Tweede Kamer der Staten-Generaal

2

Vergaderjaar 2021–2022

22 112

Nieuwe Commissievoorstellen en initiatieven
van de lidstaten van de Europese Unie

Nr. 3413

BRIEF VAN DE MINISTER VAN BUITENLANDSE ZAKEN
Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal
Den Haag, 8 april 2023
Overeenkomstig de bestaande afspraken ontvangt u hierbij 3 fiches die
werden opgesteld door de werkgroep Beoordeling Nieuwe Commissie
voorstellen (BNC).
Fiche: Verordening Programma Beveiligde Connectiviteit (Kamerstuk
22 112, nr. 3412)
Fiche: Mededeling EU-benadering ruimteverkeersbeheer
Fiche: Verordeningen besluitvormingsprocedure Europese Unie en
Euratom bij instellen autonome maatregelen onder de Handels- en
Samenwerkingsovereenkomst en het Terugtrekkingsakkoord EU-VK
(Kamerstuk 22 112, nr. 3414)
De Minister van Buitenlandse Zaken,
W.B. Hoekstra

kst-22112-3413
ISSN 0921 - 7371
’s-Gravenhage 2022

Tweede Kamer, vergaderjaar 2021–2022, 22 112, nr. 3413

1

Fiche: Mededeling EU-benadering ruimteverkeersbeheer
1. Algemene gegevens
a) Titel voorstel
Gezamenlijke mededeling aan het Europees Parlement en de Raad.
Een EU-benadering van het ruimteverkeersbeheer: Een bijdrage van de
EU aan de aanpak van een mondiale uitdaging
b) Datum ontvangst Commissiedocument
15 februari 2022
c) Nr. Commissiedocument
JOIN(2022)4
d) EUR-Lex
EU-Lex – 52022JC0004 – NL – EUR-Lex (europa.eu)
e) Nr. impact assessment Commissie en Opinie
Niet opgesteld
f) Behandelingstraject Raad
Raad voor Concurrentievermogen
Raadsconclusies «Een EU-aanpak van Ruimteverkeersbeheer»
g) Eerstverantwoordelijk ministerie
Ministerie van Economische Zaken en Klimaat
2. Essentie voorstel
In reactie op de wereldwijde groei van de ruimtevaart heeft de Commissie
een mededeling opgesteld over ruimteverkeerbeheer (Space Traffic
Management, STM) waarmee de Commissie pleit voor een gezamenlijk,
snel en resoluut optreden van de EU om een bijdrage te leveren aan deze
mondiale uitdaging. STM wordt in de mededeling gedefinieerd als «de
middelen en regels voor veilige en duurzame toegang tot, activiteiten in
en terugkeer vanuit de ruimte.»
Met de wereldwijde groei van de ruimtevaart nemen ook de zorgen over
een veilige en duurzame ruimtevaart toe. Vooral de explosieve groei van
megaconstellaties1 van kleine satellieten in lage aardbanen springt in het
oog. Het op relatief kleine afstand kruisen van ruimteobjecten komt in de
lage aardbanen steeds vaker voor. De potentiële maatschappelijke
ontwrichting is groot wanneer ruimte-infrastructuur wegvalt door een
botsing tussen satellieten, met ruimtepuin of andere objecten. Dit is een
gevolg van toenemende afhankelijkheid van de maatschappij van
satellietcommunicatie. Tot op heden heeft publiek en commercieel gebruik
van de ruimte door zelfregulering en verantwoord gedrag niet geleid tot
grote ongelukken in de ruimte, maar dat is niet langer vanzelfsprekend.
Verschillende ontwikkelingen maken handelen noodzakelijk. Het volume
van ruimtepuin en het risico op botsingen in de ruimte nemen toe. Ook
leiden lagere kosten tot een grote toename van het aantal satellieten.
Daarnaast raakt gebruik van de ruimte steeds meer omstreden, wat een
dreiging vormt voor de veiligheid en weerbaarheid van de EU. Bovendien
zijn er momenteel maar zeer beperkte mondiale «verkeersregels» voor
gedrag in de ruimte.
De aanpak die door de Commissie wordt voorgesteld is gebaseerd op vier
hoofdlijnen met daaraan gekoppelde acties. Ten eerste dienen de
STM-vereisten van zowel civiele als militaire actoren en de impact
daarvan voor de EU in kaart te worden gebracht middels een consultatiemechanisme. Ten tweede dienen de operationele capaciteiten ter
1

