Tweede Kamer der Staten-Generaal

2

Vergaderjaar 2010–2011

32 500 VI

Vaststelling van de begrotingsstaten van het
Ministerie van Justitie (VI) voor het jaar 2011

Nr. 83

BRIEF VAN DE STAATSSECRETARIS VAN VEILIGHEID EN
JUSTITIE
Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal
Den Haag, 1 maart 2011
Draagmoederschap is een complex onderwerp waar de samenleving zich
betrokken bij voelt. Het onderwerp heeft door de toegenomen medische
mogelijkheden, de opkomst van internet en de mondialisering een nadere
oriëntatie nodig. De toenmalige minister van Justitie heeft met het oog
daarop in zijn brief van 4 november 2009 (Kamerstukken II 2009/10, 32 123
XVI, nr. 30) een onderzoek aangekondigd naar de aard en omvang van
commercieel draagmoederschap en illegale opneming van een (buitenlands) kind.
Dit onderzoek is gedaan door het Utrecht Centre for European Research
into Family Law (UCERF). Het rapport over dit onderzoek Draagmoederschap en illegale opneming van kinderen is als bijlage bij deze brief
gevoegd.1 In deze brief ga ik kort in op de uitkomsten van het onderzoek.
Daarna zal ik in het licht van het onderzoek enkele vraagstukken schetsen
die bij draagmoederschap aan de orde kunnen zijn.
Rapport

1
Ter inzage gelegd bij het Centraal Informatiepunt van de Tweede Kamer der StatenGeneraal.

kst-32500-VI-83
ISSN 0921 - 7371
’s-Gravenhage 2011

In het rapport wordt eerst de situatie in Nederland besproken: het huidige
strafrechtelijke (wetgevings)beleid en de civielrechtelijke positie van de
draag- en wensouders ten opzichte van het kind. Vervolgens komt de
fenomeenstudie aan de orde waaruit naar voren komt dat de omvang van
draagmoederschap waarschijnlijk beperkt is (zie hierna) en dat Nederlandse ouders die (met de hulp van internet) gebruik maken van een
buitenlandse draagmoeder, vooral gaan naar Griekenland, India, de
Oekraïne en de Verenigde Staten (Californië). In deze landen is commercieel draagmoederschap feitelijk mogelijk en is de overdracht van het
juridisch ouderschap naar de wensouders relatief gemakkelijk. De
rechtsstelsels van deze vier landen worden besproken. Een andere vraag
die in het onderzoek aan de orde komt is de volgende. Als een kind na
draagmoederschap in het buitenland wordt geboren en de wensouders

Tweede Kamer, vergaderjaar 2010–2011, 32 500 VI, nr. 83

1

met het kind naar Nederland willen, aan de hand van welke criteria
beoordeelt het Nederlandse consulaat dan of een visum voor het kind kan
worden afgegeven? Hoe beoordeelt de gemeenteambtenaar vervolgens of
het kind na overkomst naar Nederland kan worden ingeschreven in de
burgerlijke stand? Tot slot wordt wet- en regelgeving ten opzichte van
commercieel en altruïstisch draagmoederschap in acht landen besproken,
te weten België, Duitsland, Engeland, Frankrijk, Noorwegen, Polen, Spanje
en Zweden.
Hoe vaak (commercieel) draagmoederschap en illegale opneming van een
(buitenlands) kind voorkomen en wat de omvang is van de problemen die
daaruit voortvloeien, kan niet met zekerheid worden vastgesteld, aldus het
UCERF. De Raad voor de Kinderbescherming meldt per jaar in ongeveer
tien gevallen in aanraking te komen met illegale opnemingen van een kind
in een gezin (na draagmoederschap). In Nederland is het Medisch
Centrum van de Vrije Universiteit te Amsterdam (VUmc) bevoegd inzake
ideëel hoogtechnologisch draagmoederschap.1 Het VUmc krijgt gemiddeld twintig verzoeken per jaar om in aanmerking te komen voor een
dergelijk draagmoederschapstraject; ongeveer tien paren per jaar worden
in behandeling genomen. Op 31 mei 2010 waren er drie kinderen via het
VUmc geboren en werden er op korte termijn nog twee verwacht. Het
UCERF concludeert dat het moeilijk is om een helder beeld te krijgen van
het precieze aantal gevallen van nationaal en grensoverschrijdend
draagmoederschap en illegale opneming. Het vermoeden bestaat dat niet
alle gevallen van draagmoederschap en illegale opneming aan het licht
komen.
Het UCERF concludeert kort samengevat dat het Nederlandse wetgevingsbeleid is te kenschetsen als consistent in de doelstelling draagmoederschap te ontmoedigen. Het internationale draagmoederschap is in
Nederland niet uitputtend geregeld. Dat heeft op een aantal juridische
terreinen rechtsonzekerheid tot gevolg voor de betrokken kinderen,
wensouders en draagmoeders. Tot zover het rapport.
Vraagstukken rond het draagmoederschap
De afgelopen tien jaar is er veel veranderd. Er is een toename van de
behandelmethoden om onvruchtbaarheid te behandelen. Via het internet
weten paren die het aangaat, steeds meer wat in welk land mogelijk is.
Het gaat bij draagmoederschap om een in omvang beperkt onderwerp. De
gevolgen van situaties rondom draagmoederschap kunnen evenwel
verstrekkend zijn en roepen maatschappelijke discussie op. Gezien de
internationale en technische ontwikkelingen, is de verwachting dat het
aantal kinderen dat zal worden geboren uit een draagmoeder de komende
jaren stijgt.
De overheid zal een antwoord moeten formuleren op de ontwikkelingen
rond (commercieel) draagmoederschap en de daarmee samenhangende
vraagstukken. Ook vanuit moreel oogpunt verdienen verschillende
kwesties de aandacht. Hieronder worden de belangrijkste vraagstukken
kort geschetst.
Vrijwilligheid
1

