Bureau Meervelt

Toetsing militaire vliegactiviteiten IJsselmeer

TOETSING MILITAIRE VLIEGACTIVITEITEN IJSSELMEER (72)
STATUS
Het gebied valt onder de volgende beschermingsregimes:
•
N2000 gebied IJsselmeer (Aanwijzingsbesluit is definitief).
•
Beschermd Natuurmonument Friese IJsselmeerkust (BN1991/SN1991).
•
Beschermd Natuurmonument Stoenckherne (BN 1982 / SN 1986).
•
Beschermd Natuurmonument De Ven (SN 1980).

BESTAAND GEBRUIK
Drie laagvlieggebieden overlappen met het N2000 gebied IJsselmeer: LV21 Wieringermeerpolder, LV34 VliehorsMidden, LV35 Vliehors-Zuid. Alleen LV21 is een helikopterlaagvlieggebied.
Het IJsselmeer maakt deel uit van de bufferzone van laagvlieggebied LV21 Wieringermeerpolder. Het IJsselmeer
valt voor 4% binnen de bufferzone van dit laagvlieggebied. Het laagvliegen vond 100% van de tijd overdag plaats
(tussen 6.00 en 18.00 uur).
Tabel 1: Overzicht vlieguren in LV 21 (de meest recente opgave van het aantal vlieguren is enkel op totaal aantal
vlieguren per jaar beschikbaar).
Wieringermeer

Dag

Nacht

2003

62

0

2004

52

0

2005

45

0

2006

76,4

0

2007

25,4

0

2008

28

0

Max

76,4

Gem

48,1

Max: maximum aantal vlieguren vastgesteld in één jaar
Gem: gemiddeld aantal vlieguren per jaar over periode 2003- 2008

Binnen de laagvlieggebieden wordt laag gevlogen met verschillende typen helikopters: Apache, Cougar, NH-90,
Lynx en Chinook. De minimale vlieghoogte voor militaire helikopters in Nederland bedraagt 50 meter. In de
laagvlieggebieden is iedere vlieghoogte toegestaan, dus ook 0 meter (landen/opstijgen).

1

Bureau Meervelt

Toetsing militaire vliegactiviteiten IJsselmeer

Figuur 1: N2000 gebied IJsselmeer en de overlap met de Laagvlieggebieden LV 21.

2

Bureau Meervelt

Toetsing militaire vliegactiviteiten IJsselmeer

Delen van IJsselmeer zijn jaarrond aangewezen als Bird sanctuary (gebied 19 en 53, zie figuur 2). Bird
sanctuaries worden aangewezen ten behoeve van de veiligheid voor het vliegverkeer. De publicatie Military
Aeronautical Information Publication Netherlands (MilAIP) voor Nederland wijdt een aparte paragraaf aan
vogeltrek in relatie tot vliegveiligheid en gebieden met grote aantallen vogels (bird sanctuaries). Vliegers worden
daarin opgeroepen deze Bird sanctuaries niet beneden de 1.000 voet (ongeveer 300 meter) te doorkruisen.
Het betreft gebieden waar het risico op aanvaring met vogels (al dan niet in een bepaalde periode van het jaar)
groot is. Het ministerie van Defensie heeft aangegeven aan deze oproep gehoor te geven. Dit betekent dat
bestaand gebruik boven Bird sanctuaries inhoudt dat niet lager dan 1000 voet gevlogen wordt.

Figuur 2: Bird sanctuary en bird strike risk (Air Traffic Controle the Netherlands, 2006).

3

Bureau Meervelt

Toetsing militaire vliegactiviteiten IJsselmeer

.
Figuur 3: Impressie van het deel van het IJsselmeer dat overlapt met de bufferzone van het laagvlieggebied.
Rietmoerassen of moerasoevers ontbreken.

INSTANDHOUDINGSDOELSTELLINGEN N2000
In dit hoofdstuk wordt nader ingegaan op de soorten waarvoor het N2000 gebied is aangewezen. De analyse
beperkt zich tot de soorten waarbij het optreden van een (significant) negatief effect door militaire vliegactiviteiten
niet op voorhand uitgesloten kan worden. In de bijlage is een tabel opgenomen met de kernopgaven en alle
instandhoudingsdoelstellingen die gesteld zijn voor het N2000 gebied IJsselmeer (Bijlage 1, Essentietabel
IJsselmeer).
Alleen de bufferzone van het helikopterlaagvlieggebied is gelegen in het N2000 gebied IJsselmeer. Deze zone
betreft de kustlijn tussen Medemblik in het zuiden en Den Oever in het noorden. In Witteveen + Bos (2009)
worden de belangrijke gebieden voor de soorten waarvoor instandhoudingsdoelstellingen zijn geformuleerd in het
N2000 gebied IJsselmeer in beeld gebracht. Witteveen + Bos (2009): ‘In het winterhalfjaar rusten langs de
Wieringermeerdijk tussen Medemblik en Den Oever overdag gemiddeld enkele duizenden kuifeenden en vele
duizenden toppers. Deze locatie vormt voor beide soorten een van de belangrijkste winterrustgebieden in het
noordelijk deel van het IJsselmeer. Daarnaast rusten in het winterhalfjaar kleinere aantallen (ordegrootte enkele
honderden) smienten, wilde eenden en meerkoeten langs de dijk’. In deze toetsing wordt daarom ingezoomd op
Kuifeend, Topper, Smient, Wilde eend en Meerkoet. Op basis van van Eerden et al. (2005) die een analyse
hebben gemaakt van het gebruik door vogels van onder andere het IJsselmeer, wordt daar nog Kleine zwaan
(niet-broedvogel) aan toegevoegd.
De overige soorten worden buiten beschouwing gelaten omdat ze (bijna) niet voorkomen (onder andere
broedvogels) in dit deel van het IJsselmeer of omdat ze zo mobiel zijn dat een reactie op een eventuele verstoring
bestaat uit het tijdelijk opzoeken van een andere locatie. Voor deze soorten (niet-broedvogels) is een negatief

4

Bureau Meervelt

Toetsing militaire vliegactiviteiten IJsselmeer

effect op voorhand uit te sluiten gezien de mobiliteit van de vogels in combinatie met het relatief beperkt aantal
laagvlieguren.
In de analyse worden per relevante soort (selectie volgens Witteveen + Bos (2009) en van Eerden et al. (2005))
achtereenvolgens beschouwd:
•
Instandhoudingsdoel volgens het aanwijzingsbesluit
•
Trend
•
Gevoeligheid
•
Overlap in ruimte en tijd
•
Effectbeoordeling
•
Conclusie
•
Mitigerende maatregel(en)
De vogelsoorten waarvoor IJsselmeer is aangewezen zijn weergegeven in tabel 2. In de kolom ‘beoordelen’ staat
aangegeven of de soort op basis van het advies in de voortoets (zie Foppen et al., 2009) nader beoordeeld dient
te worden.
Tabel 2: Instandhoudingdoelstellingen en advies in voortoets SOVON (Foppen et al., 2009).
Nr.

