Tweede Kamer der Staten-Generaal

2

Vergaderjaar 2013–2014

32 637

Bedrijfslevenbeleid

Nr. 146

BRIEF VAN DE MINISTER VAN ECONOMISCHE ZAKEN
Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal
Den Haag, 2 juli 2014
1. Inleiding
In de Visie op het toegepast onderzoek1 heeft het kabinet de zes toegepaste onderzoeksinstituten2 die verenigd zijn in het federatieve samenwerkingsverband Toegepaste Onderzoek Organisaties (TO2) gevraagd om met
een gezamenlijk strategisch kader te komen. Het kabinet heeft de
instituten gevraagd om hierin aan te geven hoe ze samenwerken, hoe ze
activiteiten afstemmen, hoe ze samen optrekken richting doelgroepen
waaronder topsectoren, waar efficiencywinst zit en hoe ze van elkaars
sterke punten kunnen leren. Op 2 juni jl. heb ik namens het kabinet dit
strategisch kader ontvangen3. De kabinetsreactie hierop vindt u in
hoofdstuk 2 van deze kamerbrief.
In 2011 is het topsectorenbeleid gestart dat in belangrijke mate steunt op
de TO2 instituten voor vraaggestuurd, toegepast onderzoek. Dit kader
vraagt om een goede samenwerking van deze instituten met instituten
voor fundamenteel onderzoek, het bedrijfsleven en overheid. Conform het
topsectorenbeleid en de Visie Toegepast Onderzoek wordt het onderzoek
van de instituten voor en met bedrijven en overheden steeds meer
ingebed in meerjarige privaat-publieke programma’s waar meerdere
(kennis)partners bij betrokken zijn. Daarnaast is er het strategisch
onderzoek ten behoeve van (versterking van) de kennisbasis en de
(wettelijke) onderzoekstaken voor maatschappij en overheid. De nadruk in
deze kabinetsreactie ligt op de wijze waarop het kabinet werkt aan het
versterken van de positionering van de toegepaste onderzoeksinstituten.

1

Kamerstuk 32 637, nr. 68.
In dit kader gaat het om TNO, DLO, NLR, ECN, Deltares en Marin; zij werken samen in de
federatie Toegepaste Onderzoek Organisaties (TO2 federatie).
3
Strategisch kader 2015–2018 van de TO2 federatie, 2014, raadpleegbaar via www.tweedekamer.nl.
2

kst-32637-146
ISSN 0921 - 7371
’s-Gravenhage 2014

Tweede Kamer, vergaderjaar 2013–2014, 32 637, nr. 146

1

Het strategisch kader van de TO2 federatie beschrijft duidelijk de missie
en visie van de toegepast onderzoekorganisaties en de manier waarop
deze worden ingevuld. De TO2 instituten maken nu nog individuele
strategische plannen die verschillende periodes beslaan. Het kabinet heeft
voor het volgende strategisch kader van de TO2 federatie én voor de
toekomstige strategische plannen van de individuele instituten voor hun
specifieke sectoren en thema’s, de wens dat deze voortaan eenzelfde
periode gaan beslaan. Het kabinet stelt voor om hiervoor als eerste
periode 2018–2021 te kiezen. Het kabinet wil de inhoudelijke samenwerking tussen de instituten concreet ingevuld zien in hun strategie. Voor
2016 en 2017 worden er ook weer nieuwe innovatiecontracten opgesteld
die de (nieuwe) strategie van de TO2 instituten en de jaarlijkse uitwerking
hiervan zullen beïnvloeden (en vice versa).
In de kamerbrief «Implementatie van de visie op het toegepast
onderzoek»4 die ik op 6 maart 2014 naar uw Kamer heb gestuurd is
toegezegd om uw Kamer voor de zomer te informeren over mijn beleid
ten aanzien van het intellectueel eigendom en de uitkomsten van de
verkenning van het toekomstige juridisch kader van de instituten. Dit doe
ik in hoofdstuk 3 van deze kamerbrief. In dit hoofdstuk ga ik ook in op de
gekozen uitwerking van de gedragsregels door de TO2 instituten. Hiermee
voldoe ik aan mijn toezegging hierover tijdens het Algemeen Overleg
Bedrijfslevenbeleid en Innovatie van 11 juni 2014. Deze kabinetsreactie
krijgt hierdoor het karakter van een tweede (vervolg)brief over de
implementatie van de visie op het toegepast onderzoek.
Voorts heb ik eerder dit jaar het strategisch plan 2015–2018 van TNO
ontvangen5. De TNO-wet schrijft voor dat TNO eens in de vier jaar een
strategisch plan indient waarover het kabinet een standpunt in neemt.
Daarbij beziet het kabinet het strategisch plan vanuit algemeen strategische overwegingen en houdt hierbij rekening met beleidsprioriteiten
van de overheid6. De kabinetsreactie hierover vindt u in hoofdstuk 4 van
deze kamerbrief.
Het kabinet zal na de zomer de Toekomstvisie Wetenschap aan de Tweede
Kamer sturen. Gezien de grote verwevenheid van het fundamentele en het
toegepaste onderzoek, zal de visie wetenschap ook aandacht besteden
aan de samenhang en de versterking van de samenwerking tussen het
fundamenteel en het toegepast onderzoek. De Toekomstvisie Wetenschap
is ondermeer de kabinetsreactie op het Interdepartementaal Beleidsonderzoek Wetenschappelijk Onderzoek7 en het rapport van de adviesraad
voor Wetenschaps- en Technologiebeleid over grootschalige onderzoeksinfrastructuur8.
2. Kabinetsreactie strategisch kader TO2 federatie 2015–2018
Hieronder volgt de reactie van het kabinet waarin wordt ingegaan op een
geselecteerd aantal onderwerpen. De reactie volgt niet noodzakelijkerwijs
de volgorde van het strategisch kader van de TO2-federatie.

