Welzijn in de Wmo
Quickscan ontwikkelingen in beleid, uitvoering en uitgaven 2006-2010

Maastricht, september 2009
PCkwadraat
Jeroen Hoenderkamp
Renee van Rooijen
Danielle Arends (Van Rijn project en beleid)
05168u/jho

1

Inleiding

1.1

Achtergrond/aanleiding

Op 1 januari 2007 is de Wet Maatschappelijke Ondersteuning (Wmo) van kracht geworden. Deze wet
verving behalve de Wet Voorzieningen Gehandicapten (WVG) en een beperkt deel van de Algemene
Wet Bijzondere Ziektekosten (AWBZ) ook de Welzijnswet. De Wmo beoogt meer te zijn dan de
optelsom van de zaken waarvoor hij in de plaats is gekomen: de bedoeling is dat door meer
samenhang te brengen tussen de voorheen gescheiden ingrediënten een wet ontstaat die het
‘meedoen’ van iedereen, dus ook mensen met beperkingen of achterstanden, stimuleert en
faciliteert. Op grond daarvan kan worden gesteld dat de Wmo eerst en vooral een welzijnswet is.
Inmiddels is de wet 2½ jaar van kracht en is het tijd voor de eerste onderhoudsbeurt. Natuurlijk is het
nog veel te vroeg om het succes van de wet te evalueren. Wat wel kan is kijken naar de wérking van
de wet en bezien of er wellicht wijzigingen in de regelgeving of systeeminrichting nodig en mogelijk
zijn die kinderziektes en/of weeffoutjes herstellen of die een sneller, efficiënter of effectiever verloop
van de beoogde ontwikkelingen stimuleren.
In het licht van de naderende evaluatie van de Wmo in het najaar van 2009 heeft het ministerie van
VWS een aantal trajecten opgestart om mogelijke verbeterpunten op te sporen. Deze liggen voor een
belangrijk deel op het terrein van de ‘nieuwe taken’ in de Wmo. Er loopt echter nog weinig rond dat
deel van de Wmo dat zowel het meest cruciale als het minst gekende deel van de wet is: het
welzijnsterrein. Met de 3e voortgangsrapportage Wmo en het congres Welzijn nieuwe stijl heeft VWS
daarop recent meer de focus gelegd.
1.2

Vraag/doel van het onderzoek

Het ministerie van VWS heeft PCkwadraat gevraagd om binnen het kader van de ‘ongekendheid’ van
het welzijnsterrein een antwoord te geven op de vraag welke ontwikkelingen er in gemeenten sinds
de invoering van de Wmo zichtbaar zijn op het gebied van welzijn. Daarbij diende nadrukkelijk de
vraag naar ontwikkeling in de financiën te worden meegenomen.
Het doel was niet om een uitputtend beeld te krijgen van de welzijnspraktijken in Nederlandse
gemeenten. Het gaat er wel om, om een kleine drie jaar na de invoering van de Wmo een indruk te
krijgen of de wet op het gebied van welzijn door gemeenten wordt ingevuld zoals de makers van de
wet dat hadden bedacht. Is dit het geval, dan kan in een later stadium op basis van een evaluatie van
de effecten van de Wmo worden bezien of de wet goed werkt. Mochten gemeenten de Wmo op
welzijnsterrein anders invullen dan beoogd, dan is dat in ieder geval informatie die beschikbaar moet
zijn voordat de effecten van de wet worden geëvalueerd.1 Of het ook reden is om van Rijkswege te
interveniëren kan dan nog worden bezien.

1

Anders wordt wellicht een beleidstheorie als ‘niet werkend’ bestempeld, die in de praktijk helemaal niet is
gerealiseerd en dus ook nooit had kúnnen werken.

3

Welzijn als meest cruciale en minst gekende deel van de Wmo
Er zijn meerdere redenen om ‘welzijn’ als het meest cruciale deel van de Wmo te bestempelen. In de
eerste plaats omdat zoals gezegd de Wmo vooral een welzijnswet is. Het ligt vanuit dat perspectief
voor de hand dat de andere delen van de Wmo worden geïncorporeerd in de reeds bestaande
welzijnspraktijken; zelfs als het hier wellicht moet gaan om ‘welzijn nieuwe stijl’.
De tweede reden om welzijn ‘cruciaal’ te noemen is dat het het centrale element is in de
beleidsfilosofie van de wet: deze is gebaseerd op de gedachte dat een groter accent op collectieve
voorzieningen en de eigen kracht en verbanden van burgers (welzijn dus…) zowel bijdraagt aan een
hogere kwaliteit van (samen) leven - juist ook voor mensen met beperkingen en achterstanden – als
aan de beheersing van (toekomstige) kosten in de zorg.
De derde reden om welzijn als het cruciale element in de Wmo te bestempelen is budgettair. Het
welzijnsbudget in de Wmo – of beter, het budget dat gemeenten uitgeven aan welzijn – is met ruim 2
miljard euro het grootste samenstellende deel van het Wmo-budget.
De reden om het welzijnsdeel tevens te bestempelen als het minst gekende is dat er eigenlijk al sinds
de decentralisatie van het welzijnsbeleid in 1987 (en definitief in 1994) geen systematisch zicht meer
bestaat op het welzijnsveld. Sinds die tijd zijn gemeenten verantwoordelijk voor het welzijnswerk en
zij geven deze verantwoordelijkheid naar eigen inzicht vorm. Omdat de voormalige Welzijnswet
eigenlijk noch een inhoudelijk, noch een kwantitatief kader gaf van wat welzijn is en de
doelstellingen in de wet bijzonder ruim geformuleerd waren, zijn er ook echte verschillen tussen
gemeenten kunnen ontstaan. Het gepolitiseerde en geideologiseerde karakter van het onderwerp
heeft daaraan verder bijgedragen, net als het kennelijke onvermogen van de welzijnssector om zijn
opbrengsten of meerwaarde duidelijk maken.
Het gevolg hiervan is dat er in (en voor) Nederlandse gemeenten geen gedeelde definitie meer te
geven valt van wat er nu eigenlijk onder welzijnsbeleid/-werk wordt verstaan. In het verlengde
daarvan is er ook geen zicht op wat er in gemeenten aan welzijn wordt uitgegeven. En in het
verlengde daar weer van de conclusie dat gemeenten ook niet langer op basis van ‘benchmarks’ hun
eigen welzijnsbeleid kunnen vergelijken met wat ‘normaal’ of ‘gemiddeld’ is. De divergering van
lokaal welzijn nam daardoor in ieder geval tot aan het in werking treden van de Wmo eerder toe dan
dan af.2
De combinatie van divergerende lokale praktijken en de afwezigheid van landelijke monitoring van
ontwikkelingen op het welzijnsterrein heeft ertoe geleid dat het welzijnsbeleid buiten de eigen
gemeente voor vrijwel iedereen, niet in de laatste plaats voor het ministerie van VWS, een ‘black
box’ is.

2

Overigens zijn lokale verschillen conform de filosofie van de Welzijnswet (en de Wmo) voor een belangrijk
deel ook juist gewenst, het gaat immers om beleid dat bij uitstek een situationeel, maatwerk karakter heeft.

4

1.3

Aanpak

Om een antwoord te kunnen geven op de bovengenoemde vraag is een beknopt inventariserend
onderzoek uitgevoerd in 12 gemeenten: Beek, ‘s-Hertogenbosch, Ede, Eijsden, Goirle, Heerlen,
Hellendoorn, Helmond, Leeuwarden, Nijmegen, Utrecht en Werkendam.3
In deze gemeenten is enerzijds op basis van beleidsstukken en een interview met een
verantwoordelijk ambtenaar een inhoudelijke analyse gemaakt van de ontwikkelingen op
welzijnsgebied. Anderzijds is getracht op basis van IV3-rapportages, programmabegrotingen en –
rekeningen en subsidieverstrekkingen in kaart te brengen hoe de welzijnsuitgaven zich hebben
ontwikkeld. Uiteraard is getracht beide elementen met elkaar in verband te brengen.
1.4

Opmerkingen vooraf

De hierboven beschreven werkwijze leidt er automatisch toe dat er in de rapportage relatief veel
aandacht is voor wat gemeenten allemaal wél aan het doen zijn, terwijl wat ze niet aan het doen zijn
grotendeels impliciet blijft. Het door ons in hoofdstuk 2 gecreëerde referentiekader kan dat in enige
mate compenseren, maar niet geheel. Absolute maatstaven om te bepalen wat gemeenten ‘zouden
moeten doen’ ontbreken in de Wmo nu een keer, waardoor het niet mogelijk is om gemeenten
systematisch te ‘scoren’ in een vooraf gestelde lijst criteria.
Ten tweede – en dat is eigenlijk geen gevólg van de aanpak, maar een van de uitkomsten van het
onderzoek – is het ‘financiële spoor’ van de aanpak ingewikkeld én onbevredigend gebleken. Het
bleek vrijwel onmogelijk om de uitgaven goed in kaart te brengen, met elkaar te vergelijken en in
verband te brengen met ingezet beleid. In hoofdstuk 3 wordt nader ingegaan op het hoe en waarom
hiervan en op de implicaties.
1.5

Opbouw rapport

Het eerste deel van dit rapport bestaat behalve deze inleiding uit 5 hoofdstukken. In hoofdstuk 2
wordt in het kort een inhoudelijke kader gepresenteerd van welzijn in de Wmo. In hoofdstuk 3
worden de uitkomsten van de inventarisatie onder de 12 gemeenten beschreven. In hoofdstuk 4
worden de uitkomsten geanalyseerd, in hoofdstuk 5 formuleren we conclusies en in hoofdstuk 6
vindt u enkele aanbevelingen
In het tweede deel van het rapport vindt u beknopte deelrapportages van de ontwikkelingen met
betrekking tot welzijn in de Wmo in de 12 onderzochte gemeenten.

3

Vanwege de korte doorlooptijd, die ook nog eens midden in de zomervakantie viel, is niet gewerkt met een
aselecte steekproef, maar zijn gemeenten uit het netwerk van PCkwadraat benaderd. Hoewel dit vanuit
wetenschappelijk oogpunt beslist niet als aselect kan worden gekenschetst, is het dat vanuit inhoudelijk
perspectief tot op grote hoogte wel: het netwerk van PCkwadraat kent immers geen ‘bias’ – althans niet op
welzijnsterrein - voor een bepaald type gemeente.

5

DEEL 1
2
3
4
5
6

ALGEMEEN

Kader
Uitkomsten
Analyse
Conclusies
Aanbevelingen

6

2

Kader

2.1

Welzijn in de Wmo

Zoals gezegd is het doel van dit onderzoek om uit te zoeken of gemeenten op het terrein van welzijn
in de Wmo ontwikkelingen doormaken die in lijn zet met de bedoeling van deze wet. Maar wat is
eigenlijk die bedoeling?
In de discussie die ten tijde van de besluitvorming over de Wmo is gevoerd is veelvuldig gesproken
over de Wmo als participatiewet en over de wens om zorg te voorkomen door welzijn te versterken.
Wat de Rijksoverheid nu precies met ‘welzijn’ in de Wmo voor ogen had, werd daarbij echter in het
midden gelaten, enkele beschrijvingen van good practices daargelaten. Ook de prestatievelden uit de
wet zelf maken niet echt duidelijk welke ontwikkelingen het Rijk op het gebied van de voormalige
welzijnswet graag zou zien. Sterker nog, de term welzijn kent als zodanig geen belangrijke positie in
de wet en de doelstellingen en voorzieningen uit de voormalige welzijnswet moeten worden
teruggezocht in vrijwel alle prestatievelden. Kortom, het was duidelijk dat het Rijk in het kader van
de Wmo ontwikkelingen op het welzijnsterrein van groot belang achtte, maar wat deze
ontwikkelingen dan – op hoofdlijnen – zouden moeten zijn bleef in de Wet, in de Memorie van
Toelichting en in de debatten en publicaties van VWS en het implementatiebureau onduidelijk. De
Wet introduceert dus wel een koepeldoelstelling (Meedoen) voor het welzijnsbeleid, maar geeft niet
aan wat dat voor bestaande welzijnspraktijken betekent.4
In deze situatie is verandering gekomen met de verzending van de Derde voortgangsrapportage
Wmo aan de Tweede Kamer in juni 2008. Daarin geeft de staatssecretaris, zoals ze het zelf
formuleert, haar beleidsvisie op een nieuwe proactief welzijnsbeleid in de Wmo en zet ze een
vernieuwd welzijn(sbeleid) op de agenda. Zij benoemt hier een drietal inhoudelijke kernprincipes
voor welzijn in de Wmo en geeft inhoud aan de nieuwe relaties en verhoudingen tussen burgers,
(lokale) overheid en instellingen die ze voor ogen heeft.
Onderstaand wordt in paragraaf 2.2 en 2.3 het welzijnskader uit de 3e voortgangsrapportage
beschreven. In de rest van deze rapportage, inclusief de deelrapportages per gemeente, zal steeds
dit kader worden gebruikt als het referentiepunt voor het beschrijven en beoordelen van
ontwikkelingen in gemeenten.
2.2

Kernprincipes van de Wmo (citaten uit voortgangsrapportage)

Verbinden
De idee van verbinden is één van de leidende principes bij de doorontwikkeling van de Wmo. Het
gaat dan om het verbinden van mensen en om het verbinden van beleid en domeinen.
Integraliteit
Een tweede principe is dat van integraliteit. Het vertrekpunt is de vraag van de burger. Als deze vraag
centraal staat, dan zal de beleidsverkokering plaats moeten maken voor integrale beleidsafstemming
van zaken die deze burger ten goede komen.

4

Het is overigens ook de vraag of zoiets wenselijk zou zijn, gezien de bewuste keuze om van de Wmo een
decentrale wet te maken.

7

Lokaal maatwerk
De Wmo is een wet van de buurt. Hier passen kleine op de menselijke maat toegesneden
oplossingen, die juist daardoor zo effectief zijn.
2.3

Nieuwe relaties, nieuwe verhoudingen (citaten uit voortgangsrapportage)

De Wmo vraagt van alle partijen een andere houding en gedrag dan voorheen binnen de oude kaders
van de Welzijnswet, de Wet voorzieningen gehandicapten en de AWBZ. Dat verandert niet van de
ene op de andere dag.
Relatie burger-overheid
In de Wmo is de positie van de burger nadrukkelijk neergezet. Die positiebepaling heeft er toe geleid
dat burgers betrokken zijn geweest bij het ontwikkelen en opstellen van de Wmobeleidsplannen.
De burgerparticipatie heeft een ander gezicht gekregen. Veel burgers participeren op eigen kracht en
organiseren zelf buurtfeesten, richten zelf een sportvereniging op en zetten zich in voor
vrijwilligerswerk. Burgers dragen op die manier hun steentje bij aan een samenleving waarin mensen
zich verbonden voelen.
In de AWBZ heeft de burger de rol van verzekerde. In de Wmo wordt de burger gecompenseerd voor
die beperkingen die het participeren in de weg staan. Die compensatie kent in principe vele
varianten, afhankelijk van én de individuele situatie van de burger én zijn sociale context.
De verschuiving van zorg naar participatie vraagt een andere positionering van de burger binnen het
welzijnsbeleid. Een wethouder laat zaken aan de burgers over en rekent erop dat zij op eigen kracht
participeren in de samenleving. Tegelijkertijd gaan zij mee met initiatieven van burgers. Goede
initiatieven worden ondersteund.
Simpelweg omdat sommige problemen niet naar de gemeenten toe komen, zal de gemeente in die
gevallen zelf initiatieven moeten nemen. Er op af gaan. De problemen als het ware opzoeken.
Relatie gemeente-instelling
Samenwerking tussen verschillende lokale organisaties wordt van uitzondering tot regel.
Nadrukkelijk treedt de gemeente op als regisseur. Gemeenten moeten bij het stellen van kaders
duidelijk maken wat zij onder lokaal maatwerk verstaan en wat zij verwachten van verschillende
instellingen. Vervolgens stimuleren en faciliteren gemeenten de samenwerking tussen “traditionele”
welzijnsinstellingen en nieuwe spelers. Instellingen kunnen er dan voor zorgen dat hun interventies
passen binnen het principe van lokaal maatwerk.
Investeren in welzijn nieuwe stijl
Nu is wat de staatssecretaris van VWS betreft het moment om het ‘oude welzijnsbeleid’ weer op de
agenda te zetten en te vernieuwen. Als we tot een nieuw welzijnsbeleid willen komen, moeten we
investeren in de professionalisering van het welzijnswerk.
2.4

Welzijn en de beleidstheorie van de Wmo

Bovenstaande citaten uit de 3e voortgangsrapportage Wmo maken op hoofdlijnen duidelijk welke
richting de staatssecretaris op wil met welzijn. Ze maken echter niet duidelijk wáárom ze dat wil. In
een eerder onderzoek van PCkwadraat is een beleidstheorie van de Wmo gereconstrueerd die hierop
8

gedeeltelijk antwoord geeft. Welzijn is belangrijk omdat het bijdraagt aan meedoen, en wel omdat
welzijn
- leidt tot preventie van beperkingen;
- leidt tot een hoger zelfoplossend vermogen van burgers;
- leidt tot meer participatiemogelijkheden in buurt en wijk;
- leidt tot steviger en grotere sociale netwerken en daarmee tot
o meer participatie
o meer hulpbronnen
o hogere kwaliteit van leven
- een beroep op individuele Wmo-voorzieningen kan helpen voorkomen of uitstellen;
- extramurale arrangementen voor mensen met beperkingen mogelijk maakt en daarmee
o bijdraagt aan een hogere kwaliteit van leven van mensen met beperkingen;
o een beroep op intramurale zorg helpt voorkomen of uitstellen.
Behalve deze operationalisering van de waarde van welzijn op het niveau van individuen, is ook
een collectieve dimensie te benoemen (samenleven). Ook hieraan dragen welzijnsactiviteiten
bij, omdat zij
- leiden tot grotere bekendheid en betrokkenheid tussen (groepen) burgers;
- leiden tot grotere betrokkenheid bij en bereidheid tot inzetten voor de eigen buurt, wijk en
stad.

9

3

Uitkomsten onderzoek

3.1

Zijn er ontwikkelingen op welzijnsterrein in gemeenten?

Inhoudelijke ontwikkelingen
Inhoudelijk zien we met name nieuwe ontwikkelingen voor de doelgroep mensen met beperkingen.
In vrijwel alle gemeenten heeft het welzijnswerk voor ouderen een impuls gekregen. In een
meerderheid van gemeenten is daarnaast extra aandacht gekomen voor ‘extra’ kwetsbare mensen,
uit de prestatievelden 7, 8 en 9.
Een tweede thema dat overal aandacht krijgt is de ondersteuning van mantelzorgers. Vrijwilligerswerk wordt door vrijwel alle gemeenten genoemd, maar vaak in één adem met mantelzorg: niet
overal is er daadwerkelijk iets veranderd in de ondersteuning van het vrijwilligerswerk dat geen
betrekking heeft op zorg.
Een derde thema dat in bijna elke gemeente speelt, betreft de inrichten van woonservicegebieden.
In een aantal gemeenten is aan deze thema’s recent het thema Ondersteunende Begeleiding/
dagbesteding toegevoegd. Dat is echter niet overal het geval. Soms omdat gemeenten er nog niet
mee bezig zijn, soms omdat ze vooralsnog hebben besloten om er weinig tot niets mee te doen. In
dat laatste geval ligt daaraan vaak ten grondslag dat er al tekorten op de HV zijn, waardoor de
compensatiemiddelen volgens deze gemeente ten onrechte zijn uitgenomen uit de Wmo-uitkering
en niet als extra middelen worden gezien.
Op de thema’s van prestatieveld 1 en 2 heeft de Wmo in de onderzochte gemeente slechts een
ondergeschikte rol gespeeld. Gemeenten kenden reeds vastgestelde kaders en structuren op dit
terrein. Deze zijn netjes beschreven in het Wmo-beleidsplan, maar eventuele ontwikkelingen zijn niet
vanuit het Wmo-kader geïnitieerd.
Hetzelfde geldt eigenlijk voor de prestatievelden 7 en 9, waar de belangrijkste motor voor
ontwikkeling de recent opgestelde stedelijke kompassen zijn. Op prestatieveld 8 is wél veel
ontwikkeling waarneembaar, wat een gevolg is van de overheveling van de middelen voor OGGz.
Ontwikkelingen op het terrein van ‘Wmo-filosofie’
Elke gemeente omarmt in haar beleidsplan de ‘participatie’-doelstelling van de Wmo. Het hebben
van overkoepelende doelstelling wordt door veel gemeenten als ‘grote winst’ van de Wmo gezien.
Een groot deel van de gemeenten is zich in het welzijnswerk meer gaan richten op de activering en
ondersteuning van klanten/klantgroepen, in plaats van het van oudsher veelal aanbodgericht
subsidiëren van organisaties. Waar het gaat om ‘participatie in plaats van zorg’ cq ‘collectief in plaats
van individueel’ zijn enkele gemeenten stappen aan het zetten. In de overige gemeenten wordt de
bestaande wijze van individuele verstrekkingen gecontinueerd.
Elementen uit de herijking van verantwoordelijkheden van burgers, samenleving en overheid die
door de Wmo wordt voorgestaan, zijn in alle gemeenten terug te vinden. Wel zijn hier behoorlijke
accentverschillen tussen gemeenten. In sommige gemeenten wordt de herijking van
verantwoordelijkheden als ‘des wets’ neergezet en benadrukt het lokale beleid de rol die de overheid
blijft spelen op het terrein van welzijn en ondersteuning. Veel andere gemeenten hebben een groter
beroep op de kracht van burger en samenleving juist tot een uitgangspunt van hun beleid gemaakt.
10

In vrijwel alle gemeenten heeft de filosofie van de Wmo geleid tot een accentverschuiving in het
aanbod van het professionele welzijnswerk. Dat krijgt overal de opdracht om minder snel zelf
activiteiten te gaan verzinnen en aanbieden, maar zich in plaats daarvan te richten op het vinden en
ondersteunen van mensen die zélf iets willen doen.
Veel – maar niet alle - gemeenten kiezen ervoor ‘vrijkomende professionaliteit’ expliciet in te zetten
voor de meest kwetsbare burgers, die op eigen houtje geen gebruik zullen maken van voorzieningen.
Ontwikkelingen op het terrein van organisatie, processen en structuren
Op basis van de onderzochte gemeenten kan de Wmo als een doorslaand succes worden beschouwd
waar het de positie van burgers betreft. Alle gemeenten melden de positieve bijdrage die sterke
cliënten- of Wmo-raden of hebben gehad – en nog steeds hebben – in de beleidsontwikkeling. De
inrichting van dergelijke raden wordt door een groot deel van de gemeenten als een direct gevolg
van de Wmo benoemd. De participatie van burgers gaat echter verder dan deze raden. Een
behoorlijk aantal gemeenten meldt dat het sámen met burgers maken en uitvoeren van beleid voor
hen de essentiële verandering van de Wmo is.
Een andere belangrijke verandering in de structuren/processen betreft een verdergaande
professionalisering van de relatie gemeente-welzijnsaanbieders. Vrijwel elke gemeente is bezig om
de inkoop of subsidiëring van welzijnsdiensten te verbeteren. Daarbij moet worden opgemerkt dat
gemeenten daarbij geen eenduidige strategie volgen. In een aantal, veelal kleinere, gemeenten is
men bezig om eigenlijk voor het eerst in lange tijd te benoemen welke producten met eigenlijk van
de welzijnsorganisatie verwacht. De grootste groep gemeenten is bezig om de inkoop/subsidiëring
van welzijnsproducten meer resultaatgericht te maken. Zo zien we dat in een flink aantal gemeenten
per prestatieveld wordt benoemd welke zaken gemeenten willen laten aanbieden, terwijl een andere
grote groep werkt met ‘pakketten van eisen’ (subsidiekaders) waarin juist per prestatieveld de
beoogde resultaten worden benoemd. Een enkele gemeente laat deze ontwikkeling juist weer
achter zich en kiest voor meer sturing achteraf in plaats van vooraf.
3.2

Zijn gemeenten (meer) gaan investeren in welzijn in de Wmo?

Een eenduidig en precies antwoord moet dit rapport schuldig blijven. De cijfers zijn daarvoor
onvoldoende solide en consistent (zie kader volgende pagina). Met terughoudendheid rapporteren
we de volgende zaken:
2007/2008
• Gemeenten zijn met de invoering van de Wmo meer uitgaven aan welzijn gaan begroten
• De extra begrootte middelen overtreffen de extra Rijksmiddelen voor welzijn (de
subsidieregelingen) ruimschoots.
• In de meeste gemeenten blijven de gerealiseerde welzijnsuitgaven van 2007 tot 2009 achter
bij de begroting. Gemeenten geven met andere woorden minder uit aan welzijn dan ze zelf
zouden willen.
• Ook de gerealiseerde uitgaven laten echter per saldo een duidelijke stijgende lijn zien
• De extra uitgaven overtreffen bovendien de omvang van de extra Rijksmiddelen voor welzijn
• Extra investeringen in welzijn worden vaak gefinancierd uit
o De integratie-uitkering Wmo
o Overschotten voormalige WVG
o Incidentele (project)middelen, bijvoorbeeld eenmalige bestemming resultaten,
middelen van provincie, etc.
• De initiële stijging van de welzijnsbudgetten manifesteert in ongeveer de helft van de
gemeenten al in 2007, in de andere helft in 2008.
11

• Na
de initiële stijging
van de
begrotingen
Cijfers
welzijnsuitgaven
bieden
geen
inzicht volgt vaak consolidatie of een kleine terugloop
2009 en verder
• onbevredigende
In sommige gemeenten
wordt vanaf
2009 van
lichtdeze
bezuinigd
op welzijn,
doorgaans
gevolg
Een
maar belangrijke
uitkomst
inventarisatie
is dat
er geen als
goed
van
een
taakstelling
als
gevolg
van
een
niet
sluitende
gemeentebegroting
inzicht is gekregen in de ontwikkeling van de welzijnsuitgaven. Een cijfermatige analyse van de
• Veel andere
gemeenten
vanaf 2010
bezuinigen.
begrotingen
en rekeningen
vangaan
gemeenten
levert
geen consistent beeld op.
In de eerste plaats is het buitengewoon lastig gebleken om de welzijnsuitgaven überhaupt in
kaart te krijgen. Begrotingsposten blijken in de praktijk inhoudelijk weinig consistent, definities
ontbreken, uitsplitsingen van geaggregeerde cijfers zijn onbevredigend en cijfers van gemeenten
zijn door de jaren heen slecht vergelijkbaar (ofwel omdat categorieën of programma-onderdelen
veranderen; ofwel omdat per jaar andere toerekeningsmethoden worden gehanteerd).
Vergelijkbaarheid tussen gemeenten is ook vrijwel onmogelijk gebleken. Wie een blik werpt op
de IV3 gegevens op de 2 welzijnsfuncties (620 en 630) over 3 jaar van de 12 onderzochte
gemeenten (Bijlage 1) zal met de onderzoekers moeten concluderen dat er klaarblijkelijk géén
sprake is van eenduidige vulling van deze posten, waardoor ze feitelijk onbruikbaar zijn voor dit
type inhoudelijke analyse. We hebben er in de deelrapportages dan ook voor gekozen om slechts
de gegevens uit programmabegrotingen te presenteren.
Gemeenten geven vrijwel allemaal aan dat het onterecht zou zijn om op basis van programmabegrotingen of –rekeningen conclusies te trekken. Allerlei technische begrotingszaken
vertroebelen de relatie werkelijkheid-begrotingsbudget, waardoor dalende budgetten niet
(altijd) wil zeggen dat er minder gebeurt, gelijkblijvende budgetten niet altijd gecontinueerd
beleid en uitvoering betekenen en stijgende budgetten een scala aan oorzaken kunnen hebben,
waarvan méér activiteiten er slechts één is.
Een direct gevolg daarvan is wel dat het niet altijd mogelijk blijkt om relaties te leggen tussen
beleidsvoornemens – zelfs niet als deze zijn voorzien van financiële consequenties en
dekkingsvoorstellen – en de ontwikkeling van de uitgaven op de programma-begrotingen en
jaarrekeningen.
Daarmee is niet gezegd dat gemeenten onrechtmatig bezig zouden zijn (we twijfelen er niet aan
dat alle uitgaven ergens in de begrotingen en jaarrekeningen zijn verwerkt), maar wel dat de
verankering van inhoudelijke beleidsontwikkelingen op het terrein van welzijn in de
gemeentelijke beleids- en plancyclus nog verre van volmaakt is.1 We moeten namelijk ook
constateren dat de kennis over hoe beleidsontwikkelingen gefinancierd worden bij (veel)
beleidsmensen ontbreekt.
Om een echt beeld te krijgen van wat er in gemeenten gaande is kan er niet of nauwelijks
gebruik worden gemaakt van (geaggregeerde) gegevens. Dat geldt voor de IV-3 gegevens, maar
ook voor de programmabegrotingen. ‘De werkelijkheid’ wordt pas zichtbaar op het niveau van
subsidie-beschikkingen en inkoopcontracten, en zelfs daar nog maar gedeeltelijk: nieuwe
‘kopjes’ garanderen immers nog geen nieuwe uitvoering.
Dat betekent dat het krijgen van geaggregeerd inzicht in de (financiële) ontwikkelingen op
welzijnsterrein op basis van (objectieve) document analyse voorlopig onmogelijk is. Dat is
overigens formeel gesproken ook niet nodig bij dit gedecentraliseerde beleidsterrein. Om lokaal
- en eventueel centraal - sturing te kunnen geven zou een dergelijk inzicht echter wel wenselijk
zijn.

