Tweede Kamer der Staten-Generaal

Vergaderjaar 2023–2024

2

Aanhangsel van de Handelingen

Vragen gesteld door de leden der Kamer, met de daarop door de
regering gegeven antwoorden

991
Vragen van de leden Westerveld (GroenLinks), Jasper van Dijk (SP), Piri
(PvdA), Van der Laan en Sjoerdsma (beiden D66) aan de Ministers voor
Langdurige Zorg en Sport, van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap en van
Buitenlandse Zaken over de rol van het Ministerie van Buitenlandse Zaken
rondom het WK mannenvoetbal in Qatar (ingezonden 6 oktober 2023).
Antwoord van Minister Bruins Slot (Buitenlandse Zaken), mede namens de
Ministers van Volksgezondheid, Welzijn en Sport en van Onderwijs, Cultuur en
Wetenschap (ontvangen 9 februari 2024). Zie ook Aanhangsel Handelingen,
vergaderjaar 2023–2024, nr. 280.
Vraag 1
Herkent u de reconstructie in Trouw «Wopke Hoekstra en zijn ambtenaren
staken een stokje voor openlijke kritiek op WK-gastland Qatar»? Zo nee, kunt
u dan aangeven wat er niet zou kloppen aan deze reconstructie?1
Antwoord 1
Het klopt dat besluitvorming over het al dan niet sturen van een afvaardiging
naar het WK voetbal in Qatar een voortdurende en delicate afweging betrof.
Bij deze afweging stond de vraag centraal hoe mensenrechten het meest
effectief kunnen worden bevorderd, met blijvend oog voor de brede
Nederlandse belangen.
Het artikel doet echter geen recht aan de Nederlandse inzet op het gebied van
mensenrechten in Qatar. Nederland voert een constructief-kritische dialoog en
werkt samen met Qatar op het gebied van mensenrechten, inclusief die van
arbeidsmigranten en lhbtiq+ personen. In het reisadvies heeft altijd een
passage gestaan over de positie van lhbtiq+ personen in Qatar. Na veelvuldig
interdepartementaal contact met het Ministerie van OCW is deze passage
naar de openingsrubriek verplaatst zodat de risico’s duidelijker werden
aangegeven. Nederland heeft Qatar herhaaldelijk verzocht een veilig en
inclusief WK te organiseren, ook voor deze groep.

1

ah-tk-20232024-991
ISSN 0921 - 7398
’s-Gravenhage 2024

Trouw, 29 september 2023, «Wopke Hoekstra en zijn ambtenaren staken een stokje voor
openlijke kritiek op WK-gastland Qatar» Wopke Hoekstra en zijn ambtenaren staken een stokje
voor openlijke kritiek op WK-gastland Qatar (trouw.nl).

