Evaluatie verkiezingen
Evaluatie van de verkiezing van de leden van de Tweede Kamer
(15-17 maart 2021)

12 mei 2021

Inhoudsopgave
1.

Inleiding ............................................................................................................................................ 4
1.1

Leeswijzer ................................................................................................................................ 4

1.2

Algemeen ................................................................................................................................. 4

2.

Stemlokalen ...................................................................................................................................... 5
2.1

2.2

Aantallen en omgang met uitval van locaties .......................................................................... 5

2.1.1

Uitval van locaties ................................................................................................................ 5

2.1.2

Ondersteuning BZK bij vinden van locaties ......................................................................... 6

2.1.3

Stemlokalen met beperkte toegang ..................................................................................... 7

2.1.4

Communicatie over stemlokalen ......................................................................................... 7

2.1.5

Bijzondere vormen van stemlokalen.................................................................................... 8

2.1.6

Toegankelijkheid van stemlokalen ..................................................................................... 10

Stemhokjes en posters .............................................................................................................. 11
2.2.1

Gebruik poster J 16 ........................................................................................................... 11

2.2.2

Gebruik poster ‘In het stemlokaal’ ..................................................................................... 12

3.

Opslag stembiljetten ....................................................................................................................... 13

4.

Stembureauleden ........................................................................................................................... 14

4.1

Aantallen .................................................................................................................................... 14
4.1.1

4.2

4.3

Afmeldingen ....................................................................................................................... 14

Werving en vergoeding .............................................................................................................. 15
4.2.1

Werving .............................................................................................................................. 15

4.2.1

Vergoeding ........................................................................................................................ 16

Voorbereiding stembureauleden ............................................................................................... 17
4.3.1

Training stembureauleden ................................................................................................. 17

4.3.2

Kennis stembureauleden ................................................................................................... 18

5.

Overige vragen over het verkiezingsproces ................................................................................... 20

5.1

Ondersteuningsverklaringen ...................................................................................................... 20

5.2

Stempassen ............................................................................................................................... 20
5.2.1

Vervangende stempassen ................................................................................................. 20

5.2.2

Bezorgen stempassen ....................................................................................................... 22

5.2.3

Register Ongeldige Stemmen (ROS) ................................................................................ 22

5.2.4

Schriftelijke volmachten ..................................................................................................... 23

5.2.4

Briefstemmen ..................................................................................................................... 24

5.2.5

Tellen ................................................................................................................................. 24

6.

Experiment centrale stemopneming ............................................................................................... 26

6.1

Algemene indruk experiment ..................................................................................................... 26

6.2

Organisatie en training .............................................................................................................. 27
6.2.1

Training .............................................................................................................................. 27

6.2.2

Vervoer en opslag stembescheiden .................................................................................. 27

Evaluatie TK-verkiezing 2021 | Kantar | Ministerie van BZK | pagina 2

6.2.3

Centrale stemlocatie .......................................................................................................... 28

6.2.4

Tijdstip Centrale stemopname ........................................................................................... 29

6.2.5

Aantal leden ....................................................................................................................... 30

6.3

Meerkosten en besparingen ...................................................................................................... 31

6.4

Overige onderwerpen m.b.t. centrale stemopneming ............................................................... 31

Evaluatie TK-verkiezing 2021 | Kantar | Ministerie van BZK | pagina 3

1.

Inleiding

Op 15-17 maart 2021 vond de verkiezing plaats van de leden van de Tweede Kamer. In opdracht van
het ministerie van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties (ministerie van BZK) heeft
onderzoeksbureau Kantar deze verkiezing geëvalueerd door middel van het uitzetten van een online
vragenlijst onder gemeentefunctionarissen die belast waren met de organisatie van deze verkiezing in
hun gemeente, en het verwerken van de antwoorden. In de vragenlijst is gevraagd naar hoe de
voorbereiding, uitvoering en afhandeling van de verkiezing zijn verlopen.

1.1

Leeswijzer

De resultaten van de enquête zijn zowel op totaalniveau gepresenteerd als (waar relevant) uitgesplitst
naar gemeentegrootte. Relevante verschillen naar gemeentegrootte zijn in dit rapport benoemd.
Bij open vragen zijn de veelvoorkomende antwoorden beschreven, waarbij (indien relevant) enkele
citaten als bloemlezing in het rapport zijn opgenomen.

1.2

Algemeen

Gemeentefunctionarissen die belast waren met de organisatie van de verkiezing in hun gemeente zijn
via email uitgenodigd de online vragenlijst in te vullen. Wanneer er meerdere contactpersonen per
gemeente waren, zijn deze allen benaderd met het verzoek om de vragenlijst door dezelfde persoon
te laten invullen. Het onderzoek is van tevoren aangekondigd door het ministerie van BZK. Kantar
heeft reminders verstuurd. Van de 355 gemeenten (inclusief de openbare lichamen Bonaire, Sint
Eustatius en Saba) hebben 274 gemeenten de vragenlijst ingevuld. Dit is een respons van 77%.
1.1 | Respons naar gemeentekenmerken
Gemeentegrootte
Grote gemeenten (>100.000 inwoners)
Middelgrote gemeenten (20.000 – 100.000 inwoners)
Kleine gemeenten (<20.000 inwoners)
Totaal
Basis: alle respondenten | n= 274

Evaluatie TK-verkiezing 2021 | Kantar | Ministerie van BZK | pagina 4

9%
66%
24%
100%

n= 26
n= 181
n= 67
n=274

2.
2.1

Stemlokalen
Aantallen en omgang met uitval van locaties

Gemiddeld hebben gemeenten op 27 locaties in hun gemeente (een of meer) stembureaus ingericht
op de dag van de verkiezing (17 maart). Deze verkiezing bestond voor kiezers met een kwetsbare
gezondheid de mogelijkheid om al eerder te stemmen. Hiervoor dient op 15 en 16 maart minimaal één
locatie te zijn ingericht. Dit was in alle deelnemende gemeenten het geval. Gemiddeld waren op 15 en
16 maart ongeveer een vijfde van het aantal locaties ingericht als op de dag van de verkiezing. In de
onderstaande tabel staat een overzicht van het aantal stemlocaties waar stembureaus zijn ingericht.
Als leesvoorbeeld; in grote gemeenten waren er gemiddeld 102 locaties ingericht op 17 maart, met
minimaal 42 locaties en maximaal 412 locaties. Er waren gemiddeld 1,8 mobiele stembureaus
ingericht in grote gemeenten, op minimaal één van de data.
2.1 | Aantal locaties waar stembureaus zijn ingericht
Groot

Middelgroot

Klein

Totaal

Gemiddeld aantal locaties
Op 15 maart
Op 16 maart
Op 17 maart
Waarvan mobiel stembureau1

17
18
102
1,8

4
4
23
0,4

2
2
8
0,2

5
5
27
0,4

Minimaal aantal locaties
Op 15 maart
Op 16 maart
Op 17 maart
Waarvan mobiel stembureau

7
7
42
0

2
2
8
0

1
1
1
0

1
1
1
0

Maximaal aantal locaties
Op 15 maart
Op 16 maart
Op 17 maart
Waarvan mobiel stembureau

52
52
412
7

13
13
63
4

5
5
18
4

52
52
412
7

Basis: alle respondenten | n = 274
Twee op de tien (20%) deelnemende gemeenten geven aan dat ze mobiele stembureaus hebben
ingezet, acht op de tien (80%) hadden geen mobiele stembureaus.

2.1.1 Uitval van locaties
In ongeveer een op de tien (11%) deelnemende gemeenten zijn er locaties uitgevallen tussen 10 en
17 maart. In totaal gaat het om 30 van de deelnemende gemeenten. Dit vond met name plaats in
grote gemeenten, waar een derde (35%) van de deelnemende gemeenten een locatie rapporteerde
die uitviel. In de grote meerderheid van de gemeenten waar er locaties zijn uitgevallen, betrof het een
enkele locatie (23 van de 30 gemeenten). Eén gemeente rapporteerde vier locaties die uitvielen.
2.2 | Uitval van locaties tussen 10 en 17 maart

Ja
Nee

Groot
35%
65%

Middelgroot
10%
90%

Basis: alle respondenten | n = 274
1 Een mobiel stembureau heeft zitting op meerdere locaties op de verkiezingsdag.

Evaluatie TK-verkiezing 2021 | Kantar | Ministerie van BZK | pagina 5

Klein
3%
97%

Totaal
11%
89%

Van de 30 deelnemende gemeenten waar er een locatie uitviel, konden 20 gemeenten een
alternatieve locatie vinden op de korte tijd die er nog was voor de verkiezingsdatum. De 10
gemeenten die geen alternatief konden vinden hebben dit opgelost door te verwijzen naar omliggende
stembureaus en de mogelijkheid voor 70+’ers om hun stem per brief uit te brengen.

