebben wij al gesproken in het kader
van de begrotingsbehandeling van Buitenlandse Zaken
en tijdens het algemeen overleg over de uitbreiding. Op
een nader te bepalen moment zullen wij hierbij
uitvoeriger stilstaan, wanneer de regering met een visie
op de EDEO is gekomen.
De CDA-fractie acht het van belang dat wordt ingezet
op samenhang en een gelijk speelveld. Wij willen dan
ook dat bij de implementatie van Europese Richtlijnen in
het bijzonder wordt gekeken naar onze buurlanden
België en Duitsland, in het bijzonder wat betreft de
gevolgen. Ik denk bijvoorbeeld aan de implementatie van
de ammoniakrichtlijn. Die is in Duitsland op een heel
andere manier geregeld dan in Nederland. Het lijkt ons
van belang om eventuele nadelige gevolgen voor
grensregio’s te voorkomen en om ervoor te waken dat
geen nationale top aan de implementatie van de
Europese Richtlijn wordt toegevoegd.
Er heerst een mondiale voedselcrisis. De wereldvoedselproductie is van essentieel belang. Behoud van de
Europese plattelandseconomie zorgt voor de zekerheid
dat voldoende voedsel blijft worden geproduceerd
volgens Europese normen voor duurzaamheid en
dierenwelzijn. De agrarische economie is tevens
noodzakelijk voor het behoud van de diversiteit van het
landschap en de sociale infrastructuur op het Europees
platteland. De CDA-fractie is van mening dat een
Europees landbouwbeleid ook na 2013 noodzakelijk is. In
dat beleid moet worden ingezet op kernelementen zoals
gelijk speelveld, duurzaamheid en innovatie. Graag
verneem ik hierop een reactie van de regering.
Naast innovatie binnen Europees verband op
landbouwgebied, moet Nederland ook op wereldschaal
kunnen concurreren. Deze mogelijkheid moet worden
uitgebouwd. De CDA-fractie heeft eerder het idee
geopperd om na de Lissabonstrategie een Eindhovenstrategie te organiseren. Wij vragen de staatssecretaris
hoe het staat met de te organiseren Eindhoventop. Kan
deze bijvoorbeeld als platform dienen om van de
innovatieagenda van Nederland, in samenhang met

1 december 2009
TK 31

31-2905

Ormel
België en Duitsland, een voorbeeld te maken voor de
nieuwe innovatieagenda van de Europese Unie?
De Europese Unie heeft een gezamenlijk energiebeleid
nodig. Klimaatdoelstellingen zijn alleen haalbaar met
duurzame energie. In Kopenhagen moet daarin een
wezenlijke stap worden gezet. Kernenergie is onmisbaar
als transitie naar een duurzame energievoorziening.
Bovendien is het noodzakelijk om niet onderling te
worden uitgespeeld door onze energieleveranciers. Wij
moeten niet naïef zijn ten opzichte van Gazprom,
Rusland en het Midden-Oosten. Er dient een Europees
antwoord daarop te zijn; een echt Europees energiebeleid. Daarbij moeten wij nadenken over een andere rol
voor mededingingsmaatregelen ten aanzien van energie.
Wordt het niet tijd voor Eurogas, met onze gasrotonde
als draaischijf? Ik hoor graag een reactie hierop van de
regering.
Wij hebben allen meer identiteiten. Ik ben Nederlander,
Achterhoeker, Bronkhorster, Gelderlander, maar ik voel
me ook Europeaan. Identiteit bepaal je natuurlijk zelf,
maar is ook een collectieve keuze. Identiteit draait om de
vraag wie wij zijn. Het nationale parlement draagt ook bij
aan het gevoel van nationale identiteit. Nu het Nederlandse parlement vandaag, 1 december 2009, dankzij het
Verdrag van Lissabon een rol heeft gekregen in de
besluitvormingsprocessen van de Europese Unie, dient
het Nederlandse parlement deze functie en onze
Europese identiteit ook uit te dragen. Denk aan de
schepen in het konvooi van Wellenstein, alle met een
nationale en een Europese vlag in top. De CDA-fractie
stelt voor om naast de Nederlandse vlag de Europese
vlag te laten wapperen op het dak van het gebouw van
de Tweede Kamer. In mijn tweede termijn zal ik op dit
punt een motie indienen.
Verder valt op dat waar je ook bent in de Europese
Unie, de Europese vlag naast de nationale en vaak ook
naast de provinciale of gemeentelijke vlag hangt. In
Nederland gebeurt dit mondjesmaat. Is de regering
bereid om het uitsteken van de vlag van de Europese
Unie van rijksgebouwen te bevorderen? Wij overwegen
om ook op dit punt een motie in te dienen.
©
De heer Van de Camp (EP/CDA): Voorzitter. Het is goed
om even terug te zijn. De eerlijkheid gebiedt te zeggen
dat ik u niet mis. Maar ik ben u zeker niet vergeten.
De Europese Unie bevindt zich op een kruispunt van
wegen. Door ratificatie van het Verdrag van Lissabon is
het tijdperk van het Europa van de instituties vooralsnog
afgerond. De Europese Unie van de toekomst moet het
Europa van de burgers worden. Daarin zie ik voor mijn
partij een belangrijke taak weggelegd. Hoe gaan wij met
concreet beleid het vertrouwen winnen van de burgers?
Diezelfde burgers hebben op 4 juni een duidelijk signaal
afgegeven. In 2009 is de opwaartse trend die in 2004 was
ingezet, helaas weer teruggevallen. Slechts 36,9% van de
kiezers is toen gaan stemmen. In 2014 zal die opwaartse
trend weer moeten worden ingezet. Dat is een doelstelling waarvoor ik mij de komende jaren zal inzetten. De
eerlijkheid gebiedt te zeggen dat ik mij soms weleens
afvraag waardoor de kiezer in 2014 weer meer naar de
Europese verkiezingen zal gaan.
Waarom is de Europese samenwerking van belang?
Voor de ruim 100 miljoen Europeanen die onder het
communisme hebben geleefd, staat de Europese Unie

Tweede Kamer

Staat van de Europese Unie

voor vrijheid en vrede. Dat werd op 9 november in
Berlijn weer duidelijk bij de viering van de val van het
IJzeren Gordijn twintig jaar geleden. Voor veel collega’s
in het Europees parlement waren dit emotionele dagen.
Vrijheid en democratie zijn niet vanzelfsprekend; dat
hebben zij aan den lijve ondervonden. Europese
integratie heeft de deuren geopend voor sociale en
economische ontwikkelingen.
Ik heb een enkele vraag over het Stabiliteits- en
Groeipact. De overheidstekorten en staatsschulden van
de Europese landen zijn door de crisis sterk gestegen. Zo
veel zelfs, dat veel lidstaten niet meer voldoen aan de
convergentiecriteria. Wij zijn dus buiten de grenzen van
het Stabiliteits- en Groeipact getreden. Wat is de stand
van zaken op dit moment, zeker ook gezien de recente
staatssteun aan de Nederlandse banken? Heeft het
kabinet de zogenaamde exitstrategie op orde? Nieuwe
tegenvallers in de economie kan niemand exact
voorspellen, maar met de huidige stand van zaken
moeten wij wel weten hoe we de komende jaren gaan
voldoen aan de criteria van het Stabiliteits- en Groeipact.
Dan kom ik toe aan het toezicht op de financiële
markten. Herstel van de economische stabiliteit in
Europa moet gepaard gaan met het herstellen van het
vertrouwen in de financiële wereld in het algemeen. Het
toezicht is tekortgeschoten. De snelheid van de ontwikkeling van de financiële diensten en de technologie voor
het verhandelen ervan, is het toezicht ver vooruit
gebleven. In Brussel en in de nationale parlementen
wordt nu gewerkt aan de voorstellen om Europees
toezicht meer ruimte te geven om in te grijpen als de
stabiliteit van het financiële systeem in gevaar dreigt te
komen. Het is erg goed dat het kabinet ook in de staat
van de Unie daaraan uitgebreid aandacht besteed. Graag
hoor ik wat de stand van zaken is in de Europese Raad
op dit punt, omdat er toch verschillende geruchten zijn
over de verdunning, als ik het zo mag uitdrukken, van
het mogelijke toezicht.
Mijn volgende punt is de concurrentiepositie van de
Europese Unie. De Europese Unie heeft de Lissabondoelstellingen niet gehaald. Dat is ook economisch gezien
een ernstige zaak. Ons werelddeel is gebaat bij goed
onderwijs, goede wetenschap en goede innovatie. In
toenemende mate heeft de Europese Unie de concurrentie van China en India te vrezen, terwijl ook de andere
BRICK-landen een stevig economisch groeipotentieel in
huis hebben. Graag krijg ik een reactie van de minister
en de staatssecretaris op dit punt, temeer daar binnen de
Europese Unie Nederland is gezakt op de ranglijst van
innovatieve landen. In 2006 en 2007 zaten wij zelfs onder
het Europese gemiddelde, 1,75% van het bruto binnenlands product. De daling baart mij zorgen. Binnen de
Europese Unie is Nederland immers een land dat bij
uitstek afhankelijk is van dienstverlening, kennis en
innovatie.
Mijn bijdrage over de vergrijzing zal ik in tweede
termijn uitspreken, voorzitter.
De voorzitter: Dank u wel. Ik wilde inderdaad al zeggen
dat u in Hollandse tijd vier minuten had gesproken! Het
is dus niet anders.
De heer Van de Camp (EP/CDA): Maar de Hollandse tijd
is toch dezelfde als de Europese tijd, neem ik aan?

1 december 2009
TK 31

31-2906

Van de Camp
De voorzitter: Dat dacht ik ook, maar aan u dacht ik iets
anders te merken ...
De heer Pechtold (D66): Niet als het over lunches gaat!
De voorzitter: Ik moet trouwens ″Nederlandse tijd″
zeggen.
Het woord is aan de heer Blom namens de PvdA.
©
De heer Blom (PvdA): Mevrouw de voorzitter. Het is
vandaag een bijzondere dag en niet alleen omdat we hier
spreken over de Staat van de Unie. Het Verdrag van
Lissabon treedt vandaag namelijk officieel in werking.
Met het Verdrag van Lissabon en de nieuwe Europese
Commissie kan de EU eindelijk weer eens met volle
kracht vooruit. We verwachten van de nieuwe Europese
Commissie ambitie en daadkracht, maar ook dat zij zich
beperkt tot zaken die vragen om een Europese oplossing.
Die zaken zijn belangrijk genoeg. Wat ons betreft, zijn de
uitgangspunten als volgt.
Ten eerste een sociaal Europa, waar sociale verworvenheden en publieke dienstverlening niet ondergeschikt
zijn aan marktregels en internationale concurrentie. Ten
tweede een duurzaam Europa met een schone, veilige en
zekere energievoorziening. Ten derde een Europa dat een
leidende rol speelt bij de strijd tegen klimaatverandering.
Ten vierde een Europa dat de gevolgen van de globalisering opvangt en een bijdrage levert aan internationale
solidariteit. Ten slotte en ten vijfde, een Europa dat werkt
aan vrede en veiligheid in de wereld, maar ook een
Europa dat zich beperkt tot die taken waarmee het zich
moet bezighouden. Vooropstaat dat wij nationaal regelen
wat nationaal kan worden geregeld en dat Europese
regels alleen nodig zijn als er iets Europees moet worden
geregeld.
Veel van de grote problemen waarmee de EU-burgers
te maken hebben, zijn grensoverschrijdend. Het klimaat,
het milieu, de immigratie, de veiligheid en de financiële
markt houden zich niet aan landsgrenzen. Voor een
oplossing van deze internationale problemen zijn
maatregelen van individuele landen gewoonweg niet
genoeg. Internationale problemen vragen om internationale oplossingen. Als alle kranen in Europa openstaan,
kun je wel alleen in Nederland gaan dweilen, maar dat
lost het probleem natuurlijk niet op. Zo komen wij bij de
kern van de EU: bescherming bieden en maatregelen
nemen die de mogelijkheden van individuele landen
overtreffen. Voor het vinden van oplossingen voor die
grensoverschrijdende problemen zullen de EU-landen de
krachten moeten bundelen; alleen zo kunnen er
effectieve maatregelen worden genomen. Zoals
Nederland niet de enige speler in Europa is, is Europa
niet de enige wereldspeler. Er zijn andere landen die
concurreren met de EU. Voor Nederland is China of India
geen partij, maar voor de EU is dat een andere zaak.
Een halve eeuw EU betekent ook een halve eeuw
vrede en veiligheid, welvaart, een interne markt zonder
grenzen met een vrij verkeer van kapitaal, goederen,
diensten en mensen, en een gemeenschappelijke munt.
Het verhaal van de EU is, ondanks alle negatieve
berichten, eigenlijk een succesverhaal. Dat blijkt ook wel
uit het gegeven dat de EU van de zes lidstaten, gegroeid
is naar 27. Nog meer landen zouden lid willen worden.
Het lidmaatschap van de EU lijkt ongekend populair te

Tweede Kamer

Staat van de Europese Unie

worden. Maar, vraag ik de staatssecretaris, hoe gaan wij
om met alle potentiële kandidaat-lidstaten? Stel dat
Noorwegen een lidmaatschapsaanvraag doet? Gelukkig
ook voor dit kabinet staat voorop dat wij vasthouden aan
de formele eisen van de uitbreidingsstrategie, streng
maar rechtvaardig, zoals vastgesteld door de Europese
Raad in 2006. De PvdA-fractie heeft echter al bij eerdere
debatten aangegeven dat ook de absorptiecapaciteit van
de EU hierbij een rol zou moeten spelen. De kandidaatlidstaten mogen dan wel klaar zijn voor de EU, maar is
de EU ook klaar voor een nieuw lid? Van de PvdA-fractie
mogen landen alleen lid van de EU worden als de EU
daar klaar voor is en niet omdat het om een andere
reden goed zou uitkomen. Wij zijn dan ook niet voor het
versneld lid worden van landen zoals Kroatië en IJsland.
De heer Van Bommel (SP): De PvdA heeft in het
verleden nogal wat uitspraken gedaan over de grenzen
van de Europese Unie. Ik vraag mij af of er in dat denken
nog ontwikkeling is gekomen. Komen landen zoals
Oekraïne en Georgië wat u betreft op termijn in
aanmerking voor het kandidaat-lidmaatschap?
De heer Blom (PvdA): Het standpunt van de PvdA is niet
anders dan voorheen. Ik heb altijd gezegd dat in principe
landen die binnen de geografische grenzen van Europa
vallen, in de toekomst de mogelijkheid moeten hebben
om toe te treden tot de EU, mits zij voldoen aan alle
criteria. Er moet dus ook aan het criterium van de
absorptiecapaciteit zijn voldaan. Het denken over dit
vraagstuk is in mijn partij doorgegaan, maar de uitkomst
is nog exact hetzelfde als een jaar geleden.
De heer Van Bommel (SP): Betekent dit dat Oekraïne en
Georgië van de PvdA dus ooit mogen toetreden tot de
Europese Unie?
De heer Blom (PvdA): Zoals u weet, vallen die landen
binnen de geografische grenzen van Europa. Ik zou mij
daarover op dit moment echter niet zo vreselijk druk
maken, want ik ben bang dat wij het als parlementariërs
in ieder geval niet meer gaan meemaken dat deze landen
voldoen aan die criteria.
Voorzitter. Nederland en Europa delen de wens om
effectieve klimaatafspraken te maken op mondiaal
niveau, maar met alleen ambitie komen wij er niet. Niet
alleen inwoners van de EU verwachten op dit terrein veel
van de EU, maar ook de wereld kijkt naar de EU als
voorbeeld. Daar ligt een schone taak voor de EU. Welke
voorbeeldrol willen wij vervullen op het wereldtoneel?
In onze ogen biedt de economische crisis een
uitgelezen kans om te investeren en innoveren in
duurzame productie. Maak van Europa de groenste en
duurzaamste economie, want op lange termijn zullen de
investeringen in dit soort innovaties zich dubbel en
dwars terugbetalen. Het EU-beleid mag veel meer nadruk
leggen op duurzame innovatie, low carbon technologie
en de ontwikkeling van nieuwe, duurzame productie- en
consumptiemethoden. Rekening houdend met de
toekomstige schaarste aan grondstoffen, in het bijzonder
aardolie, zijn grote stappen nodig. Laten wij het
klimaatbeleid in de economie betrekken en ervoor zorgen
dat Europa de meest duurzame, competitieve en
welvarende economie van de wereld zal zijn. Structurele
uitdagingen, zoals vergrijzing, globalisering, klimaatverandering en onduurzaam gebruik van natuurlijke

1 december 2009
TK 31

31-2907

Blom
hulpbronnen, komen onverminderd op ons af. Wij
vragen om een antwoord.
Laat de sociale agenda worden bepaald door de
aandacht voor en het verwerken van de negatieve
gevolgen van de kredietcrisis op de ontwikkeling van de
werkloosheid door meer te investeren in menselijk
kapitaal, in beter onderwijs, in scholing en betere
vaardigheden en, mede met het oog op de vergrijzing, in
het vergroten van de arbeidsparticipatie. Laat de
financieel-economische agenda worden ingevuld door
een toekomstbestendige oplossing voor de zwaktes die
in het stelsel bloot zijn komen te liggen als gevolg van
de crisis. Laat een nieuwe EU-begroting veel meer zijn
gericht op de grote uitdagingen in deze tijd: innovatie,
klimaat, energie, immigratie, terrorisme en veiligheid. Zij
moet wat minder zijn gericht op traditionele posten als
landbouw. Laten wij ook het rondpompen van subsidies
maar weer eens ter discussie stellen. Laat de crisis voor
de Europese Unie aanleiding zijn om de weg van
vernieuwing en innovatie duurzaam en groen te laten
zijn.
Europa staat ook voor veiligheid, niet alleen in Europa
maar ook elders in de wereld. De EU heeft straks met de
komst van de Hoge Vertegenwoordiger letterlijk de
beschikking over één mond om mee te praten. Daarmee
zijn wij er nog niet. Als Europa echt wil meepraten op
het wereldtoneel, dan moet er ook een gemeenschappelijk geluid uit komen. Dat vraagt om een constructieve
samenwerking op het gebied van buitenlands beleid. Als
het de EU-landen lukt om over de eigen schaduw heen te
stappen en de krachten te bundelen, dan is de weg vrij
om een belangrijke speler op het wereldtoneel te
worden. Wij zullen wel moeten. Als de EU te passief of
onderling te verdeeld blijft, is het zo goed als zeker dat
een andere grote speler op het wereldtoneel de hoofdrol
gaat opeisen. Wat de PvdA-fractie betreft, is voor de EU
geen bijrol weggelegd maar een hoofdrol.
De voorgestelde salarisverhogingen van
EU-ambtenaren. Wanneer alle EU-landen bezig zijn met
bezuinigingen en aan alle werknemers, dus ook aan
nationale ambtenaren, loonoffers worden gevraagd, is
het op zijn minst merkwaardig zo niet afkeurenswaardig
als de EU de salarissen zou verhogen. Ook doet het de
beeldvorming geen goed. Geld uitgeven van een ander is
altijd gemakkelijk, is het beeld dat ik erbij krijg. Wij zullen
niet in afzonderlijke EU-landen zuinigheid en zorgvuldigheid nastreven en tegelijkertijd een EU hebben waarvoor
andere maatstaven zouden gelden. Welke mogelijkheid
ziet de regering om hiertegen te ageren? Uit de media
heb ik inmiddels begrepen dat onze regering in Brussel
tegen dit voorstel zal pleiten.
De Europese Unie is een uniek samenwerkingsverband
tussen onafhankelijke staten. Met het bundelen van hun
krachten hebben deze onafhankelijke staten laten zien dat
de som vele malen groter is dan wat de individuele
landen los van elkaar zouden hebben bereikt. Laten wij
dat vooral niet vergeten. Het was een roerig jaar, waarin
wij het vooral hebben gehad over de spelers, maar laten
wij het nu maar eens even over het spel hebben.

De heer Berman (EP/PvdA): Voorzitter. Het is een eer en
een plezier om ook eens hier te mogen staan.
Vanaf vandaag bezegelt het Verdrag van Lissabon de
democratie in Europa. Medezeggenschap en democrati-

sche controle, dat zou je niet zeggen na het mistige
benoemingscircus, waar Europese burgers niets over
hadden te zeggen. Er valt nog heel wat te verbeteren.
Alleen mevrouw Neelie Kroes heeft door haar eigen
kwaliteiten en populariteit een tweede termijn als
eurocommissaris veroverd. Haar collega’s werden
gewoon naar voren geschoven. Toch boeken onze kiezers
enorme winst met dit nieuwe verdrag. Er is sprake van
medezeggenschap over zo veel meer zaken: van
landbouw tot internationale handel. Geen achterkamertjes meer.
Een andere grote stap vooruit is het gegeven dat dit
verdrag de kans biedt op een daadkrachtig Europa naast
de VS en opkomende landen als China, India en Brazilië.
Als relatief kleine landen alleen bereiken wij weinig in de
wereldeconomie. De illusie dat Nederland het alleen kan,
is vervlogen. Wat wij verloren aan denkbeeldige eigen
speelruimte winnen wij elke dag terug met Europa als
wij vertrouwen in onszelf en als wij vertrouwen in de
kracht van Europese samenwerking. Die is namelijk
nodig in onze strijd voor het herstel van werkgelegenheid en tegen klimaatverandering.
Eindelijk wordt er ook werk gemaakt van Europees
toezicht op de financiële markten. Wij van de PvdA
hebben hier jarenlang voor gepleit. We zullen ervoor
opkomen dat dit toezicht allereerst staat voor de
belangen van consumenten en voor het midden- en
kleinbedrijf, dat nu zware tijden doormaakt. Nu begint
ook het gevecht voor een nieuwe, op de toekomst
gerichte EU-begroting.
Ik ben het met de CDA-woordvoerder eens dat we
boeren onverminderd hard nodig hebben. We kunnen
echter niet langer vooral de oude Europese lobby’s
blijven bedienen. Publiek geld moet veel efficiënter
worden uitgegeven. Dat betekent meer geld voor
onderzoek, voor innovatie en voor het investeren in
mensen. Elke baan telt, dus elke euro telt. Het is dan ook
op zijn minst vreemd dat de Europese Investeringsbank
dit crisisjaar zo ongelooflijk weinig van zich liet horen. De
EIB moet veel creatiever optreden en moet helpen
investeren in klimaatneutrale oplossingen. Daarin is nog
zo veel vooruitgang te boeken, ook in arbeid. Dat moet
gebeuren met leningen en niet met subsidies.
Met Catherine Ashton als Hoge Vertegenwoordiger
voor buitenlands beleid krijgt Europa eindelijk een
gezicht en een stem buiten de EU. Ze zit daar als
sociaaldemocrate in een Europa waarin conservatieven
en liberalen de lakens uitdelen, maar Cathy Ashton heeft
een sleutelpost. Burgers hier en elders in de wereld
vragen om een Europa dat nee zegt tegen discriminatie
binnen en buiten de EU en dat de vrijheid van geloof
respecteert. Een Europa dat even hard nee zegt tegen
arrogant graaikapitalisme. Wij willen eerlijke handel,
eerlijk voor boeren in arme landen en ook eerlijk voor
onze ondernemers. Kansen voor iedereen? Graag, maar
we willen als Europeanen geen valse concurrentie van
goedkope producten van bijvoorbeeld kinderarbeid of
dwangarbeid. Kinderen horen op school. Omgekeerd
moeten onze bedrijven zich in de hele wereld aan sociale
regels en milieuregels houden. Daarom is er volgens de
PvdA een Europees meldpunt nodig, een meldpunt
sociale rechten en milieu, waar mensen terechtkunnen
met klachten als Europese bedrijven zich misdragen:
naming and shaming, en faming, als het even kan. Een
vraag aan het kabinet: u hebt uw interesse in het
voorstel voor een meldpunt getoond, maar is er enige

Tweede Kamer

1 december 2009
TK 31

©

Staat van de Europese Unie

31-2908

Berman
vooruitgang te zien? Daar ligt nog een schone taak voor
u en voor ons.
Als we uitgaan van het principe dat de vervuiler
betaalt, staat onze regering dan achter de wens van het
Europees Parlement, vorige week uitgesproken, dat de
EU-landen gezamenlijk in de toekomst 30 mld. per jaar
moeten besteden aan klimaatmaatregelen in arme
landen? Als we het nu niet doen, betalen komende
generaties de prijs.
In de toekomst zullen wij nog vaker met onze
nationale collega’s overleggen dan we al deden. De
nationale parlementen dragen nu, nog meer dan vroeger,
een duidelijke Europese verantwoordelijkheid met de
oranjekaartprocedure. Zij kunnen nieuwe Europese
wetgeving blokkeren. Dat is een goed principe. Zo is ook
de Tweede Kamer Europeser dan sommigen willen
weten. Sommigen wapperen zelfs met Europese
vlaggetjes. Dat is sympathiek. Het kan: trots op Europa in
Nederland.

De heer Van Bommel (SP): Voorzitter. Het is vandaag
een historische dag, omdat het Verdrag van Lissabon in
werking treedt. Het is echter geen blijde dag. Dit verdrag
is er immers gekomen zonder steun van de Nederlandse
bevolking. Een Kamermeerderheid heeft het niet
aangedurfd, het kabinet sprak af een referendum te
zullen blokkeren en daarmee stond de bevolking
buitenspel. Dat gegeven zal altijd blijven kleven aan dit
verdrag, los nog van het feit dat het in essentie natuurlijk
eigenlijk gewoon de verworpen Europese Grondwet is,
maar dan in een ander jasje. Zal het kabinet ooit de
moed hebben om te erkennen dat het beter was geweest
om steun te vragen aan de Nederlandse bevolking?
De Europese Unie bevindt zich in een crisis. Ik doel
niet op de financiële crisis, maar op een crisis in
geloofwaardigheid en draagvlak. Er is grote verdeeldheid
over de uitbreiding van de EU en over de bestedingen.
Ook de regering maakt nu openlijk bezwaar tegen
automatische salarisstijgingen voor EU-ambtenaren, die
toch al veel te veel verdienen. Terwijl iedereen de
broekriem moet aanhalen, lijkt het geld in Brussel aan de
boom te groeien. Het is niet te verkopen dat zwaar door
de crisis getroffen landen door dezelfde EU-ambtenaren
die een fikse salarissprong maken, onder druk worden
gezet om te bezuinigen op binnenlandse ambtenarensalarissen. Neem Letland. Dat verlaagde begin dit jaar die
salarissen met 15%. Wat gaat het kabinet concreet doen
om de buitengewoon hoge salarissen van
EU-ambtenaren en EU-bestuurders in te dammen? Het is
mooi dat de PvdA nu ook tegen de verhoging is. Als zij
echter twee weken geleden voor onze motie had
gestemd, had zij de daad bij het woord kunnen voegen.
Een veel groter probleem vormen de EU-uitgaven als
geheel. Voor de vijftiende keer op rij is er geen volledige
goedkeuring van de EU-uitgaven door de Europese
Rekenkamer. Volgens zijn rapport gaat met name bij de
cohesiefondsen de verspilling door. Maar liefst 11% van
deze uitgaven zou niet mogen worden uitgekeerd. Dan
praten wij over een bedrag van rond de 4 mld. Ziet het
kabinet ook maar een begin van een oplossing van dit
probleem?
Niet alleen de gebrekkige controleerbaarheid, maar
ook de bestemming verdient kritiek. Waarom moet de
belastingbetaler meebetalen aan het onderhoud van het

jachtgebied van de voorzitter van de raad van bestuur
van Porsche, een golfbaan in Portugal, een luxueuze
hotelketen in Spanje, Coca-Cola in het Verenigd
Koninkrijk of een vulkaanthemapark in Hongarije? Vindt
het kabinet dat Brussel niet mag fungeren als ruif
waaruit ieder willekeurig bedrijf een graantje probeert
mee te pikken? Wat gaat het kabinet daaraan doen? Deelt
het onze opvatting dat er fors in de fondsen moet
worden gesneden en dat er geen nieuwe prestigeprojecten moeten worden gestart? Zou het niet beter zijn om in
deze tijden van crises eerst maar eens te snijden in het
budget, alvorens die besparing in haar geheel vrij te
maken voor nieuwe prioriteiten?
De crisis vraagt niet alleen om extra goed te kijken
naar de uitgaven, maar ook om de inkomsten veilig te
stellen. Met name de EU-lidstaten met zeer lage
belastingen hebben de afgelopen jaren een flinke
economische groei gekend, maar worden nu extra hard
getroffen omdat zij geen fatsoenlijke belasting heffen.
Het is dan ook onbegrijpelijk dat aan de ene kant de EU
landen maant om de overheidsschuld terug te dringen,
maar tegelijkertijd een economische reus als Duitsland
met een fikse belastingverlaging de belastingconcurrentie in de EU laat aanwakkeren. Erkent het kabinet dat
lidstaten hierdoor vooral gedwongen zullen worden om
te bezuinigen in plaats van de lasten eerlijker te
verdelen? Wat gaat het daaraan doen?
Waar de burger zeker niet op zit te wachten, zijn
Europese belastingen. Een uitgelekt rapport van de
Europese Commissie suggereert een belasting op
sms-berichten, als nieuwe inkomstenbron van de
Europese Unie. Wat vindt het kabinet daarvan? Onaanvaardbaar, als u het de SP vraagt.
Verdeeldheid in Europa is zichtbaar op belangrijk
onderwerpen. Er is geen consensus over de financiering
van klimaatacties in ontwikkelingslanden. Er is geen
steun voor vrijwaringsmaatregelen tegen Bulgarije en
Roemenië. Er is geen steun om voor de EU-begroting
geen decharge te verlenen vanwege de gebrekkige
controle op uitgaven. Er is ook geen steun om de
sancties tegen Wit-Rusland volledig te handhaven. Had
de staatssecretaris voor Europese Zaken het niet tot zijn
persoonlijke missie gemaakt om te zorgen dat de
regering zich niet langer zou verschuilen achter de
Europese Unie voor zaken die slecht gaan? Hoe kijkt hij
dan aan tegen deze opsomming?
In plaats van zich te verschuilen achter Europa zou het
kabinet eens moeten zorgen dat de Europese ambities
ook gevolgd worden door nationaal beleid. Hoe kan het
kabinet pleiten voor een ambitieus Europees klimaatbeleid, wanneer de eigen ambities op milieugebied niet
worden waargemaakt en er vier kolencentrales bij
komen? Hoe kan het kabinet pleiten voor een nieuwe
Europese Lissabonstrategie waarin de kenniseconomie
centraal staat, maar tegelijkertijd bezuinigen op
onderwijs en overwegen om de studiefinanciering af te
schaffen? Hoe kan het kabinet pleiten voor een veiliger
Europa, wanneer het in eigen land fors bezuinigt op de
politie? Een beter Europa begint wat ons betreft ook in
Nederland.
Een laatste belangrijke kwestie, die een bom legt
onder het draagvlak voor de Europese Unie, is de
uitbreiding. De financiële crisis lijkt het lidmaatschap nog
aantrekkelijker te maken dan het al was. De erkenning
dat Roemenië en Bulgarije in 2007 eigenlijk helemaal niet
klaar waren voor het lidmaatschap, wordt steeds breder

Tweede Kamer

1 december 2009
TK 31

©

Staat van de Europese Unie

31-2909

Van Bommel
uitgesproken. Er is geen enkele aanleiding om met groot
enthousiasme in te gaan op lidmaatschapsaanvragen van
nieuwe gegadigden. Voorkomen moet worden dat een
dwingend tijdpad wordt afgesproken met landen die al in
de wachtkamer zitten. Het begrip ″absorptiecapaciteit van
de Europese Unie″ moet nader worden uitgewerkt tot
een hanteerbaar criterium. Deelt het kabinet die
opvatting en gaat het daar werk van maken?
Over de ontwikkeling rond de aanvraag van Turkije
bestaat toenemende onzekerheid nu uitvoering van het
Ankaraprotocol uitblijft, Turkije Cyprus niet erkent en er
bovendien door Frankrijk en Duitsland eigenlijk met
zoveel woorden wordt gezegd dat Turkije geen lid kan
worden. Voor de SP staat vast dat bij een zo grote
uitbreiding de mening van de bevolking niet buiten
beschouwing mag blijven.
Ten slotte IJsland. Paniek in IJsland bleek een slechte
raadgever. Na een korte opleving lijkt de steun voor
toetreding daar weer helemaal verdwenen. De Europese
Unie moet dus vooral niet lichtvaardig reageren op
wensen uit IJsland. Ook blijkt het moeilijk onderhandelen. Heeft de IJslandse regering nu twijfel gezaaid of zij
haar betalingsverplichting aan het Verenigd Koninkrijk en
Nederland zal nakomen? Vormt die kwestie, zoals eerder
gesuggereerd, een belangrijk ijkpunt bij eventuele
gesprekken met IJsland over een kandidaatlidmaatschap?
Afsluitend een laatste zin. Sommige politici doen alsof
met de inwerkingtreding van het Lissabonverdrag de
democratie is uitgebroken in Europa. Dat oordeel komt
echter op de eerste plaats de burger, de kiezer, toe.
Omdat hij helemaal niet mag meepraten over dit
belangrijke verdrag is enige bescheidenheid passend.
Laten wij over een jaar of wat die burger maar eens
vragen wat hij van de veranderingen in Europa vindt.
Voorlopig valt er niets te vieren.
©
De heer De Jong (EP/SP): Voorzitter. De regering schetst
in de Staat van de Unie een wel erg mooi beeld van
Europa: Europa geeft kracht. De vraag is aan wie: aan de
gewone mensen of vooral aan de grote bedrijven.
Ik zie ongelooflijk veel invloed van grote bedrijven. Zo
kreeg ik onlangs wel erg veel post van commerciële
gokbedrijven. Nu gok ik zelf niet, dus dat kon de reden
niet zijn. Maar die reden werd mij later wel duidelijk. In
de Commissie interne markt van het Europees Parlement
stelde de voorzitter plotseling voor dat het Parlement de
Commissie vraagt paal en perk te stellen aan de regels
van nationale lidstaten op dit gebied. In zijn ogen waren
sommige lidstaten te terughoudend met het toestaan van
gokken. Hij zag liever een vrije markt met een minimum
aan regels. Het toont aan hoe het in Brussel werkt: grote
ondernemers willen wat en Brussel gaat aan de slag.
Niet alleen werkt deze lobby effectief binnen het
Europees Parlement, ook de Commissie laat zich graag
adviseren. Er zijn bijna duizend adviesgroepen. De grote
bedrijven zijn hier ruim oververtegenwoordigd. Tegenover een vertegenwoordiger van de consumenten staan
honderd vertegenwoordigers van het bedrijfsleven. Ook
bijvoorbeeld de vakbeweging en milieuorganisaties zijn
sterk ondervertegenwoordigd. Hetzelfde geldt zelfs voor
het midden- en kleinbedrijf. Het zijn de grote bedrijven
die in de expertgroepen zitten, niet de kleine. Alleen
grote bedrijven kunnen professionele lobbyisten inhuren.