Tweede Kamer, vergaderjaar 2023–2024, Aanhangsel

1

Vraag 2
Klopt het dat het Ministerie van Buitenlandse Zaken omwille van «handel en
goede betrekkingen» wilde voorkomen dat er openlijke kritiek vanuit de
Nederlandse overheid zou komen op Qatar? Zo nee, wat zou hier niet aan
kloppen?
Antwoord 2
Dat klopt niet. Mensenrechten vormen een belangrijk fundament van ons
buitenlandbeleid, en dus ook in onze brede relatie met Qatar. Als onderdeel
van ons mensenrechtenbeleid blijven we middels een constructief-kritische
dialoog werken aan mensenrechten in Qatar. Ook werkt Nederland samen
met Qatar om de positie van arbeidsmigranten te verbeteren. Nederland heeft
als één van de weinige landen consequent de mensenrechtensituatie in Qatar,
waaronder die van arbeidsmigranten, besproken met de Qatarese autoriteiten. Bij deze inspanningen is er altijd een zorgvuldige afweging gemaakt over
hoe Nederland het meest effectief kan bijdragen aan de bevordering van
mensenrechten en hoe een constructieve dialoog gevoerd kan worden met de
Qatarese autoriteiten, zonder daarbij de bredere Nederlandse belangen uit het
oog te verliezen.
Vraag 3
Klopt het dat door inmenging van het Ministerie van Buitenlandse Zaken, op
verzoek van de Minister, de risico’s voor lhbti-bezoekers buiten een Kamerbrief werden gehouden, ondanks dat de Kamer al een aantal keer zorgen
heeft geuit over deze groep?
Antwoord 3
De Kamerbrief2 (d.d. 17 mei 2022) betrof de motie Karabulut (21 501-02,
nr. 2273) waarmee de regering werd verzocht geen afvaardiging te sturen
naar het WK voetbal vanwege de positie en rechten van arbeidsmigranten in
Qatar. De Kamerbrief gaat dan ook vooral in op de situatie en positie van
arbeidsmigranten en wat Nederland doet om deze te bevorderen.
Met betrekking tot de risico’s voor lhbtiq+ bezoekers tijdens het WK heeft
Nederland Qatar herhaaldelijk verzocht een inclusief WK te organiseren, ook
voor deze groep. Die inzet is ook in deze brief benoemd. Er is ambtelijk
uitgebreid van gedachten gewisseld over de wijze waarop het kabinet moest
inzetten op de veiligheid van lhbtiq+ personen, en hoe dit te verwoorden in
de Kamerbrief. De Kamerbrief is vervolgens met instemming van het kabinet
uitgegaan. In de brief is niet nader ingegaan op de situatie voor lhbtiq+
bezoekers in Qatar tijdens het WK. Het Ministerie van BZ en de KNVB hebben
daar specifieke communicatiekanalen voor benut, waaronder de reisadviezen.
Daarin is altijd aandacht besteed aan de strafbaarheid en de risico’s die de
lhbtiq+ gemeenschap zou kunnen lopen in Qatar. Na veelvuldig interdepartementaal contact met het Ministerie van OCW is de passage die hier over ging
naar de openingsrubriek verplaatst zodat de risico’s duidelijker werden. Dit
genoot de steun van alle betrokken departementen.
Vraag 4
Wat vindt u met de kennis van nu hiervan? Deelt u de mening dat mensenrechten altijd belangrijker zijn dan handelsbelangen? Zo ja, hoe rijmt dit zich
met de reconstructie van Trouw?
Antwoord 4
Het besluit om een afvaardiging naar Qatar te sturen tijdens het WK voetbal
was een zorgvuldige afweging van diverse belangen. Bevordering van
mensenrechten vormt hier een belangrijk onderdeel van, naast andere
nationale belangen. In het licht van deze gevoelige afweging verliep het
ambtelijke afstemmingsproces niet optimaal en met de nodige uitdagingen.
Het definitieve besluit is, zoals eerder vermeld, met instemming van het
kabinet genomen.

2

Kamerstuk 32 735, nr. 341

Tweede Kamer, vergaderjaar 2023–2024, Aanhangsel

2

Vraag 5
Zijn er op verzoek van het Ministerie van Buitenlandse Zaken nog meer zaken
weggelaten uit Kamerbrieven?
Antwoord 5
De besluitvorming over het al dan niet sturen van een afvaardiging naar het
WK voetbal in Qatar is een voortdurende en delicate afweging geweest. De
Kamerbrief van mei 2022 (d.d. 17 mei 2022)3 aangaande het WK voetbal in
Qatar is tot stand gekomen middels een interdepartementaal afstemmingsproces waarbij over en weer tekstsuggesties zijn gedaan ten aanzien van de
verschillende conceptversies. Dit is een gangbaar proces, dat in dit geval wat
strubbelingen heeft gekend. De Kamerbrief van oktober 2022 (d.d. 19 oktober
2022)4 aangaande het WK voetbal in Qatar is niet met alle ministeries
ambtelijk afgestemd maar wel in de ministerraad besproken en akkoord
bevonden. Alle Kamerbrieven5 aangaande het WK voetbal in Qatar zijn
uitgestuurd namens het gehele kabinet. Middels de Kamerbrieven is uw
Kamer te allen tijde tijdig en zo volledig mogelijk geïnformeerd.
Vraag 6
Bent u het met ons eens dat deze omgangsvorm met de Kamer geen
schoonheidsprijs verdient, gezien de diverse wensen vanuit de Kamer, zoals
al gedaan in de aangenomen motie Karabulut c.s. in 2021, maar ook in
diverse debatten over sport en buitenlandse zaken?6
Antwoord 6
De overwegingen ten aanzien van het sturen van een afvaardiging naar Qatar
en de daaropvolgende beslissingen zijn steeds gecommuniceerd met uw
Kamer. Deze overwegingen zijn consistent gericht geweest op het realiseren
van het beoogde doel, namelijk het handhaven van een constructief-kritische
dialoog en samenwerking met Qatar ten aanzien van de mensenrechten, in
het bijzonder met betrekking tot arbeidsmigranten, om uiteindelijk een
duurzame en positieve verandering te bewerkstelligen, zonder daarbij de
bredere Nederlandse belangen uit het oog te verliezen.
Vraag 7
Wat zegt het feit dat de beslisnota over de Kamerbrief niet vermeld over deze
spanningsvelden en het ongemak over de openheid van het kabinet, die juist
vergroot zou moeten worden door het openbaarmaken van beslisnota’s? Zijn
er elementen uit deze beslisnota verwijderd voor de stukken naar de Kamer
zijn gestuurd?
Antwoord 7
De beslisnota van het Ministerie van Buitenlandse Zaken die is verstuurd aan
de Kamer is pas na overleg in de ministerraad – waar overeenstemming is
bereikt over de inhoud van de Kamerbrief – de lijn in gegaan. Er zijn geen
elementen uit de beslisnota verwijderd. Het ambtelijk spanningsveld had wel
genoemd kunnen worden.
Vraag 8
Klopt het dat door bemoeienis van het Ministerie van Buitenlandse Zaken, de
Minister voor Langdurige Zorg en Sport heeft besloten om geen One Love
aanvoerdersband, maar een speldje te dragen?
Antwoord 8
Bewindspersonen op dienstreis zijn vertegenwoordigers van het kabinet en
dragen daar het kabinetsstandpunt uit