12

4

Analyse ontwikkeling welzijn(suitgaven)

In dit hoofdstuk wordt een aantal elementen benoemd die een rol kunnen spelen bij het begrijpen en
verklaren van de in het vorige hoofdstuk beschreven ontwikkelingen op het gebied van welzijn in de
Wmo.
4.1

Gemeentelijk beleid in lijn met Wmo? Wmo in lijn met gemeentelijk beleid!

In dit onderzoek is de vraag gesteld of gemeenten het welzijnsdeel van de Wmo invullen conform de
bedoeling van de wet. Het onderzoek heeft duidelijk gemaakt dat dit het geval is. Maar ook dat de
vraag de wereld eigenlijk op zijn kop zet. Gemeenten geven namelijk op grote schaal aan dat veel
ontwikkelingen die de Wmo voorstaat al in gang waren gezet in de jaren voordat er sprake was van
een Wmo. Dan gaat het bijvoorbeeld om de inrichting van woonservicezones, om het
professionaliseren van de relatie gemeente-welzijnsinstellingen, om aandacht voor mantelzorgers en
vrijwilligers, om het vraaggerichter maken van beleid en activiteiten, om het vergroten van de
integraliteit van het aanbod, om jeugdbeleid en om activiteiten die zich richten op de sociale cohesie
en leefbaarheid van wijken. Ook de trend om meer te werken aan ‘participatie’, om meer aandacht
ter besteden aan outreachend werken, om integrale loketten voor zorg- en welzijn in te richten en
om welzijnsinstellingen niet langer te subsidiëren om dingen van mensen over te nemen is in veel
gemeenten al voor 2007 ingezet.
Een bestaande welzijnsontwikkeling die eveneens in veel gemeenten speelt, maar die minder direct
aan de Wmo raakt betreft het accommodatiebeleid: veel gemeenten zijn bezig met een proces dat
grof kan worden samengevat als minder, maar betere accommodaties voor welzijn.
De Wmo is op welzijnsterrein dus niet voor alle gemeenten op alle terreinen een grote ‘innovatie’
geweest. Voor veel zaken geldt dat gemeenten er al mee bezig waren. In een aantal gevallen wordt
de Wmo door hen wel als ‘katalysator’ genoemd: de maatschappelijke, bestuurlijke en ambtelijke
aandacht voor de Wmo hebben ertoe geleid dat veel zaken van de ‘to do’-lijst naar de ‘done’- lijst zijn
verschoven.
4.2

Welzijnskader zwak

De Wmo heeft grote ambities met betrekking tot welzijn. Deze liggen op het vlak van de kwaliteit van
leven van mensen met beperkingen, die als de Wmo succesvol is veel meer zelf vorm kunnen geven
aan hun participatie in de samenleving. Ze liggen op het vlak van prettig samenleven, met elkaar
participeren en voor elkaar zorgen. En ze liggen op het vlak van een financieel betere houdbaarheid
van het stelsel van langdurige zorg.
In de discussie die ten tijde van de besluitvorming over de Wmo is gevoerd is veelvuldig gesproken
over de Wmo als participatiewet en over de wens om zorg te voorkomen door welzijn te versterken.
Wat de Rijksoverheid nu precies met ‘welzijn’ in de Wmo voor ogen had, werd daarbij echter in het
midden gelaten. Ook de prestatievelden uit de wet zelf maken niet echt duidelijk welke
ontwikkelingen het Rijk op het van de voormalige welzijnswet graag zou zien. Sterker nog, de term
welzijn kent als zodanig geen belangrijke positie in de wet en de doelstellingen en voorzieningen uit
de voormalige welzijnswet moeten worden teruggezocht in vrijwel alle prestatievelden. Kortom, het
was duidelijk dat het Rijk in het kader van de Wmo ontwikkelingen op het welzijnsterrein van groot
belang achtte, maar wat deze ontwikkelingen dan – op hoofdlijnen – zouden moeten zijn blijft in de
Wet, in de Memorie van Toelichting en in de debatten en publicaties van VWS en het
implementatiebureau onduidelijk.

13

In deze situatie is verandering gekomen met de verzending van de Derde voortgangsrapportage
Wmo aan de Tweede Kamer in juni 2008. Daarin geeft de staatssecretaris, zoals ze het zelf
formuleert, haar beleidsvisie op een nieuwe proactief welzijnsbeleid in de Wmo en zet ze een
vernieuwd welzijn(sbeleid) boven aan op de agenda. Zij benoemt hier een drietal inhoudelijke
kernprincipes voor welzijn in de Wmo (verbinden, integraliteit en lokaal maatwerk) en geeft inhoud
aan de nieuwe relaties en verhoudingen tussen burgers, (lokale) overheid en instellingen die ze voor
ogen heeft.
Het onderzoek in de 12 gemeenten maakt duidelijk dat dit welzijnsdenken op grote instemming kan
rekenen. Gemeenten zijn blij met en herkennen zich in de centrale doelstelling ‘participatie’ en in de
kernprincipes en nieuwe relaties die de staatssecretaris noemt. Tegelijkertijd blijven gemeenten
grote vragen houden bij wat ‘welzijn’ nu precies is, worstelen ze met de vraag wat de ‘waarde’ van
welzijn moet zijn en hebben ze moeite om de abstracte principes te vertalen in concrete acties.
Kennis over wat werkt en wat niet, over wat ‘gewone’ of ‘gemiddelde’ niveaus van investeringen of
voorzieningen zijn en over op welke opbrengsten mag worden gerekend in de maatschappij of
‘verderop in de voorzieningenketen’ is op lokaal niveau niet voorhanden.
Het gevolg is dat in veel gemeenten enerzijds een groot draagvlak bestaat voor welzijnsbeleid, maar
dat er bij bestaande welzijnspraktijken grote twijfels bestaan.
4.3

Individuele verstrekkingen –perspectief sterk

Tegenover het welzijnskader van de Wmo dat weliswaar sympathiek, maar ook weinig helder en
weinig ‘evidence based’ is, staat in de lokale praktijk een zeer sterk ‘kader’ rond individuele
verstrekkingen. Er is heel weinig maatschappelijke en politieke steun voor ‘morrelen’ aan deze
‘rechten’.
Veel gemeenten – en ook het ministerie – denken in het kader van de Wmo in termen van een
voorzieningenketen. Deze begint bij preventieve voorzieningen en loopt via algemene en collectieve
voorzieningen naar eerst lichte (Wmo) en ‘verderop’ zware (AWBZ) individuele voorzieningen.
Vrijwel alle actoren die bij de Wmo en AWBZ betrokken zijn vinden dat het accent in deze keten
verder naar voren moet komen te liggen.
Wanneer de voorzieningenketen concreet moet worden ingevuld en het gaat om de inzet van –
immer schaarse – middelen, beginnen de ketenregisseurs (gemeenten in de Wmo, VWS in het totale
stelsel) echter bijna automatisch ‘achteraan’. Daar zitten immers de zwaarste gevallen en die hebben
onze hulp het hardst nodig.
Om die reden zien we dat in de AWBZ in de praktijk veel aandacht en middelen uitgaan naar het
benodigde aanbod aan intramurale verpleeghuis- en verzorgingshuiszorg en zwaardere extramurale
zorg . In deze zwaarder zorg gaat zo’n 18 miljard euro om.
In lichte vormen van extramurale zorg (PV, OB) en de Wmo gaat 5-5,5 miljard euro om. Dat is een
formidabel bedrag, maar het is de vraag of dat bedrag niet nog veel hoger zou zijn als zou worden
uitgegaan van de beginvraag aan welke voorzieningen vóór in de keten behoefte bestaat.
Gemeenten doen bínnen de Wmo hetzelfde als VWS op stelselniveau: prioriteit ligt bij de vraag
hoeveel middelen er nodig zijn voor hulp bij het huishouden en de individuele voorzieningen voor
gehandicapten. Deze mensen hebben immers het meest baat bij ondersteuning; het is voor hen een
noodzakelijke voorwaarde voor zelfredzaamheid en daarmee in de praktijk crucialer dan (collectieve)
vormen van ondersteuning die zich richten op participatie en die meer een wenselijk dan een
noodzakelijk karakter hebben. Er is op dit terrein bovendien minder sprake van een objectieve en
gearticuleerde vraag.
14

De ruimte die na het financieren van individuele voorzieningen overblijft in het virtuele Wmo-budget
(bestaande uit de integratieuitkering, de verwachte eigen bijdrage én de historische bestedingen aan
welzijn) is dan ook goeddeels bepalend voor wat er gebeurt op het terrein van collectieve, algemene
en preventieve voorzieningen en niet een analyse van de mogelijke vraag naar of waarde van
investeringen op dit terrein.
In een situatie van ruime middelen is deze werkwijze geen probleem. In een situatie van schaarste,
leidt het tot een invulling van het voorzieningenpakket die op de lange termijn maatschappelijk en
financieel onwenselijk is. Met name in gemeenten met (dreigende) tekorten op de hulp bij het
huishouden of voorzieningen gehandicapten leidt de van-achteren-naar-voren invulling van de
voorzieningenketen tot bezuinigingen op het welzijnsterrein, daar blijft immers steeds minder geld
voor over en is de ‘verdediging’ tegen bezuinigingen veel minder sterk.
4.4
Complexe ontwikkeling welzijnsterrein: meer, anders en beter
Dit onderzoek kende naast een inhoudelijke een sterk financiële insteek. Daarbij is impliciet de
veronderstelling ‘meer ambitie/ontwikkeling = meer budget’ gehanteerd. Het onderzoek heeft
duidelijk gemaakt dat deze benadering de werkelijkheid geen recht doet.
In gemeenten is een complexe beweging waarneembaar rond welzijnsbeleid en –uitvoering. Deze
beweging kan worden gekenschetst als drieledig: meer, anders en beter.
‘Meer’ duidt op de ontwikkeling dat het welzijnswerk in toenemende mate thema’s en doelgroepen
bedient, die zij van oudsher niet bedienden. Denk dan bijvoorbeeld aan ‘verzorgingshuis’-ouderen en
mensen met een beperking, aan slachtoffers van huiselijk geweld en aan mensen met een
verstandelijke beperking of een GGZ-achtergrond.
‘Anders’ duidt op de wens om de rol die professionele werkers spelen te veranderen. Burgers zelf
moeten meer verantwoordelijk worden gemaakt voor het initiëren en uitvoeren van activiteiten.
Professionals moeten dit stimuleren en faciliteren, maar niet zelf gaan doen. Zij moeten hun
professionele kracht meer richten op écht kwetsbare mensen met (multi-)problemen.
‘Beter’ duidt op de wens van gemeenten om het hier en daar wat ingeslapen welzijnsveld op te
schudden; om meer kwaliteit , meer ‘waar voor zijn geld’ en vooral meer resultaten te krijgen.
Ingewikkeld is dat elk van de drie aspecten een andere financiële dimensie heeft. Grof samengevat:
‘meer’ welzijn zou tot meer middelen moeten leiden, ‘ander’ welzijn tot lagere budgetten (de
professional moet immers minder gaan doen) en ‘beter’ welzijn gaat om meer kwaliteit voor
hetzelfde geld (met de dreiging van bezuinigingen als stok achter de deur). Omdat de drie
ontwikkelingen in gemeenten interfereren kan er geen voorspelling worden gedaan over hoe
welzijnsuitgaven zich zouden moeten ontwikkelen. En kunnen uit die ontwikkelingen geen
inhoudelijke conclusies worden afgeleid.
4.5

De lokale praktijk van beleid en uitvoering

Omdat in de besturingsfilosofie Wmo is gekozen voor grote lokale vrijheden, kan de Rijksoverheid
zelf weinig doen om de beoogde ontwikkeling op welzijnsterrein te realiseren. Het Rijk is afhankelijk
van gemeenten voor het op gang brengen van de beoogde ontwikkelingen en daarmee voor het
realiseren van de ambities van de Wmo.
Dit rapport biedt (enig) zicht op de vraag of en in welke gemeenten aan de weg timmeren. Het
antwoord is wat ambivalent. Duidelijk is in ieder geval dat gemeentelijke beleidsplannen vol staan
met de ‘juiste’ voornemens. Op een enkele uitzondering na zijn de door VWS gewenste
ontwikkelingen in de beleidsplannen van de gemeenten terug te vinden. Dat wil echter niet
automatisch zeggen dat gemeenten ook echt stappen hebben gezet.
15

De moeizame stap van beleid naar praktijk
Het maken van (Wmo-)beleidsnota’s is immers een vak apart gebleken en lokale beleidsmakers
hebben zich echt niet alleen maar laten leiden door wat er toevallig uit de lokale gemeenschap of
politiek kwam opborrelen. Gedurende het beleidsproces zijn er natuurlijk voortdurend ‘externe’
opvattingen en interpretaties in het lokale proces ingebracht. Veel daarvan zijn geïnternaliseerd,
anderen zijn simpelweg niet afgewezen en zijn zo in het beleid terecht gekomen. In de praktijk van
de 12 gemeenten komen we dan behalve voorbeelden van voortvarende ontwikkelingen, ook veel
voorbeelden tegen van voornemens die tot nu toe niet of nauwelijks zijn geëffectueerd.
Twee factoren blijken van grote invloed op het daadwerkelijk effectueren van voornemens: de vraag
of ontwikkelingen al vóór de Wmo in gang waren gezet en de vraag of het oppakken van
ontwikkelingen bevordert is door het beschikbaar komen van extra middelen, al dan niet gekoppeld
aan nieuwe taken. Op beide zaken gaan we onderstaand in.
Het tijdsperspectief
Daarbij moet onmiddellijk de opmerkingen worden geplaatst dat dat niet wil zeggen dat ze nooit
opgepakt zullen worden. De Wmo is immers pas net ingevoerd. Bijna alle gemeenten hebben het
Wmo-beleid in twee fasen opgebouwd: in 2006 en 2007 is de aandacht uitgegaan naar de nieuwe
taken (hulp bij het huishouden, loketten en subsidieregelingen). Gemeenten hebben hun brede
beleidsplan pas eind 2007 of zelfs in 2008 vastgesteld. Omdat de subsidierondes voor 2008 toen al
voorbij waren, konden – met uitzondering van wat projectsubsidies – pas vanaf 2009 veranderingen
binnen de bestaande subsidiestromen worden doorgevoerd. In een aantal gemeenten is men in
2008/9 een interactief traject ingegaan met burgers en aanbieders om te zien hoe de voornemens uit
de beleidsplannen geëffectueerd kunnen worden. Daar is 2010 het eerste jaar waarin veranderingen
gerealiseerd kunnen worden. Tot die tijd geldt dat eigenlijk alleen ontwikkelingen die al liepen in de
Wmo-praktijk zichtbaar (kunnen) zijn.
Het geld-perspectief
In het kader van de Wmo hebben gemeenten (voor hen) nieuwe middelen ontvangen op het terrein
van vrijwillige thuishulp en mantelzorg, diensten bij wonen met zorg/adl-clusters en openbare GGZ
en zorgvernieuwing op dat terrein. Voor het grootste deel betrof het bestaande budgetten uit de
AWBZ (de extra impuls mantelzorg vormt de uitzondering). Gemeenten hebben weliswaar in eerste
instantie de bestaande subsidierelaties gecontinueerd, maar een groot aantal is al snel aan de slag
gegaan met de vraag of de middelen optimaal rendeerden. 5 Op het terrein van vrijwilligers en
mantelzorg heeft dat in veel gevallen geleid tot extra ambities en een uitbreiding van de
dienstverlening. Dat geldt ook – maar in mindere mate – voor het GGZ-terrein. Op het gebied van
diensten bij wonen met zorg is de subsidiepraktijk juist vaak naar beneden ‘herijkt’, veelal omdat de
toegevoegde waarde van de subsidies niet groot bleek.
De moeizame ontwikkelingsgang bínnen bestaande kaders
Op het terrein van welzijn is er in de Wmo echter slechts in zeer beperkte mate extra geld
beschikbaar gekomen voor gemeenten. Dat hoefde ook niet, want gemeenten beschikken al over
een grote hoeveelheid welzijnsmiddelen en er is in de Wmo niet zozeer sprake van nieuwe taken op
het gebied van welzijn, als van een ander perspectief. Een ander perspectief dat niet
noodzakelijkerwijs meer geld vraagt. De echte ontwikkeling op het terrein van welzijn moet binnen
en niet bovenop het reeds bestaande aanbod worden gerealiseerd. Dat valt echter niet mee.
5

Daaraan heeft het praktische gegeven dat er sprake was van een herverdeling van middelen over gemeenten, die
continueren veelal onmogelijk maakte, bijgedragen; vooral in die gemeenten die er op achteruit gingen.

16

Gemeenten die wél aan de slag zijn gegaan met ontwikkelingen geven aan dat dat geen processen
zijn van grote veranderingen met één pennenstreek, maar eerder het omgekeerde: heel veel overleg
en heel veel tekst, voor wat uiteindelijk vooral accentverschillen zijn.
Het blijkt bijvoorbeeld veel gemakkelijker – zowel inhoudelijk als politiek - om in een beleidsproces
aan te geven wat er allemaal anders of aanvullend zou moeten gebeuren, dan om in concrete
gevallen te besluiten om met bestaande activiteiten of diensten te stoppen.
Zaken als ‘niet overnemen’, ‘burgers meer faciliteren’, ‘handen op de rug houden’ en ‘vraag- in plaats
van aanbodgericht werken’ zijn bovendien geen thema’s die een absoluut karakter hebben. In veel
gemeenten geven welzijninstellingen aan dat zij allang volgens deze principes werken, waardoor er
helemaal geen sprake is of hoeft te zijn van een verandering of een ontwikkeling.
En hoewel gemeenten enorm hun best doen om te formuleren welke ‘resultaten’ zij willen inkopen,
blijkt in de praktijk dat de aard van de thema’s waar het om gaat zich lastig laat definiëren en
kwantificeren.
Wat er in de praktijk gebeurt is dan ook dat er niet ‘opnieuw’ wordt begonnen bij de vraag wat de
gemeente wil bereiken, welke rol daarbij voor welzijnsinstellingen en hun medewerkers is weggelegd
en hoeveel de inzet van een welzijnsorganisatie dan moet kosten. In plaats daarvan wordt min of
meer uitgegaan van de bestaande budgetten (eventueel aangevuld of afgebouwd op basis van
ontwikkelingen in specifieke middelenstromen). Vervolgens wordt in een inhoudelijk-organisatorischfinancieel onderhandelingsproces gedefinieerd wat de organisatie in kwestie voor deze middelen
gaat aanbieden, op welke wijze zij dat doen en wat daarvan de beoogde resultaten zijn.
Veel van de in dit onderzoek betrokken gemeenten geven aan dat zij juist via deze, extern moeilijk
zichtbare, lijn in de afgelopen jaren resultaat hebben geboekt: welzijnsorganisaties zijn volgens hen
meer waar voor hun geld gaan bieden. Zo zijn ze actief geworden voor (Wmo-)doelgroepen bijvoorbeeld ouderen en/of verstandelijk gehandicapten - waaraan zij voorheen weinig aandacht
besteedden, is het activiteitenaanbod uitgebreid bij een gelijkblijvend aantal medewerkers (door
meer over te laten aan burgers) en is de aandacht van de professional in toenemende mate
gereserveerd voor de écht lastige groepen/burgers.
4.6

De dominantie van Rijkskaders

In de praktijk van de 12 gemeenten valt voortdurend de invloed van door het Rijk gecreëerde kaders
te zien. Op het meest abstracte niveau geldt dat voor de Wmo zelf. Gemeenten hebben de vrijheid
om naar eigen inzicht beleid te voeren op het terrein van welzijn en ondersteuning. Maar het eerste
wat ze moeten doen is een beleidsnota maken, waarvan de onderwerpen, de structuur, de looptijd
en de totstandkomingswijze zijn voorgeschreven in de wet. Vervolgens is er via het
implementatiebureau Wmo – een samenwerkingsverband van VNG en VWS - allerlei niet verplichte
informatie over mogelijkheden en voorbeelden die in de praktijk al snel worden overgenomen door
zoekende ambtenaren. En daar waar elementen niet worden overgenomen zijn er al snel
belangengroepen of raadsfracties die daarover kritische vragen stellen, waardoor ze snel weer op de
agenda worden gezet. Andere voorbeelden van doorwerkende inhoudelijke kaders van het Rijk zijn
de beleidsbrieven over vrijwilligers en mantelzorg, over huiselijk geweld, over de functies van het
lokale jeugdbeleid, de beleidsontwikkeling rond het Centrum voor Jeugd en Gezin, etcetera.
Net zo belangrijk als de inhoudelijke en procesmatige kaders vanuit het Rijk, zijn de financiële kaders.
In de 12 gemeenten zien we dat het grootste deel van de – maar zeker niet alle - financiële
ontwikkelingen een directe relatie heeft met (eerst) extra middelen vanuit het Rijk voor bepaalde
onderwerpen of juist (later) relatief afnemende budgetten. In de gemeentelijke praktijk gaat het hier
17

om heel primaire impulsen, die doorgaans eerst worden doorvertaald, om pas daarna beleidsmatig
eventueel te worden beoordeeld of veranderd.
4.7
Complexe financiering, hoge kwetsbaarheid (en veerkracht)
Het gemeentelijk welzijnsaanbod wordt gefinancierd met middelen die grotendeels uit het
Gemeentefonds afkomstig zijn, maar die op de gemeentelijke begroting op verschillende
programma(posten) staan. Daarnaast wordt een aanzienlijk deel gefinancierd met specifieke
uitkeringen (Centrum Jeugd en Gezin; Grotestedenbeleid; BuurtOnderwijsSport-impuls) en met
gemeentelijke of externe (provincie, Europa) projectmiddelen. Gemeenten financieren in de praktijk
hun totale welzijnsaanbod uit de totaal beschikbare middelen. De relatie tussen input en aanbod is
niet altijd 1-op-1; als er bijvoorbeeld tijdelijke middelen voor een thema zijn, worden de vrijvallende
structurele middelen elders ingezet. Dit leidt ertoe dat wanneer zich ergens in het welzijnsstelsel
aflopende budgetten voordoen (bijvoorbeeld door teruglopende GF-inkomsten of door aflopende
doeluitkeringen of incidentele projectmiddelen), de gevolgen daarvan door herprioritering overal in
het welzijnsdomein kunnen neerslaan. Dat zien we in het geval van de Wmo in de 12 gemeenten
terug: druk op gemeentefinanciën, een aflopend Grotestedenbeleid of het einde van provinciale
projectmiddelen leidt tot (mogelijke) bezuinigingen in het Wmo-welzijnsdeel.
Overigens kent de kwetsbaarheid door de complexe en multipele financiering ook een positieve
keerzijde. Doordat het welzijnsterrein kan putten uit financiering uit meerdere beleidsbronnen, is het
vrijwel uitgesloten dat de volledige financiering in één keer onder druk komt te staan. Als gaten in de
financiering vallen doordat bepaalde thema’s zakken op de agenda, dan is de kans groot dat er
nieuwe kansen voor welzijn ontstaan bij die thema’s die juist aan het stijgen zijn.