Tweede Kamer

Staat van de Europese Unie

Is de regering bereid er bij de Commissie op aan te
dringen de expertgroepen veel evenwichtiger samen te
stellen en organisaties die zelf de kosten van deelname
aan dergelijke expertgroepen niet kunnen betalen
hiervoor financieel tegemoet te komen?
De machtige lobby van grote bedrijven zal ongetwijfeld blij zijn met de nieuwe Commissie. Het is de meest
rechtse Commissie ooit. Wij zullen in het Europees
Parlement de commissarissen nog stevig aan de tand
voelen, maar op dit moment denk ik: precies de
verkeerde mensen om de oorzaken van de economische
crisis aan te pakken. Voor een goede aanpak van de
crisis is nodig dat wij afwijken van de ingeslagen weg
van de uitverkoop van de publieke sector en van het
onverwoestbare vertrouwen in de heilzame werking van
de markt. Is de regering het met mij eens dat wij goed
moeten nadenken over de fundamenten van ons
economisch systeem? Kunnen wij van de regering
voorstellen verwachten om de invloed van werknemers
in de Europese vennootschap en in de Europese
ondernemingsraad te vergroten? Hoe kijkt de regering
aan tegen het ontstaan van steeds grotere concentraties
van bedrijven? Banken werden zo groot dat alleen
miljardensteun ze overeind kon houden. Maar ook in de
reële economie zie je zo’n tendens naar groter, groter en
nog eens groter. Als SP willen wij de ambachtelijke
winkel terug en willen wij af van het totaal eenvormige
winkelaanbod in vrijwel heel Europa. Wij passen ervoor
dat het ene na het andere Nederlandse bedrijf wordt
opgekocht door buitenlandse investeerders. Het levert
onze werknemers over aan de grillen van investeerders
die alleen maar kunnen denken in termen van overnames. Is de regering bereid om voorstellen te doen voor
aanscherping van de Europese antikartelregels, zodat er
op iedere deelmarkt minimaal een flink aantal spelers is,
het midden- en kleinbedrijf een eerlijke kans krijgt en er
weer echte concurrentie ontstaat?
De sociale rechten van werknemers zijn in het Verdrag
van Lissabon ondergeschikt gemaakt aan het beginsel
van ongebreidelde concurrentie. In juni nam de Europese
Raad hierover een korte verklaring aan om de Ieren te
paaien, die zich zorgen maakten over de bescherming
van sociale rechten. Kan de regering mij vertellen wat de
waarde van die verklaring is? Gaat het om een vodje
papier waar het Europese Hof de lokale toiletbril mee kan
afvegen? Kan de regering toezeggen hierover de mening
van de Commissie te vragen? Als het antwoord is dat
inderdaad vakbondsrechten en zelfs akkoorden over
arbeidsvoorwaarden en minimumloon niet automatisch
gelden voor werknemers bij vestigingen van buitenlandse bedrijven, gaan wij daar dan wat aan doen? Gaan
wij bindende regels maken die ook voor het Europese
Hof duidelijk maken dat sociale rechten niet verkwanseld
kunnen worden?
Europa geeft nu vooral kracht aan grote bedrijven. De
SP zoekt de kracht liever bij de gewone mensen.
©
De heer Ten Broeke (VVD): Voorzitter. Na acht jaar
vieren wij vandaag dat het Verdrag van Lissabon in
werking treedt. Op de revers van de staatssecretaris
kunnen wij zien dat er vandaag nog belangrijkere zaken
zijn die wij moeten herdenken, maar laten wij er na acht
jaar gemodder toch ook even bij stilstaan dat wij hier wel
heel lang over gedaan hebben. Het is overigens al twee

1 december 2009
TK 31

31-2910

Ten Broeke
jaar na de ondertekening. Wat er in de tussentijd is
gebeurd – de Ierse referenda, de Tsjechische dwarsligger
en de stoelendans rondom de Europese topposities – is
hier allemaal vaak, veel en gelukkig ook met veel passie
besproken. Wat dat betreft, zijn wij in dit land de
verstikkende consensus over Europa voorbij. Dat is wat
de VVD betreft grote winst. Europa kon en moest
gepolitiseerd worden en dat is nu gebeurd. De subsidiariteitstoets werd recentelijk plenair besproken en we
hebben de oranje kaart gekregen, zoals de heer Berman
al aangaf. Het behandelvoorbehoud zit in de goedkeuringswet en het nationale parlement doet dus mee,
samen met het Europees Parlement. Dat werd dus hoog
tijd. Alleen samen kunnen wij ervoor zorgen dat Europa
een gezicht en legitimiteit bij de burgers krijgt, hoelang
dat ook duurt.
Naast al dat gedoe over het Verdrag van Lissabon en
al het gespeculeer over Europese baantjes is de wereld
sinds de ondertekening van het Verdrag van Lissabon
van aanzien veranderd door de financiële implosie die
wereld heeft meegemaakt. Natuurlijk is het overheersende vrijemarktsysteem in staat om zich te herstellen.
Dat zien wij nu al, maar we gaan en moeten niet terug
naar de oude situatie. Nieuwe regels voor oude
fatsoensnormen hebben we nodig. Daarom is het goed
dat de Europese Commissie met een fors pakket aan
hervormingen van de financiële wereld is gekomen. Voor
iedereen die twijfelt aan de handelingsbekwaamheid van
de Unie: dat pakket maatregelen lag er al vanaf de eerste
dag van de crisis, toen dit kabinet dezelfde crisis nog
ontkende. Europa heeft wat dat betreft zijn waarde
bewezen, want stel nu eens dat wij geen euro hadden
gehad, dat er geen Europese Centrale Bank was geweest,
dat er geen Stabiliteitspact was, dat die vijftien richtlijnen
er niet hadden gelegen en dat we geen idee hadden
gehad om hieruit te komen, geen exitstrategie. Nou ja,
dat laatste hebben wij nog niet. Het is cruciaal dat die er
wel komt. Terecht zei ECB-president Trichet dat daar snel
aan gewerkt moet worden. Wat is de reactie van de
Nederlandse regering op die exitstrategie?
Veel bezwaarlijker is hoe wij het Stabiliteitspact
kunnen handhaven. Ook de Nederlandse staatsschuld is
op onverantwoorde wijze toegenomen. Wat zegt de
Nederlandse regering over het tempo van afbouw?
Wordt het de lijn-Tang, dus de kop in het zand, of de
lijn-De Nerée, dus ontkennen en het beste ervan hopen?
Het is belangrijk dat wij vandaag acht jaar verdragskleitherapie achter ons laten. Het komt nu aan op daden,
actie en de personen die dat moeten laten zien. Zo hoort
het.
Het nieuwe leiderschapsteam van de Unie is helaas
een bleek team. De EU-voorzitter Van Rompuy is een
zeer beminnelijk man die de kunst van het compromis
begrijpt en mevrouw Ashton is al haar hele leven een
nijvere bestuurder die nog nooit met de electorale zweep
te maken heeft gehad. Dat kan best tot verrassende
resultaten leiden, maar hiermee komt niet de ambitie van
Europa tot uitdrukking om een economisch machtsblok
van jewelste te worden, evenmin als de ambitie om
economische en internationale politieke macht tot
uitdrukking te brengen. Dat is wel nodig in de nieuwe
wereldverhoudingen. Tegen de achtergrond van de ″rise
of the rest″ moet Europa op zijn best zijn. Daar horen
mensen bij die bereid zijn om hun politieke overtuiging
in dienst te stellen van de gezamenlijkheid, met
persoonlijke talenten om daar één duidelijk gezicht, één

heldere stem en één ferme houding bij te leveren. De
heer Van Rompuy is, haiku’s ten spijt, niet de Vaclav
Havel van de Lage Landen. Het bijeenbrengen van
Brussel-Halle-Vilvoorde is niet hetzelfde als Moskou,
Peking en Washington.
Gelukkig lijkt het team van de Europese Commissie
krachtiger. Dat team moet een ambitieus team zijn dat
Europa terugvoert naar de kern van zijn ambities, het
maximaliseren van vrijheid, welvaart en veiligheid. De
VVD is verheugd over de vele liberale commissarissen
op kernposities: handel, transport, economische en
monetaire zaken, ICT en zelfs milieu. Ook de benoeming
van een sociaaldemocraat als Almunia op Mededinging
wekt vertrouwen. Inzake het Stabiliteitspact heeft deze
Spanjaard bewezen uit het juiste hout gesneden te zijn.
Wij hopen dat hij over hetzelfde DNA beschikt als Neelie
Kroes, die nu als vicepresident over zijn schouder gaat
meekijken en die vanuit het perspectief van de burgers
misschien wel de meest zichtbare portefeuille gaat
bezetten. Wij verwachten dat het sms-tarief omlaag gaat.
Voorts is een felicitatie op haar plaats, allereerst aan
het adres van de regering, zeker aan het adres van deze
twee bewindspersonen, voor hun koortsachtige inzet in
de laatste weken. Die inzet heeft geleid tot waartoe wij al
enkele maanden oproepen, de herbenoeming van Neelie
Kroes en een garantie voor het succes en een herkenbaar
gezicht van een anonieme EU. Daarnaast felicitaties voor
onze zuiderburen, die hun kandidaat De Gucht al
maanden in de aanbieding hadden en ook nog met het
voorzitterschap weglopen. Het allerbelangrijkste is nu dat
de EU zich manifesteert op de terreinen waar wij verschil
moeten maken. De EU zou zich aan haar irrelevantie
moeten onttrekken op het wereldtoneel en in de
wereldeconomie, maar bovenal in de ogen van haar
burgers. De EU is inderdaad een unie van burgers en
lidstaten. Ook wij willen dat die definitie wordt gehanteerd. Dat kan als de EU niet langer de problemen van de
vorige eeuw, maar die van deze eeuw ter discussie stelt.
In de eenentwintigste eeuw gaat het om energiezekerheid, kennis en innovatie en een restrictief maar fair
asiel- en migratiebeleid. Het gaat om de veiligheid, aan
maar ook binnen de buitengrenzen. Het gaat om markt
en munt. ″Nie wieder Krieg!″ moet worden vervangen
door ″Nooit meer Srebrenica!″, ″Nooit meer Madrid!″ en
″Nooit meer Londen!″.
Het rondpompen van geld moet ophouden. Een
eerlijke bijdrage moet worden gevraagd van alle
lidstaten. En dus moet de EU-begroting op de schop. De
VVD heeft bij de Europese verkiezingen aangegeven dat
het met minder ook beter kan. Het kan in deze eeuw met
de helft. Graag bied ik de regering en de collega’s een
alternatieve EU-begroting aan. Die heb ik meegenomen
en overhandig ik via u, voorzitter, aan de collega’s en
aan de regering. Onze ideale begroting gaat uit van een
ander inkomstenmodel op basis van het bni. Dat is eerlijk
en Nederland kan op deze manier tot wel 2 mld. minder
uitgeven. Geen rebates, geen koehandel, maar een
kleine, effectieve EU-begroting die zich richt op – ik ben
er bijna – energiezekerheid, onderzoek en ontwikkeling,
asiel en migratie, buitengrenzen, criminaliteit, terrorismebestrijding, buitenlands beleid en defensie. Het zijn exact
de onderwerpen die een aantal collega’s hebben
aangeroerd, maar vandaag nu wij de blik vooruitwerpen,
gaat het erom dat wij boter bij de vis leveren. Ik zal u
allen uitdagen om dat desnoods in een motie vast te
leggen.

Tweede Kamer

1 december 2009
TK 31

Staat van de Europese Unie

31-2911

rijker zijn per hoofd van de bevolking. Ons systeem is
goed uitlegbaar en is gebaseerd op de economische
groei; een prima uitgangspunt. Nederland gaat er niet
alleen op vooruit, maar wij kunnen burgers ook in de
ogen kijken en zeggen: het is eerlijk, fair en solide.
De heer Ormel (CDA): Of het eerlijk, fair en solide is,
vraag ik mij af. Ik lees dat het al in 2010 moet ingaan. Ik
geef een voorbeeld: de landbouw wordt volgend jaar
afgebouwd naar 18 mld.
De heer Ten Broeke (VVD): Ja.
De heer Ormel (CDA): Volgens mij zijn in de Health
Check afspraken gemaakt die lopen tot 2013. U laat de
Nederlandse landbouw dus gewoon in de modder
zakken. In 2010, volgend jaar, moeten volgens u de
landbouwsubsidies direct worden afgebouwd.
De heer Ten Broeke (VVD)
© M. Sablerolle – Gouda

De voorzitter: Maar wel graag via de voorzitter.
De heer Ten Broeke (VVD): En dat doen wij natuurlijk
via de voorzitter.
De voorzitter: U weet wat ik bedoel. Nu mag u
afronden.
De heer Ten Broeke (VVD): Ik zie een ...
De voorzitter: Het woord is aan de heer Ormel.
De heer Ormel (CDA): Ik heb het pamfletje al kunnen
inzien. Mag ik er een paar vragen over stellen?
De heer Ten Broeke (VVD): Natuurlijk, daar is het voor.
De voorzitter: Laat mij dan eerst opmerken dat ik ervoor
zal zorgen dat het te inzage wordt gelegd bij het CIP, dan
kunt u er een vraag over stellen. Het gaat nu rond, maar
ik had nog niet de kans gekregen om in het betoog in te
breken, dus het wordt nu rondgeleid.
Ik neem aan dat er geen bezwaar tegen bestaat dat dit
stuk ter inzage wordt gelegd bij het Centraal Informatiepunt van de Kamer.
(Ter inzage gelegd bij het Centraal Informatiepunt van de
Tweede Kamer der Staten-Generaal.)
De heer Ormel (CDA): Je hebt het zo uit, dus wat dat
betreft ... Mijnheer Ten Broeke, u wilt een standaardpercentage van het bruto nationaal product. Is dat voor een
land als Nederland met een economie die veel handel
kent, niet ongunstig? De toegevoegde waarde van handel
is minder dan die van primaire productie. Zetten wij
onszelf daarmee niet op achterstand?

De heer Ten Broeke (VVD): De heer Ormel vraagt mij
eerst of hij het van tevoren mag inzien – schappelijk als
ik ben doe ik dat – en vervolgens weigert hij om de
ondertitel te lezen waarin staat dat dit een begroting is
voor de eerste helft van deze eeuw. Het is iets waar wij
naar streven en waarvan wij hopen dat u ons straks
steunt, zodat wij de regering die opdracht kunnen
meegeven. Natuurlijk moet het in 2010 al beginnen, want
u, mijnheer Ormel, weet heel goed dat de midterm
review eigenlijk nu zou moeten plaatsvinden. Doordat er
een nieuwe Europese Commissie aantreedt, dreigen wij
dat pas volgend jaar te doen. Dan dreigen de landbouwhervormingen – waaraan zelfs uw partij tegenwoordig
schoorvoetend mee wil doen – niet al na 2013 ingang te
vinden, maar misschien pas na 2015. Willen wij
hervormen, dan moeten wij dus vandaag beginnen en is
dit dus geen moment te vroeg.
De voorzitter: Ik had eigenlijk al ″tot slot″ gezegd; nog
een korte opmerking.
De heer Ormel (CDA): Ik constateer dat hier staat:
EU-uitgaven 2010, voor landbouw 18 mld. Dat is nogal
een teruggang.
De heer Ten Broeke (VVD): ″Vanaf 2010″ betekent vanaf
vandaag zoals wij er nu over spreken, want onze blikken
zijn gericht op waarop wij volgend jaar inzetten. Dat staat
ook overal in, mijnheer Ormel. Wij zullen zo zien of u
kunt waarmaken wat de heer Van de Camp tijdens de
verkiezingen nog riep: het kan allemaal met veel minder.
Wij hebben het bij het CDA vaker gezien: er zit een groot
verschil tussen buiten dit parlement iets roepen en het
hier ook waarmaken. Wij zullen straks zien waar u staat,
mijnheer Ormel.
De voorzitter: Ik kan niet zeggen dat ik uw tijd laat
doorlopen, want u hebt geen tijd meer.

De heer Ten Broeke (VVD): Wat mij betreft niet. Het is
vooral heel eerlijk, in ieder geval een stuk minder
oneerlijk dan het nu gehanteerde inkomstenmodel met
drie inkomstenbronnen. U weet heel goed dat Nederland
al sinds 1992 voortdurend op achterstand staat, doordat
het netto veel meer uitgeeft dan landen met een
vergelijkbare welvaart en, sterker nog, zelf landen die

De heer Blom (PvdA): Voorzitter. Ik heb in mijn bijdrage
al gezegd dat we maar eens in discussie moeten gaan
over het rondpompen van geld. Ik zie het voorstel van de
VVD in hetzelfde licht. Ik heb twee vragen, mijnheer Ten
Broeke. Vindt u de hoeveelheid geld die wij in de EU
steken het belangrijkst, of ziet u er ook iets in om
misschien het systeem van financiering tegen het licht te
houden? Mijn tweede vraag: ik vind uw voorstel, in

Tweede Kamer

1 december 2009
TK 31

Staat van de Europese Unie

31-2912

Ten Broeke
tegenstelling tot wat mijn collega van de CDA-fractie zei,
wel aardig uitzien. Ik zou het geen pamfletje willen
noemen. Wat vindt u nou van de haalbaarheid ervan?
Hebt u er ook contact over gehad met uw liberale
collega’s in de rest van Europa om dit op de Europese
agenda te krijgen? Ik kan mij voorstellen dat er in een
aantal liberale fracties in andere Europese landen totaal
anders over wordt gedacht.
De heer Ten Broeke (VVD): Ik begin met de eerste vraag
van de heer Blom. Ik ben blij dat hij het niet als een
pamfletje afdoet. Ik denk ook dat er dingen in staan waar
wij het prima over eens kunnen worden. Is het haalbaar?
Ik geloof dat die vraag er letterlijk in staat. Dit is een
onderhandelingsinzet, waarvan je moet hopen dat die
haalbaar is. Als wij het alleen voor het zeggen zouden
hebben, dan was het haalbaar, maar dat is niet het geval.
Je moet wel een inzet kiezen. Je moet een punt op de
horizon durven te zetten om ergens op uit te komen. Dit
is het punt dat wij voor de eerste helft van deze eeuw
zetten. Wij willen af van een begroting die de vorige
eeuw weerspiegelt. Wij willen een begroting die de
wensen van de mensen van deze eeuw weerspiegelt, die
de problemen van deze eeuw aanpakt. Wat de tweede
vraag betreft: de liberalen zijn redelijk coherent en willen
wel meewerken aan het veranderen en hervormen van
de begroting. Ik denk dat de problemen eerder in de
grote fracties van de sociaaldemocraten en de christendemocraten zitten, hoewel dat verschil hier in het
Nederlandse parlement waarschijnlijk nog te overbruggen valt. Dat zullen we in de tweede termijn wellicht
zien. Ik hoop op uw steun.
De voorzitter: U moet echt korter antwoorden.
Mevrouw Peters (GroenLinks): Het zal ook de gewaardeerde VVD-collega niet ontgaan zijn dat de EU de
laatste tijd vooral haar tanden moet zetten in klimaatkwesties. Daar hebben we het de hele tijd over, maar dat
kom ik in het ronkende lijstje van markt en munt en
buitengrenzen versterken niet tegen. Hoe ziet de
VVD-klimaatagenda voor Europa eruit?
De heer Ten Broeke (VVD): Bij ons heet klimaat in
allereerste instantie energiezekerheid. Dat is niet alleen
semantisch. Dat is omdat het allergrootste probleem is
dat onze natuurlijke bronnen op raken, dat we ons
gedrag nog onvoldoende hebben gewijzigd en dat we
niet alleen ons gedrag moeten wijzigen, maar ook zeer
veel alternatieve energiebronnen nodig hebben. We
hebben en-en-en nodig, bijvoorbeeld ook kernenergie.
Daarvoor is het noodzakelijk dat we fors investeren in
bijvoorbeeld energienetwerken.
Mevrouw Peters (GroenLinks): Ik constateer dat de VVD
inderdaad veel geld in die afgeslankte begroting voor
kernenergie reserveert, maar dat is helemaal geen
duurzame energieoplossing. De VVD heeft dus geen
Europese ambities te bieden die werkelijk een duurzame
toekomst bieden voor Europa?
De heer Ten Broeke (VVD): Ach, mevrouw Peters, u bent
waarschijnlijk echt de laatste die kernenergie nog ″geen
duurzame oplossing″ noemt. Het is de meest schone
oplossing, het is de meest duurzame oplossing, het is de

Tweede Kamer

Staat van de Europese Unie

meest veilige oplossing en het is de meest betrouwbare
oplossing.
Mevrouw Wiegman-van Meppelen Scheppink
(ChristenUnie): Voorzitter. Het is altijd mooi als er politici
zijn die punten op de horizon weten te zetten. Waardering daarvoor. Mij valt op dat de heer Ten Broeke het
heeft over de vragen van de nieuwe eeuw en over
nieuwe energie, maar dat hij in zijn voorstellen dan toch
vooral terugvalt op de oude economie, waarin de markt
het allemaal wel deed en waarin het bnp dé graadmeter
was voor hoe het er voorstond met de welvaart. Als we
door de financiële crisis, de klimaatcrisis, de voedselcrisis – noem de verschillende crises maar op – iets hebben
geleerd, dan is het nu juist dat we het met die oude
economie, met het oude marktdenken en met het bnp
alleen niet redden.
De heer Ten Broeke (VVD): Voorzitter. Ik acht het bnp
nog steeds een zeer objectieve en goede graadmeter. Ik
weet dat mevrouw Wiegman daar allerlei geluksfactoren
aan zou willen toevoegen en misschien nog wel andere
verheven normen die we moeilijk kunnen meten, maar
waar in ieder geval zij in gelooft en ik soms ook. Wij
zouden toch graag het boompje een beetje bij het huisje
willen houden. Dit is meetbaar. Dit is eerlijk. Dit kunnen
we uitleggen en dit leidt ook tot de beste stimulansen.
Als mevrouw Wiegman hierin alleen oude economie ziet:
ik vind energiezekerheid geen oude economie en
onderzoek en ontwikkeling evenmin.
Mevrouw Wiegman-van Meppelen Scheppink
(ChristenUnie): Voorzitter. Het is wel oude economie op
het moment dat we het alleen berekenen in termen van
bnp. Van mijn kant geen pleidooi voor vage geluksindicatoren. Wel bijzonder concreet en ook meetbaar is wat
deze voorstellen voor het milieu betekenen, voor de
welvaart, voor de arbeidsomstandigheden, voor de boer,
voor de prijzen die een boer ontvangt, hier in Nederland,
maar ook wereldwijd.
De heer Ten Broeke (VVD): Ik denk dat mevrouw
Wiegman zich een klein beetje vergist. Als wij het
hebben over het bnp, of eigenlijk het bni, hebben wij het
over het inkomstenmodel van de EU, de wijze waarop je
de begroting vult. Als het om de uitgaven gaat, willen wij
concrete resultaten die burgers overtuigen. Ik noem
lagere energietarieven, een betere spreiding van
energiebronnen, een goede bijdrage van onze kenniseconomie, werkelijk stappen zetten op het gebied van
criminaliteit en terrorismebestrijding en asiel- en
migratie. Die zaken kan je geen bnp noemen en ook geen
oude economie. Dat zijn de problemen van vandaag, dat
zijn de problemen van nu, dat zijn de problemen van de
mensen.
De voorzitter: Dan gaat de heer Van de Camp de
toelichtende opmerking maken waarop hij aanspraak kan
maken.
De heer Van de Camp (EP/CDA): Nee, voorzitter, ik wou
een inlichting vragen, zoals dat heet in het Reglement
van Orde.
De voorzitter: Volgens mij mag u een inlichting geven.
Het is niet de bedoeling dat u inlichtingen vraagt.

1 december 2009
TK 31

31-2913

Ten Broeke
De heer Van de Camp (EP/CDA): Maar mag ik dan wel
doen wat u voorstelt, voorzitter?

waarover de discussie volgend jaar, in 2010 dus, begint,
dit als inzet te kiezen, om deze forse inzet te kiezen.

De voorzitter: U mag een inlichting geven. Maar ik vind
het wel knap als u kunt omschakelen van vragen naar
geven in één keer.

©

De heer Ten Broeke (VVD): Misschien is de heer Van de
Camp genegen om met ons de regering op te roepen om
in elk geval tijdens de financiële meerjarenperspectieven,

De heer Van Baalen (EP/VVD): Voorzitter. De discussie
die zich zojuist ontspon, geeft al aan in wat voor een
vreemde figuur wij hier opereren wanneer leden van het
Europees Parlement aanwezig zijn met een mogelijkheid
om punten aan de orde te stellen. Zelf ben ik oudKamerlid en ik kom hier met veel plezier als ik word
uitgenodigd, dus ben ik hier. Eigenlijk vind ik echter dat
de Staat van de Unie een debat moet zijn tussen Tweede
Kamerleden en de leden van de regering.
Dat gezegd hebbende, kom ik op mijn volgende punt.
Nationale parlementen vormen de kern van de democratie. Onlangs zijn het behandelingsvoorbehoud en de
oranje kaart toegevoegd. Die geven de Tweede Kamer
tanden op het gebied van Europa en ik hoop dat zij die
mogelijkheden zal gebruiken. Het Europees Parlement is
in mijn visie aanvullend. De eerste democratische
controle vindt plaats in de hoofdsteden en de laatste
controle in Brussel en, nu nog, Straatsburg.
Na het Verdrag van Nice, de Conventie, het grondwettelijk verdrag – het gesneefde grondwettelijk verdrag
moet ik natuurlijk zeggen – en het Verdrag van Lissabon
dient Europa te stoppen met institutioneel geboetseer.
Gedurende ten minste één generatie dienen geen
institutionele hervormingen meer te worden aangebracht. Ook staatssecretaris Timmermans sprak zich in
die lijn uit op Politiek 24 vorige week. De VVD is het met
hem eens en zij gaat ervan uit dat dit ook het standpunt
van de Nederlandse regering is. Ik hoor graag een
bevestiging daarvan.
Europa moet zich met hoofdzaken bezighouden. Ik
steun vanzelfsprekend de heer Ten Broeke op het gebied
van de hervormingen van de financiën. Voor iedereen die
het niet wilde horen: de VVD heeft aangegeven hoe de
Europese begroting er in het jaar 2010 zou uitzien indien
de hervormingen van de VVD zouden zijn doorgevoerd.
Nogmaals: als dit plan zou zijn geaccepteerd, zullen deze
pas in 2013 zijn effect sorteren. De heer Ten Broeke heeft
laten zien hoe het er voor 2010 uit zou zien als onze lijn
zou worden aangenomen.
De uitbreiding van de Europese Unie moet behoedzaam in goede banen worden geleid. In een kranteninterview heeft minister Verhagen van Buitenlandse Zaken
afgelopen week erop gepreludeerd dat hij het verzet
tegen het afsluiten van het stabilisatie- en associatieakkoord met Servië misschien zal moeten opgeven. Mijn
vraag aan de regering luidt, hoe wij dan kunnen
verzekeren dat Servië volledig meewerkt aan het
Joegoslaviëtribunaal. Daarover heeft de minister in het
betreffende interview geen duidelijkheid geboden.
Ook in het Europees Parlement is gedebatteerd over
de toetreding van Turkije. Binnenkort zullen wij debatteren over het rapport van mevrouw Oomen van de EVP.
Het is een feit dat Turkije het Ankaraprotocol niet wenst
te ratificeren en uit te voeren. De minister van Buitenlandse Zaken van Turkije heeft dit in Den Haag verklaard.
Daarom luidt mijn vraag aan de regering, welke
consequenties zij daaraan wenst te verbinden.
De Europese Unie wordt, nu het Verdrag van Lissabon
in werking is getreden, in het buitenland vertegenwoordigd door de Vaste Voorzitter van de Europese Raad, de
Hoge Vertegenwoordiger, en feitelijk ook door de

Tweede Kamer

1 december 2009
TK 31

De heer Ten Broeke (VVD): Dan beloof ik dat ik een
vraag terug stel.
De voorzitter: Nee, nee. Niets daarvan.
De heer Van de Camp (EP/CDA): Wat mij opvalt in het
boekje, is dat het 40 jaar duurt voordat de VVD het wil
realiseren. Het gaat over de eerste helft van de 21ste
eeuw. Waarom staat er dan een staatje in dat het voor
2010 geldt?
De heer Ten Broeke (VVD): De heer Van de Camp blijft
terugkomen op 2010. 2010 is het moment dat wij nu
bespreken. Dit is een begrotingscyclus. Dat zou ik de
heer Van de Camp toch niet hoeven uit te leggen. Hij zat
hier tot voor kort als een van de meest seniore Kamerleden. De Staat van de Unie is onderdeel van de begrotingscyclus. Dat betekent dat je volgend jaar een begin
moet maken. Dit is het punt op de horizon dat wij nu
plaatsen. Hier beginnen wij mee. Natuurlijk, het zou mooi
zijn als wij dat kunnen realiseren.
De heer Van de Camp (EP/CDA): Voorzitter, met alle
respect. Ik wil een serieus debat. Als je over de begroting
van de Europese Unie praat ...
De voorzitter: Mijnheer Van de Camp, het gaat nu echt
mis. Het is echt niet de bedoeling dat u in debat gaat. De
bedoeling is dat u een inlichting geeft.
De heer Van de Camp (CDA): Dan vraag ik toch aan de
heer Ten Broeke ...
De heer Ten Broeke (VVD): Voorzitter, weet u wat: ik heb
een voorstel.
De voorzitter: Wij gaan nu eerst luisteren naar de heer
Van de Camp.
De heer Van de Camp (EP/CDA): Er staat gewoon 2010,
er staat gewoon helemaal geen 2013-2020.
De voorzitter: U geeft dus een inlichting uit de brochure
van de VVD. Dat is dus niet de bedoeling. Volgens mij
had u dat al lang begrepen.
De heer Ten Broeke (VVD): Die inlichting kunnen wij bij
deze bevestigen. Er staat 2010 omdat het vanaf volgend
jaar zou moeten beginnen, wij moeten dat vanaf volgend
jaar inzetten.
Misschien weet ik het goed gemaakt, mijnheer Van de
Camp. Aangezien u ...
De voorzitter: Spreekt u via de voorzitter, mijnheer Ten
Broeke.

Staat van de Europese Unie

31-2914

Van Baalen
Voorzitter van de Europese Commissie. Tevens behouden
de nationale lidstaten terecht hun positie. Op welke wijze
denkt Nederland in deze constellatie een herkenbaar
buitenlands beleid te kunnen voeren?
De Europese Unie spreekt veel over soft power maar
niet over hard power. Dat is ook het geval ten aanzien
van vredesmissies. Gegeven het feit dat nationale
parlementen altijd zullen blijven gaan over de uitzending
van militairen, is het voor de VVD van groot belang dat
Europa niet alleen eenvoudige missies uitvoert, maar ook
moeilijke. Dat zou bijvoorbeeld in de vorm van een
battlegroup Zuid-Afghanistan kunnen zijn. Ik verneem
daarop graag het commentaar van de regering.
©
Mevrouw Peters (GroenLinks): Voorzitter. Vandaag treedt
het Verdrag van Lissabon in werking. Het is al als een
historische dag gememoreerd. De fameuze lakmoesproef
van Henry Kissinger voor de kracht van Europa kan
meteen worden toegepast. Naar wie in Europa belt
president Obama als hij vandaag zijn langverwachte
nieuwe Afhanistanstrategie bekend maakt? Naar
Baroness Ashton? Naar President Van Rompuy? Naar de
Zweedse voorzitter? Of pleegt toch maar gewoon de
vertrouwde serie telefoontjes naar Brown, Merkel en
Sarkozy? Is onze minister-president trouwens al gebeld?
Het staat er wat onwennig, het vandaag geboren
nieuwe Europa. Het staat in bleek daglicht met de ogen
te knipperen. Bescheiden ogende personages zijn op
leidersposities naar voren geschoven. IJverige bescheidenheid is wat mijn fractie betreft nu ook wat Europa zou
sieren. De Staat van de Unie staat vol ronkende beloften
over meer Europese eendracht en daadkracht, maar ik
noem het liever het begin van een overgangsperiode
waarin keihard aan de interne huishouding zal moeten
worden gewerkt om Europa een gezaghebbende kracht
te laten worden die de G2 van de VS en China niet links
laat liggen.
Hoe is het benoemingsproces eigenlijk verlopen? Dit is
het moment van terugblik en verantwoording. Vond het
kabinet het een bevredigend proces dat de beste
kandidaat heeft opgeleverd? Tot wanneer bleven
Nederlandse diplomaten lobbyen voor de premier?
Staarde Nederland zich niet te lang blind op de
niet-kandidaat Balkenende, terwijl de zuiderburen allang
beter wisten? De Belgen hebben nu én Van Rompuy als
voorzitter van de Europese Raad, én De Gucht op de
zware commissiepost Handel. Het is 2-0 voor België.
Als je zelf niet officieel kandidaat bent, is het nadeel
dat je geen sterke onderhandelingspositie hebt. Brown
heeft tot het laatste moment gelobbyd voor Blair,
waardoor hij op laatste moment Ashton naar voren kon
schuiven. Onze premier was echter officieel geen
kandidaat, dus hij kon geen wisselgeld vragen. Had
Nederland er niet beter aan gedaan om het advies op te
volgen dat door de fractie van GroenLinks is gegeven,
namelijk om gewoon duidelijkheid te verschaffen over de
kandidatuur van de premier? ″Ja, ik wil en, zo niet, dan
wil ik mevrouw Kroes op een stevige post″ in plaats van
″nee, ik ben nog niet gevraagd″.
Dat gezegd hebbend, vindt mijn fractie de post Digitale
Agenda van mevrouw Kroes wel een uitdagende
portefeuille. Proficiat aan haar. De digitale agenda wordt
de sleutel voor de Europese ambities voor een innovatieve economie die veel investering in onderzoek en

Tweede Kamer

Staat van de Europese Unie

infrastructuur zal vergen. Voor GroenLinks is de digitale
agenda er vooral ook een van digitale vrijheden voor
burgers, waarvoor nieuwe digitale burgerrechten moeten
worden veroverd. De digitale rijkdom is van ons allen.
In de EU lijkt er een tendens te zien om het downloaden van muziek en films te illegaliseren en daarmee de
downloaders te criminaliseren. Het recht op informatie
en toegang tot internet wordt daarmee met voeten
getreden. Frankrijk wil zelfs zover gaan dat mensen na
drie keer illegaal downloaden zomaar van het internet
kunnen worden afgesloten. In het telecompakket heeft
het Europarlement daarvoor juridische obstakels
opgeworpen, maar die stellen ons niet gerust. GroenLinks roept het kabinet op om in Europa en bij mevrouw
Kroes te strijden voor digitale vrijheid. Er is niks mis met
een downloadje voor eigen gebruik, waar alternatieve
verdienmodellen voor auteursrechthebbenden, namelijk
de grote industrieën, voorhanden zijn. Lidstaten krijgen
nu anderhalf jaar om het telecompakket te implementeren. Ik hoor graag van de regering dat Nederland de lat
dan hoog zal leggen. Is de regering het met mij eens dat
het recht op toegang tot internet voorop moet staan?
Ook met het telecompakket is de netneutraliteit niet
volledig gegarandeerd. Zal de regering zich hiervoor
hard maken? Ook op dit punt zijn consumentenwaarborgen nodig tegenover de ongebreidelde commerciële
motieven om sommige diensten te weigeren. GroenLinks
staat voor een Europa als hoeder van vrijheden. Dat
geldt zeker ook voor de internetvrijheid binnen en buiten
Europa, met waarborgen voor uitingsvrijheid en privacy.
Onze hoop is daarvoor op Neelie Kroes gericht.
Een andere wereld is te winnen bij de voortrekkersrol
die Europa ambieert op het gebied van klimaat. Op dat
punt is nu actie nodig; ″geen woorden, maar daden″
staat in de Staat van de Unie. Mijn fractie overweegt
hierover twee moties in te dienen. Die zullen worden
toegelicht door mijn collega uit het Europees Parlement,
Bas Eickhout.
Voorzitter: Van Beek
©
De heer Eickhout (EP/GroenLinks): Voorzitter. De
Europese Unie moet mondiale milieuproblemen
aanpakken, in het bijzonder klimaatverandering. Dat zegt
het Verdrag van Lissabon, dat vandaag al vele malen is
genoemd omdat het verdrag vandaag van kracht is
geworden. Er is dus sprake van goede timing, want wij
staan aan de vooravond van een bijzondere bijeenkomst,
namelijk de top van Kopenhagen. Daar moet blijken of
de statengemeenschap in staat is om de grootste
bedreiging van de mensheid aan te pakken, namelijk de
opwarming van ons klimaat. Het is erop of eronder.
Vorige week hebben de Verenigde Staten en China hun
bod op tafel gelegd. De kans op een politiek akkoord in
Kopenhagen is toegenomen. Maar wordt het een goed
akkoord, een bindend akkoord met voldoende uitstootvermindering om de opwarming tot maximaal 2°C te
beperken? Daarvoor moeten alle landen een stap extra
zetten. Dat lukt alleen als Europa echt leiderschap toont.
Eerlijk is eerlijk, immers: de Europese belofte, 20%
reductie in 2020, stelt niet zo heel veel voor. Door de
economische crisis is dat doel zonder veel moeite te
bereiken. Nu is het moment daar om het goede
voorbeeld te geven: 30% reductie in 2020. Hoe dan ook.

1 december 2009
TK 31

31-2915

Eickhout
Dat is wel het minste wat de Europese Unie kan en moet
beloven. Niet alleen GroenLinks zegt dit. Ook eurocommissaris Dimas vindt het. Ook de Zweedse minister
Carlgren zegt dat Europa zeer dicht bij de belofte van een
reductie van 30% is. Wat houdt ons nog tegen? Een
dergelijke belofte zou de klimaattop in Kopenhagen een
vliegende start bezorgen en dat is nodig, want we lopen
een race tegen de klok.
Na Kopenhagen begint het serieuze werk echter pas
echt. Dan moeten we onze economie serieus gaan
vergroenen. Als we niet uitkijken, verspelen we de kans
om sterker uit de economische crisis te komen. We zien
onszelf graag als groene koploper, maar zijn we dat nog
wel? Klopt de kabinetsambitie van schoonste en
zuinigste nog? De crisispakketten van Zuid-Korea en
China bevatten veel meer groene investeringen dan de
onze. De Verenigde Staten zijn alle Europese landen
voorbij gestoven met windenergie. In de wedloop om
groene banen van de toekomst wordt Europa aan alle
kanten gepasseerd. Nu al is de markt voor schone
energietechnologie groter dan die voor medicijnen. Op
deze groeimarkt doet Nederland het wel bijzonder
beroerd. Door zwalkend beleid staan we op een
beschamende zeventiende plaats. Andere landen hebben
veel beter begrepen dat de crisis om een green deal
vraagt. Nederland heeft er dan ook alle belang bij dat de
Europese banenstrategie een strategie voor groene
banen wordt.
Komend voorjaar wordt de nieuwe Lissabonstrategie
vastgesteld. Laten we groene innovatie in het hart ervan
plaatsen. We hebben het dan bijvoorbeeld over een
bindende doelstelling voor energiebesparing, voor alle
EU-landen gemiddeld 3%. Dat zou een enorme impuls
zijn voor het isoleren van bestaande gebouwen,
jarenlang werk voor bouwvakkers opleveren, maar ook
een markt voor nieuwe materialen en technieken
opleveren.
We hebben het ook over modernisering van onze
infrastructuur voor energie. De groei van hernieuwbare
energiebronnen vraagt om een beter netwerk. Binnenkort
reiken de hoogspanningskabels van TenneT van
Noorwegen tot Oostenrijk. De Nederlandse overheid
wordt een grote speler in stroomtransport. Dat brengt
een grote verantwoordelijkheid met zich mee. Laat
Nederland het voortouw nemen bij een Europawijd
supernet voor groene stroom, een investering in een
schone toekomst maar ook een megabanenproject.
Kortom, voorzitter, groen werkt!

Ten Broeke bij interruptie een vraag over kernenergie.
Daarover heb ik het nog niet gehad. Ik heb zojuist ook
gelezen in zijn pamflet of rapportje, hoe je het ook wilt
noemen, dat uiteindelijk de totale energiebestedingen
slechts 7 mld. moeten worden. Dat is een schamele
toename van wat nu al door Europa wordt besteed.
GroenLinks bepleit dat er echt wordt geïnvesteerd in
energie voor de toekomst. Dat betekent geen schamele 7
mld., dat betekent ook geen kernenergie of deeltjesversnellers. Al die zaken staan in dat boekje. In dat soort
dingen steken we al dertig jaar geld en daarvan horen
wij ook al dertig jaar dat het over dertig jaar klaar is. Dat
noemt GroenLinks ″oude economie″. Bij de nieuwe
economie hebben wij andere beelden.
De heer Ten Broeke (VVD): Dan de volgende inlichting,
want debat is lastig.
De heer Eickhout (EP/GL): Ik wil wel!
De heer Ten Broeke (VVD): Wat is de energie-uitgave op
dit moment, volgens de heer Eickhout? Hij zegt namelijk
dat 7 mld. schamel is.
De heer Eickhout (EP/GL): Europa besteedt nu iets van 5
mld. aan energieonderzoek.
De heer Ten Broeke (VVD): Per jaar?
De heer Eickhout (EP/GL): Ja. Dat bedrag wil de heer
Ten Broeke dus verhogen naar 7 mld. terwijl energie,
zoals hij zelf toegeeft, een van de belangrijkste uitdagingen voor de toekomst is.
De heer Ten Broeke (VVD): Een laatste inlichting van
mijn kant. De heer Eickhout haalt nu de researchuitgave,
die ook al op 7 mld. staat, en de energie-uitgave door
elkaar. Hij moet die op zijn minst even bij elkaar optellen.
Voor het overige geeft de EU niet meer dan ongeveer 2
mld. tot 2,5 mld. uit aan energie.
De heer Eickhout (EP/VVD): Ik heb juist onderzoek en
energie daarbij opgeteld. Dat meldde ik ook.
©

De heer Eickhout (EP/GL): Volgens mij kreeg de heer

Mevrouw Wiegman-van Meppelen Scheppink
(ChristenUnie): Voorzitter. Ook ik had voor vandaag de
woorden voorbereid: ″Vandaag treedt het Verdrag van
Lissabon in werking.″ Natuurlijk is dat een mooi moment
om de Staat van de Unie te behandelen. Na jarenlange
slepende discussies over de instituties zal het nu veel
meer over inhoud moeten kunnen gaan, hoewel er op dit
moment nog steeds wat onduidelijkheid is over de vraag
op welke wijze de nieuwe functies en rollen in de praktijk
gaan werken. Toen de commissie vorige week op bezoek
was in Spanje, in het kader van het aanstaande Spaanse
voorzitterschap, hebben wij de volgende casus in het
midden gegooid. Stel dat Rusland binnenkort de
gaskraan dichtdraait, wie gaat er dan op bezoek? De heer
Van Rompuy, mevrouw Ashton, de heer Zapatero of
mevrouw Merkel? Ik vraag de staatssecretaris om
vandaag eens op deze casus in te gaan.
Het afgelopen jaar stond in het teken van de financiële
crisis. Naast veel discussie, heeft dit gelukkig tot
voorstellen geleid voor verbetering van het financiële

Tweede Kamer

1 december 2009
TK 31

De heer Ten Broeke (VVD): Voorzitter, mag ik een
inlichting vragen?
De voorzitter: U mag een inlichting vragen, ja. U mag
zelfs in debat.
De heer Ten Broeke (VVD): Dat doen we op een ander
moment, voorzitter.
Klopt het dat ik zojuist van de vertegenwoordiger van
GroenLinks in het Europees Parlement hoorde dat
moderne stroomnetwerken een onderdeel zijn van de
moderne EU van de toekomst? Van de Tweede Kamercollega van de heer Eickhout kreeg ik namelijk zojuist bij
interruptie op mijn eigen verhaal een geheel andere
indruk.

