Vervanging geregeld

Een QuickScan van de effecten van de

Wet Werk en
Zekerheid
(Wwz)

Opdrachtgever
Opgesteld door
Kenmerk
Datum

Ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap (OCW)
Fred Ruijling, Lizelot Zantboer en Jildau Bijlsma
U17088
27 februari 2017

Woord van dank
De QuickScan is in een hele korte periode uitgevoerd. Om dit rapport te kunnen realiseren hebben
wij de steun en medewerking van veel betrokkenen in het onderwijsveld nodig gehad. Iedereen die
wij benaderd hebben, toonde volledige bereidheid mee te werken aan de QuickScan. Daarnaast
hebben velen extra inspanningen verricht om de gevraagde gegevens boven tafel te krijgen. Door
deze medewerking en door de aangeleverde gegevens is het gelukt om de gewenste verdieping in
de QuickScan/het rapport aan te brengen.
Wij spreken dan ook onze grote dank en waardering uit voor de geleverde inspanningen en
getoonde betrokkenheid.

U17088

Pagina 2 van 39

Samenvatting
Om beter inzicht te krijgen in deze problematiek heeft het ministerie van OCW aan Penta Rho
opdracht gegeven om in een kort tijdsbestek door middel van een QuickScan een beeld te
verkrijgen hoe de Wwz in de praktijk ervaren wordt en welke factoren, al dan niet in combinatie,
hierbij relevant zijn. Deze QuickScan geeft een beeld over de invulling van tijdelijke
vervangingsvragen in de dagelijkse praktijk. Via semi-gestructureerde interviews bij verschillende
dienstverleners en besturen zijn meerdere factoren besproken om een representatief beeld te
kunnen krijgen.
Uit de interviews blijkt dat sinds de Wwz de positie van de vervanger is veranderd, er meer
structurele banen voor vervangingswerk zijn gekomen, er ander werkgeverschap vereist is, het
tekort aan vervangers significanter is geworden, de administratieve last is toegenomen, de
werkdruk op scholen is gestegen en de afspraken in de cao PO voor velerlei uitleg vatbaar is. Niet
alle effecten zijn direct te verklaren als een gevolg van de invoering van de Wwz.
Uit de QuickScan blijkt dat het van belang is de afspraken omtrent de Wwz in te laten spelen op de
regionale arbeidsmarkt. In regio’s met een groot tekort aan vervangers is al sprake van een
versterkte positie van het personeel, waardoor de Wwz in zijn huidige vorm een beperking is. In het
veld is behoefte aan eenduidige regelingen om tijdelijke vervanging op te vangen, zonder
verbijzondering van de aard van de afwezigheid.

U17088

Pagina 3 van 39

Inhoudsopgave
1

Doel van het onderzoek

5

2

Algemeen

6

2.1
2.2
2.3
2.4
2.5

6
6
6
7
7

Inwerkingtreding Wwz
Verschil openbaar en bijzonder onderwijs
Overgangsrecht ketenbepaling Wwz
QuickScan in relatie tot de Wwz (ketenbepaling)
Verruiming cao PO 2016-2017

3

Onrust in het onderwijsveld

9

4

Onderzoek naar effecten Wwz in het veld

10

4.1
4.2

Aanpak en methodiek
Gehanteerde begrippen

10
11

Bevindingen en aanbevelingen

13

5.1
5.2
5.3

13
15
17

5

6

7

8

Directe effecten Wwz
De Wwz in combinatie met andere ontwikkelingen
Aanbevelingen

Data-onderzoek dienstverleners

19

6.1
6.2
6.3
6.4
6.5
6.6
6.7
6.8

19
19
19
20
20
21
21
21

Inleiding
Algemeen
Poolers
Vervangers
Vervangingsvraag
Vervangingspercentage
Onderscheid bijzonder en openbaar onderwijs
Verruiming van de Wwz in de cao PO 2016-2017

Probleem representatieve casussen

22

7.1
7.2
7.3
7.4
7.5
7.6
7.7
7.8
7.9

22
24
26
27
30
31
33
35
36

Bestuur Midden-Nederland
Bestuur Noordwest-Nederland
Bestuur Noord-Nederland
Bestuur West-Nederland
Bestuur Noord-Nederland
Bestuur Zuid-Nederland
Bestuur Noord-Nederland
Bestuur West-Nederland
Bestuur Noord-Nederland

Bronvermelding

39

U17088

Pagina 4 van 39

1

Doel van het onderzoek

Op één januari 2015 is de Wwz ingevoerd. Deze wet beoogt de positie van flexwerkers in
Nederland te versterken. In het onderwijs is onrust ontstaan over de gevolgen van de Wwz. Dit
heeft vooral betrekking op de dagelijkse praktijk van en behoefte aan vervanging van afwezige
leerkrachten op de bijzondere scholen voor primair onderwijs. Deze vervanging is essentieel voor
de continuïteit van het onderwijs aan de leerlingen. Verschillende partijen uiten hun onvrede over
de gevolgen van de wet. Om beter inzicht te krijgen in deze problematiek heeft het ministerie van
OCW aan Penta Rho opdracht gegeven om in een kort tijdsbestek door middel van een QuickScan
een beeld te verkrijgen hoe de Wwz in de praktijk ervaren wordt en welke factoren, al dan niet in
combinatie, hierbij relevant zijn.
Om een zo goed mogelijk beeld vanuit de praktijk te krijgen is verzocht om bij de QuickScan zowel
te kijken naar het effect van de ketenbepaling in de Wwz als naar stimulerende of beperkende
factoren of andere situaties die een rol spelen. Voorbeelden van andere factoren zijn: de mate en
wijze waarop schoolbesturen samenwerken, een mogelijk (kwalitatief of kwantitatief) tekort aan
vervangers, de uitvoering van de regelgeving, een piek in de vervangingsbehoefte.
Voor dit rapport is gebruik gemaakt van actuele data bij verschillende dienstverleners en van data
uit enkele ‘probleem-representatieve’ casussen waarmee feiten en omstandigheden vanuit de
dagelijkse praktijk naar boven zijn gehaald en geanalyseerd.

U17088

Pagina 5 van 39

2

Algemeen

2.1

Inwerkingtreding Wwz
Eén van de pijlers van het kabinet Rutte II is het streven naar structurele verbeteringen van
de arbeidsmarkt en de sociale zekerheid. Dit stimuleert de economische groei en is in lijn
met de wensen van de 21e eeuw (Rijksoverheid, 2015). In het sociaal akkoord van 2013
tussen het kabinet en de sociale partners staan maatregelen om de arbeidsmarkt aan te
passen aan de veranderende arbeidsverhoudingen. Deze maatregelen zijn op drie terreinen
uitgewerkt in de Wwz. Als eerste heeft de Wwz ten doel het verschil tussen werknemers met
een vast contract en werknemers met een tijdelijk contract (flexwerkers) kleiner te maken.
De wet versterkt de positie van flexwerkers en maakt de doorstroom naar een vaste baan
makkelijker middels de ketenbepaling. De rechten van oproepkrachten en uitzendkrachten
zijn uitgebreid en payrollmedewerkers krijgen betere ontslagbescherming. Daarnaast kost de
ontslagprocedure minder geld en is er meer focus op het vinden van een nieuwe baan. Als
laatste zijn de opbouw en duur van de WW aangepast.
De wijzigingen zijn geleidelijk ingevoerd:
Per 1 januari 2015 zijn de verschillende regels betreffende flexibele arbeid
veranderd.
Per 1 juli 2015 is de ketenbepaling gewijzigd.
Per 1 juli 2015 is ook het ontslagrecht aangepast.
Per 1 januari 2016 is in fasen de opbouw en duur van de WW aangepast.

2.2

Verschil openbaar en bijzonder onderwijs
Het Burgerlijk Wetboek geldt alleen voor werknemers in het bijzonder onderwijs. De Wwz is
om die reden niet van toepassing in het openbaar onderwijs, tenzij een openbare school
onder een samenwerkingsbestuur valt met bijzonder onderwijs. In het openbaar onderwijs
geldt de Ambtenarenwet. Dit betekent dat er sprake is van een eenzijdige overeenkomst in
de vorm van een aanstelling. Openbare besturen kunnen er zelf voor kiezen om wel gebruik
te maken van min-max- en bindingscontracten. De ketenbepaling is in dat geval wel van
toepassing. In de nieuwe cao PO 2016-2017 staat opgenomen dat het bijzonder onderwijs
verplicht is een vervangingsbeleid op te stellen met instemming van de PGMR. Voor het
openbaar onderwijs geldt de verplichting niet, maar bestaat de mogelijkheid een keuze te
maken.

2.3

Overgangsrecht ketenbepaling Wwz
Op 1 juli 2015 is de nieuwe ketenregeling op grond van de Wwz in werking getreden.
Ondertussen is het de sociale partners (werkgevers en werknemers) niet gelukt om voor
1 juli 2015 een nieuwe cao voor het primair onderwijs af te sluiten
De Wwz kende een overgangsregeling ketenbepaling tot uiterlijk 1 juli 2016. De cao PO
2014-2015 bleef tot 1 juli 2016 van kracht. Besturen in het basisonderwijs konden daardoor
gebruik maken van de overgangsregeling ketenbepaling en nog een jaar met tijdelijke
contracten blijven werken op de manier zoals in de cao PO 2014-2015 was vastgelegd.
Kortom, de werking van de ketenbepaling voor het bijzonder onderwijs werd met een jaar
uitgesteld (tot 1 juli 2016).
Scholen en besturen kregen dus een jaar langer de tijd om zich voor te bereiden op de
gevolgen van de nieuwe ketenregeling. Per 1 juli 2016 zijn alle regels van de Wwz ook van
toepassing op het bijzonder onderwijs. Dit maakt het mogelijk de effecten van deze regels te
onderzoeken en in beeld te brengen.

U17088

Pagina 6 van 39

2.4

QuickScan in relatie tot de Wwz (ketenbepaling)
De QuickScan richt zich primair op de gevolgen van de invoering van de ketenbepaling.
In verband met een ongestoorde doorgang van het onderwijs en de verplichting voor
schoolbesturen onderwijs te verzorgen, is de vraag naar tijdelijk en flexibel personeel groot.
In dat kader zijn de uitvoering en toepassing van regels betreffende flexibele arbeid en de
ketenbepaling van belang. In de praktijk gaat het in het onderwijs om het inhuren van
vervangers die flexibel worden ingezet en snel meerdere contracten nodig hebben.
De ketenbepaling in de Wwz houdt in dat er maximaal drie tijdelijke contracten mogen
worden afgesloten in een periode van maximaal 24 maanden. Het vierde contract binnen
deze periode moet een contract voor onbepaalde tijd zijn. Een lopende keten van contracten
wordt doorbroken wanneer er in een periode van meer dan zes maanden geen contract is
geweest.

2.5

Verruiming cao PO 2016-2017
In de cao-PO 2016-2017 zijn afspraken gemaakt over een verruiming betreffende de
ketenbepaling van de Wwz. Deze cao loopt van 1 juli 2016 tot 1 oktober 2017.
De afspraken en de verruiming hebben betrekking op de volgende onderdelen:
a) Elk schoolbestuur stelt vervangingsbeleid op met instemming van de PGMR.
b) Voor wat betreft de keten is conform de Wwz een verruiming van 3 naar 6 contracten en
van 24 naar 36 maanden overeengekomen. Cao-partijen zijn deze verruiming
overeengekomen voor werknemers die worden ingezet als vervanger voor werknemers
met lesgevende taken of met lesgebonden en/of behandeltaken die afwezig zijn voor
hun geplande werkzaamheden.
c) Min-max-contracten zijn opgenomen in de cao PO. Deze contracten zijn uitsluitend
bestemd voor vervanging en kunnen worden aangegaan voor een verhouding van
maximaal 1:2,5 (bijvoorbeeld 8-20 uur).
d) In de cao is het bindingscontract (ten minste 1- uurscontracten) als nieuwe vorm
opgenomen.
Min-max-contracten
Een min-max-contract is een contract voor bepaalde tijd uitsluitend voor vervanging van
tijdelijk afwezige werknemers. De minimale omvang van een contract is een werktijdfactor
(WTF) van 0.2 met een verhouding tussen de minimale en maximale uren van 1:2.5. Als het
contract bijvoorbeeld een minimum heeft van acht uren, mag er maximaal 20 uur gewerkt
worden. De werknemer is verplicht beschikbaar te zijn voor de overeengekomen
inzetbaarheid en moet de oproep van de werkgever accepteren. De werkgever is verplicht
de werknemer op te roepen voor beschikbaar werk tussen het overeengekomen minimum
en maximum aantal uren per week.
Bindingscontracten
Een bindingscontract heeft een omvang van minimaal één uur per week; een uur dat
uitsluitend besteed wordt aan professionalisering of teamactiviteiten. Uren die besteed
worden aan lessen komen hier bovenop. Deze contracten worden gebruikt om werknemers
met een contract voor bepaalde tijd, zonder professionaliseringsbudget, te binden aan de
organisatie door ruimte te bieden voor ontwikkelingsmogelijkheden. Het is mogelijk het
bindingscontract tijdelijk uit te breiden voor onvoorziene en niet te plannen
vervangingsvragen, zoals ziekte.