18

5

Conclusies

In gemeenten veel steun voor welzijnsbeleid, veel minder voor welzijnspraktijken
Gemeenten delen in de Wmo bijna zonder uitzondering de welzijnsambities van VWS (verbinden,
integraliteit, maatwerk, nieuwe relaties tussen burger, professional en overheid, kwetsbare
groepen). Nog sterker is de steun voor de gedachte dat er door burgers én overheid teveel aandacht
wordt besteed aan (curatieve en langdurige) zorg en individuele voorzieningen en veel te weinig aan
preventie en collectieve voorzieningen, aan welzijn dus.
Tegelijk met – of zelfs ondanks – deze grote steun voor het idee achter/van welzijn, manifesteert zich
in vrijwel alle gemeenten echter grote kritiek op (bestaande) welzijnspraktijken. Er is een breed
gedragen gevoel dat welzijnsactiviteiten onvoldoende professioneel, efficiënt en effectief zijn en dat
het veel te vaak gaat om ‘leuke dingen voor de mensen’ of zelfs om ‘leuke dingen voor de
welzijnsorganisatie’. Bestaande welzijnspraktijken blijken dan ook een ‘gemakkelijke prooi’ voor
bezuinigingswensen.
Ontwikkeling voorzichtig op gang, maar nog niet ver genoeg
In een aantal gemeenten is het gelukt om onderdelen van de welzijnsambities om te zetten in
concrete maatregelen en bijbehorende investeringen. Gemeenten begroten sinds de Wmo fors meer
middelen voor welzijn. Voor een belangrijk deel betreft het extra welzijnsmiddelen van het Rijk, maar
gemeenten maken ook middelen vrij uit andere bronnen.
In de meeste gemeenten zijn er echter in de uitvoeringspraktijk nog weinig veranderingen zichtbaar.
Dat zien we ook terug in de gerealiseerde welzijnsuitgaven, die vooralsnog achterblijven bij de
begrotingen. Ook de gerealiseerde uitgaven laten echter een stijgende lijn zien en liggen boven het
niveau van de ‘voormalige welzijnsmiddelen + de extra middelen uit de AWBZ-subsidieregelingen’.
Kan ook bijna niet
Dat er nog maar weinig veranderingen zichtbaar zijn is niet verwonderlijk. Zo is er eigenlijk vanuit een
temporeel perspectief nauwelijks tijd geweest om al iets te veranderen: wanneer we uitgaan van
beleidsvaststelling eind 2007, kunnen subsidiekaders pas in 2008 zijn aangepast en kan pas in 2009
een verandering in de uitvoering op gang zijn gekomen. Voor gemeenten die tussen beleid en inkoop
nog een interactief uitwerkingstraject hebben georganiseerd met burgers en instellingen, is 2010 een
logisch aanvangsjaar.
De veranderingen zullen bovendien niet revolutionair zijn, omdat gemeenten voor een groot deel al
bezig waren met het realiseren van de ambities uit de Wmo. De wet past in hoge mate in de lijn die
gemeenten al hadden ingezet en moet op het gebied van welzijn vooral als katalysator worden
beschouwd.
Bovendien gaat de abstracte Wmo-filosofie van eigen verantwoordelijkheid en zorgzame
samenleving op onderdelen te gemakkelijk voorbij aan de weerbarstige praktijk, waar gemeenten
bijvoorbeeld worden geconfronteerd met gevallen waar professionals zich terugtrekken en burgers
‘het gat’ niet vullen, waardoor echt kwetsbare mensen de dupe dreigen te worden van een nieuwe
visie op verantwoordelijkheid.
De in de Wmo gewenste ontwikkelingen hebben betrekking op accenten en op fundamenten. Van de
ene lijn zijn de gevolgen echter per definitie beperkt, van de andere lijn kan nog niet worden
verwacht dat hij al is gerealiseerd.

19

Verschillen tussen gemeenten maken duidelijk dat er meer mogelijk is
Zoals gezegd is een aantal gemeenten er – ondanks bovenstaande ‘tegenwerpingen’ - wél in geslaagd
om ontwikkelingen te realiseren. Zij beschikken over enerzijds de ideeën en anderzijds het draagvlak
en de daadkracht om zaken te ontwikkelen en op gang te brengen. Vastgesteld moet worden dat het
hier gaat om een minderheid van gemeenten en mogelijke ontwikkelingen. In de meeste gevallen
hebben gemeenten de benodigde stappen nog niet gezet. Er is dus nog een wereld te winnen.
Ontwikkeling nu alweer onder druk
Vanaf 2010 verwachten gemeenten sterk verslechterende financiële omstandigheden. Hoewel de
dreigende tekorten niet op het welzijnsterrein worden veroorzaakt (maar in de ontwikkelingen van
het Gemeentefonds en in de begroting van HV) leiden ze in de ondervraagde gemeenten voor het
welzijnsterrein wel tot taakstellingen. Overigens kiest een kleine minderheid van de onderzochte
gemeenten er juist expliciet voor om tekorten elders níet door te vertalen naar het welzijnsdomein.
De consequentie is dat de ontwikkelingen die nog maar net op gang aan het komen waren nu alweer
onder druk komen te staan, of vanuit een ander (bezuinigings-)perspectief worden doorgezet.
Een andere consequentie is onder andere dat veel gemeenten de extra middelen die zij vanaf 2010
ontvangen ter compensatie van de Pakketmaatregel AWBZ slechts gedeeltelijk of zelfs helemaal niet
voor dit doel zullen bestemmen. Zij zullen het geld ook vaak inzetten om verwachte tekorten te
dekken, zeker als deze zich binnen de Wmo voordoen.6
Financiële instrumentering Rijk zeer invloedrijk
Zowel bij de vraag naar de verklaring voor het op gang komen van bepaalde ontwikkelingen (en
andere niet) als de verklaring voor de plotselinge (dreiging van) bezuinigingen op welzijn, blijken
Rijksgeldstromen een heel grote rol te spelen.
Gemeenten zijn zélf extra middelen gaan inzetten voor welzijn in de Wmo, vaak uit het HV-deel van
de integratieuitkering Wmo, en zijn daarvoor projectgelden gaan binnenhalen (provincie, Europa) of
vrijmaken (reserves, indicidentele opbrengsten). Maar het overgrote deel van de extra uitgaven
betreffen de extra welzijnsmiddelen (subsidieregelingen, OGGz, impuls mantelzorg, uitvoering Wmo)
die gemeenten in het kader van de Wmo hebben ontvangen. We zien dan in gemeenten ook veel
ontwikkeling op woonzorg-diensten, vrijwilligers en mantelzorgondersteuning, OGGz en bij loketten.
Rijksbeleid zorgt er momenteel voor dat gemeenten minder middelen kunnen inzetten (beperken
accres, uitname HV, aflopen GSB-3, herverdeling middelen Maatschappelijke Opvang) voor welzijn.
Dat vertaalt zich in veel gemeenten direct in taakstellingen en pogingen om te bezuinigen.
Ontwikkeling niet alleen met nieuw, maar ook met oud geld
Een kanttekening bij bovenstaand punt is dat veel gemeenten aangeven dat de ontwikkelingen op
welzijnsterrein slechts ten dele op het terrein van nieuwe geldstromen liggen. Veel gemeenten zijn
juist binnen de bestaande subsidie- en inkooprelaties aan de slag te gaan om ‘meer waar voor hun
geld te krijgen’. Velen geven daarbij aan fors succes te hebben geboekt in de verbreding, verandering
en verbetering van het ingekochte welzijnsaanbod. In het licht van de bezuinigingsdruk zet de ‘meer
waar voor mijn geld’-benadering vanaf 2010 vaak door als ’dezelfde waar voor minder geld’.

6

Een aantal gemeenten is van mening dat de 127 miljoen die Bussemaker ter beschikking heeft gesteld ter
compensatie van de gevolgen van de Pakketmaatregel AWBZ een sigaar uit eigen doos betreft, omdat deze
wordt gecombineerd met een korting op het macro-budget HV.

20

6

Aanbevelingen

Realistisch, niet té ambitieus perspectief
Als VWS te hoog van de toren blaast over wat welzijn in de Wmo allemaal vermag, zullen de
resultaten die gemeenten boeken altijd tegenvallen. Als de VWS-retoriek een welzijnsrevolutie
predikt, zullen veranderingen altijd marginaal lijken. Als VWS voorbij gaat aan de realiteit van beleid
en uitvoering op lokaal niveau, zullen gemeenten altijd traag en log overkomen. Tegelijkertijd zien we
in (een flink aantal) gemeenten behoefte aan een door VWS geformuleerde inhoudelijke visie en
kaders voor welzijn. Als systeemverantwoordelijk heeft VWS de taak om de juiste balans te vinden
tussen inspiratie en opjagen en tussen ruimte en tijd voor gemeenten en politiek draagvlak in de
landelijke arena.
Niet bezuinigen, maar stimuleren
Ook de Rijksoverheid moet ten gevolge van de verslechterende overheidsfinanciën op zoek naar
bezuinigingsmogelijkheden. Het Rijk doet er echter verstandig aan om waakzaam te zijn op negatieve
multiplyer-effecten. Teruglopende budgetten bij gemeenten zullen ten koste gaan van die
innovatieve, maar nu nog marginale ontwikkelingen, die op termijn het hele welzijns-systeem van
koers moeten doen veranderen. Dit is ook vanuit financieel lange-termijn-perspectief wenselijk,
omdat nu investeren in preventie en collectieve voorzieningen op korte en lange termijn leidt tot
kostenbeheersing in de duurdere zorgvoorzieningen.
We hebben geconstateerd dat er op het gebied van welzijn in (veel) gemeenten nog een wereld te
winnen is. Tevens hebben we geconstateerd dat financiële prikkels vanuit het Rijk zeer invloedrijk
zijn. We bevelen daarom aan om extra middelen, bijvoorbeeld uit het macro-budget Wmo of de
AWBZ, te investeren in welzijn. Hiermee kunnen op lokaal niveau dreigende bezuinigingen afgewend
en ontkiemende ontwikkelingen versterkt worden.
De effectiviteit van het stimuleren van ontwikkelingen kan – zeker als het gepaard gaat met middelen
– worden verhoogd door een gericht kennis- en implementatie-programma in te stellen. We denken
dan aan een combinatie van de huidige activiteiten van kenniscentrum Movisie en het
Implementatiebureau Wmo. Het kennisprogramma kan onder andere handreikingen opstellen over
de voorzieningen-invulling van een nader te definiëren pakket van basisfuncties welzijn.
Niet blind decentraliseren
Bij de aanbeveling om te stimuleren hoort een waarschuwing. Wanneer wordt gekozen voor
financiële impulsen, dan is er een reële dreiging dat extra middelen worden ingezet om dreigende
tekorten op te vangen, ook als deze buiten het welzijnsterrein liggen. Om dat te voorkomen ligt het
voor de hand om eventuele middelen te oormerken en ervoor te zorgen dat er op dit vlak geen
subsititutie-effecten optreden, bijvoorbeeld via matching/multiplyer.
Beleidsbrief plus budget
We bevelen aan om zo snel mogelijk de uitnames uit het Wmo-macrobudget ongedaan te maken en
zo (veel) geld voor welzijn in de Wmo te genereren. Dit budget kan worden voorzien van een goede
inhoudelijke verankering. We bevelen aan om nog dit jaar een beleidsbrief welzijn nieuwe stijl op te
stellen en daaraan de aankondiging van een forse financiële impuls voor welzijn te koppelen. De
beleidsbrief kan dienen om het bestaande zwakke welzijnskader te verstevigen en welzijn zo te
beschermen tegen afkalving en te stimuleren tot verdere ontwikkelingen.
In dat kader zou de beleidsbrief vergezeld kunnen gaan van de genoemde handreiking over de
voorzieningen-vertaling van de basisfuncties welzijn.
21

DEEL 2
•
•
•
•
•
•
•
•
•
•
•
•
•

Casusbeschrijvingen welzijnsontwikkelingen Wmo

Verantwoording
Beek
Ede
Eijsden
Goirle
Heerlen
Hellendoorn
Helmond
’s-Hertogenbosch
Leeuwarden
Nijmegen
Utrecht
Werkendam

22

Verantwoording
In dit tweede deel van deze rapportage vindt u een beknopte beschrijving van de ontwikkelingen op
welzijnsgebied in 12 gemeenten. De rapportages zijn samengesteld op basis van enerzijds een studie
van relevante beleids- en financiële documenten en anderzijds een interview met een
verantwoordelijk ambtenaar per gemeente.
De rapportages kennen een vaste opbouw. Eerst wordt kort de algemene aanpak van de
beleidsontwikkeling Wmo beschreven. Vervolgens wordt bezien in hoeverre de ontwikkelingen in de
gemeente passen bij het VWS-kader zoals dat is beschreven in hoofdstuk 2. Dat betekent dat
achtereenvolgens wordt ingegaan op verbinden, integraliteit, lokaal maatwerk, de relatie burger –
overheid en de relatie gemeente – instellingen.
Iedere beschrijving eindigt met een beschrijving van de financiële ontwikkelingen op welzijnsterrein.
In het algemene deel van dit rapport is reeds aangegeven dat de kwaliteit van het financiële
materiaal, en dus ook van de analyse daarvan, veel te wensen overliet. Met enige schroom geven we
per gemeente toch
- Een overzicht van de gerealiseerde uitgaven 2006-2008 op basis van de gemeentelijke
jaarrekeningen*
- Een overzicht van de begrote uitgaven 2008 en 2009 op basis van de programmabegrotingen*/**
- Waar beschikbaar een overzicht van de ontwikkeling van de subsidie aan de grote
welzijnsstichting(en)
- Waar beschikbaar een overzicht van voornemens uit de voorjaarsnota 2010
* Alle bedragen in de gepresenteerde tabellen zijn x 1.000
** Er kunnen flinke verschillen bestaan tussen begroting en realisatie. De bedragen in de twee
kolommen 2008 in beide tabellen kunnen dus fors van elkaar verschillen.
*** Een begroting is een dynamisch document. Omwille van de vergelijkbaarheid hebben we steeds
de ‘primitieve’ begrotingen van 2008 en 2009 naast elkaar gezet. Dit wekt wellicht de suggestie dat
er vanaf 1 januari 2009 allerlei zaken worden opgestart of gestapt. Dat is vaak niet het geval, in veel
gevallen zijn in de loop van 2008 beleid én begrotingswijzigingen doorgevoerd.

23

Beek
Algemeen: aanpak Wmo Beek
De gemeente Beek heeft al eind 2005 - in de veronderstelling dat de nieuwe wet per 1/1 2006 of 1/7
2006 zou ingaan - een visie op de Wmo vastgesteld. Het betrof een regionaal in de Westelijke
Mijnstreek opgesteld kader, dat door de gemeente Beek op maat was gesneden. Uitgangspunten
waren:
- Liever welzijn dan zorg
- Liever civiele dan professionele organisaties
- Investeren in wonen-welzijn-zorg
- Op zoek naar ‘multipliers’
In 2006 is de aandacht verder uitgegaan naar de onderwerpen loket en individuele verstrekkingen.
Daartoe is onder andere een verordening vastgesteld, die een aanscherping betekend ten opzichte
van de eerdere WVG-verordening. Op de achtergrond speelt een rol dat de gemeenten in de regio
stuk voor stuk forse nadeel-gemeenten zijn in de Wmo.
Eind 2007 is vervolgens het Wmo-Beleidsplan 2008-2011 vastgesteld. Daarin zijn de kaders uit het
visiedocument uitgewerkt in concrete acties voor elk van de prestatievelden. Veel van deze acties
hebben een proceskarakter ‘opstellen van een notitie’, ‘doen van een onderzoek’. Dit is deels een
uiting van de capaciteit die de gemeente ter beschikking had. Belangrijker is echter dat de gemeente
met de Wmo op een andere manier wilde werken: samen met burgers beleid te ontwikkelen en uit
te voeren.
Hoe verhoudt de wijze waarop Beek om gaat met welzijn in de Wmo zich tot de ambities van VWS?
Verbinden
Het verbinden van beleidsterreinen is in een kleine gemeente als Beek (16.500 inwoners) een
vanzelfsprekendheid: de ambtelijke staf is zo klein dat er als vanzelf verbindingen ontstaan. In de
gemeente is met name een duidelijke link te zien tussen welzijn en zorg, die een direct gevolg is van
de extramuralisering van het enige Beekse verzorgingshuis in 2006. Hierdoor was de gemeente al erg
bezig met het welzijn van mensen met beperkingen.
Waar het gaat om het verbinden van burgers: de gemeente bestaat uit een aantal kleine kernen,
waar inwoners elkaar sowieso kennen. Wel is in Beek duidelijk te zien dat er meer aandacht is
gekomen voor de participatie van de groep werkelijk kwetsbaren. Dat betreft zowel de participatie
van ouderen met beperkingen, waarvoor de gemeente bijvoorbeeld ouderenadviseurs is gaan
subsidiëren, als kwetsbare burgers op het gebied van de OGGZ. De welzijnsstichting heeft extra
middelen ontvangen van de gemeente om meer outreachend te werken (met name als het gaat om
jeugdwerk) en ook in regionaal verband is er een nieuwe structuur met een zorg- en een
veiligheidshuis.
Integraliteit
Het overkomen van de AWBZ-subsidieregelingen – met name op Diensten Bij Wonen met Zorg ging
in de regio veel geld om – zijn voor de regiogemeenten aanleiding geweest om (kritisch) het
bestaande aanbod aan collectieve voorzieningen onder de loep te nemen. Er is een uitgebreide
inventarisatie en hiaten- en overlappingenanalyse uitgevoerd, die duidelijk heeft gemaakt dat de
gemeente een passend aanbod aan voorzieningen kent, waarbij nog winst is te halen in het
efficiënter organiseren (en subsidiëren). Dit is inmiddels deels gerealiseerd.
24

De gemeente wil de dienstverlening door het Zorgloket verbeteren. Daartoe is onder andere MEE in
het loket opgenomen.
Lokaal Maatwerk
De Wmo heeft voor de gemeente met name een impuls betekent op het terrein van individuele
verstrekkingen, maar die maken geen onderdeel uit van dit onderzoek. Wel het vermelden waard is
dat een aantal zaken die voorheen onder de WVG vielen algemeen gebruikelijk zijn gemaakt en dat
de verordening al is ingericht op de ontwikkeling van collectieve voorzieningen die een beroep op
individuele verstrekkingen overbodig kunnen maken. Eén van de redenen om aan de slag te gaan
met collectieve voorzieningen betreft de ambitie uit de beleidsvisie om het beroep op individuele
voorzieningen terug te dringen. Daarmee moet in de komende periode een begin worden gemaakt.
Op het terrein van welzijn, van jeugd en van wonen-welzijn-zorg is de impact van de Wmo gering
geweest, omdat de gemeente daarmee sowieso al aan de gang was. Voor 2009 wil de gemeente een
lokaal uitvoeringsprogramma op het terrein van wonen – welzijn – zorg op- en vaststellen.
De gemeente is als gevolg van de Wmo begonnen met het subsidiëren van ouderenadviseurs en er is
een zorgtafeloverleg ingesteld.
In 2008 is een servicepunt geopend in het dorp Genhout (dat overigens alweer is gesloten vanwege
gebrek aan belangstelling). Tevens is in 2008 in Spaubeek een zorgkruispunt ingericht, waar de
gemeente samen met de woningvereniging, een zorgaanbieder en een welzijninstelling
(dag)activiteiten voor ouderen organiseert.
Voor een gemeente van de omvang van Beek (16.500 inwoners) zijn de prestatievelden 7, 8 en 9
betrekkelijk abstract. Hetzelfde geldt voor het onderwerp OGGZ en ook bijvoorbeeld doelgroepen als
gehandicapten en GGZ. In deze zaken volgt Beek tot op heden centrum-gemeente Sittard-Geleen en
maken burgers gebruik van het aanbod aldaar. De gemeente wil in 2009 onderzoeken of een
diensten- en voorzieningenaanbod via Sittard-Geleen inderdaad de beste wijze is om kleine en/of
zeer kwetsbare doelgroepen te bedienen.
Relatie burger-overheid
De belangrijkste vernieuwing als gevolg van de Wmo betreft volgens de gemeente de wijze waarop
beleid wordt gemaakt. Burgers worden vanaf het begin intensief betrokken bij beleidsontwikkeling
en spelen daarin een hoofdrol. De gemeente kan daartoe beschikken over een goed functionerende
Wmo-raad, maar dat is niet het enige kader. De gemeente probeert ook echt in gesprek te gaan met
de ‘gewone burgers’ die met een onderwerp te maken hebben.
In de afgelopen maanden heeft de gemeente bijvoorbeeld bij alle mantelzorgers in Beek laten
onderzoeken wat hun ondersteuningsbehoefte is. De uitkomsten worden op korte termijn vertaald in
nieuw beleid. En zowel het opzetten als het weer sluiten van het servicepunt in Genhout is in
samenspraak met bewoners gedaan en kon dus op veel draagvlak rekenen.
Waar het gaat om de verantwoordelijkheidsverdeling tussen burger en overheid voert Beek geen
bewust beleid. In een eerder stadium had Beek al wel een eind gemaakt aan het invullen van
formulieren door professionals.
Relatie gemeente-instellingen
De gemeente Beek is teveel down-to-earth om zich bezig te houden met fundamentele wijzigingen in
de inkoopfilosofie. Men kent de organisaties en burgers die actief zijn in de gemeente en kan dus
redelijk oordelen wat er aan subsidie en ondersteuning nodig is. De eerder aangehaalde
onderzoeken naar collectieve voorzieningen en de behoefte aan mantelzorgondersteuning zullen in
de komende periode worden vertaald in het afbouwen of juist instellen of vergroten van subsidies.
25

Vooruitlopend daarop is reeds een lokale dependance van het regionale Steunpunt Mantelzorg
gerealiseerd.
Investeren in welzijn nieuwe stijl
In de afgelopen jaren zijn er extra middelen gestoken in welzijn, bijvoorbeeld voor ouderenadviseurs,
het steunpunt in Genhout en het lokale zorgtafeloverleg. Daarnaast zijn de subsidieregelingen uit de
AWBZ gecontinueerd, veelal in regionale afstemming. Een uitzondering betreft de regeling Diensten
bij Wonen met Zorg. Hiervoor lopen de middelen sterk terug en de regio-gemeente hebben
aangekondigd dat de subsidies in principe komen te vervallen.
De gemeenteraad heeft zich tot op heden een investeerder in welzijn betoond. Daarbij speelt
overigens op de achtergrond mee dat de uitgaven op het HV-dossier meevielen, waardoor de
gemeente niet werd geconfronteerd met de verwachtte tekorten.
Op dit moment (programmabegroting 2009; voorjaarsnota) zijn er behalve een eenmalige kleine post
voor de herzieningen van de subsidieverordening en een beperkte incidentele post voor de
ontwikkeling van een Kulturhus geen extra middelen begroot voor welzijn.
Dat wil echter niet zeggen dat er niet meer zal worden uitgegeven. Men verwacht dat de herziening
van het subsidiebeleid/de subsidies middelen zal vrijspelen. Daarnaast verwacht men vooralsnog dat
eventuele nieuwe plannen, waarvoor geen middelen zijn, indien nodig tot extra middelen kunnen
leiden.
Ontwikkeling realisatie 2006-2008 (Bron: jaarrekening 2006-2008)
2006
2007 Ontwikkeling
Maatschappelijke ondersteuning
Emancipatie en bewustwording
3
3
0,0%
Maatschappelijke dienstverlening
149
148
-0,7%
Ouderenzorg
37
37
0,0%
Algemeen welzijnswerk
238
183
-23,1%
Jeugd- en jongerenwerk
84
173
106,0%
Gemeenschapshuizen
66
112
69,7%
Leefvoorziening gehandicapten
Huishoudelijke verzorging

1131
0

1.165
2.087

2008 Ontwikkeling

3,0%
nvt

5
144
173
264
219
311

66,7%
-2,7%
367,6%
44,3%
26,6%
177,7%

1131
2266

-2,9%
8,6%

In de ontwikkeling van de welzijnsuitgaven in Beek zijn duidelijk de concrete projecten zichtbaar: het
jongerenproject NJOY vanaf 2007, evenals het gemeenschapshuis in Spaubeek. In 2008 zien we de
ouderenadviseurs en MFC de Molenberg.
In 2009 stijgen de kosten verder als een gevolg van verruiming van het Zorgloket, de invoering van
het CJG en de inspanningen van de welzijnsorganisatie voor het Steunpunt in Genhout.
Ontwikkeling begroting 2008-2009 (Bron: primitieve programmabegroting 2008-2009)
2008
2009 Ontwikkeling
Emancipatie en bewustwording
2
2
0,0%
Maatschappelijke dienstverlening
196
222
13,3%
Ouderenzorg
121
138
14,0%
Algemeen welzijnswerk
295
344
16,6%
Gemeenschapshuizen
278
281
1,1%
Jeugd- en jongerenwerk
166
331
99,4%
Huishoudelijke verzorging
Leefvoorziening gehandicapten

2.145
1080

2.275
1115

6,1%
3,2%

26

Ontwikkeling subsidie grote welzijnsaanbieder
Diensten Partners in Welzijn
AMW
Buurtopbouwwerk
Jongerenwerk
Computer Doe-en leercentrum
Ondersteuning vrijwilligerswerk
Steunpunt mantelzorg
Ouderenwerk
Ouderenwerk algemeen
Wijksteunpunt Spaubeek

2007
135.757
73.930
92.790
3.116
11.513
5.948
47.844

2008
138.285
57.964
94.686
3.065
11.664
5.954

2009
141.383
59.704
97.585
2.877
11.988
6.031

42.638
22.362

43.856
23.661

De gemeente voorziet op dit moment nog geen extra investeringen in het kader van de
Pakketmaatregel. Dat komt met name omdat men er gewoon nog niet mee bezig is (geweest). De
begroting laat echter zien dat de gemeente vanaf 2010 krap komt te zitten in het HV-budget. Als daar
een tekort ontstaat is het niet vanzelfsprekend dat de ‘omgebogen’ middelen voor de
Pakketmaatregel ook daadwerkelijk daaraan worden uitgegeven.