2.1.2 Ondersteuning BZK bij vinden van locaties
Negen op de tien (90%) deelnemende gemeenten zeggen geen gebruik te hebben gemaakt van het
ondersteuningsteam van BZK bij het vinden van locaties. Van de deelnemende gemeenten die wel
gebruik hebben gemaakt van deze ondersteuning (28 gemeenten), zegt iets meer dan de helft (15
gemeenten) dat de hulp van het team weinig tot niet heeft bijgedragen aan het vinden van locaties.
Twee gemeenten zeggen dat de hulp zeer heeft bijgedragen, de rest (elf gemeenten) zeggen dat de
hulp deels heeft bijgedragen.
2.3 | Gebruik ondersteuningsteam BZK bij vinden van locaties

Ja
Nee

Groot
27%
73%

Middelgroot
11%
89%

Klein
1%
99%

Totaal
10%
90%

Basis: alle respondenten | n = 274
Voor gemeenten bestond de mogelijkheid hun antwoord toe te lichten als de ondersteuning niet of niet
geheel voldeed. Wanneer de ondersteuning volgens de deelnemende gemeenten slechts deels
geholpen heeft, dan is de toelichting meestal dat de gemeente zelf veel van de locaties heeft
gevonden, of dat de ondersteuning vooral inspiratie gaf. Een enkele gemeente gaf aan dat de
suggesties van het ondersteuningsteam niet (altijd) bruikbaar waren.
“Door de input van de ondersteuningsdienst kwamen wij zelf ook weer op ideeën voor locaties.
Deels is wat ons betreft dus niet negatief.”
“Meeste kwam van ons zelf, maar een enkele locatie bleken we zelf niet in het vizier te hebben.
dus zeker wel blij met ondersteuning.”
“Het vinden van voldoende stemlokalen heeft voor het grootste deel te maken gehad met de inzet
en het werk dat is verzet door onze eigen organisatie. De ondersteuningsdienst heeft wel (nieuwe)
locaties aangedragen, alsook bemiddeld bij het tot stand komen van een akkoord.”
“De meeste stemlokalen hadden wij al zelf geregeld.”
“(medewerker X) heeft de hulp aangeboden en ook alternatieven aangereikt, uiteindelijk andere
keuze gemaakt.”
Gemeenten die aangaven dat de ondersteuning niet of nauwelijks heeft bijgedragen aan het vinden
van locaties, gaven daarvoor meestal de toelichting dat de suggesties van het ondersteuningsteam al
bekend waren, of niet bruikbaar waren.

Evaluatie TK-verkiezing 2021 | Kantar | Ministerie van BZK | pagina 6

“De gebouwen die bij hen bekend waren bleken of niet geschikt of niet te willen/kunnen
meewerken.”
“Aangedragen opties uit lokale kennis al bekend. Optie mobiel stembureau ook al bedacht maar
was gelukkig niet nodig. De optie om gebruik te maken van scholen bleek in de praktijk geen
oplossing te bieden omdat scholen hieraan niet mee willen meewerken gezien beperkingen voor
leerlingen/ouders.”
“De gevonden lokalen lagen niet in een woonwijk bijv.”
“We hebben zelf een betere locatie gevonden.”

2.1.3 Stemlokalen met beperkte toegang
Bij de afgelopen Tweede Kamerverkiezing bestond de wettelijke mogelijkheid voor gemeenten om een
stemlokaal in te richten dat uitsluitend toegankelijk is voor de bewoners en bezoekers van die locatie
(in de meeste gevallen een verpleeg- of verzorgingstehuis). Een kwart (24%) van de deelnemende
gemeenten heeft gebruik gemaakt van deze mogelijkheid om een stemlokaal met beperkte toegang in
te stellen.
2.4 | Stemlokalen met beperkte toegang

Ja
Nee

Groot
58%
42%

Middelgroot
27%
73%

Klein
6%
94%

Totaal
24%
76%

Basis: alle respondenten | n = 274
De gemeenten die hiervoor hebben gekozen (67 gemeenten), kozen ongeveer even vaak voor een
bijzonder stembureau met beperkte toegang (55%) als voor een mobiel stembureau met beperkte
toegang (48%)2. Twee gemeenten kozen voor beide vormen. Meestal waren er één (49%) of twee
(15%) stemlokalen met beperkte toegang in deze gemeenten.

2.1.4 Communicatie over stemlokalen
De burgemeester dient uiterlijk vier dagen voor de dag van de stemming op het adres van de kiezer
de adressen en openingstijden te bezorgen van alle stembureaus (regulier, mobiel, stembureaus voor
vervroegd stemmen, briefstembureaus, stembureaus met beperkte toegang of anderszins bijzondere
stembureaus). De overgrote meerderheid (96%) van de deelnemende gemeenten geeft aan dat dit
ook is gedaan. Twaalf gemeenten geven aan dat dit niet is gebeurd.
2.5 | Adressen en openingstijden van stemlokalen uiterlijk 4 dagen voor de dag van de stemming op
adres van kiezer bezorgd

Ja
Nee

Groot
85%
15%

Middelgroot
97%
3%

Klein
97%
3%

Totaal
96%
4%

Basis: alle respondenten | n = 274
De overgrote meerderheid (97%) van de deelnemende gemeenten geeft aan dat ze daarnaast ook
nog op een andere manier hebben gecommuniceerd over de adressen en openingstijden/
2 Een bijzonder stembureau heeft zitting op één locatie op de verkiezingsdag, dit stembureau kan afwijkende

openingstijden hanteren. Een mobiel stembureau heeft zitting op meerdere locaties op de verkiezingsdag.
Evaluatie TK-verkiezing 2021 | Kantar | Ministerie van BZK | pagina 7

zittingstijden. Dit was bijna altijd de website van de gemeente (96%). Daarnaast communiceerde ruim
acht op de tien (86%) van deze gemeenten via lokale nieuwsbladen.
2.6 | Andere manieren van communicatie over adressen en openingstijden/zittingstijden

Op de website van de gemeente staat
een overzicht van de stemlocaties
Via lokale nieuwsbladen
Anders, namelijk…

Groot

Middelgroot

Klein

Totaal

96%

94%

90%

93%

77%
54%

87%
47%

88%
43%

86%
47%

Basis: gemeente heeft ook op andere manieren gecommuniceerd | n = 267
Ongeveer de helft (47%) van deze gemeenten communiceerde op andere manieren. Dit betreft
meestal een van de volgende methoden of een combinatie daarvan:
•
•
•

Social media zoals Facebook, Twitter of Instagram
De landelijke website www.waarismijnstemlokaal.nl
Samen met de stempas en/of kandidatenlijst

Een enkele gemeente noemt andere methoden, zoals een tv-interview, huis-aan-huis bezorging of
posters.

2.1.5 Bijzondere vormen van stemlokalen
Drive through stemlokalen
In een op tien deelnemende gemeenten (30 gemeenten) was er een drive-through stemlokaal. Dit was
met name het geval in grote gemeenten. Van de 30 deelnemende gemeenten waar er een drivethrough stemlokaal was, zou drie kwart (22 gemeenten) opnieuw hiervan gebruik willen maken bij een
volgende verkiezing. Van de gemeenten waar geen drive-through stemlokaal was, zeggen drie
gemeenten dat ze bij een volgende verkiezing hier wel gebruik van willen maken. Circa de helft zegt
geen gebruik hiervan te willen maken, nog eens ongeveer de helft zegt het niet te weten.
2.7 | Drive-through stemlokaal gebruikt
Groot
38%
62%

Ja
Nee

Middelgroot
10%
90%

Klein
3%
97%

Totaal
11%
89%

Basis: alle respondenten | n = 274
Voor gemeenten die aangeven geen gebruik te willen maken van een drive-through stemlokaal bij een
volgende verkiezing, bestond de mogelijkheid hierop een toelichting te geven. De belangrijkste
redenen zijn:
•
•
•
•

Er zijn voldoende reguliere stemlocaties, er is geen behoefte
Meerkosten voor het inrichten van drive-through locaties
Werkomstandigheden voor stembureauleden
Grootte van het stembiljet

Op de volgende pagina staan enkele relevante citaten.

Evaluatie TK-verkiezing 2021 | Kantar | Ministerie van BZK | pagina 8

“Onze stemlokalen zijn ruim genoeg om de stemmers te ontvangen. En de vraag waar dit
opgesteld moet worden. Op dit moment lijkt het geen meerwaarde.”
“Geen enkele toegevoegde waarde voor de kiezer.”
“Wij hadden een walk-troughtent. Die beviel uitstekend en werd ook druk bezocht. Wellicht zetten
we die de volgende keer ook weer in. Geen enkele kiezer heeft gevraagd om een drive-through
stemlokaal.”
“- Extra kosten t.o.v. een ‘normaal’ stembureau - Er moet alsnog een tellocatie worden gevonden 1 persoon per voertuig i.v.m. stemgeheim is vaak onpraktisch en niet uit te leggen. Als kwetsbare
ouderen in één auto komen moet één persoon uitstappen en dat is niet wenselijk. Weersomstandigheden kunnen invloed hebben - Extra druk op beschikbare stembureauleden Schadeclaims bij onvoorzichtig handelen bij een voertuig - Invullen van een groot stembiljet vanuit
of in de auto is onpraktisch.”
“Koud, tochtig, te kostbaar, en onhandig met te grote stembiljetten.”
“Het is een stembureau met een trage doorloop, het is mogelijk te koud voor de stembureauleden
en het bewaken van het stemgeheim is ingewikkeld. Hierdoor moeten kiezers mogelijk alsnog het
voertuig verlaten. Dan is het hele idee van de drive trough weg.”
Tenten om stemlokalen in te richten
In twee op de tien deelnemende gemeenten (55 gemeenten) zijn tenten gebruikt om stemlokalen in te
richten. Van de 55 gemeenten die hier gebruik van hebben gemaakt, zou 40% (22 gemeenten) dit
opnieuw willen doen bij een volgende verkiezing. Een kwart zou dit niet willen, de overige gemeenten
weten het niet. Van de gemeenten die geen gebruik hebben gemaakt van tenten om stemlokalen in te
richten, zou geen enkele gemeente dit bij een volgende verkiezing wel willen.
2.8 | Tenten gebruikt om stemlokaal in te richten
Groot
58%
42%

Ja
Nee

Middelgroot
20%
80%

Klein
4%
96%

Totaal
20%
80%

Basis: alle respondenten | n = 274
Voor gemeenten die aangeven geen gebruik te willen maken van tenten om stemlokalen in te richten
bij een volgende verkiezing, bestond de mogelijkheid hierop een toelichting te geven. De belangrijkste
redenen zijn:
•
•
•

Er zijn voldoende reguliere stemlocaties, er is geen behoefte
Meerkosten voor het inrichten van tenten
Werkomstandigheden voor stembureauleden

Op de volgende pagina staan enkele relevante citaten.