Staat van de Europese Unie

31-2916

Wiegman-van Meppelen Scheppink
toezicht. Voor de ChristenUnie wordt het komend jaar het
jaar van de nieuwe maatstaven in de economische orde.
De gezondheid van de Europese economie moet niet
slechts worden gemeten op basis van het bruto nationaal
product. Ook schone lucht, goed onderwijs en fatsoenlijke werkomstandigheden zijn waardevol. De Nederlandse overheid dient een voortrekkerspositie in te
nemen om dit nationaal en mondiaal te verankeren.
Nederland kan als voorbeeld- en testland functioneren en
daarnaast zijn invloed in de Europese Unie optimaal
gebruiken, zodat die mondiaal deze kar trekt. Een
duurzame wereldhandel past prima in dat pleidooi. Ik
vraag in dat kader aandacht voor de EPA’s. Nog vaak
hoor ik namelijk de klacht dat Afrika in woorden vrije
toegang tot onze markt krijgt, maar dat feitelijk de
Europese Unie toegang krijgt tot de markten daar en de
redelijk koopkrachtige markten van de grote steden
afroomt met haar exportproducten, terwijl de lokale
rurale economie er het nadeel van ondervindt. Het
kabinet meldt in de Staat van de Unie een krachtige
inzet, maar ik vraag en verwacht dat de inzet van het
kabinet is gericht op het rechtzetten van deze onrechtvaardige verhoudingen.
Het Spaanse voorzitterschap wil komend jaar meer
aandacht besteden aan gemarginaliseerde groepen, zoals
de Roma. Er is daarbij nog veel winst te behalen in
afstemming, het delen van goede voorbeelden en
monitoring, ook nadat landen met veel Roma binnen de
landsgrenzen zijn toegetreden. Daarom bied ik de
voorzitter hierbij een notitie aan, met een aantal concrete
voorstellen waarop ik graag een reactie van de regering
zou willen ontvangen.
Aanvullend hierop maak ik nog twee opmerkingen
over de Roma. Minister Verhagen heeft in zijn mensenrechtennotitie expliciet aandacht aan de Roma geschonken. Ik heb daarvoor heel veel waardering. Het zou de
ChristenUnie heel wat waard zijn als vervolgens ook geld
uit een mensenrechtenfonds beschikbaar is voor de
Roma. Is dat het geval? Daarnaast is het van belang dat
de nieuwe eurocommissaris voor Fundamental Rights
zich expliciet gaat richten op de Roma. Mijn vraag is of
de Nederlandse regering bereid is om zich hiervoor in te
zetten. Natuurlijk ligt hier ook een mooie taak voor de
leden van het Europees Parlement.
Ik wil vandaag verder aandacht vragen voor de situatie
in Wit-Rusland, in het bijzonder voor de oprichtingspogingen van de partij Belarusian Christian Democracy. De
oprichters en nieuwe leden van de partij worden
geïntimideerd. Dat is begonnen direct nadat de EU de
sancties tegen Wit-Rusland heeft opgeschort. Het lijkt
erop dat Wit-Rusland een spelletje speelt met de
Europese Unie. In de tijd vóór een belangrijk besluit van
de EU houden de autoriteiten zich rustig, om na dat
besluit meteen weer over te gaan tot repressie. Volgens
onze contacten in Wit-Rusland is dit de gebruikelijke
procedure. Daarom vraag ik in hoeverre het mogelijk is
om bij dit soort signalen meteen weer nieuwe sancties in
te voeren, in plaats van te wachten op een nieuw besluit
van de Europese leiders, op een moment dat het
onderwerp weer eens geagendeerd staat.
Tot slot: vandaag treedt het Verdrag van Lissabon in
werking. Met een nieuwe commissie subsidiariteit in het
parlement, een parlementair behandelingsvoorbehoud en
de mogelijke inzet van een gele of oranje kaart, is de
positie van ons nationale parlement versterkt. Onze

Tweede Kamer

Staat van de Europese Unie

regering en Brussel kunnen rekenen op een stevige rol
van het Nederlandse parlement in het Europese beleid.
©
De heer Pechtold (D66): Voorzitter. Dominique Moïsi, die
vandaag al werd geciteerd, beschreef Europa als het
continent dat zichzelf in een greep van angst houdt. Om
die greep te doorbreken vraag ik mij af en zouden wij
ons moeten afvragen wat voor een Europa wij willen.
Wat voor een Europa wil ik?
Ik wil in de eerste plaats een eensgezind Europa: één
Europa dat staat voor vrijheid, democratie en rechtsstaat.
Gisteren werd de Raad het eens over SWIFT. Dat was
één dag voor de inwerkingtreding van het Verdrag van
Lissabon. Was dat toeval? Nee. Op deze manier
vermijden de ministers bemoeienis van het Europees
Parlement. Hoe waardeert het kabinet deze ondemocratische opstelling, dit ondemocratisch signaal? Hoe staat
het met het voorstel van minister Hirsch Ballin voor
rechtsstaatmonitoring in alle 27 lidstaten? Minister
Verhagen wil de export van filtersoftware naar dictaturen
aanpakken. Wordt dit een Europees initiatief? Wanneer
mogen wij concrete plannen verwachten?
Ik wil ook een daadkrachtig Europa, dat zijn idealen
kan waarmaken. Gebruiken wij in de toekomst die
Europese middelen om onze economieën klaar te maken
voor internationale concurrentie? Wanneer ontvangen wij
een voorstel van het kabinet voor de nieuwe Lissabonstrategie? Daadkracht vraagt ook om een andere
begroting. Wat doet het kabinet om de midterm review
zo snel mogelijk in de Raad te bespreken? Ook een
nieuwe indeling van de Europese Commissie kan
daaraan bijdragen. Wat vindt het kabinet van het voorstel
van Guy Verhofstadt om de portefeuilles te clusteren?
Juist als Europeanen moeten wij internationaal denken
en handelen. Migratiebeleid moet meer zijn dan het
simpelweg sluiten van de buitengrenzen. Hoe staat het
inmiddels met het al veel eerder genoemde Europese
blue-cardvoorstel? De invulling van de Europese
diplomatieke dienst is nog steeds onduidelijk. Wanneer
mogen wij de inzet van het kabinet voor de invulling van
de positie van de Hoge Vertegenwoordiger en de
diplomatieke dienst verwachten? Wie is er verantwoordelijk als de diplomatieke dienst namens de EU optreedt? Is
dat de Hoge Vertegenwoordiger, de Raad of zijn ze dat
misschien allebei? Hoe controleren het Europees
Parlement en het Nederlandse parlement? Hoe gaat het
kabinet uitvoering geven aan de motie – zij is al even
oud – van Van der Laan en Koenders waarin wordt
gevraagd om integratie van het postennetwerk? Hoe
internationaal is de overheid zelf? Ik kwam erachter dat
een 0800- of een 0900-nummer niet is te bereiken vanuit
Duitsland, België of Engeland, laat staan vanuit verder in
de wereld. Hoe internationaal zijn wij als overheid zelf?
Graag een reactie.
Bovenal wil D66 een democratisch en transparant
Europa waar Europese burgers zich bij betrokken voelen.
Het Duitse hof oordeelde dat de Duitse Bondsdag door
het Verdrag van Lissabon haar eigen democratische recht
en soevereiniteit opzij zet. Is dat ook de lezing van het
Nederlandse kabinet? Hoe voorkomen wij dat onderwerpen aan de Tweede Kamer voorbijgaan? Het Europese
burgerinitiatief kan Brussel dichterbij brengen. Hoe wil
het kabinet het burgerinitiatief uit het nieuwe verdrag

1 december 2009
TK 31

31-2917

Pechtold
invullen? Wat gaat het doen om zo min mogelijk
beperkingen aan het burgerinitiatief te stellen?
De afgelopen weken was Europa in de ban van de
benoemingencarrousel. Wanneer krijgen wij van het
kabinet een brief met volledige openheid over deze
benoemingen?

De heer Van der Staaij (SGP): Voorzitter. Het was niet
alleen de beknopte omvang van de Staat van de Unie die
mij aansprak. Het was ook de toon, met het markeren
van de zorgen over het behoud van eigen cultuur en
identiteit en over globalisering, en met de waarschuwing
richting de EU om geen dingen te beloven die niet
kunnen worden waargemaakt. Minder woorden, meer
daden. Ik kan dat alleen maar onderstrepen. De Europese
Unie is er voor de burger en niet andersom. Het gaat
erom problemen en uitdagingen waarmee de burger in
Europa te maken heeft op het meest geëigende niveau
aan te pakken, maar dan mogen wij ook boter bij de vis
vragen. Krijgen deze noties een concrete vertaling in het

Europese beleid? Hoe gaan we dat precies merken, ook
in het kader van het inmiddels aanvaarde Verdrag van
Lissabon? Met toenemende zorg moet ik constateren dat
de EU zich ook steeds meer stort op bijvoorbeeld het
terrein van de gelijke behandeling. Dat is een onderwerp
dat bij uitstek op het terrein van lidstaten ligt. Hoe
beoordeelt het kabinet dergelijke Europese taakverbredingen? Bestaat hier niet een spanning ten opzichte van
zijn fraaie notitie? En op welke wijze krijgt het behoud
van identiteit handen en voeten? Welke identiteit heeft
Europa en welke identiteit zou het moeten hebben? De
Staat van de Unie gaat over economie, handel en
klimaat, maar absoluut niet over identiteit. Zit hier een
stuk verlegenheid? Mag ik er dan op wijzen dat juist het
christelijke geloof een schat aan identiteit en zelfkennis
biedt?
Mijn fractie schrok van de berichten dat binnen de EU
wordt bekeken of de volgende EP-verkiezingen in alle
landen op zondag kunnen plaatsvinden. Dit is typisch iets
wat lidstaten zelf moeten kunnen uitmaken. Bovendien
zal hiermee een categorie kiezers worden uitgeschakeld
en betekent het een verstoring van deze rustdag. Willen
de bewindslieden zich ervoor inzetten dat het stemmen
in Nederland nooit op zondag zal hoeven plaatsvinden?
In de uitbreidingsdiscussie worden wij ten aanzien van
Turkije talloze malen met de neus op de feiten gedrukt.
Of het nu gaat om de strafrechtelijke vervolging van
Turkse schrijvers, godsdienstvrijheid, corruptie of de
positie van minderheden, Turkije voldoet op geen enkele
wijze aan de criteria voor toetreding. Steeds duidelijker
wordt het dat een volwaardig lidmaatschap niet gewenst
is. Turkije zou hierover helderheid geboden moeten
worden. Het is niet eerlijk om Turkije aan een lijntje te
houden en uiteindelijk middels een referendum in één
van de lidstaten toetreding onmogelijk te maken. Laten
we de koers wijzigen en Turkije een bepaalde vorm van
geprivilegieerd partnerschap aanbieden. Ik vond het
opvallend hoe stevig werd verwoord dat de grenzen voor
de uitbreiding van de EU liggen bij de Europese grenzen.
Dat zou juist Turkije voor een heel groot deel uitsluiten.
Het kabinet krabbelt vervolgens echter terug door te
verwijzen naar gemaakte afspraken. Betekent dit
overigens dat ook het kabinet zich op dit ogenblik
inhoudelijk vooral gebonden acht aan gewekte verwachtingen en het niet zozeer om inhoudelijke redenen
voorstander is van uitbreiding? Dat biedt perspectief. Het
is onterecht om de Turkse toetreding te bouwen op de
pijler van het gewekte vertrouwen. De parlementen
hebben niets beloofd. Het zou onwijs zijn hen vast te
ketenen aan een overmoedige offerte van regeringsleiders uit het verleden. Elk parlement van elke lidstaat
behoudt het recht om het mogelijke toetredingsverdrag
niet te ratificeren. Zou dit anders zijn, dan zou de
ratificatieprocedure een farce zijn. Deelt het kabinet deze
conclusie?
Binnenkort zal de discussie worden opgestart over de
EU-begroting na 2013. Dan zal er een slag moeten
worden geslagen. Er zal minder accent moeten komen
op de traditionele mega-uitgavenposten zoals landbouw,
maar meer nadruk op de EU-prioriteiten energieinnovatie, terrorismebestrijding en veiligheid, infrastructuur en bestrijding van illegale immigratie. Ten aanzien
van het landbouwbeleid moet een expliciete dubbeldoelstelling gelden: marktgerichte productie én reële,
gerichte vergoedingen voor de publieke diensten die
deze sector verricht.

Tweede Kamer

1 december 2009
TK 31

De voorzitter: De heer Van Baalen heeft een vraag aan
de heer Pechtold.
De heer Van Baalen: Ik meen dat ik eigenlijk alleen een
inlichting mag vragen, maar goed.
De heer Pechtold sprak over de uitspraak van het
Bundesverfassungsgericht in Karlsruhe over de rol van
de Bondsdag. Ziet hij die uitspraak als positief? Zijn
collega in het Europees Parlement, mevrouw In ’t Veld,
sprak immers schande van deze uitspraak. Het zou gaan
om een uitholling van de Europese democratie. Welke
kant kiest hij: Karlsruhe of In ’t Veld?
De heer Pechtold (D66): Aangezien het puur om een
inlichting gaat: ik vroeg naar de waardering van het
kabinet. Ik sluit me natuurlijk volledig aan bij de
opstelling van mijn delegatieleider in Europa.
De heer Ten Broeke (VVD): De heer Pechtold zegt dat hij
de lijn-In ’t Veld volgt, maar hij is ook degene die met
een groot gedeelte van deze Kamer het behandelvoorbehoud heeft mogelijk gemaakt. Dat behandelvoorbehoud
is nu precies wat men in Duitsland mist; dat wordt
algemeen en breed erkend. Met andere woorden: de
heer Pechtold moet toch een keertje kiezen, misschien
voor het eerst in zijn leven. Ik raad hem aan te kiezen
voor waar hij zelf voor stond, namelijk het behandelvoorbehoud, het recht van deze Kamer om inlichtingen te
vragen op het moment dat die ertoe doen.
De heer Pechtold (D66): De heer Ten Broeke kent mij en
hij weet dat wij op dit punt samen zijn opgetrokken. Om
die reden vroeg ik juist het kabinet om de uitspraak van
het Bundesverfassungsgericht te duiden. Ik ken het
standpunt van mevrouw In ’t Veld. De heer Ten Broeke
weet dat ik wat betreft de positie van de Tweede Kamer
wil voorkomen dat wij onszelf een te kleine positie
geven. Daar heeft de Duitse rechter terecht op gewezen.
Ik wil de positie van de Tweede Kamer graag duidelijk
hebben en vraag daarom om een uitspraak van het
kabinet. Ik weet zeker dat de collega van de heer Ten
Broeke deze boodschap ook aan mevrouw In ’t Veld
overbrengt.
©

Staat van de Europese Unie

31-2918

Van der Staaij
De voorzitter: Het woord is aan de heer Belder. Hij
spreekt namens de SGP, maar tevens namens de
ChristenUnie.
©
De heer Belder (EP/ChristenUnie/SGP): Voorzitter. Ik
spreek alleen namens de SGP.
De voorzitter: Alleen namens de SGP?

voor de relaties met de Knesset en Israël pleit ik voor
een spoedige implementatie van de intensivering van de
relatie tussen de Europese Unie en Israël. Deze opwaardering mag niet volledig afhankelijk gemaakt worden van
vooruitgang in het vredesproces. Afgelopen maand was
eurocommissaris Verheugen te gast bij een vergadering
van de Israëldelegatie. Hij zei daarin ronduit dat Israël
dichter bij ons staat dan enig toetredingsland ook. Mijn
vraag aan minister Verhagen is of hij zich in de Raad
hard wil maken voor een EU-Israëltop om deze hechte
relaties te bevestigen en uit te bouwen.
Het tweede thema is de uitbreiding. Ik waardeer het
dat de regering streng toeziet op het voldoen aan de
criteria van Kopenhagen door potentiële toetredingslanden. Ik wil haar aanmoedigen om erop toe te blijven zien
dat er geen concrete toetredingsdata worden gegeven
door de Raad. Ik denk dan vooral aan Kroatië. Daar ben
ik recentelijk geweest. Ik heb daar met de ambassadeur
van Nederland gesproken. In het Europees Parlement is
afgelopen week een resolutie aangenomen waarin toch
2010 als streefdatum wordt genoemd. Ik vind het
teleurstellend dat D66, de VVD, de ChristenUnie en bijna
al mijn collega’s van het CDA tegen een amendement
hebben gestemd dat dit wilde corrigeren. Regering, uw
vinger aan de pols blijft vereist.

De heer Belder (EP/ChristenUnie/SGP): Ja, exclusief
namens de SGP.
Eerlijk gezegd proef ik weinig visie in deze Staat van
de Unie 2009-2010. Er wordt wel opgesomd wat er
allemaal gedaan moet worden, maar het hoe ontbreekt
te vaak. Dit komt door een te oppervlakkige analyse door
de regering van het weerbarstige functioneren van de
Unie in de praktijk. De Europese Unie is nu eenmaal niet
altijd een samenwerkingsverband van lidstaten die alle
gericht zijn op het Europese belang. Daarvoor spelen
nationale belangen die soms diametraal tegenover elkaar
staan, te vaak mee. Het is beter dit eerlijk te benoemen
dan te suggereren dat er eenvoudige oplossingen in het
verschiet liggen.
Laat ik een voorbeeld noemen. De Lissabonstrategie is
een typisch voorbeeld van Europese zelfoverschatting. In
2010 zou de EU de meest concurrerende economie ter
wereld moeten zijn. Hoe staat het er anno 2009 voor? De
EU is het afgelopen decennium ingehaald door verschillende landen en regio’s. Wat stelt de regering voor? Wij
moeten opnieuw gaan roepen dat Europa ambitie en
leiderschap moet tonen. Maar hoe dan? Met statements
komen we er immers niet. Ik zie hier gebeuren wat ik in
het Europees Parlement ook zo vaak waarneem: grote
woorden, maar weinig daden.
Ben ik dan tegen Europese samenwerking? Nee,
pertinent niet. Wij moeten echter wel eerlijk en realistisch
zijn. Alleen die vraagstukken die werkelijk grensoverschrijdend van karakter zijn, moeten Europees aangepakt
worden en dan niet op een halfslachtige manier. Neem
het voorbeeld van het buitenlands energiebeleid. Op
pagina 14 wordt droogjes opgemerkt dat het toch echt
helpt als Europa met één stem spreekt op het gebied van
energiezekerheid. Op die manier kunnen lidstaten niet
tegen elkaar worden uitgespeeld. Het probleem is alleen
dat lidstaten daar soms vrijwillig voor kiezen. Wie deze
zomer de discussie heeft meegemaakt rond de transit
van energie door bijvoorbeeld Turkije, wordt op zijn
wenken bediend: lidstaten die volledig voor hun eigen
belangen gaan. Op dit punt gaat de regering overigens
niet vrijuit. Ik ben van mening dat Europa resoluut moet
inzetten om de energieafhankelijkheid van Rusland te
verminderen. Dit kan alleen als wij gezamenlijk een
ondubbelzinnige keuze maken voor duurzame energie en
het Nabuccoproject. In de Staat van de Unie wordt het
ook wel genoemd, maar intussen schurkt de regering en
in het bijzonder de minister van Economische Zaken nog
te veel tegen Gazprom aan. Dit geeft al aan hoe
hardnekkig bilaterale belangen zijn. Het laat ook zien hoe
gemakkelijk de lidstaten van de Europese Unie tegen
elkaar uit te spelen zijn door landen als Rusland en
China.
Ik wil afronden met twee thema’s op mijn vakgebied
buitenlandse zaken. Ik begin met het Midden-Oosten. Als
voorzitter van de delegatie van het Europees Parlement

Minister Balkenende: Mijnheer de voorzitter. Ik zeg de
leden van de Kamer graag dank voor hun inbreng in
eerste termijn in dit debat over de Staat van de Unie. Het
is goed dat wij elkaar spreken. Dat gebeurt ook op een
bijzonder moment. Het is meer dan symbolisch dat wij
vandaag dit debat voeren, op het moment dat het
Verdrag van Lissabon in werking treedt. Ik hield eerst
nog bij wie daarop ingingen, maar ik ben daarmee
opgehouden, want bijna alle sprekers refereerden
hieraan.
Het is ook goed dat wij dit debat voeren met een
aantal leden van het Europees Parlement. Dat is een
goede traditie. Ik heb geluisterd naar wat de heer Van
Baalen daarover heeft gezegd, maar op zich is het goed

Tweede Kamer

1 december 2009
TK 31

Staat van de Europese Unie

De voorzitter: De regering heeft bij monde van de
minister-president om een schorsing van tien minuten
gevraagd. Wij hebben twee mogelijkheden: of wij
hebben nu een heel vroege avondpauze en beginnen om
een uur of zeven met de beantwoording of wij schorsen
tien minuten en hebben daarna de beantwoording voor
de avondpauze. Het lijkt mij wel erg vroeg om te
schorsen. Gaat u ermee akkoord dat wij over een minuut
of tien, vijftien doorgaan met het antwoord van de kant
van de regering?
Mevrouw Wiegman-van Meppelen Scheppink
(ChristenUnie): Hoe laat verwacht u dan te schorsen? Het
is ook wel ontzettend jammer om halverwege een
onderbreking in de beantwoording te krijgen.
De voorzitter: U hebt ruim anderhalf uur gesproken,
dus ik schat in dat de regering een uur spreekt. Dan
zouden wij tegen een uur of zeven de schorsing voor de
avondpauze hebben.
De vergadering wordt van 17.40 uur tot 17.55 uur
geschorst.
©

31-2919

Balkenende
dat wij juist over zo’n document met elkaar van
gedachten wisselen.
Bijna acht jaar geleden werd met de Verklaring van
Laken het startsein gegeven voor herziening van de
verdragen. Zolang praten wij daarover. Daarna is een
lange en moeilijke weg afgelegd om uiteindelijk tot dit
verdrag te komen. Er is al veel over geschreven en
gezegd, ook in deze Kamer. Ik ben ervan overtuigd dat
dit verdrag de in Laken gestelde vragen beantwoordt. De
verdeling van bevoegdheden tussen de Unie en de
lidstaten is verduidelijkt, evenals de verdeling van de
bevoegdheden tussen de instellingen. De democratische
legitimiteit van de Unie is vergroot. Zo krijgt het
Europees Parlement meer bevoegdheden, onder andere
bij het opstellen van de EU-begroting, en is de rol van de
nationale parlementen bij de Europese besluitvorming
versterkt. Mevrouw Wiegman en anderen hebben
daarover en over de ″oranje kaart″-procedure gesproken.
Kortom, dat zijn de verworvenheden van het proces dat
wij de afgelopen jaren hebben meegemaakt.
De heer Van Bommel heeft gezegd dat ″het Verdrag
van Lissabon geen steun van de Nederlandse bevolking
heeft″. Dat is een letterlijk citaat. Juist in deze vergaderzaal hecht ik eraan om te zeggen dat het Verdrag van
Lissabon wél de steun van de Nederlandse bevolking
heeft gehad. De vraag is alleen of je voor de steun van
de bevolking per definitie een referendum nodig hebt of
dat je kiest voor de representatieve democratie. Zeker in
deze vergaderzaal van ons land hecht ik eraan om te
zeggen dat voor mij de representatieve democratie
evenzeer van belang is om te weten wat de bevolking
wil.

substantiële verbeteringen. Dat hebben wij met elkaar
hier gedeeld. Toen is ook vastgesteld dat wij nu te maken
hebben met een normaal wijzigingsverdrag. Dat debat is
hier gevoerd. Daar kunt u het mee oneens zijn. Dan komt
een moment waarop de democratie besluit of er wel of
niet een referendum wordt georganiseerd. Die vraag
hebt u te beantwoorden en die is beantwoord. Mijn punt
is: wanneer dit huis heeft gesproken en heeft gekozen
voor een behandeling omdat het gaat om een normaal
wijzigingsverdrag, is dat wat in een democratie telt. Ik
vind dat wij dan niet een situatie moeten krijgen waarin
wij alles in twijfel trekken omdat er geen referendum is
georganiseerd.
De heer Van Bommel (SP): Ik betwist niet wat de
minister-president zegt, maar het enige wat hij niet waar
kan maken, is dat de bevolking dit verdrag steunt. Dat
hebben wij niet kunnen vaststellen. Mijn stelling in eerste
termijn was dan ook: de bevolking heeft die steun niet
uitgesproken omdat die mogelijkheid de bevolking niet
gegund is. Ik vraag de minister-president dezelfde
precisie in acht te nemen. Wij weten hoe dat is gelopen:
de bevolking heeft haar mening hierover niet kunnen
geven en de Kamer wel.

Minister Balkenende: Uit het feit dat wij met elkaar in
dit huis een uitgebreid debat hebben gehad, eerst over
de grondwet en toen over de vraag of een raadplegend
referendum moest worden georganiseerd. Vervolgens
hebben wij gewerkt aan veranderingen, met een aantal

Minister Balkenende: Mijn laatste opmerking is de
volgende. Deze Kamer representeert de Nederlandse
bevolking. Als wij aan dat principe tornen, dan hebben
wij met elkaar een probleem.
De Europese Unie krijgt meer mogelijkheden voor een
coherent en slagvaardiger optreden, onder andere door
de instelling van een vaste voorzitter van de Europese
Raad en een nieuwe Hoge Vertegenwoordiger van het
Gemeenschappelijk Buitenlands- en Veiligheidsbeleid die
zich ook kan richten op de Europese diplomatieke dienst.
Ik ben verheugd dat wij een paar belangrijke benoemingen hebben kunnen realiseren: oud-premier Van Rompuy
als vaste voorzitter en Catherine Ashton als de nieuwe
Hoge Vertegenwoordiger. Beiden komen uit een
buurland. Ik ken de heer Van Rompuy goed en al een
hele tijd. Het is iemand met veel ervaring. Ik heb er alle
vertrouwen in dat hij zal voldoen aan onze verwachtingen. Het gaat immers om een voorzitter die een
luisterend oor heeft voor alle lidstaten, die oog heeft
voor de balans tussen de verschillende instituties binnen
de Europese Unie en die erin slaagt om de leden op
moeilijke onderwerpen te verenigen.
Ik heb mevrouw Ashton de afgelopen jaren ook leren
kennen, het laatste jaar als commissaris voor Handel. Het
Verenigd Koninkrijk is onze partner in het streven naar
vrije handel en open markten. De ervaring op het
buitenlandse toneel komt haar goed van pas bij haar
nieuwe functie. Met haar benoeming is het gelukt om
een vrouw op een toppositie te krijgen. Een andere
vrouw die op een toppositie is gekomen, is natuurlijk de
Nederlandse commissaris mevrouw Kroes. Ik weet dat de
Kamer het vervelend vond dat ik bij de afgelopen
debatten niet meer kon zeggen. Uiteraard speelden toen
de onderhandelingen op dit punt. Ik ben blij dat wij nu
kunnen vaststellen dat zij doorgaat. Voor ons gold
steeds: een goede kandidaat en een goede portefeuille.
Mevrouw Kroes is inmiddels vicevoorzitter geworden en
zij krijgt de portefeuille Digitale Agenda.
Ik heb goed geluisterd naar hetgeen mevrouw Peters
en de heer Ten Broeke daarover hebben gezegd. Het is
een portefeuille die nadrukkelijk te maken heeft met de

Tweede Kamer

1 december 2009
TK 31

De heer Van Bommel (SP): Ik citeer de ministerpresident letterlijk. Hij zei dat ″het Verdrag van Lissabon
wél de steun van de Nederlandse bevolking heeft
gehad″. Mag ik de minister-president vragen hoe hij dat
weet?
Minister Balkenende: Omdat wij hier met elkaar de
democratie in werking zien. Omdat u, leden van de
Tweede Kamer, het Nederlandse volk representeert. Als
het parlement hier goedkeuring hecht aan een verdrag, is
daarmee de democratische steun gegeven. Als wij
zouden zeggen dat wat hier in deze Kamer gebeurt, niet
voldoende is omdat er geen referendum is geweest en
dat de Nederlandse bevolking er daardoor niet achter
zou staan, zijn wij een eind van huis. Dan vraag ik mij af
wat wij hier nog doen.
De heer Van Bommel (SP): Op zich is het goed om een
keer te zeggen dat wij ons dat moeten afvragen, maar
mag ik de minister-president eraan herinneren dat er ook
een situatie was waarin een ruime meerderheid in deze
Kamer – bijna 85% van de Kamerleden – ja zei tegen een
Europese grondwet en dat meer dan 60% van de
bevolking nee zei tegen dezelfde Europese grondwet?
Waar haalt de minister-president dan de aanleiding
vandaan om te veronderstellen dat dat nu anders zou
zijn?

Staat van de Europese Unie

31-2920

Balkenende
toekomst van Europa: industriële zaken, consumentenbelangen en een veranderende werkelijkheid. Mevrouw
Kroes is zelf ook zeer enthousiast over deze portefeuille.
Ik heb dat een- en andermaal met haar besproken. Zij
heeft het vaste voornemen om hiervan veel te maken,
omdat zij ervan overtuigd is dat er juist op dit terrein
ontzettend veel te doen is. Het gaat hierbij om de
toekomst van Europa. Ik ben ook blij dat het enthousiasme in eerdere debatten nu wordt bewaarheid door het
feit dat zij doorgaat als commissaris binnen de Europese
Commissie. Met het Verdrag van Lissabon en met de
nieuwe spelers kan de Europese Unie de toekomst
tegemoet treden. Wij kunnen ons nu concentreren op de
zaken die mensen in Europa bezighouden: veiligheid,
banen en werken aan een beter klimaat.
Ik begin mijn inbreng met de economische, financiële
en sociale situatie. Daarna sta ik stil bij het thema
klimaat. Dit doe ik in algemene zin en daarna gaat de
staatssecretaris op diverse zaken in, ook op de onderwerpen die ik zelf heb besproken.
Voorzitter: Verbeet
Mevrouw Peters (GroenLinks): Voorzitter. Ik ben
benieuwd of de terugblik op de benoemingsprocedure
hiermee behandeld is. Of komt het kabinet hierop later
nog terug?

Kroes nu is toebedeeld? Is de gevolgde tactiek de juiste
geweest? Ik heb geopperd dat het misschien handiger
was geweest om transparantie te betrachten, zodat er
wisselgeld zou zijn: zodra het presidentschap niet meer
mogelijk bleek, kon dan een zwaardere Commissieportefeuille worden binnengehaald.
Minister Balkenende: Elke suggestie over de onderhandelingen over mijn positie werp ik verre van me. Ik heb
gezegd: ik ben geen kandidaat en ik ben er ook niet voor
benaderd. Dat heb ik steeds aangegeven en zo is het
steeds geweest.
Ten aanzien van mevrouw Kroes moet u goed
luisteren naar wat ik daarover heb gezegd. Er waren een
aantal onbekende variabelen. Lange tijd was onduidelijk
of commissarissen door zouden mogen op hun eigen
portefeuille. Verder is het feit dat je een portefeuille als
Mededinging hebt gehad, geen garantie dat je in een
volgende periode weer een van dat type functies kunt
krijgen. Ook speelt mee de betekenis die aan deze
portefeuille moet worden gehecht. Daarom heb ik
gezegd: laten we met mevrouw Kroes dan spreken over
deze portefeuille. Dat heb ik een- en andermaal gedaan
en zij is zeer overtuigd van de juistheid van deze keuze,
juist vanwege de motieven die ik zo-even heb uiteengezet.
De voorzitter: Tot slot.

Minister Balkenende: Nee, dit was hetgeen ik mij had
voorgenomen om te zeggen.
Mevrouw Peters (GroenLinks): Dan kom ik terug op de
benoemingsprocedure. Ik heb de minister-president
uitgenodigd om terug te blikken op de wijze waarop dat
is gegaan. Er rusten nu geen vertrouwelijke, diplomatieke
onderhandelingsprivileges meer op. Was dit nu de beste
manier om de beste kandidaten op de juiste posten te
krijgen?
Minister Balkenende: Achteraf vind ik dat zeker wel,
omdat een aantal onbekende variabelen in de afgelopen
tijd aan de orde waren. Er waren bijvoorbeeld verschillende vragen. Mogen commissarissen doorgaan op de
plaats waarop zij zitten of niet? Wat is de relevantie van
de benoeming van de Hoge Vertegenwoordiger in relatie
tot de verdeling van posten? Hoe ervaren de kandidaten
de portefeuilles zelf? Hoe wordt aangekeken tegen
functies die lidstaten krijgen ten opzichte van andere
lidstaten? Dat zijn allemaal onbekende grootheden die
uiteindelijk zijn uitgemond in het voorstel dat de
voorzitter van de Europese Commissie, de heer Barroso,
heeft gedaan. Ik ben gelukkig dat mevrouw Kroes de
status heeft van vicevoorzitter. Ik ben gelukkig met deze
portefeuille. Dat zeg ik nadrukkelijk, omdat ik indringend
met haar heb gesproken over een portefeuille die haar
zou aanstaan en die te maken heeft met het belang van
Europa. Ik ben zeer tevreden met het resultaat.
Mevrouw Peters (GroenLinks): Dat is al gezegd. Ook
mijn fractie is blij dat mevrouw Kroes terugkeert in de
Europese Commissie. Maar de vraag is: bent u tevreden
over hoe het is gegaan, terwijl er onderhandelingen
liepen om u, de minister-president, naar voren te laten
schuiven door Nederland voor de plek die nu Van
Rompuy bekleedt? Moet Nederland tevreden zijn met de
toch als lichter gekwalificeerde portefeuille die mevrouw

Tweede Kamer

Staat van de Europese Unie

Mevrouw Peters (GroenLinks): Op die uitlatingen van
mevrouw Kroes heb ik dan af te gaan, en die respecteer
ik natuurlijk. Wel heeft mijn fractie de indruk dat ware er
een transparantere procedure gevolgd, het nu voor ons
politici maar ook voor de burgers van Europa makkelijker
en gezaghebbender zou zijn geweest om vast te stellen
dat inderdaad de juiste personen op de juiste plekken –
van de president tot de commissarissen – om de juiste
redenen zijn beland. Nu blijft het gissen naar partijpolitieke en nationaal politieke belangen die in de achterkamertjes zijn uitonderhandeld.
Minister Balkenende: Ik zie eerlijk gezegd geen
alternatief voor de manier waarop zaken gaan. De
verdeling van functies, zoals de voorzitter of de Hoge
Vertegenwoordiger, kan niet zomaar deel uitmaken van
een heel transparant proces: meldt u zich maar! De
commissiesamenstelling is passen en meten geweest, tot
op het laatste moment. Dan zie ik niet in tot welke
meerwaarde een transparant proces leidt, zoals mevrouw
Peters aanduidt. Ik geloof daar niet in.
De heer Pechtold (D66): Als het onderwerp nu toch ter
sprake komt: ik heb u gevraagd om een overzicht. Ik
hoop dat u dat dadelijk wil toezeggen. Het kon natuurlijk
anders. In Paars I, een regering waar het CDA niet in zat,
droeg de minister van Buitenlandse Zaken de heer Van
den Broek zonder dralen opnieuw voor en zo behield
Nederland een sterke positie. Ik heb nog steeds het idee
dat als wij dat vanaf het begin bij mevrouw Kroes
hadden gedaan, hetzelfde had kunnen gebeuren. Graag
krijg ik daarop een reactie.
U blijft expliciet hangen in die langspeelplaat: ik was
geen kandidaat, ik was geen kandidaat. Is er nou geen
enkele Nederlandse ambtenaar of vertegenwoordiger
geweest die bij andere lidstaten uw naam heeft laten

1 december 2009
TK 31

31-2921

Balkenende
vallen als kandidaat? Ontkent u glashard dat dit de
afgelopen weken, maanden is gebeurd?
Minister Balkenende: Had de kandidaat eerder
genoemd, dan had die een betere post gekregen. Dat
weerspreek ik ten volle. Ik heb uitgelegd – u was even
weg – dat er een aantal belangrijke onbekende variabelen in het proces zaten. Bijvoorbeeld: mag een commissaris doorgaan op de portefeuille waarop hij of zij zit?
Hoe zit het met de verhouding tussen de functies die
landen nu hebben gekregen en wat men eerder heeft
gehad? Allemaal onduidelijke zaken, net als de rol van de
Hoge Vertegenwoordiger in het totaal van de verdeling
van de posten. Allemaal onduidelijke variabelen. Als je
eerder een naam noemt, is er geen enkele garantie dat je
daarmee automatisch een andere functie krijgt. Ik merk
dat dit nu wordt gesuggereerd in de media. Ik neem daar
zeer afstand van. Zo ligt het gewoon niet. Ik heb
aangegeven welke overwegingen daarbij een rol spelen.
Dan ten aanzien van mijn eigen positie. Ik blijf
herhalen: ik was geen kandidaat, ik ben niet gevraagd en
ik ben er ook niet mee bezig geweest. Ik zal uitleggen
hoe dat is gekomen. In de zomerperiode was niet bekend
of het referendum in Ierland tot een ja zou leiden. Het
was dus hoog hypothetisch; dat heb ik een- en andermaal gezegd. Toen Ierland ja had gezegd, speelde de
vraag hoe het met Tsjechië zou gaan. Toen die helderheid er eindelijk leek te komen, vond er een Europese
Raad plaats. U kent de beelden daarvan. Toen was de
heer De Rompuy feitelijk al benoemd in Europa.
Er is over namen gesproken. Natuurlijk is er over
namen gesproken, maar dat is geen lobbyen. Bij elk
onderwerp dat in Europa speelt, of we het nu hebben
over de financiële verplichtingen of over hoe we inspelen
op Kopenhagen, of dat we het hebben over functies:
natuurlijk wordt er over namen gesproken, maar dat is
geen lobbyen. De heer Timmermans heeft in een
interview in de Volkskrant duidelijk gezegd: natuurlijk
wordt er over zaken en over mensen gesproken, maar
dat is niet – en dat heeft me zeer verbaasd – een lobby
voor een bepaalde persoon. Iedereen weet hoe deze
processen lopen en dat is heel wat anders dan het
voeren van een lobby.
De heer Pechtold (D66): Voorzitter. Iedereen weet het,
maar 450 miljoen Europeanen kijken naar een procedure
die ooit door iemand is vergeleken met het Vaticaan,
alleen krijg je daar tussendoor nog zwarte rook te zien,
totdat de witte er komt. Het valt mij op dat de ministerpresident in een lang antwoord wegloopt bij mijn
cruciale vraag. Mijn cruciale vraag was: ontkent u nu,
minister-president, hier in het parlement, dat er
Nederlandse ambtenaren en vertegenwoordigers waren
die met uw naam – u bezigt het woord ″lobbyen″, laat ik
het dan omschrijven – de mogelijkheid hebben voorgehouden aan de andere 26 lidstaten dat u misschien wel
bereid zou zijn, indien u gevraagd zou worden als
kandidaat? Ik vind het van belang dat u dat hier of
glashard ontkent, of nu zegt: natuurlijk wordt het spel zo
gespeeld. In het laatste geval zou ik het niet eens erg
vinden. Als u het echter glashard ontkent, dan heb ik
toch de vraag wat u op dit moment voor informatie
verstrekt aan het parlement.
Minister Balkenende: Voorzitter. Ik heb net gezegd dat
er heel veel namen zijn genoemd voor de functie van

Tweede Kamer

Staat van de Europese Unie

voorzitter van de Europese Raad en die van Hoge
Vertegenwoordiger. In het diplomatieke verkeer wordt
over namen gesproken, maar ik wil niet het beeld
hebben dat er gelobbyd zou zijn. Iedereen wist dat de
namen die in de zomer zijn genoemd, niet relevant
waren, omdat toen nog niet helder was of Ierland ja zou
zeggen. Toen het echt serieus werd en er een beslissing
leek te komen van het hof in Tsjechië, was bij die
Europese Raad al helder dat de naam van de heer De
Rompuy buitengewoon relevant was. Daar ging het om.
Dat er gesproken is over namen – ik hoef ze hier niet te
herhalen – is allemaal waar, maar dat is geen lobbyen.
Dat is de vraag die hier aan de orde is.
De heer Pechtold (D66): De naam die hier niet herhaald
hoeft te worden, maar wel veelvuldig gevallen is, is
Balkenende. Ik vind het toch vervelend dat u wegloopt bij
de centrale vraag die ik stel. U loopt weg bij het woord
″lobby″. Ik gebruik uw eigen vocabulaire. U zegt: ik ben
geen kandidaat. Dat kan in zo’n procedure. Er waren
andere zittende regeringsleiders die wel kandidaat
waren. U was dat niet. Zijn er Nederlandse ambtenaren –
en hierop zou ik toch heel graag een helder antwoord
van u krijgen, dit zeg ik ook met klem tegen de voorzitter
– met uw naam bezig geweest of hebt u de diensten heel
duidelijk laten weten: jongens, begin er niet aan en als ze
vragen of ik kandidaat wil worden: absoluut niet. U staat
hier wel in het Nederlandse parlement, dus ik zou heel
graag weten, ook om er terugkijkend van te kunnen
leren, wat de positie was van de Nederlandse ambtenaren. Hebben zij uw naam kunnen gebruiken, ja of nee?
Minister Balkenende: Voorzitter. Wanneer mijn naam
wordt genoemd, is dat net zoals andere namen iets wat
onder diplomaten aan de orde is. Natuurlijk, daar wordt
over gesproken. Dat is echter iets anders dan dat je zegt:
onze premier komt in aanmerking voor die functie. Dat is
feitelijk niet aan de orde geweest. Er wordt over namen
gesproken en alles was buitengewoon speculatief. Het
was opvallend hoe het toen ging, ook in de debatten
hier. Terwijl ik in Japan was, was ik dag in, dag uit bezig
met het praten over innovatie, om investeerders naar
Nederland te halen. Ik was toen totaal niet bezig met wat
hier speelde. Ik kom naar Nederland en u weet ook wat
er hier toen speelde. Het was van: de premier mag niet
weg! Ik heb dat als een groot warm bad ervaren. Het is
natuurlijk prachtig als je terugkomt en iedereen zegt:
blijf! Dat gebeurt dus ook gewoon, niets aan de hand,
maar het heeft mij wel verbaasd dat er zo’n enorme
discussie is geweest, terwijl feitelijk, toen dit relevant
was, het spel allang gespeeld was.
De heer Ten Broeke (VVD): De minister-president
beklaagt zich daar tot op zekere hoogte over, maar dat
debat is vooral gestart door zijn coalitiepartners, de
fracties van de PvdA en de ChristenUnie. Die hebben die
vragen opgeroepen, dus dan moet hij nu niet ons
aankijken, maar hen. De heer Pechtold sprak over een
langspeelplaat die voortdurend wordt afgedraaid. Ik heb
daar wel enig begrip voor. Misschien moeten wij die
langspeelplaat een keertje terugdraaien en ontdekken wij
dan de geheime boodschap. De minister-president zegt
nu in elk geval dat op het niveau van diplomaten zijn
naam ongetwijfeld zal zijn gevallen. Dat is gewoon ook
het geval.