27

Ede
Algemeen: aanpak Wmo Ede
De gemeente Ede heeft eind 2007 het meerjaren Wmo-beleidsplan “Met z’n allen” vastgesteld. De
Edese visie op de Wmo is gestoeld op drie kernelementen:
§ Vrijwilligers en mantelzorgers zijn de dragers van de Wmo;
§ Informele netwerken zijn voor de Wmo van cruciaal belang;
§ Burgerparticipatie is onontbeerlijk voor succesvol Wmo-beleid en -uitvoering.
Ede heeft de negen Wmo-prestatievelden vertaald naar vier doelgroepen met bijbehorende ambitie:
1. Jeugd:
Edese jongeren (0-23 jaar) groeien op tot zelfstandige burgers die, passend bij hun
mogelijkheden, hun eigen verantwoordelijkheden kennen en positief meedoen aan het
maatschappelijk leven.
2. Zelfstandig functionerende burgers:
Bewoners, instellingen en de gemeente werken samen aan het behouden of vergroten van de
leefbaarheid en sociale cohesie in hun wijk of dorp. De gemeente zorgt voor voldoende
voorzieningen om dat mogelijk te maken. Meer specifiek wil Ede vooral ook vrijwilligers en
mantelzorgers een passende ondersteuning bieden.
3. Zorgvragers:
Zorgvragers, instellingen en gemeente werken samen aan een samenhangend aanbod van
maatschappelijke ondersteuning vanuit het perspectief van de participatie van de zorgvrager.
4. Kwetsbare burgers:
Hulp op maat bieden op het terrein van de maatschappelijke opvang, openbare geestelijke
gezondheidszorg, vrouwenopvang, huiselijk geweld en verslavingszorg. Ede wil voor deze groep
kwetsbare mensen met multi-problemen een optimale en sluitende ketensamenwerking
realiseren. Ambitie is om deze mensen te begeleiden naar een zelfstandig bestaan, incl.
huisvesting.
Om de inhoudelijke ambities te realiseren zet Ede in op drie sporen:
§ Versterking regiefunctie
§ Wijkgerichte aanpak
§ Samenwerking met maatschappelijke partners
Ede werkt het beleidsplan uit in uitvoeringsnotities voor onder meer vrijwilligerswerk, mantelzorg en
integratie.
Hoe verhoudt de wijze waarop Ede om gaat met welzijn in de Wmo zich tot de ambities van VWS?
Verbinden
De invoering van de Wmo heeft in het Edese welzijnsbeleid geleid tot accentverleggingen. Op de
eerste plaats is de eigen verantwoordelijkheid van burgers veel centraler komen te staan. In de
beleidsontwikkeling leidt dat steeds tot een drietrap: eerst zelf (inclusief eigen netwerk of buurt),
dan collectief, dan individueel. Daarnaast heeft het geleid tot wijkprogrammering, waarbij het doel is
in elke wijk of dorp te komen tot een goed voorzieningenniveau.
28

Integraliteit
Ede heeft ter bevordering van integrale beleidsontwikkeling interne bijeenkomsten georganiseerd
met beleidsmedewerkers en managers van verschillende disciplines. Het doel was het
programmatisch denken van de Wmo meer concreet te maken en na te denken hoe in overleg met
het veld de Wmo-ambities vertaald konden worden naar haalbare resultaten.
In de praktijk werk men aan de ontwikkeling van woonservicegebieden, Brede Scholen en
multifunctionele accommodaties. Per wijk wordt bekeken wat het beste past en hoe activiteiten in
de wijk aan elkaar gekoppeld kunnen worden. In lijn met de drietrap, zijn er extra middelen
uitgetrokken voor de ondersteuning van de informele zorg (vrijwillige thuiszorg en respijtzorg in de
vorm van een oppasservice). Voor de invoering van de Wmo werkte Ede al met ouderenadviseurs die
huisbezoeken aflegden. Dit werk is gecontinueerd en bevordert de integrale benadering van de
problematiek van ouderen.
Lokaal Maatwerk
De invoering van de Wmo heeft het wijkgericht werken, dat Ede al nastreefde, versterkt. Er wordt
gewerkt met een wijkprogrammering waarbij gekeken wordt naar de behoeften van de wijk of het
dorp. Ede vindt een goed voorzieningenniveau in de dorpen en wijken van belang. Op dit moment is
er één centraal Wmo-loket, maar in de toekomst wil men decentrale loketten in de wijken en
buitendorpen.
Om de verbinding tussen collectief en individueel goed te laten verlopen is samenwerking tussen de
verschillende maatschappelijke partners noodzakelijk. Partners moeten ook meer ondersteunen in
plaats van zelf uitvoeren. In de nieuwe subsidieperiode zal Ede dan ook sterk inzetten op
netwerksamenwerking en de drietrap zelf, collectief, individueel.
Relatie burger-overheid
Ede heeft bij de voorbereiding van de Wmo stevig ingezet op burgerparticipatie. Zo zijn er
stellingendebatten georganiseerd waar zowel professionals uit het welzijn en zorgterrein aan
deelnamen als ook zorgvragers. Daarnaast hield de gemeente haardvuurbijeenkomsten waar burgers
en wethouders met elkaar van gedachten wisselden over de thema’s vrijwilligerswerk & mantelzorg,
jeugd & integratie en wijkaanpak. Dit laatste thema werd nog verder uitgewerkt in leefbaarheid in de
wijk, verbinden sociale netwerken aan dienstverlening in wijk en buurt en voorzieningen in de wijk.
De gemeente Ede is een van de gemeenten waar een zogenaamde Wmo-proeftuin (pilot) heeft
gedraaid. Ede werkte daarbij samen met de gemeente Veenendaal aan het thema “Ondersteuning
mantelzorg en vrijwilligerswerk”. Vier organisaties in Ede, te weten Maatschappelijke Dienstverlening
Ede, Welstede Welzijnsgroep, Kruiswerk West Veluwe (SWO) en De Medewerker hebben een
gezamenlijk aanbod ontwikkeld. Dit aanbod is uitgeprobeerd in de drie Edese wijken Maandereng,
Ede-Oud-Zuid en De Rietkampen en in het dorp Lunteren. De succesvolle methodieken van
ondersteuning van burgerinitiatieven en informele netwerken worden met extra middelen uitgerold.
Het eindresultaat zal zijn dat binnen vier jaar de pilot activiteiten ingebed zijn in de reguliere
werkzaamheden van de vier professionele organisaties.
Relatie gemeente-instellingen
De productafspraken met de grote welzijnsorganisaties zijn in de afgelopen jaren nauwelijks
gewijzigd. Dit heeft te maken met het feit dat Ede productafspraken maakt voor vier jaar. Daarnaast
is er door de gemeente bij de invoering van de WMO in eerste instantie de nadruk gelegd op een
goede invoering van de HH. Vanaf 2010 zullen nieuwe opdrachten worden verstrekt. Daarin zullen
onderlinge afstemming en samenwerking tussen organisaties beter beslag krijgen. De
productafspraken zullen dus meer gericht zijn op netwerksamenwerking en de eerder genoemde
29

drietrap zelf, collectief, individueel. Dat betekent een andere manier van werken voor de
welzijnsorganisaties.
De drietrap heeft als gevolg dat Ede inzet op het versoberen van individuele verstrekkingen en juist
meer geld uittrekt voor de ondersteuning van het netwerk (informele zorg) en collectieve
voorzieningen zoals mantelzorg, informele zorg en vrijwilligers. De gesubsidieerde
welzijnsorganisaties zullen een bijdrage moeten leveren aan het versterken van de drietrap. In plaats
van zelf zaken aanbieden, wordt ingezet op ondersteunen en coachen van groepen burgers die iets
willen.
Investeren in welzijn nieuwe stijl
In de realisaties tot en met 2008 zien we het beeld van weinig ontwikkelingen bevestigd. In 2007 zien
we de extra middelen voor HV en voor de ondersteuning van mantelzorg en vrijwilligers terugkomen.
In 2008 zien we de eerste effecten van het feit dat Ede nadeelgemeente is in de Wmo. Het budget
voor HV loopt terug.
De gemeente heeft overigens in 2007 en 2008 overschotten op HV gerealiseerd die zijn bestemd
voor pilots op het terrein van welzijn.
Ontwikkeling realisatie 2006-2008 (Bron: jaarrekening 2006-2008)
Maatschappelijke dienstverlening
2006
Maatschappelijk werk
minderheden
Sociaal cultureel werk
jeugdbeleid
totaal maatschappelijke dienstverlening
7.110
Zorg
Sociale zorg:Ouderenbeleid/ woonservicegebieden
Maatschappelijke opvang en verslavingsbeleid
Vrouwenopvang
Centraal indicatieorgaan
Gezondheidszorg
Gehandicaptenzorg
totaal zorg
12.277

2007

2008

8.270

7.729

22.246

22.003

Vanaf 2009 voorziet de gemeente tekorten op de HV door een teruglopend budget en toenemend
volume. Dat heeft geleid tot een beperkte taakstelling op welzijnsterrein, die vooralsnog wordt
gerealiseerd in apparaatskosten. Er zijn ook nauwelijks intensiveringen gepland. Wel zal de gemeente
in de loop van 2009 bezien welke extra middelen in het kader van de Pakketmaatregel moeten
worden ingezet en waarvoor.

30

Nieuw beleid obv begroting
Prioriteiten maatschappelijke dienstverlening
Wijkontwikkeling versterken met jeugddimensie
Investeren in vrijwilligers

2007
50
180

Continuering incidentele gelden jeugdbeleid
Functieversterking jeugdbeleid
Jongerenraad
Indexering subsidies
Integratie en participatiebeleid - algemeen
Ondersteuningsfunctie allochtonen
Sociaal Cultureel Werk
Versterking buurtopbouwwerk
Herhuisvesting sociaal-maatschappelijke organisaties (SOMA)
Sociale structuurschets
Pardonregeling
Prioriteiten zorg
WVG budget
Opstellen nota: “Gezondheidszorg en verslavingszorg”
Schoollogopedie
Tegemoetkoming bijzondere uitgaven (TBU)
Specifieke regelingen (oud AWBZ)
Vrijwiligerswerk algemeen
Motie verzekering vrijwilligerswerk
MO/VB gebiedsagent
HGM, 2e centralist meldkamer
HGM, Geneeskundige Hulpverlening bij Ongevallen en Rampen
Invoering Elektronisch Kinddossier (EKD)
Aanvulling EKD
Platform Alcohol & Jeugd
Centra voor Jeud & Gezin
HGM Gezondheidszorg

2008

2009

20
250
50
75
pm
50
pm
24
900
30
100
pm
230
pm
20
70
70
16

42

Ontwikkeling begroting 2008-2009 (Bron: primitieve programmabegroting 2008-2009)
Maatschappelijke dienstverlening
2008
2009
Maatschappelijk werk
minderheden
Sociaal cultureel werk
jeugdbeleid
totaal
6.923
9.110
Zorg
Sociale zorg:Ouderenbeleid/ woonservicegebieden
Maatschappelijke opvang en verslavingsbeleid
Vrouwenopvang
Centraal indicatieorgaan
Gezondheidszorg
Gehandicaptenzorg
totaal
21.733
22.495

Vanaf 2010 verwacht de gemeente financieel in zwaar weer. Dat komt door een laag
gemeentefonds-accres, en op het terrein van HV door een afnemend budget
(nadeel+pakketmaatregel), toenemende kosten (nieuwe aanbesteding, wetswijziging) en een nadeel
bij de herverdeling van de middelen voor Maatschappelijke Opvang en Verslavingsbeleid.
31

Voor 2010 zullen pijnlijke keuzes moeten worden gemaakt.
Tegelijkertijd is er een ‘verlanglijstje’ van nieuwe initiatieven: straathoekwerk, de
leefbaarheidsbudgetten, buurtbemiddeling, extra beleid vrijwilligers, buurtopbouw, alsmede de
realisatie van een brede maatschappelijke voorziening, minderhedenwerk, een Dorpshuis en de
gemeentelijke bijdrage aan Maatschappelijke Opvangvoorzieningen. Op dit moment is nog niet te
voorzien welke keuzes gemaakt zullen worden.

32

Eijsden
Algemeen: Aanpak Wmo Eijsden
Eijsden is een kleine gemeente (nog geen 12.000 inwoners) die op het punt staat te fuseren met
buurgemeente Margraten. Beide gemeenten hebben één Wmo-beleidsplan vastgesteld, met als titel
“Mee(r) doen”. Dat beleidsplan benoemt de volgende prioriteiten:
§
§
§
§

De ontwikkeling van het Wmo-loket als toegangspoort voor individuele voorzieningen voor
mensen in een kwetsbare positie
Ondersteuning van vrijwilligers en mantelzorgers
Bevordering van leefbaarheid en sociale samenhang in kernen
Bevordering van samenhang van wonen, welzijn en zorg

Per jaar worden uitvoeringsprogramma’s opgesteld die aangeven wat er dat jaar gerealiseerd moet
worden. De speerpunten voor deze beleidsperiode zijn het stimuleren van informele zorg, de
bestrijding van sociaal isolement en het realiseren van wonen, welzijn en zorg in het nieuwe
Centrumplan. In de volgende beleidsperiode worden nieuwe prioriteiten gesteld. Gedacht wordt aan
jeugdbeleid gericht op probleemjeugd en de combinatie armoedebestrijding en participatie (WmoWWB-WSW).
Hoe verhoudt de wijze waarop Eijsden om gaat met welzijn in de Wmo zich tot de ambities van
VWS?
Verbinden
Eijsden heeft besloten geen categoraal beleid meer te voeren. Ook de ingestelde Wmo-raad (één
raad voor zowel Eijsden als Margraten) adviseert de gemeente over het totaal. De Wmo-raad wordt
gezien als een partner van de gemeente bij de beleidsontwikkeling.
In 2004-2005 heeft in Eijsden een project voor informele zorg gedraaid, waarbij een netwerk van
vrijwilligersorganisaties is opgericht. Ondertussen is dit project structureel ingebed. Het netwerk
heeft de naam informele zorggroep gekregen. Welzijnsorganisatie Trajekt heeft een ondersteunende
rol gekregen voor dit netwerk. De gemeentelijke Wmo-consulenten melden regelmatig mensen aan
bij de informele zorggroep en in het netwerk wordt dan bekeken welke organisatie in staat is
ondersteuning te bieden. Trajekt heeft ook een activiteitenbudget gekregen dat de deelnemende
organisaties kunnen gebruiken.
Integraliteit
Eijsden wil de integraliteit bevorderen door verschillende voorzieningen met elkaar te combineren in
een Brede School. De realisatie hiervan is gepland voor 2011. Niet alleen onderwijs,
peuterspeelzaalwerk en kinderopvang worden in de Brede School gehuisvest, ook maatschappelijk
werk, bibliotheek, consultatiebureau en GGD zullen hier een plek vinden.
Om de problematiek van kwetsbare ouderen op te lossen wordt een ouderenadviseur gefinancierd,
die outreachend te werk gaat. Alle ouderen van 75 jaar of ouder krijgen een bezoek aangeboden. De
gemeente geeft hierbij aan zich zorgen te maken over de consequenties van goed functionerend
Wmo-beleid. Immers wanneer de Wmo in Eijsden succesvol is, komt er meer druk op de
gemeentelijke voorzieningen en worden de financiële tekorten op de Wmo alleen maar groter.
Eijsden is een sterk vergrijzende gemeente en de vraag naar formele zorg in de eigen omgeving stijgt.

33

Lokaal Maatwerk
In 2006 heeft Eijsden al een begin gemaakt met het vernieuwen van de wijze van subsidiëring van
Welzijnsorganisatie Trajekt. Centrumgemeente Maastricht heeft daarvoor een format ontwikkeld om
meer vraaggericht in te kopen bij Trajekt in plaats van datgene te subsidiëren dat aangeboden wordt.
De invoering van de Wmo heeft daarin niets gewijzigd, behalve dan dat de prestatieafspraken
volgens de verschillende Wmo-prestatievelden zijn ingericht. Het budget van Trajekt is met € 35.000
verhoogd, om invulling te kunnen geven aan de prioriteiten uit het beleidsplan van Eijsden.
Op het terrein van Wonen, welzijn en zorg heeft Eijsden prestatieafspraken gemaakt met de grootste
woningcorporatie in de gemeente. Toch blijkt het in de praktijk niet altijd eenvoudig te zijn om
welzijnsbelangen ook bij bouwprojecten nadrukkelijk voor het voetlicht te krijgen. Een voorbeeld
hiervan is het Centrumplan dat in Eijsden wordt ontwikkeld in samenwerking met de
woningcorporatie. De gemeente heeft daarin achteraf gezien te weinig eisen gesteld om een goede
woonzorgzone te kunnen realiseren.
De AWBZ-subsidieregelingen die met de Wmo naar de gemeente zijn overgeheveld, worden op dit
moment nog nagenoeg ongewijzigd uitgevoerd. Hier wil de gemeente verandering in aanbrengen,
maar met de regiogemeenten is afgesproken dit pas na de eerste beleidsplanperiode(2008-2011) te
doen. Hierbij zal het uitgangspunt zijn dat mensen en hun omgeving eerst zelf de
verantwoordelijkheid moeten nemen.
Relatie burger-overheid
De gemeente heeft het eerste Wmo-beleidsplan opgesteld in overleg met de Wmo-raad. De Wmoraad bestaat uit vertegenwoordigers van uiteenlopende doelgroepen, zoals ouderen, mensen met
een functiebeperking, mensen met een verstandelijke beperking, mantelzorgers en vrijwilligers,
cliëntenraden van zorg- en welzijnsinstellingen. Het streven is om de Wmo-raad aan te vullen met
vertegenwoordigers van de doelgroepen jeugd en GGZ-cliënten. De verantwoordelijkheid om een
brede burgerparticipatie te bewerkstelligen is bij de Wmo-raad neergelegd. De raad heeft als doel
ervoor te zorgen dat belanghebbenden bij de Wmo, vanuit een onafhankelijke positie, optimaal
betrokken worden en inspraak hebben bij de voorbereiding, vaststelling, uitvoering en evaluatie van
het Wmo-beleid.
Voor wat betreft het ondersteunen van vrijwilligersinitiatieven, heeft Eijsden gekozen voor een
regelarm subsidiebeleid. Middelen en ondersteuning zijn eenvoudig aan te vragen bij Trajekt.
Relatie gemeente-instellingen
De belangrijkste bijdrage die de Wmo in Eijsden heeft geleverd ligt op het terrein van de
beleidsontwikkeling. Voorheen kende de gemeente geen welzijnsplan en werden aanbodgerichte
producten bij Trajekt ingekocht. Nu heeft de gemeente een vierjaren beleidsplan en zijn er duidelijke
beleidsprioriteiten gesteld. Dat maakt de positie van de gemeente ten opzichte van de
welzijnsinstelling veel sterker. De gemeente weet immers waar zij haar geld op in wil zetten.
Overigens is de gemeente niet van plan welzijnsdiensten aan te besteden. Zij is tevreden over Trajekt
en gaat uit van de professionaliteit van deze organisatie. Zo nu en dan klinkt er binnen het bestuur
wel de wens om de professionaliteit die nu wordt ingekocht bij Trajekt zelf in huis te halen, omdat
men vermoed dat dit goedkoper zou uitvallen. Tot nog toe is dit echter nooit uitgevoerd.
Investeren in welzijn nieuwe stijl
In de eerste planperiode zijn de ambities niet al te hoog gesteld, met het oog op de haalbaarheid
(financiën, personele inzet, bestuurskracht). Eijsden is uitgegaan van een beleidsarme invoering,
vooral gericht op het uitbouwen en versterken van bestaande voorzieningen, gebruik maken van
bestaande organisaties en structuren en het benutten van bestaande geldstromen.
34

Hoewel budgettair neutraal invoeren van de Wmo het uitgangspunt was, heeft Eijsden in 2008 toch
extra middelen geïnvesteerd. Aangezien Eijsden een nadeelgemeente is, heeft zij € 100.000 extra
moeten uitgeven aan huishoudelijke verzorging. Vanaf 2010 zal dit tekort naar verwachting verder
oplopen. Om toch ook uitvoering te kunnen geven aan de gestelde beleidsprioriteiten in het
beleidsplan, is er in totaal € 35.000 extra uitgegeven aan welzijn. Het gaat daarbij om het
ondersteunen van informele zorg (€ 10.000), outreachend maatschappelijk ouderenwerk (€ 20.000)
en de bestrijding van huiselijk geweld (€ 5.000). Dit zijn structurele middelen die toegevoegd zijn aan
de voor welzijn beschikbare middelen. De AWBZ-subsidieregelingen (€ 44.500) zijn in overleg met de
regio voor deze beleidsplanperiode gecontinueerd.
De gemeente houdt in de gaten welke consequenties de Pakketmaatregel met zich mee gaan
brengen. Naar verwachting zullen ongeveer 100 mensen straks niet meer in aanmerking komen voor
ondersteunende begeleiding. In eerste instantie zullen deze cliënten doorverwezen worden naar
MEE. MEE zit overigens niet in het Wmo-loket van Eijsden. Voor een gesprek met een MEE-consulent
moeten Eijsdenaren naar Maastricht.
Ontwikkeling realisatie 2006-2008 (Bron: jaarrekening 2006-2008)
Sociale voorzieningen en maatschappelijke dienstverlening
Maatschappelijk werk
Welzijnswerk
Vluchtelingenwerk
Maatsch. dienstverl.
Totaal
Professioneel Welzijnswerk
Gemeenschapshuizen
Acc. jeugd-/jongerenwerk
Jeugd-/jongerenwerk
BOS project
Ov. soc. cultureel werk
Totaal
WMO
Huishoudelijke verzorging
Voorz/vergdgn WMO

2006

2007

2008

205.575
0
142.836
348.411
0
41.700
-1.019
151.798
0
56.440
248.919
0
0
570.328

294.388
184.955
7.336
486.678
0
33.193
30.448
125.643
100.000
38.106
327.389
0
1.417.907
618.709

182.439
5.979
81.113
269.531,09
31.137
-15.186
122.783
19.867
45.175
203.777
1.090.373,72
795.101,32

Ontwikkeling begroting 2008-2009 (Bron: primitieve programmabegroting 2008-2009)
Sociale voorzieningen en maatschappelijke dienstverlening 2008
2009
Maatschappelijk werk
Welzijnswerk
271.519
210.753
Vluchtelingenwerk
10.920
11.138
Maatsch. dienstverl.
63.304
56.234
Totaal
345.743
278.125
Professioneel Welzijnswerk
Gemeenschapshuizen
37.548
38.746
Acc. jeugd-/jongerenwerk
30.690
20.469
Jeugd-/jongerenwerk
158.813
168.703
BOS project
54.556
118.383
Ov. soc. cultureel werk
38.953
13.939
Totaal
320.560
360.240
WMO
Huishoudelijke verzorging
1.152.066
1.193.304
Voorzieningen WVG
520.569
497.277

35

Welzijnsstichting Traject heeft door de eerste jaren van de Wmo heen stabiel basisbudget. Wel is
vanaf 2007 de projectsubsidie voor vrijwilligersondersteuning afgebouwd. Vanaf 2009 is er extra geld
voor outreachend maatschappelijk werk.
Ontwikkeling subsidie grote welzijnsaanbieder
Diensten Traject
Ouderen/volwassenenwerk
Activiteitenbudget
Algemeen maatschappelijk werk
Schoolmaatschappelijk werk po
Schoolmaatschappelijk werk vo
Jongerenwerk
Jeugd preventie platform
Totaal Eijsden regulier

2007
13.952
104.168

2008
6.936
7.519
107.919

23.751

24.606

30.375
2.481
174.727

33.358
2.973
183.311

2009
7.305
7.919
113.657
10.261
15.653
35.132
3.131
193.057

Vrijwilligersondersteuning
Activiteitenbudget
Outreachend maatschappelijk werk
Totaal Eijsden projecten

32.134

16.364

6.957

32.134

16.364

15.653
22.610

Totaal Eijsden

206.861

199.675

215.667

36

Goirle
Algemeen: aanpak Wmo Goirle
De gemeente Goirle (ruim 22.500 inwoners) heeft haar beleidsplan maatschappelijke ondersteuning
2008-2011 met als titel “Meedoen makkelijker maken” vastgesteld in juli 2008. Het is de ambitie van
Goirle om samen met inwoners en instellingen te bouwen aan een samenleving waarin iedereen kan
meedoen, waar sprake is van onderlinge betrokkenheid en waarbij aandacht is voor kwetsbare
burgers.
Het beleidsplan is opgezet rond zeven domeinen, die afgeleid zijn van de negen prestatievelden:
1. Samen leven in buurt en wijk
2. Opgroeien in Goirle
3. Informatie, advies en ondersteuning
4. Ondersteuning van mantelzorgers en vrijwilligers
5. Meedoen makkelijker maken
6. Samenhangende ondersteuning voor kwetsbare groepen
7. Gezondheid
Hoe verhoudt de wijze waarop Goirle om gaat met welzijn in de Wmo zich tot de ambities van
VWS?
Verbinden
De gemeente Goirle ziet zichzelf als regieorganisatie. Zij stimuleert ten behoeve van de burger de
samenhang tussen wonen, welzijn en zorg. Hiervoor is onder meer een pilotproject uitgevoerd voor
woonzorgservice in de wijk, geënt op het Tilburgse project. Hier is een verbinding tussen Wmo en
WWB duidelijk gerealiseerd. Mede door de schaalgrootte van de gemeente Goirle is onlangs
besloten met dit project als zodanig te stoppen en de positieve elementen te integreren in de
structuur van de vrijwilligershulpdiensten.
Integraliteit
Goirle streeft integraliteit van beleid na door de samenhang tussen wonen, welzijn en zorg te zoeken.
De gemeente ziet het als een uitdading om hieraan de komende jaren nog meer handen en voeten te
geven. Een zeer geslaagd voorbeeld tot nu toe is het Wmo-loket, ’t Loket. Naast de gemeente (Wmo
en sociale zaken) participeren ook welzijnsorganisatie De Twern/Antenne, Instituut Maatschappelijk
Werk en MEE in de frontoffice. Het expertisecentrum Familiezorg Midden Brabant, Amarant, de
politie en de Woonstichting Leyakkers zijn de vaste samenwerkingspartners in de backoffice. Met
hen is een convenant afgesloten waarin afspraken en verwachtingen over en weer zijn vastgelegd.
Hierdoor is het voor een burger gemakkelijk om een integraal advies te krijgen en snel doorverwezen
te worden naar de juiste organisatie.
Lokaal Maatwerk
Om een optimale betrokkenheid van burgers te realiseren, is voor de kern Riel een integraal
Dorpsontwikkelingsplan opgesteld. Deze werkwijze wordt als voorbeeld voor de hele gemeente
beschouwd en zal mogelijk in de toekomst leiden tot het opstellen van wijkontwikkelingsplannen
voor de kern Goirle. Integraliteit en burgerparticipatie staan centraal in deze gebiedsgerichte
werkwijze. Op deze manier wil Goirle met haar beleid aansluiten bij de behoefte van de burgers en
per wijk of kern maatwerk leveren.