4

Kamerstuk 32 637, nr. 123.
TNO strategisch plan, 2015–2018, raadpleegbaar via www.tweedekamer.nl.
6
Een bijzondere status hebben de passages over het defensieonderzoek die conform de
TNO-wet een separate goedkeuringsprocedure doorlopen.
7
Kamerstuk 29 338, nr. 136 met bijlage IBO-rapport Wetenschappelijk Onderzoek.
8
AWT, Maatwerk in onderzoeksinfrastructuur, Strategisch investeren in grootschalige onderzoeksfaciliteiten, advies 80, april 2013. Aangeboden aan Kamer: Kamerstuk 27 406, nr. 204.
5

Tweede Kamer, vergaderjaar 2013–2014, 32 637, nr. 146

2

Versterking door onderlinge samenwerking
De instituten geven in hun missie aan dat ze een doorslaggevende
bijdrage leveren aan het oplossen van maatschappelijke uitdagingen, de
innovatiekracht van het Nederlandse bedrijfsleven versterken en de
overheid inhoudelijk ondersteunen bij beleidsvragen.
Het kabinet complimenteert de TO2-federatie met het tot stand komen van
haar gezamenlijk strategisch kader en deze missie. Door de handen ineen
te slaan, zorgen de instituten voor een stevig fundament waardoor kansen
op synergie tussen de individuele instituten vergroot worden. Het
strategisch kader is hiermee goed in lijn met de Kabinetsvisie op het
toegepast onderzoek en een goede weerspiegeling van de huidige
samenwerking tussen de TO2 instituten, universiteiten, de overheid en het
bedrijfsleven. De verschillende voorbeelden in het strategisch kader, zoals
de offshore windmolens van Deltares, ECN, MARIN en NLR of de
zelfrijdende vrachtauto’s van TNO, illustreren het belang van de instituten
voor de samenleving.
Het Europese onderzoeks- en innovatieprogramma Horizon 2020 kent drie
pijlers (Excellente Wetenschap, Industrieel Leiderschap, Maatschappelijke
uitdagingen) en een aantal horizontale, overkoepelende thema’s. In de
pijler Maatschappelijke uitdagingen – dat ongeveer 40% van het budget
beslaat – staan zeven9 thema’s centraal. De TO2 federatie legt in haar
strategisch kader de focus op deze zeven thema’s en geeft aan welk
instituut bijdraagt aan welke maatschappelijke
uitdaging. De instituten behaalden bovengemiddelde resultaten in het
zevende kaderprogramma10. Ze zijn nu – vaak met twee of meer instituten
op complementaire wijze – actief op alle maatschappelijke uitdagingen
van Horizon 2020. De TO2 federatie herkent ook kansen voor onderzoek
n.a.v. de publicatie «Nederlandse oplossingen voor wereldwijde uitdagingen»11.
Het kabinet verwelkomt de betekenis en bijdrage die de instituten willen
hebben voor burgers, overheden en bedrijfsleven t.b.v. het oplossen van
maatschappelijke uitdagingen en de groeimarkten van de toekomst. In de
kamerbrief «Nederland en Horizon 2020» en bovengenoemde publicatie
heb ik samen met de Staatssecretaris van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap de relatie tussen topsectoren, de profilering van universiteiten en
het overheidsbeleid aangegeven met de maatschappelijke uitdagingen in
Horizon 2020.
In de paragraaf «strategie voor Europese programma’s» ga ik verder in op
het belang van Horizon 2020.
Focus op samenwerken binnen het netwerk
De instituten geven aan dat ze kenniscirculatie bevorderen door het
verbinden van partijen en het stimuleren van de benutting van kennis. De
instituten zullen het aantal en de omvang van de publiek-private samenwerkingen uitbreiden. In het strategisch kader geven de instituten verder
aan dat ze in een netwerkstructuur op multidisciplinaire wijze samenwerken met topsectoren, universiteiten, het MKB, de overheid en elkaar.
De instituten benadrukken hun betekenis voor kleine ondernemers,
hightech start-ups, en middelgrote bedrijven. De TO2 instituten helpen

9

Gezondheid, demografie, welzijn; Voedselveiligheid, duurzame landbouw, marien en maritiem
onderzoek, bio-economie; Veilige, schone en efficiënte energie; Slim, groen en geïntegreerd
vervoer; Klimaat, hulpbronefficiëntie, grondstoffen; Inclusieve en innovatieve samenleving;
Veilige samenleving.
10
Kamerstuk 32 637, nr. 68.
11
Kamerstuk 32 637, nr. 90 met bijlage «Nederlandse oplossingen voor wereldwijde
uitdagingen».

Tweede Kamer, vergaderjaar 2013–2014, 32 637, nr. 146

3

deze bedrijven bij het opzetten van Europese innovatieprojecten en
verschaffen hen zo toegang tot Europese netwerken. Ook stimuleren de
instituten het gebruik door marktpartijen en in het bijzonder van het MKB
van de grootschalige onderzoeksfaciliteiten.
De TO2 instituten zeggen toe jaarlijks te gaan rapporteren over de
resultaten van publiek-private samenwerking binnen dit TO2 «Open
Innovatienetwerk».
Het kabinet onderschrijft de belangrijke rol en bijdrage van de TO2
instituten – als leveranciers van multidisciplinaire oplossingen – voor de
kenniscirculatie voor de «lerende economie»12. De TO2 instituten voor
toegepast onderzoek vormen een belangrijk onderdeel van het Nederlandse en Europese kennis- en innovatiesysteem. In de Visie op het
toegepast onderzoek en de kamerbrief van 6 maart, is toegelicht dat
marktfalen en publieke belangen de legitimatie vormen voor overheidsfinanciering. De instituten doen (onafhankelijk) onderzoek ten behoeve van
overheid, maatschappelijke vraagstukken en het versterken van de
innovatiekracht van het bedrijfsleven. Ze beheren ten behoeve van
bovenstaande taken ook strategische onderzoeksfaciliteiten.
Strategie voor Europese programma’s
In het strategisch kader geven de instituten aan dat participatie in
Europese programma’s zoals het onderzoek- en innovatieprogramma
Horizon 2020 van groot belang is. De instituten geven aan dat ondersteuning in de vorm van matching van Europese projecten helpt om in
deze internationale samenwerking mee te kunnen doen. Dit omdat de
Europese Commissie deelname in projecten niet volledig financiert en
gezien de bezuinigingen op de Rijksbijdrage.
Ook het kabinet vindt dat Horizon 2020 unieke kansen biedt voor
internationale publiek-private samenwerking, zowel gericht op de
ontwikkeling van technologie voor de markt als de ontwikkeling van
oplossingen voor grote maatschappelijke uitdagingen. De inhoudelijke
aansluiting tussen de agenda’s van de topsectoren en de maatschappelijke uitdagingen uit Horizon 2020 is groot en Nederlandse kennisinstellingen leveren hier een belangrijke bijdrage13.
De inzet van het kabinet is om de Nederlandse deelname aan Horizon
2020 op tenminste hetzelfde niveau te houden als die aan het Zevende
Kaderprogramma. Met een hoger budget voor Horizon 2020 vraagt dat
ook een hogere matching vanuit de organisaties. In de uitwerking van de
begrotingsafspraken 201414 is daarom (vanaf 2015) structureel € 50 mln.
euro beschikbaar gesteld voor onderzoekers van hogescholen, universiteiten en publieke kennisinstellingen in Nederland die een Europese
projectsubsidie ontvangen in het kader van Horizon 2020. Dit is in lijn met
de motie van het lid Flierman15 die verzoekt om de middelen die op de
Rijksbegroting gereserveerd zijn voor het verwerven van Horizon 2020
middelen uit Europa, als een toeslag op de verkregen Europese financiering te verdelen. Het Ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap
en VSNU hebben in nauwe samenwerking met het Ministerie van
Economische Zaken inmiddels een onderzoek uit laten voeren naar
matching behoefte van de universiteiten16. Deze zomer wordt ook deze
behoefte van de TO2 instituten inzichtelijk gemaakt.
12