Soort

Doelstelling
omvang leefgebied

Doelstelling
kwaliteit leefgebied

Beoordelen
(Advies SOVON)

Broedvogels (b)
A017

Aalscholver

=

=

Ja

A021

Roerdomp

>

>

Ja

A034

Lepelaar

=

=

Ja

A081

Bruine Kiekendief

=

=

Ja

A119

Porseleinhoen

>

>

Nee

A137

Bontbekplevier

>

>

Ja

A151

Kemphaan

>

>

Ja

A193

Visdief

=

=

Ja

A292

Snor

=

=

Nee

A295

Rietzanger

=

=

Nee

Niet-broedvogels (nb)
A005

Fuut

=

=

Ja

A017

Aalscholver

=

=

Nee

A034

Lepelaar

=

=

Ja

A037

Kleine Zwaan

=

=

Ja

A039b

Toendrarietgans

=

=

Ja

A040

Kleine Rietgans

=

=

Ja

A041

Kolgans

=

=

Ja

A043

Grauwe Gans

=

=

Nee

A045

Brandgans

=

=

Ja

A048

Bergeend

=

=

Nee

A050

Smient

=

=

Ja

A051

Krakeend

=

=

Nee

A052

Wintertaling

=

=

Ja

A053

Wilde eend

=

=

Ja

A054

Pijlstaart

=

=

Nee

A056

Slobeend

=

=

Nee

A059

Tafeleend

=

=

Ja

A061

Kuifeend

=

=

Nee

A062

Toppereend

=

=

Ja

A067

Brilduiker

=

=

Ja

A068

Nonnetje

=

=

Ja

5

Bureau Meervelt

Toetsing militaire vliegactiviteiten IJsselmeer

Doelstelling
omvang leefgebied
=

Doelstelling
kwaliteit leefgebied
=

Beoordelen
(Advies SOVON)

Meerkoet

=

=

Ja

Kluut

=

=

Ja

A140

Goudplevier

=

=

Ja

A151

Kemphaan

=

=

Ja

A156

Grutto

=

=

Ja

A160

Wulp

=

=

Nee

A177

Dwergmeeuw

=

=

Ja

A190

Reuzenstern

=

=

Ja

A197

Zwarte Stern

=

=

Nee

Nr.

Soort

A070

Grote Zaagbek

A125
A132

= : behoud

Ja

> : uitbreiding

Soortbesprekingen:
(f) : foerageren

(s): slapen

Kleine Zwaan (nb) (f/s)
•

•

Doel: Behoud omvang en kwaliteit leefgebied met een draagkracht voor een populatie van gemiddeld 20
vogels (seizoensgemiddelde) voor het foerageergebied en gemiddeld 1.600 vogels (seizoensmaximum) voor
het gebied als slaapplaats.
Trend: Vanaf 1980 is een significante toename van <5% per jaar vastgesteld. Over de laatste 10 seizoenen
is geen betrouwbare trendclassificatie mogelijk (www.sovon.nl). Dit betreft de functie ‘foerageren’; ten
aanzien van de functie ‘slapen’ is geen trendclassificatie bekend.

Figuur 4: Trend van Kleine zwaan in IJsselmeer en in Nederland (www.sovon.nl).
•
•
•

De soort wordt als ’zeer gevoelig’ beoordeeld voor verstoring door militaire vliegactiviteiten (Foppen et al.,
2009).
Er is overlap in ruimte en tijd in de periode oktober - februari (Foppen et al., 2009).
In de periode 04/05-07/08 worden gemiddeld per jaar 7 vogels foeragerend aangetroffen (www.sovon.nl). In
de winter van 08/09 worden gemiddeld 78 exemplaren aangetroffen waardoor het gemiddelde over de
seizoenen 04/09 in deze periode voldoet aan de instandhoudingsdoelstelling van 20 exemplaren (functie
foerageren). De slaapplaatsfunctie is minder structureel onderzocht. SOVON vermeldt enkel een
seizoensmaximum van 1700 exemplaren in 04/05.