37

Op dit moment wordt gewerkt aan de fysieke en inhoudelijke ontwikkeling van drie Brede Scholen,
met als doel de ontwikkelingskansen van kinderen te vergroten door diverse voorzieningen samen te
brengen, een samenhangend aanbod te verzorgen en een bijdrage te leveren aan de leefbaarheid
van de wijk waarin deze voorzieningen worden gesitueerd. Voor de inhoudelijke ontwikkeling van de
Brede Scholen is jaarlijks een budget van € 35.000 gereserveerd.
Relatie burger-overheid
Goirle heeft verschillende methodieken gebruikt om input te krijgen voor het beleidsplan Wmo.
Daarbij wilde zij niet alleen (belangen)organisaties betrekken, maar ook ongeorganiseerde burgers.
Er zijn acht interactieve sessies met burgers gehouden en er zijn twee aparte interactieve trajecten
opgestart rondom de laatste prestatievelden van de Wmo (meest kwetsbare burgers) en de
doelgroep jeugd en jongeren. In de toekomst zal de betrokkenheid van ongeorganiseerde burgers
vooral vorm en inhoud krijgen door op wijk- en buurtniveau burgers te betrekken bij ontwikkelingen.
Relatie gemeente-instellingen
Tot nog toe hebben zich in de productafspraken tussen gemeente en welzijnsorganisaties geen grote
wijzigingen voorgedaan. De meeste subsidierelaties zijn historisch gegroeid en zijn sinds de invoering
van de Wmo eigenlijk alleen in vorm conform de prestatievelden aangepast. Vanaf 2010 wil de
gemeente meer leidend zijn. Hiertoe wordt op dit moment het subsidiebeleid herijkt. Uitgangspunt
daarbij is de eigen verantwoordelijkheid van burgers. De gemeente wil ten aanzien van inwoners en
verenigingen in het algemeen een faciliterende rol op zich nemen door het beschikbaar stellen van
laagdrempelige accommodaties. Gesubsidieerde organisaties krijgen in toenemende mate de
opdracht om inwoners en verenigingen te ondersteunen in plaats van zelf activiteiten te ontplooien.
Goirle maakt op dit moment voor de grote instellingen de slag naar beleidsgestuurde
contractfinanciering. Dit is overigens geen ontwikkeling in het kader van de Wmo, maar komt voort
uit de nota subsidiebeleid van 2005. In eerste instantie zullen afspraken met organisaties in een
prestatieovereenkomst voor twee jaar vastgelegd worden.
Investeren in welzijn nieuwe stijl
In principe heeft de gemeenteraad van Goirle besloten om de Wmo budgettair neutraal in te voeren.
Dat betekent dat ook voor welzijn er geen extra middelen beschikbaar zijn voor de periode 20082011. Toch is besloten om in 2009 de ondersteuning aan vrijwilligers te intensiveren. Daarvoor is een
bedrag van € 25.000 beschikbaar gesteld. Op basis van de wijze waarop deze ondersteuning vorm
krijgt en het succes ervan, wordt bezien of voor de ondersteuning aan vrijwilligers in de begroting
2010 structureel middelen worden opgenomen. In 2009/2010 wordt het subsidiebeleid herijkt, wat
mogelijk financiële consequenties zal hebben.
Ontwikkeling realisatie 2006-2008 (Bron: jaarrekening 2006-2008)
Basisvoorziening Welzijn
Overig basisvoorziening Welzijn
Wet Maatschappelijke Ondersteuning

2006
2007 Ontwikkeling
2008 Ontwikkeling
3.505.071 4.100.213
17,0% 4.099.722
0,0%
164.563
160.043
-2,7%
153.943
-3,8%
1.489.091 3.365.509
126,0% 3.457.169
2,7%

Ontwikkeling begroting 2008-2009 (Bron: primitieve programmabegroting 2008-2009)
2008
2009 Ontwikkeling
Basisvoorziening Welzijn
4.303.941
4.028.770
-8,0%
Overig basisvoorziening Welzijn
183.280
240.588
34,6%
Wet Maatschappelijke Ondersteuning
3.549.173
3.441.779
-0,5%

Goirle gaat vanaf 2010 gemeentebreed zo’n € 1,5 miljoen bezuinigen. Voor welzijn betekent dit
minimaal een bezuinigingsopdracht van € 37.500 in 2010 op de subsidies naar € 75.000 in 2011. De
38

subsidie aan welzijnsorganisatie De Twern wordt structureel verminderd met € 25.000,00. Als gevolg
hiervan zal gesneden worden in het ondersteuningsaanbod voor mantelzorgers en zijn er minder
uren beschikbaar voor het bereiken van nieuwe doelgroepen. Ook wordt in plaats van
klanttevredenheidsonderzoeken uit te voeren periodiek overleg met betrokken belangenorganisaties
ingepland.
Ontwikkeling subsidies grote welzijnsorganisatie
Stichting De Twern
Totaal

2007
344.233

2008
337.893

2009
319.947

39

Heerlen
Algemeen: aanpak Wmo Heerlen
Heerlen, een gemeente van bijna 90.000 inwoners, heeft in december 2007 het beleidsplan Wmo
“Meedoen in Heerlen” vastgesteld. Dit plan draait om de volgende drie kernthema’s met
bijbehorende lange termijn doelen:
1. Voorkomen en bestrijden van (im)materiële armoede
§ De inwoners van Heerlen met een inkomen op bijstandsniveau hebben meer te besteden om
te voorzien in een aanvaardbaar levenspatroon
§ De inwoners van Heerlen met een inkomen op bijstandsniveau besteden hun inkomen
verstandiger om te voorzien in een aanvaardbaar levenspatroon
§ Het verhogen van de participatiegraad bij niet participerende groepen mensen die in
(im)materiële armoede leven
2. Bevorderen van zelfredzaamheid
§ De fysieke infrastructuur in Heerlen is verbeterd voor mensen met een lichamelijke
beperking
§ De maatschappelijke infrastructuur in Heerlen is verbeterd voor mensen met een chronisch
psychische, verstandelijke en/of psychosociale beperking
§ De (inter en intra)persoonlijke competenties van mensen met een beperking in Heerlen zijn
vergroot
§ De gemeentelijke individuele voorziening ‘hulp bij het huishouden’ sluit aan op de
problemen en behoeften van mensen met een beperking in Heerlen
3. Bevorderen van maatschappelijke participatie
§ Het behouden en verhogen van een evenwichtige mix tussen maatschappelijke rollen van
burgers
§ Het verhogen van waardering voor diverse vormen van maatschappelijke participatie
§ Het verhogen van de participatiegraad bij niet-participerende (groepen) burgers
Heerlen heeft, samen met de maatschappelijke partners voor wonen, welzijn en zorg (WWZ) en
gebruikers van WWZ diensten, een uitvoeringsprogramma 2008 opgesteld. De samenwerking heeft
geleid tot draagvlak onder de verschillende organisaties. Voor 2009 is vanwege andere prioriteiten
geen uitvoeringsprogramma gemaakt.
Hoe verhoudt de wijze waarop Heerlen om gaat met welzijn in de Wmo zich tot de ambities van
VWS?
Verbinden
In Heerlen is nadrukkelijk werk gemaakt van de verbinding tussen Wmo en WWB. Het eerste
kernthema, voorkomen en bestrijden van (im)materiële armoede, is vooral gericht op mensen met
een inkomen op bijstandsniveau, schulden en/of zonder werk. In Heerlen leven relatief veel burgers
in materiële en immateriële armoede. Ondanks de vele voorzieningen voor deze mensen, wordt deze
armoede niet verholpen. Daarom zet Heerlen in op het verbeteren van de toegankelijkheid van de
informatie-, advies- en ondersteuningsfunctie voor mensen met (im)materiële armoede. Ook wordt
er meer geïnvesteerd in preventieve armoedebestrijding, om zo op termijn curatieve
armoedebestrijding te voorkomen.
40

Integraliteit
Door de Wmo heeft Heerlen een andere kijk gekregen op dienstverlening. Kernwoorden daarbij zijn
maatwerk, preventie, ketensamenwerking en levensloopgerichtheid. Het aanbod van de
maatschappelijke partners zou meer groepsgericht moeten zijn, met gebruikmaking van meer nietprofessionele inzet. Daarom investeert Heerlen in mantelzorgondersteuning en vrijwilligerswerk. Van
gesubsidieerde instellingen wordt verwacht dat zij een ketenaanpak realiseren rondom de
verschillende doelgroepen van de Heerlense Wmo. Om dat te realiseren worden er heldere
prestatieafspraken gemaakt en is er een nulmeting gedaan voor sociaal beleid. Op basis van deze
nulmeting wordt jaarlijks gekeken naar de resultaten die door de verschillende instellingen
gerealiseerd zijn.
Ook levensloopgerichtheid is voor Heerlen van belang, aangezien zij een sterk vergrijzende en
ontgroenende gemeente zijn. De druk op zorgvoorzieningen zal in de komende jaren sterk
toenemen, wat een grotere druk op de financiële middelen veroorzaakt. Op initiatief van de
gemeente zijn de welzijnsorganisaties voor ouderen en maatschappelijk werk gefuseerd. De nieuwe
organisatie bestrijkt de eerste vijf prestatievelden uit de Wmo. Daardoor is een integrale aanpak van
de problemen bij de verschillende Wmo doelgroepen mogelijk.
Lokaal Maatwerk
Een van de vier basisuitgangspunten van Heerlen bij het implementeren van de Wmo is maatwerk.
Maatwerk krijgt in Heerlen twee interpretaties. Ten eerste is maatwerk gericht op de burger: de
vraag van de burger staat centraal. Hierbij wordt gestuurd van claimvraag naar probleemvraag en
van probleemvraag naar adequate oplossing. Hierbij wordt de cliënt gestimuleerd zelf de regie te
voeren over het eigen leven. Organisaties voor zorg en welzijn worden aangespoord meer
ondersteunend te werken in plaats van de regie over te nemen. Daarvoor zijn nieuwe
beleidscontracten opgesteld, die betrekking hebben op het subsidiejaar 2009. In de praktijk blijkt het
bij de uitvoering van het welzijnswerk afhankelijk te zijn van de medewerkers van de gesubsidieerde
organisaties of een nieuwe werkwijze ook daadwerkelijk wordt ingevoerd.
Ten tweede is maatwerk in Heerlen gericht op de buurt. Wanneer duidelijk is dat bepaalde vragen
een collectief karakter krijgen op buurtniveau, zal er op buurtniveau een gericht aanbod gedaan
moeten worden. Veel kwetsbare groepen zijn immers op hun buurt aangewezen. Tot nog toe is het
buurtgericht werken nog niet echt van de grond gekomen, maar er zijn plannen om bijvoorbeeld de
loketfunctie voor vrijwilligerswerk (nu centraal) in de toekomst buurtgericht te gaan organiseren.
Ook moeten buurtorganisaties een stevigere rol gaan vervullen in de vertaalslag van Wmo-beleid
naar buurt- en wijkgericht werken.
Relatie burger-overheid
Heerlen is van oudsher een gemeente die goed wil zorgen voor haar kwetsbare burgers. Daar heeft
de Wmo geen verandering in gebracht. Het welzijn van mensen staat voor Heerlen voorop, ongeacht
wat het kost. Wel worden mensen meer gestimuleerd om zelf in beweging te komen. De nadruk
komt te liggen op collectieve voorzieningen en groepshulpverlening. Via buurtgericht werken wil
men niet alleen de sociale cohesie bevorderen, maar ook de signaleringsfunctie versterken doordat
men gemakkelijker ‘achter de voordeur’ komt.
Relatie gemeente-instellingen
Heerlen werkt op basis van beleidsgestuurde contractfinanciering met de welzijnsinstellingen. Sinds
2008 worden de afspraken rondom de eerste vijf prestatievelden van de Wmo gemaakt. Daarbij ligt
het accent op mensen ondersteunen bij het zelf doen, en collectieve voorzieningen in plaats van
individuele voorzieningen. Dat betekent dat organisaties zich vooral richten op mensen die zelf
initiatieven ontplooien. Zo is het jongerenwerk op honken ingekrompen (4 in plaats van 8 lokaties) en
richt het jongerenwerk zich op jongeren die iets willen realiseren.
41

Investeren in welzijn nieuwe stijl
In Heerlen werd in 2008 zo’n € 30 miljoen uitgegeven voor welzijn en zorg.
Ontwikkeling realisatie 2006-2008 (Bron: jaarrekening 2006-2008)
2006*
2007 Ontwikkeling
2008 Ontwikkeling
Participatie & Zorg (WMO)
Lasten Lasten
Lasten
Buurtgerichtwerken
791
912
655
Gemeenschapshuizen, Scouting etc
791
788
893
1582
1700
7,5%
1548
-8,9%
WMO (subs. Reg)
Maatschappelijk Werk

Wmo Uitkering & Uitvoering
Wvg/Gehandicaptenzorg
Maatschappelijke Opvang

2680
2680

1089
3236
4325

6296
3178

11442
7400
2920

61,4%

976
3081
4057

-6,2%

17,5%
-8,1%

13544
8043
3543

18,4%
8,7%
21,3%

* = teruggerek end naar 2006

Bovenstaande cijfers maken duidelijk dat de gemeente Heerlen in de afgelopen jaren per saldo fors
meer is gaan uitgeven aan sociaal-cultureel werk. Dat is direct terug te voeren op de ambities uit het
College-akkoord:
• Structureel € 760.000 beschikbaar stellen voor het grotendeels terugdraaien van de
bezuinigingen op welzijnsinstanties SDOH en Tracee.
• Structureel € 100.000 vrijmaken voor de ketenregie en mensgerichtheid van de processen bij
WS te versterken
• Structureel € 250.000 investeren in de uitvoering van het reeds vastgestelde, maar nog
onvoldoende uitgevoerd welzijnsbeleid.
Om de Wmo doelen voor 2008 te realiseren is er € 40.000 extra middelen uitgetrokken voor
samenwerking, onderzoek en product- en proces ontwikkeling. Ook is er extra geld uitgegeven aan
het verbeteren van de fysieke infrastructuur en het waarderen van vrijwilligers en mantelzorgers.
De beperkte terugloop in 2008 wordt veroorzaakt van het aflopen van projectmiddelen voor
buurtgericht werken (GSB-3) ter grootte van ongeveer 2 ton na 2007. Voor 2009 staat een verdere
afbouw van het buurtgericht werken op stapel. Tenslotte is een aantal subsidies op grond van de
voormalige regeling Diensten bij Wonen met Zorg opgezegd.
Vanaf 2010 moet er gemeentebreed € 15 miljoen worden bezuinigd, als gevolg van de verslechterde
vooruitzichten in de gemeentebegroting. Voor welzijn betekent dit een taakstellende bezuiniging van
6 ton. Dit is overigens inclusief de subsidies voor het verenigingsleven in Heerlen. Dit betekent dat de
welzijnsinstellingen de komende jaren geen indexatie kunnen verwachten, ook niet voor het
loondeel. Er wordt in principe niet gesneden in het aanbod van diensten en producten. Er zal door de
welzijnsinstellingen dus anders gewerkt moeten worden. Dit is ook in lijn met de wens van de
gemeente om meer burgerinitiatieven te ondersteunen en als welzijnsorganisatie minder zelf uit te
voeren.
Heerlen verwacht op korte termijn forse tekorten op de begroting voor huishoudelijke verzorging. De
tekorten op het zorgdeel van de Wmo-begroting hoeven echter niet binnen het begrotingsprogramma Zorg en Welzijn opgelost te worden. Dit gaat dus niet ten koste van een verdere
taakstelling op welzijn.
42

Ontwikkeling begroting 2008-2009 (Bron: primitieve programmabegroting 2008-2009)
Buurtgerichtwerken
Gemeenschapshuizen, Scouting etc
totaal sociaal-cultureel werk

2008
634
878
1.512

2009
572
878
1.450

-4,1%

Maatschappelijk Werk
WMO
totaal maatschappelijke begeleiding

3.785
1.032
4.817

2.718
797
3.515

-27,0%

Maatschappelijke Opvang
Wmo Uitkering & Uitvoering
Wvg/Gehandicaptenzorg

6.135
10.384
7.238

5.208
11.975
7.323

Ontwikkeling subsidie grote welzijnsaanbieder
Diensten Alcander
2008
2009
Prestatieveld 1
740.030
835.702
Prestatieveld 2
1.698.476
1.762.758
Prestatieveld 3
678.227
627.437
Prestatieveld 4
144.425
227.787
Prestatieveld 5
1.193.778
1.272.681
Totaal
4.454.936
4.726.366

43

Hellendoorn
Algemeen: aanpak Wmo Hellendoorn
De gemeente Hellendoorn heeft in juni 2006 haar eerste beleidsnota Wmo ‘met elkaar, voor elkaar’
vastgesteld. Het betrof een ‘smalle’ nota, met als doel om te zorgen dat de invoering van de Wmo
voor inwoners geen nare gevolgen zou hebben. In de praktijk heeft de gemeente de zaken die uit de
AWBZ overkomen min of meer ongewijzigd gecontinueerd. De beleidsvoorbereiding op de ‘brede’
Wmo is in eerste instantie regionaal opgepakt. Dat heeft geresulteerd in een gezamenlijk regionaal
beleidskader (Twente), dat in maart 2008 is vastgesteld. Regionale uitgangspunten voor de Wmo zijn:
• Van gelijkheid naar maatwerk
• De cultuur veranderen
• Eigen kracht als vertrekpunt
• Anders te werk – niet zorgen voor…maar zorgen dat
De kaderstelling Wmo is afgerond met het vaststellen van een lokaal beleidskader Wmo, waarin de
zaken waarvan regionaal is afgesproken dat ze lokaal van aard zijn vastgelegd. Belangrijke acties op
het terrein van welzijn zijn:
•
•
•
•
•
•
•
•
•
•
•
•
•

Concept woonservicegebieden in de praktijk brengen in de pilotgebieden Nijverdal Centrum
en dorp Hellendoorn.
Gebruik wijkaccommodaties en socioruimtes optimaliseren.
Dorpen en buurten in staat stellen hun ontwikkelingsplannen actueel te houden.
Uitvoering geven aan het project “steuncirkels” (2009 – 2010).
Uitvoering blijven geven aan het jaarlijks uitvoeringsplan vrijwilligersbeleid.
Opstellen van een notitie mantelzorgbeleid (2009).
Vrijwillige Thuiszorg subsidiëren op basis van een op de lokale situatie afgestemd producten
en dienstenaanbod.
Activiteiten gericht op ontmoeting en ontplooiing ondersteunen/bevorderen en hieraan
ruime bekendheid geven (2009 –2011).
Voortzetting Hellendoorn in Actie! (2008 – 2009).
Versterking HELLO concept (2009).
Continuering Zorgoverleg Hellendoorn (permanent).
Wmo-raad faciliteren en blijvend betrekken bij ontwikkeling en evaluatie van beleid
(permanent).
Introductie jaarlijks Wmo-verslag (2009).

De uitvoering van het beleid is in de loop van 2008 ter hand genomen, in 2009 doorgezet en verder
vertaald in de programmabegroting 2010.
Hoe verhoudt de wijze waarop Hellendoorn om gaat met welzijn in de Wmo zich tot de ambities
van VWS?
Verbinden
In zijn algemeenheid geldt dat de gemeente Hellendoorn al jaren bijzonder actief is op het terrein
van welzijn, maar dan vooral vanuit de optiek van leefbaarheid van dorpen en buurtschappen. Met
de Wmo wordt getracht een verbinding te leggen met het domein van zorg en gezondheid. De
gemeente legt lokaal dan ook een expliciete relatie met het gezondheidsbeleid. Hierdoor ontstaat in
het welzijnsdomein vanzelf meer aandacht voor mensen met beperkingen.
44

Op individueel niveau is de gemeente in 2008 gestart met het project steuncirkels. In dit project
wordt de organisatie voor vrijwillige thuishulp gesubsidieerd om actief informele steunsystemen te
realiseren rondom kwetsbare burgers.
Een bijzondere voorziening op het terrein van verbinden zijn de zogenaamde ‘socioruimtes’ die de
gemeente al kent. Het betreft activiteiten en ontmoetingsruimtes voor mensen met beperkingen die
op het grensvlak van welzijn en zorg liggen, en ook als zodanig worden gefinancierd.
Vanaf 2009 tracht de gemeente actief om het bedrijfsleven te betrekken bij activering en participatie.
Daarnaast wordt een extra inspanning gedaan om levensbeschouwelijke organisaties actiever bij de
Wmo te betrekken.
Integraliteit
Tot op heden is de integraliteit in het Wmo-beleid vooral nagestreefd binnen het thema individuele
verstrekkingen/loket. Via het concept woonservicegebieden, waarvan er momenteel twee zijn
aangewezen wordt veel integraler gekeken naar wat mensen nodig hebben.
In 2009 zal in regionaal verband een inventarisatie van alle collectieve voorzieningen worden
gemaakt. De bedoeling is om hierop een dekkend aanbod te baseren en de hoop is dat er ook wat
inefficiënties en overlap kunnen worden weggeorganiseerd.
Lokaal Maatwerk
De gemeente Hellendoorn heeft veel aandacht voor de kleine eigenheden die het welzijn van
inwoners en de leefbaarheid van buurten uitmaken. De gemeente kent dorpsontwikkelings- en
buurtschapsontwikkelingsplannen, waarin inwoners - onder leiding van de Verenigingen Plaatselijk
Belang - aangeven én realiseren wat er nodig, mogelijk en wenselijk is. Daarbij is er niet alleen
aandacht voor fysieke zaken, maar speelt bijvoorbeeld onderlinge samenwerking op dorps- en
buurtschapsniveau en het voorzieningenniveau een hoofdrol.
Relatie burger-overheid
De gemeente verwacht van haar burgers dat zij zich actief inzetten voor hun eigen welzijn en dat van
anderen. Daartoe werkt de gemeente onder andere met dorp- en buurtschapsplannen.
Gekoppeld aan een groot beroep op inwoners, is een gemeentelijke bereidheid om naar burgers te
luisteren. De gemeente positioneert de Wmo-raad als een onafhankelijk advies orgaan en biedt haar
hiervoor de nodige faciliteiten. De Wmo-raad is actief en zeer betrokken.
Daarnaast worden initiatieven die door burgers worden ondernomen bijna zonder uitzondering door
de gemeente gesteund.
Relatie gemeente-instellingen
De gemeente heeft recent een traject ingezet om de relatie met het welzijnswerk te
professionaliseren via accountmanagement. Tot voor kort werden er jaarlijks subsidies verleend, die
met name waren gericht op het dekken van de kosten van bestaande organisaties. Inmiddels wordt
expliciet gekeken welke resultaten worden gewenst en geeft de aanbiedende organisatie daarvoor
een kostprijs. Dat leidt niet zozeer tot extra investeringen, of juist bezuinigen, maar vooral tot een
kwaliteitsimpuls: voor dezelfde middelen wordt een breder en hoogwaardiger aanbod gedaan.

45

Investeren in welzijn nieuwe stijl
In Hellendoorn zien we vanaf 2007 bijna een verdubbeling van de middelen voor ‘zorgbeleid’. Kijken
we naar de wijze waarop deze nieuwe initiatieven zijn gefinancierd, dan zien we drie typen bronnen.
In de eerste plaats extra Rijksmiddelen zoals de AWBZ-subsidieregelingen en de impuls mantelzorg.
In de tweede plaats externe gelden van de provincie. En ten derde aanvullende afspraken bínnen de
bestaande subsidies aan welzijnsorganisaties.
Ontwikkeling realisatie 2006-2007 (Bron: jaarrekening 2006-2008)
Programma 9: Maatschappelijke ondersteuning
Zorgbeleid
Maatschappelijk werk
Zorgpunt Hellendoorn
Huishoudelijke verzorging
Sociaal-cultureel werk
Voorzieningen gehandicapten

Lasten
2006
856.981
359.528
272.380
0
1.218.095
4.196.104

Lasten
2007
1.552.549
347.659
221.878
3.407.471
1.155.334
8.373.720

Al in 2009 is de gemeente moeten gaan bezuinigen. De oorzaken betreffen een combinatie van
WMO- en externe factoren. Binnen de Wmo kampt de gemeente met tekorten op de HV, onder
andere omdat Hellendoorn een nadeelgemeente is en dus - door de zogenaamde ‘objectieve’
verdeling van het gemeentefonds - wordt geconfronteerd met een relatief en absoluut fors
teruglopend budget. Buiten de Wmo speelt de crisis – en de daaraan gekoppelde verslechtering van
de gemeentefinanciën een rol. De bezuinigingen in 2009 worden dwars door de gemeentebegroting
gerealiseerd. Bovendien: er wordt alleen maar meer geld voor de Wmo uitgetrokken (o.a. door de
enorme volumestijging van HH die zich al vanaf 2008 voordoet). Inhoudelijk wordt vooralsnog
uitgegaan van ombuigingen, waarbij door prioritering, kwaliteitsverbetering en nieuw beleid indien
hiervoor oud beleid wordt “ingeleverd” toch de doelstellingen op het gebied van Welzijn worden
gerealiseerd. Vanaf 2010 moeten wellicht ook inhoudelijke bezuinigingen worden doorgevoerd.
In de begroting 2009 zien we dan ook geen wijzigingen anders dan een verlaging van het budget voor
het Zorgpunt. De scherpe daling van de uitgaven op het Zorgpunt Hellendoorn wordt veroorzaakt
door een andere verdeling van het aantal uren dat aan de Front-office Welzijn wordt gewerkt en
betreft dus geen ‘echte’ bezuiniging. De begroting ligt nog steeds ruim boven de realisatie 2007.
Ontwikkeling begroting 2008-2009 (Bron: primitieve programmabegroting 2008-2009)
2008
2009 Ontwikkeling
Zorgbeleid
938.388 1.028.870
9,9%
Maatschappelijk werk
356.567
367.008
2,9%
Zorgpunt Hellendoorn
454.845
391.218
-15,6%
Minderheden beleid
107.137
111.839
4,4%
Huishoudelijke verzorging
2.964.428 3.056.794
3,3%
Sociaal-cultureel werk
995.571 1.063.220
1,8%
Voorzieningen gehandicapten
6.952.962 7.192.490
2,3%

46

Ontwikkeling subsidieaanvragen grote welzijnsaanbieders
Diensten Stichting De Welle
Stafbureau
Front office Loket Maatwerk
Vervanging
Vrijwilligerswerk
Wijk-Buurtwerk
Participatie-ondersteuning
Zelfstandig functioneren
Senioren
Jongerenwerk
Totaal

2008
x
x
x
x
x
x
x
x
x
x

2009
10.069
126.370
59.044
133.054
101.482
106.947
27.177
83.043
254.183
901.369

2010
10.069
134.687
x
142.189
142.297
133.400
26.330
86.531
265.822
941.325

Algemeen Maatschappelijk Werk
Salariskosten
Management (0,5 fte)
Indirect personeel
Overige personeelskosten
Huisvestingskosten
Bureau/administratiekosten
Algemene kosten
Totaal

2008
297.080
39.540
37.100
20.920
38.280
16.360
8.010
457.290

2009
305.250
41.920
38.490
21.400
39.160
16.740
8.190
471.150

2010
x
x
x
x
x
x
x
x

Stichting Vrijwillige Thuiszorg Overijssel
Subsidie Hellendoorn (2009/2010 subsidieaanvraag)