Een megaconstellatie is een samenstelling van vele honderden of zelfs duizenden kunstmatige
satellieten in de ruimte die samenwerken als één satellietsysteem.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2021–2022, 22 112, nr. 3413

2

ondersteuning van STM te worden verbeterd. Dit kan door het verder
ontwikkelen van de autonome operationele capaciteit van de EU voor het
volgen van ruimteobjecten en het voorspellen van mogelijke botsingen.
Daarnaast moeten regelgevende aspecten van STM worden bevorderd.
De Commissie wil toewerken naar zowel STM-normen en -richtsnoeren
alsook wetgeving. Daarom pleit de Commissie voor een standaardiseringsforum, het creëren van stimulansen voor verantwoord gedrag in de
ruimte en verplichte registratie van satellietoperators bij een dienst voor
aanvaringsvermijding (collision avoidance service). Ook kondigt de
Commissie de presentatie aan van een wetgevingsvoorstel voor 2024. Tot
slot moet de EU STM-aanpak volgens de Commissie op internationaal
niveau gepromoot worden. Zo kan de EU-aanpak door discussie in de
relevante VN-fora, zoals bijvoorbeeld het VN-comité voor het Vreedzaam
Gebruik van de Ruimte (COPUOS), regionale samenwerking en dialogen
met derde landen bijdragen aan een mondiaal STM-systeem.
3. Nederlandse positie ten aanzien van het voorstel
a) Essentie Nederlands beleid op dit terrein
Het Nederlandse beleid op het gebied van ruimtevaart wordt iedere drie
jaar vastgelegd in de Nota Ruimtevaart (2019)2. Deze nota beschrijft op
hoofdlijnen de prioriteiten van het kabinet, het nationaal beleid en de inzet
binnen het Europese Ruimtevaartagentschap (ESA), de programma’s van
de Europese Unie (EU) en de Verenigde Naties (VN). Dit jaar zal het
kabinet opnieuw keuzes maken over de omvang en inzet van het
ruimtevaartbudget, ook met het oog op onze inzet tijdens de ESA
Ministeriële Conferentie van 22 en 23 november 2022. Onder voorbehoud
van de voortgang van de gesprekken met ESA zal het kabinet de Kamer
vóór de zomer 2022 informeren over de kabinetsvoorstellen op dit thema.
Een rode draad in de Nota Ruimtevaartbeleid 2019 is de bijdrage van
ruimtevaart aan de maatschappelijke uitdagingen in het toenmalige
regeerakkoord en de agenda’s van de EU en de VN. Klimaat, (economische) veiligheid, slimme mobiliteit en duurzame landbouw zijn slechts
vier van deze grote uitdagingen. Als gastheer van ESTEC – het grootste
ruimtevaartcentrum in Europa, gevestigd in Noordwijk – blijft het kabinet
investeren in ESA en de wisselwerking met Nederlandse en Europese
kennisinstellingen en bedrijven.
Op nationaal niveau is er de Wet ruimtevaartactiviteiten (Wra), het
regelgevend kader voor ruimtevaartactiviteiten die worden ontplooid
vanuit Nederland. Hieronder vallen de verplichtingen waar satellietoperators aan moeten voldoen, die voortkomen uit de VN-verdragen waar de
mededeling aan refereert onder 6.1.
Het kabinet steunt en neemt deel aan het Europese ruimtevaartprogramma. Een van de vier componenten is monitoring en bewaking van de
ruimte (Space Situational Awareness, SSA). Daaronder valt ook Space
Surveillance and Tracking (SST) en het beoogde EU SST-partnerschap.
Nederland neemt momenteel deel aan gesprekken over een mogelijke
Nederlandse bijdrage aan dit partnerschap, dat in de loop van 2022 zal
starten. De beoogde Nederlandse bijdrage aan deze dienstverlening zal
bestaan uit data van de SMART L-radarsystemen die via het Defensie
Space Security Centre (DSSC) zal worden gedeeld.