6

Bureau Meervelt

•
•

Toetsing militaire vliegactiviteiten IJsselmeer

In het Profielendocument wordt de Kleine zwaan als volgt omschreven: 'De kleine zwaan is een
plantenetende voedselspecialist, die tot rond 1960 vooral foerageerde op fonteinkruid en andere
ondergedoken waterplanten, en zich vervolgens ontwikkelde tot een cultuurvolger met een brede dieetkeus.
De meeste kleine zwanen foerageren in Nederland in het begin van het seizoen (oktober) ook nu nog in grote
ondiepe wateren op de wortelknolletjes van schedefonteinkruid (Lauwersmeer en Randmeren) en op
kranswier (Randmeren). Als de waterplanten, vooral de fonteinkruidknolletjes, in de loop van de herfst
uitgeput raken, schakelt de soort tegenwoordig in veel gevallen over op oogstresten, vooral suikerbieten en
aardappelen. In de loop van de winter wordt gras steeds belangrijker, omdat dan de oogstresten in de
meeste akkerbouwgebieden worden ondergeploegd'.
De landelijke afname van de Kleine zwaan is deels verbonden aan fluctuaties in de omvang van de
internationale populatie en heeft in het IJsselmeergebied mogelijk tevens te maken met concurrentie met
andere soorten (Knobbelzwaan; Aanwijzingsbesluit). Van Eerden et al. (2005) leggen een relatie tussen de
voedselsituatie en het voorkomen van de Kleine zwaan: ‘In de periode 1994-1997, toen het IJsselmeerwater
gemiddeld tot later in het seizoen (juni) helderder bleef is de bedekking van de waterplanten toegenomen,
met verplaatsingen van concentraties herbivore watervogels tot gevolg. Ruiconcentraties van
Knobbelzwanen leken zich van de Houtribdijk naar de Friese kust te verplaatsen en Kleine Zwanen lieten
een tijdelijke toename zien. Na 1997 was het doorzicht in juni weer lager en liep de bedekking van
waterplanten weer terug. Recent lijkt de vegetatie langs de Friese kust (althans bij Makkum) weer wat herstel
te vertonen, inderdaad in combinatie met weer afnemende chlorofylgehalten in juni (figuur 9.8, R. Noordhuis).
De oorzaak van de veranderingen in de clear water phase is onduidelijk: mogelijk treden verschuivingen op
in de seizoensritmiek van de fytoplanktonontwikkeling als gevolg van klimaatgebonden wijzigingen in de
watertemperatuur’.
Grotere aantallen (van enkele tot meer dan duizend) foeragerende Kleine zwanen komen voor in de
Wieringermeerpolder en in kleiner aantal langs vrijwel de gehele Friese kust. Wieringermeerpolder, die
grotendeels overlapt wordt door het laagvlieggebied, vervult een belangrijke functie als foerageergebied voor
deze soort. In de literatuur wordt de Wieringermeerpolder gerekend tot een van de belangrijkste Europese
overwinteringsplaatsen: schattingen lopen uiteen van 10% van de gehele wereldpopulatie (geschat op
17.000 tot 29.000 dieren)(Rademakers J., 2006) tot 25-33% (Fijn et al., 2007). Tussen IJsselmeer en de
Wieringermeerpolder bestaat een sterke ecologische relatie omdat een groot deel van de foeragerende
vogels in Wieringermeerpolder slapen op het IJsselmeer (waarnemingen slaaptrek in Fijn et al., 2007). In
december 2006 werden 2233 Kleine zwanen geteld in de Wieringermeerpolder (Fijn et al., 2007). De
aantallen uit 04/05 (www.sovon.nl) en 2006 (Fijn et al., 2007) doen vermoeden dat de
instandhoudingsdoelstelling voor de slaapfunctie behaald wordt.
Ten aanzien van de slaapfunctie geldt voor het IJsselmeer een instandhoudingsdoel van een
seizoensmaximum van 1600 vogels. De slaapfunctie komt door de laagvliegactiviteiten niet in het geding (in
tijd gezien is er slechts een minimale overlap tussen het vliegen (overdag) en het slapen (tussen
zonsondergang en zonsopkomst)). Ten aanzien van de foerageerfunctie dient het IJsselmeer een draagvlak
te behouden voor gemiddeld 20 Kleine zwanen. Een overlap tussen het foerageergebied in IJsselmeer en
(de buffer van) het laagvlieggebied ontbreekt (zie figuur hieronder). Aangezien de instandhoudingsdoelstelling voor foerageren behaald wordt in de periode 2004-2009 en een overlap tussen de
laagvliegactiviteiten en foerageer- en slaapgebied ontbreekt, kan een negatief effect door laagvliegen
uitgesloten worden.
Conclusie: Geen negatief effect.
Mitigerende maatregelen: Niet van toepassing.

7

Bureau Meervelt

Toetsing militaire vliegactiviteiten IJsselmeer

Figuur 5: Ligging foerageergebied van Kleine zwaan in IJsselmeer (bron: Atlas van het IJsselmeergebied, 5 ecologie en natuurfuncties).

Meerkoet (nb)
•
Doel: Behoud omvang en kwaliteit leefgebied met een draagkracht voor een populatie van gemiddeld 3600
vogels (seizoensgemiddelde).
•
Trend: Vanaf 1980 wordt geen significante aantalsverandering vastgesteld. Over de laatste 10 seizoenen is
geen betrouwbare trendclassificatie mogelijk (www.sovon.nl).
•
Soort wordt als ’gevoelig’ beoordeeld voor verstoring door militaire vliegactiviteiten. Belangrijke drukfactor is
troebelheid van water (Foppen et al., 2009).
•
Er is overlap in de bufferzone van laagvlieggebied Wieringen in de periode augustus - maart (Foppen et al.,
2009).
•
Bodemfauna-etende watervogels vormen in het IJsselmeergebied een erg belangrijke watervogelgroep
omdat regelmatig normoverschrijdende aantallen worden gezien. Het voorkomen van driehoeksmosselbanken is cruciaal voor deze groep. De groep bestaat uit de Aythya duikeenden, Brilduiker Bucephala
clangula en Meerkoet Fulica atra die een kenmerkende foerageermethode hebben waarbij duikend naar de
bodem wordt gezwommen om het voedsel te bemachtigen (o.a. De Leeuw & Van Eerden 1995, De Leeuw
1997)… Meerkoeten zijn in het IJsselmeergebied onder te verdelen in mosseleters, graseters en
waterplanteneters. Deze zijn van elkaar te onderscheiden middels getelde aantallen die gezien zijn op het
open water (mosseleters), buiten het telvak (veelal op dijken, gras etend) en in de omgeving van
waterplantenvelden (juni-september). Op basis van deze indeling blijken Meerkoeten in de nazomer met