Evaluatie TK-verkiezing 2021 | Kantar | Ministerie van BZK | pagina 9

“Omdat de verkiezingen in Maart zijn, zijn de tempraturen laag. Het opwarmen van de tent heeft
geen nut omdat de in en uitgang openstaan. Het is voor de stembureauleden echt afzien in de
tent.”
“Dan moet je ook verwarming regelen etc. komt nogal wat bij kijken om ervoor te zorgen dat de
stembureauleden daar comfortabel hun werk kunnen doen. Met de verkiezingen is het altijd nog
vrij koud. Daarnaast moet je ook zorgen voor toiletten, comfortabele stoelen, tafels, elektriciteit etc.
Mijn voorkeur gaat uit naar stembureaus in gebouwen waar voorzieningen zijn waar de
stembureauleden gebruik van kunnen maken zodat zij die lange dag zo comfortabel mogelijk
kunnen doorkomen.”
“In maart is het best fris/koud. De kosten van een tent zijn enorm hoog.”
“We hebben voldoende geschikte locaties in onze gemeente.”
“Door de stembureauleden werd geklaagd over kou en vocht en geen goede toiletvoorzieningen.
Indien een grote vaste locatie beschikbaar is verdient dit de voorkeur, zo is de ervaring.”
“Geen meerwaarde als er voldoende ‘normale’ ruime stemlocaties zijn.”

2.1.6 Toegankelijkheid van stemlokalen
Van de deelnemende gemeenten geeft 13% aan klachten te hebben ontvangen van kiezers over de
toegankelijkheid van de stemlokalen. Het betreft in totaal 35 gemeenten. Voor de betreffende
gemeenten bestond de mogelijkheid een toelichting te geven. Meestal ging het over een of enkele
meldingen, over zeer specifieke omstandigheden. Die zijn vaak ook zo goed mogelijk direct opgelost.
In vier gemeenten betrof het klachten van kiezers die dachten dat het stemlokaal op alle drie de dagen
(15, 16 en 17 maart) open zou zijn.
2.9 | Heeft klachten ontvangen over toegankelijkheid van stemlokalen.

Ja
Nee

Groot
31%
69%

Middelgroot
13%
87%

Klein
4%
96%

Totaal
13%
87%

Basis: alle respondenten | n = 274
Ruim acht op de tien (82%) deelnemende gemeenten geven aan dat alle stemlokalen voldoen aan
alle toegankelijkheidscriteria die het ministerie van BZK heeft gesteld. In de deelnemende gemeenten
waar niet alle stemlokalen aan de criteria voldoen, zeggen de gemeenten dat nog altijd gemiddeld
ruim 80% van de stemlokalen wel aan de criteria voldoen. Er is één gemeente die rapporteert dat
geen enkele van hun stemlokalen voldoet aan de criteria.
2.10 | Toegankelijkheid van stemlokalen.

Alle stemlokalen voldoen aan eisen BZK
Ja
Nee
Gedeelte dat voldoet

Groot

Middelgroot

Klein

Totaal

35%
65%
80%

72%
28%
85%

85%
15%
85%

82%
18%
84%

Basis: alle respondenten | n = 274

Evaluatie TK-verkiezing 2021 | Kantar | Ministerie van BZK | pagina 10

Circa drie op de tien (31%) deelnemende gemeenten hebben in een of meer stemlokalen
voorzieningen aangeboden voor specifieke doelgroepen.
2.11 | Heeft voorzieningen aangeboden voor specifieke doelgroepen
Groot
73%
27%

Ja
Nee

Middelgroot
28%
72%

Klein
24%
76%

Totaal
31%
69%

Basis: alle respondenten | n = 274
Voor de desbetreffende gemeenten bestond de mogelijkheid een toelichting te geven welke
voorzieningen ze hebben geboden. Het betrof meestal (een combinatie van) een van de volgende
voorzieningen.
•
•

Kandidatenlijst in braille
Stemmal met audio-ondersteuning voor blinden en slechtzienden

Daarnaast hebben sommige gemeenten een gebarentolk ingezet, of andere medewerkers om
begeleiding te bieden aan specifieke doelgroepen. Tot slot noemden sommige gemeenten ook
voorzieningen op de locatie, zoals geleide-lijnen, brede stemhokjes, lokalen met minder prikkels en
het aanbieden van vervoer via de WMO.

2.2

Stemhokjes en posters

Ruim negen op de tien (93%) deelnemende gemeenten gebruikten stemhokjes met een breedte van 1
meter. Nog eens circa een kwart (23%) gebruikte stemhokjes met een breedte van 1,5 meter. Er is
een redelijke overlap: 45 van de deelnemende gemeenten (16%) gebruikten stemhokjes van beide
maten.
2.12 | Breedte stemhokjes
Stemhokjes met breedte 1 meter

Stemhokjes met breedte
1,5 meter

Ja
Nee

Ja

Nee

Totaal

45
210
93%

17
2
7%

23%
77%
100%

Basis: alle respondenten | n = 274
Daarnaast geven 15 van de deelnemende gemeenten aan ook gebruik te hebben gemaakt van
andere maten dan 1 of 1,5 meter. Dit betreft dan meestal hokjes met een tussenmaat, of extra brede
hokjes die geschikt zijn voor de stemmal voor blinden en slechtzienden. Daarnaast is er gebruik
gemaakt van afwijkende maten wanneer het bijzondere locaties betreft, zoals stemstraten, drivethrough of mobiele stembureaus.

2.2.1 Gebruik poster J 16
In elk stemhokje dient een handleiding aanwezig te zijn voor de kiezer. Hiervoor is het model J 16
voorgeschreven. Dat is een poster die het ministerie van BZK via de toolkit verkiezingen ter
beschikking stelt.
Vrijwel alle deelnemende gemeenten (99%) geven aan deze poster te hebben opgehangen in de
stemhokjes. Vier gemeenten geven aan dit niet gedaan te hebben. Drie gemeenten geven als
toelichting dat de poster is opgehangen in het stemlokaal. Eén gemeente geeft aan dit te zijn vergeten

Evaluatie TK-verkiezing 2021 | Kantar | Ministerie van BZK | pagina 11

en dat de posters zijn nageleverd op dinsdag. Alle vier de gemeenten geven aan dat zij geen andere
handleiding of instructie in het stemhokje beschikbaar hebben gesteld.
De gemeenten die de posters hebben opgehangen, gebruikten hiervoor iets vaker het A4 formaat
(58%) dan het A3 formaat (44%).

2.2.2 Gebruik poster ‘In het stemlokaal’
Het ministerie van BZK stelt tevens de poster ‘In het stemlokaal’ via de toolkit verkiezingen
beschikbaar. Vrijwel alle deelnemende gemeenten (99%) geven aan deze poster in het stemlokaal te
hebben opgehangen. Drie gemeenten geven aan deze poster niet te hebben opgehangen. Als
toelichting geven zij aan andere voorzieningen te hebben getroffen of het model B 2 te hebben
gebruikt (de poster met de gezondheidscheck bij de ingang van het stemlokaal).
2.13 | Poster ‘in het stemlokaal’ opgehangen

Bij de ingang van het stemlokaal
Op een willekeurige plek in het stemlokaal
Op meerdere plekken in het stemlokaal
Niet opgehangen

Totaal
57%
23%
19%
1%

Basis: alle respondenten | n = 274
Drie kwart (76%) van de gemeenten die de poster ‘In het stemlokaal’ hebben opgehangen, hebben
deze poster op A3 formaat laten drukken. Een op de vijf (21%) heeft gekozen voor A4 formaat, nog
eens een op de tien (11%) koos voor een ander formaat. Het gaat dan altijd om een groter formaat,
bijvoorbeeld A2, A0, of een banner.

Evaluatie TK-verkiezing 2021 | Kantar | Ministerie van BZK | pagina 12

3.

Opslag stembiljetten

Ongetelde stembiljetten, ontvangen briefstemmen en getelde stembiljetten moeten beveiligd
opgeslagen worden tot de uitkomst van de telling bekend gemaakt kan worden. Gemeenten maakten
hiervoor meestal gebruik van een ruimte met inbraakvertragende en brandwerende voorziening of van
een ruimte met een inbraakalarm.
3.1 | Opslag van ongetelde stembiljetten

Ruimte met inbraakvertragende en
brandwerende voorziening
Ruimte met inbraakalarmeringssysteem in verbinding met een door de
Rijksoverheid toegelaten alarmcentrale
Ruimte met permanente fysieke (24uurs) bewaking
Anders
Situatie niet van toepassing

Stembussen met
de ongetelde
stembiljetten van
15 en 16 maart

Ontvangen
briefstemmen

De getelde
stemmen totdat de
uitkomst van de
telling bekend kon
worden gemaakt

46%

56%

38%

61%

54%

46%

6%

5%

15%

5%
-/-

4%
-/-

7%
9%

Basis: alle respondenten | n = 274
In geen van de deelnemende gemeenten hebben zich incidenten voorgedaan met de opslag van
ongetelde stemmen.