2

Kamerstuk 24 446, nr. 64.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2021–2022, 22 112, nr. 3413

3

Het kabinet onderschrijft de internationale richtlijnen om veilige en
duurzame ruimtevaart te bevorderen, zoals de Long-term Sustainability
Guidelines for Outer Space Activities3 van de VN. Ter voorkoming van
ruimtepuin zijn er de Space Debris Mitigation Guidelines4 van het
Interagency Space Debris Coordination Committee (IADC), alsmede de
International Organization for Standardization (ISO) en European
Coordination for Space Standardization (ECSS)-standaarden. Nederlandse
satellietoperators worden gestimuleerd om deze richtlijnen te volgens bij
het plannen van hun missies.
b) Beoordeling + inzet ten aanzien van dit voorstel
Nederland, met op het moment van schrijven 21 satellieten onder
Nederlandse jurisdictie, heeft belang bij veilige en duurzame ruimtevaart.
Enerzijds vanwege het brede maatschappelijke belang van data en
dienstverlening via de ruimte, anderzijds om bestendige groei van
publieke en commerciële ruimtevaart in ons land mogelijk te maken. Het
kabinet staat dan ook positief tegenover de mededeling van de
Commissie over STM.
Het kabinet erkent het inherente dual use-aspect van STM en de bijbehorende technologieën, wat inhoudt dat deze voor zowel civiele als militaire
doeleinden kunnen dienen. Vanuit die invalshoek kunnen afspraken over
STM ook positief bijdragen aan het VN-traject om dreigingen in de ruimte
te verminderen door te werken aan normen en principes over verantwoord gedrag in de ruimte (als uitvloeisel van AVVN-resolutie 76/2315).
Daarom ondersteunt het kabinet het beoogde consultatiemechanisme om
civiele en militaire STM-vereisten in kaart te brengen.
Zoals aangegeven neemt Nederland momenteel deel aan gesprekken over
een mogelijke Nederlandse bijdrage aan het EU SST-partnerschap. Dit
partnerschap in oprichting zal het mogelijk maken om operationele
capaciteiten voor monitoring en bewaking van de ruimte in de EU te
bundelen. Daarmee speelt het een belangrijke rol in de EU-benadering
van het ruimteverkeersbeheer. In dat kader is het kabinet voorstander van
het verbeteren en versterken van EU operationele capaciteiten ter
ondersteuning van STM.
Het kabinet onderschrijft internationale richtlijnen om veilige en duurzame
ruimtevaart te bevorderen, alsmede ISO- en ECSS6-normen ter
voorkoming van ruimtepuin. Echter heeft het kabinet nog enkele vragen.
Het kabinet zal pleiten voor meer duidelijkheid over de toegevoegde
waarde van een standaardiseringsforum zoals de mededeling voorstelt.
Het kabinet staat positief tegenover het creëren van stimulansen
(incentive measures) die satellietoperators aanmoedigen om zich aan
deze richtlijnen en standaarden te houden. Waar het gaat om verplichte
registratie van satellietoperators bij een collision avoidance service die
«tenminste hetzelfde niveau als EU SST aanbiedt» zal het kabinet zich
inzetten om meer duidelijkheid te krijgen wat dat in de praktijk betekent,
om op basis daarvan de wenselijkheid ervan te beoordelen.
De mededeling kondigt aan dat de Commissie met een wetgevingsvoorstel voor Europese STM-regelgeving zal komen in 2024. Omdat het
een mondiaal probleem betreft, heeft het kabinet een voorkeur voor een
3

Guidelines for the Long-term Sustainability of Outer Space Activities – www.unoosa.org.
Space Debris Mitigation Guidelines – www.iadc-home.org.
AVVN-resolutie 76/231: Reducing space threats through norms, rules and principles of
responsible behaviours.
6
ISO 24113 en ECSS-U-AS-10C Rev.1.
4
5