U17088

Pagina 7 van 39

De werknemer is echter niet verplicht deze vraag in te vullen. Wanneer dit wel het geval is,
wordt het aantal uren in het bindingscontract tijdelijk uitgebreid gedurende de periode van
vervanging. Het bindingscontract is doorlopend en telt hierdoor niet als los contract. Het
aangaan van bindingscontracten is een tijdelijke oplossing en is toegestaan tot 30
september 2017 (looptijd cao PO 2016-2017). Doel is de werking en nut van deze contracten
te evalueren en mogelijk nieuwe afspraken hierover te maken.

U17088

Pagina 8 van 39

3

Onrust in het onderwijsveld

Na bekendmaking en gefaseerde invoering van de Wwz ontstond veel onrust in het onderwijsveld.
Volgens diverse partijen zou de wet niet hanteerbaar en uitvoerbaar zijn voor basisscholen en
besturen in het primair onderwijs. De PO-raad heeft diverse malen aandacht gevraagd voor de
problemen, voornamelijk bij vervanging van zieke/afwezige leerkrachten. Voordat de wet werd
ingevoerd uitte de PO-raad al zorgen richting het ministerie en het kabinet. Na invoering van de
Wwz heeft de PO-raad een onderzoek uitgevoerd via DUO naar ‘ervaringen met vervangen en
Wwz’ (van Grinsven & Westerik, 2016).
De onrust in het onderwijs is ook uitgebreid in de media aan de orde geweest. Verus (Vereniging
voor katholiek en christelijk onderwijs) heeft een meldpunt Wwz opgezet waar besturen en scholen
hun ervaringen met de Wwz kunnen neerleggen. Verus bundelt deze reacties om aan de minister
aan te bieden met als doel de sector onderwijs uit te zonderen van de Wwz. Ook het CNV heeft
een Wwz-meldpunt ingericht en de AOB heeft een meldpunt geopend voor de Wwz en ervaringen
met tijdelijk vervangingsbeleid basisscholen.
Direct na de eerste berichten over klassen die naar huis werden gestuurd, heeft de politiek
Kamervragen gesteld over de toepassing van de Wwz in het onderwijs. Een motie in de Tweede
Kamer – ChristenUnie – heeft geleid tot het benoemen van een verkenner in het onderwijs. De
verkenner heeft zijn rapportage aangeboden aan de Tweede Kamer.
Deze rapportage heeft er toe geleid dat sociale partners hebben verzocht om een uitzondering
voor de functie van onderwijsgevend personeel of onderwijsondersteunend personeel met
lesgebonden en/of behandeltaken, indien deze functie wordt verricht op basis van
een arbeidsovereenkomst voor de duur van ten hoogste 14 kalenderdagen in
verband met vervanging van onvoorzien ziekteverzuim en die is ingegaan in de
periode van januari tot en met maart van enig kalenderjaar. Gedurende genoemde maanden is
binnen het primair onderwijs meer ziektevervanging nodig dan gemiddeld. Deze extra behoefte aan
vervanging wordt opgevangen met contracten voor bepaalde tijd. Daarnaast kenmerkt het primair
onderwijs zich door de bijzondere situatie dat in geval van ziekte van een leerkracht nagenoeg
altijd een vervanger moet worden ingezet.
De minister van Sociale Zaken en Werkgelegenheid heeft het verzoek ingewilligd, met als gevolg
dat in de maanden januari, februari en maart (wanneer de ziektevervanging het meest nijpend is)
van 2017 en 2018 tijdelijke contracten voor ziektevervanging – conform definitie – niet meetellen
voor de ketenregeling.

U17088

Pagina 9 van 39

4

Onderzoek naar effecten Wwz in het veld

4.1

Aanpak en methodiek
Een QuickScan geeft een duidelijke indicatie van welke ontwikkelingen, veranderingen en
reacties zich voordoen door de invoering van de Wwz in het onderwijsveld. De QuickScan
heeft diverse bevindingen opgeleverd, maar is niet voldoende toereikend om van een
causaal verband te spreken tussen de geconstateerde ontwikkelingen en de invoering van
de Wwz. De QuickScan heeft niet de pretentie en niet het karakter van een gevalideerd
wetenschappelijk onderzoek.
Sociale partners hebben afgesproken in het voorjaar 2017 een gedegen evaluatie naar het
vervangingsbeleid, inclusief de verruiming van de ketenbepaling en de effecten van het
nieuwe Wwz-beleid te laten plaatsvinden. De uitkomsten van de QuickScan kunnen
desgewenst hierbij worden betrokken.
Met belanghebbenden zijn uitgebreide gesprekken gevoerd om de omstandigheden en
effecten van de Wwz in de dagelijkse praktijk inzichtelijk te krijgen. Doel is een beeld van de
dagelijkse en pluriforme praktijk te vormen. Om op korte termijn een brede input te krijgen
zijn gesprekken gevoerd met dienstverleners en vertegenwoordigers van besturen. De
opbrengsten van de dienstverleners en de besturen zijn apart en geanonimiseerd
beschreven.
Er is gesproken met vier regionale dienstverleners die scholen en besturen voorzien van
personeelsbemiddeling en vervanging van afwezig personeel. Daarnaast is gesproken met
negen individuele schoolbesturen in verschillende regio’s. Er is voor gekozen een grote
diversiteit bij de gesprekspartners (regio, omvang bestuur en vorm van dienstverlening) aan
te houden, zodat de problematiek van alle kanten wordt belicht. In dat verband zijn
gesprekken gevoerd met bestuurders, vervangingscoördinatoren, matchers, coördinatoren
van vervangingspools, HRM’ers en verantwoordelijken voor de dienstverlening. Zij zijn
bevraagd over het vervangingsbeleid, de invulling van vervangingsvragen, welke
maatregelen worden getroffen wanneer niet aan de vervangingsvraag wordt voldaan, de
toepassing en uitvoering van de afspraken in de cao PO 2016-2017, de tijdelijke oplossing
voor het vervangingsprobleem en andere effecten van de Wwz qua beheerslast en
bekostiging. Zo mogelijk zijn aanwezige data – ter onderbouwing – beschikbaar gesteld.
De gesprekken zijn gevoerd aan de hand van een vooraf opgestelde vragenlijst, in de vorm
van een semigestructureerd interview. Dit houdt in dat ieder gesprek dezelfde vragenlijst als
basis heeft, maar dat er ruimte is om af te wijken – door te vragen – wanneer andere
relevante zaken naar voren komen in het gesprek.
Bij de QuickScan is een vergelijking gemaakt tussen twee dezelfde periodes:
De periode waarin de Wwz nog niet geldig was: 1 augustus 2015 tot
1 januari 2016.
De periode waarin de Wwz van toepassing was: 1 augustus 2016 tot
1 januari 2017.
De maand juli is in 2015 en in 2016 buiten beschouwing gehouden, omdat er sprake is van
verschillende periodes qua vakantie, waardoor de vervangingsvraag niet goed is te
vergelijken.

U17088

Pagina 10 van 39

Door de vakantiespreiding verschilt het aantal actieve schooldagen per regio en per school.
Juli biedt voor de scan geen representatief beeld om de effecten voor en na de Wwz te
vergelijken.
Op basis van aangeleverde cijfers van de geïnterviewden is waar mogelijk een data-analyse
uitgevoerd om de periodes en verschillende regio’s te vergelijken. Vóór de Wwz – de periode
van 1 augustus 2015 t/m 1 januari 2016 – is bij sommige besturen sprake van een beperkte
registratie en administratie van de vervanging van afwezig personeel.
De invoering van de Wwz – ketenbepaling – heeft tot gevolg dat de administratie bij besturen
uit het oogpunt van risicobeheersing inzichtelijker en duidelijker is geworden. In veel
gevallen kunnen dan ook alleen de trends als gevolg van de Wwz worden waargenomen en
is een cijfermatige en gevalideerde analysevergelijking nog niet mogelijk.
In de QuickScan is in beide periodes onderzoek gedaan naar:
het aantal vervangingsvragen;
in hoeverre in de vervangingsvraag is voorzien;
het aantal structurele banen ten behoeve van vervanging;
het aantal vervangers dat staat ingeschreven;
op welke wijze de besturen de effecten van de ketenbepaling opvangen;
hoe met de verruiming van de cao-PO ten behoeve van de Wwz wordt omgegaan;
hoe de tijdelijke oplossing wordt ervaren;
welke effecten van de Wwz zijn zichtbaar:
o qua beheerslast;
o qua kosten (interne organisatie en eventuele externe dienstverlening).
4.2

Gehanteerde begrippen
Dienstverlener
Met dienstverlener wordt een organisatie bedoeld die bemiddelt ten behoeve van de
vervanging van personeel. Zij heeft geen vervangingspersoneel in dienst en verzorgt de
matching/bemiddeling tussen vervanger en bestuur. Het betreft hier zowel private
organisaties als bestuurlijke samenwerkingsconstructies.
Vervanger
Onder de term vervanger wordt in dit rapport verstaan het personeel dat geen reguliere
benoeming heeft en wordt ingezet bij tijdelijke vervanging. Een vervanger is synoniem voor
invaller.
Pooler
Een vervanger met een regulier contract in een vervangingspool.
Vervangingsvraag
Het aantal verzoeken van tijdelijke vervanging of korttijdelijke vacatures dat is ingediend bij
het bestuur of de dienstverlener.
Vervangingspool (flexpool)
In een pool geplaatst personeel dat vervangingen invult bij afwezigheid van regulier
personeel of bij andere kortijdelijke vacatures. Een vervangingspool in de zin van deze
notitie kan bestaan bij samenwerkende en individuele besturen.

U17088

Pagina 11 van 39

Regulier contract
Contracten voor onbepaalde tijd en contracten voor bepaalde tijd met perspectief op een
benoeming voor onbepaalde tijd.
Vervangingspercentage
Het aantal geslaagde matches/bemiddelingen op het aantal verzoeken om vervanging.
Korttijdelijke vervanging
Met korttijdelijke vervanging wordt bedoeld verzoeken om vervanging van maximaal 14
dagen.
Probleem representatieve casussen
Hiermee wordt bedoeld dat met besturen van verschillende omvang in verschillende regio’s
interviews zijn gehouden om een breed en representatief beeld te krijgen.

U17088

Pagina 12 van 39

5

Bevindingen en aanbevelingen
Op basis van de gesprekken en aangeleverde data van de dienstverleners en de probleemrepresentatieve casussen worden onderstaande bevindingen en aanbevelingen gedaan.

5.1

Directe effecten Wwz

5.1.1 De Wwz heeft het aantal reguliere contracten (benoeming bepaalde en onbepaalde
tijd) voor vervangingswerk doen toenemen.
Uit de vergelijking tussen de perioden voor de Wwz en ten tijde van de Wwz kan zowel bij de
besturen die diensten afnemen als bij de individuele besturen worden vastgesteld dat het
aantal reguliere contracten voor vervangers is toegenomen (zie onderstaande tabel).
Aantal reguliere contracten (fte’s)
Voor de Wwz
Individuele besturen
49
Dienstverleners
162

Na de Wwz
Toename in %
162
230
410
153

Tabel: overzicht reguliere contracten
5.1.2 De Wwz (ketenbepaling) heeft gevolgen voor de positie van de vervanger.
Door de Wwz (ketenbepaling) zijn de vervangers zich bewuster geworden van hun eigen
positie. Voor de Wwz werd het aanbod van vervanging snel geaccepteerd. Uit de
gesprekken blijkt dat door de ketenbepaling vervangers selectiever zijn geworden bij het
aangaan van een contract. De vervangers geven de voorkeur aan langdurige vormen van
vervanging. Kortdurende vervanging, korter dan 14 dagen, wordt door vervangers soms
geweigerd of ze geven bij voorbaat aan hier niet beschikbaar voor te zijn.
Door de Wwz is de arbeidsmarkt voor vervangers veranderd van een aanbod- in een
vraagmarkt. Besturen moeten meer moeite en inspanningen doen om vervangers te
bewegen tot vervangerswerk. Dit uit zich in de vorm van de contracten, naar aard, omvang
en duur.
5.1.3 De Wwz brengt extra administratieve last met zich mee.
De regels van de Wwz en cao PO 2016 zijn voor de besturen en dienstverleners reden voor
het bewaken en registreren van het aantal en de aard van de contracten. De geïnterviewden
zijn van mening dat de ketenbepaling en de verruiming van de cao PO 2016-2017 qua
beheerslast een wissel trekt op besturen en dienstverleners. Het beheersbaar houden van
de risico’s – voorkomen van verplichtingen – leidt ertoe dat systemen met uitgebreide check
en balances zijn aangeschaft.
5.1.4 De behandeling en begeleiding van vervangers verschuift van incidentele en tijdelijke
arbeid naar structurele, maar flexibele arbeid en vraagt om ander werkgeverschap.
In de interviews wordt aangegeven dat de ketenbepaling en het tekort aan vervangers
(lerarentekort) besturen beweegt zorgvuldig om te gaan met vervangers en waar mogelijk
structureel werk aan te bieden. Ook is duidelijk bij de besturen vast te stellen dat een deel
van het invalwerk niet meer als incidentele arbeid wordt gezien, maar als structureel werk.
De werkzaamheden zijn structureel – vaste vervangingsvraag – maar de arbeidsplek is
variabel en flexibel. De gesprekspartners geven aan dat het thema vervanging een
significant onderdeel uitmaakt van het werkgeverschap.