1 december 2009
TK 31

31-2922

Balkenende
Wat ik nu belangrijker vind, is dat hij ook zegt dat er
zoveel onbekende variabelen in het spel waren dat het
daarom wellicht verstandig was om pas op het laatst met
namen te komen. Ik wil hem een aantal namen noemen
van commissarissen die wel degelijk zijn blijven zitten. Ik
geef toe dat pas laat in de race bekend was dat Barroso
niet wilde dat zij ook op dezelfde positie zouden blijven
zitten. Neem nu mevrouw Reding, die grondrechten en
justitie gaat doen, de heer Rehn, die monetaire zaken
gaat doen, de heer De Gucht, die handel gaat doen, de
heer Barnier, die interne markt gaat doen, Barroso zelf en
ook Potoènik, die milieu gaat doen. Dat zijn allemaal
namen van zittende commissarissen en allemaal mensen
die belangrijke posities hebben bekleed. Laten wij hier
één ding vaststellen: dit zijn ook allemaal mensen die al
heel vroeg door hun regeringen naar voren zijn
geschoven.
Kunnen wij hier met elkaar vaststellen dat je in elk
geval niet kunt zeggen – ik hoor de staatssecretaris
zeggen dat het niet waar is, maar het is wel degelijk
waar, mijnheer Timmermans – dat ook die strategie een
verstandige is geweest?
Minister Balkenende: Dat kan je alleen doen als je er
een beeld van hebt dat bepaalde kandidaten op bepaalde
functies zouden kunnen blijven zitten, om een voorbeeld
te noemen. Ik heb net gezegd dat ook de heer Barroso
heeft aangegeven dat een land als Nederland Interne
Markt heeft gehad en Mededinging. België heeft de
afgelopen jaren ontwikkelingssamenwerking gehad.
Dingen hebben een eigen dynamiek. Er zijn geen
garanties. Voor mij speelde evenzeer de vraag mee wat
Nederland krijgt, hoe deze portefeuille te duiden is en
hoe de kandidaat over wie ik heb gesproken over deze
portefeuille denkt. Die is daar buitengewoon enthousiast
over. Dat is een- en andermaal naar voren gekomen, dat
weet de heer Ten Broeke ook. Ik ben dus zeer tevreden
met de resultaten.
De heer Ten Broeke (VVD): Wij hebben u al daarmee
gefeliciteerd, minister-president. Is de minister-president
het ook met mij eens dat er in elk geval een felicitatie
dient uit te gaan naar onze zuiderburen, die niet alleen
de hoogste positie in de wacht hebben gesleept in de
persoon van de heer Van Rompuy als voorzitter van de
Europese Raad, maar die ook met een kandidaat die al in
mei door de Belgische regering werd voorgedragen,
namelijk de heer De Gucht die toen nog op ontwikkelingssamenwerking zat, een bijzonder goede functie in de
wacht hebben gesleept? Dat is een felicitatie waard. Niet
alleen voor de inzet, maar ook voor de strategie.
Minister Balkenende: Laat ik beginnen met de heer Van
Rompuy. Ik was geloof ik een van de eersten die hem in
een persconferentie van harte heb gefeliciteerd, omdat ik
hem mag en omdat ik weet wat hij kan. Ik feliciteer
natuurlijk, zoals ik al eerder heb aangegeven, iedereen
omdat er een nieuwe commissie is. Dat geldt evenzeer
voor de heer De Gucht. Ik hou er zelf niet van om in
verhoudingen te spreken als 2-0 – men doet dat ook wel
eens in dit debat – want dat is een miskenning van de
functie die mevrouw Kroes nu heeft. Ik vind het ook
eerlijk gezegd geen recht doen aan de onderlinge
verhoudingen. Toen wij indertijd de secretaris-generaal
van de NAVO hebben geleverd, hebben wij ook niet
tegen andere landen gezegd dat het 1-0 was voor

Tweede Kamer

Staat van de Europese Unie

Nederland. Toen mevrouw Kroes Mededinging kreeg,
hebben wij ook niet gesproken in termen dat het 1-0
was. Zo ga je niet met elkaar om in de internationale
verhoudingen.
De heer Ten Broeke (VVD): Dat was mijn vraag helemaal
niet. Kennelijk wil de minister president dit erg graag in
die vergelijking met mevrouw Kroes stellen. Dat was
mijn vraag niet, volgens mij kwam het er niet eens in
voor.
Minister Balkenende: Dat is waar. Mevrouw Peters had
het op enig moment over 2-0.
De heer Ten Broeke (VVD): Ja, maar daarna stond ik aan
de interruptiemicrofoon. Mijn vraag was heel simpel,
namelijk of u de moedige inzet van onze zuiderburen niet
met terugwerkende kracht een felicitatie waard vindt.
België was in elk geval een van de landen die heel snel
met een kandidaat kwamen.
Minister Balkenende: Dit krijgt een bepaalde lading. Ik
feliciteer mensen uiteraard als zij in een functie worden
benoemd. Dat heb ik al veel eerder gedaan. Daar hebben
wij dit debat niet voor nodig.
Laat ik overgaan naar een ander blok in mijn betoog,
namelijk de economische, financiële en sociale situatie.
Velen hebben daar hier vandaag over gesproken. De
crisis heeft de economie van Europa hard getroffen. Ik
ben ervan overtuigd dat deze zware periode een
katalysator kan zijn voor verandering, verandering in ons
economische en financiële stelsel. Dit is ook het
uitgelezen moment om een nieuw systeem te ontwikkelen en stappen voorwaarts te zetten, bijvoorbeeld op het
gebied van financieel toezicht. Wij moeten ook breder
kijken naar kansen die voortvloeien uit de crisis. De
Lissabonstrategie heeft tot doel om de Europese
economie meer concurrerend, maar ook duurzamer en
socialer te maken.
Begin dit jaar waren de economische vooruitzichten
voor Europa als gevolg van de financiële en economische crisis somber. Dat gold ook voor Nederland. In
reactie op de crisis is in Europa, en ook in Nederland,
een integrale afweging gemaakt van de noodzakelijke
investeringen, bezuinigingen en structurele maatregelen
om weer tot economische groei te komen. Binnen korte
tijd zijn wij in Nederland met een pakket aan stimuleringsmaatregelen gekomen. De details daarvan zijn
bekend. Nederland heeft daarnaast veel ruimte geboden
aan de automatische stabilisatoren. Die moesten immers
hun werk kunnen doen.
Alle Europese landen hebben vergelijkbare maatregelen getroffen. Er was sprake van een gecoördineerde
aanpak. De lidstaten hebben in 2009 en 2010 voor
ongeveer 400 mld. aan nationale maatregelen genomen
ten behoeve van de economische stimulering waartoe de
regeringsleiders een jaar geleden hebben besloten. Dat
werkt natuurlijk door in de overheidsfinanciën. De
tekorten lopen op en de staatsschulden nemen toe.
Het gevolg van de snelle en gecoördineerde aanpak in
Europa en Nederland is, dat nu een aantal positieve
ontwikkelingen kan worden gemeld. Het vertrouwen
begint toe te nemen. Maar wij moeten vaststellen dat het
herstel nog zeer broos is. Wij dienen op onze qui vive te
blijven.

1 december 2009
TK 31

31-2923

Balkenende
De gevolgen van de crisis voor de mensen verdienen
onze directe aandacht. De werkloosheid loopt op. Het
meest recente werkloosheidscijfer voor het eurogebied is
9,5%. Dat is het hoogst van de afgelopen tien jaar. In
Nederland gaat het inmiddels om 400.000 mensen. Dat is
5%. Krachtige maatregelen in Nederland en Europa zijn
noodzakelijk.
Op Europees niveau gaat het om structurele hervormingen met het oog op het versterken van de interne
markt, investeringen in bedrijfstakken en banen voor
morgen, het stimuleren van het handelsverkeer, het
robuuster maken van de financiële sector en gezonde
overheidsfinanciën. Ook in Nederland zullen wij blijvende
aandacht moeten hebben voor de versterking van de
economische structuur. Wij zullen oog moeten hebben
voor zaken als loonontwikkeling en overheidsfinanciën.
Het is bekend dat de Europese Commissie heeft
gesteld dat Nederland, net zoals andere landen, moet
werken aan een exitstrategie. Wij moeten in ieder geval
naar een niveau van min 3%. Dat zou in 2013 moeten
worden bereikt. Minister Bos heeft gezegd dat hij de
voorstellen van de Europese Commissie redelijk
evenwichtig, veeleisend en ambitieus acht. Ik sluit mij
daarbij aan.
De kredietcrisis heeft op pijnlijke wijze duidelijk
gemaakt dat strikter en beter gecoördineerd toezicht op
de financiële sector noodzakelijk is. Helaas was het
Europees toezichtmodel er niet voldoende op ingericht.
Daarom heeft de Europese Commissie een expertgroep
opgezet onder leiding van de heer Jacques De Larosière.
Deze heeft binnen korte tijd suggesties gepresenteerd
hoe het Europees toezicht er in de toekomst uit zou
moeten zien. Op basis daarvan heeft de Europese
Commissie inmiddels voorstellen gedaan.
Ik stel met tevredenheid vast dat tussen de lidstaten
overeenstemming bestaat over de voorstellen voor
macrofinancieel toezicht. In de toekomst zal er één
centraal punt zijn. De European Systemic Risk Board zal
verontrustende signalen op de financiële markt analyseren en vervolgens met adviezen komen.
Over de voorstellen voor de uitoefening van microfinancieel toezicht en gedragstoezicht op financiële
instellingen hopen wij in december overeenstemming te
bereiken. Daarbij hebben wij het over de drie zogenaamde European Supervisory Authorities.
Het kabinet is tevreden over de snelheid waarmee wij
in Europa de verbetering van het financieel toezicht
hebben opgepakt. Dat moeten wij blijven vasthouden.
Het afgelopen jaar is op economisch en financieel terrein
intensief samengewerkt. Eerst deed zich de financiële
crisis voor en vervolgens ging het om de economische
ontwikkeling. Nu dienen wij oog te hebben voor de
exitstrategie. Op deze manier werken wij aan duurzame
groei.
Ik kom toe aan het beantwoorden van een aantal
concrete vragen die door de leden van de Kamer zijn
gesteld.
De heer Van de Camp wierp de vraag op wat de
reactie van de regering is op het niet halen van de
Lissabondoelstellingen. Hij weet dat er sinds 2005 vier
hoofddoelstellingen bestaan binnen de Lissabonstrategie.
Drie ervan liggen op het terrein van de arbeidsparticipatie en één op het terrein van R&D-uitgaven. Nederland
heeft de Europese participatiedoelen reeds behaald. Op
nationaal niveau heeft Nederland zichzelf ambitieuze
participatiedoelen gesteld. Voor het behalen van die

Minister Balkenende: De heer Pechtold kent de
discussie rondom de Lissabonagenda. Hij weet dat er
ongeveer halverwege een midterm review is geweest.
Toen is bezien hoe wij er eigenlijk voorstonden. Die
midterm review heeft geleid tot twee belangrijke
conclusies. De eerste conclusie was om meer focus te
gaan aanbrengen. Daarbij ging het over het thema ″jobs

Tweede Kamer

1 december 2009
TK 31

Staat van de Europese Unie

doelen heeft ons land forse stappen gezet. Ook wat
betreft de voortgang in de breedte doet Nederland het
relatief goed. Wij zijn een van de koplopers op terreinen
als toegang tot breedbandinternet en de aanpak van
administratieve lasten. Wij voldoen aan het doel om
richtlijnen van de interne markt op tijd te implementeren
en hebben goede voortgang geboekt bij het aantal
20-jarigen tot 24-jarigen met een diploma secundair
onderwijs en het percentage volwassenen dat deelneemt
aan een leven lang leren. Er is op deze punten goede
voortgang geboekt, hoewel de doelstellingen nog niet
zijn gehaald.
Helaas is op het terrein van de R&D-uitgaven, ondanks
diverse beleidsinitiatieven – daarop wordt gedoeld –
beperkte voortgang geboekt. Wij hebben het daarbij met
name over de private R&D-uitgaven. Als namelijk een
onderscheid wordt gemaakt tussen publieke R&Duitgaven en private R&D-uitgaven, dan blijkt dat de
publieke uitgaven redelijk op het spoor staan, maar dat
geldt nog niet voor de private uitgaven voor onderzoek
en ontwikkeling. Wel betekent Lissabon dat de Kamer de
regering hierop steeds aanspreekt, wat ertoe leidt dat de
regering nog kritischer beziet hoe wij hierop voortgang
kunnen boeken. Daarom zet de regering zich bijvoorbeeld in crisistijd nog meer in om een regeling als de
kenniswerkersregeling, hightechtopprojecten en extra
middelen voor de BBSO te realiseren. Ik zeg erbij dat dit
een kwestie is van gelijk optrekken. Publiek én privaat
zijn nodig, want er is nog veel te doen.
In 2010 loopt de Lissabonstrategie af. De strategie zal
een vervolg dienen te krijgen waarin wij het evenzeer
zullen hebben over innovatie, groei en werkgelegenheid,
maar waarin wij dit ook moeten verbinden met een
thema als duurzaamheid. Dat zal ook met de Kamer
worden besproken.
De heer Pechtold (D66): Net als de heer Van de Camp
heb ik over de Lissabonagenda een vraag gesteld. Het
viel mij tegen dat bij de vorige agenda pas aan het einde
kon worden vastgesteld dat we er niet komen. De
minister-president stelt nu terecht dat Nederland
sommige doelen wel haalt, maar Europa als totaal blijft
achter. Als continent kunnen wij daarmee niet tevreden
zijn. Ik zoek naar mogelijkheden om de komende jaren
met het kabinet dat ik moet controleren afspraken te
maken die ook afrekenbaar zijn op kortere termijn dan
alleen de eindtijd. Is de minister-president dat met mij
eens?
Verder noemt de minister-president een belangrijk
onderwerp niet, namelijk onderwijs. Ook Nederland heeft
gezegd dat het 50% van de kinderen tot de kenniseconomie wil laten behoren. Op dit moment zit 60% van de
kinderen op het vmbo. Hoewel ik het vmbo van harte
steun, behoort dat onderwijstype officieel niet tot het
deel dat wij onder de kenniseconomie kunnen rekenen.
Hoe gaan wij er dus voor zorgen dat de nieuwe
Lissabonagenda wel tussentijds afrekenbaar is en wat
wordt de Nederlandse inspanning daarbij?

31-2924

Balkenende
and growth″. De tweede conclusie was dat wij veel meer
oog moeten hebben voor de implementatie op het
niveau van de lidstaten. Daarmee kom ik bij het punt dat
de heer Pechtold inbrengt. Hij weet dat deze conclusie
heeft geleid tot de rapportageverplichtingen van de
lidstaten. Lidstaten zijn gehouden om ieder jaar te
spreken over de voortgang van waarmee men bezig is. Ik
denk dat de strategie van het koppelen van het langetermijnperspectief aan de jaarlijkse monitoring, de ruimte
geeft om de dingen te doen die nodig zijn. Ik geef de
heer Pechtold namelijk graag toe dat het van belang is
dat wij gewoon voortgang boeken op deze terreinen. Dat
is ook van belang voor de positie van Europa in de
wereld. Het instrument waarbij verder weg gelegen
doelstellingen gekoppeld worden aan een jaarlijkse
rapportage en aanbevelingen voor de Europese
Commissie, helpt daarbij volgens mij echt.
De heer Pechtold (D66): Ik ben blij verrast met dit
antwoord van de minister-president. Ik zou willen dat
Nederland de ambitie heeft om op dit punt een
voortrekkersrol op zich te nemen. Daarbij moet ook de
vraag gesteld worden hoe wij elkaar binnen Europa
hieraan gaan houden, hoe wij de agenda vormgeven en
hoe wij ervoor zorgen dat de tweede tranche een groter
succes wordt dan de eerste. Is het kabinet bereid om de
Kamer een brief te schrijven over hoe het deze opzet
binnen Europa wil gaan regelen en hoe Nederland een
voortrekker op zich kan nemen bij het stimuleren van een
hoger ambitieniveau bij andere landen? Ik zou het
hartstikke goed vinden als Nederland laat zien dat het dit
serieus neemt en een voortrekkersrol op dit punt op zich
wil nemen.
Minister Balkenende: Ik weet niet of wij de Kamer over
dit specifieke onderwerp een brief moeten sturen. Ik stel
echter wel het volgende. Wij zullen hierover contact
hebben met de nieuwe Europese Commissie. Wij zullen
spreken over hoe Nederland tegen ontwikkelingen
aankijkt. Hierbij speelt de follow-up van de Lissabonstrategie een belangrijke rol. Laat ik toezeggen dat wij dit
punt nadrukkelijk naar voren zullen brengen. Het gaat
daarbij dus enerzijds over het aanbrengen van focus en
anderzijds over monitoring van de jaarlijkse voortgang.
Laat ik dat de heer Pechtold gewoon toezeggen. Het
moment om erover te spreken is natuurlijk bij de
Voorjaarsraad. Dat is altijd het moment waarop over dit
onderwerp wordt gesproken. Ik kan mij goed voorstellen
dat de Europese Commissie de nieuwe strategie zal
presenteren. Die zal waarschijnlijk anders gaan heten.
Dat is ook het moment waarop we er op kunnen
terugkomen. Het signaal van de heer Pechtold is
glashelder. Ik deel zijn gevoelen.

periode van tien jaar nog altijd veel te veel criteria
hebben op basis waarvan wordt gemeten. Schooluitval,
kinderopvang: het zijn allemaal zaken waarop de
Europese Commissie, Europa en zelfs de gezamenlijkheid
van de Europese maar bijzonder weinig invloed kan
uitoefenen. Dergelijke zaken moeten er dus allemaal
gewoon uit. Ze moeten er allemaal uit! Het moet om niet
meer dan vier of vijf zaken gaan waarop Europa invloed
kan uitoefenen en die te maken hebben met de kerntaken
van Europa, bijvoorbeeld de interne markt. De heer Kok
heeft er prachtige aanbevelingen voor gedaan. Laten we
dat afspreken. Laat dat de inzet van de Nederlandse
regering zijn. Als we dat voor de Voorjaarsraad kunnen
ontvangen, komen we misschien nog ergens.
Minister Balkenende: Het lijkt me goed dat we het debat
hierover continueren rondom de Voorjaarsraad. Dan
spreken we immers over dit onderwerp. Dat zal zeer
goed worden voorbereid. Het is hét moment om er
aandacht aan te besteden.
Ik voeg er het volgende aan toe. De heer Ten Broeke
doet een paar goede suggesties voor het aanbrengen
van focus. Het is buitengewoon belangrijk dat we in
overleg met de Europese Commissie er nadrukkelijker op
wijzen dat er in Europa veel moet gebeuren. Ik heb
zojuist iets gezegd over mijn reis naar Japan en
Singapore. Het is indrukwekkend hoe ondernemingen
daar in samenwerking met kenniscentra bezig zijn om
wereldwijd dominant te worden in bepaalde economische sectoren. We hebben geen tijd te verliezen in
Europa. Dat is ook het signaal dat vandaag naar voren
komt. Ik ben het er hartgrondig mee eens. Ik zal mij er
zelf ook voor inzetten. Het is namelijk mijn overtuiging
dat we geweldige kansen hebben. Je kunt die kansen
echter ook snel weer verliezen, omdat er wereldwijd zo
ontzettend veel wordt gedaan. Zo beschouw ik ook het
signaal van de Kamer.
De heer Ten Broeke (VVD): Een van de meer nuttige
suggesties in de Lissabonagenda is de 3% R&D. De
minister-president zegt terecht iets over het verschil
tussen publieke en private uitgaven op dat vlak. R&D is
een kernbegrip. Dat zou de minister-president overeind
moeten houden. Hij is in al die landen geweest en heeft
gezien hoe daar wordt ingezet op R&D. Ik zie dus met
veel genoegen zijn reactie op onze ideale
EU-tegenbegroting tegemoet, waarin we er nadrukkelijk
meer geld voor uittrekken. Wat is daarop zijn reactie? Of
krijgen we die later? Of gaat de staatssecretaris er soms
op in?

De heer Ten Broeke (VVD): Anderhalve week geleden
hebben we uitgebreid gesproken over dit onderwerp met
″mevrouw Lissabon″ in dit kabinet, minister Van der
Hoeven. Dat was overigens mede op verzoek van D66.
Toen is een soortgelijke toezegging gedaan. Ik help de
minister-president even een klein beetje en zeg dat het
dus inderdaad wordt verwacht van het kabinet. Wat ons
betreft zit er één heel belangrijke les in het Lissabonproces van de afgelopen tien jaar, en dat is niet alleen het
goede werk dat door voormalig premier Wim Kok is
gedaan, maar ook de les die we er nu uit zouden moeten
trekken, namelijk dat we zelfs aan het einde van de

Minister Balkenende: Uiteraard zal de staatssecretaris
nader ingaan op datgene wat de heer Ten Broeke heeft
gezegd. Ik zeg er wel het volgende bij. De heer Van
Baalen, een ervaren politicus, gaf zojuist aan dat je het
niet volgend jaar kunt realiseren. Dat kan juridischtechnisch helemaal niet. Het kan gewoonweg niet. Alle
uitgaven staan immers gewoon vast. Er zijn financiële
perspectieven en we maken meerjarenafspraken. De heer
Ten Broeke kan dus wel zeggen dat het volgend jaar
moet, maar dat is een wensdroom. De heer Van Baalen
pakte dat op met zijn opmerking dat het zo zou zijn als
de VVD het voor het zeggen had.
Een ander punt is dat er straks nog een uitgebreide
discussie komt over de nieuwe financiële perspectieven
en de midterm review. Al die debatten krijgen we nog.

Tweede Kamer

1 december 2009
TK 31

Staat van de Europese Unie

31-2925

Balkenende
Dat is meer het moment om te spreken over de
voorstellen van de VVD. Meer dan dit wil ik er nu niet
over zeggen. Ik heb ze nu ontvangen. Ik zie een aantal
indicaties. Ik zie ook dat er sprake is van minder afdracht.
Ik zou tegen de heer Ten Broeke willen zeggen: praat
eens met uw partijgenoot Zalm over hoe ingewikkeld het
de vorige keer was.

Minister Balkenende: Tijdens de RAZEB van 16 november is door Nederland gewezen op het belang van het
behoud van de maakindustrie, wat ook is toegezegd in
het AO over de Lissabonstrategie. De maakindustrie is
immers de bakermat van technologische ontwikkeling,
kennisopbouw en innovatie. Zonder een goed gefundeerde maakindustrie lopen investeringen in kennis te
gemakkelijk weg. Daarbij hebben de bewindslieden
gewezen op het voorbeeld van het voor het bedrijfsleven
aantrekkelijker maken van het kenniscluster rond
Eindhoven. Dat is precies waar de heer Ormel op doelt.
Door de aanwezigheid van de High Tech Campus kan
hoogwaardige kennis direct worden toegepast door de
omliggende bedrijven. Het organiseren van de innovatietop in Eindhoven zal ik onder de aandacht brengen van
de minister van EZ. Ik vind het een interessante
gedachte. Je hebt daar de medewerking van anderen
voor nodig. Ik snap echter heel goed waarom de heer
Ormel Eindhoven noemt; daar is een geweldige spin-off
van de kennis, de activiteiten en de bedrijven. Daar
hebben wij iets te bieden. Het is dus een goede
suggestie, die ik met de collega van EZ nader aan de
orde zal stellen.
De heren Ten Broeke en Van de Camp vroegen zich af
of Nederland de exitstrategie op orde heeft. Dat is heel
begrijpelijk, want na de automatische stabilisatoren en
nadat wij genoegen hebben moeten nemen met hoge
financieringstekorten, moet je uiteraard beginnen te
werken aan de exitstrategie. Nederland maakt uiterlijk in
2011 een aanvang met de exitstrategie. Wij liggen ook op
koers. Het bedrag van 1,8 mld. staat al lang vast. Dat
hebben wij in het voorjaar met elkaar besproken. De

heroverwegingswerkgroepen zijn op het ogenblik in volle
gang met hun werkzaamheden. Ook dat is met de Kamer
besproken. De Kamer weet inmiddels dat de Europese
Commissie heeft gezegd dat Nederland eraan is
gehouden om te voldoen aan de -3% in 2013. Ik heb er
alle vertrouwen in dat de Nederlandse maatregelen
daartoe zullen leiden. Minister Bos heeft al gezegd dat hij
de voorstellen van de Commissie redelijk evenwichtig,
vereist en ambitieus vindt. Ik sluit mij daarbij aan. Het is
niet eenvoudig, maar het zal wel moeten gebeuren.
De heer Van Baalen heeft gesproken over de noodzaak
van een stevig financieel toezicht. De heer Van de Camp
vroeg wat de stand van zaken is in de behandeling van
het dossier financieel toezicht in de Raad? Nederland
heeft vanaf het begin de ambitieuze voorstellen van de
Europese Commissie voor de versteviging van het
Europees financieel toezicht gesteund. Tijdens de
onderhandelingen in Brussel heeft Nederland steeds
gepleit voor een snelle en ambitieuze implementatie van
de Commissievoorstellen. De voorstellen voor het
microprudentieel toezicht worden overigens waarschijnlijk morgen in de Ecofin besproken, zoals bekend.
Nederland is een voorstander van vergaande bevoegdheden en dus ook van een sterk handhavingsmechanisme.
De Europese toezichthouder zou in bepaalde situaties, in
het uiterste geval, rechtstreeks een beslissing moeten
kunnen opleggen aan een financiële instelling. Voor
sommige lidstaten, zoals het Verenigd Koninkrijk, gaat dit
echter te ver. Wij zullen dus het debat morgen in de
Ecofin moeten afwachten. Het onderhandelingsproces is
momenteel nog in volle gang. Wij moeten ons wel
realiseren dat wij met het versterken van het Europees
financieel toezicht bezig zijn met een uniek project. Het
feit dat centrale Europese toezichthouders überhaupt
zeggenschap krijgen over nationale grensoverschrijdende
financiële instellingen is al een grote stap voorwaarts.
De heren Ormel en Van der Staaij hebben gesproken
over het gemeenschappelijk landbouwbeleid. De
CDA-fractie is van mening dat ook na 2013 een Europees
landbouwbeleid noodzakelijk is en dat in dit beleid moet
worden ingezet op kernelementen, zoals een gelijk
speelveld, duurzaamheid en innovatie. De heer Van der
Staaij zegt dat het landbouwbeleid moet zijn gericht op
marktoriëntatie en publieke diensten. Daarover wil ik het
volgende zeggen. Ook na 2013 zal er een Europees
landbouwbeleid zijn, juist omdat het nu de exclusieve
competentie is van de Europese Unie. De vraag is echter
vooral hoe dit zal moeten worden vormgegeven om de
uitdagingen van de toekomst tegemoet te treden. Het
kabinet heeft in september 2008 haar visie op de
toekomst van het gemeenschappelijk landbouwbeleid
aan de Kamer gezonden. Dat is een zogenaamde
houtskoolschets. De kern daarvan komt overeen met wat
de heren Ormel en Van der Staaij hebben aangedragen.
Het gaat om een sterke verduurzaming met een beloning
voor publieke diensten en inzet op innovatie en het
bevorderen van een verdere marktgerichtheid van de
Europese landbouwsector. In algemene zin kan dit erover
worden gezegd. Het zal een pittig debat opleveren. Wij
hebben te maken met de vraag hoe je het landbouwbeleid op een nieuwe manier vormgeeft. Dat zal hervormingen veronderstellen en is een grote verantwoordelijkheid
van de nieuwe eurocommissaris. Tegelijkertijd moet ook
ruimte worden geschept voor de andere zaken die ons
bezig houden, zoals energie en klimaat. Dat weten wij
van elkaar, dat debat zullen wij met elkaar gaan voeren.

Tweede Kamer

1 december 2009
TK 31

De heer Ten Broeke (VVD): Het is wel gelukt.
Minister Balkenende: Ja. Nou ... Het is wel gelukt, maar
vraag niet wat nodig was voor die mindering van 1 mld.
Dat was een megaprestatie. Niemand had gedacht dat
het zou gebeuren. De heer Ten Broeke praat echter over
een geheel andere dimensie. We zullen het allemaal zien.
Wij nemen nadrukkelijk kennis van zijn opmerking. Het is
niet een voorstel voor volgend jaar, dat is inmiddels
helder geworden. We krijgen het debat rondom de
financiële perspectieven en de midterm review.
De heer Ormel (CDA): Ik ga terug naar de Innovatieagenda. Ik deel niet het idee van de VVD dat Europa zich
moet beperken. Europa behoort een innovatieve
grootmacht te zijn Dat betekent dat zowel op het gebied
van de digitale agenda, als op gebied van bijvoorbeeld
biotechnologie wij beeldbepalend kunnen zijn. Tien jaar
geleden hebben we de Lissabonagenda gehad, genoemd
naar Lissabon. In mijn eerst termijn heb ik gezegd dat
het mooi zou zijn als we een innovatieve agenda zouden
kunnen opstarten in Eindhoven. De minister-president is
naar Singapore en Tokio geweest. Eindhoven is echter
een innovatief kerncentrum, niet alleen voor Nederland,
maar voor de hele regio: Duitsland, België en Nederland.

Staat van de Europese Unie

31-2926

Balkenende
De heer Ten Broeke (VVD): Mag ik dan van de ministerpresident weten of hij nog steeds volop en onverkort
steunt dat de landbouwhervormingen vanaf 2013 zullen
plaatsvinden?

Minister Balkenende: Dat zal natuurlijk gebeuren in
Europa. Ik wil hier alleen wel gezegd hebben dat je met
hervormingen op een gegeven moment een begin gaat
maken. Wat is de eerste mogelijkheid? Dat is 2013. Dan
zou je alles in één keer radicaal kunnen doen, maar dat
zou waarschijnlijk een te grote ambitie zijn met grote
sociale consequenties. Ik wil graag een dikke streep
zetten onder wat de heer Ormel zegt. Het gaat evenzeer
om zaken als landschapsbeheer en sociale infrastructuur.
Je hebt rekening te houden met sociale gevolgen, maar
het is wel zaak dat we ons gaan prepareren op de
doorvoer van de hervormingen die wij hier zo vaak met
elkaar hebben besproken. Daar moet je niet te lang mee
wachten, maar het zal op een sociaal verantwoorde
manier moeten gebeuren. Je moet echter wel werken
aan die andere ratio onder het GLB.