3

Kamerstuk 32 735, nr. 341
Kamerstuk 32 735, nr. 359
5
Kamerstuk 32 735, nr. 341; Kamerstuk 32 735, nr. 359; Kamerstuk 32 735, nr. 361
6
Kamerstuk 21 501-02, nr. 2713.
4

Tweede Kamer, vergaderjaar 2023–2024, Aanhangsel

3

Vraag 9
Hoe kijkt u met de kennis van nu terug naar het, in uw woorden
«constructief-kritisch beleid, waarin samenwerking en dialoog centraal
staan»? Op welke manier heeft deze houding bijgedragen aan de verbetering
van de mensenrechtensituatie en specifiek de situatie van arbeidsmigranten?
Antwoord 9
Qatar heeft de afgelopen jaren een aantal concrete stappen gezet om de
meest problematische en beperkende aspecten van het zogenaamde kafalaof sponsorschapssysteem af te schaffen. Zo zijn bijvoorbeeld het «uitreisvisum vereiste» en het «certificaat van geen bezwaar» afgeschaft, waardoor
arbeidsmigranten gemakkelijker van baan kunnen wisselen. Daarnaast zijn
elektronische betalingen ingevoerd, medezeggenschapsraden binnen
bedrijven opgericht, en is er een verhoogd minimumloon en hittestress
wetgeving ingesteld.
Het jaarlijkse en meest recente voortgangsrapport van de ILO (d.d. 13 november 2023) constateert, evenals in voorgaande jaren, dat de hervormingen
aantoonbaar tot verbeteringen in de werk- en leefomstandigheden van
arbeidsmigranten hebben geleid. Deze hervormingen zijn mede tot stand
gekomen door de duurzame inspanningen van relevante stakeholders,
waaronder internationale organisaties als de ILO en landen zoals Nederland.
Zo blijft het afschaffen van het Certificaat Geen Bezwaar het in toenemende
mate mogelijk maken voor werknemers in Qatar om van baan te verwisselen:
inmiddels zijn 669,198 werknemers gewisseld van baan tussen september
2020 en oktober 2023. Ongeveer de helft daarvan heeft in het afgelopen jaar
van baan gewisseld. Zoals verwoord in de brief van het kabinet (d.d.
19 oktober 2022) zal Nederland blijven bijdragen aan verbetering van de
mensenrechtensituatie in Qatar en specifiek de situatie van arbeidsmigranten
in het land door middel van constructief-kritisch beleid, waarin samenwerking
en dialoog centraal staan. Zo heeft bijvoorbeeld de Nederlandse ambassade
in Qatar in samenwerking met het Qatarese Ministerie van Buitenlandse
Zaken vier reeksen medezeggenschapstrainingen georganiseerd voor
bestaande medezeggenschapsraden in het land. De trainingen hebben
plaatsgevonden in augustus en september 2020, juni en november 2021 en
augustus 2022, en dienen als voorbeeld van een succesvolle samenwerking
waarbij Nederlandse expertise is ingezet om te werken aan de implementatie
van arbeidshervormingen. Het leeuwendeel van bestaande medezeggenschapsraden in Qatar, die gezamenlijk ruim 50.000 arbeidsmigranten in het
land vertegenwoordigen, zijn door Nederland getraind.
Het is en blijft uitdagend om met zekerheid te bepalen of verbeteringen in de
mensenrechtensituatie in Qatar kunnen worden toegeschreven aan de
inspanningen van één partij, al wordt Nederland in Qatar en door de
Qatarese overheid wel gezien als een belangrijke en toegewijde partner met
betrekking tot mensenrechten. De samenwerking met de Nederlandse
ambassade in Doha op sociale dialoog wordt specifiek aangemerkt in het
ILO-rapport als een positieve ontwikkeling. Het constructief-kritische beleid
van Nederland heeft het mogelijk gemaakt om naast arbeidsrechten ook
andere, vaak gevoelige en voor Nederland belangrijke, mensenrechtenkwesties, zoals persvrijheid, vrijheid van religie en levensovertuiging, gelijke
rechten voor vrouwen en lhbtiq+ personen, te bespreken. De Nederlandse
ambassade in Doha bespreekt deze ook met relevante stakeholders,
waaronder gelijkgezinden in Doha en het EU-kantoor.
Tegelijkertijd zijn er nog belangrijke stappen te zetten, zoals ook vermeld in
het nieuwsbericht van Amnesty d.d. 16 november 2023, en blijft bovendien
bij veel van deze hervormingen toezicht op lange-termijn uitvoering, door het
Qatarese Ministerie van Arbeid en partijen als ILO, van groot belang.
Vraag 10
Heeft u zich publiekelijk uitgesprokentegen tegen de schending van mensenrechten bij de bouw van de stadions, zoals in het antwoord op eerdere
Kamervragen is aangegeven? Zo ja, bij welke gelegenheid is dit gedaan?7