U17088

Pagina 13 van 39

5.1.5 De afspraken - verruiming Wwz - in de cao PO 2016-2017 zijn niet eenduidig en voor
meerdere uitleg vatbaar.
Uit de QuickScan blijkt dat de afspraken in het kader van de cao PO 2016-2017 door de
schoolbesturen en HRM’ers als complex worden gekwalificeerd qua interpretatie en
uitvoering. De risico’s voor de besturen zijn niet duidelijk, waardoor er in meerdere gevallen
voor gekozen wordt deze verruiming niet toe te passen.
De volgende onduidelijkheden worden gesignaleerd:
van 3 naar 6 contracten in 3 jaar: de verruiming geldt alleen voor contracten ter
vervanging;
min-max-contracten: deze contracten gelden alleen voor vervanging;
bindingscontract: de effecten en meerwaarde zijn voor besturen niet duidelijk.
In de gebieden waar het tekort aan vervangers groot is, hebben het min-max-contract en het
bindingscontract geen toegevoegde waarde. De vraag naar personeel is dusdanig groot dat
elke beperking voor vervangers achterstand betekent in de concurrentie met andere
besturen.
5.1.6 Tijdelijke oplossing Wwz wordt als onduidelijk ervaren.
De gesprekken met de besturen en dienstverleners hebben vrij snel na het akkoord van de
sociale partners (december 2016) over de tijdelijke maatregel plaatsgevonden. In dat licht
dienen dan ook onderstaande bevindingen te worden geplaatst.
Uit de gesprekken komt naar voren dat de tijdelijke oplossing soms als onduidelijk wordt
ervaren qua interpretatie en uitvoering. Begrippen als ‘14 kalenderdagen’ en ‘onvoorzien
ziekteverzuim’ zijn volgens de gesprekspartners voor meerdere uitleg vatbaar. Ook de relatie
en effecten met de ketenbepaling voor en na de periode van ‘buiten toepassing verklaren’
leiden volgens hen tot onduidelijkheid.
De tijd tussen de afspraak en het in werking treden van de maatregel per 1 januari 2017 is
vrij kort geweest. Uit de gesprekken komt naar voren dat bestaande vervangingssystemen
hier niet op waren ingericht en buiten het systeem (handmatig – administratieve last) soms
tijdelijk extra registratie nodig was. Een ander genoemd aspect is dat de uitvoering en
communicatie over de tijdelijke oplossing de scholen en uitvoerders in een laat stadium heeft
bereikt. Dit heeft zijn effecten op de inrichting van de organisatie, communicatie en de
informatievoorziening.
5.1.7 De Wwz geeft een impuls aan bestuurlijke samenwerking en het inhuren van
dienstverlening voor vervanging.
De gesprekken laten zien dat de invoering van de Wwz een impuls heeft gegeven aan
bestuurlijke samenwerking. Besturen zoeken de samenwerking in het opzetten en beheren
van een gezamenlijke pool. Ook heeft de dienstverlening voor het regelen van vervanging
een vlucht genomen. In enkele gesprekken stellen besturen dat ze de problematiek van de
Wwz – ketenbepaling – niet alleen kunnen oplossen.
5.1.8 Ketenbepaling heeft een streng karakter.
De ketenbepaling wordt door veel besturen en vervangers als streng en niet flexibel ervaren.
Deze biedt geen ruimte voor medewerkers en bestuur om hier mee te differentiëren. Uit een
enquête bij een van de dienstverleners en uit de representatieve casussen blijkt dat er een
groep vervangers is die geen belangstelling heeft voor een regulier contract met vaste
rechten en plichten. Zij wensen naar eigen behoefte vervangerswerk te verrichten.

U17088

Pagina 14 van 39

5.2

De Wwz in combinatie met andere ontwikkelingen

5.2.1 Algemeen
Uit de QuickScan kan worden opgemaakt dat het tekort aan vervangers van een grotere
importantie en omvang is dan volgens bestaande onderzoeken mocht worden verwacht.
Recent onderzoek geeft het volgende beeld van het primair onderwijs.
Primair onderwijs
De afgelopen jaren is het aanbod van afgestudeerden van de pabo voldoende geweest om
aan alle vraag naar leraren in het po te voldoen. Na 2017 zal zich echter krapte gaan
voordoen die zich in de jaren daarna steeds sterker zal doen gelden. De oorzaak daarvan is
dat de aantallen afgestudeerden van de pabo afnemen. Deze daling heeft zich al sinds 2007
ingezet en in de gehanteerde referentieraming van OCW blijft deze daling zich bovendien
verder voortzetten. Lag dit aantal in 2006 nog boven de 7.000 afgestudeerden van de pabo
per jaar, nu ligt dat aantal onder de 4.000 per jaar.(De toekomstige arbeidsmarkt voor
onderwijspersoneel po, vo en mbo 2015-2025. Update november 2016)
5.2.2 De Wwz maakt het tekort aan vervangers (lerarentekort) significanter.
De gesprekspartners geven aan dat er duidelijk sprake is van een verminderd aanbod aan
leerkrachten. Dit blijkt uit de interviews en uit de getallen van de ingeschreven vervangers.
Een graadmeter is ook in welke mate in de vervangingsvraag kan worden voorzien. Uit de
gesprekken blijkt dat het in de periode van 1 juli 2016 tot 1 januari 2017 problematischer is
geworden om vervangingsvacatures en dan met name kortdurende vervanging in te vullen.
De invoering van de Wwz maakt de omvang van het tekort aan vervangers (lerarentekort)
extra zichtbaar. Er is sprake van verschillende ontwikkelingen, die in samenhang het tekort
aan vervangers versterken. Uit de QuickScan is niet op te maken in welke mate de
verschillende ontwikkelingen bijdragen aan het tekort aan vervangers, dan wel het tekort aan
vervangers vergroten. Maar de opbrengsten uit de gesprekken tonen overtuigend aan dat
het tekort aan vervangers zich in het hele land manifesteert. Van grote krapte in de
Randstad tot druk in de overige gebieden is een waarneembare trend. Ook in regio’s waar
op basis van bestaande onderzoeken een tekort aan vervangers nog niet werd verwacht.
De volgende ontwikkelingen hebben in combinatie met elkaar een versterkend effect op het
tekort aan vervangers:


Een afname van het aantal vervangers (lerarentekort)
Uit de data en gesprekken blijkt dat de afgelopen jaren het aantal beschikbare
vervangers fors is afgenomen. Deze trend is landelijk waarneembaar. Zowel bij de
dienstverleners als bij individuele besturen is een daling van het aantal potentiële
vervangers duidelijk zichtbaar. De mate van de afname verschilt per regio, maar wordt
door alle besturen en dienstverleners als zodanig geconstateerd. De afname wordt door
verschillende aspecten beïnvloed. Enkele waarnemingen vanuit de gevoerde
gesprekken worden hier aangehaald. Afgestudeerden van de (onderwijs)opleidingen
schrijven zich minder in voor vervangingswerk. Door de samenwerking tussen besturen
worden lijsten met vervangers samengevoegd, waardoor dubbele inschrijvingen worden
weggefilterd. Door de krapte op de arbeidsmarkt en de concurrentie tussen besturen
worden potentiële groepsleerkrachten in diverse regio’s al in een vroegtijdig stadium
benaderd voor regulier werk. Door het aanbod van regulier werk vervalt de noodzaak

U17088

Pagina 15 van 39

voor vervangers zich in te laten schrijven op de vervangerslijst, waardoor het aantal
beschikbare vervangers stagneert dan wel afneemt.


De veranderde positie van de vervanger
De besturen en dienstverleners constateren dat de Wwz gevolgen heeft bij de invulling
van de vervangingsvraag bij kortdurende vervanging. De ketenbepaling (maximaal 3 of
bij verruiming 6 contracten) leidt ertoe dat vervangers selectiever zijn geworden bij het
eventueel aannemen van werk (contract) met een beperkte duur. Vervangers die goed
zijn geïnformeerd over de ketenbepaling wegen vooraf of een contract met een korte
duur hen niet beperkt in hun vervangingswerk. Elk contract - hoe beperkt ook van duur telt mee als onderdeel van de ketenbepaling. Het effect is dat de vervangingsvraag voor
kortdurende vervanging (max. 14 dagen) hierdoor lastiger is in te vullen. Door een
kritischere houding van een groot deel van de vervangers ten aanzien van kortdurende
vervanging ontstaat er extra druk op vervullen van de vervangingsvraag.



De ketenbepaling en de stop van 6 maanden
Door de beperking van het maximaal aantal contracten als gevolg van de ketenbepaling
ontstaat druk op de beschikbare capaciteit van het aantal mogelijke vervangers. Voor de
Wwz konden vervangers nagenoeg overal worden ingezet, zonder dat hier restricties
aan waren verbonden. Bij enkele geïnterviewde besturen is gebleken dat de
onderbrekingstermijn van 6 maanden gevolgen heeft voor de beschikbare capaciteit aan
vervangers. In de periode vanaf 1 juli 2016 hebben enkele besturen de
onderbrekingstermijn van 6 maanden moeten toepassen om structurele verplichtingen te
voorkomen. Hierdoor zijn potentiele vervangers voor een grote periode niet ingezet.



Een toename van het aantal reguliere banen
Uit de gesprekken en data is op te maken dat het aanbod aan reguliere banen is
toegenomen (zie 5.1.1.). Een toename van het aantal reguliere banen heeft ook
gevolgen voor het invullen van de vervangingsvraag. De toename van reguliere banen
heeft neveneffecten naar het potentieel aan beschikbare vervangers. Het aantal
potentiële vervangers neemt hierdoor af. Afhankelijk van de krapte aan vervangers in de
regio hebben zij op de arbeidsmarkt een betere uitgangspositie gekregen. Vervangers
kunnen in een krapteregio de keus maken uit reguliere banen, langdurige vervanging,
werken in een vervangingspool, aanbod van uitzendwerk o.i.d. Het positieve effect van
groei aan reguliere banen heeft als bijkomend effect dat het tekort aan vervangers voor
korte en langdurige vervanging nog meer voelbaar wordt bij de scholen.



Groei van uitstroom van personeel
De afgelopen jaren hebben veel sectoren te maken gehad met een verminderde
uitstroom van personeel. Debet hieraan is onder andere de geleidelijke verhoging van
de AOW-leeftijd. Dit heeft tot gevolg gehad dat de uitstroom van personeel vanwege de
pensioengerechtigde leeftijd sinds 2012 percentueel en absoluut enkele jaren lager is
geweest (Ministerie van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties, 2016). Nu is er
duidelijk sprake van een toename van de uitstroom hetgeen de vraag naar nieuw
personeel doet toenemen.
Met uitstroom wordt bedoeld het aantal en aandeel werknemers in dienst die ultimo het
verslagjaar niet meer in dienst zijn bij de desbetreffende sector. Overgang naar een
andere werkgever binnen dezelfde sector wordt niet als uitstroom geteld.