2008
84.373

2009
100.009

2010
102.510

x

1.472.528

x

Totaal

47

Helmond
Algemeen: aanpak Wmo Helmond
De gemeente Helmond heeft in 2006 een kadernota en een verordening Wmo vastgesteld.
Uitgangspunt hierbij was een invoering van de Wmo zonder grote wijzigingen ten opzichte van de
situatie vóór 2007. In 2007 is de gemeente aan de slag gegaan met het opstellen van een Beleidsplan
2008-2011. Dat plan was in concept klaar in de zomer van 2007, al heeft het als gevolg van grote
financiële onduidelijkheid op het HV-dossier nog bijna een jaar geduurd voordat het plan uiteindelijk
is vastgesteld. Het Helmondse Wmo-beleid richt zich op 2 ambities:
• Actieve burgers die zich inzetten voor de samenleving vormen de basis van de Zorgzame stad
Helmond
• Helmonders zijn in staat zolang mogelijk zelfstandig te blijven functioneren en te participeren
Helmond zet daartoe in op 3 sporen:
- Voorzieningen optimaliseren en organiseren in woonservicegebieden
- Van indicatie naar advisering
- Aandacht voor niet-zelfredzame groepen
In het oog springende ontwikkelingen voor de eerste periode betroffen:
- Ontwikkelen digitaal ketenportaal
- Pilot huisbezoekende professionals
- Pilot woonzorgdiensten in de wijk
- Ontwikkelen woonservicezones
- Onderzoek afschaffen indicatiestelling
Het beleidsplan bevat een uitvoeringsprogramma voor 2008. Vanaf 2009 wordt er geen apart
uitvoeringsprogramma meer gemaakt, maar wordt deze in de vorm van het Wmo
subsidieprogramma gegoten. De gemeentelijke acties worden opgenomen in de
programmabegroting. Het oude subsidieprogramma jeugd, zorg, welzijn en sport is vervangen door
een Wmo subsidieprogramma. Daartoe heeft de gemeenteraad jaarlijks de kans om de beleidskaders
uit het Wmo beleidsplan aan te scherpen, bij te stellen. Op basis van dat beleidskader stelt het
college jaarlijks een programma van eisen vast voor de maatschappelijke partners.
In 2008 is in een apart traject met alle Helmondse partijen een Ontwikkelingsprogramma Wonen,
welzijn en zorg opgesteld.
Eind 2008 is een visie-ontwikkelingstraject Huishoudelijke Verzorging gestart, dat tot doel had om tot
een nieuwe aanpak van ondersteuning te komen. Dit heeft geleid tot een plan Persoonlijke
Ondersteuning dat onder andere belangrijke welzijnsaccenten kent, bijvoorbeeld op het terrein van
begeleiding.
Hoe verhoudt de wijze waarop Helmond om gaat met welzijn in de Wmo zich tot de ambities van
VWS?
Verbinden
Tot recent is in de Helmondse Wmo weinig aandacht besteed aan ‘verbinden’, met uitzondering van
het beter op elkaar afstemmen van een aantal voorheen min of meer losstaand beheerde ‘dossiers’.
Vanaf 2009/2010 komt hierin verandering. Een aanpassing van de subsidieverordening, de nieuwe
leest van het subsidieprogramma én de gedachtevorming rond Persoonlijke Ondersteuning hebben
48

ertoe geleid dat het actief stimuleren en faciliteren van sociale netwerken in het algemeen en
maatschappelijke steunsystemen rond kwetsbare burgers in het bijzonder centraal op de agenda zijn
gekomen.
Een relatief nieuw punt betreft bovendien het voornemen om ter compensatie van de gevolgen van
de Pakketmaatregel AWBZ te komen tot een laagdrempelige activerings- en
begeleidingsinfrastructuur voor mensen met lichte beperkingen. Hierbij zet de gemeente in op het
vervangen van de gesegregeerde voormalige AWBZ-dagopvang door een activerend, op inclusie
gericht aanbod via zogenoemde buurtbinders.
Integraliteit
De wens om te komen tot een integraler aanbod komt op een aantal plekken in de Helmondse Wmo
terug. Op voorzieningenniveau zien we bijvoorbeeld een forse inspanning om te komen tot een
integraal voorzieningenpakket wonen, welzijn en zorg per wijk en op voorzieningenniveau is een pilot
woonservicediensten gestart, die tot doel heeft om mensen met beperkingen beter te kunnen
bedienen.
De grootste slagen zijn echter gemaakt op het terrein van individuele burgers. Het beleidsspoor van
indicatie naar advisering heeft ertoe geleid dat er inmiddels niet een forse uitbreiding van het aantal
ouderenadviseurs is, maar dat Helmond ook is overgestapt naar een integrale intake van mensen die
een individuele voorziening aanvragen. De plannen met betrekking tot Persoonlijke Ondersteuning
gaan nog een stap verder en voorzien in een integraal Individueel Ondersteuningsplan, waarin de
hele situatie van de burger in kaart wordt gebracht en voorzien van een passend pakket aan
informele, collectieve en professionele ondersteuning.
Lokaal Maatwerk
De beleidsontwikkeling Wmo heeft zich in Helmond interactief voltrokken, maar dat heeft niet direct
geleid tot een hele lokaal specifieke invulling van de Wmo. Dat kan wel worden gezegd van het
WWZ-ontwikkelingsprogramma, dat per wijk maatwerk in voorzieningen biedt. En het kan worden
gezegd van de ontwikkeling van Persoonlijke Ondersteuning. Dit betreft echt een Helmonds model,
dat speciaal is ontwikkeld voor de Helmondse situatie. In die zin is er dus al sprake van maatwerk.
Maar ook in de inhoud van de aanpak staat maatwerk centraal: getracht wordt via forse
investeringen bestaande structuren en netwerken op met name het terrein van vrijwilligers en
mantelzorgers te versterken en uit te bouwen.
Voor 2010 staan nieuwe beleidsplannen met betrekking tot vrijwilligers (nog door de raad vast te
stellen), mantelzorg en ouderenbeleid op stapel.
In zijn algemeenheid geeft de gemeente aan dat eigenlijk pas nú aan de ‘echte Wmo’ wordt gewerkt.
De eerste twee jaar moeten worden gezien als invoeringsjaren waarin de inhoudelijke aandacht
uitging naar HV, de ambtelijke ontwikkelcapaciteit werd ingezet op beleidsplanniveau en er (dus) van
wijzigingen in concrete praktijken nog weinig sprake kon zijn.
Relatie burger-overheid
Met de keuze voor persoonlijke ondersteuning kiest de gemeente voor een aanpak waarin een groot
beroep wordt gedaan op de eigen kracht van burgers en hun bereidheid om zich belangeloos voor
anderen in te zetten. Waar dat gebeurt, is de gemeente bereid fors te investeren in ondersteuning.
Een zelfde beweging zien we bij de subsidiëring van professionele organisaties, die meer en meer een
faciliterende rol krijgen. Op dit terrein is daarnaast een van oudsher wat aanbodgerichte aanpak
verruild voor een aanpak waarin de klant en diens behoeften centraal staan. Dit zien we overigens
niet alleen bij de subsidiëring van welzijnsorganisaties, ook in het WWZ-programma en bijvoorbeeld
het Stedelijk Kompas is gekozen voor een aanpak die de vraag van de burgers centraal zet.
49

Relatie gemeente-instellingen
In 2007 en 2008 was het subsidieprogramma nog niet echt op de Wmo geschoeid. Bovendien ging de
beleidsaandacht toen nog in hoge mate uit naar de huishoudelijke verzorging. In 2009 is voor het
eerst een subsidieprogramma Wmo opgesteld, maar daarin was nog niet werkelijk sprake van een
andere verhouding tot het professioneel werk. Die omslag is recent gemaakt met het
subsidieprogramma 2010. In plaats van instellingen die zelf zaken aanbieden, wordt ingezet op
ondersteunen en coachen van groepen burgers die iets willen. Dat geldt voor het welzijnswerk voor
volwassenen, maar ook voor het jeugd- en jongerenwerk en zelfs het maatschappelijk werk.
Daarnaast verwacht de gemeente een andere rolopvatting van welzijnsorganisaties. Zij dienen zich
meer dan ooit te richten op het versterken van de eigen kracht van burgers (empowerment) en op
het mobiliseren van maatschappelijke steunsystemen rondom burgers.
De relatie tussen welzijns-instellingen en gemeente kenmerkt zich op het gebied van
beleidsontwikkeling in principe door partnerschap. In de praktijk hebben moeilijkheden rond
opdrachtgever/-nemerschap, rond concurrentie, rond regie en vertrouwen de relatie af en toe
bezwaard.
Investeren in welzijn nieuwe stijl
In 2007, 2008 en 2009 zijn de welzijnsuitgaven in het kader van de Wmo steeds verhoogd. Er is extra
geïnvesteerd in welzijn ouderen, in vrijwilligers en mantelzorgers en in een aantal pilots. De extra
investeringen kunnen grotendeels op het conto worden geschreven van de subsidieregelingen die uit
de AWBZ naar de Wmo overkwamen. De pilots zijn betaald uit het invoeringsbudget Wmo en
onderrealisatie HV in de eerste jaren.
Daarbij geeft de gemeente aan dat behalve de echte ‘extra’s’ er ook door beter en strenger te sturen
sprake is van ‘meer welzijn voor hetzelfde geld’.
Vanaf 2010 moet er worden bezuinigd op welzijn. Het betreft een taakstellende bezuiniging van 3
ton, die het gevolg is van de verslechterde vooruitzichten in de gemeentebegroting. Overigens krijgt
het programma Zorg en Welzijn relatief een behoorlijke forse taakstelling opgelegd. De bezuinigingen
worden gerealiseerd door een aantal onderdelen in het subsidieprogramma te schrappen. Er worden
keuzes gemaakt om zaken die de raad en het college belangrijk vinden niet aan te tasten. Kortom, er
wordt niet gewerkt met de kaasschaaf.
Deze bezuinigingen gaan deels gepaard met investeringen. In het kader van de persoonlijke
ontwikkeling wordt vanaf 2010 meer dan 0,5 miljoen extra geïnvesteerd in maatschappelijke
steunsystemen en dagbesteding-light. Voor een deel zijn deze middelen afkomstig uit de reserve
Wmo, de rest wordt gefinancierd met tijdelijk geld van de provincie. De bedoeling is dat de
investeringen binnen enkele jaren leiden tot forse inverdieneffecten op de HV.

50

Ontwikkeling realisatie 2006-2008 (Bron: jaarrekening 2006-2008)
Programma 3: Maatschappelijke
dienstverlening,

Lasten

Lasten
2006

Sociaal welzijnsprogramma/
subsidieprogramma Wmo (excl. jeugd)
Accommodatiebeheer welzijn (excl. jeugd)
Ouderenzorg
Maatschappelijke opvang algemeen
Individuele Voorzieningen gehandicapten
Huishoudelijke verzorging (SE MOD)
Subsidieregelingen WMO/Wmo overig
Sociaal welzijnsprogramma-jeugd
Accommodatiebeheer welzijn-jeugd

Ontwikkeling Lasten

Ontwikkeling

2007

2008

€ 6.997.840 € 7.077.093
€ 1.513.000 € 2.021.303
€ 201.917
€ 70.653
€ 2.695.981 € 2.968.020

1,1% € 7.229.953
33,6% € 2.059.159
-65,0%
€ 81.562
10,1% € 2.974.206

2,2%
1,9%
15,4%
0,2%

€ 3.673.615

6,5% € 4.227.768
€ 7.579.241
€ 991.312
37,3% € 3.462.221
2,0% € 543.159

8,1%
-2,9%
-29,6%
44,4%
2,7%

€ 1.745.405
€ 518.461

€ 3.910.736
€ 7.806.895
€ 1.408.123
€ 2.397.219
€ 528.739

Ontwikkeling begroting 2008-2009 (Bron: primitieve programmabegroting 2008-2009)
Programma 3: Maatschappelijke dienstverlening,
zorg en integratie
Sociaal welzijnsprogramma (excl. jeugd)
Accommodatiebeheer welzijn (excl. jeugd)
Ouderenzorg
Maatschappelijke opvang algemeen
Individuele Voorzieningen gehandicapten
Huishoudelijke verzorging
Subsidieregelingen WMO
Sociaal welzijnsprogramma-jeugd
Accommodatiebeheer welzijn-jeugd

Lasten
2008
7.545.081
1.989.461
96.023
2.965.626
4.612.049
7.438.188
407.286
2.494.935
587.632

Lasten
2009
7.658.920
2.010.456
97.680
3.261.958
4.707.069
8.111.895
875.542
2.811.867
637.067

Ontwikkeling
1,5%
1,1%
1,7%
10,0%
2,1%
9,1%
115,0%
12,7%
8,4%

51

Ontwikkeling welzijnssubsidies
Diensten
Ouderenorganisaties
Vrouwenorganisaties
Jeugd- en jongerenorganisaties
Gehandicaptenorganisaties
Buurtverenigingen
Zelfhulpgroepen
Vrijwillig sociaal cultureel werk
overig vrijwillig welzijnswerk
Vrijwillige sportorganisaties
Raad voor de Sport

2006
46.877
44.793
300.079
42.422
54.863
7.154
275.819
89.558

2007
38.654
52.690
346.360
41.212
53.617
7.327
645.822
85.467

2008
51.765
0
371.759
41.864
57.113
5.281
674.259
78.071
212.302

2009
52.413
0
333992
27.434
65.425
0
700.371
74.852
247.180
15.967

861.565

1.271.149

1.492.414

1.517.634

2.749.393

2.856.841

Jeugdbeleid

739.810

814.891

Ouderenbeleid

295.338

403.321

Totaal Vrijwillig welzijnswerk
Sociaal-cultureel werk en opbouwwerk

Jeugd en veiligheid

482.176
32.968

Maatschappelijke zorg
SOS Telefonische Hulpdienst

1.539.381

1.722.218

2.016.051

2.647

2.841

40.000
3.349.090
184.889

116.101
116.397
3.506.319 3.822.000
200.565
419.245
33.512
ntb
47.440
ntb
0
500.910
9.746.896 10.179.045

-

Maatschappelijke zorg
Maatschappelijke opvang en verslavingsbeleid
Vrijwilligerswerkbeleid
GGD
Savant
OGGZ
Totaal Professioneel werk
Totaal Helmond

2.786.457

x
x
0
8.897.901
x

10.169.050 11.239.310 11.696.679

52

‘s-Hertogenbosch
Algemeen: aanpak Wmo ‘s-Hertogenbosch

De gemeente ‘s-Hertogenbosch heeft februari 2006 als een van de eerste gemeenten in Nederland
een beleidskader maatschappelijke ontwikkeling vastgesteld. Hierin is vastgelegd dat de gemeente
met de Wmo wil koersen op een actieve samenleving, waarin de burger en zijn verbanden (meer)
centraal staan.

In mei/juni 2007 is vervolgens een vierjarenbeleidsplan Wmo vastgesteld. Hierin wordt de Wmo
ingevuld middels een drietal programmatische pijlers:
-

sterke wijken: een passend voorzieningenniveau en plezierig samenleven
participatie: alles waardoor mensen meedoen of in beweging komen
zorg: alles wat betrekking heeft op omstandigheden waar mensen hulp bij nodig hebben

Daarnaast had de gemeente al ambities geformuleerd op het terrein van ouderenbeleid, Wonen,
welzijn en zorg en Jeugd. De Wmo is daarin niet leidend geweest en is slechts een van de bronnen
waarvanuit aan het realiseren van deze ambities wordt bijgedragen.

In mei 2008 zijn deze drie pijlers uitgewerkt in een uitvoeringsprogramma voor de jaren 2009 en
2010. Hierin zijn alle opdrachten aan organisaties en alle subsidies opgenomen en ondergebracht bij
de betreffende beleidsdoelstellingen. Het is daarmee een integraal uitvoeringsprogramma
geworden. Ook zaken als inburgering en volwasseneneducatie worden benut om de
welzijnsdoelstellingen te behalen (slimme combinaties). Daarbij zijn voor ieder van de programma’s
belangrijke nieuwe ontwikkelingen benoemd:
Sterke wijken
- Kroon op je wijk
- Woonservicezones
- Wmo-informatiepunten met loketfuntie in meerdere wijken
Participatie
-

Mantelzorg

-

Mensen met beperkingen

-

Inburgering (valt buiten de Wmo, maar maakt in verband met integraliteit wel onderdeel uit
van het uitvoeringsprogrammma)

Zorg
-

Centrum voor trajectbegeleiding

-

Woonprogrammering bijzondere doelgroepen
53

-

Stedelijke Wmo-loket

In de Wmo gaan in ‘s-Hertogenbosch in 2009 in totaal ongeveer 42 miljoen euro om. Daarvan betreft
ongeveer 1/3e welzijnsmiddelen, ruim 40% betreft individuele verstrekkingen en ruim een kwart
betreft maatschappelijke opvang en verslavingszorg.

Hoe verhoudt de wijze waarop ‘s-Hertogenbosch om gaat met welzijn in de Wmo zich tot de
ambities van VWS
Verbinden
De gemeente legt beleidsmatig verbanden tussen de Wmo en zorg, de Wmo en de WWB en met
ruimtelijke ordening . Daarbij moet worden opgemerkt dat de gemeente op deze terreinen al bezig
was met nieuw beleid en dat de Wmo geen keerpunt heeft betekend, maar eerder een steuntje in de
rug.
Initiatieven voor verbindingen tussen burgers zien we bijvoorbeeld in het integreren van een
(beperkte) ontmoetingsfunctie in decentrale loketten (de Wmo-informatiepunten) en in de projecten
die zich richten op de sociale cohesie van wijken. Voorbeelden zijn Kroon op je Wijk (realiseren van
een dienstenservicebedrijf, voor en door bewoners) en de Welzijnsmakelaar. Deze projecten zijn
nieuwe aanvullingen op vrijwilligersactiviteiten die er al waren zoals Steunpunt Zelfhulp
(lotgenotencontact) , Trefpunt Oost (dagbesteding voor mensen met psychische problemen) en Mooi
zo, goed zo (het bedrijfsleven zet zich in voor vrijwilligersactiviteiten).

Integraliteit
Zowel op het terrein van welzijn als op het terrein van zorg heeft de Wmo een impuls gegeven aan
een werkwijze waarin de burger meer centraal is gezet. Op het terrein van de hulp aan daklozen,
zorgmijders, verslaafden en multiprobleemgezinnen is bijvoorbeeld flink geïnnoveerd. Een concreet
gevolg is het regionaal preventieprogramma waarin GGD, VZ en GGZ samenwerken aan het
voorkomen van psychische klachten. Een andere belangrijk resultaat is het Centrum voor Trajecten
en Bemoeizorg waarin vier organisaties (zorg- en welzijnsinstellingen) samenwerken om cliënten met
complexe problemen integraal (alle levensgebieden) te ondersteunen. De gemeente heeft ingezet op
individuele trajecten via een nieuw ‘Centrum voor trajecten en bemoeizorg’ en is langs die weg in
gaan kopen. Het zorgaanbod was voorheen sterk aanbodgericht. Nu stuurt het cliëntperspectief
sterker de inkoop van diensten.
Ook verdient vermelding dat de gemeente door herschikking van middelen een innovatief
samenwerkingsverband van GGZ en Welzijn ondersteunt wat als doel heeft kwetsbare mensen met
psychische of verslavingsproblemen te helpen om weer een sociaal netwerk op te bouwen.
Voorzieningen worden in ‘s-Hertogenbosch meer en meer gebundeld aangeboden. Dat is een
belangrijk uitgangspunt van het accommodatiebeleid, de brede scholen en het beleid wonen-welzijnzorg. Ook op cliënt niveau wordt gestreefd naar een integrale aanpak. Decentrale satellieten van het
Wmo-loket zijn daarin een belangrijk element.

54

Nieuw in de Wmo is dat aanbiedende partijen meer dan voorheen bij elkaar worden gezet om
gezamenlijk een antwoord te formuleren op een door de gemeente gestelde vraag. Expliciet doel van
de gemeente is daarbij om de samenwerking van organisaties te versterken, zodat de burger een
integraler aanbod kan krijgen.

Lokaal Maatwerk
De gemeente ‘s-Hertogenbosch was al bezig met het meer centraal stellen van ‘meedoen’ en ‘erbij
horen’. Dat is echter een ontwikkeling die al in gang was gezet voordat er sprake was van een Wmo.
De Wmo heeft hieraan wel een extra impuls gegeven. De gemeente heeft een sterke wijk-focus en er
is veel ruimte voor het stimuleren en ondersteunen van burgerinitiatieven, bijvoorbeeld via de MIGmiddelen (zie: relatie burger-overheid).
Er is een forse slag gemaakt met de ondersteuning van mantelzorgers en vrijwilligers. De gemeente
kent een nieuw Steunpunt voor Informele Zorg, waarin het oude steunpunt Mantelzorg en de
vrijwillige thuishulp van MEE zijn opgegaan. In het kader van wonen, welzijn en zorg en
ouderenbeleid is onder andere de ontwikkeling van woonservicezones gestart. Een nieuw
domoticaproject is hiervan een onderdeel. Een ander nieuw project, Zilveren Kracht, heeft tot doel
de potenties van jonge ouderen beter te benutten, en hun onderlinge sociale contacten te
stimuleren. Daarnaast is onder andere geïnvesteerd in bewegen voor ouderen en bezoekprojecten
aan ouderen door vrijwilligers. Daarnaast is er in de opdrachten aan de welzijnsinstellingen expliciete
aandacht voor mensen met beperkingen.

Relatie burger-overheid
De Wmo heeft een duidelijke impuls betekend voor het herijken van de verantwoordelijkheden
tussen burger, samenleving en overheid. De gemeente wil de cliënt meer centraal stellen én meer
verantwoordelijkheid leggen bij burgers om zichzelf en anderen te ondersteunen of helpen.
De positie en inbreng van burgers/cliënten in de beleidsontwikkeling en uitvoering van de Wmo is
duidelijk versterkt. Een belangrijk structuur- en procesvernieuwing in ‘s-Hertogenbosch is het van
meet af aan betrekken van de cliënt. De gemeente heeft in november 2006 een Wmo-raad
opgericht, die breed samengesteld is en gevraagd en ongevraag adviseert. Daarnaast werkt de
gemeente bijvoorbeeld met digipanels om de mening en ervaringen van de inwoners te leren
kennen. Ook wordt er een gebruikersgroep opgericht met als doel de gebruiksvriendelijkheid en
kwaliteit van de ‘Sociale kaart ’s-Hertogenbosch’ en de informatie over de Wmo op de gemeentelijke
website te beoordelen.

Het bevorderen van het nemen van eigen verantwoordelijkheid door burgers en hun verbanden zien
we langs twee sporen terug. In de eerste plaats heeft de gemeente bijvoorbeeld een
Maatschappelijke Initiatieven Geld (MIG)-budget ingesteld waar mensen die iets voor andere willen
doen een beroep op kunnen doen. Een ander voorbeeld is de gemeentelijke Welzijnsmakelaar, die
actief bezig is inwonersinitiatieven op te sporen en te ondersteunen. In de tweede plaats heeft de
gemeente voor professionele welzijnsaanbieders de filosofie van ‘professionals met de handen op de
rug’ geïntroduceerd, die zich doorvertaald in het subsidiebeleid en het inkoopbeleid. Middels het
inkoopbeleid wordt er ook op gestuurd dat de instellingen meer vraaggericht werken (in plaats van
aanbodgericht). Zie hierna.

55

Relatie gemeente-instellingen
Op het welzijnsterrein was de gemeente al bezig met een meer gestructureerde manier van
subsidiëring: een belangrijk onderdeel dat door de gemeente in de Wmo is opgepakt, is dat voor
professionele welzijnsaanbieders de filosofie van ‘professionals met de handen op de rug’ is
geïntroduceerd: welzijn moet mensen die ‘iets’ willen vinden, stimuleren en faciliteren, en niet zelf
het voortouw nemen in het organiseren van zaken. Een uitzondering hierop is mogelijk bij groepen
die zó kwetsbaar zijn dat zelforganisatie eigenlijk niet verwacht mag worden. De Wmo heeft wel als
katalysator gewerkt bij het doorvertalen van de ‘handen op de rug’-benadering in de concrete
inkoop. Nieuw daarbij is ook dat aanbiedende partijen bij elkaar worden gezet om gezamenlijk een
antwoord te formuleren op een door de gemeente gestelde vraag. Expliciet doel van de gemeente is
om de samenwerking tussen organisaties te versterken.

Investeren in welzijn nieuwe stijl
De gemeenteraad heeft in 2006 vastgelegd dat de Wmo in beginsel budgetneutraal moet worden
ingevuld. Eventuele overschotten dienen gereserveerd te blijven voor de uitvoering van de Wmo.
Extra budgetten kunnen alleen worden ingezet als de raad daartoe later expliciet besluit. Ondanks
dat ‘s-Hertogenbosch min of meer neutraal uit de herverdeling van HV-middelen is gekomen, kampt
de gemeente met een fors tekort op de uitvoering van dit onderdeel van de Wmo. Stijgende kosten
voor huishoudelijke verzorging door volumestijgingen en een forse prijsstijging vanaf 2010 als gevolg
van de wetswijziging Wmo 2010, maar ook een sterke groei van de kosten voor woningaanpassingen,
leiden tot tekorten.
In ‘s-Hertogenbosch is slechts beperkt sprake van extra financiële investeringen in welzijn. De
gemeente wijst er in dit verband op dat er ook geen sprake was van extra middelen voor welzijn (wel
voor specifieke onderwerpen zoals mantelzorg). Met een groeiend tekort op het HV-deel in de Wmo
is er sprake van voortdurende krapte. De gemeente is er desondanks in geslaagd een behoorlijke
impuls aan nieuw beleid te geven. Deze is gefinancierd uit bestaande middelen die zijn ‘vrijgespeeld’
door efficiënter om te gaan met beschikbare middelen (herijking). Voor verschillende projecten is
externe dekking gevonden, bijvoorbeeld bij de provincie of uit het GSB.
Voor de functie sociaal-cultureel werk is in 2007-2008 eigenlijk geen sprake van extra middelen, met
uitzondering van middelen in het kader van het jeugdbeleid. De middelen voor maatschappelijke
dienstverlening blijven in het eerste Wmo-jaar constant en stijgen in 2008 met ruim een miljoen. Dit
wordt verklaard door de extra kosten ten gevolge van het stedelijk Wmo-loket, dat met ingang van
2008 op volledige sterkte functioneert.

56

Tabel 1: Uitgaven obv IV3, gecorr. voor groei GF

Maatschapp. begeleiding en advies
Sociaal-cultureel werk

x 1000 €
2006
-4958,0
-7123,0

2007
-4965,6
-7113,2

2008
-6163,1
-7431,5

Vanaf 2010 ziet het plaatje er niet positief uit. Hoewel de politiek over het algemeen met
welwillende ogen kijkt naar (het welzijnsdeel van) de Wmo, leiden externe ontwikkelingen –
zoektocht naar dekking voor tekort HV; vervallen grondslag psychosociaal AWBZ zonder voldoende
extra middelen voor de gemeente; pakketmaatregel AWBZ zonder extra middelen voor gemeenten;
toenemend beroep op individuele verstrekkingen als gevolg van autonome ontwikkelingen (bijv.
vergrijzing); aflopen GSB-3; generieke bezuinigingen op gemeentefinanciën - tot grote druk op het
welzijnsbudget. Volgens de huidige inzichten (de raad besluit in november) zal het budget niet
groeien (de gemeente hanteert de nullijn), ondanks extra taken op het gebied van ondersteunende
begeleiding en ondanks dat aanbieders hun loonkosten zullen moeten indexeren. Het is niet
ondenkbaar dat voor welzijn vanaf 2011 een taakstellende bezuiniging bovenop de nullijn wordt
geformuleerd.
Momenteel is nog onzeker hoe de Gemeenteraad op de tekorten en mogelijke aanvullende
bezuinigingen op welzijn zal reageren. Met betrekking tot individuele verstrekkingen worden wel
ombuigingsmaatregelen voorgesteld, maar in ieder geval lijken bezuinigingen op het totaalbudget
voor individuele verstrekkingen in de Wmo vooralsnog niet voor de hand liggend. Bij het ‘zoeken
naar ruimte’ voor Wmo-beleid zal een in het Wmo beleidsplan aangekondigde herziening van de
subsidies (op grond van ‘Wmo-critria’) een belangrijk instrument zijn.