8

Bureau Meervelt

Toetsing militaire vliegactiviteiten IJsselmeer

name waterplanten te eten, waarna ze de loop van oktober geleidelijk overschakelen op mossels. (Van
Eerden et al., 2005).
In de periode 2003-2008 werden gemiddeld 2910 vogels aangetroffen in het gebied (www.sovon.nl). De
instandhoudingsdoelstelling wordt niet gehaald. De trend vanaf 1980 is stabiel. Van Eerden et. al. (2005)
vermeldt: Het absolute maximum aantal Meerkoeten in de periode 1980-2004 ligt op zowel IJsselmeer en
Markermeer tussen de 30 en 35 duizend vogels. In de jaren zeventig waren op het IJsselmeer maximum
aantallen van 30-60 duizend dieren geen uitzondering. Dit betekent dat de soort in de jaren tachtig al in
aantal was afgenomen. In de periode 1989-1992 is er, met name op het IJsselmeer, sprake van tijdelijk grote
aantallen. Dat de aantallen nadien weer afnamen heeft zeer waarschijnlijk te maken met de aanzuigende
werking die de Veluwerandmeren in de jaren negentig hadden (Noordhuis 1997). Een sterke uitbreiding van
het areaal kranswieren trok vanaf de zomer grote aantallen Meerkoeten aan. De laatste jaren verandert de
toestand op de Veluwerandmeren weer en nemen waterplanten weer iets af. In recente jaren lijken
Meerkoeten op het IJsselmeer en IJmeer weer iets in aantal toe te nemen (figuur 4.10). Gemiddeld is het
aantal Meerkoeten op het IJsselmeer stabiel, nemen ze op het Markermeer sterk toe en op het IJmeer juist
af. In onderstaande tabel zijn alle Meerkoeten in en rondom het IJsselmeer opgeteld. Hierin is te zien dat de
totale aantallen in deze gebieden vrij stabiel zijn, maar dat in de verschillende gebieden verschuivingen
hebben plaatsgevonden.
Tabel 3: Overzicht voorkomen Meerkoeten in IJsselmeer en randmeren (bron: www.sovon.nl).

•
•

2004

2005

2006

2007

2008

IJsselmeer

5148

2465

2304

2529

2108

Markermeer & IJmeer

4035

3038

3299

2693

5093

Veluwerandmeren

12886

16125

16648

14428

15756

Ketelmeer & Vossemeer

2658

1778

1323

1368

1378

Eemmeer & Gooimeer Zuidoever

1784

2563

1893

1054

1448

Totaal

26511

25969

25467

22072

25783

Het belang van de Wieringermeerpolder voor Meerkoet is mede afhankelijk van de voedselsituatie in
IJsselmeer zelf en kan niet op voorhand vastgesteld worden gezien de wisselende voedselsituatie in het
IJsselmeer. Gezien het stabiele voorkomen van de soort in het IJsselmeer, de duidelijke relatie tussen
voedselbeschikbaarheid en verspreiding van de soort en het beperkt aantal vlieguren is een negatief effect
door laagvliegactiviteiten niet aan de orde.
Conclusie: Geen negatief effect.
Mitigerende maatregelen: Niet van toepassing.

9

Bureau Meervelt

Toetsing militaire vliegactiviteiten IJsselmeer

Smient (nb)
•
Doel: Behoud omvang en kwaliteit leefgebied met een draagkracht voor een populatie van gemiddeld 10.300
vogels (seizoensgemiddelde, slaapfunctie).
•

Trend: Vanaf 1980 is een significante toename van <5% per jaar vastgesteld. Over de laatste 10 seizoenen
is geen betrouwbare trendclassificatie mogelijk (www.sovon.nl).

Figuur 6: Trend Smient in IJsselmeer en Nederland (www.sovon.nl).
•
•
•

De soort wordt als ’zeer gevoelig’ beoordeeld voor verstoring door militaire vliegactiviteiten (Foppen et al.,
2009).
Er is overlap in ruimte en tijd (oktober - maart).
In de periode 2003-2008 worden gemiddeld 5415 exemplaren aangetroffen in het N2000 gebied (functie
slapen). De instandhoudingsdoelstelling wordt niet gehaald. In de afgelopen decennia (vanaf 1980) waren de
aantallen slechts in drie jaren hoger dan 10.300 exemplaren.
De instandhoudingsdoelstelling is gebaseerd op een periode waarin zeer hoge aantallen Smienten
voorkwamen. Aanwijzingsbesluit: 'Aantallen smienten zijn van nationale en internationale betekenis. Het
gebied heeft voor de soort met name een functie als slaapplaats en als foerageergebied. De
draagkrachtindicatie heeft betrekking op de slaapplaatsfunctie. Het IJsselmeer is het zesde belangrijkste
gebied in Nederland (binnen het Natura 2000-netwerk) op grond van seizoensgemiddelden. De smient is een
overwinteraar en vooral aanwezig van oktober-maart, zowel langs de Friese westkust als langs de kusten
van Noord-Holland (met name Andijk). Er is een relatie met foerageergebieden op binnendijkse graslanden.
Aantallen vertonen een doorgaande toename, vooral in september-november. Behoud van de huidige
situatie is voldoende gezien de landelijk gunstige staat van instandhouding. De doelstelling heeft geen
betrekking op de eventuele functie van het gebied als broedgebied voor deze soort'.
Het IJsselmeer is vooral overdag van belang als slaapgebied (Smienten foerageren voornamelijk 's nachts en
slapen overdag). De relatief kleine aantallen Smienten die voor de kust van Wieringermeer slapen (zie figuur
hieronder), foerageren 's nachts op de binnendijkse polders. Het laagvlieggebied overlapt het IJsselmeer
niet. Bij laagvliegactiviteiten vlak voor de kust in de Wieringermeerpolder is een mate van verstoring op de op
het open water aanwezige Smienten echter niet uitgesloten. Gezien het gering aantal vlieguren, de
mogelijkheid voor Smienten om binnen het IJsselmeergebied uit te wijken en het relatief zeer gering aantal
Smienten dat voor de kust van de Wieringermeerpolder verblijft, wordt een negatief effect niet aan de orde
geacht. De draagkracht van het gebied als slaapplaats wordt niet wezenlijk aangetast door de
vliegactiviteiten.

10

Bureau Meervelt

Toetsing militaire vliegactiviteiten IJsselmeer

Figuur 7: Belangrijke rustgebieden in het IJsselmeer en Markermeer (van Eerden et al., 2005).
•
•

Conclusie: Geen negatief effect.
Mitigerende maatregelen: Niet van toepassing.

Toppereend (nb)
•
Doel: Behoud omvang en kwaliteit leefgebied met een draagkracht voor een populatie van gemiddeld 15800
vogels (seizoensgemiddelde).
•
Trend: Vanaf 1980 wordt geen significante aantalsverandering vastgesteld. Over de laatste 10 seizoenen is
geen betrouwbare trendclassificatie mogelijk (www.sovon.nl).
•
Deze soort wordt als ‘zeer gevoelig’ beschouwd voor verstoring (Foppen et al., 2009).
•
Er is overlap in ruimte en tijd in de periode november - maart met de bufferzone van het laagvlieggebied
Wieringen.
•
Van de vijf duikende bodemfauna-eters in het IJsselmeer gaan drie belangrijke soorten, te weten Tafel-, Kuifen Toppereend sterk in aantallen achteruit vanaf begin jaren negentig (Van Eerden et al., 2005). De trend
over de langere termijn (vanaf 1980) laat echter voor Kuifeend en Topper, ondanks fluctuaties, geen
significante aantalsverandering zien.