U17088

Pagina 16 van 39

De uitstroomcijfers voor het primair onderwijs (Ministerie van Binnenlandse Zaken en
Koninkrijksrelaties, 2016):
Jaren
%
Aantallen

2012
8,7
15.386

2013
6,4
11.357

2014
6,9
12.087

2015
7,5
12.954

5.2.3 De werkdruk voor het personeel neemt toe door het niet kunnen vinden van
vervangers voor kortdurende vervanging.
Uit de gesprekken blijkt dat besturen en scholen zich bewust zijn van hun maatschappelijke
verantwoordelijkheid. Door de wettelijk verplichte onderwijstijd, de verantwoordelijkheid voor
leerlingen indien er geen leerkracht beschikbaar is en het willen voorkomen van
maatschappelijke onrust worden klassen in de regel beperkt naar huis gestuurd. De
oplossing wordt door scholen intern gevonden. Door interne oplossingen (opsplitsen van
groepen, inzetten ambulante tijd, inzetten onbevoegde leerkrachten etc.) neemt de werkdruk
op het aanwezige personeel toe en dit heeft effect op de kwaliteit van het onderwijs.
5.3

Aanbevelingen

5.3.1 De Wwz maakt het tekort aan vervangers (lerarenaanbod) in heel Nederland extra
zichtbaar en vraagt om actie.
Er is sprake van een ontwikkeling/trend van een tekort aan vervangers die grote impact heeft
op de scholen/besturen. De dynamiek van deze trend is groot en heeft een snelheid die niet
is verwacht. Naast bekende tekortgebieden in het Westen doet het probleem van voldoende
vervangers zich ook in andere regio’s voor. Het tekort aan vervangers leidt tot extra druk
binnen de scholen in het primair onderwijs en heeft invloed op de kwaliteit van het onderwijs.
Het opleiden en anderszins binnenhalen van kwalitatief goede vervangers en
afgestudeerden van de Pabo dient de hoogste prioriteit te krijgen. Op korte termijn zijn extra
investeringen en inspanningen noodzakelijk van de centrale overheid, de sociale partners en
de opleidingen om deze trend voor het primair onderwijs te keren.
5.3.2 Bij de afspraken (verplichtingen en verruiming) van de ketenbepaling rekening
houden met de regionale arbeidsmarkt.
Gelet op de regionale verschillen van de arbeidsmarkt wordt geadviseerd te onderzoeken of
het mogelijk is om cao-afspraken te maken over differentiatie per regio. In de gebieden waar
het tekort aan vervangers groot is, hebben de bepalingen van de Wwz maar een beperkt
effect. Door het gebrek aan vervangers wordt het doel van de wet – versterken positie
tijdelijk personeel – al gerealiseerd. In de gebieden waar personeel schaars is, drukken de
effecten van het niet kunnen invullen van de (kortdurende) vervangingen, de toename van
de werkdruk en de eventuele meerkosten van externe inhuur van personeel, fors op de
organisatie.
Om kortdurende vervangingen te kunnen realiseren, kunnen via de cao door sociale
partners afspraken worden gemaakt over het buitenwerking stellen van de ketenbepaling. Dit
staat in artikel 668A lid 8 van het Burgerlijk Wetboek. Wel moet aan de minister van Sociale
Zaken en Werkgelegenheid worden gevraagd om deze cao-afspraak neer te leggen in een
ministeriële regeling. Sociale partners kunnen deze mogelijkheid desgewenst ook gebruiken
voor het benutten van andere opties, denk hierbij bijvoorbeeld aan een afspraak dat
kortdurende vervangingen (bijvoorbeeld korter dan twee, of een ander aantal, dagen) buiten
de ketenbepaling valt.

U17088

Pagina 17 van 39

5.3.3 Bij de beoogde verruiming van de Wwz in de cao PO geen onderscheid maken in de
aard van afwezigheid.
De beperking – uitsluitend voor vervanging – werkt contraproductief en gaat voorbij aan de
praktijk van de vervanging van afwezig personeel en korttijdelijke vacatures. Bij het regelen
en organiseren van de vervanging van tijdelijk afwezig personeel en korttijdelijke vacatures
is de aard van de afwezigheid – vervanging – niet van belang. Hetzelfde geldt voor het
gebruikmaken van de min-max-contracten. De beperking uitsluitend voor vervanging, maakt
dat de regeling beperkt wordt toegepast en complex is in de uitvoering.
In dit verband wordt aan sociale partners (PO-raad en vakbonden) de aanbeveling gedaan
om een eenduidige en niet voor meerdere uitleg vatbare regeling te ontwerpen die zich richt
op tijdelijke vacatures, waarbij geen verbijzondering plaats vindt naar de aard van de
afwezigheid.

U17088

Pagina 18 van 39

6

Data-onderzoek dienstverleners

6.1

Inleiding
Ten behoeve van dit rapport zijn gesprekken gevoerd met vier grote dienstverleners over het
effect van de invoering van de Wwz op hun diensten. Zij ondersteunen aangesloten
schoolbesturen op het gebied van vervanging. De geïnterviewde dienstverleners maken
gebruik van verschillende constructies, variërend van de bemiddeling voor een regionaal
Transfercentrum (RTC), de personeelsbemiddeling voor individuele en samenwerkende
pools en individuele personeelsbemiddeling voor besturen. Deze dienstverleners zijn in het
kader van de QuickScan een interessante partij, doordat zij gebruik maken van
vervangingssystemen en hierdoor over veel data beschikken.
Na de interviews hebben verschillende dienstverleners aanvullende data over de diensten
die zij bieden opgestuurd. Uit een oogpunt van zorgvuldigheid is deze informatie gebundeld
en geanonimiseerd. De opbrengsten van de dienstverleners worden in dit hoofdstuk nader
gepresenteerd.
Onderzocht is in welke mate de Wwz invloed heeft op de dienstverlening aan de
schoolbesturen. De dienstverleners is gevraagd of de vervangingsvraag veranderd is, in
welke mate aan de vervangingsvraag kan worden voldaan, hoeveel vervangers er staan
ingeschreven en in welke mate gebruik wordt gemaakt van de verruiming in de cao PO.

6.2

Algemeen
Op basis van een analyse van de cijfers van de vier dienstverleners is in onderstaande tabel
een overzicht weergegeven van de periode voor en na de Wwz en het procentuele verschil
tussen deze periodes.
Data per criterium voor en na de invoering van de WWZ
1-8-2015 tot
1-8-2016 tot
1-1-2016
1-1-2017
Poolers (in medewerkers)
Poolers (in fte)
Vervangers
Vervangingsvraag
Vervangingspercentage

246
162
3.100
19.056
98,47%

Verloop in %

704
410
2.178
29.861
92,82%

186
153
-29,74
56.7
-5,65

Tabel: overzicht analyse dienstverleners
6.3

Poolers
Na de invoering van de Wwz is het aantal poolers (met een regulier contract, uitgedrukt in
FTE) bij besturen waarvoor de dienstverleners bemiddelen met 153% toegenomen. Twee
van de dienstverleners bemiddelen al langere tijd voor pools met personeel met reguliere
contracten. De stijging is om die reden in de ene regio exceptioneel en in de andere regio
gematigd met een percentage van ca. 25%. Het aantal medewerkers met een reguliere baan
bij besturen waarvoor wordt bemiddeld, is in totaal met 458 medewerkers toegenomen.

U17088

Pagina 19 van 39

6.4

Vervangers
In de periode rondom de invoering van de Wwz is het aantal vervangers met 29,7%
afgenomen. Hierbij wordt opgemerkt dat in de periode van 2013-2016 het aantal vervangers
bij de dienstverleners al met 23% was afgenomen. Het aantal vervangers daalde de
afgelopen jaren en deze daling is na de invoering van de Wwz versterkt. De afname is op
basis van deze QuickScan niet direct toe te wijzen aan de Wwz. Andere factoren, zoals de
toename van het aantal structurele banen1, de doorstroming naar reguliere vacatures en de
afname van afgestudeerde Pabo studenten kunnen hier mede debet aan zijn.

Aantal vervangers tussen 2013-2017
3500

3000
2500
2000
Totaal aantal
vervangers

1500
1000

500
0
2013

2014

2015

2016

2017

Interessant is dat uit het gesprek met één van de dienstverleners blijkt dat 23% van de
ingeschreven vervangers geen regulier contract (als pooler) wenst. Zij geven aan dat ze hun
vrijheid willen behouden en zelf willen kunnen bepalen waar en wanneer ze vervangen. Dit
contingent aan vervangers is belangrijk voor de realisering van de vervangingsvraag, vooral
ten tijde van pieken in de vervanging (griepepidemie). Door de algemene en generieke
werking van de Wwz worden deze vervangers beperkt in hun vervangerswerk.
6.5

Vervangingsvraag
De vervangingsvraag van besturen bij de dienstverleners is met 56,7% toegenomen. Dit
wordt mede veroorzaakt door het feit dat de vraag naar bemiddeling van een dienstverlener
is toegenomen. Steeds meer besturen kiezen ervoor om bij hun vervangingsvraag
professionele ondersteuning in te huren van een dienstverlener.
Bij één van de dienstverleners zijn er ten tijde van de Wwz 8 nieuwe besturen toegetreden.
Dit betekent een toename van 15%. Daarnaast zijn er twee nieuwe pools in het beheer van
deze dienstverlener gekomen in dezelfde periode.

1

Uit de QuickScan blijkt dat in ruime mate gebruik is gemaakt van het middel ontslag met wederzijds goedvinden

U17088

Pagina 20 van 39

6.6

Vervangingspercentage
Het vervangingspercentage is bij de dienstverleners afgenomen met 5,65%. Dit is een
gemiddelde afname bij de vier bevraagde dienstverleners. De afname van de
vervangingspercentages per dienstverlener verschillen nogal en variëren tussen de 2 en de
10%. Op basis van onze waarneming staat dit los van de kwaliteit van de dienstverlening en
is dit te verklaren door de regio waar de dienstverlener werkzaam is. Per regio verschilt het
aantal beschikbare vervangers behoorlijk.
In de analyse is ook gekeken naar de vorm en condities waaronder de
personeelsbemiddeling plaatsvindt (onderstaande tabel). Is hier sprake van samenwerking in
een RTC (regionaal transfercentrum), een interbestuurlijke pool, een eigen pool of geen
pool?
Specificatie per organisatievorm
Organisatievorm
Daling dekkingspercentage
RTC
-5,89
RTC zonder ondersteuning
-7,25
Interbestuurlijke Pool
-13,50
Eigen pool
-10,76
Besturen zonder pool
-10,24
Tabel: overzicht van verschillende organisatievormen
Uit de tabel is op te maken dat een RTC een goede wijze van samenwerken is om het
dalende vervangingspercentage op te vangen. Besturen die niet samenwerken in een RTC
blijken meer moeite te hebben om vervangingsvragen op te vangen.

6.7

Onderscheid bijzonder en openbaar onderwijs
Uit de cijfers van één van de dienstverleners blijkt dat het vervangingspercentage bij het
bijzonder onderwijs sterker afneemt dan bij het openbaar onderwijs. Voor het bijzonder
onderwijs neemt het vervangingspercentage met 10% af, terwijl dit bij het openbaar
onderwijs 2% is.
Uit de aangeleverde data blijkt ook dat het bijzonder onderwijs op veel grotere schaal
gebruik maakt van de ondersteuning van dienstverleners en de bijbehorende pools. Het
klantenbestand van één van de dienstverleners bestaat voor 73,6% uit schoolbesturen die
bijzonder onderwijs bieden.

6.8

Verruiming van de Wwz in de cao PO 2016-2017
Ongeveer 70% van de besturen aangesloten bij dienstverleners maakt gebruik van de
verruiming van de ketenbepaling in de cao PO. Aangetekend dient te worden dat per regio
het gebruik van de regeling sterk verschilt. Bij 2 van de 4 dienstverleners wordt geen gebruik
gemaakt van de verruiming van de ketenbepaling. Bij een andere dienstverlener maken
nagenoeg alle besturen hier gebruik van. Bij de vierde dienstverlener is sprake van een
gedifferentieerd beeld.
De besturen aangesloten bij de dienstverleners maken beperkt gebruik van de min-maxcontracten en de bindingscontracten uit de cao PO (<5%).

