de Rechtspraak
Raad voor de
rechtspraak

Ministerie van Veiligheid en Justitie
mr. F. Teeven
Postbus 20301
2500 ER DEN HAAG

Directie Strategie en
Ontwikkeling

bezoekadres
Kneuterdijk 1
2514 EM Den Haag

datum

28 februari 2014

correspondentieadres
Postbus 90613
2509 LP Den Haag
T(088) 3610000
F (088) 36 10022
wwwrechtspraak nI

onderwerp

Advies wetsvoorstel Scheiden zonder rechter

Geachte heer Teeven,
Bij brief van 9 decemberji., met bovengenoemd kenmerk, verzocht u de Raad voor de rechtspraak (de

‘Raad’) advies uit te brengen over het concept-wetsvoorstel Scheiden zonder rechter (het
‘wetsvoorstel’).
Het wetsvoorstel heeft tot doel echtscheiding zonder tussenkomst van de rechter mogelijk te maken. De
huidige echtscheidingsprocedure vergt tussenkomst van een rechter en echtgenoten worden verplicht
bijgestaan door een advocaat. In situaties dat echtgenoten het eens zijn over hun echtscheiding is de
gedachte achter het wetsvoorstel dat verplichte tussenkomst van de rechter feitelijk niet nodig is en de
burger bovendien tijd en geld kost. Naast de rechter zal ook de ambtenaar van de burgerlijke stand
bevoegd worden de echtscheiding uit te spreken, op voorwaarde dat er geen kinderen betrokken zijn en
de echtgenoten overeenstemming hebben over de scheiding.
Gehoord de gerechten adviseert de Raad u als volgt.’

Scheiden zonder juridische bijstand

De Raad voor de rechtspraak heeft op grond van artikel 95 Wet op de rechterlijke Organisatie een wettelijke
adviestaak met betrekking tot nieuwe wets- en beleidsvoorstellen die gevolgen hebben voor de rechtspraak.
De adviezen worden vastgesteld na overleg met de gerechten. De Raad voor de rechtspraak is een
adviescollege in de zin van artikel 79 en 80 van de Grondwet. Bij het opstellen van zijn adviezen beoordeelt
de Raad voor de rechtspraak de voorgenomen wet- en regelgeving in het bijzonder op de gevolgen voor de
organisatie en de werklast van de gerechten en op de (praktische) toepasbaarheid en uitvoerbaarheid.
Rechters zijn bij de behandeling van individuele zaken niet gebonden aan de inhoud van de
wetgevingsadviezen van de Raad voor de rechtspraak.

de Rechtspraak
Raad voor de
rechtspraak

datum
kenmerk
pagina

28 februari 2014
2 van 6

Scheiding via de ambtenaar van de burgerlijke stand, zoals voorgesteld in het wetsvoorstel, zal relatief
snel gaan en eenvoudiger zijn dan scheiden via de rechter. Door het openstellen van deze weg ontstaat
echter het risico dat echtgenoten sneller dan wenselijk, en wellicht vanuit een ongelijke positie, tot
echtscheiding komen en hun zaken niet of niet goed regelen. Op het moment dat de scheiding
uitgesproken wordt zullen echtgenoten vaak onvoldoende beseffen wat de gevolgen kunnen zijn als
bijvoorbeeld de verdeling, de afwikkeling van de huwelijkse voorwaarden, de alimentatie of de
pensioenverevening niet goed geregeld worden. Op een later moment kunnen dan alsnog geschillen
ontstaan. Partijen kunnen van mening blijken te verschillen over de interpretatie van de gemaakte
afspraken, of de situatie kan zich voordoen dat een van de partijen nakoming van de gemaakte
afspraken weigert; een executoriale titel ontbreekt dan. Zij zullen zich dan alsnog tot de rechter wenden.
De Raad is van mening dat het op de weg van de ambtenaar van de burgerlijke stand ligt om partijen te
wijzen op de financiële gevolgen van de echtscheiding en de mogelijkheid van juridische bijstand onder
de aandacht te brengen.