11

Bureau Meervelt

Toetsing militaire vliegactiviteiten IJsselmeer

Figuur 8: Trend Topper in IJsselmeer en in Nederland (www.sovon.nl).

•
•

Gemiddelden worden genoemd door SOVON (15127 in de periode 2003-2008) en door Rijkswaterstaat
(17657 in de periode 2001-2005, vliegtuigtellingen). In SOVON (2007) wordt aangegeven: ’de landelijke trend
is negatief en wordt in belangrijke mate bepaald door het IJsselmeergebied. Hier waren de aantallen relatief
hoog rond 1990. Dit was mogelijk het gevolg van een combinatie tussen overbevissing van mosselen in de
Waddenzee en het aansterken van de driehoeksmosselpopulatie in het IJsselmeer in de periode 1985-87
(Noordhuis, 2004). Begin jaren negentig zette een afname in die tot op heden niet tot staan is gebracht.’
Van Eerden et al.(2005): De vijf hotspots liggen alle op het IJsselmeer langs de kust van de Wieringermeer,
het waterwingebied (Andijk) en langs de Houtribdijk.
Uit de trends van spieringeters en driehoeksmosseleters kan geconcludeerd worden dat van een groot aantal
soorten in IJsselmeer, Markermeer en IJmeer de aantallen achteruit gaan. Voor de Fuut en Tafeleend zijn
deze afnamen in IJsselmeer bovendien significant. Er is een duidelijke relatie aanwezig tussen
voedselsituatie en het voorkomen van deze soorten. Het leefgebied van Topper, die verspreid voorkomt in
IJsselmeer, wordt alleen overlapt door de bufferzone van het laagvlieggebied. Hoewel de verspreiding van
uren over het jaar niet bekend is, is een negatief effect gezien de sterke relatie met de voedselsituatie en de
zeer beperkte overlap in ruimte niet aan de orde.
Conclusie: Geen negatief effect.
Mitigerende maatregelen: Niet van toepassing.

Wilde Eend (nb)
•
Doel: Behoud omvang en kwaliteit leefgebied met een draagkracht voor een populatie van gemiddeld 3800
vogels (seizoensgemiddelde).
•
Trend: Vanaf 1980 wordt een significante afname van <5% per jaar vastgesteld. De trend over de laatste tien
seizoenen is niet duidelijk (www.sovon.nl).
•
Soort wordt als ’zeer gevoelig’ beoordeeld voor verstoring door militaire vliegactiviteiten (Foppen et al.,
2009).
•
Er is het gehele jaar overlap in ruimte en tijd. De soort is vooral wintergast (september - februari) en komt
voor verspreid over het gehele gebied, minder langs de Houtrib- en Afsluitdijk. De belangrijkste concentraties
bevinden zich langs de Friese westkust, Steile Bank en vooroever Andijk (buiten de
bufferzone)(Aanwijzingsbesluit).
•
In de periode 2003-2008 komen gemiddeld 1865 exemplaren voor (www.sovon.nl). Hustings et al. (2008):
‘Het IJsselmeergebied is relatief arm aan herbivoren. Het aantalsverloop sinds de jaren zeventig fluctueert en
de laatste vijf jaar (2001/02-2006/07, red.) lijkt een kentering plaats te vinden. Deze trend wordt met name
bepaald door dalende aantallen Smienten, Wilde Eenden en Meerkoeten. Het seizoensgemiddelde van de
Wilde Eend lag 38% lager dan in voorgaande vijf seizoenen. De instandhoudingsdoelstelling wordt niet

12

Bureau Meervelt

•
•

Toetsing militaire vliegactiviteiten IJsselmeer

gehaald. In Hustings et al. (2009) wordt aangegeven: ‘Met de zachte winter van 2007/08 is de reeks van
zachte winters sinds de laatste koude en strenge winters midden jaren negentig tot elf uitgebreid. De enige
vorstperiode van betekenis duurde van 11-24 december. Hartje winter was het echter ongewoon zacht:
januari 2008 was de warmste januari na die van zijn voorganger (2007) sinds het begin van de regelmatige
weermetingen in 1706. Ook in Noord- en Oost-Europa was de winter zacht, met name in Oost-Duitsland en
het Oostzeegebied. (...) Bij bepaalde soorten speelt mogelijk een verschuiving van het overwinteringsgebied
op Europese schaal. Vooral verschillende eendensoorten (Wilde Eend, Pijlstaart, Tafeleend, Brilduiker,
Nonnetje, Grote Zaagbek) lijken in toenemende mate noordelijker te blijven overwinteren.
In Hustings et al. (2009) wordt het noordelijker overwinteren ook bevestigd: ‘De neiging om noordelijker te
overwinteren komt ook goed tot uiting in de Zweedse watervogeltellingen, die voor verschillende soorten (o.a.
Wilde Eend, Smient, Kuifeend, Tafeleend) groeiende midwinteraantallen laten zien (Nilsson 2008)’.
Aangenomen mag worden dat ook een relatie met de voedselsituatie in het IJsselmeer een rol speelt en
(deels) de aantrekkende werking van de Randmeren (Hustings, 2009). Ten aanzien van de Wilde eend
bestaat een ecologische relatie tussen de Wieringermeerpolder en IJsselmeer. De Wieringermeerpolder is
van belang als foerageergebied. Aangezien Wilde eenden vooral 's nachts naar voedsel zoeken is de overlap
tussen de laagvliegactiviteiten (overdag) minimaal. De soort komt in IJsselmeer verspreid voor. Gezien
bovenstaande factoren en de beperkte overlap met het leefgebied van deze soort (alleen bufferzone) wordt
een negatief effect uitgesloten.
Conclusie: Geen negatief effect.
Mitigerende maatregel: Niet van toepassing.

CUMULATIE
Alle soorten worden beoordeeld met 'geen negatief effect'. Cumulatie is niet aan de orde.