U17088

Pagina 21 van 39

7

Probleem representatieve casussen

7.1

Bestuur Midden-Nederland
Omschrijving bestuur
Een middelgroot bestuur in Midden-Nederland met een personeelsbestand van 350-400 fte’s
en 25-30 scholen.
Voor de Wwz (periode 1 augustus 2015 – 1 januari 2016)
In augustus 2015 is een flexibele pool ingericht om vervangingsvragen te kunnen
beantwoorden. In deze pool zitten ongeveer 80 vervangers. De medewerkers die in de pool
werkzaam zijn hebben alleen tijdelijke contracten (bepaalde tijd).
De overwegingen waren:
meer grip krijgen op en meer sturing geven aan de kwaliteit van vervangers.
bewaken van de verplichtingen die het bestuur opbouwt. Het bestuur wil niet ‘vast’
komen te zitten aan vervangers en hen een vast contract aanbieden, omdat zij
zogenaamde rechten hebben opgebouwd. Het bestuur wil de vervangers binden
vanuit kwaliteitsoverwegingen.
bewaken van de uitkeringskosten van het Participatiefonds. Het bestuur wil vooraf
weten wie welke vacature invult. Vervangers mogen alleen vervangingsuren in het
kader van de cao maken anders draait de werkgever na afloop op voor de
uitkeringskosten ingeval van een WW uitkering.
voorbereiden op de mogelijke komst van de Wwz.
Op deze manier werd naast het wervings- en selectiebeleid ook het vervangingsbeleid
centraal georganiseerd door het bestuur en niet langer door scholen zelf. De administratie,
registratie en coördinatie van vervanging ligt in de handen van het bestuur. De pool is
opgezet om meer sturing te geven aan de kwaliteit van de vervangers, om opgebouwde
verplichtingen en uitkeringskosten via het participatiefonds te voorkomen en als
voorbereiding op de Wwz.
Onder de Wwz (periode 1 augustus 2016 – 1 januari 2017)
De vervangingspool heeft onder de Wwz een andere invulling en status van het personeel
gekregen. De 80 medewerkers worden verdeeld in 3 groepen:
-

-

Groep A: is werkzaam met een vast contract en wordt
“Onze flexibele pool is
ingezet om reguliere uren die beschikbaar komen
eigenlijk onze
gedurende het jaar op te vangen. Deze groep biedt
grootste school.”
structureel werk voor 22 fte.
Groep B: heeft betrekking op ca. 30 fte en is werkzaam op tijdelijke basis in de
vorm van min-max-contracten.
Groep C: is een aantal losse werknemers (ongeveer 18) die in overleg zijn in te
zetten voor losse klussen (geen belangstelling voor structurele inzet c.q. contract).

Vervangingsvraag voor en na de Wwz
Bij dit bestuur zijn er weinig verschillen ervaren, doordat het vervangingsbeleid voor de
invoering van de Wwz al op orde was. Het vervangingsbeleid is vormgegeven conform de
regels van de cao PO. Voor de Wwz was er ook al sprake van een vervangingspool waarin
ongeveer 80 medewerkers werkzaam waren met losse contracten.

U17088

Pagina 22 van 39

Het beter structureren en meer vaste of langdurige contracten aanbieden aan vervangers is
een positieve ontwikkeling als gevolg van de Wwz. Door deze contracten is er wel sprake
van enig snijverlies, door het doorbetalen van vakanties (begroot op ca. € 55.000,--).
Ten aanzien van de invulling van vervangingsvragen zijn er nagenoeg geen wijzigingen
merkbaar voor en na de Wwz. Het bestuur slaagt erin 95 tot 100% van de aanvragen te
vervullen, uitgezonderd piekperiodes. De inzet voor reguliere uren neemt toe. Deze kunnen
alleen worden opgevangen met vervangers uit groep A, vanwege de regels van het
Participatiefonds. Daarnaast blijkt dat het bestuur kritischer is gaan kijken naar de invulling
van de vervanging ten aanzien van bijvoorbeeld lastige groepen. De kwaliteit van het
onderwijs moet gewaarborgd blijven en de vervanger moet ook beschermd worden.
Afspraken cao PO 2016-2017 en tijdelijke oplossing vervangingsproblemen
De verruiming van de ketenbepaling (van 3 naar 6 in drie jaar) wordt voornamelijk toegepast
in groep C. Ook gebruikt dit bestuur de mogelijkheden van de min-max-contracten optimaal.
Het bestuur had al ervaring met min-max-contracten voor de aanpassing van de cao PO
2016. Bindingscontracten worden niet toegepast.
De tijdelijke oplossing – gedeeltelijk buiten toepassing verklaren ketenbepaling voor 3
maanden – wordt niet gebruikt. Reden hiervoor is de te korte termijn om de regeling vorm te
geven. Het beleid en het systeem kunnen niet tijdig worden aangepast en leidt tot
administratieve last. Het toepassen van de oplossing leidt tot onrust, terwijl er behoefte is
aan duidelijkheid.
Maatregelen wanneer niet in vervanging kan worden voorzien
Sommige vervangingsvragen kunnen niet worden ingevuld vanwege onvoldoende
invalkrachten. Wanneer dit gebeurt, zijn er een aantal mogelijkheden om te voorkomen dat
klassen naar huis worden gestuurd. Eerst wordt het eigen personeel gevraagd om te kijken
naar mogelijke uitbreiding van het aantal uren. Daarna wordt gekeken of de klas kan worden
opgesplitst en verdeeld over andere groepen. Incidenteel komt het voor dat een klas naar
huis wordt gestuurd, bijvoorbeeld bij een griepgolf.
Gevolgen na invoering van de Wwz
De invoering van de Wwz wordt door dit bestuur als positief ervaren. Het heeft onder andere
gezorgd voor structurele arbeid voor vervangers, betere contractvormen, een duidelijke
informatiestroom en professionalisering binnen de organisatie. De systemen zijn
geautomatiseerd, gedigitaliseerd en minder gevoelig voor fouten. Voorheen waren de
ontslaguitkeringen een onzekere kostenpost. Door de invoering van de Wwz zijn deze
kosten minder geworden. Dit geld is vervolgens ingezet om de organisatie te
professionaliseren. Hierdoor leidt de Wwz niet direct tot extra kosten; deze zijn ongeveer
gelijk gebleven.
De vervangers zijn wel kritischer geworden en stellen eisen aan het soort vervanging. Korte
vervangingsvragen worden bijvoorbeeld geweigerd. Dit bestuur biedt voornamelijk lange
contracten aan, behalve in groep C. De medewerkers in deze pool hebben hier bewust voor
gekozen. Daar was al sprake van voor de invoering van de Wwz. Deze groep wordt alleen
gebruikt in noodsituaties.

U17088

Pagina 23 van 39

Extra kosten
Het bestuur maakt gebruik van twee coördinatoren die de vervanging regelen en twee
leidinggevenden die de pool beheren. De uren van de coördinatoren zijn vrijgespeeld door
herverdeling van taken. Extra kosten zijn doorbetalingen in vakantieperiodes en begeleiding/
leidinggeven aan de pool, omdat vervangers in de huidige situatie een vast contract hebben.
Van externe inhuur van personeel wordt geen gebruik gemaakt.
Beschikbare cijfers vervanging en Wwz
Voor de Wwz
Structurele banen t.b.v.
0
vervanging (fte)
Invullen vervangingsvraag
95-100%
7.2

Na de Wwz
22
95-100%

Bestuur Noordwest-Nederland
Omschrijving bestuur
Een groot bestuur in Noordwest-Nederland met een personeelsbestand rond de 500 fte’s en
25-30 scholen.
Voor de Wwz (periode 1 augustus 2015 – 1 januari 2016)
In augustus 2015 maakte het bestuur gebruik van een flexpool om vervangingsvragen te
kunnen beantwoorden. In de pool was plaats voor 7 fte’s. Naast deze flexpool bestond er
een schil met vervangers die voor noodgevallen opgeroepen konden worden. Het bestuur
beschikte hierin over 125 vervangers. Alle tijdelijke aanstellingen zijn per 30 juni 2016
beëindigd, zodat er geen verplichtingen zouden ontstaan. Alle scholen zijn geïnformeerd
over de wet- en regelgeving en de daaraan verbonden risico’s. Het organiseren, registreren
en coördineren van vervanging werd al centraal door het bestuur geregeld. In november
2015 heeft het bestuur via een ontwikkelgroep mogelijkheden onderzocht om de terugloop in
het aantal beschikbare vervangers aan te kunnen. Hier is het vervangingsbeleid uit ontstaan.
Onder de Wwz (periode 1 augustus 2016 – 1 januari 2017)
Na invoering van de Wwz werd in eerste instantie 20 fte aangesteld in de flexpool. Dit aantal
is in januari 2017 gestegen naar ca. 35 fte. Het bestuur stelt meer mensen aan in de flexpool
met een regulier contract. Dit heeft als neveneffect dat het lastiger is om vervangers te
vinden voor kortere vervangingsvragen. Vervangers zijn minder geïnteresseerd in invalwerk,
omdat vaste banen in de regio makkelijker te krijgen zijn. Bijeenkomsten waarin
afgestudeerden en andere geïnteresseerden worden geïnformeerd over de wijze van werken
binnen het bestuur worden ook steeds minder bezocht. De tweede schil van losse
vervangers is gedaald van 125 naar 25 vervangers.
Vervangingsvraag voor en na de Wwz
Het aantal dagdelen waar vervanging voor werd gevraagd in de periode augustus 2015 tot
januari 2016 was 8450. 4971 dagdelen zijn opgevangen door uitbreiding van intern
personeel, 3524 dagdelen zijn ingevuld door vervangers en voor 45 gevallen was er geen
vervanger beschikbaar. Voor de periode augustus 2016 tot januari 2017 is het aantal
dagdelen gedaald naar 6536, waarvan 1975 dagdelen zijn ingevuld met uitbreiding intern
personeel, 4161 met behulp van vervangers en voor 400 vragen was geen vervanger
beschikbaar. De afname in het aantal vragen komt doordat directeuren minder aanvragen
indienen bij het bestuur, omdat ze weten dat er weinig vervangers beschikbaar zijn.

U17088

Pagina 24 van 39

Daarnaast meldt het personeel zich minder snel ziek. Vervangers zien af van kortdurende
vervanging uit angst om een lange keten te veroorzaken. Dit heeft extra belasting en
werkdruk voor het reguliere personeel tot gevolg.
Afspraken cao PO 2016-2017 en tijdelijke oplossing vervangingsproblemen
De verruiming van de ketenbepaling (van 3 naar 6 in drie jaar) wordt niet toegepast doordat
vervangers alleen ingezet mogen worden voor vervanging. De vervangers worden voor
meerdere soorten van korttijdelijke vacatures (afwezigheid) ingezet, wat het toepassen van
deze regeling risicovol maakt. Daarnaast is het systeem niet aan te passen, waardoor deze
specifieke soort van vervanging niet goed is te registreren. De min-max-contracten worden
ook niet gebruikt om als werkgever aantrekkelijk te blijven en een concurrerend aanbod te
kunnen doen in de regio. Vervangers willen liever een regulier contract en krijgen dit ook
aangeboden bij andere besturen in de regio. Bindingscontracten worden op dit moment niet
toegepast. Het bestuur ziet wel mogelijkheden om deze contractvorm in de toekomst toe te
passen in specifieke situaties. De beperking van één jaar voor dit contract werkt wel
contraproductief.
De tijdelijke oplossing – gedeeltelijk buiten toepassing verklaren ketenbepaling voor 3
maanden – wordt op prijs gesteld. In geval van nood kunnen vervangers nu wel ingezet
worden. De periode sluit echter niet helemaal aan, omdat de ziekmeldingen al in november
beginnen.
Maatregelen wanneer niet in vervanging kan worden voorzien
Wanneer er geen vervanger beschikbaar is en het eigen personeel de vervangingsvraag op
geen enkele manier kan opvangen wordt een klas naar huis gestuurd. Dit is tot nu toe 9
keer voorgekomen. Deze beslissingen brengen veel teweeg binnen de scholen.
Gevolgen na invoering Wwz
“De school vangt het
De invoering van de Wwz heeft gezorgd voor meer
verminderde aanbod
structurele banen. Binnen de scholen is het personeel
van extra personeel zelf
bereid gevonden na te denken over het organiseren van
op. Dit zorgt voor meer
vervanging en opvang. Er is een ruimere blik op
druk op de directeur en
afwezigheid/vervanging ontstaan door te kijken naar
de werkvloer.”
digitale verwerking, samenwerking met de kinderopvang
en het geven van minder leerkracht gebonden onderwijs.
Scholen zijn hierdoor beter voorbereid op de toekomst en het lerarentekort.
Een ander gevolg van de Wwz is dat besturen meer risico’s moeten nemen. Voor
kortdurende vervanging worden nu structureel mensen geworven, die in de rustige periodes
en vakantieperiodes voor meer kosten zorgen. Om de organisatie draaiende te houden, gaat
het bestuur grotere risico’s aan. De flexibele schil wordt structureel bekostigd, maar is niet
structureel inzetbaar.
Min-max-contracten voor regulier werk, niet gebonden aan één soort vervanging, kan
wellicht een oplossing zijn. Het bestuur stelt vast dat door de regels van de Wwz een
bureaucratische manier van werken is ontstaan.