WRR rapport «Naar een lerende economie» 2014.
Nederlandse oplossingen voor wereldwijde uitdagingen, Publicatie Ministerie EZ en OCW,
2014. Terugblik Nederlandse deelname aan het Zevende Kaderprogramma voor Onderzoek en
Technologische Ontwikkeling (KP7) op 19 juni 2014 aangeboden aan TK door Staatssecretaris
van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap en Minister van Economische Zaken.
14
Kamerstuk 33 750 VIII, nr. 95.
15
Kamerstuk 33 750 XIII, C
16
Kamerstuk 29 338, nr. 133.
13

Tweede Kamer, vergaderjaar 2013–2014, 32 637, nr. 146

4

Internationale strategie
De instituten geven in hun internationale strategie aan dat ze hun positie
in het buitenland willen versterken en waar mogelijk willen uitbreiden. De
wereldwijde uitdagingen zijn van dien aard dat grensoverstijgende
samenwerking, vooral in publiek-privaat verband noodzakelijk is om tot
duurzame oplossingen te komen.
Het kabinet beaamt dat de inhoud en kwaliteit van de kennispositie bij de
Nederlandse instituten behouden blijft en ook vergroot wordt indien zij
binnen en buiten de Europese Unie (pro) actief optreden. Onderlinge
samenwerking en de samenwerking met overheden en bedrijfsleven
versterkt de mogelijkheden. Het kabinet is zich hierbij bewust dat de
instituten in specifieke sectoren opereren. Nederlandse bedrijven met
(R&D) vestigingen en markten in het buitenland stimuleren de TO2
instituten om in te springen op de juiste onderzoeksvragen. Dit werkt als
tweerichtingsverkeer; de aanwezigheid van de instituten in het buitenland
werkt als voorportaal voor de bedrijven en vice versa.
Komende jaren wil het kabinet met de instituten de positie van het
toegepast onderzoek als onderdeel van de sterke Nederlandse kennisinfrastructuur en topsectoren versterken. Het kabinet ziet graag een meer
concrete gezamenlijke invulling van de internationale strategie tegemoet.
Het kabinet zal de instituten daarom vragen om dit jaar een gezamenlijke
internationaliseringsagenda te maken passend binnen een geïntegreerde
internationaliseringsagenda van de topsectoren en overheid.
De TO2 federatie geeft aan dat hun kennispositie voor een significant deel
ontstaat uit (internationaal) contractonderzoek van marktpartijen en
buitenlandse overheden. In lijn met de Visie toegepast onderzoek wijst het
kabinet erop dat vergroten van de omzet geen doel op zichzelf is, maar ten
dienste moet staan van de Nederlandse kennispositie met speciale
aandacht voor strategische samenwerking met Europese toegepaste
onderzoeksinstituten (zie ook het hoofdstuk 4 over de kabinetsreactie op
het TNO strategieplan 2015–2018). Een deel van de Rijksbijdrage is gericht
op het onderhouden van de langere termijn kennisbasis17 (zie ook onder
beschikbaar budget voor TO2 instituten) voor topsectoren, maatschappelijke thema’s en wettelijke onderzoekstaken. Deze langere termijn
kennisbasis die voornamelijk uit publieke middelen wordt gefinancierd,
vormt samen met het publiek-privaat gefinancierde precompetitieve
onderzoek het fundament voor de focus van het gehele onderzoek en dus
ook voor de strategie van het (internationale) contractonderzoek. Het
kabinet onderschrijft met bovengenoemde kanttekening de door de TO2
federatie geformuleerde uitgangspunten voor de internationale strategie.
Verbinding fundamenteel en toegepast onderzoek
De TO2 instituten geven aan de mogelijkheden te gaan verkennen om de
structurele kennisoverdracht tussen universiteiten en TO2 instituten vorm
te geven en om de samenwerking verder te intensiveren. De TO2
instituten willen dit gaan doen samen met de Ministeries van Economische Zaken en van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap en NWO.