TYPISCHE SOORTEN
In dit hoofdstuk wordt nader ingegaan op de typische soorten van de habitattypen waarvoor het N2000 gebied is
aangewezen. Conform de Habitatrichtlijn worden voor alle habitattypen zogenaamde ‘typische soorten’
geselecteerd, die gezamenlijk een goede kwaliteitsindicator vormen voor de (compleetheid van de)
levensgemeenschap van het habitattype. De set van typische soorten is een indicator voor de kwaliteit (en
daarmee de staat van instandhouding) van het habitattype op landelijk niveau.
In bijlage 2 is een tabel opgenomen van alle typische soorten van de habitattypen waarvoor het gebied is
aangewezen. In die tabel is ook vermeld tot welk habitattype de hier genoemde typische soorten behoren.
Onderstaande tabel beperkt zich tot vogels en zoogdieren.

13

Bureau Meervelt

Toetsing militaire vliegactiviteiten IJsselmeer

Wetenschappelijke naam

Groep

Optische verstoring

Mechanische effecten

Aanwezig 2005-2010

Bosrietzanger

Acrocephalus palustris

Vogels

?

?

?

X

Zwarte stern

Chlidonias niger

Vogels

+

+

+

Dwergmuis

Micromys minutus

Zoogdieren

-

?

?

?

Waterspitsmuis

Neomys fodiens

Zoogdieren

-

?

?

x

Afwezig 2005-2010

Naam

Geluid

Tabel 4: Typische soorten met een gevoeligheid voor vliegactiviteiten.

X

Uitleg afkortingen zie bijlage 2.
Ten aanzien van deze soorten wordt beoordeeld of de verstoring leidt tot het op lange termijn definitief verdwijnen
uit het N2000 gebied.
Ten aanzien van de typische soorten die aanwezig waren in de periode 2005 - 2010:
Er is geen kans op afname van de soorten; de militaire vliegactiviteiten hebben geen invloed op de gemiddelde
verspreiding. Het aantal militaire vliegactiviteiten in het laagvlieggebied is beperkt. De overlap met het gebied
betreft enkel buffer en geschikt broedhabitat voor typische soorten is niet aanwezig binnen deze buffer.
Ten aanzien van de typische soorten die afwezig waren in de periode 2005 - 2010:
Zwarte Stern
Geschikte broedgelegenheid ontbreekt in de overlap van de bufferzone en het Natura 2000 gebied. Een negatief
effect door vliegactiviteiten op de populatie van de Zwarte Stern is niet aan de orde.

BESCHERMD NATUURMONUMENT IJSSELMEER
Binnen de overlap van het helikopterlaagvlieggebied met N2000 gebied IJsselmeer komen geen beschermde
natuurmonumenten voor. Beschermd natuurmonument IJsselmeer ligt buiten de overlap met het laagvlieggebied.

CONCLUSIES
In deze nadere effectenanalyse is ingezoomd op het deel van het N2000 gebied dat overlapt met de buffer van
het laagvlieggebied.
De instandhoudingsdoelstellingen voor Kleine zwaan, Meerkoet, Smient, Topper en Wilde eend worden niet
behaald. In het IJsselmeergebied en daarbuiten zijn (druk)factoren aanwijsbaar die een sleutelrol spelen in de
afname van een aantal van deze soorten. Zowel bij Kleine zwaan als Smient is de trend sinds eind vorige eeuw
positief. De draagkracht is echter bij deze soorten gebaseerd op een periode met uitzonderlijk hoge aantallen.
Een negatief effect op de draagkracht van het IJsselmeer voor deze soorten door de laagvliegactiviteiten in de
Wieringermeerpolder wordt niet aannemelijk geacht.
De militaire vliegactiviteiten hebben geen negatief effect op de typische soorten gezien het ontbreken van
geschikt broedhabitat voor typische soorten binnen de overlap en het feit dat de overlap met het gebied enkel uit
buffer bestaat.

14

Bureau Meervelt

Toetsing militaire vliegactiviteiten IJsselmeer

LITERATUUR EN BRONNEN
Boele A., Van Bruggen J., Van Dijk A.J., Hustings F., Vergeer J.-W. & Plate C.L. 2011. Broedvogels in
Nederland in 2009. SOVON-monitoringsrapport 2011/01. SOVON Vogelonderzoek, Nijmegen.
Van Eerden, M.R., S.H.M. van Rijn & M. Roos. 2005. Ecologie en Ruimte: gebruik door vogels en mensen in de
SBZ’s IJmeer, Markermeer en IJsselmeer. Rijksinstituut voor Integraal Zoetwaterbeheer en
Afvalwaterbehandeling RIZA, Lelystad Delta Project Management, Culemborg studie in opdracht van de Provincie
Flevoland RIZA Rapport 2005.014
R.C. Fijn, K.L. Krijgsveld, H.A.M. Prinsen, W. Tijsen, S. Dirksen, 2007. Effecten op zwanen en ganzen van het
ECN windturbine testpark in de Wieringermeer. Aanvaringsrisico’s en verstoring van foeragerende vogels.

Bureau Waardenburg bv, 15 juli 2007, rapport nr. 07-094.
Hustings F., K. Koffijberg, E. van Winden & M. van Roomen, SOVON Ganzen- en Zwanenwerkgroep &
Soldaat L., 2009. Watervogels in Nederland in 2007/2008. SOVON-monitoringrapport 2009/02, Waterdienstrapport 2009.020. SOVON Vogelonderzoek Nederland, Beek-Ubbergen.
Ministerie van Landbouw, Natuurbeheer en Voedselkwaliteit. Aanwijzingsbesluit.
J.G.M. Rademakers, 2006. Natuurtoets wieringerrandmeer. In opdracht Projectbureau Wieringerrandmeer.
Voorlopig eindconcept, 18 maart 2006. Jos Rademakers Ecologie en Ontwikkeling.
Van der Winden, J., L.G. Turlings & S. Dirksen. 2008. Voortoets bestaand gebruik Natura 2000-gebieden
IJsselmeergebied. Rijkswaterstaat Waterdienst, Lelystad
Witteveen + Bos, 2009. Nadere Effectenanalyse Bestaand Gebruik IJsselmeergebied. Rijkswaterstaat, Ministerie
van LNV.

www.sovon.nl
www.waarneming.nl

15

BIJLAGE 1 ESSENTIETABEL IJSSELMEER
Essentietabel Natura 2000-gebied 072. IJsselmeer
Kernopgaven
Opgave landschappelijke
samenhang en interne
compleetheid (Meren en
moerassen)

Behoud en herstel van samenhang tussen slaapplaatsen en foerageergebieden in het bijzonder voor grasetende watervogels en meervleermuizen (de
belangrijkste kraamkamerfunctie en slaapfunctie van de meervleermuis ligt vooral in gebouwen buiten de Natura 2000 gebieden). Voor afgesloten
zeearmen en randmeren behoud van de specifieke betekenis van de verschillende onderdelen voor habitattypen en vogels. Herstel van mozaïek van
verlandingsstadia van open water tot moerasbos en herstel van gradiënt watertypen (inclusief brak) met name in het deellandschappen Laagveen.