U17088

Pagina 25 van 39

Extra kosten
Intern heeft het bestuur extra geld uitgegeven voor het uitbreiden van de flexpool en het
begeleiden van de medewerkers in de pool. Kosten voor coördinatie en inzet is gelijk
gebleven. Ook zorgde het informeren van scholen voor extra kosten.
Van externe inhuur van personeel wordt geen gebruik gemaakt.
Beschikbare cijfers vervanging en Wwz
Voor de Wwz
Structurele banen t.b.v.
7
vervanging (fte)
vervangingsvraag (dagdelen)
8450
Uitbreiding intern
Vervangers
Niet opgelost
Vervangers
7.3

4971
3524
45
125

Na de Wwz
35
6536

1975
4161
400
25

Bestuur Noord-Nederland
Omschrijving bestuur
Een klein bestuur (éénpitter) in Noord-Nederland met 20-25 fte’s op één school.
Voor de Wwz (periode augustus 2015 – januari 2016)
Voor invoering van de Wwz had dit bestuur een lijst met vervangers die opgeroepen konden
worden voor vervanging. Deze lijst werd handmatig bijgehouden.
Onder de Wwz (periode augustus 2016 – januari 2017)
Het bestuur is aangesloten bij een samenwerkingsverband van verschillende besturen in de
regio om in korttijdelijke vervangingsvragen (korter dan twee weken) te kunnen voorzien.
Zeven besturen maken deel uit van dit samenwerkingsverband. Deze besturen hebben
afgesproken om per bestuur mensen in dienst te nemen om in eerste instantie te voorzien in
vervanging. Daarnaast bestaat er een pool van vervangers binnen het
samenwerkingsverband. Het vervangingsbeleid van dit bestuur is niet aangepast sinds
invoering van de Wwz.
Vervangingsvraag voor en na de Wwz
Bij dit bestuur wordt weinig verschil ervaren in de vervangingsvragen en de invulling daarvan
sinds de invoering van de Wwz. Vooralsnog kan worden voorzien in vervangingsvragen met
interne oplossingen.
Afspraken cao PO 2016-2017 en tijdelijke oplossing vervangingsproblemen
De verruiming van de ketenbepaling (van 3 naar 6 in drie jaar) wordt toegepast. De inzet
hiervan wordt handmatig bijgehouden en bij twijfel wordt het administratiekantoor benaderd.
Min-max- en bindingscontracten worden niet gebruikt.
De tijdelijke oplossing – gedeeltelijk buiten toepassing verklaren ketenbepaling voor 3
maanden – wordt nog niet gebruikt, omdat er nog geen sprake is geweest van ziekte in deze
periode. Het bestuur verwacht ook weinig gebruik van de regeling te kunnen maken door het
gebrek aan invallers.

U17088

Pagina 26 van 39

Maatregelen niet voldoen aan vervangingsvraag
De pool van het samenwerkingsverband is niet zo groot, omdat vervangers die hierin zitten
elders een contract hebben. Van deze pool is om die reden nog geen gebruik gemaakt door
dit bestuur. Eerst wordt geprobeerd de huidige bezetting uit te breiden. Vervolgens worden
ambulante begeleiders of stagiaires ingezet. Alle vervangingsvragen tot nu toe zijn intern
opgelost. Er zijn nog geen klassen verdeeld over andere groepen of naar huis gestuurd.

“Het is
zorgelijk dat
er weinig
kwalitatief
goede
invallers
beschikbaar
zijn in de
regio.”

Gevolgen na invoering van de Wwz
Na invoering van de Wwz hebben veel invallers een regulier contract gekregen bij andere
besturen. Hierdoor is het – in combinatie met het lerarentekort – heel lastig om vervanging te
regelen. Het lijkt erop dat de komst van de Wwz het lerarentekort erger heeft gemaakt.
De korttijdelijke vervanging kan bij dit bestuur voornamelijk intern worden opgelost. Hierdoor
krijgen parttimers vaak een tijdelijke uitbreiding en wordt ambulante begeleiding vaker
ingezet. Sinds invoering van de Wwz is 61% van de vervanging ingevuld door ambulante
begeleiding. Het intern oplossen van vervanging heeft voor een groot
verantwoordelijkheidsgevoel en goede samenwerking gezorgd binnen het bestuur. Dit heeft
echter ook meer administratieve last en een hogere werkdruk tot gevolg. Voor langdurige
vervanging kunnen parttimers niet ingezet worden. Op de arbeidsmarkt zijn nauwelijks
mensen beschikbaar. Om deze vervangingsvragen in te vullen wordt gebruik gemaakt van
uitzendbureaus.
Vervangers zijn kritischer geworden ten aanzien van het accepteren van vervangingsvragen.
Steeds vaker geven vervangers aan niet beschikbaar te zijn voor korttijdelijke vervanging.
Veel invallers die voor de Wwz op de lijst stonden zijn bij een bestuur gaan werken waar zij
een regulier- of een min-max-contract hebben gekregen.
Extra kosten
Het invullen van vervangingsvragen kost na de invoering van de Wwz voornamelijk extra tijd
door de administratieve last en ruimer in zetten van mensen boven de formatie. Daarnaast
zitten er extra kosten in de externe inhuur van personeel.

7.4

Bestuur West-Nederland
Omschrijving bestuur
Een groot bestuur in West-Nederland met een personeelsbestand rond de 1500 fte’s en
65-70 scholen.
Voor de Wwz (periode augustus 2015 – januari 2016)
Scholen regelden zelf hun vervanging via een lijst van vervangers. Bij het bestuur werd – ter
voorbereiding op de Wwz – in deze periode het administratiesysteem anders ingericht, zodat
het duidelijk werd wanneer een vervanger de grenzen van de ketenbepaling zou bereiken. In
juni 2016 werd afscheid genomen van medewerkers die regulier werden ingezet als
vervanger, maar die op dat moment niet geschikt waren om een vast contract aan te bieden.
De lijst met vervangers is korter geworden en anders vormgegeven. Daarnaast zijn de
scholen uitgebreid ingelicht over de nieuwe wet- en regelgeving.

U17088

Pagina 27 van 39

Onder de Wwz (periode augustus 2016 – januari 2017)
Er bestaat een groep vervangers voor kortdurende vervanging. Het regelen van de
vervangingsvragen wordt centraal geregistreerd en gecontroleerd bij het bestuur. Scholen
kunnen dit niet meer zelf regelen. Per school bestaat er een vervangingsbeleid conform de
regels van de cao.
Vervangingsvraag voor en na de Wwz
Voor de Wwz kon dit bestuur in ca. 95% van de gevallen voorzien in alle vervangingsvragen.
Hier is sprake van een aanname omdat de scholen de vervanging zelf regelden. Voor
vervangingsvragen van losse dagen tot maximaal twee weken lukte dit in 75-80% van de
gevallen.
Onder de Wwz ligt het percentage voor de totale vervangingsvraag op ca. 75-80%. Het is
lastiger om vervangers te vinden voor korte vervangingsvragen. Het bestuur kan rond de
50% van deze vervangingsvragen invullen.
Afspraken cao PO 2016-2017 en tijdelijke oplossing vervangingsproblemen
De verruiming van de ketenbepaling (van 3 naar 6 in drie jaar) wordt toegepast. De minmax-contracten worden niet gebruikt door het lerarentekort. Wanneer een goede leerkracht
beschikbaar is, krijgt hij/zij gelijk een regulier contract aangeboden. De bindingscontracten
worden incidenteel gebruikt voor vervangers die een aantal keer per jaar een dagje
vervangen.
De tijdelijke oplossing – gedeeltelijk buiten toepassing verklaren ketenbepaling voor 3
maanden – wordt als teleurstellend ervaren. De maanden januari, februari en maart zijn in
het onderwijs niet per definitie de maanden waarin het ziekteverzuim hoger ligt. Dit blijken de
maanden november en december (voor de kerstvakantie) en juni en juli (voor de
zomervakantie) te zijn. Hierdoor treft de regeling het doel – pieken in het ziekteverzuim
opvangen – niet.
De tijdelijke oplossing wordt niet gebruikt, omdat er binnen het registratiesysteem geen
ruimte is om de ketenbepaling aan te passen. Alles zou handmatig bewerkt en beoordeeld
moeten worden. Dit kost te veel tijd. Daarnaast is er onduidelijkheid over de geldigheid van
de oplossing, waardoor het bestuur het risico niet wil lopen toch vaste contracten aan te
moeten bieden.
Maatregelen wanneer niet in vervanging kan worden voorzien
Wanneer een vervangingsvraag niet ingevuld kan worden, gaan bestuur en school op zoek
naar andere opties. Het uitgangspunt is dat er geen leerlingen naar huis worden gestuurd.
Bij het zittende personeel wordt gekeken of er nog uitbreiding mogelijk is. Vervolgens
kunnen soms medewerkers met ambulante taken voor de groep worden gezet, wordt een
groep opgesplitst en verdeeld over andere groepen of er wordt geschoven met lio-stagiaires.
Zij zijn echter nooit eindverantwoordelijk voor een groep. Wanneer al deze opties niet
mogelijk zijn, wordt er extern personeel ingehuurd. Dit wordt tot een minimum beperkt.

U17088

Pagina 28 van 39

Gevolgen na invoering van de Wwz
Door de ketenbepaling kan het bestuur nieuwe medewerkers minder
goed beoordelen of ze geschikt zijn voor een vast contract. Daarnaast
bestaat er beperkte ruimte om twijfelgevallen te coachen, omdat er
minder ingevallen kan worden. Deze mensen gaan van bestuur naar
bestuur en krijgen niet de tijd te aarden bij bestuur en school. Hierdoor
kunnen starters minder vervangingsvragen invullen dan ze zelf
zouden willen.
Het gedrag van de vervangers verandert ook. Korte
vervangingsvragen worden geweigerd en sommige vervangers kiezen
voor een ander vak door de onzekerheid of de pauze van zes
maanden. Veel starters blijken ook na drie jaar te stoppen (onderzoek
CAOP). Het onderwijs als vak is minder aantrekkelijk geworden.

“De Wwz zorgt
voor een
tegenstelling:
iedereen heeft
last van het
lerarentekort,
maar mensen
kunnen niet
ingezet worden
door de
ketenbepaling.”

Daarnaast wordt het lerarentekort beter zichtbaar en neemt de werkdruk toe. Minder
vervangingsvragen kunnen worden ingevuld met vervangers, waardoor een extra beroep
wordt gedaan op het zittende personeel. Dit zorgt voor meer werkdruk en een ambulante
begeleider die invalt, heeft consequenties voor de kwaliteit van het onderwijs. Door het
gebrek aan vervangers is de rol van de matchers ook veranderd. Zij hebben te maken met
kritische vervangers en moeten meer moeite doen een vervanger te vinden. Het enige
positieve effect van de Wwz is de groei van meer werkgelegenheid voor vervangers.
Extra kosten
Het aantal fte’s voor vervanging is verhoogd van 42 naar 58. Ook de administratieve last
door de Wwz heeft voor extra kosten gezorgd. Er zijn managementrapportages ingebouwd
in het systeem die regelmatig uitgedraaid en gecommuniceerd worden. Daarnaast zijn er
meer mensen in dienst genomen, mede als reactie op het lerarentekort.
Het bestuur huurt sinds de Wwz ook mensen in via detacheringsbureaus. Dit is duurder dan
het gebruik van eigen mensen en gaat ten koste van het primaire proces. Deze bureaus
verhogen ook de prijzen door het lerarentekort. Voor een reguliere leerkracht betaalt het
bestuur het salaris van een adjunct directeur.
Beschikbare cijfers vervanging en Wwz
Voor de Wwz
Structurele banen t.b.v.
42
vervanging (fte)
Invullen vervangingsvraag
75-80%
(kortdurende vervanging)

Na de Wwz
58
50%

U17088

Pagina 29 van 39

7.5

Bestuur Noord-Nederland
Omschrijving bestuur
Een middelgroot bestuur in Noord-Nederland met een personeelsbestand van 100-150 fte’s
en 15-20 scholen.
Voor de Wwz (periode augustus 2015 – januari 2016)
Er was sprake van een lijst met vervangers om in te vallen bij vervangingsvragen. Eind 2014
zijn regionaal een aantal besturen om tafel gegaan om mogelijkheden tot samenwerking te
bespreken. Dit resulteerde in het opzetten van een vervangingspool samen met 8 besturen.
Het vervangingsbeleid is vormgegeven conform de regels van de cao PO.
Onder de Wwz (periode augustus 2016 – januari 2017)
De vervangingspool van 8 besturen is in werking getreden per augustus 2016. Dit betekent
dat er één coördinatiepunt is met centrale administratie en registratie. Besturen vangen de
kort tijdelijke vervanging op met vervangers die voor de Wwz al in hun pool zaten. Deze
vervangers zijn voorgelicht over de komst van de Wwz. Daarnaast nemen de besturen 75%
van de vervangingsvraag regulier in dienst. Voor dit bestuur betekent dat 3 fte’s aan
personeel dat wordt ingezet voor vervanging.
Vervangingsvraag voor en na de Wwz
Op dit moment wordt er weinig verschil ervaren in de vervangingsvraag en de invulling
daarvan. In ongeveer 98% van de gevallen kan er voorzien worden in de vervangingsvraag.
Het bestuur verwacht in de toekomst meer moeite te hebben met het invullen van de
vervangingsvragen.
Afspraken cao PO 2016-2017 en tijdelijke oplossing vervangingsproblemen
De verruiming van de ketenbepaling (van 3 naar 6 in drie jaar) wordt toegepast. De
vervangers die voor structurele arbeid zijn aangenomen hebben allemaal een min-maxcontract gekregen. Ook bindingscontracten worden toegepast, het gebruik hiervan neemt
echter af.
De tijdelijke oplossing – gedeeltelijk buiten toepassing verklaren
ketenbepaling voor 3 maanden – wordt niet gebruikt. Reden hiervoor is
de korte termijn om de regeling vorm te geven. Het beleid en het
systeem kunnen niet tijdig worden aangepast en geeft geen structurele
oplossing. Dit bestuur heeft liever een soepeler ontslagrecht dan deze
regeling.