17

Hiervoor wordt verschillende terminologie gebruikt zoals strategisch onderzoek, lange(re)
termijn kennisbasis, achtergrond kennis, of fundamenteel onderzoek geïnspireerd vanuit de
toepassing. Vanwege het hoog risico karakter vindt de financiering voornamelijk plaats met
publieke middelen (Nationaal of Europees). Het onderzoek, voor vragen die liggen in de
toekomst, speelt een belangrijke rol in de verbinding van toegepast en fundamenteel
onderzoek.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2013–2014, 32 637, nr. 146

5

In de spelregels18 is aangegeven op welke wijze projecten binnen
topsectorenverband met zowel fundamenteel als toegepast onderzoek
geïntegreerd geprogrammeerd kunnen worden. Deze geïntegreerde
programmering over de hele keten van onderzoek wordt versterkt via de
topsectoren. Met de Minister en Staatssecretaris van Onderwijs, Cultuur
en Wetenschap zal ik me inspannen om samen met TO2 instituten, NWO,
en de universiteiten, i.c. de VSNU, de knelpunten te identificeren en
mogelijk te elimineren, die een optimale samenwerking tussen fundamenteel en toegepast onderzoek in de weg staan en onbenutte kansen in
beeld te brengen.
Tot de kansen behoren bijvoorbeeld de door de Adviesraad voor het
Wetenschaps- en Technologiebeleid19 bepleite blikverruiming bij
investeringen in Grootschalige Onderzoeksfaciliteiten. De adviesraad
adviseert een betere afstemming en samenwerking tussen fundamentele
en toegepaste kennisinstellingen bij de investeringen, een betere
aansluiting bij (inter)nationale ontwikkelingen en bij de maatschappelijke
uitdagingen, en een betere afstemming van de kwaliteitseisen op de
doelstellingen van het gebruik van de faciliteiten. Het kabinet onderzoekt
nu samen met de TO2 instituten de wijze van investeren en exploiteren
van de onderzoeksfaciliteiten die zij tot hun beschikking hebben. Dit
onderzoek sluit aan bij door de adviesraad bepleite inventarisatie van
beschikbare grootschalige onderzoeksfaciliteiten. Uw Kamer wordt
hierover na de zomer geïnformeerd in de Toekomstvisie Wetenschap.
Beschikbare budget voor TO2 instituten
In het strategisch kader wordt opgemerkt dat de overheidsmiddelen voor
toegepast onderzoek in Nederland naar verhouding meer dalen dan die
voor het fundamenteel onderzoek. De instituten geven daarbij aan dat er
voldoende basisfinanciering nodig is voor het in stand houden van de
noodzakelijke kennisbasis. Ook de OECD20 wijst in haar recente innovation
review ondermeer op de noodzaak van een handhaven van een gezonde
kennisbasis.
Zoals in de kamerbrief van 6 maart21 is aangegeven daalt de Rijksbijdrage
aan de TO2 instituten van 2011 tot 2016 circa 25% (van circa € 440 mln.
per jaar naar circa € 340 mln. per jaar). De instituten merken terecht op
dat deze overheidsmiddelen voor toegepast onderzoek verhoudingsgewijs
meer dalen dan de middelen voor het fundamenteel onderzoek. Deze
dalende Rijksbijdrage past bij de bekostigingsfilosofie van het kabinet,
waarbij de inzet van het onderzoek binnen publiek-private programma’s
zoveel mogelijk wordt gebundeld. Deze beweging stimuleert het kabinet
via de TKI-toeslag. Om deze transitie goed te laten plaatsvinden, is een
deel van deze middelen geoormerkt om de TO2 instituten goed van start
te laten gaan. Voor 2014 ging dat om een bedrag van € 12,5 mln. Voor
2015 is de omvang € 14,6 mln. In 2015 is dit specifiek bedoeld voor TO2
brede samenwerkingsprojecten die gericht zijn op de in Horizon 2020
geformuleerde maatschappelijke uitdagingen. Door in te spelen op de
thema’s van de publiek-private innovatiecontracten, worden de TO2
instituten in staat gesteld een belangrijk deel van de dalende Rijksbijdrage
terug te verdienen. De instituten verkrijgen dus extra onderzoekmiddelen
via de TKI-toeslag, private bijdragen en door het verkrijgen van Europese,

18

Kamerstuk 28 753, nr. 30 met bijlage «Spelregels voor privaat publieke samenwerking bij
programmering en uitvoering van fundamenteel en toegepast onderzoek».
19
Kamerstuk, 27 406, nr. 204 met bijlage AWT, Maatwerk in onderzoeksinfrastructuur, Strategisch
investeren in grootschalige onderzoeksfaciliteiten, advies 80, april 2013.
20
OECD Reviews of Innovation Policy in the Netherlands, 2014.
21
Kamerstuk 32 637, nr. 123.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2013–2014, 32 637, nr. 146

6

nationale en regionale subsidies. Ook de eerder genoemde middelen voor
matching zijn additionele bijdragen vanuit de overheid.
Hieronder ga ik in het bijzonder in op de betekenis van de langere termijn
kennisbasis. In de Visie op het toegepast onderzoek is opgemerkt dat er
gewaakt moet worden voor een goede balans tussen onderzoek ten
behoeve van topsectoren, onderzoek ten behoeve van maatschappelijke
thema’s en de langere termijn kennisbasis. Hier ligt een gezamenlijke
verantwoordelijkheid tussen topsectoren, overheden en instituten. De
lange termijn kennisbasis wordt vormgegeven met een deel van de
Rijksbijdrage dat hiervoor speciaal bestemd is. De departementen en de
topsectoren moeten de komende jaren nog beter door de TO2 instituten
geïnformeerd worden over de inhoud en de resultaten van het onderzoek
voor de lange termijn kennisbasis en de kansen die dit onderzoek biedt
voor de toekomst. De TO2 instituten moeten kunnen aantonen dat hun
lange termijn kennisbasis ondersteunend is voor het vraaggestuurde
onderzoek van topsectoren en overheid. Het kabinet vraagt de TO2
federatie om hiervoor een gezamenlijk TO2 breed procesvoorstel te
ontwikkelen.
Aan de kant van de topteams moet goed overwogen worden welk deel
van middelen van de Rijksbijdrage dat via vraagsturing ingezet kan
worden voor publiek-privaat onderzoek zich moet richten op het meer
fundamentele onderzoek dat geïnspireerd is vanuit de toepassing. Ook de
overheid moet kennisagenda’s voor de vragen van morgen maken.
Vergroting van de huidige omvang van de lange termijn kennisbasis zal
met name mogelijk worden door een effectief samenspel met topsectoren
en overheid en waar dit kan met Horizon 2020 middelen. Verder kan een
meerjarige interdisciplinaire TO2 brede aanpak leiden tot een nog
efficiëntere inzet van de beschikbare middelen voor de lange termijn
kennisbasis.
Alle publieke kennisinstellingen in Nederland, dus ook de TO2 instituten,
komen op dit moment in aanmerking voor S&O-afdrachtvermindering
(WBSO) voor zover zij speur- en ontwikkelingswerk (S&O) verrichten
volgens een schriftelijk vastgelegde overeenkomst met, en voor rekening
van, een onderneming of een samenwerkingsverband daarvan (contractonderzoek). Als een publieke kennisinstelling WBSO ontvangt, dient dit
voordeel in principe te worden doorgegeven aan de opdrachtgever: het
bedrijfsleven.
In de evaluatie van de WBSO uit 2006 kwam naar voren dat kennisinstellingen het WBSO-voordeel in onvoldoende mate aan de opdrachtgever
doorgeven22. Uit de laatste evaluatie uit 2012 volgt dat de kennisinstellingen in bijna 70% van de gevallen het voordeel niet volledig doorgeven.
Daarmee wordt dit onderdeel van de WBSO niet gebruikt zoals beoogd.
Het kabinet heeft daarom besloten per 2015 contractonderzoek voor
publieke kennisinstellingen uit de WBSO te halen. Daardoor wordt de
WBSO uitsluitend gericht op private partijen en daarmee beter gericht op
datgene waarvoor zij is bedoeld: het stimuleren van zelfstandig speur- en
ontwikkelingswerk door private partijen. Door publieke kennisinstellingen
voor contractonderzoek geen WBSO toe te kennen wordt een bijdrage
geleverd aan het gelijke speelveld tussen publieke kennisinstellingen
(zoals de T02 instituten) en private kennisaanbieders. In hoofdstuk 3 ga ik
met betrekking tot dit gelijke speelveld nader in op de gedragsregels die
opgesteld zijn door de TO2 instituten. Deze dienen om de afbakening