Evaluatie TK-verkiezing 2021 | Kantar | Ministerie van BZK | pagina 13

4.
4.1

Stembureauleden
Aantallen

Het aantal stembureauleden dat in totaal in een gemeente ingezet is, varieert uiteraard sterk met de
gemeentegrootte. In kleine gemeenten waren in totaal meestal tussen de 80 en 140 stembureauleden
ingezet, in middelgrote gemeenten waren meestal tussen circa 185 en 360 stembureauleden ingezet
en in grote gemeenten waren meestal tussen circa 750 en 1.500 stembureauleden ingezet. Voor
ongeveer vier op de tien (41%) stembureauleden was dit de eerste keer dat ze als stembureaulid
werkzaam waren.
4.1 | Totaal stembureauleden (incl. voorzitters, tellers en (brief)stembureauleden) werkzaam in de
gemeente
Groot

Middelgroot

Klein

Totaal

Aantal stembureauleden
Mediaan3
25% percentiel4
75% percentiel

1.000
768
1.493

260
188
360

110
80
140

227
147
366

Waarvan nieuwe leden
Mediaan
25% percentiel
75% percentiel

437
288
725

100
60
150

40
25
60

90
50
150

Aandeel nieuwe leden t.o.v. totaal
%

44%

41%

43%

41%

Basis: alle respondenten | n = 274

4.1.1 Afmeldingen
De verkiezingen vonden plaats gedurende de coronapandemie. In ruim acht op de tien (83%)
deelnemende gemeenten hebben stembureauleden zich afgemeld kort voor of tijdens hun
werkzaamheden op 15, 16 of 17 maart vanwege covid-gerelateerde klachten, omdat zij in quarantaine
moesten of omdat zij positief waren getest op corona. Binnen de gemeenten die afmeldingen
rapporteerden, betrof het gemiddeld ongeveer 5% van het totaal aantal stembureauleden.

3 De mediaan is de ‘middelste waarde’, oftewel de waarde waarbij de helft van de respondenten een lager

antwoord geeft en de helft van de respondenten een hoger antwoord. Deze maat wordt minder sterk beïnvloed
door extreme waardes dan het gemiddeld en is daarom veelzeggender wanneer er een grote spreiding in de
antwoorden is.
4 Het percentiel wordt berekend door alle antwoorden van de respondenten te sorteren op grootte. Het 25%
percentiel is de waarde waarbij 25% van de antwoorden kleiner zijn dan die waarde. Het 75% percentiel is de
waarde waarbij 75% van de antwoorden kleiner zijn dan die waarde. Samen geven ze de bandbreedte weer,
waarbinnen de helft van de antwoorden vallen rond de mediaan (het 50% percentiel). Dit geeft dus een goede
weergave van de spreiding van de antwoorden.
Evaluatie TK-verkiezing 2021 | Kantar | Ministerie van BZK | pagina 14

4.2 | Afmeldingen kort voor of op verkiezingsdatum vanwege covid-gerelateerde oorzaken
Groot

Middelgroot

Klein

Totaal

Afmeldingen in gemeente
Ja
Nee

96
4

85
15

72
28

83
17

Aantal afmeldingen
Gemiddeld
25% percentiel
75% percentiel

50
25
94

10
5
20

5
2
7

10
4
20

Aandeel afmeldingen t.o.v. totaal
%

7%

5%

5%

5%

Basis: alle respondenten | n = 274
Gemeenten die afmeldingen hebben gezien | n = 227
Volgens ruim vier op de tien (44%) deelnemende gemeenten die afmeldingen hadden, was geen van
deze afmeldingen naar aanleiding van de gezondheidscheck. Ongeveer twee op de tien gemeenten
(21%) geven aan dat drie kwart of meer van de afmeldingen wel naar aanleiding van de
gezondheidscheck waren. Voor de overige deelnemende gemeenten waren een deel (een kwart tot
de helft) van de afmeldingen naar aanleiding van de check.
Vrijwel alle deelnemende gemeenten die afmeldingen hadden (96%) hadden voldoende reserveleden
om dit op te vangen. Vier gemeenten hadden onvoldoende reserveleden. Zij hebben dit opgelost door
de reservepool van stembureauleden van het ministerie van BZK in te schakelen. Bij een gemeente
betrof het een voorzitter, waarbij de gemeente gevraagd heeft aan de overige stembureauleden wie
ze capabel vonden om de functie op deze korte termijn over te nemen.

4.2

Werving en vergoeding

4.2.1 Werving
Bijna negen op de tien (88%) deelnemende gemeenten heeft gebruik gemaakt van de door het
ministerie van BZK georganiseerde landelijke campagne voor de werving van stembureauleden. Voor
ook ongeveer negen op de tien (89%) gemeenten is de werving zonder problemen verlopen. In totaal
rapporteren 29 gemeenten problemen bij de werving.
4.3 | Werving van stembureauleden
Groot

Middelgroot

Klein

Totaal

Gebruik gemaakt van landelijke campagne
Ja
Nee

81%
9%

89%
11%

87%
13%

88%
12%

Problemen voorgedaan bij werving
Ja
Nee

15%
85%

11%
89%

7%
93%

11%
89%

Basis: alle respondenten | n = 274
Voor de 29 gemeenten die problemen met de werving rapporteerden, bestond de mogelijkheid een
toelichting te geven. De problemen vielen meestal in een van de volgende categorieën:
•

De afhandeling van aanmeldingen via de landelijke campagne kost veel tijd

Evaluatie TK-verkiezing 2021 | Kantar | Ministerie van BZK | pagina 15

•
•
•
•

Niet alle aanmeldingen kwamen (tijdig) door
Organisatorische problemen door stoppen en weer herstarten van de werving
Te weinig kundige/ ervaren kandidaten (met name voorzitters)
Te veel aanmeldingen

Hieronder staat een aantal citaten.
“Veel aanmeldingen / belangstellenden die via landelijke campagne binnenkwamen hebben zich
uiteindelijk niet aangemeld als stembureaulid of gaven bij het bellen voor opvangen van
vrijgekomen functie (ook ruim voor de verkiezingsdagen zelf) alsnog aan niet te kunnen. O.a. gaf
men aan omdat ze ook bij andere gemeenten aangemeld waren en hoopten daar ingedeeld te
worden of daar reeds ingedeeld waren. Hierdoor was het verwerken van de landelijke
aanmeldingen niet efficiënt en werd veel tijd verspild aan personen die uiteindelijk niet inzetbaar
bleken te zijn. Daarnaast moet ook gezegd worden dat er ook een behoorlijk aantal personen die
zich zo aangemeld hadden naar alle tevredenheid zitting hebben gehad op een stemlokaal.”
“We hebben later begrepen dat we enkele aanmeldingen via de landelijke campagne niet
doorgekregen hebben. Voor zover bekend zijn dit geen grote aantallen.”
“Te weinig animo / aanbod ervaren of kundige voorzitters.”
“We kregen zoveel aanmeldingen dat we mensen teleur moesten stellen. Dat werd niet
gewaardeerd. Ook de volgorde van aanmelden speelde een rol. In sommige gevallen werden
mensen ingezet die later aan waren gemeld dan anderen.”
“Daarnaast te weinig ervaren voorzitters. We hebben onervaren voorzitters moeten inzetten.”
“Een aantal personen wist niet waar ze aan begonnen. Ook werd er geshopt: gebeld wat de
vergoeding in de gemeente is. Of mensen gaven zich op bij verschillende gemeenten. Je dacht
dan dat je reserves had, maar die stonden ook bij andere gemeente op de lijst.”

4.2.1 Vergoeding
De vergoeding voor stembureauleden hangt vaak af van de rol die een stembureaulid vervult.
Gemiddeld krijgt een voorzitter ongeveer 180 euro per deelname, een (regulier) stembureaulid 160
euro, en een teller 47 euro. De vergoeding voor een plaatsvervangend voorzitter ligt meestal in lijn met
de vergoeding voor een regulier stembureaulid, hoewel deze bij kleinere gemeenten lager kan liggen.
In vier op de tien (40%) deelnemende gemeenten krijgen briefstembureauleden een andere
vergoeding. In de gemeenten waar briefstembureauleden een andere vergoeding kregen, was in alle
rollen de vergoeding gemiddeld de helft of lager dan van leden van een regulier stembureau.
In ongeveer zes op de tien (61%) deelnemende gemeenten werkten de stembureauleden in shifts.
Gemeenten konden toelichten hoe deze shifts ingedeeld waren. De specifieke tijdstippen verschillen,
maar meestal kwam dit neer op een van de volgende opties.
•
•

De voorzitters van de stembureaus konden dit zelf bepalen
Een ochtend shift (tot ca 14.00 / 15.00) en middag shift (van ca 13.45 / 14.45 tot sluiting)

Veel van de gemeenten waarbij in shifts gewerkt wordt, gaven daarbij aan dat iedereen verwacht
wordt vanaf 21.00 bij de telling te zijn.