De heer Ormel en anderen hebben gesproken over
energie. We moeten niet naïef zijn ten opzichte van
Gazprom, Rusland en het Midden-Oosten. De heer Van
der Staaij sprak daar ook over. Ik ben verheugd over de
keuze voor de nieuwe commissaris voor energie. Ik heb
er alle vertrouwen in dat hij het goede werk van zijn
voorganger zal voortzetten om het energiebeleid in
Europa verder te versterken. Europa werkt hard aan het
verbeteren van zijn energiezekerheid door in te zetten op
het beter functioneren van de energiemarkt in Europa
door diversificatie van energiebronnen waaronder
hernieuwbare energie, op energieleveranciers en
aanvoerroutes en op energie-efficiency. Daarmee wordt
de relatieve afhankelijkheid van individuele leveranciers
verminderd. Tegelijkertijd moeten we erkennen dat
Rusland en het Midden-Oosten voorlopig belangrijke
energieleveranciers aan de EU zullen blijven. Nederland
hecht veel belang aan een goed functionerende Europese
energiemarkt. De eventuele oprichting van grote
energiebedrijven is dan ook niet aan de EU. Marktpartijen zullen bepalen wie de grote spelers op de Europese
energiemarkt zullen zijn. De EU schept daarvoor het
kader en bewaakt het gelijke speelveld.
Dat was wat ik zelf wilde behandelen op het gebied
van economische en financiële ontwikkelingen. Er zijn
nog enkele punten die waarschijnlijk door de staatssecretaris worden behandeld, maar dit waren de algemene
zaken die ik voor mijn rekening wilde nemen.
Ik kom toe aan het thema klimaat. Ook dat is hier aan
de orde gekomen. We hebben hier een klimaatdebat
gevoerd. Het onderwerp komt terecht steeds terug. We
zitten nu in de aanloop richting Kopenhagen. We kunnen
zeggen dat het klimaatbeleid een terrein blijft waarop de
EU bij uitstek haar toegevoegde waarde aan de burger
kan laten zien. Iedereen begrijpt dat Nederland niet in
zijn eentje de opwarming van de aarde kan beheersen.
Alleen de mondiale aanpak van klimaatverandering is
effectief. Wat Nederland wel kan, is een aanjagersrol
vervullen, zowel in Europa als in de mondiale onderhandelingen. Dat hebben we in het afgelopen jaar, op weg
naar de klimaattop, continu gedaan en dat zullen we de
komende tijd ook blijven doen. We zetten als EU concrete
en ambitieuze stappen op weg naar een koolstofarme en
klimaatbestendige samenleving en trekken andere landen
mee in die visie. De Europese Unie stelt wereldwijd een
voorbeeld met haar bindende en ambitieuze reductiedoelen. Wij weten dat Kopenhagen te vroeg komt voor een
volwaardig verdrag. Wij kunnen niet forceren, want
alleen een breed instrument waaraan iedereen bijdraagt,
is effectief. Minister Cramer, ik en andere bewindslieden
zetten ons in voor heldere afspraken in Kopenhagen. Het
moet een concreet akkoord worden dat bindt en
ambitieus is. Het moet zo veel mogelijk doelen, acties,
financiering en machinerie van een nieuw regime
vastleggen. Wij willen in Kopenhagen ten minste een
stevig en substantieel akkoord bereiken met duidelijke
afspraken over het vervolg op Kopenhagen, in termen
van tijdpad en eindproduct, te weten een juridisch
bindend verdrag dat de opwarming van de aarde
beneden de 2 graden houdt. Nederland wil de stap naar
een alomvattend verdrag zo snel mogelijk zetten. Wij
denken namelijk dat wij in Kopenhagen een eind kunnen
komen en willen het momentum niet verliezen. Wij
zetten dus in op een afspraak in Kopenhagen, dat wij
uiterlijk medio 2010 de Kopenhagenuitkomst omzetten in
een juridisch bindend verdrag. Op een aantal terreinen is

Tweede Kamer

1 december 2009
TK 31

Minister Balkenende: Het is precies zoals we het
hebben aangegeven in de bekende houtskoolschets.
Daarin is aangegeven hoe we tegen de zaken aankijken.
Ik heb de elementen genoemd. Dat zijn de zaken die aan
de orde zijn. Ik heb hier het woord ″hervormingen″
gebruikt. De precieze maatvoering is uiteraard een
kwestie van nader beraad.
De heer Ten Broeke (VVD): Het zou toch goed zijn als
Nederland ook bij monde van de minister-president
helder aangaf dat de inzet blijft dat 2013 hierin het
keerpunt is. De minister-president weet wellicht dat we,
nu we wat later zijn begonnen met de nieuwe Commissie, het risico lopen om met de meerjarenperspectieven
ineens uit balans te raken. Dat is ook de reden waarom ik
de vraag stel en waarom wij met de tegenbegroting zijn
gekomen. Voordat je het weet, zit je in 2015. Dat kan wat
ons betreft niet de inzet zijn. De hervormingen zijn prima
en het verminderen van de inkomenstoeslagen is ook
prima, maar het moet echt vanaf 2013 gebeuren.
Minister Balkenende: Dat is ook logisch wanneer je
spreekt over een nieuw financieel perspectief. We
hebben niet voor niets de midterm review. We krijgen
debatten, die volgend jaar allemaal al gaan lopen. Dat is
het voorbereidende werk voor de besluiten die straks
zullen worden genomen. Het is dan logisch dat je ook
spreekt over verandering vanaf 2013. De inhoud ervan
zal uiteraard nader worden besproken.
De heer Ormel (CDA): De minister-president noemt het
belang van landbouw voor energie en klimaat. Dat is er
zonder meer. Landbouw is echter ook van belang voor
de sociale infrastructuur van ons platteland en voor de
diversiteit van landschappen in de Europese Unie.
Kijkend naar de boeren die dat moeten onderhouden,
allemaal mkb’ers die grote investeringen moeten doen
voor dierenwelzijn en milieu, is het toch niet goed
denkbaar dat we in 2013 opeens een enorme knip
zouden maken in het beleid dat we nu hebben? Wat de
VVD voorstelt, is gelukkig pas in 2040 werkzaam en niet
in 2010. Er moeten verandering en een verduurzaming
komen, maar kan de minister aangeven dat we rekening
moeten houden met al die individuele ondernemers?

Staat van de Europese Unie

31-2927

Balkenende
goede voortgang geboekt, onder andere bij technologie,
ontbossing en adaptatie. Er moet echter ook nog een
aantal lastige kwesties worden opgelost. Er wordt hard
gewerkt om de geschillen te overbruggen. Hopelijk
kunnen wij het momentum, dat ontstaat met de komst
van meer dan 75 regeringsleiders naar Kopenhagen, dan
ook verzilveren. Duidelijk is dat het klimaat ook volgend
jaar hoog op de Europese agenda zal staan.
Dat brengt mij op een paar vragen van de heer
Eickhout. Hij zei dat de ambitie op 30% reductie in 2020
ligt en vroeg wat ons let om dat nu al vast te leggen. De
inzet van de Europese Unie is 30%. Daarmee gaan wij,
zoals bekend, naar Kopenhagen. Een voorwaarde is wel
dat andere ontwikkelde landen vergelijkbare reducties
realiseren en dat ontwikkelingslanden, vooral de rijkere,
adequate acties ondernemen. Je ziet langzamerhand dat
andere landen met hun bod komen. De heer Eickhout
noemde in dat verband de Verenigde Staten en China.
Dat zijn stappen in de goede richting, al zijn er nog wel
wat kanttekeningen te plaatsen. Het aanbod van de
Verenigde Staten is afhankelijk van het binnenlandse
wetgevingsproces. Het Chinese bod gaat over CO2intensiteit. De betekenis daarvan is afhankelijk van de te
verwachten bnp-groei, want de emissies worden hierbij
gedeeld door het bnp. Het aanbod van de EU blijft staan
en zal andere landen inspireren om de kaarten op tafel te
leggen. Zo verwachten wij nog een bod van Canada en
Oekraïne. De Europese Unie blijft voortrekken en zet zich
er ook voor in dat er in Kopenhagen concrete bedragen
en goede afspraken over governance van klimaatfinanciering komen. Dit hebben wij voor ogen, maar wij zullen
anderen nadrukkelijk aanspreken op hun verantwoordelijkheid. Europa moet zich maximaal inzetten, maar ook
andere landen en andere delen van de wereld aanspreken op wat zij hebben te doen.

tussen de capaciteitsontwikkeling van het opgestelde
elektrische vermogen en de doelstellingen uit Schoon en
Zuinig op het gebied van CO2 en duurzame energie. De
minister van EZ zal de Kamer daarover te zijner tijd
nader informeren. Dat debat zullen wij begin volgend
jaar krijgen. Overigens hebben wij het debat over de
verhouding tussen de verschillende energiebronnen
vaker in deze Kamer met elkaar gevoerd. Ik ken deze
discussie. Zoals gezegd, zal hierop nader in detail
worden ingegaan door de minister van Economische
Zaken, uiteraard in overleg met de minister van VROM.
Dit was wat ik in algemene zin wilde zeggen over de drie
thema’s: de benoemingen in verband met het Verdrag
van Lissabon, het financieel-economische onderwerp en
het klimaat. De staatssecretaris zal doorgaan met de
beantwoording namens het kabinet.

De heer Eickhout (EP/GroenLinks): Voorzitter, ik wil nog
informeren ...

De voorzitter: Kan dat niet in de tweede termijn? Wij
hebben het changement net gehad.

De voorzitter: Nee, u kunt alleen toelichten.

Mevrouw Peters (GroenLinks): Omdat wij op dit punt
een motie overwegen in tweede termijn, wil ik graag in
deze termijn nog een verhelderende vraag stellen.

De heer Eickhout (EP/GroenLinks): Mag ik geen vraag
stellen?

De voorzitter: Ik zit voor de afweging of wij op dit
moment voor de dinerpauze zullen schorsen, of eerst
zullen luisteren naar het antwoord van de staatssecretaris. Voor 19.30 uur kunnen wij het debat niet afronden,
dus er komt sowieso een dinerpauze. Ik zie aan de
reacties dat de Kamer eerst de staatssecretaris wil horen.
Daarna schors ik de vergadering voor de dinerpauze.
Mevrouw Peters (GroenLinks): Voor de staatssecretaris
het woord neemt, zou ik een vraag willen stellen aan de
minister-president.
De voorzitter: Daarmee bent u dan wel een beetje laat.
Mevrouw Peters (GroenLinks): Ik was even in verwarring. Ik vroeg mij af of ik een vraag kan stellen over een
onderwerp dat door mijn collega Bas Eickhout is
toegelicht.

De voorzitter: Dan verontschuldig ik mij bij de
bewindslieden en verzoek ik de minister-president om
nog even beschikbaar te blijven.

De voorzitter: Nee.
De heer Eickhout (EP/GroenLinks): Maar wel toelichten.
De voorzitter: Het is ook niet de bedoeling dat u nu op
een andere manier toch een vraag gaat stellen. Volgens
mij gaat u dat wel doen. Ik zal het u uitleggen als u even
bij mij komt. De minister-president vervolgt zijn betoog.
De heer Eickhout (EP/GroenLinks): Ik luister intussen
door.

Mevrouw Peters (GroenLinks): Wij zijn natuurlijk goed
bekend met het onderhandelingspakket dat Europa
bereid is in te brengen in Kopenhagen, namelijk 30% als
daarover internationale afspraken gemaakt kunnen
worden. Is het nu, doordat er een economische crisis is,
niet makkelijker geworden om 30% reductie na te
streven?

Minister Balkenende: U bent tot veel in staat.
Voorzitter. Een andere vraag van de heer Eickhout is
hoe het mogelijk is dat Nederland een ambitieus
EU-klimaatbeleid wil, maar tegelijkertijd zelf vier nieuwe
kolencentrales toestaat. Onlangs heeft de minister van
Economische Zaken, mede namens de minister van
VROM, toegezegd dat zij de Kamer hierover in het
voorjaar van 2010 zal informeren. Ik ga daarop nu niet
uitgebreid vooruitlopen. Wij zijn onder andere bezig met
het project Brandstofmix, een analyse van de interactie

Minister Balkenende: Wanneer er een economische
crisis is, zou dat vanwege economische ontwikkelingen –
ik kan tal van indicatoren noemen – misschien wat
makkelijker zijn. Dat is echter niet de kwestie. De kwestie
is dat je elkaar mondiaal nodig hebt wanneer je elkaar
wilt houden aan afspraken. Als wij in Europa een
bepaald doel zouden vastleggen zonder dat anderen
meedoen, weet u ook dat het grote gevaar ontstaat van
het ontbreken van een level playing field, carbon leakage
enzovoort. Dat willen wij voorkomen. Wij doen het
volgende. Wij zeggen nadrukkelijk dat wij ons willen

Tweede Kamer

1 december 2009
TK 31

Staat van de Europese Unie

31-2928

Balkenende
inzetten voor de financiering van het klimaatbeleid. Wij
gaan voor de 30%, maar wij spreken anderen ook aan op
hun verantwoordelijkheid. Dat is eigenlijk aan de orde.
Mevrouw Peters (GroenLinks): Ik ken het dilemma.
Enerzijds wil je een level playing field en anderzijds wil je
toch koploper zijn. Is de minister-president het niet met
mij eens dat dit aan de vooravond van Kopenhagen,
waar het Europa weinig offers zou kosten om die 30%
zonder voorwaarden op tafel te leggen, een koploper zou
sieren?
Minister Balkenende: Je kunt koploper willen zijn – en
wij willen dat ook zijn – maar dat moet alleen wel
gepaard gaan met afspraken die wij mondiaal maken.
Wanneer je jezelf bindt aan een bepaald percentage met
als consequentie dat het level playing field wel eens flink
in de problemen zou kunnen komen vanwege de
ongelijke afspraken mondiaal en als dit ook gepaard zou
gaan met verplaatsing van economische activiteiten, zou
het milieu daar wel eens niet mee gediend kunnen zijn.
Dat moet je je wel realiseren. Ik wil gaan voor het maken
van scherpe afspraken. Dan moet wel iedereen meedoen.
Zo zal ik er ook in zitten. Dat is iets anders dan het zetten
van eenzijdige stappen. Mijn zorg is dat sommigen zullen
zeggen: mooi dat Europa dat doet en wij gaan door. Wij
spreken iedereen aan. Dat is de algemene lijn die is
uitgezet en dat is ook de inzet vanuit Europa.
©
Staatssecretaris Timmermans: Mevrouw de voorzitter.
De heer Ormel vroeg waarom het kabinet de motieOrmel/Wiegman-van Meppelen Scheppink/Blom over de
definitie van Europa onvoldoende uitvoert. Dat brengt
mij meteen bij de kern van mijn betoog vandaag. In mijn
ogen is die definitie die door een leraar op een middelbare school, de heer Hoeksma, met zijn leerlingen is
vastgesteld, heel kernachtig en goed bruikbaar in de
communicatie. Hij zegt: de EU is een samenwerkingsverband van soevereine staten waarin de burgers van de
lidstaten tevens burgers van de Unie zijn. Die definitie
staat misschien niet letterlijk in onze communicatie, maar
die is wezenlijk voor alle communicatie die wij hebben.
Als ik bijvoorbeeld in een debat met de heer Van Baalen
op televisie nog eens heel helder zeg dat er geen
verenigde staten van Europa zullen komen, is dat een
onderdeel van het uitdragen met andere woorden van
die definitie. De heer Ormel kan er dus van verzekerd zijn
dat de kern van die definitie voortdurend deel uitmaakt
van alle communicatie die wij namens het kabinet over
Europa hebben. De aard van de Europese samenwerking
is namelijk typisch Europees en niet te vergelijken met
iets wat elders in de wereld gebeurt, of het nu is in de
Verenigde Staten, Azië of elders. Het vergt gewoon een
voortdurend zoeken naar woorden die de definitie van de
heer Hoeksma en zijn leerlingen recht doen, maar die
soms ook in andere vormen gegoten worden. De heer
Ormel kan ervan verzekerd zijn dat dit de kern is van het
communicatiebeleid van de overheid over Europa.

definitie echter nog nooit gelezen in een regeringsstuk.
Dat vind ik toch jammer, juist in het bepalen van wat
Europa is. Ik heb in eerste termijn verwezen naar de
konvooimetafoor van Wellenstein, die ook heel mooi is.
Het zou zo mooi zijn als wij dezelfde taal spraken, als
mensen dit echt tussen de oren krijgen als ″dit is
Europa″.
Staatssecretaris Timmermans: Wij hebben geprobeerd
dat in de Staat van de Unie precies weer te geven. De
heer Van der Staaij vond dat het stuk de stand van zaken
precies weergaf; de heer Belder zag dat weer iets anders.
Zo komt het in de beste families voor dat men het wel
eens anders ziet. Maar ook de Staat van de Unie is ieder
jaar weer een poging om met concrete voorbeelden aan
te geven wat het specifieke is van de Europese samenwerking. Ik wil best kijken of wij die definitie van de heer
Hoeksma niet wat vaker kunnen gebruiken. Maar de kern
blijft toch dat wij het in deze Kamer in meerderheid met
elkaar eens zijn over datgene wat die definitie wil
weergeven. Zeker, er zijn ook partijen die nog steeds
geloven in een Verenigde Staten van Europa, maar dat
zijn er niet zo heel veel meer in deze Kamer. Andere
partijen geloven inderdaad in de hybride vorm van
soevereine staten die op deelterreinen hun soevereiniteit
poolen, omdat het deelterreinen zijn waarop je de
oplossing niet meer alleen nationaal kunt vinden. Ik wil
graag met u daarover verder praten en erover nadenken
hoe wij de definitie, waar bruikbaar, kunnen inzetten. Ik
zal erop letten dat het ook gebeurt.
De heer Ormel (CDA): Ik dank de staatssecretaris voor
deze toezegging. Ik doe dat ook, omdat ik denk dat wij
een gezamenlijk belang hebben bij het ontwikkelen van
een Europese identiteit bij onze burgers naast de
Nederlandse identiteit. Dat is ook de reden waarom ik in
eerste termijn over de vlaggen ben begonnen. In dat
kader zou het helpen als deze definitie, dat onze burgers
ook burgers van de Unie zijn, duidelijk wordt gemaakt.
Misschien ziet de staatssecretaris daar een taak in.

De heer Ormel (CDA): Ik ben verheugd over deze
woorden van de staatssecretaris. Ik begrijp ook dat hij
soms wat andere woorden gebruikt. Volledig begrip
daarvoor, alhoewel ik moet zeggen dat ik wel vaak hoor:
wij zijn geen verenigde staten van Europa. Ik heb de

Staatssecretaris Timmermans: Ik probeer nu even te
duiden wat u mij vraagt. Als je Nederlands burger bent,
ben je daarmee ontegenzeglijk ook Europees burger en
veel concreter nog burger van de Europese Unie. Met het
handvest grondrechten wordt daar een extra dimensie
aan toegevoegd, namelijk dat je rechten als burger ten
opzichte van de Europese instellingen extra worden
beschermd. In die zin wordt er aan het burgerschap iets
toegevoegd, ook met het Verdrag van Lissabon.
Misschien kunnen wij die extra toevoeging aan het
burgerschap wat vaker onder de aandacht brengen. Het
dwingt de burger niet in een Europees keurslijf, maar
biedt die burger juist extra bescherming tegen mogelijk
optreden van een Europese overheid. Eigenlijk hebben
wij het onvoldoende over die dimensie, omdat de vrees
van burgers steeds is dat Europa hun rechten beperkt,
inperkt of wegneemt, terwijl wij hier kunnen aantonen
dat dankzij dit verdrag de rechten van burgers worden
versterkt ten opzichte van de Europese instellingen. Dat
is ook een groot goed. Ik wil graag in die lijn met u
verder denken.
De heer Ormel vroeg wanneer en op welke wijze het
Europees Parlement de extra achttien leden zal krijgen.
Daarvoor is een besluit nodig van de Europese Raad en
vervolgens ratificatie van het protocol in de lidstaten,

Tweede Kamer

1 december 2009
TK 31

Staat van de Europese Unie

31-2929

Timmermans
want het protocol gaat erover dat de interim-regeling
moet worden gewijzigd. Wij weten niet precies wanneer
dat voorstel aan de Europese Raad zal voorliggen.
Wellicht is dat volgende week al, hoewel wij daar op dit
moment geen aanwijzingen voor hebben. Anders
gebeurt het zo snel mogelijk en dan moet het worden
geratificeerd. Ik kan u niet zeggen wanneer het precies
ingaat, maar dit is de procedure die gevolgd zal moeten
worden.
De heer Ormel heeft ook vragen gesteld over de
vlaginstructie. Is het kabinet bereid het uitsteken van de
vlag van de Europese Unie bij rijksgebouwen te
bevorderen? Wij hebben hier al vaker over gesproken. U
weet dat de Nederlandse regering verantwoordelijk is
voor de vlaginstructie van de Nederlandse vlag. Er is
geen Europese vlaginstructie en Brussel heeft hiervoor
ook geen regels gesteld. Wij hebben wel een vlagprotocol. Mede naar aanleiding van de discussie met uw
Kamer is in 2007 vastgelegd dat voortaan alle ministeries
op 9 mei, de Europadag, de Europese vlag laten
wapperen. Daarmee geeft de regering uitdrukking aan de
verbondenheid die deze vlag symboliseert. Het staat
gemeenten en scholen vrij dit voorbeeld te volgen. Op
andere dagen mag de Europese vlag permanent naast de
Nederlandse vlag hangen. Dat is een vrije keuze van
ministeries en instellingen. Uiteraard is ook uw Tweede
Kamer vrij om die keuze te maken. Voor zover ik mij kan
herinneren, heeft de Kamer ervoor gekozen om dat niet
te doen.
De voorzitter: Mijnheer Van Baalen, u wilt een inlichting
geven?
De heer Van Baalen (EP/VVD): Ik wil een inlichting
geven. In het Verdrag van Lissabon is de vlag bewust
niet opgenomen. Dat is een keuze geweest. Als je nu
probeert met een soort nieuwe instructie die vlag ...
De voorzitter: Dat vind ik een debat. Volgens mij moet u
stoppen na ″het is in Lissabon niet opgenomen″. U moet
echt niet in debat gaan met de staatssecretaris.
De heer Van Baalen (EP/VVD): Ik ga niet met hem in
debat.
De voorzitter: Nee? Dan nog één inlichting erbij.
De heer Van Baalen (EP/VVD): Ik geef een inlichting en
dan is het aan de staatssecretaris of hij er al dan niet op
wil reageren. Als je in feite achterom de vlag terugbrengt, dan doe je het Verdrag van Lissabon tekort.
Daarom lijkt het mij onverstandig.
Staatssecretaris Timmermans: Voorzitter, ik kan mij uw
aarzeling over deze interruptie of deze informatie wel
voorstellen, aangezien de heer Van Baalen en ik
jarenlang hier bekendstonden als het duo Hans en Frans.
Dus ik begrijp heel goed uw aarzeling, voorzitter.
De voorzitter: Ik vertrouw op uw wijsheid.
Staatssecretaris Timmermans: De heer Van Baalen kan
er gerust op zijn: het canoniseren van de Europese vlag
is zeker niet onze bedoeling. Ook het opnemen van een
vlag in verdragen vinden wij niet nodig. Tegelijkertijd kan
het helemaal geen kwaad om te laten zien dat je niet

Tweede Kamer

Staat van de Europese Unie

alleen een soeverein land bent maar dat je ook deel
uitmaakt van het samenwerkingsverband dat de
Europese Unie is. Als je daarbij de keuze maakt om naast
onze nationale driekleur ook de Europese vlag te laten
wapperen, is dat een keuze die ik respecteer en die ik
zelfs in bepaalde gevallen kan toejuichen. Maar dat alles
wel onder het uitgangspunt dat wij niet bezig zijn een
Verenigde Staten van Europa te creëren. Overigens valt
mij op dat in bijna alle lidstaten van de Europese Unie,
met uitzondering misschien van het Verenigd Koninkrijk –
ik weet niet precies hoe het in Denemarken zit – die twee
vlaggen gebroederlijk of moet ik zeggen gezusterlijk – ik
weet het eigenlijk niet – naast elkaar hangen bij
overheidsgebouwen en andere gebouwen.
De voorzitter: Europa is een vrouw.
Staatssecretaris Timmermans: Maar het gaat hierbij om
een vlag. Is vlag ook een vrouw? In het Duits is het ″die
Flagge″, dus wellicht ook in het Nederlands. Ik hoor nu
ook iemand zeggen ″le drapeau″. Dat is echter Frans,
terwijl onze taal meer verwant is aan het Duits.
De voorzitter: We zoeken het op. Als ik zo meteen bel,
heb ik het antwoord.
Staatssecretaris Timmermans: Voorzitter. De heer Ormel
heeft gevraagd of wij bij richtlijnen niet beter met onze
buren zouden kunnen afstemmen teneinde goldplating te
voorkomen, dus te voorkomen dat je het risico loopt dat
je nationaal allerlei extra eisen stelt die je misschien
anders via wetgeving niet voor elkaar krijgt, zodat
Nederland weer het verwijt krijgt het beste jongetje van
de klas te zijn. Ik vind dat eigenlijk wel een interessante
gedachte. Inmiddels hebben wij met onze buren al
intensief contact over de grensoverschrijdende samenwerking. Dat loopt bilateraal en soms in Beneluxverband. Ik wil graag de gedachte van de heer Ormel
overnemen dat wij in dat overleg ook aandacht besteden
aan de implementatie van Europese richtlijnen. Wat
betreft de onderhandelingen over Europese richtlijnen
zou dan meteen al vanaf het begin gekeken kunnen
worden naar hoe ze in de praktijk ingevoerd kunnen
worden. Minister Ter Horst en ik zijn nu bezig om te
proberen de grensoverschrijdende samenwerking op een
hoger plan te tillen. Ik vind het een interessante gedachte
dat wij dit punt daar vanaf nu in overleg met de heer Van
Gelder, onze grensmakelaar, inbrengen. Je hebt namelijk
vaak niet alleen met Berlijn of Brussel als federale
overheid te maken, maar ook met bijvoorbeeld deelstaten in Duitsland of gemeenschappen in België. Dan is het
handig als je dit soort onderwerpen bij hen ter sprake
kunt brengen
De heer Ormel (CDA): Ik dank de staatssecretaris voor
deze toezegging. Ik bedoel het overigens niet voor de
euregionale samenwerking maar voor de samenwerking
tussen lidstaten ten aanzien van de implementatie van
richtlijnen, waarbij het niet exact hetzelfde moet zijn. Ik
noem als voorbeeld de ammoniakrichtlijn. Die bepaalt bij
ons dat we mest moeten laten injecteren door boeren. In
Duitsland mag het juist weer niet via injecteren maar
moet het over het land gesproeid worden. Dat soort
verschillen zou eigenlijk in de toekomst niet meer
mogelijk moeten zijn.

1 december 2009
TK 31

31-2930

Timmermans
Staatssecretaris Timmermans: Dat ben ik met u eens,
maar dan zou het zich niet moeten beperken tot onze
directe buurlanden, want die concurrentieverschillen of
die verschillen in toepassing kunnen ons dan ook parten
spelen als ze elders in de Europese Unie plaatsvinden. U
weet dat dit soort zaken nu al veel meer onderwerp is
van discussie. Het betreft hierbij ook een rol die deze
Kamer uitvoeriger kan spelen. Ik doel dan op de
proportionaliteitsvraag. Het gaat dan niet om de
subsidiariteit maar om de vraag of het gekozen middel
proportioneel is aan het te bereiken doel. Dan kun je ook
met collega’s uit andere landen kijken hoe men het in die
landen ziet. Dus in die zin wil ik uw punt graag meenemen, maar dan wil ik het niet beperken tot de buurlanden. Dan zou ik graag dit onderwerp in Brussel bij alle
lidstaten uitvoerig onder de aandacht willen brengen.
De heer Ormel (CDA): Uitstekend. Ik dank de staatssecretaris voor deze toezegging. Dat zou dan in ieder geval
moeten gelden voor onze buurlanden, want onze burgers
hebben daar toch het meest direct mee te maken. Ik zou
graag en-en willen, dus dat de staatssecretaris ook via de
heer Van Gelder kijkt wat er in de buurlanden gebeurt
met de implementatie, niet in het voortraject van de
richtlijn, maar als de richtlijn eenmaal is aangenomen.
Staatssecretaris Timmermans: Dat zullen wij doen, maar
het is dan wel en-en. Bovendien, dit is nu al veel meer
onderdeel van de discussie in Brussel dan in het
verleden. Zowel de Europese Commissie – ook in de
discussie met de expertgroepen – als de lidstaten
bekijken nu veel eerder hoe dit in de praktijk op een
uniforme manier kan worden uitgevoerd. Ik zal dit punt
graag eens extra onder de aandacht brengen.
Nu wordt bekeken of het mogelijk is om op één dag
de Europese verkiezingen te houden. Het is logisch dat
men in andere lidstaten snel denkt aan de zondag. In de
meeste EU-landen is dat immers de dag waarop
verkiezingen plaatsvinden. Bepalen op welke dag de
verkiezingen worden gehouden, is echter puur een
nationale bevoegdheid. Ik vind dat ook de Nederlandse
traditie om juist niet op zondag verkiezingen te houden,
gestand moet worden gedaan. Nederland zal er dus niet
voor zijn om de verkiezingen op zondag te houden. Wij
willen wel graag overgaan tot één dag. Dat zou het
democratisch proces ook helpen. Dan krijg je de uitslag
in één keer en dan krijg je ook geen discussies over de
vraag of je wel of niet exit polls bekend mag maken. De
zondag is niet de dag die Nederland daarvoor wil zien.
De heer Blom heeft een mooi lijstje gegeven van de
prioriteiten die Europa zou moeten hebben onder het
Verdrag van Lissabon. Ik kan hem zeggen dat dit ook de
prioriteiten van de Nederlandse regering zijn. Het gaat
erom dat wij de nieuwe uitdagingen met meer kracht
tegemoet treden. De relatie tussen de mensen en de
natuur verandert fundamenteel. Het energievraagstuk is
fundamenteel veranderd. Het ecologisch vraagstuk dient
zich met alle kracht aan en ook de internationale
verhoudingen veranderen. Als de economische verhoudingen veranderen, zullen ook de geopolitieke verhoudingen veranderen. De vraag die Europa zich stelt is: willen
wij daarbij speler of speelbal zijn? Je kunt alleen maar
speler zijn als je veel meer met één mond spreekt en een
heldere positie inneemt die gedragen wordt door alle
lidstaten. Dan kan Europa in internationaal verband de
rol spelen die door anderen wordt gezocht. Het is echt

Tweede Kamer

Staat van de Europese Unie

niet zo dat de Verenigde Staten en China elkaar opzoeken
omdat zij elkaar zo graag willen opzoeken. Zij zoeken
elkaar ook op als de Europese Unie in de discussie
afwezig blijkt. Als de Europese Unie zich als een
eensgezinde partner aandient, dan zal dat voor zowel de
Chinezen als de Amerikanen een prettige manier zijn om
het speelveld te verbreden en zo meer balans in de
mondiale verhoudingen te brengen. Ik denk dat dit een
belangrijk uitgangspunt is voor de Europese Unie in het
Verdrag van Lissabon.
De heer Blom heeft ook een aantal indringende vragen
gesteld over het uitbreidingsproces. Absorptiecapaciteit
is nu inderdaad als een extra criterium toegevoegd aan
het lijstje dat er al was. Dat is ook zeer terecht. Om met
Helmut Schmidt te spreken: ″Mann muss es verkraften
können.″ Dat geldt zeker voor de Europese Unie. Zij moet
het kunnen verteren, hoe wenselijk de uitbreiding op een
bepaald moment ook kan zijn. Als je vervolgens
achteromkijkt en je moet dan zien dat je al je burgers
kwijt bent, dan is die uitbreiding gedoemd te mislukken.
In dat proces speelt het absorptiecriterium een grote rol.
Voor mij staat daarbij tevens vast dat de uitbreiding van
de Europese Unie op enig moment, zeker met de landen
in de Balkan, zal doorgaan. Ook dat kan naar ik meen op
steun rekenen van een grote meerderheid in deze Kamer.
De heer Ten Broeke (VVD): Ik heb informatie voor de
staatssecretaris. Helmut Schmidt zei: ″Wir können es
nicht verkraften.″ Hij was er eigenlijk zelf al uit.
Staatssecretaris Timmermans: Nee, dat zei hij niet. Ik
meen dat ik dat citaat wel op orde heb. Hij sprak zijn
grote zorg uit over het kunnen verteren. Hij zei op dat
moment dat men het niet kon verteren, maar zijn intentie
was om te zeggen: doe wat rustiger aan, dan kun je het
verteren, want wij moeten het kunnen verteren. Hij heeft
dus niet een absolute rem willen zetten op de uitbreiding. Hij vond dat het toen te snel ging. Dat was zijn
conclusie. Ik vind zijn beeld – je moet het wel kunnen
verteren – heel terecht. Ik geloof dat dit nu ook al enige
jaren heel breed in deze Kamer wordt gedeeld. Ik geloof
dus niet dat wij hier verschillend over denken. De heer
Blom gaf daar een mooie samenvatting van.
De heer Ten Broeke (VVD): Het was inderdaad de
bedoeling van Helmut Schmidt om aan te geven dat hij
vond dat het zo langzamerhand steeds moeilijker te
verteren werd.
Staatssecretaris Timmermans: Precies.
De heer Ten Broeke (VVD): Zou de staatssecretaris het
zo willen zien dat dit, nu wij dit hebben opgenomen in
artikel 93 of 94 – daarvoor hebben wij van harte gepleit –
niet alleen om de instituties gaat? Het gaat dus niet
alleen om de vraag of de instituties nieuwe landen
kunnen absorberen, bijvoorbeeld qua zetelaantal en
dergelijke. Het gaat ook om het draagvlak onder de
bevolking.
Staatssecretaris Timmermans: Uiteraard. Die instituties
kunnen het inmiddels wel dragen. Daar zorgt het Verdrag
van Lissabon voor. Het gaat erom of de politiek, de
″demos″ en wij als Europese gemeenschap van burgers –
om de heer Hoeksma nog maar een keer aan te halen –
dit kunnen dragen. Zowel bij dit onderwerp als bij de

1 december 2009
TK 31

31-2931

Timmermans
economische hervormingen, de Lissabonagenda en al
die andere onderwerpen, zul je je inderdaad veel meer
dan in het verleden ervan bewust moeten zijn dat
burgers moeilijker dan in het verleden te overtuigen zijn.
Als je hen niet overtuigt, zou je het proces echter fataal
verwonden.
De heer Van Bommel (SP): Daarom heb ik gevraagd of
dat absorptiecriterium – de vraag of de Europese Unie en
dus ook de Europese burger het kunnen verwerken –
nader kan worden uitgewerkt. Wij kunnen dat hier met
elkaar heel gemakkelijk bespreken, maar de meeste
discussies over uitbreiding zijn volledig aan de burger
voorbijgegaan. Hoe wilt u dat gaan meten?
Staatssecretaris Timmermans: De heer Van Bommel
vraagt naar de bekende weg. Uiteindelijk beslist men
hier, in dit parlement, of een nieuwe lidstaat kan
toetreden of niet. Men zal dus hier de conclusie moeten
trekken of dit land bereid en in staat is om die volgende
uitbreiding te dragen en om het uitbreidingsverdrag te
ratificeren. Dat is iets wat in dit nationale parlement, net
als in al die andere nationale parlementen, zal worden
besloten.
De heer Van Bommel (SP): Hoe de procedure tot nu toe
was, is mij natuurlijk bekend. Tegelijkertijd stel ik vast dat
er bij de grote uitbreiding in 2004 al een enorm
probleem lag bij het draagvlak onder de bevolking voor
die grote uitbreiding. Dat kwam tot uitdrukking bij het
referendum in 2005. Men vond dat die uitbreiding te snel
was gegaan. Daarom vraag ik u of u niet wat meer
betekenis wilt geven en meer op zoek wilt gaan naar
opvattingen in Nederland over het uitbreidingsproces.

niet het grootste probleem zijn. Er ligt echter geen
lidmaatschapsaanvraag en die is ook niet op korte
termijn te verwachten.
De heer Berman vroeg naar een Europees meldpunt
voor sociale rechten en milieu. Onlangs hebben
staatssecretaris Heemskerk en minister Koenders in deze
Kamer in een algemeen overleg over maatschappelijk
verantwoord ondernomen toegezegd dat men zal
onderzoeken of een separaat loket nodig is, zodat
consumenten zich kunnen melden als zij zorgen hebben
over de zogenaamde transparantie in de keten: zijn de
sociale rechten en het milieu wel voldoende in ogenschouw genomen bij de productie van goederen? Er
wordt nog onderzocht hoe wij dat gaan organiseren; dat
kan op Europees of op nationaal niveau. Op dit moment
zijn die dingen allemaal op nationaal niveau geregeld.
Minister Koenders en staatssecretaris Heemskerk zullen
terugkomen op de vraag of wij dat ook op Europees
niveau kunnen doen, maar de gedachte achter de
opmerking van de heer Berman wordt van harte
ondersteund. Het moet voor de consument transparanter
worden hoe spullen worden gemaakt, onder welke
voorwaarden. De consument moet ook ergens terecht
kunnen om haar of zijn zorgen op dat punt kenbaar te
maken.
De voorzitter: Mag ik voor u verdergaat een vraag
stellen? Lukt het u om uw betoog af te ronden voor half
acht?
Staatssecretaris Timmermans: Ik denk het wel, mevrouw
de voorzitter, als ik niet te veel wordt geïnterrumpeerd.
Maar dat is aan u.
De voorzitter: Dat is onze keuze.

Staatssecretaris Timmermans: Ik probeer te begrijpen
wat de heer Van Bommel van mij vraagt. Dat is een
beetje lastig: ″op zoek willen naar″. Ik denk dat wij hier
allemaal dondersgoed in de gaten hebben waar de pijn
en de zorgen van de Nederlandse bevolking zitten. Mag
ik echter vaststellen dat de uitbreiding in 2004, met de
kennis van 2009, als een doorslaand succes kan worden
gekenschetst? Ik neem aan dat de heer Van Bommel dat
niet zal tegenspreken. Mag ik dat nu vaststellen? Mag ik
ook vaststellen dat we vanaf nu zullen moeten laten zien
dat met het Verdrag van Lissabon deze Unie kan leveren
wat het de burgers belooft? Zo kunnen we op termijn
weer krediet verdienen bij onze burgers om een
eventuele uitbreiding in de toekomst mogelijk te maken.
Mag ik daaraan toevoegen dat dat moment altijd een
politieke weging zal zijn die ligt bij het politieke orgaan
bij uitstek? Dat is uw Kamer, mevrouw de voorzitter.

Staatssecretaris Timmermans: De heer Blom vroeg ook
nog naar Noorwegen. Noorwegen kan inderdaad in
aanmerking komen voor het lidmaatschap. Sterker nog:
medio jaren negentig waren de toetredingsonderhandelingen eigenlijk al afgerond en had Noorwegen dus aan
de criteria voldaan. De Noorse bevolking besloot in een
referendum echter om de lidmaatschapsaanvraag in te
trekken. Inmiddels is meer dan 70% van het acquis – alle
Europese wet- en regelgeving – door Noorwegen
overgenomen. Het onderhandelingsproces met Noorwegen zal, als het een lidmaatschapsaanvraag indient, dus

Staatssecretaris Timmermans: Mevrouw de voorzitter.
De VVD-fractie heeft een pamflet, een document het licht
doen zien met daarin een visie op de toekomst van de
EU-begroting. De reactie die ik daarop geef, is dubbel. De
richting die de VVD wil inslaan, is dezelfde als die van
het kabinet. Oude prioriteiten moeten plaatsmaken voor
nieuwe prioriteiten. Het moet kennisintensiever en
duurzamer. Wij moeten ervoor zorgen dat wij de
Europese Unie op een hoger plan tillen. Dat zijn precies
de lijnen die de minister-president en de heer Pechtold
net in het debat hebben geschetst. Daar gaat het precies
om. Wij staan aan dezelfde kant. Wij willen precies
dezelfde richting inslaan.
Wij zullen een zeer harde strijd moeten leveren in de
Europese Unie, omdat er toch nog aardig wat lidstaten
zijn die de oude prioriteiten willen handhaven en de
nieuwere prioriteiten erbij willen nemen. Dat vind ik niet
uit te leggen aan een belastingbetaler, die het al moeilijk
genoeg heeft om de gevolgen van de crisis te dragen. Je
kunt dus niet de begroting van de Europese Unie
verhogen. Ik kan de Kamer verzekeren dat je in de
Europese Unie ook niet de handen op elkaar krijgt om
het budget te halveren. De heer Ten Broeke geeft meteen
al aan dat dit een openingszet was. Als onderhandelaar
met enige ervaring zeg ik: dat is niet de meest verstandige opmerking, want dan ben je die inzet eigenlijk
meteen al kwijt; maar goed, hij heeft het zelf gezegd.
Laat ik tevreden vaststellen dat de VVD-fractie en het
kabinet in feite op dezelfde lijn zitten. Wij zullen elkaar
ook hard genoeg nodig hebben, willen wij hiervoor

Tweede Kamer

1 december 2009
TK 31

De voorzitter: U vervolgt uw betoog.