22

Naar aanleiding van deze evaluatie heeft de Minister van Economische Zaken er op gewezen
dat het de bedoeling is om in het kader van contractonderzoek ontvangen WBSO door te
geven aan de opdrachtgever. (Kamerstuk 30 800 XIII, nr. 76, blz. 3; Kamerstuk 30 800 XIII, nr.
78).

Tweede Kamer, vergaderjaar 2013–2014, 32 637, nr. 146

7

tussen private kennisaanbieders en de publiek gefinancierde TO2
instituten te verhelderen.
3. Stand van zaken implementatie beleidsvisie toegepast
onderzoek
Hieronder ga ik in op de stand van zaken van een aantal andere onderwerpen waaraan in nauwe samenwerking met de instituten gewerkt wordt
in het kader van de implementatie van de Visie voor zover deze hierboven
niet al aan de orde is geweest.
Uitkomsten verkenning juridisch kader
Een gezamenlijk juridisch kader leidt tot meer helderheid in de aansturing
van de instituten door de overheid, beperkt de administratieve lasten en
zorgt voor een gelijk speelveld tussen TO2-instituten.
Thans kennen TNO (TNO-wet), NLR (subsidieregeling op basis van de
NLR-wet) en DLO (subsidieregeling op basis van de Kaderwet
LNV-subsidies) een – min of meer vergelijkbare – juridische verankering.
ECN, Deltares en Marin kennen geen subsidieregeling en ontvangen hun
subsidie rechtstreeks op grond van de begroting van Economische Zaken.
De rechtsvorm van 5 van de 6 instituten is een stichting. TNO vormt
hierop een uitzondering met een status van ZBO.
Het kabinet is van mening dat een «lichte» wet op de toegepaste
onderzoeksinstituten de positie van deze instituten kan verduidelijken en
versterken. In zo’n wet kan de overheid publieke taken aanwijzen die zij
verricht wil zien door nader aan te duiden instituten voor toegepast
onderzoek. Ook kan op grond van die wet een gemeenschappelijke
subsidieregeling voor de subsidiëring van de instituten voor het uitvoeren
van de aangewezen taken worden opgesteld. Het kabinet zal langs deze
lijnen met nadere voorstellen komen. Dit nieuwe kader mag niet ten koste
gaan van de goedlopende werkwijzen bij de instituten of administratieve
lasten veroorzaken.
Wat TNO betreft is de vraag of deze organisatie kan worden omgevormd
tot een stichting. Omdat TNO bij wet is opgericht, is de organisatie een
ZBO. De Minister voor Wonen en Rijksdienst heeft u op 13 mei jl.
geïnformeerd over het kabinetsbeleid ten aanzien van ZBO’s23. Dit houdt
in dat het kabinet de ZBO’s, die niet met openbaar gezag zijn bekleed
(zoals bij TNO het geval is), de ZBO-status wil ontnemen. Indien TNO de
ZBO status moet worden ontnomen, ligt het voor de hand de TNO-wet in
te trekken en TNO om te vormen tot een stichting.
De sturingsbevoegdheid van de Minister van Defensie op het defensiedeel
van TNO is momenteel in de TNO-wet verankerd. Ook bij het effectief
opereren van TNO in internationaal verband speelt de wettelijke status
een rol. Het is zaak dat deze defensiebelangen geborgd blijven indien TNO
een stichting wordt en deze sturingsbevoegdheid in de statuten moet
worden verankerd.
Ook in het geval dat de TNO-wet – in aangepaste vorm – gehandhaafd
blijft, kan TNO onder de eerdergenoemde wet op de toegepaste onderzoekinstituten worden aangewezen als onderzoekorganisatie die publieke
taken verricht.

23

Kamerstuk 25 268, nr. 83.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2013–2014, 32 637, nr. 146