Executoriale titel
De ambtenaar van de burgerlijke stand spreekt enkel de echtscheiding uit. Een door partijen opgestelde
overeenkomst met daarin de afspraken voor na de scheiding, wordt dus niet voorzien van een
executoriale titel. De ervaring leert dat pas na verloop van tijd blijkt hoe dergelijke overeenkomsten
uitwerken en dat nakoming ervan niet haalbaar is, veelal voor één van partijen. Als er dan niet
geëxecuteerd kan worden, kan dit leiden tot vertraging en onnodige procedures.
Besparing?
Het is de vraag of er voor echtgenoten veel te besparen valt als zij scheiden via de ambtenaar van de
burgerlijke stand, en daarbij advies vragen van een advocaat, mediator of notaris, zoals opgemerkt in de
Memorie van Toelichting. Behalve de kosten van deze bijstand, moeten er ook leges aan de gemeente
betaald worden. Niet uitgesloten is dat het gunstiger is om in een eerder stadium en in voorkomende
gevallen op basis van een toevoeging de hulp en bijstand van een advocaat in te roepen en de
procedure bij de rechtbank te laten voeren.
-

-

Het inrichten van de procedure bij de gemeente brengt kosten voor de gemeenten met zich mee. Het is
de vraag of deze ‘investering’ wel de beoogde besparing oplevert als er sprake is van een gering aantal
gevallen waarin de procedure bij de ambtenaar van de burgerlijke stand zal worden benut. Zie ook
hierna onder ‘werklast’.
Erkenning in het buitenland
Een punt van zorg is gelegen in de voorzichtige bewoordingen van de Staatscommissie voor het
internationaal privaatrecht, waar het gaat om de erkenning van deze administratieve ontbinding in het
.een
buitenland, met name de niet-EU lidstaten (zie pagina Memorie van Toelichting, paragraaf 4:
dergelijke procedure ook de erkenningskansen van de huwelijksontbinding in niet-EU lidstaten kan
bevorderen”). Aanbevolen wordt dat er gestreefd wordt naar meer zekerheid over de status van de
beoogde huwelijksontbinding in het buitenland.
“. .

Werk!ast

de Rechtspraak
Raad voor de
rechtspraak

datum

28 februari 2014

kenmerk
pagina

3 van 6

Blijkens de Memorie van Toelichting wordt het aantal zaken dat minder aan de rechter wordt
voorgelegd geschat op 7.000, zijnde de helft van het aantal van circa 14.000 echtscheidingen waarbij
geen kinderen betrokken zijn. Hierbij wordt over het hoofd gezien dat in deze groep van 14.000 zaken
ook de zaken op tegenspraak zijn meegeteld (40%), waarop het wetsvoorstel juist geen betrekking heeft,
omdat dat de zaken zijn waarin partijen geen overeenstemming hebben.
De Raad schat in dat in de helft van het aantal gemeenschappelijk verzoek-zaken zonder kinderen
gescheiden zal worden via de ambtenaar van de burgerlijke stand. De andere helft zal nog steeds de
behoefte hebben aan een rechterlijke uitspraak vanwege de executoriale titel of kiest voor de rechter
omdat ze dan de kosten van de rechtsbijstand vergoed krijgen. De afname van het aantal zaken bij de
rechter schat de Raad op die gronden op circa 4.000 zaken.
De Raad voorziet overigens dat het zelfstandig door partijen opstellen van overeenkomsten rondom de
afwikkeling van de echtscheiding tot een extra instroom van zaken zal leiden op het gebied van
nakoming en uitleg/interpretatie. Geschillen kunnen bijvoorbeeld ontstaan over de hoogte van de
alimentatie, de verdeling/verrekening en de pensioenverevening. Een inschatting van het aantal zaken
dat alsnog aan de rechter zal worden voorgelegd is moeilijk te maken.
De kans is groot dat het aantal zaken dat de rechter niet meer te verwerken krijgt, eerder minder is dan
4.000 dan meer.
De gemeenschappelijk verzoek-zaken die niet meer voor de rechter komen, zijn de aller lichtste zaken
en brengen op dit moment ruim 30 Euro per zaak aan behandelkosten met zich mee. Dus in totaal gaat
het structureel om ruim 125.000 Euro per jaar minder kosten voor de Rechtspraak na invoering van het
wetsvoorstel (zie de tabel onderste regel).
In het financieringssysteem van de Rechtspraak houdt een afname met 4.000 zaken echter een
budgetverlaging van ruim 3 miljoen Euro (3.039.080) in, omdat de financiering plaatsvindt tegen een
gemiddelde behandelprijs van een gemiddelde civiele zaak van circa 760 Euro per zaak.
Wanneer dit niet gecompenseerd zou worden, zou paradoxaal genoeg het wegvallen van die zaken tot
een forse werkdruktoename bij de Rechtspraak gaan leiden. De omvang van deze prijscompensatie zou
ruim 2,9 miljoen Euro (3.039.080 Euro minus 125.614 Euro = 2.913.466 Euro) moeten bedragen.
In onderstaande berekening is uitgegaan van een datum inwerkingtreding van 1januari 2015.
Effecten op kosten en prijzen in
Euro

aantalleneffect
prijseffect
totale effect wetsvoorstel op de
werklast

2015

2016

-3.163.880
3.033.108

-3.039.080 3.039.080 -3.039.080
2.913.466 2.913.466 2.913.466

-130.772

-125.614

2017

-125.614

2018

-125.614

de Rechtspraak
Raad voor de
rechtspraak

datum
kenmerk
pagina

28 februari 2014
4 van 6

Tot slot
Met het oog op de voorbereiding van de gerechten op de invoering van het wetsvoorstel, stelt de Raad
er prijs op als hij geïnformeerd wordt over de indiening van het wetsvoorstel bij de Tweede en de Eerste
Kamer en de plaatsing van de definitieve wetstekst in het Staatsblad.