“Tip: zorg voor een
jaartaak met een
zekere achtervang
van collega’s binnen
de jaartaak.”

Maatregelen wanneer niet in vervanging kan worden voorzien
Sommige vervangingsvragen kunnen niet worden ingevuld vanwege onvoldoende
invalkrachten. Wanneer dit gebeurt, zijn er een aantal mogelijkheden om te voorkomen dat
klassen naar huis worden gestuurd. Eerst wordt het eigen personeel gevraagd om te kijken
naar mogelijke uitbreiding van het aantal uren. Vervolgens wordt waar mogelijk de
ambulante begeleiding ingezet. Wanneer dit niet lukt, komt het voor dat klassen naar huis
worden gestuurd. Tot nu toe is dat 8 keer voorgekomen.

U17088

Pagina 30 van 39

Gevolgen na invoering van de Wwz
Door een laag leerkracht-leerlingratio (kleine scholen) is de ruimte om interne oplossingen te
vinden beperkt. Hierdoor wordt er kritischer gekeken naar planbaar verlof. Vooralsnog kan
dit bestuur de vervangingsvragen vaak invullen, al wordt verwacht dat dit af gaat nemen. De
attitude van de invallers is weinig veranderd. In goed overleg wordt gezocht naar een goede
contractvorm per invaller.
Dit bestuur ziet vooral het lerarentekort als een ernstig probleem. De Wwz heeft het
lerarentekort zichtbaar gemaakt en de huidige krapte op de arbeidsmarkt is daar een gevolg
van. Het valt op dat er weinig nieuwe instroom is van afgestudeerde pabo studenten.
Extra kosten
Het opstellen van een gezamenlijke coördinatie van besturen kost extra tijd en geld. Er is
meer overleg en administratie nodig met HRM, besturen en directeuren. Daarnaast moest er
voorlichting komen voor invallers. Dit betekent niet direct extra kosten, maar verhoogt wel de
werkdruk van huidig personeel. Invallers worden ook duurder door het gebrek aan jonge
leerkrachten.
Van externe inhuur van personeel wordt geen gebruik gemaakt.
Beschikbare cijfers vervanging en Wwz
Voor de Wwz
Structurele banen t.b.v.
0
vervanging (fte)
Bindingscontract – 1 klokuur
0
Invullen vervangingsvraag
98%
7.6

Na de Wwz
3
4
98%

Bestuur Zuid-Nederland
Omschrijving bestuur
Een middelgroot bestuur in Zuid-Nederland met een personeelsbestand van 450 tot 500 fte’s
en 20-25 scholen.
Voor de Wwz (periode augustus 2015 – januari 2016)
Het bestuur werkt met een klassieke vervangingspool voor 8 besturen waarin losse
vervangers zitten zonder verplichtingen.
Onder de Wwz (periode augustus 2016 – januari 2017)
Vijf besturen hebben een gezamenlijke vervangingspool opgericht. Dit is een instroompunt
voor nieuwe werknemers. Open vacatures worden eerst ingevuld middels de pool. De pool
heeft vijf schillen:
- Groep A bestaat uit beperkt inzetbare medewerkers die alleen binnen dit bestuur
inzetbaar zijn. Deze groep wordt zo klein mogelijkheid gehouden.
- Groep B zijn medewerkers met een regulier contract van minimaal 0.6 fte. Hier wordt
gewerkt met een bovenbestuurlijke detacheringsovereenkomst. Deze medewerkers
hebben al een jaar los ingevallen, voordat ze in deze groep instromen. Het is een
voorwaarde om flexibel inzetbaar te zijn in deze pool, dus met tijdelijke uitbreiding
kunnen ze langer ingezet worden. De afspraak is dat ieder bestuur 6% van de
personeelsformatie aanneemt om in te zetten in groep B.
- Groep C bestaat uit vast personeel op scholen dat bereid is om incidenteel uren uit
te breiden door in te vallen.

U17088

Pagina 31 van 39

-

-

Groep D zijn de losse vervangers. Wanneer het maximaal aantal contracten volgens
de ketenbepaling is bereikt en de vervangers hebben twee positieve beoordelen
gekregen, krijgen de vervangers een vaste benoeming in groep B. 40% van deze
pool stroomt door naar regulier werk.
Groep E bestaat uit 40 medewerkers met bindingscontracten voor 1 uur. Zij zijn
werkbaar bij één bestuur, omdat de regelgeving het niet toestaat bij meerdere
besturen te werken onder deze contractvorm.

Deze vijf groepen staan aan de basis van het vervangingsbeleid wat voor alle besturen
geldt.
Vervangingsvraag voor en na de Wwz
In beide periodes lukt het om 85% van de vervangingsvragen in te vullen. De opzet van de
pool zorgt ervoor dat dit gelijk is gebleven. De kwaliteit wordt beter gewaarborgd, doordat
vervangers doorstromen van losse vervanger, naar een regulier contract als vervanger en
vervolgens een open en structurele vacature invullen. Wanneer vervangers niet de gewenste
kwaliteit leveren, stromen zij niet door. Doordat alle vervangingsvragen centraal
geregistreerd en gecoördineerd worden, lijkt de vraag groter te zijn dan voor de Wwz. Uit de
cijfers blijkt dat dit feitelijk niet het geval is.
De vervangers gaan professioneler om met hun werk, omdat het vrijblijvende weg is en
doorstroom naar een vast contract mogelijk is. Zij beheren hun agenda beter. In groep D
worden korte vervangingsvragen incidenteel geweigerd, maar dit blijft beperkt door de
doorstroommogelijkheden. Deze manier van organiseren vraagt om goed werkgeverschap
door te kijken naar mobiliteit, perspectief bieden en duidelijke eisen te stellen aan de
vervangers.
Afspraken cao PO 2016-2017 en tijdelijke oplossing vervangingsproblemen
In groep D wordt gebruik gemaakt van de verruiming van de
“De beperkingen
ketenbepaling. De min-max-contracten worden niet toegepast,
moeten uit de cao.
omdat hier veel regels en daardoor beperkingen aan gebonden
Er moet gewerkt
zijn. De uitbreiding is aan een minimum gebonden en dat is soms
worden vanuit
te beperkt. Op deze manier komen er veel verschillende
vertrouwen met
vervangers voor een groep en dit wil het bestuur beperkt houden
een aantal
om de kwaliteit van het onderwijs te waarborgen.
hoofdafspraken en
Bindingscontracten worden zoals eerder beschreven ingezet in
niet vanuit
groep E.
wantrouwen.”
De tijdelijke oplossing – gedeeltelijk buiten toepassing verklaren
ketenbepaling voor 3 maanden – wordt weinig gebruikt. Het systeem waarin de vervanging
geregistreerd wordt kan deze verandering niet doorvoeren. Dit betekent dat het gebruik van
deze regel handmatig in aparte bestanden wordt bijgehouden, zodat er geen te lange keten
ontstaat. Het bestuur is bang dat het anders in april mis gaat, omdat het systeem niet
ingesteld is op de extra invalbeurten. Doordat de oplossing alleen gebruikt mag worden voor
onvoorziene vervanging is deze niet goed werkbaar.
Maatregelen wanneer niet in vervanging kan worden voorzien
Dit bestuur heeft als uitgangspunt dat kinderen niet haar huis worden gestuurd. Bij gebrek
aan vervanging wordt de ambulante begeleiding ingezet of klassen worden opgesplitst en
samengevoegd.

U17088

Pagina 32 van 39

Gevolgen na invoering van de Wwz
Door de Wwz neemt de kwaliteit van de vervangingspool toe. Er is sprake van vaste
contracten, begeleiding van vervangers en perspectief op structureel werk. De vervangers
worden professioneler behandeld en handelen zelf ook professioneler. De gedachte van
meer vaste contracten om de vervanging te regelen is een goede ontwikkeling.
Voor scholen is de strakke organisatie van vervanging wennen. Het organiseren van
vervanging is lastig door de regelgeving. Hierdoor komen er veel vervangers in een klas,
omdat voor verschillende soorten vervanging andere mensen gebruikt moeten worden. De
regelgeving is complex door onduidelijkheid over de bindingscontracten en de caobepalingen over onplanbare vervanging.
Extra kosten
Voor de begeleiding van de vervangers worden extra kosten gemaakt. Per starter, die begint
in groep D, is een starterscoach beschikbaar voor 25 uren. Voor dit bestuur zijn dat
ongeveer 40 starters, dus dit betekent 1.000 uur extra. Ook het inrichten van de
bovenbestuurlijke administratie, organisatie en onderlinge verrekening geeft extra kosten.
Daarnaast heeft de coördinator 0.15 fte meer werk met de nieuwe pool. Er zijn 2 matchers
werkzaam bij de vervangingspool, maar die waren voor de Wwz ook al aangesteld.
Van externe inhuur van personeel wordt geen gebruik gemaakt.
Beschikbare cijfers vervanging en Wwz
Voor de Wwz
Structurele banen t.b.v.
0
vervanging (fte)
Bindingscontract – 1 klokuur
0
Invullen vervangingsvraag
85%
7.7

Na de Wwz
21
40
85%

Bestuur Noord-Nederland
Omschrijving bestuur
Een samenwerkingsverband van 5 - 10 kleine besturen in Noord-Nederland met een
personeelsbestand van 80-85 fte’s en 5-10 scholen.
Voor de Wwz (periode augustus 2015 – januari 2016)
Directeuren waren zelf verantwoordelijk voor het regelen van vervanging en hadden een
eigen lijst met vervangers. Ter voorbereiding op de Wwz is kennis genomen van de
regelgeving. Vervolgens zijn er plannen opgesteld waarbij de scholen zo min mogelijk risico
liepen de regels te overschrijden.
Onder de Wwz (periode augustus 2016 – januari 2017)
De 8 besturen hebben afspraken gemaakt over het invullen van een vervangingsbeleid. De
scholen regelen individueel vervanging en registreren dit. Er is een gezamenlijke
vervangerslijst opgesteld waardoor vervangers meer kunnen wisselen tussen de scholen. De
administratie en registratie van deze lijst vindt plaats door het administratiekantoor van het
samenwerkingsverband.
Vervangingsvraag voor en na de Wwz
De vervangingsvragen en de invulling daarvan is sinds invoering van de Wwz niet veel
veranderd. Dit komt mede door een laag ziekteverzuim bij de aangesloten besturen.