8

Gedragsregels, Intellectueel eigendom, impactmeting
In het strategisch kader heeft de TO2 federatie een hoofdstuk gewijd aan
het onderwerp transparante verantwoording en werkwijze. Er wordt
ingegaan op de gedragsregels, het beleid voor intellectueel eigendom en
verspreiding en het onderzoek naar klanttevredenheid en toepasbaarheid
van onderzoeksresultaten.
Per 1 mei heeft elk instituut, in lijn met de Visie en met de kamerbrief van
6 maart 2014, mij geïnformeerd over hun wijze van naleving van de
afgesproken gedragsregels. Deze gedragsregels moeten ondermeer
borgen dat het publiek-privaat gefinancierd onderzoek van en voor
bedrijven precompetitief en vernieuwend is. De instituten bouwen dus
geen kennis op die al in de markt met voldoende diepgang aanwezig is.
De instituten maken daarom hun onderzoeksprogramma’s en resultaten
openbaar, richten beoordelingscommissies in en voorzien in een
klachtenregeling en -registratie. Voor contractonderzoek wordt minimaal
een integrale kostprijs berekend en de Rijksbijdrage mag hier niet voor
worden aangewend. De instituten zijn verplicht een gescheiden
boekhouding te voeren. De eigendomsrechten voor intellectueel
Eigendom dienen altijd volgens martkconforme voorwaarden aangeboden worden.
Geconcludeerd kan worden dat de instituten hun eerdere uitwerking (van
december 2013) van de gedragsregels nu hebben aangevuld op de
gewenste wijze. De instituten voldoen nu aan alle aangescherpte
uitgangspunten zoals verwoord in de kamerbrief van 6 maart.
Ik zal de naleving van alle gedragsregels nauwlettend blijven volgen, met
aandacht voor het specifieke karakter van elk instituut. De instituten zullen
mij jaarlijks rapporteren over de werkzaamheden van de beoordelingscommissie en de klachtenafhandeling. Ik zal onmiddellijk geïnformeerd
worden over de klachten die niet naar tevredenheid worden opgelost.
Hieronder ga ik nog specifiek in op de gedragsregels voor overdracht van
intellectuele eigendomsrechten.
In vervolg op mijn eerdere brief van 6 maart zal ik kort mijn visie schetsen
om te komen tot grotere eenduidigheid in het beleid voor intellectuele
eigendom van de instituten. De verschillende instituten onderhouden en
vergroten hun kennisbasis op specifieke technologiegebieden. Afhankelijk
van de markt en het technologiegebied gebruiken de instituten verschillende arrangementen voor intellectueel eigendom. Daarmee bedoel ik dat
er enerzijds sprake is van verschillende intellectuele eigendomsrechten
waaruit kan worden gekozen (zoals octrooien of auteursrechten),
anderzijds dat er in termen van uitwerking van de gedragsregels
verschillen kunnen zijn (afhankelijk van de technologie en markt). Deze
specifieke gedifferentieerde benadering draagt bij aan kenniscirculatie en
het verdienvermogen van de Nederlandse economie.
De keuze voor een gedifferentieerde benadering voorkomt dat het
stroomlijnen van het beleid voor intellectueel eigendom doorschiet in een
strakke harmonisatie. Immers voor sommige markt-technologie combinaties geldt dat het verkrijgen van intellectuele eigendomsrechten een
belangrijke voorwaarde is voor de industrie om over te gaan tot investeringen in (precompetitief) onderzoek. In andere markten daarentegen
wordt terughoudend omgegaan met het aanvragen van octrooien. MARIN
en Deltares hanteren arrangementen waar publiceren en kennisdelen via
auteursrechten en tijdelijke geheimhouding, gegeven de markt waarin zij
opereren, de voorkeur genieten boven octrooien. Deze arrangementen

Tweede Kamer, vergaderjaar 2013–2014, 32 637, nr. 146

9

werken goed in de water sector maar kunnen niet één-op-één vertaald
worden naar andere sectoren. Flexibiliteit en maatwerk zijn daarom van
belang.
Uit het TO2 strategisch kader blijkt dat mijn zienswijze voor een gedifferentieerde benadering, ook door de instituten is overgenomen. Ook in de
recentelijk ontvangen uitwerking van de gedragsregels door instituten is
aandacht voor intellectueel eigendom en de gewenste laagdrempeligheid
(transparant, fair en voorspelbaar). Naast de naleving van alle gedragsregels, wil ik de praktische uitwerking van dit onderdeel nu verder goed
gaan volgen. Ik ga over die concrete uitwerking in gesprek met de
instituten en bedrijfsleven. Aandachtspunt voor mij daarbij is dat de door
het bedrijfsleven gewenste laagdrempeligheid niet per definitie leidt tot té
laagdrempelige toegang. Dit zou namelijk leiden tot oneerlijke concurrentie tussen instituten enerzijds en private kennisaanbieders anderzijds.
Om dat te voorkomen zal ik tijdens het vervolgproces er op toezien dat
toegang altijd onder marktconforme voorwaarden plaats vindt. Dit
betekent overigens nog steeds dat de instituten geen kennis moeten
ontwikkelen die in de markt al met voldoende diepgang aanwezig is. Op
deze wijze geef ik invulling aan de motie Lucas24 die de regering verzoekt
om de werkwijze van MARIN, Deltares en NLR, waarbij terughoudend
wordt omgegaan met het aanvragen van octrooien en heldere afspraken
worden gemaakt met betrokken partijen, als uitgangspunt te nemen bij de
uniformering en aanpak van oneerlijke concurrentie door publieke
kennisinstituten binnen het topsectorenbeleid. Ik zal de werkwijze van
andere Europese instituten zoals het Fraunhofer-Gesellschaft in Duitsland
en ETH Bereich in Zwitserland betrekken in mijn verdere beleid.
Tot slot is in de kamerbrief van 6 maart een onderzoek aangekondigd naar
de wijze waarop de TO2-instituten bijdragen aan het intellectueel
eigendom van bedrijven. Inmiddels is het Octrooicentrum Nederland,
onderdeel van de Rijksdienst voor Ondernemend Nederland, bezig met de
uitvoering van dit onderzoek. Ik verwacht u voor het einde van dit jaar de
resultaten van dit onderzoek toe te sturen.
Gezamenlijke evaluatie op kwaliteit en impact
In het strategisch kader van de TO2 federatie wordt aangegeven dat vanaf
2015 de meting voor klanttevredenheid en kennisbenutting van onderzoek
geüniformeerd zal worden. Zoals eerder aangekondigd gaat de ambitie
van het kabinet verder. In 2015 zal een evaluatie van de instituten in brede
zin afgerond worden, met nadruk op de kwaliteit en impact van de kennis
die met de Rijksbijdrage wordt gefinancierd ten behoeve van topsectoren
en maatschappelijke thema’s. De evaluatie zal bestaan uit een zelfevaluatie door de instituten, een visitatie van de instituten door een onafhankelijke commissie van deskundigen en een overkoepelend onderzoek en
analyse door een externe partij.
4. Samenvatting en kabinetsreactie strategisch plan TNO
2015–2018
Context
TNO is de grootste organisatie van de TO2 leden; het vormt ongeveer 45%
gemeten in omvang van omzet. TNO verricht vraaggestuurd onderzoek op
alle 9 topsectoren en vijf maatschappelijke thema’s.
In de vorige strategisch planperiode 2011–2014 bediende TNO deze
onderzoeksgebieden vanuit haar portfolio die was ingedeeld naar 7
24