7

2022Z19623.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2023–2024, Aanhangsel

4

Antwoord 10
In de aanloop naar, gedurende, en na het WK heeft Nederland herhaaldelijk
de mensenrechtensituatie van arbeidsmigranten met de Qatarese autoriteiten
besproken, zowel op politiek als op hoog ambtelijk niveau. Na afloop van
deze gesprekken is er regelmatig openlijk verslag van gedaan, bijvoorbeeld
via sociale media of tegenover journalisten. In de beantwoording op de
volgende vragen wordt de opvolging van deze gesprekken nader toegelicht.
Vraag 11
Op welke wijze heeft het kabinet zich ingespannen om «voor verdere
samenwerking met Qatar op het gebied van mensenrechten, specifiek de
positie van arbeidsmigranten in Qatar» te verbeteren, zoals beschreven in de
brief van 11 november 2022? Wordt hier ook de komende jaren concreet
vervolg aan gegeven?8
Antwoord 11
In de brede bilaterale relatie met Qatar zet Nederland zich actief in voor onder
andere arbeidsrechten, persvrijheid, vrijheid van religie en levensovertuiging,
en gelijke rechten voor vrouwen en lhbtiq+ personen. Deze inzet zal de
komende jaren onverminderd worden voortgezet. Nederland bespreekt
mensenrechtenkwesties direct met de Qatarese autoriteiten, maar ook met
internationale organisaties als de ILO en IOM, en ngo’s zoals Amnesty
International, Human Rights Watch en Migrants Rights.
In aanvulling op voortdurende dialoog, wordt er concreet vervolg gegeven
aan het tripartite MoU tussen Nederland, Qatar en de ILO dat in februari 2023
is ondertekend. De samenwerking in het MoU richt zich op drie hoofdthema’s:
conflictbeslechting, sociale dialoog en loonbescherming. Momenteel werkt de
Nederlandse ambassade in Doha aan de ontwikkeling van een handboek voor
medezeggenschapsraden in Qatar en wordt er een «train the trainer»opleiding georganiseerd voor trainers in Qatar, waarbij dit handboek als basis
dient. Bovendien werkt de ambassade samen met het Ministerie van Sociale
Zaken en Werkgelegenheid en de Rijksdienst voor Ondernemend Nederland
aan een kennisuitwisseling met het Qatarese Ministerie van Arbeid om de
lokale capaciteit te versterken op het gebied van sociale dialoog, geschillenbeslechting en loonbescherming.
Vraag 12
Wat is de stand van zaken rondom het compensatiefonds waar zowel
(inter)nationale vakbonden en voetbalorganisaties zoals de KNVB voor
hebben gepleit? Hoeveel arbeiders zijn gecompenseerd? Wie houdt hier
toezicht op?
Antwoord 12
Naast het reeds bestaande «Workers» Support and Insurance Fund» (2018)
van Qatar voor arbeidsmigranten, is er geen additioneel compensatiefonds
opgericht zoals destijds is bepleit door organisaties als Amnesty International.
Het is gebruikelijk dat minimaal een jaar na het WK tijdens een FIFA-congres
de financiële afhandeling van een toernooi met de FIFA-leden wordt gedeeld.
Deze financiële afhandeling omvat onder andere ook de legacy-fondsen.
Legacy-fondsen worden gefinancierd met een percentage van de commerciële inkomsten van een WK. Gewoonlijk gaat een deel van deze legacyfondsen als winst naar het gastland. Qatar heeft echter aangegeven hiervan
af te willen zien en verklaart dat deze fondsen op alternatieve manieren ten
goede ingezet mogen worden. Op welke manier dat zal gebeuren is nog niet
bekend.
Vraag 13
Deelt u de mening dat er veel beloften zijn gedaan, maar er weinig concreet
gedaan lijkt te zijn aan de situatie van de arbeidsmigranten en hun families?
Zo nee, wat is er concreet gedaan om de situatie van deze mensen te
verbeteren?