Evaluatie TK-verkiezing 2021 | Kantar | Ministerie van BZK | pagina 16

4.4 | Vergoeding stembureauleden en briefstembureauleden per deelname
Groot

Middelgroot

Klein

Totaal

Gemiddelde vergoeding stembureauleden
Voorzitter
Plaatsvervangend voorzitter
Stembureaulid
Teller

€ 231
€ 192
€ 191
€ 62

€ 185
€ 151
€ 164
€ 47

€ 156
€ 125
€ 140
€ 40

€ 182
€ 148
€ 160
€ 47

Briefstembureaulid krijgt andere
vergoeding
Ja
Nee

46%
54%

41%
59%

34%
66%

40%
60%

Gemiddelde vergoeding
briefstembureauleden (indien anders)
Voorzitter
Plaatsvervangend voorzitter
Briefstembureaulid

€ 121
€ 79
€ 57

€ 90
€ 67
€ 43

€ 74
€ 67
€ 61

€ 79
€ 64
€ 66

Basis: alle respondenten | n = 274

4.3

Voorbereiding stembureauleden

4.3.1 Training stembureauleden
Bijna negen op de tien deelnemende gemeenten maakten gebruik van e-learning om de voorzitters
(88%) en stembureauleden (89%) voor te bereiden op hun taken. Daarnaast gaf bijna de helft van de
gemeenten (45%) de voorzitters een training met een trainer en gelegenheid tot het stellen van
vragen. Ongeveer twee op de tien gemeenten (19%) gaven een dergelijke training aan
stembureauleden.
4.5 | Training van stembureauleden

Een training waarbij een trainer (digitaal) uitleg gaf over de
werkzaamheden en waarbij stembureauleden vragen konden stellen
E-learning
Schriftelijke instructie / handleiding
Anders, namelijk
Heeft instructies en handleidingen van BZK gebruikt
Ja
Nee

Voorzitter

Stembureaulid

45%

19%

88%
52%
29%

89%
51%
10%

74%
26%

76%
24%

Basis: alle respondenten | n = 274
Ongeveer drie op de tien deelnemende gemeenten (29%) gaven aan de voorzitters (ook) op een
andere manier voor te bereiden op hun werkzaamheden. De antwoorden zijn gevarieerd, maar vallen
meestal in een van de volgende vormen.
•
•
•
•

Fysieke instructie
Eigen film/ digitale instructie
Specifieke instructie over de Craft telmethode
Instructie via digitale kanalen zoals MS Teams of Zoom

Evaluatie TK-verkiezing 2021 | Kantar | Ministerie van BZK | pagina 17

Ongeveer drie kwart van de deelnemende gemeenten heeft de door BZK aangeboden instructies en
handleidingen gebruikt om de voorzitters en stembureauleden voor te bereiden. Voor de gemeenten
die geen gebruik hebben gemaakt van de materialen van BZK bestond de mogelijkheid hun redenen
toe te lichten. Hun redenen vielen meestal in een van de volgende categorieën:
•
•
•

De gemeente maakt gebruik van de instructies van een (externe) trainer(s). Hierbij werd vaak
ook de toelichting gegeven dat deze gebaseerd waren op de richtlijnen van het ministerie
De gemeente heeft een eigen training/ handleiding opgesteld, op basis van de richtlijnen van
het ministerie. In dit kader werd ook regelmatig de Craft-telmethode genoemd
De materialen van BZK waren niet op tijd beschikbaar.

Over het algemeen zijn alle onderwerpen aan bod gekomen in de training, volgens de deelnemende
gemeenten. Bij alle onderwerpen die zijn voorgelegd, geeft meer dan 90% van de gemeenten aan dat
deze zijn behandeld, zowel onder voorzitters als onder stembureauleden. Het gaat om de volgende
onderwerpen.
Voor voorzitters en stembureauleden van reguliere stembureaus:
•
•
•
•
•
•
•
•

Covid-maatregelen
Controle stempas en identiteit
Informatie over de stemming
Hulp aan kiezers
Omgang met bezwaren
Ordehandhaving in het stemlokaal
Toegankelijkheid van het stemlokaal
Tellen

Voor voorzitters en stembureauleden van briefstembureaus:
•
•
•
•
•

Informatie over briefstemmen
Controle stempas
Vooropening van briefstemmen
Tellen van briefstemmen
Terzijdelegging van briefstemmen

4.3.2 Kennis stembureauleden
Ongeveer een kwart (24%) van de deelnemende gemeenten geeft aan dat niet alle voorzitters tijdens
hun werkzaamheden de kennis hebben vertoond die nodig was voor de uitoefening van hun taken.
Wanneer het gaat om stembureauleden, dan geeft 16% van de deelnemende gemeenten aan dat de
kennis niet altijd voldoende was.
4.6 | Hebben leden voldoende kennis vertoond in de uitvoering van hun taken

Ja, allemaal
Ja, deels
Nee

Voorzitter

Stembureaulid

76%
23%
0%

84%
16%
-

Basis: alle respondenten | n = 274
Voor de gemeenten die aangaven dat de medewerkers niet altijd de benodigde kennis vertoonden,
bestond de mogelijkheid dit toe te lichten. Er worden soms zeer specifieke zaken genoemd, maar de
meeste oorzaken vallen in de volgende categorieën:
•
•

Onervaren medewerkers/ nieuwe stembureauleden
Problemen met het invullen van het proces-verbaal

Evaluatie TK-verkiezing 2021 | Kantar | Ministerie van BZK | pagina 18

•
•

Hoe om te gaan met briefstemmers en/of machtigingen op stembureau
Corona-maatregelen werden niet altijd even goed toegepast

Daarnaast waren er enkele situaties specifiek voor voorzitters:
•
•

Voorzitter was nieuw in de rol en bleek geen overzicht/ overwicht te hebben
Ervaren voorzitters namen niet altijd de laatste wijzigingen in de instructies over. In dit kader
werd ook de telmethode genoemd.

Hieronder staat een aantal relevante citaten.
“Algemene kennis vanwege gebrek aan ervaring. Door uitval van ervaren voorzitters moesten
onervaren voorzitters ingezet worden.”
“Wat te doen met mensen die hun briefstem af wilden geven op het stembureau of mensen die
met een stempluspas wilden komen stemmen. Of dit mogelijk was of niet. Hier bestond meerdere
malen verwarring over.”
“Het invullen van het proces verbaal en de telinstructie zijn niet overal goed gegaan danwel
nageleefd.”
“Een nieuwe voorzitter raakte in de stress tijdens het tellen, had het overzicht niet meer. Daar is
toen hulp naartoe gestuurd en uiteindelijk is dat allemaal goed gekomen.”
“Zeker ervaren voorzitters waren niet altijd goed op de hoogte van de wijzigingen dit jaar.”
“Algeheel leiding kunnen geven telproces en invullen PV.”

Evaluatie TK-verkiezing 2021 | Kantar | Ministerie van BZK | pagina 19

5.
5.1

Overige vragen over het verkiezingsproces
Ondersteuningsverklaringen

In vrijwel alle (97%) deelnemende gemeenten konden kiezers ondersteuningsverklaringen afgeven.
Vrijwel altijd (95%) konden kiezers zonder afspraak bij de gemeenten langskomen om deze
verklaringen af te geven.
5.1 | Ondersteuningsverklaringen
Totaal
Kon men in de gemeenten ondersteuningsverklaringen afgeven?
Ja
Nee

97%
3%

Konden kiezers zonder afspraak langskomen voor afgeven verklaringen?
Ja
Nee

95%
5%

Heeft gemeente klachten ontvangen over ondersteuningsverklaringen?
Ja
Nee

15%
85%

Basis: alle respondenten | n = 274
Een op de zes (15%) deelnemende gemeenten heeft klachten ontvangen over
ondersteuningsverklaringen. Voor deze gemeenten bestond de mogelijkheid dit toe te lichten. De
meeste klachten gingen over wanneer men verklaringen kon afgeven. Meestal geven gemeenten
hierbij ook aan dat ze naar aanleiding van de klacht de informatie op de gemeentelijke website
hebben aangepast om de procedures te verduidelijken.
•
•
•

Kiezers dachten dat ze een afspraak moesten maken, terwijl dit niet hoeft.
Kiezers dachten dat ze zonder afspraak langs konden komen, terwijl dit niet kon.
Kiezers wilden langskomen buiten de openingstijden.

Naast deze algemene klachten, noemden enkele gemeenten specifieke incidenten waarbij kiezers
onterecht weggestuurd zijn (vijf gemeenten melden elk één incident). Daarnaast waren er enkele
klachten van kiezers die het niet eens waren met het beleid van de gemeente (bijvoorbeeld: zij wilden
zonder afspraak langs kunnen komen terwijl de gemeente i.v.m. corona aanstuurde op het maken van
een afspraak). Tot slot geeft één gemeente aan dat hun klantcontactcentrum in eerste instantie
foutieve informatie gaf over het al dan niet nodig zijn van het maken van een afspraak voor het
afgeven van een ondersteuningsverklaring.