Kamerstuk 32 637, nr. 96.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2013–2014, 32 637, nr. 146

10

thema’s. Het realiseren van impact stond centraal in dat plan. De behaalde
innovatie-resultaten uit die strategieperiode zullen, voor zover al mogelijk,
meegenomen worden in de eerder genoemde evaluatie van de
TO2-instituten in 2015. In het nieuwe plan staan vooral transities en
maatschappelijke trends centraal.
Themakeuze en proposities
TNO neemt vijf transities in vijf onderzoekthema’s als vertrekpunt voor
haar strategie en portfolio-indeling:
• Industrie: van economische stagnatie naar groei in hoogtechnologische industrie;
• Gezondheid: van ziekte en zorg naar gezondheid en gedrag;
• Defensie en veiligheid: van veelsoortige dreigingen naar beheersbare
risico’s;
• Leefomgeving: van knelpunten door urbanisatie naar vitale stedelijke
regio’s;
• Energie: van conventionele bronnen naar duurzame energiesystemen.
Het kabinet is voorstander van focus en massa in onderzoek. Daarvoor zijn
gerichte keuzes en een heldere positionering noodzakelijk. De afbakening
tot vijf specifieke thema’s vindt het kabinet dan ook een goede keuze. De
keuze voor vijf thema’s betekent dat Mobiliteit en Informatiemaatschappij
als eigenstandige thema’s verdwijnen. Voor Mobiliteit is het met name
van belang dat het vraaggestuurde programma dat voorheen binnen dit
thema een plaats had volwaardig wordt ingebed bij het thema Leefomgeving. Het thema Informatiemaatschappij en het ICT onderzoek wordt nu
als doorsnijdend onderwerp bij alle thema’s ingezet. Het kabinet acht het
van belang dat de verbindingen tussen ICT-kennis en de andere onderzoeksgebieden versterkt worden. Door de breedte van de gebieden die
TNO bestrijkt, is zij bij uitstek de organisatie die kruisbestuivingen kan
realiseren tussen ICT en andere kennisgebieden. Tegelijkertijd gaat het
kabinet ervan uit dat TNO binnen het ICT-veld zelfstandig zichtbaar blijft,
en deelneemt in de diverse voor de overheid en het bedrijfsleven
relevante gremia, waaronder bijvoorbeeld de roadmap ICT van de
topsector High Tech Systemen en Materialen.
Vraagsturing door topsectoren en departementen
Vanuit haar portfolio wil TNO de verbinding leggen naar de topsectoren
en de maatschappelijke uitdagingen van Nederland en Europa. Het
kabinet is tevreden met de manier waarop TNO inzichtelijk heeft gemaakt
hoe de gekozen thema’s van haar portfolio verbonden zijn met de
vraaggestuurde programma’s van de topsectoren, de maatschappelijke
thema’s, en de maatschappelijke uitdagingen van Horizon 2020. Het
kabinet gaat ervan uit dat de jaarlijkse invulling van de vraaggestuurde
programma’s blijvend plaats vindt in nauw overleg met de topsectoren en
de regievoerende departementen.
Een belangrijk deel van de inzet van TNO wordt ingevuld door de
innovatiecontracten per sector. De nieuwe innovatiecontracten voor 2016
en 2017 zullen dan ook een belangrijke nieuwe mijlpaal zijn voor de
invulling van dit strategisch plan. Gedurende de vier jaar waarop het
strategisch plan van TNO betrekking heeft, zal elk jaar opnieuw moeten
worden bezien hoe het onderzoek precies wordt ingevuld, met de
beschikbare middelen en volgens de afgesproken spelregels25.
Voor de overheid zijn diverse thema’s belangrijk vanuit het publieke
belang. Een voorbeeld hiervan is het onderhouden en continueren van de
25

Kamerstuk 32 637, nr. 30 met bijlage «Spelregels voor privaat publieke samenwerking bij
programmering en uitvoering van fundamenteel en toegepast onderzoek».