8

Kamerstuk 32 735, nr. 361.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2023–2024, Aanhangsel

5

Antwoord 13
De laatste rapporten van de ILO tonen aan dat de verschillende (onder
vraag 9 beschreven) hervormingen in Qatar tot verbeteringen in de werk- en
leefomstandigheden van arbeidsmigranten hebben geleid (d.d. okt 2022 en
november 2023). Ondanks de geboekte resultaten zijn er nog stappen te
zetten om de positie van arbeidsmigranten in Qatar te verbeteren, zoals ook
vermeld in het bericht van Amnesty International (d.d. 16 november 2023). Zo
blijven er zorgen over de volledige implementatie en handhaving van de
doorgevoerde hervormingen en zijn verschillende problemen die bestonden
voor het WK nog steeds actueel. Volgens de ILO staat de komende tijd in het
teken van implementatie en handhaving. De ILO benadrukt dan ook het
belang van trainingen en capaciteitsopbouw op het vlak van registratie van
ongevallen, hittestresswetgeving, geschillenbeslechting en sociale dialoog.
Zowel het Qatarese Ministerie van Arbeid als de ILO geven in gesprekken aan
dat Qatar gecommitteerd blijft aan de verdere implementatie van de
hervormingsagenda. Nederland volgt de uitvoering van deze hervormingen
nauwgezet en draagt hier ook aan bij, zoals uiteengezet onder vraag 9 en 11.
Vraag 14
Als Qatar zo veel invloed heeft op het Nederlandse mensenrechtenbeleid
door de handel in vloeibaar gas, wordt het dan geen tijd om deze afhankelijkheid af te bouwen in het kader van strategische autonomie?
Antwoord 14
Mensenrechten zijn en blijven een belangrijk fundament van het Nederlands
buitenlandbeleid en daarbij ook een belangrijk onderdeel in de relatie tussen
Nederland en Qatar. Het gas uit Qatar speelt nu en de komende jaren een
belangrijke rol in het kader van de energiemix ten behoeve van het borgen
van de leveringszekerheid. Het draagt bij aan een zo divers mogelijk portfolio
waarmee afhankelijkheden zo veel mogelijk worden voorkomen. Het
mitigeren van de risico’s van strategische afhankelijkheden is onderdeel van
de kabinetsinzet ter versterking van de Europese Open Strategische Autonomie. Zoals de Kamerbrief «Kabinetsaanpak Strategische Afhankelijkheden»
(d.d. 12 mei 2023)9 beschrijft, ligt overheidsingrijpen enkel in de rede als een
afhankelijkheid risicovol én strategisch is. Dit hangt onder meer af van het
risico op leveringsonderbrekingen en de mate van strategisch belang van de
afhankelijkheid voor het borgen van onze publieke belangen.
Vraag 15
Kunt u de vragen ieder afzonderlijk en binnen de gestelde termijn aan de
Kamer doen toekomen?
Antwoord 15
De beantwoording op de vragen is uw Kamer, gelet op de vereiste interdepartementale afstemming, zo spoedig mogelijk toegestuurd.

9

Kamerstuk 30 821, nr. 181

Tweede Kamer, vergaderjaar 2023–2024, Aanhangsel

6