5.2

Stempassen

5.2.1 Vervangende stempassen
De uiterste aanvraagdatum voor een vervangende stempas is bij deze verkiezing vervroegd naar
vrijdag 12 maart 17:00 uur. Bij ongeveer drie kwart (73%) van de deelnemende gemeenten zijn
daarna nog aanvragen ontvangen. Meestal ging het hierbij om maximaal vijf (in 65% gemeenten) tot
tien (in 25% gemeenten) aanvragen (in totaal 90% van de betreffende gemeenten). Twee gemeenten
rapporteerden 50 aanvragen na vrijdag 12 maart 17:00 uur.

Evaluatie TK-verkiezing 2021 | Kantar | Ministerie van BZK | pagina 20

5.2 | Vervangende stempassen
Groot

Middelgroot

Klein

Totaal

Na vervroegde datum aanvragen ontvangen
Ja
Nee

73%
27%

63%
37%

54%
46%

62%
38%

Om hoeveel aanvragen ging het?5
1–5
6 – 10
11 of meer

32%
26%
42%

70%
23%
7%

67%
31%
3%

65%
25%
10%

Problemen voorgedaan door vervroegde datum
Ja
Nee

19%
81%

12%
88%

10%
90%

12%
88%

Basis: alle respondenten | n = 274
Gemeenten waarbij aanvragen na uiterste datum zijn ontvangen | n = 169
Ongeveer een op de tien (12%) deelnemende gemeenten rapporteert dat zich problemen hebben
voorgedaan door de vervroegde aanvraagdatum. Voor deze gemeenten bestond de mogelijkheid
hierop een toelichting te geven. Meestal was de toelichting dat kiezers zich (te) laat realiseerden dat
de uiterste aanvraagdatum vervroegd was waardoor deze kiezers niet meer op tijd een vervangende
stempas konden aanvragen. Dit heeft soms geleid tot klachten. Daarnaast waren er nog een aantal
specifieke opmerkingen over problemen met de organisatie als gevolg van de vervroegde datum.
“Schriftelijke aanvraag moest ook voor 17.00 uur ontvangen zijn. Dat was op een vrijdagmiddag.
Normaliter zijn we voor publiek gesloten op vrijdagmiddag. Deze vrijdagmiddag zijn we extra open
geweest voor publiek en is het emailadres waarop een aanvraag binnen kon komen en het
zaaksysteem in de gaten gehouden zodat we geen aanvraag over het hoofd konden zien.”
“Uitdraaien van het ROS na 5 uur 's middags is ook niet ideaal te noemen. Ik ging om 8 uur naar
huis en moest de week erna maandag, dinsdag en woensdag om 06.00 uur beginnen en resp. tot
22.00 uur, 22.30 uur en 04.00 uur werken. Dat zijn geen normale werkdagen. Ik denk dat dit bij
veel gemeenten een probleem is, omdat er simpelweg niet voldoende personeel is om deze taken
te verdelen. Meerdaagse verkiezingen zijn dan ook absoluut niet wenselijk.”
“Aanvragen die op de vrijdagmiddag na 15:00 uur zijn ontvangen, konden niet meer met de
uitgaande post mee. We konden dus niet meer garanderen dat die stempassen/ kiezerspassen/
volmachten op maandag 15 maart bij de kiezer waren.”
“Door postbezorging problemen hebben kiezers voor hun gevoel te weinig tijd gekregen om een
nieuwe stempas aan te vragen.”

5 Deze vraag is alleen voorgelegd aan gemeenten die aanvragen hebben ontvangen na de uiterste datum. Door

deze selectie hebben slechts 19 grote gemeenten deze vraag voorgelegd gekregen. Deze percentages moeten
daarom voorzichtig geïnterpreteerd worden.
Evaluatie TK-verkiezing 2021 | Kantar | Ministerie van BZK | pagina 21

5.2.2 Bezorgen stempassen
Ongeveer de helft (49%) van de deelnemende gemeenten ontving klachten over niet of op een
verkeerd adres bezorgde stempassen. In ongeveer drie kwart (75%) van de betreffende gemeenten
hebben al deze kiezers een vervangende stempas ontvangen.
5.3 | Bezorgen stempassen
Groot

Middelgroot

Klein

Totaal

Klachten over niet of op verkeerde adres bezorgd
Ja
Nee

58%
42%

51%
49%

40%
60%

49%
51%

Allemaal vervangende stempas ontvangen6
Ja
Nee

53%
47%

75%
25%

85%
15%

75%
25%

Basis: alle respondenten | n = 274
Gemeenten stempassen op verkeerd adres zijn bezorgd | n = 135
In 34 van de deelnemende gemeenten hebben niet alle kiezers die zeiden dat hun stempas verkeerd
bezorgd is, een vervangende stempas ontvangen. Voor deze gemeenten bestond de mogelijkheid dit
toe te lichten. In de meeste gevallen betrof het kiezers die het probleem te laat meldden, na de
uiterste aanvraagtermijn van vrijdag 12 maart 17.00 uur. Eén gemeente rapporteerde dat de
vervangende stempassen op tijd verstuurd waren, maar niet op tijd bezorgd door PostNL. Eén
gemeente rapporteerde dat er bezorgproblemen waren in een hele wijk. Zij hebben, in verband met
privacy en om verwarring te voorkomen, alleen een vervangende stempas gestuurd wanneer de
kiezer deze zelf aanvroeg.

5.2.3 Register Ongeldige Stemmen (ROS)
In 14 van de deelnemende gemeenten zijn fouten geconstateerd die hebben plaatsgevonden bij het
bepalen van de kiesgerechtigdheid op de dag van de kandidaatstelling. Voor de betreffende
gemeenten bestond de mogelijkheid dit toe te lichten. Meestal betrof dit incidenten in verband met een
recente verhuizing van de kiezer naar een andere gemeente. Hieronder staan enkele relevante
citaten.
“Verhuisdatum per 1-2.”
“Mevrouw woonde op 1-2 in een andere gemeente. Deze gemeente heeft mevrouw pas op 18
februari verhuist met terug werkende kracht naar 1-2 verhuisd. Mevrouw heeft dus wel vanuit ons
een stempas ontvangen (wij hebben op 17-2 stempassen gelicht) maar is later op het ROS terecht
gekomen.”

5.4 | Fouten geconstateerd in kiesgerechtigheid

Fouten geconstateerd in kiesgerechtigdheid
Ja
Nee

Groot

Middelgroot

Klein

Totaal

4%
96%

4%
96%

9%
91%

5%
95%

Basis: alle respondenten | n = 274

6 Deze vraag is alleen voorgelegd aan gemeenten die klachten hebben ontvangen over niet of verkeerd bezorgde

stempassen. Door deze selectie hebben slechts 15 grote gemeenten deze vraag voorgelegd gekregen. Deze
percentages moeten daarom voorzichtig geïnterpreteerd worden.
Evaluatie TK-verkiezing 2021 | Kantar | Ministerie van BZK | pagina 22

Het aantal stempassen dat in het Register Ongeldige Stemmen is opgenomen, varieert sterk met de
grootte van de gemeente. De range loopt van gemiddeld 51 ongeldige stempassen in kleine
gemeenten, tot gemiddeld ruim 800 in grote gemeenten. Ten opzichte van het totaal aantal
stempassen dat is verstuurd in de gemeente is het aandeel ongeldige stempassen redelijk stabiel en
betreft het tussen 0,5% en 1% van de verstuurde stempassen.
5.5 | Register Ongeldige Stemmen (ROS)
Groot

Middelgroot

Klein

Totaal

Totaal aantal stempassen verzonden
Mediaan
25% percentiel
75% percentiel

113.570
85.930
143.813

28.113
20.798
37.375

10.632
8.307
13.800

23.817
15.156
38.326

Totaal aantal ongeldige stempassen
Mediaan
25% percentiel
75% percentiel
Maximum

808
583
1.081
6.384

171
117
236
2.027

51
32
76
377

149
73
249
6.384

Aandeel ongeldige stempassen t.o.v. totaal
%

0,8%

0,6%

0,6%

0,6%

Basis: alle respondenten | n = 274

5.2.4 Schriftelijke volmachten
De meeste (94%) van de deelnemende gemeenten hebben minstens één aanvraag voor een
schriftelijke volmacht ontvangen. Opnieuw varieert het aantal aanvragen sterk met de grootte van de
gemeente. In kleine gemeenten zijn gemiddeld 4 aanvragen ontvangen, in grote gemeenten zijn
gemiddeld ongeveer 54 aanvragen ontvangen. Ten opzichte van het totaal aantal verzonden
stempassen gaat het om minder dan 0,1% van de stempassen. Vrijwel alle (97%) gemeenten die
aanvragen voor een schriftelijke volmacht hebben ontvangen, hebben alle aanvragen ingewilligd.
Zeven gemeenten hebben niet alle aanvragen ingewilligd. Geen enkele van deze zeven gemeenten
zegt dat de veranderde manier van aanvragen de reden was voor afwijzing.
Eén van de deelnemende gemeenten rapporteert signalen binnen de gemeente die wijzen op het
ronselen van volmachtstemmen. Deze gemeente heeft hier geen aangifte van gedaan. De gemeente
geeft als toelichting dat ze wel de politie, Kiesraad, OM en ministerie heeft geïnformeerd, maar omdat
er na onderzoek geen ronselen is geconstateerd ook geen aangifte is gedaan.