4.01

Evenwichtig systeem

Nastreven van een meer evenwichtig systeem met goede waterkwaliteit voor waterplanten, vissen en schelpdieren (met name in kranswierwateren H3140
en meren met krabbescheer en fonteinkruiden H3150), mede t.b.v. vogels zoals kleine zwaan A037, tafeleend A059, kuifeend A061 en nonnetje A068.

4.02

Rui- en rustplaatsen

Voldoende open water met ruiplaatsen en rustgebieden voor watervogels zoals fuut A005, ganzen, slobeend A056 en kuifeend A061.

4.03

Moerasranden

Moerasvorming aan de randen van de meren voor land-water interactie, paaigebied vis, noordse woelmuis *H1340 en voor moerasvogels als roerdomp
A021 en grote karekiet A298.

4.04

Plas-dras situaties

Plas-dras situaties voor smienten A050 en broedvogels, zoals kemphaan A151.

Instandhoudingsdoelstellingen
SVI
Landelijk

Doelst.
Opp.vl.

Doelst. Doelst. Draagkracht Draagkracht
Kwal.
Pop.
aantal
aantal
vogels
paren

=

=

+

=

=

Kernopgaven

Habitattypen
H3150

Meren met krabbenscheer

H6430A

Ruigten en zomen (moerasspirea)

4.01,W

H6430B
H7140A

Ruigten en zomen (harig
wilgenroosje)
Overgangs- en trilvenen (trilvenen)

-

=

=

--

=

=

Habitatsoorten
H1163

Rivierdonderpad

-

=

=

=

H1318

Meervleermuis

-

=

=

=

H1318

Meervleermuis

-

=

=

=

H1340

*Noordse woelmuis

--

>

=

>

H1903

Groenknolorchis

--

=

=

=

A017

Aalscholver

+

=

=

A021

Roerdomp

--

A034

Lepelaar

A081

Bruine Kiekendief

A119
A137

4.01,W 4.03,W

4.03,W

Broedvogels
8000*

>

>

7

=

=

25

+

=

=

25

Porseleinhoen

--

>

>

18

Bontbekplevier

-

>

>

13

A151

Kemphaan

--

>

>

20

A193

Visdief

-

=

=

3300

A292

Snor

--

=

=

40

A295

Rietzanger

-

=

=

990

4.03,W

4.04,W

Niet-broedvogels
A005

Fuut

-

=

=

1300

A017

Aalscholver

+

=

=

8100

4.02

A034

Lepelaar

+

=

=

30

A037

Kleine Zwaan

-

=

=

20 foer/
1600 slaap

A039b

Toendrarietgans

+

=

=

A040

Kleine Rietgans

+

=

=

30

4.02

A041

Kolgans

+

=

=

4400 foer/
19000 slaap

4.02

A043

Grauwe Gans

+

=

=

580

4.02

A045

Brandgans

+

=

=

1500 foer/
26200 max

4.02

A048

Bergeend

+

=

=

210

A050

Smient

+

=

=

10300

4.01,W
4.02

4.04,W

A051

Krakeend

+

=

=

200

A052

Wintertaling

-

=

=

280

A053

Wilde eend

+

=

=

3800

A054

Pijlstaart

-

=

=

60

A056

Slobeend

+

=

=

60

4.02

A059

Tafeleend

--

=

=

310

4.01,W

A061

Kuifeend

-

=

=

11300

4.01,W

A062

Toppereend

--

=

=

15800

A067

Brilduiker

+

=

=

310

A068

Nonnetje

-

=

=

180

A070

Grote Zaagbek

--

=

=

1300

A125

Meerkoet

-

=

=

3600

A132

Kluut

-

=

=

20

A140

Goudplevier

--

=

=

9700

A151

Kemphaan

-

=

=

2100 foer/
17300 slaap

A156

Grutto

--

=

=

290 foer/
2200 slaap

A160

Wulp

+

=

=

310 foer/
3500 slaap

A177

Dwergmeeuw

-

=

=

50

A190

Reuzenstern

+

=

=

40

A197

Zwarte Stern

--

=

=

49700

4.02

4.01,W

deze tabel is gebaseerd op het definitief aanwijzingsbesluit
Legenda

Gebruik deze essentietabel in combinatie met de leeswijzer

W

Kernopgave met wateropgave

%

Sense of urgency: beheeropgave

%

Sense of urgency opgave m.b.t. watercondities

SVI landelijk

Landelijke Staat van Instandhouding (-- zeer ongunstig; - matig ongunstig, + gunstig)

=

Behoudsdoelstelling

>

Verbeter- of uitbreidingsdoelstelling

=(<)

Ontwerp-aanwijzingsbesluit heeft 'ten gunste van' formulering

BIJLAGE 2 HABITATTYPEN EN TYPISCHE SOORTEN
H7140_A

Overgangs- en trilvenen (trilvenen)

H6430_B

Ruigten en Zomen (harig wilgenroosje)

H6430_A

Ruigten en Zomen (moerasspriea)

H3150
Meren met krabbenscheeren fonteinkruiden

Gevoeligheid voor

Mechanische effecten (downwash)

Groep

Optische verstoring

Wetenschappelijke naam

Geluid

Naam

Heikikker

Rana arvalis ssp. arvalis

Amfibieen

?

?

+

-

-

-

-

Poelkikker

Rana lessonae

Amfibieen

?

?

+

-

-

-

-

Rugstreeppad

Bufo calamita

Amfibieen

?

?

+

-

-

-

-

Vinpootsalamander

Triturus helveticus

Amfibieen

?