57

Leeuwarden
Algemeen: aanpak Wmo Leeuwarden
De gemeente Leeuwarden heeft zijn Wmo-beleid beschreven in de Beleidsnota 2008-2011 Meedoen
in Leeuwarden. Deze nota beschrijft voor het eerst het samenhangende Wmo-beleid, maar borduurt
inhoudelijk voort op eerder geformuleerde visie en ambitie, zoals die uit het collegeprogramma:
• Handhaving van het voorzieningenniveau.
• Keuzevrijheid.
• Daadwerkelijke ondersteuning van mantelzorgers en vrijwilligers bij de zorgverlening.
• Klantgericht in een onafhankelijk, objectief en toegankelijk loket voor informatie & advies en
cliëntondersteuning (‘Omtinken’).
• Kwetsbare burgers krijgen bijzondere aandacht. We laten hen niet in de kou staan.
• Gebiedsgerichte uitvoering. Het zelforganiserend vermogen van mensen wordt ondersteund
en niet overgenomen door instituties.
• Verbinden van beleidsterreinen .De kracht van de Wmo ligt in het verbinden van wonen,
werken, welzijn en zorg, in de combinatie van alle voorzieningen die er op deze terreinen
zijn.
• Zorg biedt ook economische kansen. Die kansen moeten in Leeuwarden volop worden benut.
Wij willen Leeuwarden profileren als een innovatieve zorgstad.
• Ontwikkeling woonzorgzones met maatschappelijke opvang en wijkvoorzieningen. Een
geïntegreerd aanbod van verschillende zorgvoorzieningen en vormen van dienstverlening
voor de diverse groepen in een wijk, levert een goede bijdrage aan de
levensloopbestendigheid van wijken.
In het beleidsplan wordt de gemeentelijke opgave kernachtig neergezet als:
“Het leveren van ( zorg-) ondersteuning
- op maat
- integraal
- uitgaande van zelforganiserend vermogen van de burger
- met nieuwe, innovatieve ondersteuningsarrangementen
- in de eigen leefomgeving
- binnen nieuwe financiële kaders.”
Om dat inhoud te geven gaat de gemeente uit van een 14-tal uitgangspunten:
1. Lokaal Sociaal (economisch) Beleid voor en door alle inwoners van Leeuwarden
2. inclusief beleid, voortbouwend op de bestaande sociale infrastructuur
3. beleidbepaling door gemeente, uitvoering door derden (conform art. 10 Wmo)
4. eigen verantwoordelijkheid van de burger
5. geen eigen bijdragen (m.u.v. hulp bij het huishouden vanwege koppeling met AWBZ)
6. voorkomen is beter
7. compensatie beginsel, maatwerk
8. vraagsturing (uitgaande van het vraagpatroon van de burger:“no wrong door”)
9. keuzevrijheid
10. éénmalige gegevens uitvraag ( “ask once, use many”)
11. innovatief
12. regie voeren hoort bij de lokale overheid
58

13. gedempte7 marktwerking
14. rationele uitvoering met zo min mogelijk bureaucratie (Leeuwarder APK model)
Hoe verhoudt de wijze waarop Leeuwarden om gaat met welzijn in de Wmo zich tot de ambities
van VWS?
Verbinden
De gemeente Leeuwarden heeft niet alleen gekozen voor een integrale aanpak van de Wmo zelf,
maar legt ook allerlei linken naar beleidsterreinen buiten deze wet, zoals werk en inkomen,
economische kansen, wonen en ruimtelijke ordening, sport, taal en cultuur, veiligheidsbeleid,
gezondheidsbeleid, onderwijs en integratiebeleid.
In het kader van het grotestedenbeleid (GSB) heeft de gemeente al jaren veel aandacht voor het
verbinden van mensen, bijvoorbeeld via de projecten DOEN en ‘Van aandachtswijk naar prachtwijk’.
Binnen de Wmo wordt specifiek beleid gevoerd om mensen met beperkingen, zeker op psychisch en
verstandelijk terrein, meer bij de samenleving te betrekken.
Integraliteit
De gemeente kiest in de Wmo voor een integrale aanpak. Deze schuilt beleidsmatig met name in het
systematisch doorvoeren van één inhoudelijke visie en ambitie op de verschillende prestatievelden.
Daarnaast zorgt de GSB-werkwijze voor een integrale benadering van wijken en buurten. Bijzonder in
Leeuwarden is het zogenaamde APK-model waarmee burgers worden geholpen bij het helder krijgen
van hun behoefte en het (snel) vinden van zorg.
Een uitzondering op de beleidsmatige integraliteit vormt het jeugdbeleid, dat als een eigen
programma vorm krijgt.
Lokaal Maatwerk
Leeuwarden heeft al jaren een eigen stijl van beleid en uitvoering. De Wmo is ingebed in het staande
beleid van de gemeente en waar nodig zijn extra accenten geplaatst, bijvoorbeeld op het terrein van
de maatschappelijke participatie van bijzondere doelgroepen.
Een bijzondere invulling van de Wmo is het Leeuwarder APK-model. De gemeente heeft daarin een
eigen aanpak ontwikkeld om zonder veel bureaucratie, maar met veel aandacht voor de specifieke
positie én mogelijkheden van de klant, een voorzieningenpakket op maat samen te stellen.
Relatie burger-overheid
Uit de opgave die de gemeente voor zichzelf heeft geformuleerd (zie inleiding) blijkt al dat zij een
grotere verantwoordelijkheid bij de burger wil neerleggen. Omdat de gemeente al jaren bezig is met
een activerende welzijnsbeleid is het nieuwe van de Wmo op dit vlak met name dat veel kritischer
wordt bezien welke zaken collectief geregeld zouden kunnen worden. De gemeente combineert dit
met het voorzichtig afscheid nemen van claimgerichte indicatiestelling. Via het APK-model wordt
zowel gestuurd op minder individuele verstrekkingen, als op ‘boter bij de vis’ voor de burger.
Relatie gemeente-instellingen
De Wmo heeft niet veel verandering gebracht in de relatie tussen gemeente en instellingen.
Leeuwarden heeft reeds jaren geleden een slag gemaakt in de relatie met de lokale
welzijnsaanbieder(s). En met de zorgaanbieders is sinds enkele jaren een relatie in het kader van de
ontwikkeling van woonservicegebieden. De inkoop van Hulp in het Huishouden heeft de relatie met

7

De voordelen van marktwerking (keuzevrijheid) slim combineren met het vooraf elimineren van de nadelen
(zoals discontinuïteit van de hulpverlening, en leveranciers verleiden diensten onder de kostprijs te leveren)

59

een aantal van de zorgaanbieders wel wat vertroebeld, maar heeft tegelijkertijd geleid tot een
grotere intensiteit van de relatie.
Investeren in welzijn nieuwe stijl
De gemeente Leeuwarden heeft in het kader van de Wmo een aantal zaken op gang gebracht. De
bulk van de middelen werden echter al ingezet voor de doelstellingen van de Wmo en zijn niet
enorm veranderd. Het feit dat Leeuwarden als GSB-gemeente de afgelopen periode sowieso al fors
had ontwikkeld in de (professionaliteit en kwaliteit van de) sociale pijler heeft daaraan verder
bijgedragen. Extra ontwikkelingen in de Wmo zijn grotendeels gefinancierd met de middelen uit de
voormalige subsidieregelingen en met overschotten op de voormalige WVG en vervolgens de HV.
Ontwikkeling realisatie 2006-2008 (Bron: jaarrekening 2006-2008)
Programma Zorg en Opvang
2006
Opvang en zorgverlening
18.029
Sociale integratie achterst.groepen
4.417
Ouderen- en gehandicaptenzorg
7.579

2007
2008
19.580 20.249.628
1.941 2.061.479
16.562 16.904.790

Ontwikkeling begroting 2008-2009 (Bron: primitieve programmabegroting 2008-2009)
Programma Zorg en Opvang
2008
2009
Opvang en zorgverlening
20.464
Sociale integratie achterst.groepen
1.441
Ouderen- en gehandicaptenzorg
16.793
Totaal
41.719
38.698

Vanaf 2010 zijn er bezuinigingen op welzijnsterrein te verwachten, die worden veroorzaakt door een
verwacht tekort op de HV (en de voormalige WVG) en door tekorten op de gemeentebegroting
breed, die worden vertaald in taakstellingen. In Leeuwarden ziet men daarnaast inkomsten
teruglopen door het aflopen van GSB-3 en een herverdeling van de middelen voor Maatschappelijke
Opvang en Verslavingsbeleid. Daarbij geeft de gemeente aan dat ‘het welzijnsaanbod’ een complexe
financiering kent, waarbij teruglopende middelen voor een bepaald onderdeel kunnen leiden tot
herprioritering. Hierdoor kunnen bezuinigingen neerslaan op andere plekken dan waarvoor de
afnemende middelen zijn gelabeld.

60

Nijmegen
Algemeen: aanpak Wmo Nijmegen
Nijmegen (ruim 161.500 inwoners) is een stad met relatief weinig segregatie. De gemeente heeft een
sterke zorgstructuur en is rijk aan ondersteunings- en belangengroepen voor kwetsbare burgers. Met
de invoering van de Wmo is het overgrote deel van het welzijnsbeleid eigenlijk ongewijzigd
gebleven. Nijmegen heeft haar eerste Wmo beleidsplan al in het voorjaar van 2007 vastgesteld. Deze
heeft een looptijd van twee jaar. In dit plan geeft de gemeente aan haar beleid te willen versterken
door middel van:
1. Preventie
Inzetten op actief burgerschap, ondersteuning van mantelzorgers, informatie en advies,
outreachend werken en goede voorzieningen voor kinderen en jongeren met en zonder
problemen, mantelzorgers en mensen met een beperking.
2. Samenhang, afstemming en regie
Door meer samenwerking met partners in de stad, meer samenhang in het voorzieningenaanbod
en meer afstemming tussen organisaties, initiatieven en producten, meer bereiken voor burgers.
3. Balans eigen verantwoordelijkheid en overheidsverantwoordelijkheid
Kwetsbare burgers moeten niet de dupe worden van het beroep dat de Wmo doet op de eigen
verantwoordelijkheid van mensen.
4. Diversiteit
Meer participatie bij beleidsontwikkeling en –uitvoering door verschillende doelgroepen en
stakeholders als allochtone ouderenadviseurs, zorgconsulenten en organisaties met veel kennis
en een groot netwerk.
Voor de langere termijn wil Nijmegen aandacht besteden aan:
§ Sociale planexploitatie
Een betere dienstverlening aan de burger en een versterking van het sociale klimaat leveren op
langere termijn sociale en financiële winst op. Die winst wil Nijmegen kwantificeren en
herinvesteren in sociale programma’s.
§

Wmo in een breder beleidsperspectief
Ook ander gemeentelijk beleid levert een bijdrage aan het bevorderen van participatie en
zelfredzaamheid van burgers. Wmo-beleid wordt facetbeleid en de relatie tussen de Wmo en
andere programma’s op sociaal gebied zoals onderwijs, sport, kunst & cultuur en recreatie &
spelen wordt steviger.

Op dit moment wordt gewerkt aan het Wmo beleidsplan 2009-2012. In dit beleidsplan zullen de
volgende discussieonderwerpen, die onderling met elkaar samenhangen, worden uitgediept:
• Solidariteit: wat kan en mag de gemeente (meer) verwachten van de inzet van burgers voor
elkaar?
• Participatie van kwetsbare groepen: hoe kan er voor gezorgd worden dat eenzaamheid en
isolement van kwetsbare groepen verminderen?
• Aanscherping van de toepassing van het compensatiebeginsel.
• Regie en samenhang.
61

Hoe verhoudt de wijze waarop Nijmegen om gaat met welzijn in de Wmo zich tot de ambities van
VWS?
Verbinden
De gemeente was voorafgaand aan de invoering van de Wmo al bezig met welzijn nieuwe stijl. De
komst van de Wmo heeft echter voor een versnelling gezorgd. Daarbij wordt onder meer de
verbinding gelegd tussen Wmo en WWB. Zo is in Nijmegen-West en Neerbosch-Oost het pilotproject
Buurthulp gestart. Via Buurthulp krijgen ouderen en mensen met een functiebeperking diensten
aangeboden van vrijwilligers en betaalde arbeidskrachten, waardoor zij zelfstandig in hun wijk
kunnen blijven wonen. De vrijwilligers en arbeidskrachten zijn veelal mensen die in het kader van een
reïntegratietraject aan het werk zijn gegaan. De werkzaamheden die zij uitvoeren zijn bijvoorbeeld
een boodschappendienst, klussendienst of mensen gezelschap houden. Bijzonder is dat de
vrijwilligers en arbeidskrachten in de wijk wonen, waardoor de sociale cohesie versterkt wordt. In
Buurthulp werkt welzijnsorganisatie Tandem als projectleider samen met Stichting Welzijn Ouderen
Nijmegen (SWON), de Vrijwillige Hulpdienst, de Vrijwilligerscentrale en wijkposten.
Verschillende maatschappelijke ontwikkelingen, zoals vergrijzing en scheiden van wonen en zorg,
hebben geleid tot de noodzaak en ook de wens tot samenwerking tussen corporaties, zorgaanbieders
en welzijnsinstellingen. In Nijmegen besloot een groot aantal van deze partijen samen te gaan
werken in een nieuwe stichting: de stichting Maat. Deze stichting treedt in Nijmegen op als
projectleider waar het gaat om de inrichting van servicewijken en zorg- en dienstenprogramma’s. De
stichting Maat ontwikkelt concepten die vervolgens door deelnemende partijen uitgevoerd worden.
Integraliteit
In Nijmegen vormt het Loket Zorg en Inkomen samen met organisaties als SWON, MEE en NIM de
keten voor informatie en advies. Tussen deze organisaties (en het CIZ) zijn ketenafspraken gemaakt
over bijvoorbeeld doorverwijzing. Daarnaast is bij InterLokaal een formulierenbrigade die mensen
helpt bij het aanvragen van inkomensondersteuning. De formulierenbrigade en Thuisadministratie
zijn enkele voorbeelden van ondersteuning van kwetsbare groepen.
In Hatert is sinds medio 2008 als pilotproject een ondersteuningsteam actief dat cliënten in de wijk
op een integrale manier ondersteund. Afhankelijk van de ervaringen met deze pilot wordt bekeken
hoe cliëntondersteuning stadsbreed wordt doorontwikkeld.
Bij het bureau Wmo, dat de indicatiestelling voor Hulp bij het Huishouden, woningaanpassingen,
vervoersvoorzieningen en rolstoelen verzorgt, is de verandering van een claim- naar een
probleemgerichte benadering in gang gezet.
Lokaal Maatwerk
Nijmegen is al zes jaar bezig met het ontwikkelen van woonservicegebieden. De invoering van de
Wmo heeft gezorgd voor wind mee om de ambities op dit terrein prioriteit te geven. De gemeente
wil in 2020 negentien woonservicegebieden gerealiseerd hebben. Deze worden op maat ingevuld,
afhankelijk van de mogelijkheden en omstandigheden in de wijk. Dat betekent dat ieder
woonservicegebied er anders uit kan zien.
De woningen in een woonservicegebied liggen in de buurt van een ‘wijkservicepunt’, dat wil zeggen
centraal in de wijk, bij voorzieningen zoals eerste- en tweedelijns gezondheidszorg, winkels en
openbaar vervoer. Ook is het belangrijk dat de woonomgeving barrièrevrij en sociaal veilig is. Voor
mensen die niet (meer) de regie over het eigen leven kunnen voeren, voor dementerende ouderen
62

en verstandelijk gehandicapten, zijn er, naast de huidige verpleeghuizen, ook kleinschaligere
woonvormen hiervan beschikbaar in de wijk.
Relatie burger-overheid
Het sociale beleid van de gemeente Nijmegen heeft met de invoering van de Wmo een
overkoepelende doelstelling gekregen: ervoor zorgen dat burgers zoveel en zo lang mogelijk
zelfredzaam zijn en kunnen meedoen in de samenleving. Daarom zijn de accenten komen te liggen
op het ondersteunen van bewonersinitiatieven, jongerenparticipatie en het stimuleren van de buurt.
Er is meer aandacht gekomen voor het welzijn van ouderen. Ook hier is de eigen
verantwoordelijkheid centraal komen te staan. Dat betekent dat burgers in eerste instantie voor
zichzelf moeten zorgen, dan mantelzorg inschakelen, pas daarna een beroep kunnen doen op
buurthulp en algemene voorzieningen en slechts in laatste instantie op individuele voorzieningen.
Nijmegen tekent daarbij wel aan dat kwetsbare burgers niet de dupe moeten worden van het beroep
dat de Wmo doet op de eigen verantwoordelijkheid van het individu en zijn omgeving. De overheid
heeft wel degelijk een verantwoordelijkheid. Bovendien kan de gemeente actief burgerschap en
vrijwillige inzet alleen stimuleren en niet sturen.
Nijmegen heeft verder gekozen om burgerparticipatie bij de beleidsontwikkeling niet volgens een
vast stramien te laten verlopen. Aangezien de prestatievelden over zulke uiteenlopende doelgroepen
gaat, wordt participatie op maat nagestreefd. Daarbij worden geen nieuwe structuren in het leven
geroepen, maar worden bestaande adviesraden betrokken. Ook worden verschillende methodieken
ingezet om burgers breed een inbreng te laten leveren in de diverse facetten van
beleidsontwikkeling.
Relatie gemeente-instellingen
Nijmegen hecht veel belang aan de ketenbenadering van organisaties. Daarom stuurt zij sinds de
invoering van de Wmo in subsidierelaties op een ketenaanpak van welzijn en zorg. Van
gesubsidieerde instellingen verwacht de gemeente een outreachende benadering. Ook moeten
organisaties meer sturen op ‘zelf doen’. Dat betekent kortdurende ondersteuning en het stimuleren
van initiatieven in plaats van overnemen.
Voor de subsidiëring van de grote welzijnsinstelling Tandem is een verbetergroep in het leven
geroepen. Deze verbetergroep bestond uit een aantal medewerkers van de gemeente en van
Tandem. Het heeft geresulteerd in een nieuw bestek voor de subsidieperiode 2010-2011. In de
nieuwe subsidieperiode wordt verlangd:
§ Meer verantwoording van resultaten en effecten die aansluiten bij de maatschappelijke
doelen die de gemeente zichzelf stelt.
§ Een accent op evalueren en leren. Op basis van evaluaties conclusies trekken over wat beter
en anders kan;
§ Meer betrokkenheid van uitvoerend professionals en deelnemers/bewoners bij plannen en
evaluaties.
De structurele subsidierelaties (incl. Tandem) worden voortaan vormgegeven met behulp van het
model ‘Rekenschap en Resultaat’ van het Servicepunt Welzijnsinformatie.
Investeren in welzijn nieuwe stijl
In Nijmegen is in de realisatie 2007 perfect de invoering van de Wmo terug te vinden: de CVTM
middelen bij de ondersteuning van mantelzorgers, de overige subsidieregelingen bij de algemene
Wmo-voorzieningen, de HV bij de individuele voorzieningen en de OGGZ-middelen bij de
63

bemoeizorg. Verder is in de realisatie het belang dat wordt gehecht aan jeugd en wijkaanpak
duidelijk zichtbaar. De middelen voor mantelzorg stijgen verder, o.a. als een gevolg van een landelijk
impuls-budget.
Ontwikkeling realisatie 2006-2008 (Bron: jaarrekening 2006-2008)
Samenlevingsopbouw
Ondersteuning vrijwilligers & mantelzorgers
Sociaal juridisch dienstverlening
Algemene voorzieningen Wmo
Individuele voorzieningen Wmo
Verslavingszorg
Dak-en thuislozen
Huiselijk geweld
Crisisopvang en begeleid wonen
Bemoeizorg en regie
Wijkaccomodaties
Flexibele wijkaanpak
Wijkaanpak
Ontwikkelingsgericht jeugdbeleid
Risico- en probleemgericht jeugdbeleid

2006
2007 Ontwikkeling
2008 Ontwikkeling
4.306.158 3.990.802
-7,3% 4.138.823
3,7%
158.974
666.602
319,3%
815.373
22,3%
683.413
571.121
-16,4%
623.068
9,1%
6.200.177 7.205.525
16,2% 6.977.505
-3,2%
6.914.944 21.664.868
213,3% 22.982.891
6,1%
3.692.525 5.486.725
48,6% 5.081.873
-7,4%
2.133.764 2.244.765
5,2% 2.368.969
5,5%
1.096.198 1.074.974
-1,9%
868.085
-19,2%
1.798.794 1.822.213
1,3% 1.878.009
3,1%
45.000
166.634
270,3%
28.422
-82,9%
7.170.359 8.091.907
12,9% 8.869.861
9,6%
761.499
716.221
-5,9%
690.908
-3,5%
2.023.772 2.285.007
12,9% 2.652.033
16,1%
3.958.577 4.682.095
18,3% 4.949.060
5,7%
2.049.583 2.576.682
25,7% 3.227.081
25,2%

In de begroting 2009 zien we terug dat Nijmegen vanaf 2008 zeer fors investeert in algemene
voorzieningen. De ‘investeringen’ worden grotendeels gedekt met een overschot op de
Huishoudelijke Verzorging.
Ontwikkeling begroting 2008-2009 (Bron: primitieve programmabegroting 2008-2009)
2008
2009 Ontwikkeling
Samenlevingsopbouw
4.113.313
4.241.063
3,1%
Ondersteuning vrijwilligers & mantelzorgers
215.280
945.687
339,3%
Sociaal juridisch dienstverlening
631.325
610.010
-3,4%
Algemene voorzieningen Wmo
4.758.441
6.662.229
40,0%
Individuele voorzieningen Wmo
22.243.457
24.297.862
9,2%
Verslavingszorg
5.233.754
5.528.380
5,6%
Dak-en thuislozen
2.085.973
2.660.165
27,5%
Huiselijk geweld
828.859
842.890
1,7%
Crisisopvang en begeleid wonen
1.877.999
1.902.896
1,3%
Bemoeizorg en regie
-5.393
-5.191
-3,7%
Wijkaccomodaties
6.810.823
9.246.411
35,8%
Flexibele wijkaanpak
649.210
709.612
9,3%
Wijkaanpak
2.347.153
2.308.164
-1,7%
Ontwikkelingsgericht jeugdbeleid
4.001.695
5.175.456
29,3%
Risico- en probleemgericht jeugdbeleid
2.009.681
3.103.032
54,4%
Ontwikkeling subsidies grote welzijnsaanbieders
Welzijnsorganisatie
Stichting Welzijnswerk Ouderen Nijmegen
Stichting Het Interlokaal
Stichting Tandem
Totaal subsidies welzijn Nijmegen

2007
Niet aangeleverd
442.000
3.559.536

2008
1.440.221
442.000
3.492.046

2009
1.175.978
442.000
3.397.561

2010
1.172.587
x
x

x

5.374.267

5.015.539

x

64

Utrecht
Algemeen: aanpak Wmo Utrecht
De gemeente Utrecht heeft haar brede Wmo-beleid beschreven in de nota Met elkaar, voor elkaar,
die in juli 2008 door de gemeenteraad is vastgesteld. In deze nota wordt duidelijk dat de Wmo voor
de gemeente geen directe omslagen in het beleid met zich meeneemt, maar wel op onderdelen leidt
tot extra inzet. Hij is bovendien aanleiding om te gaan werken aan het geleidelijk herijken van alle
beleid op een nieuwe leest.
Utrecht kiest daarbij voor een brede aanpak met een duidelijke focus op drie prestatievelden van de
Wmo. Dat zijn de prestatievelden:
• leefbaarheid en sociale samenhang (prestatieveld 1),
• advies, informatie en cliëntondersteuning (prestatieveld 3)
• en ondersteuning vrijwilligers en mantelzorgers (prestatieveld 4).
Voor prestatieveld 4 heeft de gemeente parallel aan de brede nota een specifiek beleidsplan
opgesteld, waarin de volgende koers wordt uitgezet:
Het stimuleren van nieuwe vormen van vrijwillige inzet;
• de deelname van ‘nieuwe’ groepen vrijwilligers te stimuleren: te weten jongeren, migranten,
ouderen en re-integratieklanten;
• nieuwe vormen van vrijwillige inzet te stimuleren, zoals: burgerinitiatieven, flexklussen en
maatschappelijk betrokken ondernemen (werknemers-vrijwilligersschap).
Het realiseren van voldoende toegankelijke ondersteuning van vrijwillige inzet.
• Oprichting Vrijwilligersondersteuningsstructuur;
• Verbetering toegankelijkheid (wijk-)accommodaties;
• Deskundigheidsbevordering;
• Vermindering regelgeving voor vrijwilligers;
• Toegankelijker en simpeler gemeentelijk subsidiebeleid.
Op prestatieveld 1 lag de focus in eerste instantie op accommodaties. Op de korte termijn wil de
gemeente Utrecht zorgen dat:
• Het beschikbare aanbod aan accommodaties wordt verbreed en toegankelijk is voor de
huidige en toekomstige vraag;
• De Wmo-gerelateerde initiatieven die voldoen aan de gestelde criteria financiële
ondersteuning krijgen als het gaat om huisvestingslasten;
• Initiatiefnemers voor wie een accommodatie in zelfbeheer wezenlijk onderdeel vormt van de
activiteiten, ondersteuning
• Daarnaast investeert de gemeente in een ondersteuningsstructuur voor vrijwilligers, in
community centres, in jongerenruimtes en in een Makelpunt accommodaties.
• De gemeente hanteert in het kader van de Wmo een multi-channel benadering (post,
telefoon, mail en spreekuren)
Hoe verhoudt de wijze waarop Utrecht om gaat met welzijn in de Wmo zich tot de ambities van
VWS?