U17088

Pagina 33 van 39

Het blijkt wel lastiger om vervangers te vinden, de lijst met vervangers is gedaald van 20
vervangers naar 8.
Afspraken cao PO 2016-2017 en tijdelijke oplossing vervangingsproblemen
De verruiming van de ketenbepaling (van 3 contracten naar 6 in drie jaar) wordt toegepast
om voor kortdurende vervanging meer mogelijkheden te hebben. Binnen het
samenwerkingsverband wordt op dit moment gebruikt gemaakt van 2 min-max-contracten en
4 bindingscontracten.
De tijdelijke oplossing – gedeeltelijk buiten toepassing verklaren ketenbepaling voor 3
maanden – wordt niet gebruikt. Wellicht wordt hier in de toekomst nog gebruik van gemaakt.
Maatregelen niet voldoen aan vervangingsvraag
Individuele besturen proberen vervanging te zoeken of een interne oplossing te vinden.
Wanneer dit niet lukt wordt de klas op de eerste dag zonder vervanger verdeeld over de
andere groepen. Diezelfde dag gaat er een bericht naar de ouders dat de leerlingen de
volgende dag eventueel thuis mogen blijven. Deze werkwijze is vooraf met ouders
gecommuniceerd en wordt door alle scholen gehanteerd. Het naar huis sturen van klassen is
bij deze besturen in totaal drie keer voorgekomen.
Gevolgen na invoering van de Wwz
De invoering van de Wwz wordt gezien als een belemmering voor scholen, omdat er minder
flexibiliteit is. Het is lastiger om vervangers te vinden. Hierdoor neemt de morele druk en
werkdruk bij het huidig personeel toe. Bijvoorbeeld door tijdelijke uitbreiding van uren.
Vervangers zijn kritischer en komen voor minder dan twee
weken niet meer invallen. De lijst met vervangers is ook korter
geworden. Mensen stromen sneller door naar een reguliere
baan, stromen uit door (vervroegd) pensioen of vinden andere
banen. Daarnaast is de instroom vanuit de Pabo afgenomen.

“Door de Wwz is het
lerarentekort beter
zichtbaar geworden.”

Extra kosten
De Wwz heeft niet geleid tot extra kosten bij de betrokken besturen. Het heeft echter wel
veel tijd en energie gekost wat ten koste gaat van andere taken en inspanningen.
Bijvoorbeeld de afstemming en overleg tussen de besturen en het informeren van de
achterban.
Van externe inhuur van personeel wordt geen gebruik gemaakt om te voorzien in
korttijdelijke vervangingsvragen. Voor het invullen van langdurige vervanging maakt het
bestuur wel gebruik van payroll.
Beschikbare cijfers vervanging en Wwz
Voor de Wwz
Aantal vervangers
20
interbestuurlijke pool
Gebruik min-max contracten
0
Gebruik bindingscontracten
0

Na de Wwz
8
2
4

U17088

Pagina 34 van 39

7.8

Bestuur West-Nederland
Omschrijving bestuur
Een middelgroot bestuur in West-Nederland met een personeelsbestand van 400-450 fte’s
en 25-30 scholen.
Voor de Wwz (periode augustus 2015 – januari 2016)
In deze periode was er geen systematische manier van vervanging regelen. Er zijn geen
managementrapportages beschikbaar. De registratie gebeurde handmatig via Excel.
Onder de Wwz (periode augustus 2016 – januari 2017)
Als reactie op de Wwz is een interbestuurlijke vervangingspool van in totaal 17 besturen
opgericht. Het doel van deze pool is het ontzorgen van de directeuren. Registratie,
administratie en coördinatie vinden centraal plaats om de wet- en regelgeving goed na te
leven. Hiervoor is 0.6 fte aangesteld. Alle belanghebbenden zijn goed geïnformeerd over de
ontwikkelingen, veranderingen en gevolgen van de regelgeving. Binnen dit bestuur is 15 fte
aan personeel met een regulier contract aangesteld om te kunnen voorzien in
vervangingsvragen. Er wordt gewerkt met een vervangingsbeleid.
Vervangingsvraag voor en na de Wwz
Het speelveld rondom vervangingsvragen is complexer geworden. Veel actoren spelen een
rol bij het invullen van een vraag: het administratiekantoor, besturen, HRM, scholen, directie,
personeel vervangingspool, etc. Incidentele vervanging is bijna niet te regelen en moet door
scholen zelf worden opgevangen. Na invoering van de Wwz is 70% van de
vervangingsvragen opgelost.
Afspraken cao PO 2016-2017 en tijdelijke oplossing vervangingsproblemen
De verruiming van de ketenbepaling (van 3 naar 6 in drie jaar) wordt toegepast. Door de
krapte is er een ander krachtenveld en risico ontstaan. De min-max-contracten worden niet
gebruikt door onduidelijkheid over de toepassing en uitvoering van de regeling. De
bindingscontracten worden eveneens niet toegepast.
De tijdelijke oplossing – gedeeltelijk buiten toepassing verklaren ketenbepaling voor 3
maanden – wordt niet gebruikt. Door de nieuwe regels, zou het systeem aangepast moeten
worden. Dit geeft veel werk voor deze korte periode, waardoor besloten is de oplossing niet
toe te passen.
Maatregelen wanneer niet in vervanging kan worden voorzien
Wanneer een vervangingsvraag niet kan worden ingevuld, wordt er beroep gedaan op het
zittende personeel. Soms worden uren van leerkrachten tijdelijk uitgebreid of de ambulante
begeleiding wordt ingezet. Als dit niet lukt wordt er extern personeel ingehuurd via een
uitzendbureau.
Gevolgen na invoering van de Wwz
Door de Wwz is er meer samenwerking en detachering van personeel tussen besturen.
Daarnaast hebben meer invallers een vast contract gekregen. Aan de andere kant zorgt de
Wwz, in combinatie met het lerarentekort, voor veel administratieve last en extra druk op het
personeel. De effecten van de Wwz maken het probleem van het lerarentekort manifester.
De grotere werkdruk lijkt meer ziekteverzuim tot gevolg te hebben. Ook de kwaliteit van het
onderwijs staat onder druk. Het accent ligt meer op risicobeheersing dan het bieden van
goed onderwijs.

U17088

Pagina 35 van 39

Daarnaast zijn de vervangers kritischer geworden. Ze stellen meer
eisen en kiezen zelf welke vervanging zij doen. Kortdurende
vervanging wordt vaak geweigerd. Daarnaast zijn uitzendorganisaties
een belangrijke speler geworden op de markt. Zij kunnen personeel
voor langere periodes op tijdelijke basis leveren.

“Er is sprake van
paniekvoetbal: alles
wat bevoegd is krijgt
een benoeming.”

Extra kosten
Sinds invoering van de Wwz worden er meer diensten van het administratiekantoor
afgenomen. Daarnaast brengen een vervangingssysteem, het aanstellen van personeel
(coördinator en matcher voor vervangingsvragen) en de PR extra kosten met zich mee om
de interbestuurlijke pool vorm te geven.
Sinds de Wwz wordt meer gebruik gemaakt van extern personeel via uitzendbureaus.
Beschikbare cijfers vervanging en Wwz
Voor de Wwz
Structurele banen t.b.v.
0
vervanging (fte)
Invullen vervangingsvraag
Onbekend
7.9

Na de Wwz
15
70%

Bestuur Noord-Nederland
Omschrijving bestuur
Een middelgroot bestuur in Noord-Nederland met een personeelsbestand van 150-200 fte’s
en 10-15 scholen.
Voor de Wwz (periode augustus 2015 – januari 2016)
Tussen verschillende verenigingen zijn gesprekken geweest over eventuele samenwerking
op het terrein van vervanging. Uiteindelijk heeft het bestuur er voor gekozen om zelfstandig
verder te gaan en zelfstandig vervangingsbeleid te ontwikkelen en vast te leggen. Voor
vervanging waren geen extra mensen in dienst. Er werd gewerkt op basis van payroll voor
ongeveer 10 fte’s.
Onder de Wwz (periode augustus 2016 – januari 2017)
Vanaf augustus 2016 is het opgestelde vervangingsbeleid operationeel.
“Werk de Wwz niet
Een bestuurspool is geformeerd met in totaal 6.6 fte’s aan personeel
tegen, maar kijk naar
(13 medewerkers) met een regulier contract. Ouders zijn uitgebreid
de kansen.”
geïnformeerd over de nieuwe regelingen. Naast het opzetten van een
vervangerspool met 6.6 fte’s, heeft het bestuur vervangers met lopende
verplichtingen zes maanden niet ingezet. Op die manier zijn verplichtingen voorkomen en
starten de vervangers met een schone lei.
De bestuurlijke vervangerspool is verdeeld in drie clusters. Ieder cluster heeft een
coördinator die verantwoordelijk is voor de administratie en het invullen van
vervangingsvragen. Wanneer er binnen het cluster geen vervanger beschikbaar is, wordt er
bestuurlijk gekeken of er een vervanger is. Voor het speciaal onderwijs is ook een vervanger
opgenomen in de pool. Vervangers zijn verbonden aan een stamschool, waardoor een
relatie met de school aanwezig is.

U17088

Pagina 36 van 39

Wanneer er geen vervangingsvragen zijn, worden de poolers ingezet voor andere taken.
Daarnaast worden poolers en startende leerkrachten begeleid en is er sprake van intervisie.
Vervangingsvraag voor en na de Wwz
Voor de Wwz was het bestuur in staat om alle vervangingsvragen in te vullen. Na invoering
van de Wwz is dit gedaald naar 95%. Dit komt door te weinig beschikbare vervangers en
doordat het bestuur vervangers met het risico van een benoeming voor onbepaalde tijd
gedurende zes maanden niet heeft ingezet.
Afspraken cao PO 2016-2017 en tijdelijke oplossing vervangingsproblemen
De verruiming van de ketenbepaling (van 3 naar 6 contracten in drie jaar) en min-maxcontracten worden niet toegepast. Dit is niet nodig door het alternatief van de bestuurspool
met vervangers. De verruiming van de keten en de min-max-bepaling worden niet gezien als
een adequate oplossing voor het probleem. Binnen het bestuur is sprake van vier
bindingscontracten.
De tijdelijke oplossing – gedeeltelijk buiten toepassing verklaren ketenbepaling voor 3
maanden – wordt wel gebruikt.
Maatregelen niet voldoen aan vervangingsvraag
In sommige gevallen lukt het niet om te voldoen aan de vervangingsvraag binnen het cluster
en het bestuur. In dat geval wordt er gekeken of de uren van het zittende personeel tijdelijk
kan worden uitgebreid. Vervolgens kan het voorkomen dat ambulante begeleiding wordt
ingezet. Het bestuur werkt met een zogenaamde escalatieladder. Hierin staat beschreven
welke stappen er kunnen worden gezet om het naar huis sturen van een klas te voorkomen.
In het uiterste geval wordt overgegaan tot het naar huis sturen van een klas. Bij dit bestuur is
dit nu 6 keer voorgekomen.
Gevolgen na invoering van de Wwz
De Wwz heeft ervoor gezorgd dat meer invallers een regulier contract hebben gekregen.
Hierdoor worden besturen gedwongen tot het verzorgen van goed werkgeverschap voor
vervangers. De scholen binnen dit bestuur hebben positief gereageerd op het
vervangingsbeleid. Vervangers krijgen vaker een regulier contract aangeboden wat hen
zekerheid geeft. De zes-maanden-stop werd als een grote belemmering ervaren. Met name
door vervangers die tevreden zijn met korte vervangingsvragen en geen regulier contract
willen. De Wwz heeft het lerarentekort extra zichtbaar gemaakt. De problemen met het
invullen van de vervangingsvragen liggen volgens dit bestuur niet bij de Wwz, maar bij het
lerarentekort. Het is lastig om nieuwe medewerkers te vinden door de krapte op de
arbeidsmarkt.

U17088

Pagina 37 van 39

Extra kosten
Doordat er meer personeel werkzaam is met een regulier contract wordt er minder gebruikt
gemaakt van extern personeel (payroll). De kosten hiervoor zijn fors gedaald. Voor de Wwz
was er in de periode augustus/december 2015 sprake van € 175.000,-- aan uitgaven. In de
periode augustus/december 2016 is dit gedaald tot een bedrag van € 58.000,-Beschikbare cijfers vervanging en Wwz
Voor de Wwz
Structurele banen t.b.v.
0
vervanging (fte)
Invullen vervangingsvraag
100%
Aantal beschikbare invallers
20

Na de Wwz
6,6
95%
5-8

U17088

Pagina 38 van 39

8

Bronvermelding

Ministerie van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties. (2016). Trends & cijfers werken in de
publieke sector 2016. Geraadpleegd van
http://kennisopenbaarbestuur.nl/media/254107/trends-en-cijfers-2016.pdf.
Rijksoverheid. (2015). Wet werk en zekerheid. Geraadpleegd van
https://www.rijksoverheid.nl/onderwerpen/wet-werk-en-zekerheid.
Van Grinsven, V., & Westerik, H. (2016). Rapportage Ervaringen met vervangen en Wwz. Utrecht:
DUO Onderwijsonderzoek.

U17088

Pagina 39 van 39