Tweede Kamer, vergaderjaar 2013–2014, 32 637, nr. 146

11

vitale infrastructuur die nodig is bij calamiteiten zoals overstromingen.
Een ander voorbeeld is het onderwerp veiligheid, dat terugkomt in
verschillende thema’s. De onderzoeksprogramma’s op het gebied van
defensie worden vastgesteld door de Raad voor Defensieonderzoek. Voor
het thema maatschappelijke veiligheid ligt de regiefunctie bij het
Ministerie van Veiligheid en Justitie. Het Ministerie van Veiligheid en
Justitie zal vanuit deze rol voor het thema maatschappelijke veiligheid
met een voorstel komen voor de inhoud van dit thema vanaf 2015.
Bij het invullen en uitwerken van de onderzoeksprogramma’s geldt dat
sommige onderwerpen zich bij uitstek lenen voor dual use
-kruisbestuivingen tussen maatschappelijke veiligheid en defensie – en
andere kennis juist specifiek gericht is op het civiele respectievelijk het
militaire domein. Het is van belang dat er in de programmering voldoende
ruimte overblijft voor onderwerpen die enkel civiel of militair zijn en zich
niet lenen voor dual use; dit moet ook in de programmering duidelijk
zichtbaar zijn. Om de kennis maximaal benutbaar te maken voor de
gebruikers is het van belang dat TNO hierover voortdurend in overleg
treedt met de relevante departementen en andere betrokkenen. Zoals ook
in het strategisch plan staat vermeld, zal het Ministerie van Defensie in
2014 een herijking uitvoeren van de kennisportfolio die door TNO (en
andere instituten) in opdracht van Defensie in stand wordt gehouden.
Het kabinet is voorstander van het sterker met elkaar verbinden van
thema’s en het benutten van kruisbestuiving. Het kabinet benadrukt dat de
TNO-programmering primair verloopt via topsectoren en overheid, óók bij
onderwerpen die (een aantal van de) vijf thema’s overstijgen. Ook binnen
een thema kunnen onderwerpen verbonden worden. In het strategisch
kader van de TO2 instituten werkt TNO bijvoorbeeld het concept smart
industry uit. Dit verbindt diverse thema’s op het gebied van hoogtechnologische industrie, en kan ook een verbindende rol spelen binnen de
lange-termijn kennisbasis (Early Research Programmes).
Innovatierollen van TNO
TNO bevindt zich, als onderdeel van de publieke gefinancierde kennisinfrastructuur, in een transitie naar een flexibele innovatie-organisatie, waar
wordt samengewerkt met publieke en private partners, en waar kennis uit
verschillende disciplines wordt geïntegreerd en tot waarde gebracht voor
markt en maatschappij.
TNO benoemt vier rollen die ze speelt in het innovatieproces: Innovation
Catalyst in publiek-private (en publiek-publieke) samenwerkingen,
Innovation Factory in contract onderzoek (voor bedrijfsleven en overheid),
Valorization Incubator middels de onafhankelijke dochter TNO Bedrijven,
en tot slot een taak-rol voor de overheid zoals voor het Ministerie van
Defensie en als Geologische dienst. Ook het Ministerie van Sociale Zaken
en Werkgelegenheid heeft voor de strategieperiode 2015–2018 nadere
afspraken gemaakt met TNO over de invulling van een innovatieprogramma op basis van taakfinanciering.
Het kabinet onderschrijft het belang van elk van deze vier rollen. TNO zelf
beschouwt de rol van Innovation Catalyst als het belangrijkste voor de
toekomst, en het kabinet onderschrijft dat. Het kabinet meent dat de rol
van Innovation Catalyst sterk gerelateerd is aan de rol van TNO in het
topsectorenbeleid. Vraaggestuurd werken aan meerjarige publiek-private
samenwerkingen is een centraal onderdeel van dit beleid. Op het gebied
van voeding wordt bijvoorbeeld gewerkt aan een nieuw, meerjarig
samenwerkingsverband. TNO werkt hier samen met DLO en in nauwe
samenspraak met het bedrijfsleven en mij aan een gezamenlijke nieuwe
koers en een solide basis voor de toekomst op dit onderzoeksgebied.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2013–2014, 32 637, nr. 146

12

Het kabinet hecht aan het versterken van de lange-termijn kennisbasis
(door TNO Early Research Programme genoemd) die voor deze rollen
noodzakelijk is. De vraaggestuurde programma’s vormen steeds het
uitgangspunt. Zoals hierboven aangegeven bij de reactie op het strategisch kader van de TO2-instituten, moeten de TO2 instituten, dus ook
TNO, kunnen aantonen dat hun lange-termijn kennisbasis ondersteunend
is voor het vraaggestuurde onderzoek van topsectoren en overheid. Ook
voor de topsectoren en overheid ligt hier een belangrijke opgave.
Verschillende invalshoeken voor TNO
TNO opereert als één van de verbindende spelers in het innovatieecosysteem, en beschrijft dan ook haar relatie met een aantal andere
spelers in dat systeem. TNO besteedt ook expliciet aandacht aan de
invulling van de relatie met het MKB. Dat de relatie met de overige
TO2-instituten wordt verstevigd, blijkt uit het gezamenlijk strategisch
kader dat de instituten hebben opgesteld.
Het kabinet vindt de betrokkenheid van het MKB cruciaal voor een goede
vraagarticulatie door bedrijven, en om de ontwikkelde kennis daarna
daadwerkelijk toe te passen. Het kabinet roept TNO op om hierin goed
samen te werken met de MKB loketten van de topsectoren, waar MKB
bedrijven terecht kunnen met vraag en aanbod van innovaties op het
gebied van een specifieke topsector. Het kabinet neemt met genoegen
kennis van de samenwerking met NWO, vanuit de overtuiging dat solide
inhoudelijk programmatische verbindingen tussen fundamenteel en
toegepast onderzoek beide domeinen zullen versterken. De Chief
Technology Officers van diverse grote ondernemingen onderschrijven de
noodzaak daartoe26. Ook diverse topteams hebben op dergelijke
samenwerking aangedrongen.
TNO beschrijft ook de ontwikkelingen op Europees vlak en de beoogde
participatie in Horizon 2020. Het kabinet ondersteunt deelname aan
Europese kennis- en innovatie-instrumenten en stelt middelen voor
matching beschikbaar, zoals eerder in deze brief is toegelicht. Het kabinet
onderschrijft het belang van samenwerking met andere Research and
Technology Organisations (RTO’s) in Europa, en roept TNO op om dit in
samenwerking met de overige TO2-instituten op te pakken.
Financiële ontwikkeling
TNO geeft in het strategisch plan aan dat de financiering van haar
kennisbasis onder druk staat. Daarnaast zorgen ook krappe tot negatieve
projectresultaten voor een financiële uitdaging. Het kabinet onderkent dat
de financiering verandert, zoals ook is toegelicht in de paragraaf over het
beschikbare budget van de TO2 instituten. Hiermee wordt TNO ook
aangezet tot prioritering in de onderzoeksportfolio. Het kabinet gaat ervan
uit dat de focus zich zal richten op de topsectoren en maatschappelijke
thema’s met de hoogste impact. TNO geeft aan dat de oorzaak voor de
krappe projectresultaten deels gezocht moet worden in hoge kostprijzen,
en het kabinet moedigt TNO dan ook aan om te zoeken naar mogelijkheden om de kostprijzen te verlagen.
Human Capital van TNO
TNO ontwikkelt nieuwe competenties, met aandacht voor vaardigheden
om nieuwe kennis te ontwikkelen, maar ook bijvoorbeeld om coalities te
bouwen. Daarnaast werkt TNO aan flexibilisering door inhuur en het mee
laten ontwikkelen van medewerkers naar nieuwe expertises. TNO richt

26

Aanhangsel Handelingen II 2013/14, nr. 2012.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2013–2014, 32 637, nr. 146

13

zich op een beperkter aantal kernexpertises. Het kabinet heeft waardering
voor de ambities van TNO om haar menselijk kapitaal verder te ontwikkelen en te flexibiliseren.
De Minister van Economische Zaken,
H.G.J. Kamp

Tweede Kamer, vergaderjaar 2013–2014, 32 637, nr. 146

14