Staat van de Europese Unie

31-2932

over de nieuwe financiering van de Europese Unie. Je
moet voorkomen dat je jezelf zodanig klem zet dat
anderen jou weer de rekening kunnen laten betalen.
De heer Blom (PvdA): Het gaat mij meer om de
gedachterichting grosso modo. Een eenvoudige
oplossing is vaak het beste voor een heel ingewikkeld
probleem. Bent u bereid om met ons verder te discussiëren, ook in Europees verband, en die financieringsmethodiek binnen de Europese Unie ter discussie te stellen?
Staatssecretaris Timmermans: Daartoe ben ik zeker
bereid, maar dan moeten wij ook een creatieve oplossing
vinden voor de structuurfondsen. Als dat namelijk niet
gebeurt, dan wordt de hele zaak onderuitgehaald, hoe
mooi, helder en zuiver deze ook lijkt. Wij moeten het dus
wel in de juiste volgorde doen.
De heer Blom (PvdA)
© M. Sablerolle – Gouda

medestanders vinden in de Europese Unie. Ze dienen
zich wel aan, maar het is nog geen overweldigend
peloton aan lidstaten dat deze kant op wil, dus wij
hebben op dit punt nog een hele strijd te voeren.
De heer Blom (PvdA): Ik heb in mijn bijdrage al gezegd
dat wij maar eens de discussie moeten openen om te
kijken of ze kunnen stoppen met het rondpompen van
geld. In dat licht moet je ook het VVD-voorstel zien. Hoe
duidt de staatssecretaris de financieringsmethodiek die in
het voorstel staat? Het is trouwens geen nieuw voorstel.
In de Kamer is al eerder geopperd om op die manier met
de Europese financiën om te gaan. Heeft de staatssecretaris daarover een waardeoordeel? Dat vraag ik in het
licht van een veranderend Europa, want toen de
financieringsproblematiek ontstond, waren er veel
minder lidstaten dan nu. Wij kennen de problematiek van
de Europese begroting, die hier niet gedechargeerd
wordt. Wij kennen de problematiek van de landsverklaringen. Met een andere financieringsmethodiek,
bijvoorbeeld alleen een nettogeldstroom naar Europa en
niet eentje terug, kun je een heleboel problemen
oplossen. Deelt de staatssecretaris die mening?

De heer Ten Broeke (VVD): De charme van het voorstel
van de VVD-fractie is dat deze een oplossing bevat. Die
oplossing is namelijk heel simpel. Er moet allereerst heel
veel afgehaald worden van die structuurfondsen. Er moet
erkend worden dat men er zelf geen gebruik meer van
moet willen maken. Dat geldt dus ook voor Nederland.
Die eerlijkheid is nodig om tot een eerlijk systeem voor
iedereen te komen. Natuurlijk is een openingsbod
misschien wat makkelijker vanuit onze positie, maar er
moet wel een keer een beweging komen. Volgens mij is
dat aan Nederland. Gegeven de legitimiteit die Europa
overeind moet houden, is het zeker ook aan Nederland
om op dat punt voorop te lopen. U kunt dat immers
doen. U kijkt naar al uw eigen uitgaven en u kijkt naar de
midterm review. Nu moet u niet alleen naar de inkomsten kijken, maar ook naar de uitgaven. Daarbij hoort dan
dus ook de Nederlandse bijdrage.
Staatssecretaris Timmermans: Ik benadruk het nog één
keer heel kort. Natuurlijk willen wij ook die richting uit,
maar ik ga dat gevecht niet aan met één hand op de rug
gebonden. Wij moeten de flexibiliteit houden en ons niet
van tevoren al vastleggen op een rekenmethode waarbij
het eind van het liedje kan zijn dat wij ons enorm tekort
doen. Die ruimte moet ik dus wel houden.
De voorzitter: Tot half acht sta ik geen interrupties meer
toe. Om half acht wordt er geschorst voor de dinerpauze.

Staatssecretaris Timmermans: Het heeft de charme van
de eenvoud om te zeggen dat wij alleen naar het bni
kijken. Ik geef wel een waarschuwing af: wees voorzichtig waar je om vraagt, want misschien krijg je het nog.
Gelet op de omvang van de structuurfondsen nu en de
ontwikkeling van de structuurfondsen in de toekomst zou
Nederland zich met zuiver en alleen een bni-instrument
verschrikkelijk in de vingers kunnen snijden. Ik begrijp de
logica. Ik vind het ook helder. Ik wil er ook graag verder
over nadenken en er met u over praten. Ik wil echter wel
een caveat afgeven: pas op dat wij onze positie niet
onnodig schaden. Stel dat de heer Ten Broeke gelijk
krijgt en dat je alles in beweging kunt zetten. Prima, dan
lukt het wel. Ik geef u alleen op een briefje dat op het
punt van de structuurfondsen een deel ongewijzigd zal
blijven. Er zullen transfers van rijke naar arme lidstaten
blijven plaatsvinden. Het landbouwbeleid zal ook blijven,
al wordt dat hopelijk gemoderniseerd conform de
houtskoolschets, zoals de minister-president aangaf. Al
die dingen moet je wel meenemen in de onderhandeling

Staatssecretaris Timmermans: Voorzitter. De heer Van
Bommel en de heer Blom hebben allebei gevraagd hoe
het zit met het voorstel van de Commissie om de
ambtenarensalarissen voor volgend jaar met 3,7% te
verhogen. Ik heb de instructie gegeven om dat tegen te
houden in de werkgroep die daarover gaat. Daarover
worden nu discussies gevoerd in Coreper. Ik weet niet
hoe dat afloopt. De positie van Nederland is op dat punt
helder. Wij vinden dat op dit moment niet passen. De
Commissie heeft daarin een eigen verantwoordelijkheid.
Zij kan op basis van een of ander gemiddelde van de
indexen in acht of negen lidstaten bekijken welke
verhoging reëel is. De Raad kan dan zeggen dat in deze
tijden van crisis ongepast te vinden. Dat is de Nederlandse positie. Het zal moeten blijken of wij dat in de
Raad gaan halen, maar onze positie op dit punt is heel
helder. Wij hopen dat wij een blokkerende minderheid
daarachter kunnen krijgen, maar dat moeten wij
afwachten.

Tweede Kamer

1 december 2009
TK 31

Staat van de Europese Unie

31-2933

Timmermans
De heer Van Bommel vroeg of wij een Europese
belastingheffing willen. Dat willen wij niet. Wij hebben al
eerder in een algemeen overleg gesproken over de
fouten bij de structuurfondsen. Wij streven inderdaad
naar verbetering. De Rekenkamer heeft al aangegeven
dat er verbetering is, maar nog onvoldoende. Wij blijven
dat stimuleren.
De heer De Jong vroeg of hij van de regering
voorstellen kan verwachten om de invloed van werknemers in een Europese vennootschap of een Europese
ondernemingsraad te vergroten. Nederland heeft altijd
gezegd een Europese vennootschap te steunen mits deze
voldoende zekerheid en betrouwbaarheid biedt aan alle
betrokken partijen. Alleen dan kan zo’n Europese
vennootschap toegevoegde waarde hebben voor
grensoverschrijdende activiteiten van ondernemers in het
midden- en kleinbedrijf. Die onderwerpen worden
behandeld in de Raad voor Concurrentievermogen op 3
of 4 december. Het huidige compromisvoorstel van het
voorzitterschap biedt volgens Nederland op drie van de
belangrijkste punten onvoldoende duidelijkheid. Dat kan
dus niet op onze steun rekenen. De heer De Jong vroeg
ook of Nederland bereid is om voorstellen te doen voor
aanscherping van de Europese antikartelregels. Wij
hebben de Commissie altijd heel sterk gesteund bij het
tegengaan van kartelvorming. Wij vinden die regels
scherp genoeg. Op dit moment behoeven die geen
verandering of aanscherping.
De heer De Jong vraagt ook of wij expertgroepen
evenwichtiger kunnen samenstellen en of wij de mensen
die erin zitten, financieel tegemoet kunnen komen. Ik ben
bereid om bij de Commissie na te gaan hoe de samenstelling van expertgroepen tot stand komt, om te bezien
of die evenwichtig genoeg is en niet alleen de multinationals stevig zijn vertegenwoordigd. Ik begrijp dat de
Commissie al in een kleine vergoeding voorziet. Ook
daarbij zullen wij bekijken wat het probleem mogelijk is
en hoe wij de Commissie daarbij van assistentie kunnen
zijn.
Over SWIFT zijn een aantal vragen gesteld. Is het geen
poging geweest om het Europees Parlement te omzeilen? Het Europees Parlement heeft vanaf vandaag de
mogelijkheid om de interim-overeenkomst tegen te
houden. Als men nee zegt, is die gewoon van tafel en zal
er over een nieuwe moeten worden onderhandeld. Het is
dus bepaald niet zo dat de rechten van het Europees
Parlement onderuit zijn gehaald. Bovendien heeft de
interim-overeenkomst een beperkte looptijd, namelijk
maximaal negen maanden vanaf 1 februari. Uiterlijk
31 oktober moet er een definitieve overeenkomst liggen.
Daarvoor heeft het Europees Parlement gewoon zijn
volledige bevoegdheden.
De heer Van Baalen vroeg naar hoe Nederland onder
het nieuwe Verdrag van Lissabon nog een herkenbaar
buitenlands beleid kan voeren. Die mogelijkheden
houden wij volkomen. We zijn natuurlijk wel zelf erbij
gebaat dat Europa meer met één stem gaat spreken.
Zowel bij onze eigen handelsbevordering en publieksdiplomatie als onze ontwikkelingssamenwerking en
internationale cultuurbeleid kunnen wij overal op de
wereld nog ons eigen gezicht laten zien. Wij zijn er wel
van overtuigd dat meer met één stem spreken in Europa
ook voor Nederland een goede zaak is. Lidstaten leggen
daarbij natuurlijk verschillende accenten in die delen van
de wereld waar ze om historische of andere redenen een

Tweede Kamer

Staat van de Europese Unie

speciale verantwoordelijkheid voelen of zien of een
speciale relatie mee hebben.
De heer Van Baalen heeft ook naar Servië gevraagd.
Het is heel simpel: wij wachten op het rapport van
hoofdaanklager Brammertz. Dit zal hij op 3 december,
overmorgen, aan de Veiligheidsraad uitbrengen. Wij
hebben altijd gezegd dat het oordeel van Brammertz
voor de Nederlandse regering bepalend is voor hoe wij
hierbij verdergaan. Wij zullen dus afwachten wat de heer
Brammertz over Servië in de Veiligheidsraad zegt. Naar
aanleiding daarvan zal minister Verhagen de positie van
de Nederlandse regering nader bepalen.
De heer Pechtold vroeg nog: hoe staat het met die
Europese blue card? Die is in mei van dit jaar goedgekeurd door de Raad. Nederland is bezig met de
implementatie van de richtlijn in nationale wetgeving.
Wij hebben twee jaar om die richtlijn te implementeren,
zijn daarmee bezig en proberen dat zo snel mogelijk te
doen.
De heer Pechtold had overigens een waslijst aan
vragen, die ik snel zal proberen te beantwoorden. Over
de begroting, SWIFT en de Lissabonagenda hebben we
het al gehad. Er komt binnenkort inderdaad een brief
over hoe de regering de Hoge Vertegenwoordiger en de
EDEO ziet. Dat hebben wij beloofd en er wordt hard aan
gewerkt.
Ik kan mij aansluiten bij de opmerkingen van de heer
Van Baalen over de uitspraak van het Bundesverfassungsgericht in Karlsruhe. In Duitsland had men niet
de speciale rol van het nationaal parlement in de
implementatiewetgeving vertaald. In Nederland is dat
niet nodig geweest, omdat wij al duidelijk hebben
afgesproken hoe de Tweede en de Eerste Kamer hun rol
onder het nieuwe verdrag zullen bezien. Wat dat betreft
is er in Nederland dus geen probleem.
Naar aanleiding van de eerdere discussie over de
Europese Unie wordt op mijn departement heel hard
gewerkt aan het 2030-scenario. Over niet al te lange tijd
zullen we een aardig document hebben met een visie op
de toekomst van de Europese Unie. Dit zal zich zeer
lenen voor een uitvoerig debat met de Kamer.
Heb burgerinitiatief is typisch iets waarmee een
lidstaat zich niet te veel moet bemoeien; dat is aan de
burgers. Daar waar wij het kunnen faciliteren, zullen wij
dat zeker doen. Persoonlijk verheug ik mij zeer op het
eerste burgerinitiatief, omdat het een zekere diepte kan
geven aan de relatie tussen de burger en de Europese
Unie. Wij zullen er wel voor waken dat de Commissie er
serieus op ingaat. Het Europees Parlement moet daarin
het volle pond krijgen.
Mevrouw Wiegman heeft gevraagd naar de positie van
christelijke partijen in Belarus. Ik deel haar zorgen op dat
punt; zij moeten zich kunnen registreren. Onlangs
hebben zich daar een aantal relatief positieve ontwikkelingen voorgedaan. Het blijft echter een land met een
perfide systeem. Verheugend is dat de oprichting van de
Byelorussian Christian Democracypartij zonder noemenswaardige incidenten op de geplande datum van
31 oktober heeft plaatsgevonden. Er zijn natuurlijk wel
weer wat pesterijen geweest. Gedelegeerden op weg
naar de bijeenkomst zijn door de politie ondervraagd,
zodat ze niet aanwezig konden zijn en de registratieprocedure duurt ook weer te lang. Druk op Wit-Rusland zal
dus nodig blijven en Nederland zet daartoe alle
diplomatieke middelen in. Ik noem het gesprek van
minister Verhagen met zijn collega uit Bjelarus, maar ook

1 december 2009
TK 31

31-2934

Timmermans
de contacten met onze ambassadeur en ambassademedewerkers zijn daar zeer op gericht.
De heer Van Baalen en de heer Van der Staaij hebben
beiden gevraagd hoe het nu zit met de toekomst van de
onderhandelingen met Turkije. Dat ziet er natuurlijk niet
al te rooskleurig uit. Zoals we ook hebben aangegeven
tijdens het algemeen overleg van 11 november, pleit
Nederland op dit moment niet voor het nemen van
aanvullende sancties tegen Turkije. Dat doet ook
werkelijk helemaal niemand, ook Griekenland niet, zeg ik
daar maar voor alle duidelijkheid bij. Extra sancties zijn
op dit moment ook weinig zinvol, want door alle
bilaterale en EU-blokkades zijn er nauwelijks meer
nieuwe hoofdstukken te openen. Er ligt daardoor een
zestiental hoofdstukken heel diep in de vrieslade en
Turkije straft zichzelf daarmee al voldoende, waarbij ik
overigens wil aantekenen dat ook van Cyprus verwacht
mag worden dat men de nodige stappen maakt. Van
beide kanten zal men elkaar tegemoet moeten komen.
Mevrouw Wiegman heeft ook gevraagd naar de EPA’s.
Die moeten volgens haar eerlijk en rechtvaardig zijn en
zijn nu te nadelig voor Afrikaanse landen. Nederland zal
zich blijven inzetten voor eerlijke handel. Wij blijven
pleiten voor een pragmatische en flexibele opstelling van
de Commissie, langere overgangsperiodes in de
liberalisatiekalender – langer dan vijftien jaar, zodat dit
landen over de streep kan trekken – en desnoods een
liberalisering van iets minder dan 80% als het gaat om
grote regio’s met veel minst ontwikkelde landen, zoals
West-Afrika. Zo kun je helpen om die landen toch
dichterbij te brengen, zonder dat je ze het mes op de keel
zet, om het maar zo te zeggen.
Mevrouw Wiegman vraagt terecht aandacht voor de
problematiek van de Roma, overigens niet alleen in
nieuwe lidstaten. Kijk maar eens naar wat er in Italië
gebeurt en andere oude zo niet zelfs oudste lidstaat van
de EU. Het probleem van de Roma is een pan-Europees
probleem dat aandacht verdient. We zullen het rapport
van mevrouw Wiegman zorgvuldig bestuderen en haar
daar ook een reactie op doen toekomen.
De heer Belder zegt dat we tegenover Kroatië geen
datum moeten noemen. Het is duidelijk dat voor Kroatië
de eindstreep in zicht is. De Commissie is daar heel
duidelijk over geweest. Het is ook duidelijk dat Kroatië
goede voortgang heeft geboekt, maar – zeg ik graag
tegen de heer Belder – we zullen zeker geen datum
noemen. Wij zijn tegen het noemen van data. Streefdata
worden deadlines en daar hebben we in het verleden
geen positieve ervaringen mee opgedaan. Zeker bij onze
verscherpte uitbreidingsstrategie past niet het noemen
van data. Ook Kroatië moet beter gaan samenwerken
met het ICTY, met het Joegoslaviëtribunaal.
De heer Belder vroeg ook nog of wij de intensivering
van het EU-Israëlbeleid willen loskoppelen van de
voortgang in het Midden-Oostenvredesproces. De
besprekingen over de intensivering van die betrekkingen
zijn na Cast Lead opgeschort. De Nederlandse regering
heeft zich altijd op het standpunt gesteld, voorstander te
zijn van de intensivering van de Europese relatie met
Israël. De ruimte die we hierin hebben, hangt ook af van
de voortgang in het Midden-Oostenvredesproces en we
zullen in de komende periode moeten zien of die ruimte
er komt.
Voorzitter. Ik geloof dat ik hiermee in sneltreinvaart de
belangrijkste vragen van de kant van de Kamer heb
beantwoord en volgens mij is het net half acht.

Tweede Kamer

Staat van de Europese Unie

De voorzitter: Helemaal goed. Ik zal iets ruimer zijn met
uw tweede termijn, omdat we dan nu gaan schorsen
voor de dinerpauze.
De vergadering wordt van 19.30 uur tot 20.30 uur
geschorst.
De voorzitter: Wij beginnen aan de tweede termijn van
de kant van de Kamer in het debat over de Staat van de
Europese Unie. Ik zie dat de meeste leden weer aanwezig
zijn. Het streven is erop gericht om de tweede termijn af
te ronden binnen een derde deel van de tijd in eerste
termijn.
©
De heer Ormel (CDA): Voorzitter. Ik dank de regering
voor de beantwoording in eerste termijn.
Ik ben mijn eerste termijn begonnen met de datum
van vandaag: 1 december 2009. Het Verdrag van
Lissabon treedt in werking. De nationale parlementen
staan, mede dankzij de inzet van de regering, vermeld in
het Verdrag van Lissabon. Zij spelen een rol in de
besluitvorming in de Europese Unie.
Wij staan aan het begin van een nieuw hoofdstuk van
de Europese Unie. Het is van belang dat wij Nederland
daarin meenemen. Europa is te lang een prestigeobject
geweest. Het CDA is een pro-Europese partij. Wij vinden
het van belang voor Nederland dat wij in de Europese
voorhoede acteren. Wij willen dat Nederlanders trots zijn
op het feit dat zij ook Europeaan zijn. Daarom dien ik
twee moties in. De eerste daarvan luidt als volgt.
Motie
De Kamer,
gehoord de beraadslaging,
constaterende dat het Verdrag van Lissabon heden,
1 december 2009, in werking treedt;
constaterende dat de Tweede Kamer der Staten-Generaal
door dit Verdrag een formele rol krijgt in Europese
besluitvormingsprocessen;
van mening dat wij naast de Nederlandse identiteit ook
de vorming van een Europese identiteit dienen te
bevorderen;
verzoekt het presidium om naast de Nederlandse vlag
ook de Europese vlag te plaatsen op het gebouw van de
Tweede Kamer der Staten-Generaal,
en gaat over tot de orde van de dag.
De voorzitter: Deze motie is voorgesteld door de leden
Ormel en Pechtold. Naar mij blijkt, wordt de indiening
ervan voldoende ondersteund.
Zij krijgt nr. 3 (32125).
De heer Ormel (CDA): Dan wil ik nu de volgende motie
indienen.

1 december 2009
TK 31

31-2935

Ormel
daarbij. Dat is de reden dat wij de motie indienen. Wij
hopen van harte op de steun van de pro-Europese VVD.

Motie
De Kamer,
gehoord de beraadslaging,
constaterend dat het Verdrag van Lissabon heden,
1 december 2009, in werking treedt;
van mening dat naast de Nederlandse identiteit ook de
vorming van de Europese identiteit bevorderd dient te
worden;
verzoekt de regering om op rijksgebouwen waar op
normale werkdagen de Nederlandse vlag wordt
uitgestoken ook de Europese vlag uit te steken,
en gaat over tot de orde van de dag.
De voorzitter: Deze motie is voorgesteld door de leden
Ormel, Pechtold en Peters. Naar mij blijkt, wordt de
indiening ervan voldoende ondersteund.
Zij krijgt nr. 4 (32125).
De heer Pechtold (D66): Ik heb natuurlijk van harte deze
motie ondertekend. Het Torentje heeft echter slechts één
punt. Hoe gaat de premier dit probleem oplossen?
De heer Ten Broeke (VVD): De heer Pechtold gaat er al
van uit dat deze motie zal worden aangenomen. Dat is
misschien niet zo heel gek, want het zijn twee copycat
moties. We hebben ze in 2007 feitelijk ook al gehad,
zeker de eerste motie. Mijn eerste vraag aan de heer
Ormel is of het klopt dat zijn eerste motie exact materieel
hetzelfde is als de motie uit 2007 van, naar ik meen, de
heer Pechtold. Mijn tweede vraag aan de heer Ormel is
als volgt. Het is vandaag de dag dat we na acht jaar het
Verdrag van Lissabon invoeren. De heer Ormel heeft eenen andermaal beweerd dat een elementair onderdeel
daarvan was om bij grondwet de vlag eruit te halen. Hoe
denkt hij Nederlandse burgers mee te krijgen om nu
weer een vlag verplicht te stellen?
De heer Ormel (CDA): Twee jaar geleden hebben collega
Pechtold en ik een motie ingediend waarin wij verzochten om op het gebouw van de Tweede Kamer der
Staten-Generaal een vlaggenmast te plaatsen, niets meer
en niets minder, met als doel om op Europadag de
Europese vlag uit te hangen. Die motie is helaas
verworpen. De huidige motie wordt op een ander
moment ingediend en heeft een vérstrekkender doel,
namelijk dat altijd wanneer de Nederlandse vlag op top
is van dit Kamergebouw daarnaast de Europese vlag
wordt uitgestoken. Het is dus een andere motie.
Dan kom ik op de vraag waarom nu toch die vlag. In
mijn eerste termijn heb ik gezegd dat het van belang is
om duidelijk te maken dat wij meerdere identiteiten
hebben. Natuurlijk zijn we allemaal Nederlander, maar
we hebben nog meer identiteiten. De heer Ten Broeke is
misschien Ajacied of fan van De Graafschap of Twente.
Kijk aan, ik zie hem glimmen als ik het woord ″Twente″
noem. Dat heb ik als ik het woord ″Achterhoek″ hoor. Zo
hebben wij allen meerdere identiteiten. Het is van belang
dat we de Nederlandse bevolking meenemen in het
creëren van ook een Europese identiteit. Vlaggen helpen

Tweede Kamer

Staat van de Europese Unie

De heer Ten Broeke (VVD): Voor de eerste copycat
motie was er twee jaar geleden al steun. Dat zal nu niet
anders zijn. Ik zal straks iets zeggen over de andere
motie. Ik heb een tweede vraag aan de heer Ormel. In
onze eerste termijn hebben wij hem uitgenodigd op een
betekenisvolle manier deze regering te vragen om niet
allen de EU-begroting vooruitkijkend te moderniseren,
maar ook te komen tot een aanzienlijke verlaging van de
Nederlandse bijdrage. Dat is door zijn delegatieleider in
Europa een- en andermaal beloofd bij de Europese
verkiezingen. Steunt de heer Ormel dit?
De heer Ormel (CDA): Dat steun ik in ieder geval niet op
de wijze waarop de VVD het doet, waarbij we in 2010 al
komen tot een halvering van het landbouwbudget en
waarin er met ronde bedragen even snel wat is
neergezet. Natuurlijk moet Europa efficiënt zijn.
Natuurlijk moet er in Europa minder bureaucratie komen.
Voor de zaken die wij veel beter gezamenlijk kunnen
doen, is het echter de vraag wat de heer Ten Broeke
ermee wint als hij het geld terughaalt naar hier en het
vervolgens hier moet uitgeven. Met een aantal zaken
gezamenlijk doen in Europa helpen wij onszelf. Ik denk
bijvoorbeeld het landbouwbudget waarmee wij onze
landbouw helpen. Bedenk wel dat wij 70% aan agrarische producten exporteren. Het is een heel belangrijke
bedrijfstak voor Nederland. Het lijkt ons uitermate
onverstandig om daar heel rigoureus enorme strepen
onder te zetten.
De heer Ten Broeke (VVD): Als de heer Ormel het plan
goed had gelezen en zich niet alleen had gefocust op het
jaartal 2010, dat een begrotingsjaar aanduidt waartegen
je het nu eenmaal moet afzetten, had hij geweten dat we
nog wel degelijk in staat zijn om de landbouw via
cofinanciering zelf te doen. Als de heer Ormel ons plan
niet steunt, is hij dan in elk geval bereid om de verkiezingsbelofte van de heer Wim van de Camp uit mei van
dit jaar hier gestand te doen? Is hij bereid om niet alleen
buiten dit gebouw mooie taal te spreken, maar om
vandaag ook aan de regering te vragen om een
beduidend mindere afdracht aan de EU-begroting en een
andere EU-begroting?
De heer Ormel (CDA): Ik ben blij dat de geachte collega
terugkrabbelt wat betreft het jaar 2010. Ik doe daar zijn
plan, dat gaat over een teruggang van de Europese
begroting in de eerste helft van de eenentwintigste eeuw,
geen recht mee. Zo kennen we elkaar. Voor 2049, want
daar gaat zijn plan over, moeten we zeker met stappen
komen. Het moet met name efficiënter. We moeten ook
bedenken dat we in de Europese Unie een aantal heldere
doelen hebben gesteld. Ik noem Frontex, het gezamenlijk
klimaatbeleid, het gezamenlijk immigratiebeleid en
EDEO, de Europese dienst voor extern optreden. Dat kost
geld. Als we dat in Europa besteden, hoeven we het hier
niet uit te geven. Daar moeten we natuurlijk met elkaar
over praten, maar dat is voor de langere termijn.
De heer Blom (PvdA): Tijdens de debatten over het
Verdrag van Lissabon is gezegd: laten we de symboliek
uit het verdrag halen. Ik kan mij voorstellen dat er een
vlag van de EU op het gebouw van de Tweede Kamer

1 december 2009
TK 31

31-2936

Ormel
gaat wapperen. Dat heeft niet alleen met symboliek te
maken, maar ook met de rol van de Kamer, die beduidend veranderd is door het Verdrag van Lissabon. Nu we
meedoen aan het Europees besluitvormingsproces, heb
ik er, anders dan in 2007, geen moeite meer mee dat op
het gebouw van de Tweede Kamer die vlag wappert. Het
is echter iets anders om tegen de regering te zeggen om
de vlag te laten wapperen op elk rijksgebouw. Dat zijn er
nogal wat! Dat heb je het over belastingkantoren,
ministeries en noem maar op. Dan importeer je wel de
symboliek, terwijl het dezelfde belastingkantoren vrij
staat, zoals het de ministeries ook vrij staat, om die vlag
te laten wapperen als ze dat willen. Ik zie niet in hoe de
motie iets bijdraagt, ook niet in het licht van de discussie
die we hebben gevoerd.
De heer Ormel (CDA): Ik ben het met collega Blom eens
dat we het niet zouden moeten doen als het louter
symboliek zou zijn. Ik heb echter aangegeven dat wij als
nationaal parlement in het kader van het vormen van een
Europese identiteit best ons best kunnen doen om de
bevolking net een stapje verder te laten doen dan ze zelf
zou doen. We kunnen daarmee helpen. Wat dat betreft,
helpen vlaggen. Daar komt nog iets bij. De heer Blom
had het over belastingkantoren en dergelijke. In de motie
gaat het over rijksgebouwen waar nu al op werkdagen
de Nederlandse vlag hangt. Dat is op lang niet elk
belastingkantoor het geval. Dat is wel het geval bij
bijvoorbeeld ministeries. De staatssecretaris heeft al
aangegeven dat de regering niet gaat over gemeentehuizen en allerlei lagere overheden. Die moeten dat zelf
besluiten. Ik maak nog een laatste punt. Ik weet dat de
PvdA hecht aan werkgelegenheid en plannen die daar
goed voor zijn. Ik weet dat de heer Blom daar gevoelig
voor is. Weet dat wij in Nederland een zeer bloeiende
vlaggenindustrie hebben, mijnheer Blom.
De heer Blom (PvdA): Ik neem dit toch even serieuzer
dan u het doet voorkomen. We wilden geen symboliek in
het Verdrag van Lissabon. We waren toentertijd dus ook
niet voor de vlaginstructie. Als we nu opeens willen dat
de symboliek er wel bij hoort, worden we voordat je het
weet overspoeld met het Europese volkslied en gaan we
de president echt een ″president″ noemen. Dat is de
verkeerde volgorde. Ik kan mij uw eerste motie, die over
de Tweede Kamer, voorstellen, maar de tweede dus
absoluut niet.
De heer Ormel (CDA): Ik raad u aan om nog eens in
overweging te nemen om er met uw fractie over te
spreken. Het gaat namelijk niet om symboliek, maar om
identiteit. Ik weet dat ook de PvdA internationale
solidariteit en ″pro-Europees″ belangrijke parameters
vinden. In dat kader is zo’n Europese vlag zo gek nog
niet.
Mevrouw Wiegman-van Meppelen Scheppink
(ChristenUnie): Ik had mij voorgenomen om niet al te
lang over symboliek, vlaggen en dergelijke te gaan
praten, maar de heer Ormel noemt het begrip ″identiteit″.
Als het daar om gaat, is het dan niet veel beter om de
identiteit gewoon te laten groeien en van onderaf te
laten komen? Zou in gemeenten en in om het even welk
overheidsgebouw niet vanzelf het idee moeten opkomen
dat het mooi zou zijn om naast onze driekleur ook de

Tweede Kamer

Staat van de Europese Unie

Europese vlag te laten wapperen, in plaats van dat wij
dat vanuit het parlement via een motie opleggen?
De heer Ormel (CDA): Wij zijn de volksvertegenwoordigers. Als iets dus uit het parlement komt, dan komt het
van onderop. Wij hebben nu een heel bijzondere stap
gezet. Het Verdrag van Lissabon is nu geratificeerd in de
hele Europese Unie. Wij stappen met zijn allen, met de
collega-lidstaten, een nieuw hoofdstuk van de Europese
Unie in. Mevrouw Wiegman weet ook dat vlaggen iets
doen met mensen. Wat is er dan mis mee om dit
moment aan te grijpen? Ik vraag ook niet zo veel. Ik
vraag slechts om de Europese vlag op ministeries en een
enkel overheidsgebouw te hangen naast de Nederlandse
vlag, die ik mooi vind om te zien wapperen. Als je Den
Haag binnenrijdt langs het provinciehuis van ZuidHolland, dan zie je daar de Europese vlag al wapperen.
Het gebeurt al op veel plekken. Wat is er nou mis mee
om dat vol enthousiasme te ondersteunen, zeker op deze
bijzondere historische dag?
Mevrouw Wiegman-van Meppelen Scheppink
(ChristenUnie): Dan rest mij slechts om de heer Ormel
erop te wijzen dat dit niet het gevoelen is en was dat in
Nederland leefde over de Europese Unie. In Nederland
was juist even het gevoel: laten wij het nu niet over
symboliek hebben, maar maak ons duidelijk wat wij aan
Europa hebben. Het gaat om een Europa dat werkt. Heeft
de heer Ormel de Nederlandse bevolking zo goed
verstaan dat hij op dit moment met deze motie komt?
De heer Ormel (CDA): Ik pretendeer niet dat ik de hele
bevolking goed versta. Ik probeer wel te pretenderen dat
ik mijn kiezers versta. Ik weet zeker dat een grote
meerderheid van de mensen die op het CDA stemmen,
vinden dat een nationale identiteit heel erg belangrijk is
en dat de Europese identiteit daarnaast kan bestaan,
sterker nog: dat de Europese identiteit kan bijdragen aan
het behoud van de Nederlandse identiteit.
©
De heer Van de Camp (EP/CDA): Mevrouw de voorzitter.
Ook ik wil beide bewindslieden dankzeggen voor de
antwoorden die zij gaven in eerste termijn. Ik moet wel
even eraan wennen dat je bij een interruptie als
europarlementariër alleen inlichtingen mag geven, terwijl
ik 23 jaar inlichtingen heb gevraagd. Ik beloof echter dat
ik dat de volgende keer scherper en helderder zal doen.
Ik heb drie opmerkingen.
Ten eerste dank ik de minister-president voor zijn
uiteenzetting over het financieel toezicht, maar ik wens
de Nederlandse regering wel veel sterkte bij de
onderhandelingen over dat financieel toezicht. Hij
refereerde zelf al even aan het Verenigd Koninkrijk. Er
zijn toch te veel geluiden in Brussel dat de voornemens
over het financieel toezicht weer verdunnen en dat
allerlei nationale toezichthouders toch weer een
plaatsbepaling eisen die zich niet verhoudt tot Europees
toezicht.
Ten tweede heb ik goed kennisgenomen van de
opmerkingen van de minister-president over innovatieinvesteringen, in het bijzonder over het private gedeelte
daarvan. Wij krijgen regelmatig VNO-NCW op bezoek in
Brussel, die ons heel goed weet te vinden. Ik wil graag
de heer Wientjes op dit punt nog een keer aanspreken.

1 december 2009
TK 31

31-2937

Van de Camp
Het gaat niet alleen over innovatie in de publieke sector
maar ook in de private sector.
Ten derde is het niet gebruikelijk om in tweede termijn
een nieuw onderwerp aan te stippen, toch wil ik dit
doen: de munteenheid van China. Die is op dit moment
gekoppeld aan de dollar. Dat maakt de export van de
Europese Unie naar China extra duur. Wat is nu de inzet
van de Nederlandse regering op dit punt? De yuan is
goedkoop geworden omdat de dollar daalt, maar
tegelijkertijd wordt de euro voor de export naar China
duurder. Op de lange duur moeten wij dat voor de
Europese Unie veranderen. Daar zou ik graag een eerste
aanzet van een antwoord op willen ontvangen.

Motie
De Kamer,
gehoord de beraadslaging,
constaterende dat er besluitvorming moet gaan
plaatsvinden over de meerjarenbegroting van de
Europese Unie na 2013;

©
De heer Berman (EP/PvdA): Voorzitter. Ik zou graag een
helder antwoord willen hebben op mijn opmerking over
klimaatmaatregelen voor arme landen. Waar overduidelijk is dat zij niet de vervuilers waren maar wel de schade
ondervinden, moeten wij onze verantwoordelijkheid
nemen. Het Europees Parlement suggereert 30 mld. per
jaar voor de EU gezamenlijk. Gezien onze economische
omvang en onze eigen CO2-productie in het verleden en
nu zijn we dat verplicht aan de arme landen, volgens
onze eigen berekeningen in het Europees Parlement. Wat
is de inzet van de Nederlandse regering? Ik wil echt
graag horen waarmee we naar Kopenhagen gaan, en
met welke ambitie.
Wat betreft de vlaggen is het in het Europees
Parlement heel simpel: op meerdere plekken binnen en
buiten hangen alle vlaggen van de lidstaten naast de
Europese vlag en het ziet er prachtig uit.
©
De heer Van Bommel (SP): Voorzitter. Ik heb in eerste
termijn gesproken over steun of geen steun vanuit de
bevolking voor het Verdrag van Lissabon. Ik heb
daarover een verschil van mening met de ministerpresident. De minister-president houdt hier staande dat
de bevolking van Nederland het Verdrag van Lissabon
wel steunt, omdat de Kamer het steunt. Volgens mij is de
praktijk een andere. Onderzoek wees ook uit dat er,
wanneer er in Nederland een referendum zou zijn
gehouden, opnieuw een nee uit zou zijn gekomen.
Kennelijk – ik heb daarnaar gevraagd in eerste termijn –
ontbreekt het aan de moed om tot die erkenning te
komen. Er is dus nog niet zoveel veranderd.
De staatssecretaris toont dezelfde houding wanneer ik
het onderwerp uitbreiding aan de orde stel, in relatie tot
het begrip ″absorptiecriterium″. Hij zegt dat de uitbreiding van 2004 een doorslaand succes was, als bewijs dat
het allemaal wel snor zit en dat dit ook wordt gesteund
door de bevolking. Daarmee toont de staatssecretaris
een bankiersmentaliteit. Ik zeg: resultaten uit het
verleden bieden geen garantie voor de toekomst. Dat
hebben ze bij DSB wel geleerd en zeker de klanten van
die bank. De politieke vraag die dan ook moet worden
gesteld, is: wat voegt het absorptiecriterium nog toe als
de staatssecretaris draagvlak in de Kamer verwart met
draagvlak onder de bevolking? Ik krijg hierop graag een
antwoord in tweede termijn.
Mijn bijdrage in eerste termijn ging vooral over de
uitgaven van de EU. Die moeten worden beperkt. Ik merk
dat dit sentiment bij meer fracties in de Kamer leeft. Mijn

Tweede Kamer

fractie is van mening dat uitgaven die straks vrijkomen
door bezuinigingen of wijzigingen die worden gerealiseerd, niet allemaal opnieuw door nieuwe prioriteiten
moeten worden ingevuld. Daarom wil ik de volgende
motie aan de Kamer voorleggen.

Staat van de Europese Unie

van mening dat er stevig kan worden bezuinigd op de
structuurfondsen en landbouwuitgaven;
van mening dat de Europese Unie een slechte staat van
dienst kent wat betreft het efficiënt en controleerbaar
besteden van middelen;
verzoekt de regering, zich ervoor in te zetten dat
vrijgekomen middelen bij de begrotingsherziening voor
niet meer dan de helft worden aangewend voor nieuwe
prioriteiten,
en gaat over tot de orde van de dag.
De voorzitter: Deze motie is voorgesteld door het lid
Van Bommel. Naar mij blijkt, wordt de indiening ervan
voldoende ondersteund.
Zij krijgt nr. 5 (32125).
De heer Ormel (CDA): Nog even over de absorptiecapaciteit waar de heer Van Bommel over sprak. We hebben
twee weken geleden een AO gehad. We hebben vele
AO’s en debatten over Europa. In het AO van twee
weken geleden hebben we uitdrukkelijk gevraagd om het
aanvragen van een AIV-advies over de absorptiecapaciteit. De heer Van Bommel vraagt dus naar de bekende
weg. Ook gaat hij weer door op het punt van de directe
democratie versus de representatieve democratie. Wij
zijn hier dankzij de representatieve democratie, maar als
ik de redenering van de heer Van Bommel zou volgen,
zou hij nu de helft van zijn spreektijd moeten inleveren
omdat hij volgens de peilingen niet degenen vertegenwoordigt die hij nu in dit huis vertegenwoordigt.
De heer Van Bommel (SP): Dat zijn twee volstrekt
verschillende onderwerpen. In de eerste plaats ga ik in
op het absorptievermogen. Natuurlijk weet ik dat daar
een advies van de AIV over is gevraagd. Maar als de
staatssecretaris daar vanavond uitspraken over doet in
de Kamer, en als ik zelf ook behoefte heb aan een nadere
duiding van dat criterium, dan vind ik mijzelf gerechtigd
om aan de staatssecretaris te vragen hoe hij dat dan
uitlegt. Dat was ook de kern van mijn vraag: wat is de
opvatting, de uitleg, van de regering van dat ″absorptiecriterium″? Ik vind het een waardevolle aanvulling, maar
niemand weet waar wij het over hebben, ik niet, de heer
Ormel niet en kennelijk de regering ook niet.
De voorzitter: De tweede vraag.