Hoogachtend,

mr. F.C. Bakker,
Voorzitter

de Rechtspraak
Raad voor de
rechtspraak

datum
kenmerk
pagina

28 februari 2014
5 van 6

BIJLAGE
Overige opmerkingen:
•

T.a.v.art. I:l50anieuwBW:
Is het de bedoeling dat partijen zich schriftelijk tot de ambtenaar van de burgerlijke stand wenden
of dat ze op het gemeentehuis/stadsdeelkantoor een formulier kunnen invullen? In het eerste geval
kan in artikel 150a lid 1 het woord ‘verzoek’ beter worden vervangen door ‘verzoekschrift’ of iets
dergelijks, in het tweede geval kan de term ‘verzoek’ gehandhaafd blijven.
In verband met twijfels over rechtsmacht en de toepasselijkheid van Brussel 11-bis wordt
voorgesteld om aan artikel 1 50a, lid 1, een tweede bijzin toe te voegen: “Wanneer beide
echtgenoten buiten Nederland woonplaats hebben, en beiden (mede) de Nederlandse nationaliteit
hebben”.
Ten aanzien van het voorgestelde lid 7 van art. l:150a (nieuw) BW wordt gepleit voor een kortere
termijn dan één jaar om te komen tot echtscheiding, nu de indiening van het verzoek de
gemeenschap doet eindigen en daarmee bovendien niet het beoogde doel van een snelle procedure
wordt bereikt.
Nu de artikelen 1:80e tot en met 80f BW vervallen, behoeft artikel 1 :80g BW omlettering.
Ook bij indiening van een verzoek tot echtscheiding bij de ambtenaar van de burgerlijke stand kan
discussie worden verwacht over de vraag welk tijdstip heeft te gelden als tijdstip van indiening van
het verzoek (zie artikelgewijze toelichting op artikel 1:99 lid 3 BW).
De Raad wijst erop dat vanwege het wetsvoorstel ook het Besluit Huwelijksgoederenregisters 1969
aangepast moet worden.
Aan artikel 1:157 leden 4 en 6 BW moet de akte van echtscheiding van de ambtenaar van de
burgerlijke stand worden toegevoegd.
De rechter toetst (impliciet) ook prealabele vragen zoals de vraag 6f überhaupt een huwelijk tot
stand is gekomen. In het bijzonder waar het om buitenlandse huwelijken gaat, of anderszins
aspecten van internationaal privaatrecht aan de zaak kleven, lijkt de expertise meer bij de
rechtbanken dan bij de ambtenaar van de burgerlijke stand te liggen (hetgeen overigens niet geldt
voor de ambtenaar van de burgerlijke stand van de gemeente Den Haag, gezien diens bijzondere
taken).
Uit de Memorie van Toelichting blijkt dat de ambtenaar van de burgerlijke stand zijn bevoegdheid
ambtshalve moet beoordelen. Niet geregeld is wat de ambtenaar van de burgerlijke stand moet doen
als hij constateert dat hij geen rechtsmacht heeft.
Bij de ambtenaar van de burgerlijke stand alleen naar Nederlands recht worden gescheiden. De
Raad ziet daarin op zichzelf geen bezwaar, nu de mogelijkheid tot het doen van een rechtskeuze
blijft bestaan via de gerechtelijke procedure. Nu echter procesvertegenwoordiging bij het scheiden
zonder rechter niet verplicht is, is het wel de vraag op welke wijze de burgers in Nederland hierover
worden geïnformeerd.
-

-

-

•
•

•
•
•

•

•

de Rechtspraak
Raad voor de
rechtspraak

datum
kenmerk
pagina

28 februari 2014
6 van 6

•

De doelgroep waarop de bepaling zoals deze thans in artikel 10:56 lid 2 en 3 BW staat vermeld ziet,
zijn personen van buitenlandse afkomst, die veelal de Nederlandse taal niet geheel machtig zijn dan
wel andere gewoontes hebben. Kan van deze personen worden verwacht en verlangd dat zij de
consequenties kunnen overzien van het naar Nederlands recht scheiden? En is onderzocht of het
gegeven dat mensen alleen naar Nederlands recht kunnen scheiden nog invloed heeft op de
erkenning van deze scheiding in het buitenland?