Tweede Kamer, vergaderjaar 2021–2022, 22 112, nr. 3413

4

internationaal regelgevend kader op het gebied van STM in de VN, waar
mogelijk juridisch-bindend. Maar indien dit binnen een voorzienbare
periode niet realistisch wordt geacht, kan een regulerend kader in
EU-verband een terugvaloptie zijn. Een dergelijk kader kan bijdragen aan
een gelijk speelveld binnen de EU, de convergentie van regelgevende
kaders van de lidstaten bevorderen en de onderhandelingspositie van de
EU tegenover andere machtsblokken versterken. In lijn met de huidige
Wet Ruimtevaartactiviteiten heeft het kabinet daarbij een voorkeur voor
technologie-neutrale regulering, vanwege de nog steeds snelle technologische ontwikkelingen in de ruimtevaart.
De Commissie verklaart dat een EU-aanpak voor STM moet bijdragen aan
een mondiaal STM-systeem. Het kabinet onderschrijft dit wegens het
mondiale karakter van STM en verwelkomt het voornemen om hierover in
gesprek te gaan binnen de relevante VN-fora.
Het kabinet zet voorts in op een inclusief proces, waarbij alle belanghebbenden waaronder de relevante industrie, onderzoeksinstellingen en het
mkb betrokken zijn. Een rol van ESA als primaire technische partner van
de Commissie ligt eveneens in de rede.
c) Eerste inschatting van krachtenveld
De eerste inschatting van het krachtenveld bij STM is dat het overgrote
deel van de lidstaten positief zal staan tegenover het voorstel. Er bestaat
consensus dat STM belangrijk is en dat er op EU-niveau aan gewerkt moet
worden. Wel bestaan er verschillende zienswijzen over de manier waarop.
Eerdere discussies gingen bijvoorbeeld over standaarden, maar ook over
de noodzaak voor een juridisch-bindend VN-kader. De inschatting is dat er
geen lidstaten fundamenteel tegen dit voorstel zullen zijn.
Het krachtenveld binnen het Europees Parlement is vooralsnog onbekend.
4. Grondhouding ten aanzien van bevoegdheid, subsidiariteit,
proportionaliteit, financiële gevolgen en gevolgen voor regeldruk,
concurrentiekracht en geopolitieke aspecten
a) Bevoegdheid
De grondhouding van het kabinet ten aanzien van de bevoegdheid is
positief. De mededeling heeft betrekking op het terrein van onderzoek,
technologische ontwikkeling en de ruimte. Op dit terrein is sprake van een
parallelle bevoegdheid tussen de EU en de lidstaten. De uitoefening van
deze bevoegdheid belet de lidstaten niet hun eigen bevoegdheid uit te
oefenen (artikel 4, lid 3, VWEU). De Commissie is zodoende bevoegd deze
mededeling uit te vaardigen.
b) Subsidiariteit
De grondhouding van het kabinet ten aanzien van de subsidiariteit is
positief. De mededeling heeft als doel de versterking van gezamenlijke
samenwerking binnen de ruimtevaart en het ruimteverkeerbeheer. Het
kabinet onderschrijft de noodzaak van samenwerking op Europees niveau
binnen dit beleidsthema. Gezien de grensoverschrijdende aard van
ruimteverkeer kunnen de doelstellingen van STM niet door lidstaten op
centraal, regionaal of lokaal niveau worden verwezenlijkt, daarom is een
EU-aanpak nodig. Echter pleit het kabinet voor het opstellen van een
internationaal regelgevend kader voor STM in VN-verband, waar mogelijk
juridisch-bindend, vanwege de mondiale aard van het probleem. Dit sluit
optreden op EU-niveau niet uit en optreden op het niveau van de EU is