1 december 2009
TK 31

31-2938

Van Bommel
De heer Van Bommel (SP): In de tweede plaats ga ik in
op de representatieve democratie versus de directe
democratie. Daarover verschilt het CDA van mening met
de SP. Wij vonden en wij vinden dat wij de bevolking om
een uitspraak moeten vragen als sprake is van zaken die
raken aan de soevereiniteit van ons land. Dat vonden wij
bij de Europese grondwet en dat vonden wij bij het
Verdrag van Lissabon. Ik zie het als een majeure fout dat
dit niet is gebeurd. Ik weet dat de heer Ormel slechts 30
seconden nodig had om het voorstel tot een referendum
over ″Lissabon″ te bespreken, maar ik weet dat daar in
de samenleving heel anders over wordt gedacht.
De heer Blom (PvdA): Even over die andere motie, want
die verbaast mij. Staande praktijk is dat op het moment
dat geld overblijft uit de Europese begroting, dit gewoon
teruggaat naar de lidstaten. Wij hebben diverse debatten
hierover gevoerd en dat is ook de stelling van onze
minister van Financiën. En dan stelt de heer Van Bommel
in zijn motie dat maar de helft terug moet?
De heer Van Bommel (SP): Nee. Ik zeg dat er nieuwe
prioriteiten – dat is al aangekondigd en overigens door u
bekrachtigd – moeten worden gezocht. De regering heeft
dat gemeld, u hebt dat ook zelf gezegd. U hebt zelfs die
prioriteiten al benoemd. Ik voorspel u het volgende. Van
de begroting zoals wij die nu kennen, valt straks een deel
van de middelen vrij. En wat gebeurt daarmee? Daar
worden direct nieuwe invullingen aan gegeven. Over de
miljarden – wij hebben het niet over een paar centen –
die straks anders te besteden zouden zijn, kun je ook
zeggen: nu, wij gaan dat niet allemaal uitgeven. De
begroting gaat dan dus naar beneden. Ik deel dus de
opvatting van de VVD dat haar heel veel ruimte zit.
De heer Blom (PvdA): Laat er geen misverstand over
bestaan. De bestaande begrotingsregels houden in dat
als er geld overblijft vanuit de Europese begroting, dit
weer wordt omgeslagen in een teruggaveregeling naar
de lidstaten. Het kan toch niet zo zijn dat wij van die
regel afstappen, want daar ben ik op tegen.
De heer Van Bommel (SP): Dan is het misverstand nu
duidelijk. Wat de heer Blom kennelijk bedoelt is: wanneer
er middelen zijn die niet uitgegeven zijn. Maar daar heb
ik het niet over. Ik heb het over het zoeken van een
nieuwe prioritering van middelen: een verschuiving
binnen de begroting zoals wij die nu kennen. Als wij daar
grote veranderingen in kunnen bewerkstelligen, ben ik
daarvoor. Kijk naar de landbouwfondsen, kijk naar de
structuurfondsen, kijk naar de cohesiefondsen.
De voorzitter: Uw tijd is om. Mijnheer Ten Broeke.
De heer Ten Broeke (VVD): Ik vind de strekking van de
motie eigenlijk heel sympathiek. Ik vind het alleen zo
jammer dat de heer Van Bommel niet aangeeft waar die
prioriteiten dan zouden moeten zitten. Ook de heer Van
Bommel is volgens mij een groot tegenstander van
allerlei nieuwe uitgaven, allerlei nieuwe kerstbomen die
voortdurend worden opgericht. Waar zou dat geld dan
naartoe moeten gaan? Anders kunnen wij zijn motie
misschien niet steunen.

De voorzitter: Nu ja, doet u een poging.
De heer Van Bommel (SP): Het is niet erg, maar ik zit
tussen twee vuren: ″het is niet erg, dus neem alle tijd″ en
″een beetje kort″.
De voorzitter: Het kabinet bepaalt het niet hier, dat doe
ik.
De heer Van Bommel (SP): Daar ben ik blij om,
voorzitter.
Het gaat erom dat er een enorme ruimte is. Ik ken het
voorstel van de heer Ten Broeke. Wat mij betreft, zou een
deel kunnen naar bijvoorbeeld ontwikkeling. Ik bedoel
dan niet naar ontwikkelingssamenwerking – begrijp mij
niet verkeerd – maar naar ontwikkeling en onderzoek,
onderwijs, dat soort zaken. Er is best een zinvolle
besteding te vinden, maar laten wij er niet van uit gaan
dat alles wat wij op de begroting hadden, weer moet
worden uitgegeven.
Voorzitter. Ik sluit af. De staatssecretaris heeft in zijn
antwoord op mijn vraag over plannen voor nieuwe
Europese belastingen gezegd dat Nederland tegen
Europese belastingen is. Ik steun dat en heb dat altijd
gedaan. De nieuwe Europese president denkt daar echter
anders over en ook de Europese Commissie ziet die
belastingen wel degelijk als een mogelijkheid. Dat is in
een mededeling aan het Europees Parlement bekendgemaakt. De SP-fractie is zeer tegen een belasting op
sms-berichten, een sms-taks. Daarom dien ik de
volgende motie in.
Motie
De Kamer,
gehoord de beraadslaging,
constaterende dat in een mededeling van de Europese
Commissie de invoering van een belasting op smsberichten wordt gesuggereerd;
van mening dat de invoering van Europese belastingen
ongewenst is;
verzoekt de regering, reeds nu aan de Europese
Commissie kenbaar te maken dat Nederland niet zal
instemmen met een belasting op sms-berichten,
en gaat over tot de orde van de dag.
De voorzitter: Deze motie is voorgesteld door het lid
Van Bommel. Naar mij blijkt, wordt de indiening ervan
voldoende ondersteund.
Zij krijgt nr. 6 (32125).
Het woord is aan de heer De Jong, hoewel de heer Van
Bommel eigenlijk zijn spreektijd al heeft benut. Time is
money.
©

De heer Van Bommel (SP): Dat is een beetje een lastige
vraag.

De heer De Jong (EP/SP): Mevrouw de voorzitter. Het is
in zoverre een interessant debat geweest dat het voor
mij nieuw was om de minister-president zo ontzettend

Tweede Kamer

1 december 2009
TK 31

Staat van de Europese Unie

31-2939

De Jong
blij te zien met de uitkomsten van de benoemingen in
Brussel, met name van de commissarissen. Ik krijg zelf in
Brussel veel meer meewarige geluiden te horen over
Nederland en de invloed van Nederland in Brussel. Ik
ben bang dat dat een structureel probleem is. Ik wijt dat
zelf aan het feit dat wij al tijden niet meer kunnen
spreken van echt goede, grote Nederlandse initiatieven.
Ik zie dat nu ook weer bij de financieel-economische
situatie en de antwoorden op de crisis. Wat de regering
voorstaat, zijn dingen die anderen al bedacht hebben en
daarin lopen wij mee. Ik krijg niet een plan, wat in
Nederland heel goed zou kunnen. Wij hebben in
Nederland een traditie van medezeggenschap, een
traditie van sociaal overleg. Daar zijn wij vrij uniek in. Wij
exporteren dat niet naar Europa. Ik krijg voor een deel
een antwoord over medezeggenschap in het Europese.
Verder krijg ik een standpunt van de staatssecretaris. Ik
krijg niet een visie wat Nederland goed zou kunnen
uitdragen. Op antikartelgebied is het de regering
kennelijk ontgaan dat wij nu zitten in een overnamegolf
die direct volgt op de crisis, waar de Nederlanders niet
blij mee zijn. Denk maar aan Océ. Over de expertgroepen
zegt de staatssecretaris dat hij de Commissie zal vragen
om een overzicht. Dat overzicht bestaat. Ik vroeg of de
staatssecretaris, of de regering, kan toezeggen dat hij
een verandering in de samenstelling ervan teweegbrengt
via de Commissie.
Ten slotte miste ik het antwoord op de toch wel heel
belangrijke vraag over wat de vakbeweging graag wil,
namelijk een socialevooruitgangsclausule om in ieder
geval via een bepaalde vorm van wetgeving, als het al
geen protocol is, duidelijk te maken dat sociale rechten
niet ondergeschikt zijn aan ongebreidelde marktwerking.
Ik krijg daar graag alsnog een antwoord op.

boter bij de vis. Dat zijn wij hier gewend. Mijn vraag aan
u is om eens drie projecten te noemen die overgenomen
zijn door de Nederlandse regering, die eerst van een
ander waren.
Vervolgens is het u hopelijk bekend dat de initiatieven
die de Nederlandse regering in Nederland neemt, vele
malen vooruitlopen op de initiatieven van de Europese
Commissie, bijvoorbeeld op het gebied van klimaat. Dat
betekent dat Nederland een voorloper is in Europa. Dat
geeft ook te denken. Dat betekent dat uw visie omtrent
de inzet van ons kabinet niet de mijne is.
De heer De Jong (EP/SP): Ik ben het helaas met u eens
dat de Nederlandse regering vaak voorloper is, vooral bij
de uitverkoop van energiebedrijven en dergelijke zaken
die nog niet hoeven van Europa. Daarin loopt Nederland
voorop. Dat vind ik erg jammer.
Ik doelde concreet op elementen als de Lissabonagenda opnieuw. Dat heeft wel geleid tot een discussie
over het ontslagrecht. Dat leidt in het algemeen weer tot
druk op sociale rechten. Denk aan de exitstrategie. Dat
leidt tot bezuinigingen. Dat soort zaken bedoel ik. Ik
bedoel ook nog de vervolmaking van de interne markt.
Nog meer marktwerking! Wij hebben de energiebedrijven al verkocht. Wat is het volgende? Ziekenhuizen nog
verder vermarkten?
©

De heer Blom (PvdA): Het is mij iets te makkelijk om de
regering van ons land ervan te beschuldigen dat zij
nauwelijks met initiatieven komt en vervolgens dat zij,
als zij met initiatieven komt, die heeft gepikt. Dan wil ik

De heer Ten Broeke (VVD): Voorzitter. Ook ik dank de
regering voor de beantwoording.
Ik begin met de positie van het CDA: grote verhalen bij
de verkiezingen over een lage Nederlandse afdracht. De
heer Van de Camp sprak tijdens de verkiezingen zelfs
over 23 mld. die er wel af zouden kunnen. Dat is bijna
20%, precies het bedrag dat de Nederlandse regering
zoekt in het kader van de heroverwegingen, maar daar
valt de Nederlandse afdracht helaas buiten. Maar net als
over de vestigingsplaats, over Straatsburg, wordt de
stoere taal van het CDA buiten dit gebouw niet gevolgd
door acties binnen dit gebouw. Dat is het eeuwige
janusgezicht van het Christen Democratisch Appèl.
Op de dag dat wij de invoering van het Verdrag van
Lissabon vieren, probeert het CDA ook nog eens via een
achterdeurtje weer een Europese vlag te laten plaatsen.
Ik zou het prachtig vinden als de overheidsgebouwen die
vlag hijsen, vanzelfsprekend naast de Nederlandse vlag
of de provincievlag. Daarvoor hebben wij in 2007 al op
een verandering van de vlaginstructie gewezen. Dat
steunde de VVD; dat zullen wij nu weer doen. Daarom zal
op dit gebouw een tweede vlaggenmast moeten komen,
al was het maar omdat de Nederlandse vlag dan op
9 mei niet hoeft te worden gestreken. Dat krijgt steun van
de VVD.
Maar nu deze copycatmoties van de heer Ormel. Wat
een ontstellende actie. Het hele debat over de grondwet
werd de afgelopen jaren ten onrechte overschaduwd
door die vlag. Alle verbeteringen die vervolgens
materieel waren, oranje kaart, absorptiecriteria, de
diensten van algemeen belang; het werd allemaal
overschaduwd. Het kreeg onvoldoende aandacht
vanwege die vlag. Op de dag dat dit verdrag wordt
geactiveerd, na acht jaar geëmmer, komt het CDA
opnieuw met die vlag. Wat ons betreft, mag die overal
hangen – hij hangt in mijn kantoor – maar het liefst
omdat mensen dat willen, omdat schooldirecteuren

Tweede Kamer

1 december 2009
TK 31

De heer Ormel (CDA): Ik mag alleen inlichtingen
verschaffen, geloof ik.
De voorzitter: Nee, u mag inlichtingen vragen. Het is
uw huis.
De heer Ormel (CDA): Is het u bekend, mijnheer De
Jong, dat deze minister-president, deze regering, het
voortouw heeft genomen in alle klimaatinitiatieven van
de Europese Unie, om maar eens een voorbeeld te
noemen waarmee Nederland actief in de Europese Unie
bezig is? Wij zijn niet alleen met azijn bezig, zoals u. De
Nederlandse regering is echt actief bezig om Nederland
neer te zetten in het belang van Nederland, in het belang
van de Europese Unie en bijvoorbeeld ook in het belang
van het klimaat.
De heer De Jong (EP/SP): De vraag was of mij dat
bekend is. Ik weet dat Nederland actief is op het terrein
van het klimaat. Het gaat mij erom waar de mensen nu
mee bezig zijn. Naast klimaat is de financieeleconomische crisis hét thema. Dat is geen kwestie van
azijn. Dat is opkomen voor werknemers, dat is opkomen
voor consumenten, dat is opkomen voor het midden- en
kleinbedrijf. Dat is wat ik hier doe. Daarop mis ik een
visie van de Nederlandse regering.

Staat van de Europese Unie

31-2940

Ten Broeke
daarvoor kiezen, omdat ambtenaren dat prima vinden,
omdat commissarissen van de Koningin daartoe
besluiten, omdat mensen het uit zichzelf doen. Daarmee
krijg je identiteit, niet omdat wij in Den Haag dat
afdwingen. Dat is de les die wij hebben geleerd van
2005. Die fout willen wij niet nog een keer maken. Wij
concentreren ons liever op de vlag op de modderschuit
en wij moeten die modderschuit de goede kant op
drukken. Wij moeten de EU hervormen. Daarom kwamen
wij met een tegenbegroting.
De tegenbegroting is natuurlijk gebaseerd op de
begroting van 2010. Ik dank de regering in ieder geval
voor het omhelzen van het principe dat het bni daarvoor
eerlijker zou kunnen zijn. Je moet ergens tegenaan
begroten en dat hebben wij gedaan. Dit is een moderne
begroting. De SP-motie is ons wellicht sympathiek, maar
50% van die extra uitgaven komt altijd nog op meer dan
een kleine 20 mld. aan onbestemde uitgaven. Dat lijkt mij
geen verstandig idee, mijnheer Van Bommel. Dat moeten
wij dus eigenlijk niet doen.
Wat wij wel moeten doen, leg ik nu vast in een motie.
Motie
De Kamer,
gehoord de beraadslaging,
constaterende dat een toekomstbestendige EU-begroting
en de Nederlandse bijdrage daaraan geen onderdeel
uitmaken van de brede heroverwegingen;
verzoekt de regering, een aanzienlijke verlaging van de
Nederlandse bijdrage aan de Europese Unie op te nemen
in de brede heroverwegingen;
verzoekt de regering voorts, deze verlaging van de
Nederlandse bijdrage aan een moderne, toekomstbestendige EU-begroting inzet te maken van de onderhandelingen in het kader van de meerjarenperspectieven,
en gaat over tot de orde van de dag.
De voorzitter: Deze motie is voorgesteld door het lid
Ten Broeke. Naar mij blijkt, wordt de indiening ervan
voldoende ondersteund.
Zij krijgt nr. 7 (32125).
De heer Ormel (CDA): Waar is de tijd dat het glas van de
VVD nog gevuld was met bier in plaats van, zoals nu,
halfleeg met azijn? Ik geef toe dat alles in dit debat in de
schaduw valt van dit geweldige pamflet van de VVD,
Betere EU voor half geld. Dat geldt niet voor 2010 zoals
ik eerst dacht te lezen, maar voor de eerste helft van de
21ste eeuw, dus voor het jaar 2049.
Mag ik de heer Ten Broeke eens wat vragen? Het komt
op mij toch echt als nattevingerwerk over. Ik neem een
willekeurig hoofdstuk, criminaliteit en terrorismebestrijding. Daarvan zegt de VVD: ″Criminelen kennen geen
grenzen – niets gaat hen te ver – en stoppen niet bij de
grens. Zij gaan ook steeds verder op hun strooptocht
door Europa en daarbuiten als wij niet nu ingrijpen.″
Daarvoor heeft de VVD 4 mld. per jaar over. Kan de heer
Ten Broeke dat nader uitleggen? Dit is 4 mld., het

Tweede Kamer

Staat van de Europese Unie

buitenlands beleid ook 4 mld. en asiel en migratie 7 mld.
Moet ik dit serieus nemen?
De heer Ten Broeke (VVD): Ja, dat kunnen wij uitleggen.
Dat hebben wij in de eerste termijn ook al gedaan. Dat
doen wij in al die debatten die bijvoorbeeld in het kader
van Justitie en Binnenlandse Zaken worden gevoerd.
Dan hebben wij het bijvoorbeeld over een Europese
databank. Dan hebben wij het bijvoorbeeld over helder
asielbeleid. Dan hebben wij het bijvoorbeeld over helder
opsporingsbeleid. Dan hebben wij het over mobiele
grensteams en zo kan ik nog wel even doorgaan. Echt
van belang, echt cruciaal is wat het CDA hier presteert en
vandaag laat zien aan de burgers tegen de achtergrond
van wat het beloofde in mei, toen er nog verkiezingen
moesten volgen. 23 mld. moest eraf. Duizenden
ambtenaren konden weg. En wat blijft daarvan vandaag
over? Helemaal niets. Niets. Dat is het antwoord van het
CDA. Maar het wil ons nog wel een vlag door de strot
drukken.
De heer Blom (PvdA): In de tegenbegroting van de VVD
ontbreekt volgens mijn partij een heel belangrijk
element. Europa is voor ons ook een missie die te maken
heeft met solidariteit met landen die het minder hebben
dan wij. In de tegenbegroting haalt men de helft die
begroting af. Het is echt een begroting die van binnen
naar buiten is geredeneerd, namelijk vanuit Nederland
naar de Europese Unie. Maar ook de heer Ten Broeke is
toch van mening dat solidariteit met en emancipatie van
bijvoorbeeld landen uit het voormalig Oostblok wel wat
geld mag kosten?
De heer Ten Broeke (VVD): Dat is juist. Die solidariteit zit
hem in de eerste plaats in de inkomstenkant van de
begroting via de bni. Dat hebt u goed gezien en het is
goed dat u dat ondersteunt. Het is ook goed dat de
regering dat serieus wil nemen. Binnenkort zullen wij
horen wat zij daarvan vindt. In de tweede plaats –
daarmee hebt u een goed punt – behoort de solidariteit
aan de uitgavenkant te zitten. De allerbeste solidariteit
met landen in de derde wereld, is als wij ons landbouwbeleid zodanig kunnen hervormen dat die markten
worden opengesteld. Elke procent die meer aan handel
kan worden gedaan, stelt al die ontwikkelingssamenwerking in het niet. Daarvoor zouden wij moeten pleiten en
opkomen. Dat zit hem in die wereldhandelsbesprekingen,
waaraan wij veel meer zouden moeten doen.
De heer Blom (PvdA): Nee, dat bedoel ik niet. Ik bedoel
niet buiten, maar binnen Europa. Wij zijn een verplichting aangegaan door lid te worden van de EU en door
landen op te nemen bij de EU. Wij zijn daarmee verplicht
tot een zekere solidariteit naar die landen toe. Dat mes
snijdt aan twee kanten, want als de welvaart in landen
zoals Polen, Roemenië en Bulgarije toeneemt, dan
verdienen wij daaraan als Hollandse koopman ook nog
het een en ander. In uw begroting zijn die uitgaven
compleet weg.
De heer Ten Broeke (VVD): Nee, dat ziet u fout. Er staat
nog altijd voor 18 mld. aan landbouwuitgaven in. Die
kunnen ook nog eens worden gecofinancierd. Landen die
menen dat zij nog veel meer zouden moeten doen,
moeten zich realiseren dat deze uitgaven ook neerslaan
in die landen. Wij doen al heel veel aan Frontex en

1 december 2009
TK 31

31-2941

De heer Van Baalen (EP/VVD)
© M. Sablerolle – Gouda

buitengrensbewaking. U was zelf bij de besprekingen
met de Roemeense delegatie. Die landen hebben daar
direct profijt van. Wij nemen nog steeds 18 mld. op voor
structuur- en cohesiefondsen en zeggen daarbij zelfs dat
nieuwe landen die erbij komen, dat geld in tien jaar
krijgen en dat wij niet op een overdreven manier, in
detail gaan uitzoeken hoe dat precies moet worden
uitgegeven. Het zit er dus nog steeds in. Het is zelfs één
van onze twee grootste uitgaven, op die van landbouw
na.
De heer Van de Camp (EP/CDA): Zou ik twee inlichtingen mogen geven? De eerste is dat de Europese Unie
geen modderschuit is. Ik maak dan ook ernstig bezwaar
tegen een dergelijke kwalificatie. De tweede is dat het
iedere politieke partij vrijstaat om gedurende de periode
van vijf jaar, haar verkiezingsbelofte na te komen. Dat
hoeft niet na twee of drie maanden te gebeuren, zeker
niet als je met zo’n dun, PVV-achtig pamfletje komt.
De heer Ten Broeke (VVD): U hebt inderdaad nog een
kleine vierenhalf jaar om uw verkiezingsbelofte waar te
maken. Maar wij hebben gezien wat er is gebeurd met
uw opmerkingen over de zetel van het Europees
Parlement: grote taal buiten dit gebouw aan het adres
van deze regering om nu eindelijk eens wat te doen aan
die zetel in Straatsburg, maar binnen dit gebouw steunde
u een motie niet, terwijl die toch exact de formulering
van uw eigen woorden bevatte. Nu komt u in de
verkiezingscampagne weer met een programma waarin u
zegt dat u er 23 mld. kunt afhalen. Vandaag blijft daarvan
niets over. In mei zei u dat er duizenden ambtenaren weg
kunnen, maar vandaag blijft daarvan niets over. Het
enige wat wij vandaag van het CDA hebben gehoord, is
dat men een vlag wil plaatsen op alle rijksgebouwen. Dat
is precies de motie die twee jaar geleden is ingediend
door de heer Pechtold. Ik feliciteer u met zo veel
originaliteit.
©
De heer Van Baalen (EP/VVD): Voorzitter. Ik ben blij dat
het arrest van het grondwettelijk hof in Karlsruhe, voor
een hechte rol van het nationale parlement bij de

Tweede Kamer

Staat van de Europese Unie

Europese besluitvorming, zoals dat in feite ook in de
Tweede Kamer is bepaald, door iedereen hier wordt
omarmd, ook door de heer Pechtold. Ik zal dat morgen
graag aan mevrouw In ’t Veld meedelen.
Over twee punten die ik in de eerste termijn aan de
orde heb gesteld, hoor ik nog graag een verduidelijking
van de regering. Het eerste punt gaat over Turkije. De
staatssecretaris voor Europese Zaken heeft gezegd dat er
eigenlijk geen sanctie op te leggen valt, omdat er al
weinig met Turkije gebeurt. Hier verklaart een minister
echter dat hij een gesloten verdrag of protocol, het
Ankaraprotocol, niet zal ondertekenen en dus ook niet zal
uitvoeren. Eind 2006 heeft de VVD een motie ingediend
om de sanctie op te nemen dat de onderhandelingen
worden bevroren. Kan dat ook in de toekomst op dit
geval van toepassing worden verklaard?
Ik heb nog geen antwoord gekregen op mijn opmerkingen over de hard power van de Europese Unie,
bijvoorbeeld het zenden van een battle group naar
Zuid-Afghanistan. Graag hoor ik de mening van de
regering over dit initiatief.
De heer Ormel (CDA): Voorzitter. Het doet mij genoegen
dat ik in dit huis een vraag aan de heer Van Baalen kan
stellen.
Wij hebben zijn collega Ten Broeke gehoord over het
pamflet Betere EU voor half geld. Daarin lees ik dat
Nederland op dit moment 4,3 mld. netto aan de EU
afdraagt. De VVD wil dat dit bedrag teruggaat naar 3,1
mld. Ik vraag mij dan af waar de rekenmeesters van de
VVD zijn gebleven, want de helft van 4,3 is toch wat
minder dan 3,1. Mijn eigenlijke vraag aan de heer Van
Baalen is: wat vindt de grote liberale leider in het
Europees Parlement van dit pamflet? En naar ik meen
kan dit niet alleen gevraagd worden aan die leider, maar
ook aan de leider van mevrouw In ’t Veld.
De heer Van Baalen (EP/VVD): Het interessante is dat je
in het Europees Parlement wordt afgerekend op
beleidsprogramma’s of verkiezingsprogramma’s. De heer
Verhofstadt heeft een prachtig boekje geschreven ″De
uitweg uit de crisis. Hoe Europa de wereld kan redden″.
Ik heb daar voor hem in geschreven: dit is niet het
liberale verkiezingsprogramma of beleidsprogramma.
Natuurlijk zal ik deze nota-Ten Broeke aan Verhofstadt
uitreiken. Ik zal hem ook vragen wat zijn gedachten
daarover zijn, maar wij voeren niet alleen politiek op
basis van nota’s of boeken, maar ook op basis van de
dagelijkse wetgevingspraktijk.
De heer Ormel (CDA): Ik dank de heer Van Baalen zeer
voor zijn antwoord, want ik begrijp nu dat dit geen
VVD-nota is, maar een nota-Ten Broeke.
De heer Van Baalen (EP/VVD): Nee, nee. De heer Ten
Broeke heeft een nota geschreven. Ook mijn naam staat
eronder. De heer Ormel moet even op de achterkant
kijken. Ik sta dus volledig achter deze nota. Het is echter
geen nota van de liberale fractie in het Europees
Parlement.
De heer Ormel (CDA): Dan rest mij de heer Van Baalen
veel sterkte te wensen met het overhandigen van dit
pamflet.

1 december 2009
TK 31

31-2942

Van Baalen
De heer Van Baalen (EP/VVD): Ik zal de heer Ormel laten
weten of het in goede aarde is gevallen.
©
Mevrouw Peters (GroenLinks): Voorzitter. Wij spraken
over de vele uitdagingen waarmee het nieuwe Europa
aan de slag kan, nu het verdrag er is en de poppetjes zijn
benoemd. Mijn fractie verschilt met de regering van
mening over de kwaliteit van het benoemingsproces. Dat
mag de volgende keer transparanter, met tevoren
bekende officiële kandidaturen en met louter inhoudelijke
criteria, in de openbaarheid toegepast, voor de selectie
van commissarissen. Dat vergroot het gezag en het
democratische gehalte van de Unie.
Neelie Kroes zal nu als een leeuwin, hopen wij, de
digitale agenda voor Europa op de kaart zetten. In mijn
eerste termijn had ik de regering al opgeroepen zich dan
vierkant hard te maken voor vrije internettoegang. Dat is
een nieuw te verdedigen burgerrecht, waarvoor
Nederland hoop ik een warme pleitbezorger zal zijn. Wij
zijn niet blij met de wind die in sommige Europese
landen en nu ook bij de ACTA-onderhandelingen
opsteekt ten faveure van de almachtige amusementsindustrie, namelijk om burgers onder omstandigheden van
het internet af te mogen sluiten. Wij hopen dat de
Nederlandse regering daar ook niet blij mee is. Graag
hoor ik hierop een reactie. Wij roepen de regering er
graag toe op om op te komen voor het belang van
burgers bij netneutraliteit en de bescherming van
elektronische persoonsgegevens. Het SWIFT-akkoord was
een slecht idee en moet er naar onze mening niet
komen.
Er is ook veel gezegd over klimaat. Dat is de centrale
agenda van het Europa van gisteren en het Europa van
morgen. Dat is nu het geval voor Kopenhagen en straks
bij de nieuwe Lissabonstrategie. Daarbij ambiëren
Europa en Nederland een voortrekkersrol. Dat vraagt niet
alleen woorden maar daden, zoals het in de Staat van de
Unie zelf is geformuleerd. Daden nu! Als ik namelijk het
verslag van de premier van zijn reis naar Azië hoor en de
plannen van China en Amerika zie, dringt de observatie
zich op dat Europa nog hard zal moeten knokken om een
serieuze en geloofwaardige klimaatspeler te blijven.
Daarom heb ik de volgende twee moties.

verzoekt de regering om er tijdens de Europese Raad van
donderdag 10 en vrijdag 11 december 2009 voor te
pleiten dat de EU nu al inzet op een eigen reductiedoelstelling van 30% in 2020,
en gaat over tot de orde van de dag.
De voorzitter: Deze motie is voorgesteld door het lid
Peters. Naar mij blijkt, wordt de indiening ervan
voldoende ondersteund.
Zij krijgt nr. 8 (32125).
Motie
De Kamer,
gehoord de beraadslaging,
constaterende dat komend voorjaar de nieuwe Lissabonstrategie wordt vastgesteld;
overwegende dat dit de kans biedt om werk te maken
van het vergroenen van de economie;
overwegende dat investeren in energiebesparing en
groene energie niet alleen goed is voor het milieu, maar
ook miljoenen banen op kan leveren in de EU en nieuwe
exportkansen biedt;
verzoekt de regering om er binnen de (Europese) Raad
naar te streven dat groene innovatie in het hart van de
nieuwe Lissabonstrategie wordt geplaatst,
en gaat over tot de orde van de dag.
De voorzitter: Deze motie is voorgesteld door het lid
Peters. Naar mij blijkt, wordt de indiening ervan
voldoende ondersteund.
Zij krijgt nr. 9 (32125).
©

overwegende dat de Europese Unie een voortrekkersrol
moet blijven vervullen in de internationale klimaatonderhandelingen;

De heer Eickhout (EP/GL): Voorzitter. Ook voor mij is het
nog wennen om stil te moeten zitten en niets te mogen
zeggen. Ik doe echter mijn best en ik zal nu deze twee
minuten goed gebruiken.
Ik dank de bewindslieden voor hun antwoorden. Het
doet mij deugd dat het kabinet wil dat de Europese Unie
een aanjager is van de onderhandelingen in Kopenhagen. Het is mij echter onbekend hoe de EU die aanjagersrol zal gaan spelen. Door telkens vast te houden aan
beloftes van twee jaar geleden, zie ik die voortrekkers- en
aanjagersrol niet tot stand komen. Er is veel veranderd in
de wereld en er ligt een bod op tafel van de VS en China.
Het bod van China is inderdaad een relatief bod, maar
dat verwachten we ook van China. Zelfs de Verenigde
Staten hebben aangegeven dat ze niets anders verwachten dan een relatief bod van China. In die zin gebeurt er
van alles in de wereld.
Dan de misvatting over het level playing field. Dat
wordt vaak aangedragen om niet te veel te beloven,
bijvoorbeeld in Kopenhagen. Ambitieuze doelen zijn er
echter niet alleen om ″Kopenhagen″ te laten slagen. Die
zijn er ook om tot een energie-efficiënte economie te
komen, die is voorbereid op de toekomst. In die zin is

Tweede Kamer

1 december 2009
TK 31

Motie
De Kamer,
gehoord de beraadslaging,
constaterende dat wij aan de vooravond staan van de
internationale klimaattop in Kopenhagen;
constaterende dat na de Europese Unie ook de Verenigde
Staten en China hun klimaatbod op tafel hebben gelegd;
overwegende dat het door de economische crisis
makkelijker is geworden om het doel van 20% reductie in
2020 te halen;

Staat van de Europese Unie

31-2943

Eickhout
klimaatbeleid een investering in de toekomst. Dat moet
niet worden gezien als een soort onderhandelingsbod,
maar juist als iets waar onze industrie profijt van heeft.
Daarom is dit het moment dat de EU echt leiderschap
moet tonen en ″Kopenhagen″ een impuls moet geven
door nu met reductiedoelstelling van 30% te komen. Dat
wordt op dit moment ook besproken door de Zweedse
milieuminister Carlgren.
Tot slot. Ik vind het erg goed dat de VVD een debat wil
voeren over de toekomst van de EU. Ik wil het dan alleen
wel graag over de inhoud hebben en niet meteen
vooropstellen dat het half geld is. Het hele budget van de
EU is 1% van het bnp van Europa. Laten wij het hebben
over de inhoud. Daarna bekijken we wel hoeveel geld het
is. Laten wij niet meteen als inzet hebben dat het
gehalveerd moet worden.
De heer Ten Broeke (VVD): Mag ik u er, nu u het hebt
over de inhoud, op wijzen dat de titel ook prima voor
elkaar is? De titel begint immers met ″een betere EU″.
Daar kunnen we toch niet tegen zijn?
De heer Eickhout (EP/GL): Nee, maar het is zo jammer
dat het niet verder komt dan die titel, ″een betere EU″.

om betere indicatoren te ontwikkelen en te verankeren,
zowel nationaal als mondiaal, en hiervoor Nederland als
experimenteerland te laten functioneren,
en gaat over tot de orde van de dag.
De voorzitter: Deze motie is voorgesteld door de leden
Wiegman-van Meppelen Scheppink en Peters. Naar mij
blijkt, wordt de indiening ervan voldoende ondersteund.
Zij krijgt nr. 10 (32125).
Mevrouw Wiegman-van Meppelen Scheppink
(ChristenUnie): Voor het geval ik de vraag krijg waar dit
vandaan komt, wijs ik erop dat de Europese Commissie
inmiddels ook bezig is met dat toch te beperkte bnp. Ik
wijs er ook op dat ook in Nederland al een goede
samenwerking plaatsvindt tussen het Planbureau voor de
Leefomgeving, het CPB en het CBS. Kortom: de regering
hoeft niet het wiel opnieuw uit te vinden. Ik denk wel dat
het goed is om hier vandaag een begin te maken met
een goede actie op dit onderwerp.
©

verzoekt de regering, een voortrekkerspositie in te nemen

De heer Pechtold (D66): Voorzitter. Ik dank de beide
bewindspersonen voor hun uitvoerige antwoord. De vlag
kan uit, hebben wij begrepen. Dat is winst op deze
feestdag. Er is niet gelobbyd. Dat zag ik net op nu.nl. Ik
weet niet helemaal zeker of dat het antwoord was dat ik
zojuist in de eerste termijn meende in de interruptie te
horen, maar zo is het samengevat. Wij zullen dat
waarschijnlijk nog wel een keer horen.
Ik heb nog een paar reacties op wat in de eerste
termijn gezegd is en ik zal een aantal vragen herhalen
dat nog niet beantwoord is. Over SWIFT zegt de
staatssecretaris dat het parlement nog alle mogelijkheden heeft. Het verbaast mij uiterst dat SWIFT er toch
doorheen is gejast op de laatste dag waarop de ministers
van Justitie nog de mogelijkheid hadden om hun
goddelijke gang te gaan. Dat had morgen anders
gemoeten. Het maakt mijn wantrouwen in dat hele
systeem met de Verenigde Staten alleen maar groter.
Ik heb van minister Hirsch Ballin ook geen antwoord
gekregen op een andere vraag. In juli 2008, meen ik,
heeft hij een voorstel gedaan aan zijn collega’s in de EU
voor een jaarlijkse rapportage over de ontwikkelingen
van de rechtsstaat binnen EU-landen. Nu hoeven maar
twee landen aan die verplichting te voldoen, Roemenië
en Bulgarije. De minister heeft toen aangegeven dat
ieder land daaraan zou moeten voldoen. Ik krijg daarop
graag een reactie.
Minister Verhagen wil de export van filtersoftware naar
landen met een dictatuur aanpakken. Ik heb gevraagd of
dat een Europees initiatief is. Daarop heb ik nog geen
antwoord gekregen. Ik dank de minister-president voor
zijn ambitieuze toezegging op het gebied van de
Lissabondoelstelling. Daar ben ik uiterst tevreden mee.
Een compliment is zeer op zijn plaats.
Ik meen dat er wel kort is stilgestaan bij de midterm
review. Waar ik nog niets over gehoord heb, is het
postennetwerk uit de motie-Van der Laan/Koenders. Die
motie ligt er al een tijdje. Hoe zal er uitvoering gegeven
worden aan de integratie van dit postennetwerk?
Je zult maar ambtenaar op een ambassade in het
buitenland zijn of expat en je wilt de Belastingdienst of
het Centraal Bureau Rijvaardigheidsbewijzen bellen, zo’n

Tweede Kamer

1 december 2009
TK 31

©
Mevrouw Wiegman-van Meppelen Scheppink
(ChristenUnie): Voorzitter. Allereerst dank ik de ministerpresident en de staatssecretaris voor de antwoorden. Ik
ben blij dat ik een schriftelijke reactie kan verwachten op
de notitie over het Romabeleid. Ik zou willen vragen of
dat misschien in de vorm kan van een brief waarin voor
de in april geplande Romatop in april duidelijk wordt
aangegeven wat de Nederlandse inzet wordt op het
gebied van het Romabeleid. Daarnaast wil ik erop wijzen
dat er nog een vraag van mij uit de eerste termijn open
staat, namelijk hoe het zit met de inzet van het Mensenrechtenfonds.
Vandaag is verschillende keren de Lissabonstrategie
aan de orde geweest. Ik ga even terug naar een inbreng
van de ChristenUnie van vorig jaar over de toekomst van
de Lissabonstrategie. Mijn fractie heeft gepleit voor
kwalitatieve doelstellingen. Daarover is een motie
aangenomen. De SER heeft hierover inmiddels een
advies geschreven. De vraag is vervolgens hoe je die
kwalitatieve doelstellingen meet. Daarvoor is het bnp een
te beperkte graadmeter. Daarom dien ik de volgende
motie in.
Motie
De Kamer,
gehoord de beraadslaging,
van oordeel dat de gezondheid van de Europese
economie niet slechts gemeten moet worden op basis
van het bruto nationaal product;
overwegende dat bijvoorbeeld schone lucht, goed
onderwijs en fatsoenlijke werkomstandigheden ook van
economische waarde zijn;