Bij hoogtechnologisch draagmoederschap
wordt een embryo dat is ontstaan door IVF,
ingebracht in de baarmoeder van de draagmoeder.Het kind kan geheel, ten dele («half»)
of niet genetisch verwant zijn aan de
wensouders. In Nederland wordt slechts
HTDM toegestaan (protocol) met genetisch
materiaal van beide ouders. Bij laagtechnologisch draagmoederschap wordt de draagmoeder geïnsemineerd met het semen van de
wensvader of donor. De draagmoeder is dan
de genetische moeder.

De vrijwillige en geïnformeerde toestemming van de draagmoeder is van
het grootste belang. Vanwege de waarde die hieraan wordt gehecht, zijn
er in Nederland uitgebreide procedures alvorens tot draagmoederschap
kan worden besloten. In diverse psychologische gesprekken wordt
daarom gekeken naar de beweegredenen van de draagmoeder en
overigens ook van de wensouders. Uiteraard is deze vrijwilligheid ook bij
buitenlands draagmoederschap van groot belang. Het is echter de vraag
of altijd duidelijk is hoe deze vrijwilligheid in sommige landen vorm krijgt,

Tweede Kamer, vergaderjaar 2010–2011, 32 500 VI, nr. 83

2

te meer daar het denkbaar is dat vrouwen mogelijk vanwege armoede
voor draagmoederschap opteren.
Belangen
Het belang van het kind, de draagmoeder, de biologische ouders, de
wensouders en de maatschappij lopen niet steeds parallel. Wiens belang
heeft op welk moment voorrang? Zo zal, als het draagmoederschap vanuit
het belang van het kind wordt benaderd, dat belang in sommige gevallen
botsen met het belang van wensouders. De Wet donorgegevens kunstmatige bevruchting geeft Nederlandse donorkinderen het recht hun
afstamming te leren kennen. Dat kan nodig zijn om medische redenen.
Daarnaast is de traceerbaarheid van genetische ouders ook van belang
voor jongeren en volwassenen die hun «wortels» willen vinden.
Draagmoederschap of adoptie?
Het lijkt evident dat het kind genetisch materiaal heeft van de draagmoeder of de wensmoeder en de wensvader. Dat is echter niet meer altijd
het geval. Het komt voor dat een paar in een buitenlandse kliniek een
embryo tot stand laat komen waarbij géén van beiden genetisch materiaal
levert. Vervolgens wordt dit embryo uitgedragen door een buitenlandse
draagmoeder zonder enige genetische verwantschap met het kind. Als dat
kind in het buitenland wordt geboren en de wensouders het willen
meenemen naar hun eigen land, dan is de vraag legitiem of dit niet meer
in de richting van interlandelijke adoptie door de wensouders gaat? Extra
vereisten moeten dan wellicht worden gesteld die vergelijkbaar zijn met
die welke worden gesteld bij (interlandelijke) adoptie.
Handhaafbaarheid van normen en regels
De conclusie van het rapport van het UCERF roept de vraag op of en zo ja,
op welke wijze (commercieel en/of grensoverschrijdend) draagmoederschap, meer of anders moet worden gereguleerd. Als overeenstemming
bestaat over een aantal normen bij het nemen van maatregelen, dan is de
volgende vraag of die normen zijn te handhaven, civielrechtelijk,
vreemdelingenrechtelijk of strafrechtelijk. Die normen moeten dan
allereerst goed bekend zijn. Een ander aspect van handhaving is de
bewijsbaarheid van gestelde feiten.
Op basis van de bovenstaande ontwikkelingen en vraagstukken, ben ik
van mening dat het belangrijk is dat de verschillende aspecten rondom
draagmoederschap zorgvuldig worden gewogen. Daarbij neem ik in
aanmerking dat een recente maatschappelijke discussie over dit
onderwerp in de huidige tijd van internet, mondialisering en grote
medische mogelijkheden nog niet heeft plaatsgevonden. Ik ben daarom
voornemens om eind maart/begin april ter zake een expertmeeting te
organiseren. Vervolgens wil ik graag met uw Kamer over dit onderwerp
van gedachten wisselen om de verdere voortgang rondom dit onderwerp
te kunnen bepalen.
De staatssecretaris van Veiligheid en Justitie,
F. Teeven

Tweede Kamer, vergaderjaar 2010–2011, 32 500 VI, nr. 83

3