Evaluatie TK-verkiezing 2021 | Kantar | Ministerie van BZK | pagina 23

5.6 | Schriftelijke volmachten
Groot

Middelgroot

Klein

Totaal

54
30
94
506

9
5
18
1.303

4
1
7
35

8
4
20
1.303

Aandeel aanvragen voor volmachten t.o.v. totaal
%
0,06%

0,08%

0,06%

0,07%

98%
2%

97%
3%

97%
3%

Totaal aantal aanvragen voor volmachten
Mediaan
25% percentiel
75% percentiel
Maximum7

Alle aanvragen ingewilligd
Ja
Nee

92%
8%

Basis: alle respondenten | n = 274
Heeft aanvragen voor schriftelijke volmachten ontvangen | n = 256

5.2.4 Briefstemmen
Bij de afgelopen Tweede Kamerverkiezingen dienden gemeenten in hun gemeente één of meer
afgiftepunten aan te wijzen voor het afgeven van briefstemmen. In de meeste deelnemende
gemeenten waren er één (77%) of twee (10%) afgiftepunten voor het inleveren van briefstemmen. In
grote gemeenten waren er vaker meerdere afgiftepunten. Eén gemeente rapporteerde nul
afgiftepunten. Dit is een zeer kleine gemeente met minder dan 1.000 verzonden stempassen.
5.7 | Aantal afgiftepunten voor briefstemmen

0
1
2
3
4
5 of meer

Groot
46%
15%
15%
4%
20%

Middelgroot
79%
10%
6%
2%
3%

Klein
1%
84%
7%
4%
1%
1%

Totaal
0%
77%
10%
6%
2%
4%

Basis: alle respondenten | n = 274
Geen enkele gemeente rapporteerde signalen die wezen op het ronselen van briefstemmen.

5.2.5 Tellen
De helft (50%) van de deelnemende gemeenten hanteerde de door het ministerie van BZK
geadviseerde telmethode. Een derde (35%) van de gemeenten die een andere methode hanteerden,
gebruikten de CRAFT Lean methode. Nog eens een derde (36%) gebruikte een eigen methode of
lieten dit over aan de verantwoordelijkheid van (de voorzitter van) het stembureau. Daarnaast waren
er gemeenten die gebruik maakten van een aangepaste versie van de door BZK geadviseerde
methode, of van stemtel.nl of die meededen aan het experiment centrale stemopneming.

7 Eén middelgrote gemeente rapporteert 1.303 aanvragen. Ter vergelijking, de middelgrote gemeente met het op

een na hoogste aantal aanvragen rapporteert 100 aanvragen.
Evaluatie TK-verkiezing 2021 | Kantar | Ministerie van BZK | pagina 24

5.8 | Telmethode

Methode geadviseerd door BZK
Andere methode, namelijk
CRAFT Lean
Eigen variant/ verantwoordelijkheid stembureau
Aangepaste versie methode BZK
Stemtel.nl
Experiment centrale stemopneming

Groot
42%
58%

Middelgroot
46%
54%

Klein
63%
37%

Totaal
50%
50%
35%
36%
11%
12%
6%

Basis: alle respondenten | n = 274
Volgens ruim negen op de tien (93%) deelnemende gemeenten konden de tellers gelet op de covidmaatregelen voldoende afstand van elkaar houden tijdens hun werkzaamheden. Twintig gemeenten
melden dat dit niet het geval was.

Evaluatie TK-verkiezing 2021 | Kantar | Ministerie van BZK | pagina 25

6.

Experiment centrale stemopneming

De Tijdelijke experimentenwet stembiljetten en centrale stemopneming maakt het mogelijk om bij wijze
van experiment, in afwijking van de in de Kieswet geregelde manier van tellen, de stemmen op een of
meer centrale locaties te tellen. Voor de verkiezing van de Tweede Kamer op 15-17 maart 2021
hebben 36 gemeenten deelgenomen aan dit experiment. Hiervan hebben 21 gemeenten
deelgenomen aan de evaluatie die in dit rapport beschreven wordt. Gezien het relatief geringe aantal
respondenten rapporteren we alleen aantallen in dit hoofdstuk, geen percentages.

6.1

Algemene indruk experiment

Van de 21 deelnemende gemeenten die hebben deelgenomen aan het experiment, hadden 17
gemeenten al eerder deelgenomen. Voor 4 gemeenten was deze verkiezing de eerste keer. Voor
ongeveer de helft (10) van de deelnemende gemeenten heeft covid-19 geen rol gespeeld in hun
keuze om deel te nemen. Voor de gemeenten waarbij de pandemie wel een rol heeft gespeeld in hun
keuze, was het ongeveer even vaak een extra reden om wel deel te nemen (6 gemeenten), als een
reden om te twijfelen aan deelname aan het experiment (4 gemeenten).
Volgens 17 van de 21 deelnemende gemeenten is de centrale stemopneming in hun gemeente goed
tot zeer goed verlopen. Geen van de deelnemende gemeenten heeft een slechte indruk.
6.1 | Algemene indruk verloop centrale stemopneming
Totaal
7
10
4
-

Zeer goed
Goed
Niet goed, niet slecht
(zeer) slecht
Basis: alle deelnemers experiment | n = 21

Over het algemeen zijn de deelnemende gemeenten ook positief over het experiment zelf. Van de
deelnemende gemeenten zeggen 14 gemeenten dat ze het gemeentebestuur zouden adviseren om
een volgende keer opnieuw mee te doen met centrale stemopneming.
6.2 | Algemene mening over centrale stemopneming

Het experiment maakt het telproces
betrouwbaarder.
Het experiment maakt het telproces
transparanter.
Als de mogelijkheid bestaat, zal ik mijn
gemeentebestuur de volgende keer
adviseren weer mee te doen met centrale
stemopneming

Helemaal
mee eens

Mee eens

Niet eens,
niet oneens

(helemaal)
mee
oneens

11

9

-

1

9

9

2

1

13

1

5

2

Basis: alle deelnemers experiment | n = 21
Slechts één gemeente denkt dat het experiment het telproces niet betrouwbaarder maakt of
transparanter. Uit de toelichting blijkt dat deze gemeente niet denkt dat het daarom minder

Evaluatie TK-verkiezing 2021 | Kantar | Ministerie van BZK | pagina 26

betrouwbaar is dan regulier tellen, alleen dat niet is aangetoond of getoetst dat het betrouwbaarder is
(“er is geen nulmeting uitgevoerd”).
Wanneer gemeenten neutraal zijn over de vraag om opnieuw deel te nemen aan centrale
stemopneming, dan geeft men als toelichting dat de volgende verkiezing de gemeenteraadsverkiezing
is, waarbij het belangrijker is dat snel ook de namen van de verkozen personen officieel bekend
gemaakt kunnen worden.

6.2

Organisatie en training

6.2.1 Training
Van de 21 deelnemende gemeenten hebben in 9 gemeenten de leden van het gemeentelijk
stembureau en de tellers een training gevolgd.
6.3 | Leden GSB en tellers training gevolgd
Totaal
9
12

Ja
Nee
Basis: alle deelnemers experiment | n = 21

In 12 gemeenten werd aangegeven dat de leden van het gemeentelijk stembureau en de tellers geen
training hebben gevolgd. Voor deze gemeenten bestond de mogelijkheid hierop een toelichting te
geven. De toelichting kwam meestal neer op een van de volgende redenen:
•
•

De tellers en leden zijn ervaren en hebben geen instructie nodig
Een deel van de mensen heeft een training gehad, maar niet iedereen

6.2.2 Vervoer en opslag stembescheiden
In 14 van de deelnemende gemeenten zijn de stembescheiden in de stembus vervoerd van
stemlokaal naar de opslag. Vijf gemeenten gebruikten een transportbox. Deze werd door de
betreffende gemeenten beschreven als ‘transportbox afgesloten met sloten, voldoet aan de eisen van
het ministerie’. De twee gemeenten die een andere vervoerswijze aangeven, hebben zowel stembus
als transportbox gebruikt.
In alle 21 deelnemende gemeenten zijn de stembussen/transportboxen gescheiden vervoerd van de
enveloppen (met daarin voor elk stembureau het proces-verbaal en de sleutel van de stembus/
transportbox).
Van de 21 deelnemende gemeenten geven 14 gemeenten aan dat de gemeentelijke buitendienst de
stembescheiden heeft vervoerd, drie gemeenten hebben gebruik gemaakt van een externe
vervoerder. Vier gemeenten geven aan op een andere wijze de bescheiden te hebben vervoerd. Twee
hiervan hebben gebruik gemaakt van een externe vervoerder onder begeleiding van een ambtenaar,
twee hebben gebruik gemaakt van andere betrokkenen (de vice-voorzitter of twee leden van het
stembureau).

Evaluatie TK-verkiezing 2021 | Kantar | Ministerie van BZK | pagina 27

6.4 | Vervoer stembescheiden
Totaal
Methode van vervoer
In de stembus
In een transportbox
Anders, namelijk…

14
5
2

Vervoerder
Gemeentelijke buitendienst
Externe vervoerder
Anders, namelijk…

14
3
4

Aantal personen ingezet per stembus/ transportbox
Gemiddeld
Minimum
Maximum

2
1
4

Basis: alle deelnemers experiment | n = 21
In 18 van de 21 deelnemende gemeenten zijn er twee personen ingezet per stembus/ transportbox. Er
is minimaal één persoon ingezet en maximaal vier personen.
Gemeenten is gevraagd de ruimte te omschrijven waar de stembussen/ transportboxen zijn
opgeslagen en de ruimte waar de enveloppen zijn opgeslagen. De ruimtes voor beide werden
vergelijkbaar omschreven: een beveiligde ruimte of kluis, meestal op het gemeentekantoor.
Ook is gevraagd om de maatregelen te omschrijven die de gemeente heeft getroffen om ervoor te
zorgen dat de opslag van de stembescheiden veilig verliep. De beschrijving viel meestal in een van
twee categorieën:
•
•

Maatregelen ter beveiliging van de ruimte (inbraakwering, alarmcentrale, en dergelijke)
Procedures ter controle (instructie, personen die de overdracht controleren, apps om
vervoerders te volgen).