Tweede Kamer, vergaderjaar 2021–2022, 22 112, nr. 3413

5

gerechtvaardigd. Hierbij acht het kabinet het wel belangrijk dat het
VN-verband daarbij niet uit het oog wordt verloren.
c) Proportionaliteit
De grondhouding van het kabinet ten aanzien van de proportionaliteit is
positief. De mededeling heeft tot doel om via acties en regels een veilige
en duurzame toegang tot, activiteiten in en terugkeer vanuit de ruimte te
versterken. De voorstellen in de mededeling zijn geschikt om de doelstellingen te bereiken. Het betreft bijvoorbeeld de voorstellen om middels een
consultatiemechanisme de civiele en militaire STM-vereisten in kaart te
brengen, maar ook het versterken en ontwikkelen van diensten voor
monitoring en bewaking van de ruimte door het EU SST-partnerschap. Het
voorgestelde optreden lijkt niet verder te gaan dan noodzakelijk. Zo
beperkt de Commissie zich in dit stadium bijvoorbeeld tot stimulansen
voor het gebruik van normen en richtsnoeren voor ruimteverkeersbeheer,
in plaats van een wettelijke verplichting.
d) Financiële gevolgen
De mededeling heeft geen directe financiële gevolgen. Het kabinet zal de
Commissie vragen een indicatie te geven wat het financieel beslag van de
toekomstige voorstellen zal zijn.
Het kabinet is van mening dat de benodigde EU-middelen gevonden
dienen te worden binnen de in de Raad afgesproken financiële kaders van
de EU-begroting 2021–2027 en dat deze moeten passen bij een prudente
ontwikkeling van de jaarbegroting. Eventuele budgettaire gevolgen voor
Nederland worden ingepast op de begroting van het beleidsverantwoordelijke departement, conform de regels van de budgetdiscipline.
e) Gevolgen voor regeldruk, concurrentiekracht en geopolitieke aspecten
De mededeling leidt niet direct tot een stijging van administratieve lasten.
Het ligt echter wel in de lijn der verwachting dat enkele acties onder
hoofdlijn «3) Bevorderen van STM regelgevende aspecten» zullen leiden
tot een stijging van administratieve lasten, zowel bij de rijksoverheid als
bij Nederlandse satellietoperators.
Wanneer daadwerkelijk stimulansen worden ontwikkeld (incentive
measures, actie 6), dan zal er ook toezicht moeten plaatsvinden. Daarom
pleit de Commissie voor een certificatiemechanisme. Daarnaast is er de
verplichte registratie van satellietoperators bij een collision avoidance
service die «tenminste hetzelfde niveau als EU SST aanbiedt». Al deze
maatregelen zouden leiden tot hogere administratieve lasten, voor zowel
de satellietoperator als voor de toezichthouder.
Van alle voorgestelde acties zou eventuele Europese STM-regelgeving
naar verwachting de grootste stijging van administratieve lasten tot
gevolg kunnen hebben.
Er is weinig bekend over de effecten van de voorgestelde maatregelen op
het Europese concurrentievermogen. Ten algemene zullen de maatregelen
rond ruimtebewaking (SST) bijdragen aan betere bescherming tegen
botsingen in de ruimte, wat een kostenbesparend effect kan hebben. De
diensten van het EU SST-partnerschap worden in principe kosteloos
aangeboden.
Voorgestelde maatregelen op gebied van verplichte standaarden en
richtlijnen zouden daarentegen kunnen leiden tot hogere kosten als
gevolg van stijgende regeldruk. Indien de STM-afspraken niet voor alle

Tweede Kamer, vergaderjaar 2021–2022, 22 112, nr. 3413

6

ruimtevaartspelers gelden, heeft dit negatieve gevolgen voor het gelijk
speelveld.
STM heeft een inherent geopolitiek karakter. STM is het meest effectief en
efficiënt met een mondiale aanpak. Samenwerking binnen de EU is daarin
een eerste stap. De Commissie kijkt ook naar inzet in de VN en samenwerking met andere regio’s, bijvoorbeeld door het voor derde landen
beschikbaar stellen van diensten voor ruimtebewaking uit het EU
SST-partnerschap. Ook dit partnerschap heeft een inherent geopolitiek
karakter, omdat het voortkomt uit de wens om te beschikken over
autonome capaciteiten voor ruimtebewaking.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2021–2022, 22 112, nr. 3413

7