?

+

-

-

-

-

Vuursalamander

Salamandra salamandra

Amfibieen

?

?

+

-

-

-

-

Slibanemoon

Sagartia troglodytes

Bloemdieren

-

-

-

-

-

-

-

Zeeanjelier

Metridium senile

Bloemdieren

-

-

-

-

-

-

-

-

Ophelia borealis

Borstelwormen

-

-

-

-

-

-

-

-

Spio martinensis

Borstelwormen

-

-

-

-

-

-

-

-

Nephtys cirrosa

Borstelwormen

-

-

-

-

-

-

-

Gemshoornworm

Scolelepis squamata

Borstelwormen

-

-

-

-

-

-

-

Groene zeeduizendpoot

Nereis virens

Borstelwormen

-

-

-

-

-

-

-

Schelpkokerworm

Lanice conchilega

Borstelwormen

-

-

-

-

-

-

-

Wadpier

Arenicola marina

Borstelwormen

-

-

-

-

-

-

-

Zandkokerworm

Spiophanes bombyx

Borstelwormen

-

-

-

-

-

-

-

Zandzager

Nephtys hombergii

Borstelwormen

-

-

-

-

-

-

-

Zeeduizendpoot

Nereis diversicolor

Borstelwormen

-

-

-

-

-

-

-

Aardbeivlinder

Pyrgus malvae ssp. malvae

Dagvlinders

-

+

+

-

-

-

-

Bruin blauwtje

Aricia agestis

Dagvlinders

-

+

+

-

-

-

-

Bruin dikkopje

Erynnis tages

Dagvlinders

-

+

+

-

-

-

-

Duinparelmoervlinder

Argynnis niobe

Dagvlinders

-

+

+

-

-

-

-

Dwergblauwtje *

Cupido minimus

Dagvlinders

-

+

+

-

-

-

-

Eikenpage

Neozephyrus quercus

Dagvlinders

-

+

+

-

-

-

-

Geelsprietdikkopje

Thymelicus sylvestris

Dagvlinders

-

+

+

-

-

-

-

Gentiaanblauwtje

Maculinea alcon

Dagvlinders

-

+

+

-

-

-

-

Groentje

Callophrys rubi

Dagvlinders

-

+

+

-

-

-

-

Grote ijsvogelvlinder *

Limenitis populi

Dagvlinders

-

+

+

-

-

-

-

Grote parelmoervlinder

Argynnis aglaja

Dagvlinders

-

+

+

-

-

-

-

Grote vuurvlinder

Lycaena dispar ssp. batava

Dagvlinders

-

+

+

-

-

-

-

Grote weerschijnvlinder

Apatura iris

Dagvlinders

-

+

+

-

-

-

-

Heideblauwtje

Plebeius argus

Dagvlinders

-

+

+

-

-

-

-

Heivlinder

Hipparchia semele ssp. semele

Dagvlinders

-

+

+

-

-

-

-

Kleine heivlinder

Hipparchia statilinus

Dagvlinders

-

+

+

-

-

-

-

Kleine ijsvogelvlinder

Limenitis camilla

Dagvlinders

-

+

+

-

-

-

-

Kleine parelmoervlinder

Issoria lathonia

Dagvlinders

-

+

+

-

-

-

-

Kommavlinder

Hesperia comma

Dagvlinders

-

+

+

-

-

-

-

Moerasparelmoervlinder *

Euphydryas aurinia

Dagvlinders

-

+

+

-

-

-

-

Purperstreepparelmoervlinder *

Brenthis ino

Dagvlinders

-

+

+

-

E

-

-

-

Anabolia brevipennis

Kokerjuffers

-

-

-

-

-

-

K

Gevind moerasvorkje

Riccardia multifida

Mossen

-

-

-

-

-

-

K

Kwelviltsterrenmos

Rhizomnium pseudopunctatum

Mossen

-

-

-

-

-

-

K

Rood schorpioenmos

Scorpidium scorpioides

Mossen

-

-

-

-

-

-

K

-

Bdellocephala punctata

Platwormen

-

-

-

K

-

-

-

Echt lepelblad

Cochlearia officinalis

Vaatplanten

-

-

-

-

-

K

-

Heemst

Althaea officinalis

Vaatplanten

-

-

-

-

-

K

-

Hertsmunt

Mentha longifolia

Vaatplanten

-

-

-

-

K

-

-

Lange ereprijs

Veronica longifolia

Vaatplanten

-

-

-

-

K

-

-

Moerasmelkdistel

Sonchus palustris

Vaatplanten

-

-

-

-

-

K + Cab

-

Moerasspirea

Filipendula ulmaria

Vaatplanten

-

-

-

-

K + Cab

-

-

Moeraswolfsmelk

Euphorbia palustris

Vaatplanten

-

-

-

-

K

-

-

Poelruit

Thalictrum flavum

Vaatplanten

-

-

-

-

K

-

-

Rivierkruiskruid

Senecio sarracenicus

Vaatplanten

-

-

-

-

-

K

-

Selderij

Apium graveolens

Vaatplanten

-

-

-

-

-

K

-

Slank wollegras

Eriophorum gracile

Vaatplanten

-

-

-

-

-

-

E

Veenmosorchis

Hammarbya paludosa

Vaatplanten

-

-

-

-

-

-

K

Zomerklokje

Leucojum aestivum

Vaatplanten

-

-

-

-

-

K

-

Bosrietzanger

Acrocephalus palustris

Vogels

?

?

?

-

Cab

Cab

-

Zwarte stern

Chlidonias niger

Vogels

+

+

+

K

-

-

-

Dwergmuis

Micromys minutus

Zoogdieren

-

?

?

-

Cb

Cb

-

Waterspitsmuis

Neomys fodiens

Zoogdieren

-

?

?

-

Cab

-

-

Verklaring
Ca

constante soort goede abiotische toestand

Cb

constante soort goede biotische structuur

Cab

constante soort goede abiotische toestand en goede biotische structuur

K

Karakteristieke soort

E

Exclusieve soort

*

Uitgestorven in Nederland

+

gevoelig

-

niet gevoelig

o

Onzeker

?

Onbekend

Gevoeligheid ingevuld obv:
Effectenindicator LNV
Kleijn 2008
Voortoets Nbvergunning SOVON
Expert-judgement