Staat van de Europese Unie

31-2944

Pechtold
0800- of 0900-nummer. Daar hoef ik toch geen motie
voor in te dienen? Ik krijg toch dadelijk een ruiterlijke
toezegging dat Nederlanders in het buitenland gewoon
de overheid kunnen bereiken? Daarmee geven wij het
goede voorbeeld voor de bereikbaarheid van overheidsinformatie. Anders zou ik om een derde termijn moeten
vragen en dat laat mijn stem niet toe.
De heer Blom (PvdA): De heer Pechtold gebruikt grote
woorden en zegt dat er een SWIFT-akkoord doorheen is
gejast. Wat was de opstelling van zijn fractie vorige week
tijdens de voorbesprekingen van de JBZ-Raad? Toen was
het gewoon een agendapunt.
De heer Pechtold (D66): Gisteren was het precies drie
jaar geleden dat deze Kamer werd geïnstalleerd. Zoals u
weet, zijn mevrouw In ’t Veld en ik al een tijdje bezig met
dat SWIFT. Wij zijn daarop heel kritisch. Wij willen weten
waarom het op dit moment allemaal zo soepel gaat met
die bankgegevens in Amerika. Wij zitten zelfs met steun
van de VVD-fractie, meer procedureel dan inhoudelijk,
minister Hirsch Ballin erg achter de broek aan. Wij willen
eerst inzicht in het onderhandelingsmandaat. Wij willen
weten wat er precies gebeurt voordat wij daarmee
instemmen. Dat standpunt van ons is al drie jaar
hetzelfde.
De heer Blom (PvdA): Het is toch heel vreemd dat u zegt
dat het voorstel er doorheen is gejast. Ik heb even
gekeken wat er vorige week is gebeurd. Minister Hirsch
Ballin is helemaal niet weggestuurd met de opmerking:
je mag dat er niet doorheen jassen. Het stond gewoon
geagendeerd en er is niks uit dat algemeen overleg
gekomen, ook niet van uw partij.
De heer Pechtold (D66): Kan ik dat ″flauw″ noemen?
Ach, dat is een gevoelskenmerk en daar kan je weinig
mee. Het is een niet ter zake doende opmerking van de
heer Blom. Laat ik het zo zeggen. Bij ieder AO zijn wij
immers ongeveer commissiebreed bezig om de minister
te beteugelen. De collega’s zijn mijn getuigen. Ik noemde
zojuist al het voorbeeld van de VVD op het punt van die
SWIFT. De vorige keer stond het inderdaad en marge van
de agenda. Wij moesten vaststellen dat het er gisteren,
op de laatste dag dat dit mogelijk was zonder inmenging
van het parlement, doorheen is gedrukt. Het maakt mijn
wantrouwen groter. De heer Blom vindt het allemaal
prima en het laat hem koud dat die bankgegevens van
Nederlanders gewoon door de Amerikanen worden
bekeken, of dit nu vanwege terrorisme is of vanwege
economische spionage. Mij laat dat niet koud.
De voorzitter: Wij zijn gekomen aan het eind van de
inbreng van de kant van de Kamer in de tweede termijn,
want de SGP-fractie heeft zich laten verontschuldigen
voor de deelname aan de tweede termijn. Ik geef het
woord aan de minister-president.
©
Minister Balkenende: Voorzitter. Ik dank de leden van de
Kamer voor hun inbreng in de tweede termijn. De heer
Pechtold sprak de gedenkwaardige woorden: de vlag kan
uit. Het is mooi dat er aan het eind van het debat in deze
termen wordt gesproken. Dat is een feit van grote
betekenis. Vervolgens liet hij de creativiteit zo ver gaan

Tweede Kamer

Staat van de Europese Unie

dat hij vroeg hoe het met de architectuur van het
Torentje gesteld is en wat het betekent dat het in een
punt eindigt. Ik heb hierover lang nagedacht en ik kom
tot de volgende conclusie. Er is één moment geweest
waarop er een vlag bovenop het Torentje werd geplaatst.
Dat was om precies te zijn op 25 april 2004, in Madurodam. Dat is echter de enige keer geweest. Normaal
gesproken hebben wij bij het ministerie verschillende
vlaggenstokken. De heer Pechtold weet dat omdat hij
vaak op het ministerie is geweest. Dat is het moment
waarop gebruik gemaakt kan worden van deze vlaggenstokken om de Europese vlag te benutten. Tot zover mijn
analyse van de situatie bij het Torentje en het ministerie.
Ik ben erg blij dat dit belangwekkende thema door de
heer Pechtold is opgebracht. Voor het overige gaat de
staatssecretaris in op de moties die op dit punt zijn
ingediend. Hij heeft deze punten in eerdere instanties
ook behandeld.
De heer Van de Camp heeft gesproken over het
financiële toezicht en gezegd dat hij het kabinet hierbij
sterkte wenst. Dat hebben wij ook nodig, want het is
inderdaad een ingewikkelde kwestie. Dat voelt hij goed
aan. Hij heeft nogmaals gesproken over het thema
innovatie. Ook daarbij heeft hij een appel gedaan om dit
nadrukkelijk op te pakken. Daarin heeft hij gewoon gelijk.
De staatssecretaris gaat in op de munteenheid van China
en de koppeling daarvan met de Verenigde Staten.
De heer Berman heeft gevraagd wat de inzet van
Europa is. Die gegevens zijn bekend. Het is aan de orde
geweest bij de Europese Raad in oktober. Het is bekend
wat er toen is gezegd. Bij de noodzaak van de financiering van het klimaatbeleid gaat het om 100 mld. in 2020
aan publiek en privaat geld. Het publieke deel daarvan
begroten wij op een bedrag tussen 22 mld. en 40 mld. In
de startperiode, 2010-2012, gaat het om een bedrag
tussen 5 mld. en 7 mld. Wij vinden dat de EU haar fair
share heeft te nemen.
Nederland wil dat fair share nog verder concretiseren:
20% à 30% van de publieke financiering door de EU. In
de startperiode zet Nederland daarvoor 100 mln. per jaar
in. Wij roepen andere lidstaten op om ook een dergelijke
pledge te doen. Wat wij doen, is additioneel aan de
bestaande ODA-inzet. Tot zover de bekende gegevens op
het gebied van de inzet van de Europese Unie. Die inzet
is behoorlijk en ik hoop dat die kan worden gevolgd door
anderen.
De heer Van Bommel is nogmaals ingegaan op de
discussie over de democratie; dat debat hoeven we niet
over te doen. Hij heeft een motie ingediend waarin de
regering wordt verzocht om zich ervoor in te zetten dat
vrijgekomen middelen bij de begrotingsherziening voor
niet meer dan de helft worden aangewend voor nieuwe
prioriteiten. De meerjarenbegroting is het kader voor een
begrotingsprocedure over een tijd van zeven jaar. Als er
in die periode meer aandacht moet worden gegeven aan
bepaalde hoofdstukken of als er een nieuwe noodzaak
rijst, bijvoorbeeld door financiële ontwikkelingen, dan wil
de regering op dat moment een afweging maken in de
dan geldende omstandigheden. In de discussie over de
financiële perspectieven gaan we natuurlijk wel voor
ruimte voor nieuwe prioriteiten. Daarover zal het debat
met de Kamer worden gevoerd. Tegen de achtergrond
van die overwegingen hebben wij geen behoefte aan
deze motie. Wij zouden haar dan ook willen ontraden.
Onze opvatting hierover is genoegzaam bekend.

1 december 2009
TK 31

31-2945

Balkenende
Ik heb goed geluisterd naar wat de heer De Jong heeft
gezegd. De wijze waarop hij spreekt over de rol van
Nederland, vind ik teleurstellend. Ik herken me ook niet
in het beeld. Je kunt altijd zeggen: moet dit niet
gebeuren, moet dat niet gebeuren? Er is de afgelopen
jaren echter veel gebeurd; de heer Ormel refereerde daar
al aan.
Neem het punt – dat is Nederland niet in dank
afgenomen – van de eerlijkere verdeling van de lasten in
Europa: het miljard voor Nederland. Wij hebben in die
discussie het voortouw genomen. Het ging om ons eigen
belang – dat geef ik graag toe – maar het was wel nodig,
want er was iets onbillijks aan de hand.
Toen de Europese grondwet onderuitging vanwege de
referenda in Frankrijk en Nederland, heeft Nederland zich
geweldig ingezet om te werken aan het vinden van
oplossingen. Wij hebben gezegd: we gaan luisteren naar
de Nederlandse bevolking. Dit heeft geleid tot allerlei
wensen die wij naar voren hebben gebracht. Die
prioriteiten zijn ingebracht, wat heeft geleid tot veranderingen en een wijzigingsverdrag. Nederland is daarin
buitengewoon actief geweest.
De brief die ik samen met Tony Blair heb gestuurd
over het klimaat is een van de basisbestanddelen
geweest om dit punt hoger op de agenda te krijgen. Ook
meer recent rondom de voorbereidingen van Kopenhagen blaast Nederland zijn partij zeer mee.
Dan het financieel toezicht, waarover de heer Ormel al
heeft gesproken. Toen de financiële crisis zich aandiende,
heeft Nederland initiatieven genomen. Hoe kijk je aan
tegen de financiële architectuur? Wat doe je op het
gebied van toezicht? Allemaal zaken waarin Nederland
sterk was.
Vanaf het Nederlands voorzitterschap hebben wij
aangedrongen op het terugdringen van de administratievelastendruk. We moeten het leven eenvoudiger maken.
We moeten naar minder regels. Dat doen wij in
Nederland, maar wij hebben ook voorstellen gedaan in
de richting van de Europese Commissie; laatst zijn weer
25 voorstellen overgenomen.
In het licht van dit alles vind ik het teleurstellend als
wordt gezegd: u doet niks en toont geen initiatief. Ik
herken mij gewoon niet in dat beeld.
De heer Ten Broeke heeft een opmerking gemaakt over
de zetel in Straatsburg, ook even in de richting van het
CDA. Ik voel mij door die opmerking totaal niet aangesproken, als die in mijn richting bedoeld zou zijn. Ik
herinner me nog een Europese Raad waarbij de heer
Borrell aanwezig was. Toen speelde dat punt, maar de
heer Borrell heeft er niets over gezegd. In die dagen ben
ik zeer actief geweest en heb ik op tal van momenten
gesproken over dit moeilijke vraagstuk. Er moet een keer
verandering in komen, want dat zal moeten in het kader
van een verdragswijziging. Daarvoor zullen wij een
geschikt moment moeten vinden.
De heer Ten Broeke heeft een motie ingediend waarin
de regering wordt verzocht de verlaging van de
Nederlandse bijdrage aan een moderne toekomstbestendige EU-begroting inzet te maken van de onderhandelingen in het kader van de meerjarenperspectieven. Over
die EU-bijdragen kan de regering natuurlijk niet zomaar
zelf besluiten. Het gaat de regering om een toekomstgerichte EU-begroting met goede prioriteiten waarvan wij
per saldo zo veel mogelijk profijt hebben. Een lagere
begroting is niet per definitie gunstiger dan een hogere.
Dat is afhankelijk van wat er allemaal in zit, waaraan het

Tweede Kamer

Staat van de Europese Unie

wordt besteed en in hoeverre wij daarvan profiteren. Ook
in de voorstellen die de heer Ten Broeke doet, zit sterk de
norm dat het minder moet zijn. Dat debat zullen wij met
elkaar voeren, maar dan graag op basis van de midterm
review en betere debatten. In dit stadium ontraadt het
kabinet deze motie.
Mevrouw Peters heeft gesproken over een paar
onderwerpen. Het lijkt mij het beste als ik de punten die
zij naar voren heeft gebracht, bespreek met mevrouw
Kroes om aan te geven dat erover is gesproken. Zij is nu
uiteraard nog bezig met haar huidige portefeuille en
bereidt zich voor op haar nieuwe verantwoordelijkheid. Ik
heb ook heel recent opnieuw met haar gesproken over
de invulling van een en ander. Laat ik toezeggen dat ik
de punten die hier naar voren zijn gekomen, aan haar zal
meegeven in haar voorbereiding op haar verdere
werkzaamheden. Mevrouw Peters heeft een motie
ingediend, waarin de regering wordt verzocht om tijdens
de Europese Raad van donderdag 10 en vrijdag
11 december ervoor te pleiten dat de EU nu al inzet op
een eigen reductiedoelstelling van 30% in 2020. Ik heb
eerder vandaag aangegeven dat ik het niet raadzaam
vind om een eenzijdige stap te zetten, omdat ik vind dat
ook andere delen van de wereld zich te committeren
hebben. Het is te gemakkelijk wanneer de bal in de
richting van Europa wordt gespeeld. Andere landen
hebben daar eveneens aan te voldoen. Dat is de inzet
waar ook in Europees verband over is gesproken. Daar
zal ik voor opkomen. U weet dat ik mij behoorlijk zal
gaan inzetten vanuit mijn verantwoordelijkheid om zo
veel mogelijk te bereiken, maar de eenzijdigheid die
hierin besloten ligt, die deel ik niet. Dat heb ik vanmiddag ook al aangegeven.
Mevrouw Peters heeft voorts een motie ingediend,
waarin de regering wordt verzocht om er binnen de
Europese Raad naar te streven dat groene innovatie in
het hart van de nieuwe Lissabonstrategie wordt
geplaatst. Dat gebeurt dan op basis van de terechte
constatering dat er een nieuwe Lissabonstrategie wordt
vastgesteld en dat dit kansen biedt om werk te maken
van het vergroenen van de economie – dat ben ik met
haar eens – en op basis van de overweging dat
investeren in energiebesparing en groene energie niet
alleen goed is voor het milieu, maar ook miljoenen
banen kan opleveren in de Europese Unie en nieuwe
exportkansen biedt. Ik vind de intentie goed van deze
motie. Misschien is het maar het beste om het oordeel
daarover aan de Kamer over te laten. Ik zit alleen met
één ding, namelijk dat er staat ″het hart van de nieuwe
Lissabonstrategie″. Ik zie het zo dat we nu nog in de fase
zitten waarin alles wordt voorbereid. De nieuwe
Commissie moet dit gaan doen. Ik vind dat er meer focus
moet komen. Elementen zoals banen en groei blijven van
belang. Dat zal ook te maken hebben met de vraag of
ondernemen in Europa kan worden gestimuleerd. Dat
daar verduurzaming bij hoort, daar ben ik het volstrekt
mee eens, alleen het woord ″hart″ vind ik net wat veel.
De intentie van deze motie spreekt me echter een en ik
denk dat het misschien het beste is om het oordeel
daarover gewoon aan de Kamer over te laten. Ook los
van deze motie zou ik toch al het punt van de verduurzaming naar voren hebben gebracht in het kader van de
Lissabonstrategie. Hoe je het precies verwoordt, vind ik
eerlijk gezegd een kwestie van hoe de Commissie er nu
mee aan de slag gaat. Dan hebben we, denk ik, recht

1 december 2009
TK 31

31-2946

Balkenende
gedaan aan waar in deze motie om wordt verzocht. Ik
heb mijn sympathie ervoor kenbaar gemaakt.
De heer Eickhout had het over de discussie die we
eerder hebben gehad over het level playing field. Hij zegt
dat dit te vaak wordt gebruikt als een alibi om niet veel
te doen. Ik zit daar echt heel anders is. Als wij het level
playing field onvoldoende in ogenschouw nemen, dan
vind ik het risico heel groot van carbon leakage. Daar
ben ik zeer voor beducht. Er zijn tal van sectoren die zo
hun activiteiten kunnen verplaatsen van Europa naar
China of India of elders en dat is een groot risico. Ik vind
dus dat we het belang van het level playing field niet
mogen onderschatten. Ook dat heb ik vanmiddag met
uw Kamer besproken.
Dan heeft mevrouw Wiegman – ik ken die discussie –
gesproken over het veranderen van de indicatoren. Zij
zegt: je kunt niet alleen meten op basis van het bnp. Zij
wijst er terecht op dat ook schone lucht, goed onderwijs
en goede werkomstandigheden een economische waarde
hebben. We hebben deze discussie ook gehad tijdens de
algemene politieke beschouwingen en op andere
momenten. Wij werken nu eenmaal met het bnp als een
indicator. Is dat zaligmakend? Nee, dat is het niet. Je
hebt ook andere indicatoren. We hebben voorts gezien –
dan verval ik een beetje in herhaling, want ook dat debat
hebben wij eerder gehad – dat het niet eenvoudig is om
dat zomaar te gaan veranderen. Ik heb eigenlijk de
neiging om te zeggen: we hebben de juiste indicatoren.
Kijkt u eens naar wat wij hebben gedaan naar aanleiding
van de motie-Schuurman uit de Eerste Kamer, om de
crises met elkaar in verband te brengen. Ook daarin is
gerefereerd aan onderzoek dat is gedaan. Dan heb ik aan
deze motie geen behoefte. Ik onderschrijf dat het bnp als
zodanig nog niet het totale verhaal is. Dat is waar, maar
om nu te gaan werken met andere indicatoren, daar ben
ik eerder tegen gekant, omdat er ook weer systematische
problemen uit voortvloeien. Ik heb dus geen behoefte
aan deze motie, maar dat kan geen verbazing wekken,
gezien het debat dat ik eerder met uw Kamer heb
gevoerd.
Mevrouw Wiegman-van Meppelen Scheppink
(ChristenUnie): Voorzitter. Mijn bedoeling is nu juist om
met deze motie aan te sluiten bij wat al opgepakt wordt.
In Nederland bijvoorbeeld zijn een PBL, een CBS en een
CPB ermee bezig. Er zijn al wat indicatoren ontwikkeld.
De Europese Commissie heeft deze handschoen
opgepakt. Ik weet wel dat het bnp niet in één keer aan de
kant moet, maar laten we de uitdaging aangaan – juist
omdat we zeggen dat de crisis ook een kans is – om
naast het bnp te experimenteren met andere indicatoren.
Wat zeggen die over onze groei, onze welvaart en over
hoe de EU ervoor staat, economisch gezien?
Minister Balkenende: Op nationaal niveau hebben wij
onze werkwijze met het PBL. Ik hoef ze niet allemaal te
herhalen, u weet wel waar ik op doel. Die zaken zijn in
Nederland geregeld. Dat debat voeren we met elkaar. Ten
aanzien van Europa speelt natuurlijk het element bnp een
rol. Mevrouw Wiegman weet net zo goed als ik dat in tal
van onderzoeken en tal van documenten van de
Europese Commissie wordt gesproken over de kwaliteit
van de Europese samenleving. Er wordt gesproken over
dingen als de sociale cohesie. Er wordt gesproken over
de situatie ten aanzien van het milieu. Deze elementen

Tweede Kamer

Staat van de Europese Unie

worden dus al ter hand genomen. Ik vind daarom dat je
moet oppassen om te spreken over indicatoren.
Wij kunnen het misschien het best op de volgende
manier doen. Als er bijvoorbeeld een nieuw werkprogramma van de Europese Commissie verschijnt, zouden
wij deze discussie kunnen hernemen. Dan kunnen wij
bezien wat de insteek van de Commissie ten aanzien van
de beleidsprioriteiten is en hoe deze zich verhoudt tot het
vraagstuk dat mevrouw Wiegman aan de orde heeft
gesteld. Ik heb op dit moment geen behoefte aan de
motie. Ik wil de discussie wel aangaan of deze elementen
in dat werkprogramma aan de orde zouden kunnen
komen.
De voorzitter: Mevrouw Wiegman, tot slot.
Mevrouw Wiegman-van Meppelen Scheppink
(ChristenUnie): Op basis van deze discussie wens ik de
motie op dit moment aan te houden. Ik voer de discussie
graag later verder in het kader van het werkprogramma
van de Europese Commissie.
De voorzitter: Op verzoek van mevrouw Wiegman-van
Meppelen Scheppink stel ik voor, haar motie (32125,
nr. 10) van de agenda af te voeren.
Daartoe wordt besloten.
Minister Balkenende: Dan gaan wij het zo doen. Dank u
wel.
De heer Pechtold heeft zijn – toch wel uitbundige –
dank uitgesproken voor mijn reactie op wat hij heeft
gezegd over de Lissabonstrategie. Dat gebeurt niet elke
keer. Naast de vlag, lijkt mij dat toch weer een mooi
element in deze discussie. Daarmee heb ik alles gezegd
wat ik naar voren wilde brengen.
©
Staatssecretaris Timmermans: Voorzitter. Ja, die
vlaggen. Achter mijn bureau staan twee vlaggen. Dat zijn
de Nederlandse vlag en de Europese vlag. Daarvoor heb
ik zelf gekozen. Ik acht het van belang om aan te geven
dat ik een vertegenwoordiger ben van Nederland. Ik werk
al mijn hele beroepsleven in dienst van mijn eigen land.
Daar ben ik fier op. Dat wil ik op deze manier tot
uitdrukking brengen. Tegelijkertijd ben ik van mening dat
het belang van mijn land het best is geborgd in Europa.
Daaraan geef ik uiting door ook die vlag achter mijn
bureau te zetten.
De heer Ormel heeft een motie ingediend dat dit ook
in de Kamer het geval zou moeten zijn. Uiteraard is die
beslissing geheel aan de Kamer zelf. Het oordeel over
deze motie laat ik dus graag aan de Kamer over.
De heer Ormel heeft een tweede motie ingediend
waarin hij stelt dat de Europese vlag ook op alle
rijksoverheidsgebouwen zou moeten worden uitgestoken. Ik zeg de Kamer eerlijk dat ik aan deze motie geen
behoefte heb. Ik begrijp het sentiment dat de heer Ormel
ermee uitdrukt. Dat is mij sympathiek. Maar ik moet
bekennen dat ik ook wel enig begrip kan opbrengen voor
hetgeen de heer Ten Broeke erover heeft gezegd. Ik wil
twee voorbeelden noemen. Vanavond hebben wij
gesproken over heel belangrijke verschillen tussen het
grondwettelijk verdrag en het Verdrag van Lissabon. Er is
lang gesproken over de absorptiecapaciteit. Dat is het

1 december 2009
TK 31

31-2947

Timmermans
eerste voorbeeld. Het stond niet in het grondwettelijk
verdrag, maar wel in het Verdrag van Lissabon. Het
tweede voorbeeld is de toegenomen rol van de Tweede
Kamer. Ook dat is een belangrijk verschil tussen het
grondwettelijk verdrag en het Verdrag van Lissabon. Wij,
de Kamer en ik, vinden dat belangrijke verworvenheden
van het Verdrag van Lissabon. Dat is allemaal verloren
gegaan in de publiciteit, omdat door bepaalde uitingen
iedereen dacht dat het Nederland alleen maar ging om
het niet hebben van de vlag en het volkslied in het
Verdrag van Lissabon. Dat vind ik jammer. Door nu ruim
twintig minuten alleen maar te praten over de vlag,
versterken wij die indruk weer. Dat vind ik persoonlijk
jammer. Ik herhaal dus nog maar eens dat wij geen
behoefte hebben aan deze motie.
De heer Van de Camp vraagt hoe het zit met de
munteenheid van China, die eigenlijk te laag gewaardeerd is omdat zij is gekoppeld aan de dollar. Dat vinden
wij ook. Het is ook ingebracht door de heer Trichet,
president van de Europese Centrale Bank, in het overleg
met China. Hij heeft er sterk voor gepleit dat de Chinezen
de koppeling met de dollar loslaten en een meer
realistische koers hanteren. De Chinezen hebben dit voor
kennisgeving aangenomen en gezegd dat zij uiteindelijk
zelf gaan over dit onderwerp. Dat is natuurlijk ook zo. Het
signaal is echter heel helder overgebracht door de heer
Trichet, namens de Europese Unie.
Dan kom ik aan de punten die de SP heeft ingebracht.
Laat ik mijn zegeningen tellen, mevrouw de voorzitter. De
heer Van Bommel heeft erkend dat de uitbreiding van
2004 een doorslaand succes is. Het is ook maar goed dat
hij dat erkent, want ook zijn eigen fractie heeft toen voor
deze uitbreiding gestemd. Ik kan het mij nog goed
herinneren; de Kamer was unaniem in haar oordeel dat
de uitbreiding toen, in 2004, moest plaatsvinden. De heer
Van Bommel was aangesloten bij die unanieme Kamer.
De heer Van Bommel (SP): Hier begaat de staatssecretaris toch een vergissing. Ik heb namelijk slechts de
staatssecretaris zelf geciteerd. Om dat nou een doorslaand succes te noemen ... De staatssecretaris herinnert
zich de discussie nog, mede door mijn fractie aangezwengeld maar ook door andere, waarin naar voren
kwam dat wij er problemen mee hadden dat we de tien
landen alleen maar ″als tien″ mochten accepteren. We
hadden eigenlijk best problemen met bijvoorbeeld de
toetreding van Polen op dat moment, gezien de corruptie
die daar toen een groot probleem was.
Staatssecretaris Timmermans: De heer Van Bommel zei
net zelf dat successen uit het verleden geen garantie
bieden voor de toekomst. Dat klopt, maar dat gaat toch
wel uit van de erkenning dat hetgeen in het verleden is
gebeurd, een succes is. Overigens zou dat ook vrij
consistent zijn, want de heer Van Bommel heeft toen zelf
voorgestemd.

niet gezegd dat iedere uitbreiding een succes is. De
uitbreiding in 2004 echter was een historische keuze die
wij als gevolg van het einde van de Europese deling
hebben gemaakt en die voor Nederland een doorslaand
succes is gebleken, zowel in geopolitieke als in veiligheidspolitieke als in economische zin. Veel Nederlandse
banen zijn aan die uitbreiding te danken. Ook hebben wij
er een grotere macro-economische stabiliteit aan te
danken, evenals nieuwe investeringsmogelijkheden
waarvan Nederland enorm en disproportioneel heeft
geprofiteerd. Het is goed om dat nogmaals vast te
stellen. Het ontslaat mij niet van de verplichting om met
de heer Van Bommel te erkennen dat we het criterium
van de absorptiecapaciteit als politieke weging – ik zeg
dit voor alle duidelijkheid tegen de heer Ten Broeke –
zeer, zeer serieus zullen moeten nemen, omdat wij geen
Europa kunnen bouwen zonder de Europeanen. Europa
zal een project van de Europeanen zijn of het zal niet zijn.
Het zal niet een project van Europese politici zijn, want
dan overleeft het niet. In die zin hebben we dus het
draagvlak nodig van de bevolking, ook voor toekomstige
uitbreidingen.
De heer Van Bommel heeft een motie ingediend over
belasting op sms-berichten. Het dictum van deze motie is
mij zeer sympathiek. Nederland wil inderdaad geen
belasting op sms-berichten, want wij willen geen
Europese belasting. Dat is niet de belastingautoriteit.
Feitelijk moet ik er alleen wel op wijzen dat er nooit een
mededeling van de Commissie is geweest. Er is wel een
document van de Commissie uitgelekt. Dat document is
ook weer verdwenen. Het is niet ingetrokken, het is
gewoon verdwenen. Voor de feitelijkheid: er is dus nooit
echt een formele mededeling van de Commissie
geweest. Als de heer Van Bommel bereid is om dat in
zijn motie aan te passen, zodat die feitelijk klopt, kan ik
ermee instemmen. Hij moet dan zelf weten of hij de
motie wil handhaven, maar ze is niet echt nodig.
De heer Van Bommel (SP): Ik denk dat we hier samen
wel uitkomen. Ik vind het wel van groot belang. Het was
een uitgelekte mededeling. Die is links en rechts met veel
schrik ontvangen en vervolgens meteen teruggenomen.
Vorige week nog heeft de Commissievoorzitter gezegd
dat hij het een voorrecht van de Commissie beschouwt
om op het punt van belastingen voorstellen te doen. In
de mededeling waar ik naar verwijs, staan vier voorstellen om te komen tot aanvullende EU-financiering.
Belastingheffing, met daarbij het expliciet genoemde
voorstel om te komen tot een Europese belasting op
sms-berichten, is een zeer serieus te nemen kwestie. Als
wij die kwestie beiden zo serieus nemen, ben ik ervan
overtuigd dat we, met een kleine aanpassing van de
motie, daar samen wel uitkomen.

Staatssecretaris Timmermans: Nee, dat heb ik niet
gedaan. Ik heb wel willen aangeven dat een uitbreiding
een doorslaand succes kan zijn Daarmee is inderdaad

Staatssecretaris Timmermans: Oké. Laat ik voor alle
duidelijk nog eens stellen dat de Nederlandse regering
tegen EU-belastingheffing is. Daar kan geen enkel
misverstand over bestaan.
De heer Van Baalen heeft nogmaals gevraagd naar het
standpunt van de Nederlandse regering over Turkije.
Natuurlijk blijven wij bij de Turkse autoriteiten op
hameren dat zij het Ankaraprotocol moeten ratificeren –
daar gaat het op dit moment namelijk om – zodat
schepen en vliegtuigen met een Cypriotische vlag
toegang hebben tot Turkse havens en luchthavens. Ik heb
in mijn antwoord in eerste termijn willen aangeven dat

Tweede Kamer

1 december 2009
TK 31

De heer Van Bommel (SP): Het laatste klopt zeker, met
de kanttekening die ik net maakte. Ik heb de staatssecretaris juist die bankiersmentaliteit verweten omdat hij zich
beriep op dat succes uit het verleden en daarmee
verwees naar de toekomst. Die discussie is toen gevoerd.

Staat van de Europese Unie

31-2948

Timmermans
de Kamer geen extra resultaat moet verwachten van een
extra inzet bovenop wat er al gebeurt. In feite is bijna
alles al bevroren wat te maken heeft met de onderhandelingen met Turkije. Dat hebben de Turken voor een heel
groot deel aan zichzelf te danken.
De heer Ten Broeke (VVD): Ik stel nog een vraag over
het Ankaraprotocol. Toen het besluit nu bijna drie jaar
geleden werd genomen, is er toen een vervaldatum
afgesproken die aan het einde van dit jaar verstrijkt,
waarna de EC zou moeten beslissen of het überhaupt
nog de onderhandelingen met Turkije voortzet?
Staatssecretaris Timmermans: Dat klopt, maar de
zestien hoofdstukken liggen heel diep in de vriezer en er
kan in feite dus geen progressie worden gemaakt in de
gesprekken met Turkije. Dat komt de facto neer op een
bevriezing van de onderhandelingen. Daarmee is Turkije
echt al behoorlijk gestraft, of straft het zichzelf, want dit
is geen straf van de Unie, het is iets wat Turkije zichzelf
aandoet.
De heer Van Baalen heeft gevraagd naar de ″hard
power″. Ik vind de tegenstelling tussen ″soft power″ en
″hard power″ kunstmatig. Soft power benoemen is altijd
een schaamlap voor de EU geweest om de eigen
onmacht te camoufleren op het punt van hard power. Die
twee dingen kun je niet uit elkaar halen. Het is dus heel
belangrijk dat de EU op dat punt iets laat zien. Het
voorbeeld dat de heer Van Baalen aanhaalt, is misschien
niet het meest gelukkige, want dat is dan meteen ook het
moeilijkste wat je van de EU zou kunnen vragen. De
opvatting van de Nederlandse regering is dat in
Afghanistan de NAVO in the lead moet zijn. Dat laat
onverlet dat de samenwerking tussen EU en NAVO beter
kan worden geïntegreerd, ook in Afghanistan. Er zal veel
aan moeten gebeuren. Het lijkt mij een van de belangrijkste taken van mevrouw Ashton in haar eerste maanden
om op dat punt echt vooruitgang te boeken.
Mevrouw Wiegman vraagt voor de top in april een
reactie op haar stuk over de Roma. Daar kan zij op
rekenen.
Zij vraagt ook naar de inzet uit het Mensenrechtenfonds. Wij steunen via onze ambassades projecten op
het gebied van onderwijs, huisvesting en werkgelegenheid. Vanuit het departement steunen we projecten van
de Spolu International Foundation. Ik neem aan dat
mevrouw Wiegman weet wat dat is. Ik lees de afkorting
op, maar ik moet eerlijk bekennen dat Spolu mij niet
meteen iets zegt. We doen dat met een bijdrage van
€ 200.000 per jaar. Dat heeft tot doel om Romagemeenschappen zich beter te laten organiseren. Ik weet uit
eigen, langjarige ervaring dat een van de grote achilleshielen van de Roma is dat deze groep voortdurend
onderling ruzie maakt, verdeeld is en zich niet goed weet
te organiseren, waardoor de groep nooit een vuist kan
maken. Wij proberen met dit geld daar verbeteringen in
aan te brengen. Het is goed dat daar op Europees niveau
nu aandacht voor is. Wij zullen dat stimuleren in de
aanloop van de top waar mevrouw Wiegman het over
had.
De heer Pechtold heeft nog iets over SWIFT gezegd. Er
moet toch bijna sprake zijn van een misverstand. Wat de
heer Blom zegt over de Kamer klopt, maar tegelijkertijd
is de situatie in Europa zo dat het Europees Parlement
het interim-akkoord gewoon van tafel kan vegen als het
dat wil. Het Parlement heeft dus nog het volste recht om

Tweede Kamer

Staat van de Europese Unie

dat te doen onder de bevoegdheden die het nu heeft
krachtens het Verdrag van Lissabon. Het idee dat de
ministers hebben geprobeerd om het Parlement op een
zijspoor te zetten moet dus bijna op een misverstand
berusten.
De heer Pechtold vroeg ook hoe het zit met het
voorstel van minister Hirsch Ballin over de rechtsstaatmonitor. Zijn voorstel richt zich specifiek op de vragen
hoe het met de strafrechtspraak in andere lidstaten staat
en hoe wij elkaar daarop zouden kunnen aanspreken. Dat
voorstel heeft hij gedaan aan zijn collega’s. Daar wordt
nu naar gekeken, dat wordt besproken. Wij hopen dat het
tot concrete resultaten leidt, want ik ben het met de heer
Pechtold eens: uiteindelijk moet je allemaal bereid zijn
om je eigen strafrechtpraktijk ter monitoring aan te
bieden aan je EU-collega’s. Het maakt ook je geloofwaardigheid groter als je collega’s aanspreekt die achterblijven bij wat je van hen verwacht. Het moet ook niet altijd
zo zijn dat dezelfde landen worden aangesproken en dat
andere landen kunnen zeggen: bij ons is alles in orde,
dat hoef je niet te doen. Dat voorstel van minister Hirsch
Ballin wordt nu dus besproken op Europees niveau.
Over de filtersoftware heeft minister Verhagen een
voorstel gedaan in de Raad in het kader van het extern
beleid. Daar heeft hij positieve reacties op gehad van
andere lidstaten. De Commissie is nu bezig om te bezien
of het werkbaar is aangezien er geen wereldwijd sluitend
sanctieregime is jegens Iran. Als je het dus zelf als EU
zou afspreken, loop je het risico dat er elders lekken zijn
waardoor het niet zou werken. De Commissie onderzoekt
dit nu. Wij hopen dat dit voor elkaar kan komen. Er is
wel veel steun van andere lidstaten hiervoor. Minister
Verhagen zal er dus hard aan vasthouden om dit voor
elkaar te krijgen.
De heer Ten Broeke (VVD): Mevrouw Peters en ik
hebben tijdens het debat over Iran in juni van dit jaar het
voorstel aan de Nederlandse regering gedaan om wat
men Global Online Freedom Act (GOFA) noemt, te
promoten. Dat voorstel ligt al in het Europees Parlement.
Daar heeft collega Jules Maaten zich mee bezig
gehouden. Zo’n voorstel ligt ook al voor in het Amerikaanse Congres. Het zou goed zijn als de Nederlandse
regering dat voorstel zou omarmen en binnen de Raad
zou willen promoten, omdat het Europees Parlement nu
eenmaal geen wetgevende bevoegdheden heeft ter zake.
Staatssecretaris Timmermans: Dat was overigens niet
de vraag van de heer Pechtold, maar nu u dit eraan
toevoegt, zal ik het graag onder de aandacht van
minister Verhagen brengen. Ik neem aan dat hij dat
positief zal beoordelen.
Verder heeft de heer Pechtold nog gevraagd: hoe zit
het met de integratie van het postennetwerk, waartoe
werd verzocht in de motie-Van der Laan/Koenders. Wij
staan open voor collocatie met gelijkgezinde landen. In
Lagos, Dar es Salaam, Bujumbura en Tblisi wordt het
gebouw waarin de Nederlandse vertegenwoordiging is
ondergebracht, gedeeld met andere landen met als doel
de bedrijfsvoeringslasten te verlagen. Wij willen op het
gebied van ontwikkelingssamenwerking om dezelfde
reden kiezen voor co-locatie op andere plekken. Voor die
motie zetten wij ons dus in. Overigens neem ik aan dat
dit ook deel zal uitmaken van de hele heroverwegingsoperatie, waarover de Kamer later iets zal horen.

1 december 2009
TK 31

31-2949

Timmermans
De heer Pechtold had een pertinent punt over de 0800en de 0900-nummers. Ik weet uit persoonlijke ervaring
dat je vanuit het buitenland wel degelijk die diensten
kunt bellen maar niet via deze nummers. Het belangrijkste is dus dat je Nederlanders in het buitenland op een
of andere manier in kennis stelt van het feit dat je die
diensten wel kunt bereiken maar niet via dit soort
nummers. Je zult dus andere nummers onder de
aandacht moeten brengen. Ik zal eens laten nagaan hoe
dat precies zit en hoe we hiervoor een acceptabele
oplossing kunnen vinden, als de heer Pechtold dat goed
vindt. Ik put nu uit mijn eigen herinneringen. Ik geloof
dat er technische problemen zijn om 0800-nummers en
0900-nummers direct toegankelijk te maken vanuit het
buitenland, maar het kan wellicht wel via een ander
nummer. Ik wil hierop graag zo spoedig mogelijk
terugkomen. Daarmee ben ik gekomen aan het eind van
mijn beantwoording.
De heer Pechtold (D66): De premier en ik kijken elkaar
aan: de dag wordt steeds mooier met deze toezeggingen.
Ik daag de staatssecretaris uit om op de gemiddelde
overheidssite een ander nummer dan dat soort nummers
te vinden. Daar kom je namelijk gewoon niet achter. Dat
is waar veel studenten en anderen last van hebben. De
toezegging is echter ruiterlijk; ik wacht dus rustig af.
Staatssecretaris Timmermans: Als mijn ervaring van een
aantal jaren geleden nog steeds klopt, lijkt het me niet
erg ingewikkeld om aan die sites ook een nummer toe te
voegen voor bellen vanuit het buitenland. We zullen het
echter nagaan en het de Kamer laten weten.
De beraadslaging wordt gesloten.
De voorzitter: Ik dank het kabinet voor de antwoorden.
We hebben twee toezeggingen gekregen van de
staatssecretaris. Er komt een brief van de regering over
de inzet inzake Romabeleid en er komt een brief over de
telefoonnummers.
De stemmingen over de moties vinden volgende week
dinsdag plaats.
Sluiting 22.06 uur

Tweede Kamer

Staat van de Europese Unie

1 december 2009
TK 31

31-2950