65

Verbinden
In Utrecht is in de afgelopen periode ‘verbinden’ één van de belangrijke doelstellingen op het sociale
terrein geweest. Dat was een ontwikkeling die al was ingezet voordat de Wmo er was en waarbij
onder andere het grotestedenbeleid een belangrijke drijvende factor is geweest.
In het kader van de Wmo is de verbinding tussen een aantal prestatievelden verstevigd, al moet
gezegd worden dat er nog steeds sprake is van gescheiden beleidsontwikkelingen. Wel speelt
dezelfde Wmo-filosofie een rol bij alle beleidsontwikkelingen.
Integraliteit
De ontwikkeling van de Wmo is gecentreerd bij de afdeling welzijn. De uitvoering van individuele
verstrekkingen is weliswaar elders belegd, maar de inhoudelijke lijnen voor de hele Wmo worden
vanuit welzijn uitgezet in samenwerking met sociale zaken en de GG & GD.
Lokaal Maatwerk
In Utrecht is niet zozeer sprake van gemeentelijk maatwerk, als wel van wijkgebonden maatwerk. De
gemeente kent een ver doorgevoerde methodiek van wijkgericht werken, waarin ook de Wmo is
opgenomen. Vragen van burgers worden in de wijk ‘opgehaald’ en waar mogelijk ook opgelost.
Verbindingen met collectieve voorzieningen kunnen zo snel worden gelegd.
Relatie burger-overheid
Utrecht kent van oudsher uitgebreide vormen van burgerparticipatie. In het kader van de Wmo wil
men een slag verder gaan: van participatie naar samenwerken. Daarmee wordt mede tot uitdrukking
gebracht dat de gemeente van burgers verwacht dat zij zélf hun steentje bij dragen. Doen zij dit dan
kunnen burgers rekenen op ondersteuning door (professionals die zijn ingehuurd door) de
gemeente.
Relatie gemeente-instellingen
Utrecht heeft recent een nieuwe koers uitgezet op het gebied van welzijn. Er zijn teveel projecten die
zijn ontwikkeld op verzoek van professionele aanbieders voor mensen die volgens hen kwetsbaar zijn
en ondersteuning nodig hebben, in plaats van op verzoek van kwetsbare mensen zelf. De gemeente
is dat nu kritisch aan het bezien.
In 2009 is het initiatief genomen voor een samenwerkingsagenda Vernieuwend Welzijn, dat wordt
ontwikkelt met de gemeente en de bestaande welzijnsorganisaties. In deze samenwerkingsagenda
wordt vastgelegd dat welzijnsinstellingen in de toekomst hun rol zullen verleggen van het zélf
aanbieden van activiteiten en diensten naar het faciliteren van zelforganisatie door burgers en éénop-één hulpverlening aan kwetsbaren.
Deze samenwerkingsagenda zal komend jaar worden vertaald in een fundamentele herijking van het
bestaande welzijnsaanbod.
Investeren in welzijn nieuwe stijl
In utrecht heeft de invoering van de Wmo niet geleid tot grote investeringen in welzijn. De gemeente
heeft de tijd genomen om beleid te ontwikkelen en heeft tot die tijd de voormalige AWBZ-subsidies
gecontinueerd. Overigens heeft de gemeente enkele jaren achter elkaar de indeling in programma’s
veranderd, waardoor onderstaande cijfers slecht vergelijkbaar zijn.
Ontwikkeling realisatie 2006-2008 (Bron: jaarrekening 2006-2008)

66

Welzijn
Belangenbehartigingsorganisaties
Ontmoeting
Jeugdwelzijnswerk
Zelfredzaamheid
Opvang en begeleiding
Leefbaarheid
Regie
Vrijwillige inzet
Gelijkwaardigheid
Kwetsbaarheid
Opvang
Totaal
Jeugd
Zorgstructuur jeugd en ouders
Breed aanbod 0-12 jaar
Voorkomen voortijdig schoolverlaten
Jeugd en veiligheid
Vrije tijd en buitenruimte
Gezonde leefstijl jeugd
Vrije tijd en participatieaanbod
Optimale ontwikkeling
Jeugdcriminaliteit en jongerenoverlast
Totaal
Volksgezondheid
Alle Utrechters: Bescherming en bestrijding ziekten
Jeugd: Opvoeden en opgroeien
Wijken: Gezonde leefstijl
Sociaal kwetsbaren: Opvang
Alcohol en middelen: Middelengebruik jongeren
Alcohol en middelen: Integrale aanpak
Totaal

Lasten
Lasten
Lasten
2006
2007
2008
818
855
34.189
15.273
3.938
6.457
3.557
53.985
6.000
7.427
27.083
0
0
0
44.834
9.309
48502
81226
83997
2.417
0
0
0
0
0

5.187

7.492
3.877

0
350
2.771
100

2.417

100
2.504
3.461
351
11.603

-11.603

8.904
8.027
1.523
9.896
0
3.425
31.775

10.954
9.500
1.795
10.112
0
3422
35.783

9.899
8.475
2.779
6.661
212
1.054
29.080

67

Ontwikkeling begroting 2008-2009 (Bron: primitieve programmabegroting 2008-2009)
Welzijn
2008
2009
Belangenbehartigingsorganisaties
750
Ontmoeting
25.461
Jeugdwelzijnswerk
2.024
Zelfredzaamheid
22.938
Opvang en begeleiding
5.362
Leefbaarheid
27.894
Regie
4.396
Vrijwillige inzet
1.951
Gelijkwaardigheid
2.014
Kwetsbaarheid
41.281
Opvang
6.222
Totaal
56.535
83.758
Jeugd
Zorgstructuur jeugd en ouders
5.341
6.807
Breed aanbod 0-12 jaar
4.773
Voorkomen voortijdig schoolverlaten
0
0
Jeugd en veiligheid
309
Vrije tijd en buitenruimte
2.943
Gezonde leefstijl jeugd
103
106
Vrije tijd en participatieaanbod
3.025
Optimale ontwikkeling
5.500
Jeugdcriminaliteit en jongerenoverlast
317
Totaal
13.469
15.755
Volksgezondheid
Alle Utrechters: Bescherming en bestrijding ziekten 8.559
9.096
Jeugd: Opvoeden en opgroeien
9.001
9.342
Wijken: Gezonde leefstijl
2.603
2.732
Sociaal kwetsbaren: Opvang
11.473
7.204
Alcohol en middelen: Middelengebruik jongeren
550
550
Alcohol en middelen: Integrale aanpak
1.258
Totaal
32.186
30.182

Vanaf 2010 verandert het beeld. De gemeente Utrecht geeft aan dat bezuinigingen in 2010
onvermijdelijk zijn. Vanaf 2010 wil Utrecht € 19 miljoen structureel besparen door ombuigingen
binnen de bestaande beleidsprogramma’s. Daarvan moet 5 miljoen worden gerealiseerd op het
Wmo-terrein, meer in het bijzonder het welzijnsdeel daarvan.

68

Werkendam
Inleiding
Werkendam is een gemeente met zo’n 26.500 inwoners en een relatief beperkte sociale
problematiek. Er zijn geen achterstandswijken, er wonen nauwelijks minderheden en er is weinig
echte armoede. Toch heeft deze gemeente actief welzijnsbeleid ontwikkeld in het kader van de
Wmo, waarbij zij zich vooral richt op de structurele verbetering van de samenleving. Speciale
aandacht gaat daarbij uit naar jongeren en kwetsbare ouderen.
De gemeente Werkendam heeft in december 2007 een Wmo beleidsplan vastgesteld met als titel
“Anders werken in Werkendam en Woudrichem”. Dat beleidsplan benoemt per prestatieveld (PV) de
volgende ontwikkelpunten:
§
§
§
§
§
§
§
§
§
§
§

Wmo-inlooppunten in elke kern (PV 1 en 5)
Jeugdparticipatie (PV1)
Aanspreekpunt voor ouders en jongeren (PV2)
Beleid ten aanzien van preventieve ondersteuning (PV2)
Verbreding van loket en cliëntenondersteuning (PV3)
Versterking van vrijwilligersbeleid en mantelzorg (PV4)
Mantelzorgondersteuning met Woudrichem en Aalburg (PV4)
Obstakels in de woonomgeving aanpakken (PV5)
Naast een verordening ook beleidsregels maken (PV6)
Informatievoorziening en serviceverlening (PV6)
Samenwerken met Woudrichem en centrumgemeente Breda (PV 7, 8 en 9)

Voor de concretisering van deze ontwikkelpunten is een uitvoeringsprogramma opgesteld. Voor de
monitoring van de voortgang wordt jaarlijks een rapportage opgesteld, die wordt voorgelegd aan de
Wmo-adviesraad en de gemeenteraad.
Welzijn is erg belangrijk voor de gemeenteraad van Werkendam. Sinds 1985 is Werkendam al bezig
met het ontwikkelen van woonzorg-zones. Inmiddels zijn er drie woonzorg-cirkels gerealiseerd.
Hierin zijn huisvesting en zorg op elkaar afgestemd en werken woningcorporaties, gemeente en
zorginstellingen nauw samen. Werkendam had bovendien als eerste gemeente in Brabant een
Ouderensteunpunt. Het woonzorgbeleid van Werkendam staat en heeft veel draagvlak.
Met de invoering van de Wmo heeft het lokaal sociaal beleid van Werkendam de speerpunten
participatie en zelfredzaamheid gekregen. Het gemeentelijk lokaal sociaal beleid stimuleert burgers
om deel te nemen aan de samenleving. Voor een goed lokaal sociaal beleid is de inzet van burgers
van belang. Om voor subsidie in aanmerking te komen moeten groepen nadrukkelijk aangeven welke
bijdrage aan het gemeentelijk beleid zij leveren. Ook de recent vastgestelde nota jeugdbeleid heeft
als subtitel “niet aanbieden, maar uitdagen” gekregen.
Hoe verhoudt de wijze waarop Werkendam om gaat met welzijn in de Wmo zich tot de ambities
van VWS?
Verbinden
In het Wmo-uitvoeringsplan heeft de gemeente aangegeven bestaande sociale netwerken in beeld te
willen brengen en nieuwe sociale netwerken te willen stimuleren. Zij wil verenigingen in staat stellen
eigen verantwoordelijkheid te nemen, bijvoorbeeld door in plaats van huurpenningen te vragen de
69

verenigingen te subsidiëren voor het plegen van onderhoud en het doen van investeringen.
Werkendam zet in op het faciliteren van mantelzorgers, vrijwilligers en vrijwilligersorganisaties.
Burgers en organisaties worden nadrukkelijk betrokken bij de beleidsontwikkeling.
Beleidsontwikkeling gebeurt op dorpsniveau zodat het beleid zoveel mogelijk aansluit bij de
daadwerkelijke behoeften van de bewoners.
Integraliteit
Werkendam gaat een aantal Bredescholen realiseren. Deze moeten niet alleen het brandpunt van
lokale voorzieningen worden, maar ook inhoudelijke samenwerking tussen organisaties mogelijk
maken. De gemeente heeft daarvoor een coördinator Bredescholen aangesteld.
Om de integraliteit van jeugdzorg te bevorderen, wordt er per school gewerkt met zorgadviesteams.
De leerplichtambtenaar van de gemeente is lid van deze teams. Op die manier kunnen de
bevindingen van de zorgadviesteams ook input leveren voor het gemeentelijk jeugdbeleid.
Werkendam is ook voornemens een jeugdvolgsysteem te implementeren.
Ook op het terrein van wonen en zorg wordt integraal gewerkt. Tot nog toe zijn drie woon-zorgcirkels
gerealiseerd. Hiervoor werken woningcorporatie, gemeente en zorginstellingen samen.
Lokaal Maatwerk
De gemeente stelt samen met burgers en partners integrale Dorps Ontwikkelingsplannen (iDOP’s)
op. De filosofie hierachter is dat mensen deel uitmaken van hun lokale gemeenschap en dat de
gemeente wil stimuleren dat die lokale gemeenschap zoveel mogelijk zelfvoorzienend wordt en niet
steeds een beroep hoeft te doen op de overheid. Dat is ook een van de redenen waarom
Werkendam stevig inzet op het ondersteunen van mantelzorgers en vrijwilligers, een van de
prioriteiten die VWS met de invoering van de Wmo heeft gesteld. Het opstellen van iDOP’s zorgt
ervoor dat er ingespeeld wordt op de daadwerkelijke behoeften van een dorpsgemeenschap,
waardoor er lokaal maatwerk geleverd kan worden.
In elk dorp van Werkendam wordt een Wmo-inlooppunt gerealiseerd. Hierdoor wordt toegang tot
informatie en advies zeer laagdrempelig gemaakt. Fysiek wordt daarbij aangesloten bij bestaande
buurtvoorzieningen.
De gemeente zet sterk in op mantelzorgondersteuning. Hiervoor is na een pilot besloten structureel
€ 60.000 uit te geven. Daarnaast wordt er incidenteel nog € 20.000 uitgetrokken voor projecten op
het gebied van dementie.
Relatie burger-overheid
De positie en inbreng van burgers in de beleidsontwikkeling en uitvoering van de Wmo is duidelijk
versterkt door de iDOP-methodiek. Participatie en zelfredzaamheid zijn de centrale thema’s van de
Wmo in Werkendam. Met name in het verenigingsleven zie je dat nu al duidelijk terug. De gemeente
faciliteert de verenigingen financieel en neemt niet zelf de verantwoordelijkheid voor bijvoorbeeld
accommodatiebeheer.
Relatie gemeente-instellingen
Het dorpsgericht werken is ook doorgevoerd bij de subsidierelaties. Voorheen werd het principe
gehanteerd dat de organisatie vanwege haar professionele karakter kon bepalen welke activiteiten
werden ontplooid met de subsidiemiddelen. Nu wil de gemeente weten wat een gesubsidieerde
instelling bijdraagt aan de leefbaarheid van een dorp of kern. Daarbij is het uitdagen van burgers in
plaats van activiteiten aanbieden het credo. Werkendam wil toe naar meerjaren afspraken met
gesubsidieerde organisaties.
70

Investeren in welzijn nieuwe stijl
Werkendam is een voordeelgemeente. In eerste instantie hield men € 500.000 over op de invoering
van de huishoudelijke verzorging, waarvan de helft is ingezet om extra ambities op het terrein van
welzijn te verwezenlijken. Op dit moment vindt de nieuwe aanbesteding voor HbH plaats en wordt
een tekort van € 200.000 verwacht. Er zal per saldo met ingang van 2010 dus nauwelijks iets
overblijven.
In Werkendam staat het welzijnsbudget niet ter discussie. De gemeente hecht aan het versterken
van de lokale leefbaarheid in haar kernen. De komende jaren wordt stevig geïnvesteerd in
welzijnsvoorzieningen. Dit is niet direct terug te zien in het welzijnsbudget, omdat deze
voorzieningen gerealiseerd worden met daarvoor gereserveerde middelen elders op de begroting.
Op dit moment wordt de laatste hand gelegd aan de meerjarenbegroting 2010 - 2013. De begroting
voor het eerste jaar is sluitend, maar op de langere termijn zijn forse ingrepen wellicht
onvermijdelijk, met name om ruimte te scheppen voor investeringen. Het is niet de verwachting dat
op individuele voorzieningen zal worden bezuinigd, maar of de welzijnscomponent van de WMO bij
de bezuinigingen kan worden ontzien, is op dit moment niet te zeggen.
Ontwikkeling realisatie 2006-2008 (Bron: jaarrekening 2006-2008)
Maatschappelijke begeleiding en advies
Sociaal Cultureel Werk
Huishoudelijke verzorging (WMO)
Voorziening gehandicapten

2006
2007 Ontwikkeling
2008 Ontwikkeling
637.644 646.293
1,4%
664.370
2,8%
1.161.854 1.380.412
18,8% 1.334.694
-3,3%
0 1.396.049
1.556.761
11,5%
1.256.214 1.196.255
-4,8% 1.447.784
21,0%

In Werkendam zien we in 2007 de voormalige subsidieregelingen ‘verschijnen’. De beperkte stijging
in 2008 is in feite een combinatie van minder uitgaven door het sluiten van een buurthuis en
beperkte extra uitgaven aan de welzijnsstichting. Voor 2009 zijn geen grote ontwikkelingen gepland.
Ontwikkeling begroting 2008-2009 (Bron: primitieve programmabegroting 2008-2009)
2008
2009 Ontwikkeling
Maatschappelijke begeleiding en advies
648.571
717.134
10,6%
Sociaal Cultureel Werk
1.177.912 1.151.028
-2,3%
Huishoudelijke verzorging (WMO)
1.481.467 1.444.496
-2,5%
Voorziening gehandicapten
1.440.489 1.605.859
11,5%

71

BIJLAGE 1

Gemeenten
Beek

IV3-gegevens

Onderwerpen
Maatschappelijke begeleiding en advies
Sociaal-cultureel werk
Huishoudelijke verzorging
Voorzieningen gehandicapten

Den Bosch

Eijsden

Goirle

Nijmegen

Utrecht

-1.034

0
120

0
1.131

0
-1.011

297
36

2.377
1.120

-2.080
-1.084

180
36

2.088
1.165

-1.908
-1.129

341
36

2.145
1.080

-1.804
-1.044

222
14

2.266
1.131

-2.044
-1.117

265
36

2.276
1.115

-2.011
-1.079

-10%
-4%

6%
3%

9%
-3%

4.500
2.991

9.033
10.616

-4.533
-7.625

4.258
3.709

9.216
10.832

-4.958
-7.123

4.237
3.113

9.435
11.226

-5.198
-8.114

5.092
2.896

10.574
10.749

-5.482
-7.853

5.253
2.525

11.148
11.411

-5.895
-8.886

4.313
2.725

11.120
10.933

-6.807
-8.208

5.248
2.455

13.676
11.869

-8.428
-9.414

18%
2%

13%
10%

5%
2%

2.137
763

9.871
8.139

-7.733
-7.376

831
445

9.215
6.560

-8.384
-6.115

955
1.109

8.585
8.636

-7.630
-7.527

866
284

10.873
7.670

-10.007
-7.386

848
398

8.980
7.141

-8.132
-6.743

-13%
6%

-1%
2%

18%
17%

647

.
7.928

.
-7.281

0
1.074

0
7.527

0
-6.453

3.158
1.373

7.022
4.127

-3.864
-2.754

2.662
768

6.021
3.877

-3.359 .
-3.109 .

.
.

.
.

4.744
2.156

7.654
5.041

-2.910
-2.885

3.128
725

7.152
4.403

-4.024 x
-3.678 x

4.161 x
3.005 x

3.024
551

8.224
5.098

-5.200 .
-4.547 .

.
.

-46%
27%

-6.538

0
788

0
5.673

0 .
-4.885 .

.
.

.
.

1.518
428

8.485
5.883

-6.967
-5.455

1.969
180

8.521
5.734

-6.552 x
-5.554 x

6.384 x
5.613 x

1.996
180

8.616
5.776

-6.620 .
-5.596 .

.
.

-25%
-5%

.
.

.
.

.
.

0
28

286
227

-286
-199

14
29

275
299

-261
-270

37
76

449
252

-412
-176

14
66

345
320

-331
-254

26
44

297
248

-271
-204

3
110

278
360

-275
-250

25%
7%

27%
-6%

-34%
-2%

Huishoudelijke verzorging
Voorzieningen gehandicapten

.
.

.
.

.
.

0
104

0
719

0
-615

941
0

941
632

0
-632

102
34

1.316
619

-1.214
-585

130
0

1.153
521

-1.023
-521

132
168

1.223
965

-1.091
-797

130
0

1.731
594

-1.601
-594

23% x
-18%

-18%

-7%
56%

.

-1.298
-528

150
95

1.128
716

-978
-621

14
29

275
299

-261
-270

221
101

1.400
646

-1.179
-545

64
81

1.379
776

-1.315
-695

79
147

1.510
817

-1.431
-670

64
169

1.449
638

-1.385
-469

401%
160%

404%
157%

8%
26%

987

Maatschappelijke begeleiding en advies
Sociaal-cultureel werk
.

.
1.636

-1.542

0
66

0
1.489

0
-1.423

941
0

941
632

0
-632

129
180

1.068
2.103

-939
-1.923

0
75

1.010
1.980

-1.010
-1.905

208
36

1.254
1.982

-1.046
-1.946

130
95

1.144
2.078

-1.014
-1.983

7%
213%

201%

17%
-6%

3.428
0

6.616
4.220

-3.188
-4.220

3.178
183

5.859
3.748

-2.680
-3.565

3.565
0

5.853
3.488

-2.288
-3.488

3.871
287

7.246
3.964

-3.375
-3.676

2.459
0

4.627
4.073

-2.168
-4.073

3.903
159

7.598
4.395

-3.695
-4.236

4.876
0

8.723
4.177

-3.847
-4.177

-21%
17%

-5%
17%

5%
11%

.
7.527

-6.122

0
913

0
7.210

0
-6.296

0
415

8.339
8.273

-8.339
-7.858

1.190
358

11.442
7.400

-10.252
-7.041

0
276

10.943
7.114

-10.943
-6.838

1.476
787

13.544
8.044

-12.068
-7.257

1.622
0

11.975
7.323

-10.353
-7.323

31%
-14%

31%
-13%

18%
9%

31
23

1.154
950

-1.123
-927

516
75

1.479
1.265

-963
-1.190

31
0

1.185
1.112

-1.154
-1.112

209
105

2.093
1.275

-1.884
-1.170

32
0

1.746
1.203

-1.714
-1.203

65
114

2.135
746

-2.070
-632

43
0

1.787
1.282

-1.744
-1.282

47%
8%

49%
8%

2%
-41%

.

50

.
2.196

-2.146

0
175

0
1.988

0
-1.813

0
50

4.079
2.069

-4.079
-2.019

454
0

3.408
1.983

-2.954
-1.983

522
51

2.965
2.185

-2.443
-2.134

472
99

3.600
2.579

-3.128
-2.480

533
53

3.057
2.221

-2.524
-2.168

-27%
6%

-40%
6%

6%
30%

3.409
360

4.820
6.903

-1.411
-6.543

314
351

5.337
7.760

-5.023
-7.409

46
228

6.381
9.575

-6.335
-9.347

267
314

6.864
9.202

-6.597
-8.888

116
0

6.167
9.682

-6.051
-9.682

251
199

7.037
10.325

-6.786
-10.126

176
64

7.094
10.502

-6.918
-10.438

-3%
1%

-4%
4%

3%
12%

.

Maatschappelijke begeleiding en advies
Sociaal-cultureel werk

.

1.405

.

Maatschappelijke begeleiding en advies
Sociaal-cultureel werk

1.433
608

94

.

Maatschappelijke begeleiding en advies
Sociaal-cultureel werk

.
7.525

135
80

Maatschappelijke begeleiding en advies
Sociaal-cultureel werk

.

6

.
4.375

.
-4.369

0
186

0
3.673

0
-3.487

0
64

6.345
4.547

-6.345
-4.483

835
163

7.807
3.911

-6.972
-3.748

917
6

7.894
4.612

-6.977
-4.606

895
49

7.579
4.228

-6.684
-4.179

871
7

8.309
4.706

-7.438
-4.699

24%
1%

10%
3%

-3%
8%

8.368
751

17.454
3.719

-9.086
-2.968

10.505
3.204

14.390
5.847

-3.885
-2.643

8.993
1.396

14.038
4.275

-5.045
-2.879

380
1.674

14.506
5.346

-14.126
-3.672

8.729
1.164

12.538
5.368

-3.809
-4.203

11.080
1.369

15.407
5.464

-4.327
-4.095

9.729
1.170

14.142
4.981

-4.413
-3.811

-11%
26%

-24%
46%

6%
2%

-1.192

0
427

0
6.308

0
-5.881

0
115

8.872
3.521

-8.872
-3.406

1.192
436

9.273
6.362

-8.081
-5.926

1.195
118

9.182
5.360

-7.987
-5.242

1.202
91

9.967
6.076

-8.765
-5.985

1.250
124

10.508
5.483

-9.258
0

3%
52%

-10%
54%

7%
-4%

7.871
20.783

20.432
33.281

-12.561
-12.498

6%
4%

9% x
43% x

1.700
0

14.451
10.130

-12.751
-10.130

-14%

-15% x
x

3.151
893

68.317
8.474

-65.166
-7.581

454
52

15.581
21.573

-15.127
-21.521

11%
1%

19%
0%

90%
-57%

Huishoudelijke verzorging
Voorzieningen gehandicapten

.

Maatschappelijke begeleiding en advies
Sociaal-cultureel werk

.
.

.
.

.
.

12.673
20.234

28.121
27.281

-15.448
-7.047

10.677
19.844

30.702
25.751

-20.025
-5.907

1.237
18.676

19.071
27.605

-17.834
-8.929

10.781
18.246

32.599
26.696

Huishoudelijke verzorging
Voorzieningen gehandicapten

.
.

.
.

.
.

0
0

0
0

0
0

0
0

11.538
0

-11.538
0

1.586
225

10.669
9.820

-9.083
-9.595

162
393

9.922
1.542

-21.012
-21.457

3.947
166

24.804
22.275

-20.857
-22.109

2.051
0

24.342
21.375

-22.291
-21.375

5.222
-226

35.938
19.536

-30.716
-19.762

561
62

27.049
21.532

-21.818 x
-8.450 x
x
-9.760 x
-1.149 x
x
-26.488
-21.470

.

.
1.306

9.080
3.159

Maatschappelijke begeleiding en advies
Sociaal-cultureel werk
Huishoudelijke verzorging
Voorzieningen gehandicapten

.
114

Maatschappelijke begeleiding en advies
Sociaal-cultureel werk
Huishoudelijke verzorging
Voorzieningen gehandicapten

Werkendam

.

Maatschappelijke begeleiding en advies
Sociaal-cultureel werk

Huishoudelijke verzorging
Voorzieningen gehandicapten
Leeuwarden

1.070

.

Huishoudelijke verzorging
Voorzieningen gehandicapten
Helmond

.

Huishoudelijke verzorging
Voorzieningen gehandicapten

Huishoudelijke verzorging
Voorzieningen gehandicapten
Hellendoorn

36

.

Maatschappelijke begeleiding en advies
Sociaal-cultureel werk

Huishoudelijke verzorging
Voorzieningen gehandicapten
Heerlen

.

Maatschappelijke begeleiding en advies
Sociaal-cultureel werk
Huishoudelijke verzorging
Voorzieningen gehandicapten

Ede

Begroting
Jaarrekening
Begroting
Jaarrekening
Begroting
Jaarrekening
Begroting
Ontwikkeling lasten
Ontwikkeling lasten
2006
2006
2006
2006
2006
2006 2007
2007
2007
2007
2007
2007
2008
2008
2008
2008
2008
2008
2009
2009
2009
Begroting
Jaarrekening
Baten
Lasten
Saldo
Baten
Lasten
Saldo
Baten
Lasten
Saldo
Baten
Lasten
Saldo
Baten
Lasten
Saldo
Baten
Lasten
Saldo
Baten
Lasten
Saldo
2007-2008
2008-2009
2007-2008
30
224
-194
30
204
-174
5
227
-222
7
204
-197
13
337
-324
75
335
-260
13
382
-369
48%
13%
64%
46
412
-366
36
389
-353
61
540
-479
54
360
-306
54
668
-614
85
670
-585
88
780
-692
24%
17%
86%

30.092
24.616
.

x
x
x
x
x
x

172

19.260

-19.088

0
324

0
18.841

0
-18.517

0
172

20.114
18.805

-20.114
-18.633

2.385
129

20.684
18.862

-18.299
-18.733

2.691
1.062

23.469
20.891

-20.778
-19.829

2.931
68

17.393
21.542

-14.462
-21.474

2.385
312

40.416
22.956

-38.031
-22.644

17%
11%

3%
6%

-16%
14%

8
76

601
955

-593
-879

27
54

636
1.162

-609
-1.108

4
131

654
1.108

-650
-977

9
201

647
1.380

-638
-1.179

0
108

649
1.277

-649
-1.169

0
105

664
1.335

-664
-1.230

0
108

855
1.155

-855
-1.047

-1%
15%

0%
20%

3%
-3%

-1.226

0
48

0
1.258

0
-1.210

146
0

1.243
1.458

-1.097
-1.458

121
10

1.397
1.198

-1.276
-1.188

146
0

1.481
1.419

-1.335
-1.419

218
87

1.557
1.448

-1.339
-1.361

146
0

1.465
1.576

-1.319
-1.576

19%
-3%

22%
-3%

11%
21%

.

.

x
x
x
x
x
x

.
100

.
1.326

x 1.000 euro

72