Geen enkele van de 21 deelnemende gemeenten heeft bijzonderheden gerapporteerd bij het vervoer
of de opslag van de stembescheiden.

6.2.3 Centrale stemlocatie
Slechts één van de deelnemende gemeenten gebruikte twee locaties voor de centrale stemopneming.
In de overige twintig gemeenten is de stemopneming op één locatie uitgevoerd.
De meeste gemeenten maakten gebruik van een sporthal (9 gemeenten) of het gemeentehuis (5
gemeenten). Zeven gemeenten maakten gebruik van een andere locatie. Dit was vaak een
evenementenhal.

Evaluatie TK-verkiezing 2021 | Kantar | Ministerie van BZK | pagina 28

6.5 | Centrale stemlocatie
Totaal
Aantal locaties voor centrale stemopneming
1 locatie
2 locaties

20
1

Locatie van centrale stemopneming
Het gemeentehuis
Een sporthal
Anders, namelijk…

5
9
7

Ruimte voldoet aan COVID-19 richtlijnen
Ja
Nee, omdat…

20
1

Basis: alle deelnemers experiment | n = 21
Voor de deelnemende gemeenten bestond de mogelijkheid toe te lichten waarom ze voor deze
stemlocatie hebben gekozen. Gemeenten die gebruik maakten van een sporthal kozen hier vooral
voor omdat die locatie voldoende ruimte biedt en de mogelijkheid heeft om te voldoen aan de
richtlijnen met betrekking tot covid-19. Wanneer werd gekozen voor het gemeentehuis als locatie, dan
was dit meestal omdat de locatie makkelijk beschikbaar en bereikbaar is, alle voorzieningen biedt en
een bekende locatie is voor de ambtenaren. Gemeenten die kozen voor een andere locatie noemen
meestal als reden dat deze locatie voldoende ruimte biedt (net als sporthal), of dat de beheerder van
deze locatie ervaring heeft met het organiseren van grote evenementen.
Eén gemeente gaf aan dat ze de centrale stemopneming niet zodanig hebben kunnen inrichten dat is
voldaan aan de covid-voorwaarden voor inrichting van een grote stem- of tellocatie. Als toelichting gaf
deze gemeente dat ‘mensen ongemerkt te dicht bij elkaar komen’.

6.2.4 Tijdstip Centrale stemopname
In de meeste deelnemende gemeenten werd om 8:30 uur (5 gemeenten) of 9:00 uur (9 gemeenten)
begonnen met de centrale stemopname. Het vroegst waren twee gemeenten die om 6:30 uur
begonnen, het laatst was één gemeente die om 10:00 uur begon.
De meeste (16) deelnemende gemeenten hadden dezelfde dag de centrale stemopname afgerond,
dat wil zeggen dat de uitslag bekend is gemaakt door het gemeentelijk stembureau en het procesverbaal is getekend. Voor acht van deze gemeenten was de stemopname afgerond binnen
kantoortijden, oftewel op of vóór 17:00 uur. Voor de meeste overige gemeenten was de stemopname
afgerond vóór of op 20:00 uur. Eén gemeente rapporteert dat de stemopname pas om 22:00 uur
afgerond was. Van de gemeenten die niet op dezelfde dag de stemopname afgerond hadden, was dit
meestal de volgende dag wel het geval. Eén gemeente had de stemopname pas afgerond op zondag
21 maart.

Evaluatie TK-verkiezing 2021 | Kantar | Ministerie van BZK | pagina 29

6.6 | Start- en eindtijd centrale stemopname
Totaal
Start centrale stemopname
8:00 of eerder
8:30
9:00
Na 9:00
Eind centrale stemopname
Op dezelfde dag (18 maart)
16:00 of eerder
16:15 – 17:00
17:15 – 19:00
Na 19:00
De volgende dag (19 maart)
Later

5
5
9
2

16
4
4
1
7
4
1

Basis: alle deelnemers experiment | n = 21

6.2.5 Aantal leden
Het aantal betrokken medewerkers bij de centrale stemopneming varieert sterk. Gemiddeld waren er
ongeveer 7 leden van het gemeentelijk stembureau en 102 tellers, verdeeld over 18 telteams,
betrokken bij de centrale stemopneming. Een gemiddeld telteam had ongeveer 6 leden.
6.7 | Aantal leden en tellers
Totaal
Aantal leden gemeentelijk stembureau
Gemiddeld
Minimum
Maximum

7,2
5
13

Aantal telteams
Gemiddeld
Minimum
Maximum

18,5
1
140

Aantal tellers (totaal)
Gemiddeld
Minimum
Maximum

102
8
840

Aantal tellers per telteam
Gemiddeld
Minimum
Maximum

6,1
3
10

Basis: alle deelnemers experiment | n = 21

Evaluatie TK-verkiezing 2021 | Kantar | Ministerie van BZK | pagina 30

6.3

Meerkosten en besparingen

De centrale stemopneming kan meerkosten meebrengen ten opzichte van de reguliere
stemopneming, maar ook besparingen. Volgens 16 van de 21 deelnemende gemeenten zijn de totale
kosten van centrale stemopneming hoger dan de reguliere methode. Gemiddeld heeft men 6.539 euro
meerkosten besteed, nog voordat de vergoeding van de leden van het gemeentelijk stembureau of de
tellers mee is geteld. Hierbij dient wel opgemerkt te worden dat één gemeente een uitzonderlijk hoog
bedrag aan vergoeding rapporteert, namelijk 180.000 euro. Deze gemeente rapporteert echter geen
enkele andere vorm van meerkosten.
6.8 | Kosten centrale stemopneming

Meerkosten beveiligd vervoer stembescheiden
Meerkosten beveiligde opslag stembescheiden
Meerkosten huur en inrichting tellocatie
Andere meerkosten (incl. geen)
Totaal meerkosten
Meerkosten vergoeding leden GSB/ tellers

Minimum
€0
€0
€0
€0
€0

Maximum
€ 10.000
€ 5.000
€ 15.000
€ 8.300
€ 30.000

Gemiddeld
€ 1.474
€ 707
€ 2.840
€ 1.588
€ 6.539

€0

€ 180.000

€ 15.472

Totale kosten CSO t.o.v. reguliere stemopneming (volgens gemeente)
Hoger dan regulier
Meerkosten
€1
Ongeveer gelijk aan regulier
Lager dan regulier
Besparingen
€ 50

€ 180.000
€ 50

16
€ 25.276
4
1
€ 50

Basis: alle deelnemers experiment | n = 21
Elf van de gemeenten rapporteren andere meerkosten dan vervoer, opslag, huur en inrichting. Dit
betreft meestal de catering.
Eén gemeente heeft de vergoeding van de stembureauleden op de dag van de stemming verlaagd.
Deze gemeente heeft hiermee ongeveer 600 euro bespaard. Voor de gemeenten die ervoor hebben
gekozen om de vergoeding niet te verlagen, bestond de mogelijkheid hierop een toelichting te geven.
De redenen vielen meestal in een van de volgende categorieën:
•
•
•
•

6.4

Er moet nog altijd op lijstniveau geteld worden, de belasting van de leden vermindert dus niet
zo veel
De belasting van de leden is sowieso hoog, het is een lange werkdag
De belasting van de leden is dit keer hoger dan normaal, door covid-19
De stembureauleden zijn ook de tellers.

Overige onderwerpen m.b.t. centrale stemopneming

Alle deelnemende gemeenten hebben het proces-verbaal van de centrale stemopneming
gepubliceerd op de gemeentelijke website. Ook alle deelnemende gemeenten hebben de inwoners op
de hoogte gesteld van de centrale stemopneming. Hiervoor is meestal (een combinatie van) een van
de volgende middelen gebruikt:
•
•
•
•

Publicatie op de gemeentelijke website
Artikel in een plaatselijk dagblad
Social media
Informatie meegeleverd met de kandidatenlijst

In elf van de deelnemende gemeenten was er belangstelling van het publiek of van de media. Meestal
betrof dit een segment in het lokale tv-nieuws.
Evaluatie TK-verkiezing 2021 | Kantar | Ministerie van BZK | pagina 31

Tot slot konden de deelnemende gemeenten nog overige feedback op het experiment centrale
stemopneming geven. Twee gemeenten hebben hiervan gebruik gemaakt.
“Graag definitief maken komende zomer bij wijziging Kieswet en vergoeding uitkering
Gemeentefonds aanzienlijk verhogen. Ondanks hoge meerkosten zeer grote waarde voor
transparantie + betrouwbaarheid uitslag én betrokkenheid kiezers.”
“Wij (als kleine gemeente) vinden het echt een goed plan om centraal te tellen. Maar kunnen ons
ook voorstellen dat grote gemeente echt voor een logistieke uitdaging staan.”

Evaluatie TK-verkiezing 2021 | Kantar | Ministerie van BZK | pagina 32