Tweede Kamer der Staten-Generaal

2

Vergaderjaar 2014–2015

34 035

Wijziging van onder meer de Wet
studiefinanciering 2000 in verband met de
introductie van een nieuw stelsel van
studiefinanciering in het hoger onderwijs en de
uitvoering van een toekomstgerichte
onderwijsagenda voor het hoger onderwijs (Wet
studievoorschot hoger onderwijs)

Nr. 13

NOTA NAAR AANLEIDING VAN HET VERSLAG
Ontvangen 24 oktober 2014
Inhoud
I.

ALGEMEEN

2

1.
2.
3.
4.

Kern van het wetsvoorstel
Relatie met andere wetswijzigingen
Redenen tot wetswijziging
Het studievoorschot
4.1
Huidig stelsel
4.2.
Het studievoorschot
4.3.
Voorwaarden bij het studievoorschot
4.3.1.
Verlenging terugbetaaltermijn
4.3.2.
Renteberekening bij langere terugbetaaltermijn
4.3.3.
Flexibel en vervroegd aflossen
4.4.
Ophoging aanvullende beurs
4.5.
Functiebeperking
4.6.
Bijverdiengrens
4.7.
Fiscale weglek voorkomen
4.8.
Monitoring
Leven lang leren
5.1.
Levenlanglerenkrediet
5.2.
Vouchers
OV-kaart
6.1.
Behoud studentenreisvoorziening en beter
benutten
6.2.
OV-kaart voor minderjarige mbo-studenten
Vereenvoudigingen
7.1.
Snellere aanpassing aanvullende beurs en
terugbetaling bij inkomensachteruitgang
7.2.
Vereenvoudigingen in de procedure voor
toekennen met terugwerkende kracht
7.3.
Vereenvoudigingen van toeslagen door
overheveling van de partnertoeslag
Investeren in kwaliteit
8.1.
Kwaliteitsimpuls hoger onderwijs

4
11
13
27
35
38
53
68

5.
6.

7.

8.

kst-34035-13
ISSN 0921 - 7371
’s-Gravenhage 2014

Tweede Kamer, vergaderjaar 2014–2015, 34 035, nr. 13

71
77
79
83
89
90
93
106
106
108
110
113
118
120
123
124
125
126
128

1

9.
10.
11.
12.
13.
14.
15.
II.

8.2.
Investeringsagenda
8.3.
Kwaliteitsafspraken
8.4.
Schakelen en doorstromen
8.4.1.
Wegnemen doorstroomdrempels
8.4.2.
Aansluiting op wo-master
8.5.
Instemmingsrecht
8.5.1.
Hoofdlijnen van de begroting
8.5.2.
Randvoorwaarden
Voorlichting en (financieel) bewustzijn
Het studievoorschot en mensenrechten
10.1.
Toegankelijkheid en internationaal/Europees
recht
Gevolgen voor de Rijksbegroting
11.1.
Extra investeringsruimte ten gevolge van
maatregelen studiefinanciering
Gevolgen voor de uitvoering
Gevolgen voor de administratieve lasten
Caribisch Nederland
Overig

133
138
144
147
149
150
152
152
153
168

ARTIKELSGEWIJS
Artikel 6.10 WSF 2000

183

168
169
171
173
175
176
176

Inleiding
De vaste commissie voor Onderwijs, Cultuur en Wetenschap heeft een
uitgebreid verslag uitgebracht over het Wetsvoorstel studievoorschot
hoger onderwijs. De regering is blij met de steun die de meerderheid van
de fracties voor het wetsvoorstel uitspreekt. Zowel de fracties van de VVD
en de PvdA als die van D66 en GroenLinks geven instemmende reacties
op de invoering van het studievoorschot in het hoger onderwijs en de
daarmee samenhangende maatregelen die in het wetsvoorstel zijn
opgenomen. De leden van de overige fracties zijn kritisch en hebben
indringende vragen gesteld over het wetsvoorstel. De regering is de vaste
commissie voor Onderwijs, Cultuur en Wetenschap erkentelijk voor de
gestelde vragen en de gemaakte opmerkingen en zal daarop reageren in
de hierna volgende tekst. Daarbij is zoveel mogelijk de volgorde van het
verslag aangehouden.
I. Algemeen
De leden van de fractie van de SP menen dat hogere schulden voor
studenten tegenstrijdig zijn met de lessen van de kredietcrisis en dat
mensen juist minder schulden zouden moeten aangaan. Zij vragen of de
regering dit erkent.
De regering is van mening dat een studieschuld een fundamenteel andere
schuld is dan een schuld als gevolg van een consumptief krediet of de
aanschaf van een huis. Dat studieleningen wezenlijk verschillen van
consumptief krediet, wordt ook erkend door de Nederlandse Vereniging
van Banken en de Autoriteit Financiële Markten, waarmee de regering
afspraken heeft gemaakt over hoe studieschulden worden meegewogen.
Bij consumptief krediet wordt ervan uitgegaan dat 2% van de hoofdsom
als maandlast moet worden aangenomen, bij studieleningen onder het
huidige stelsel is dit 0,75% en onder het studievoorschot zijn ook de
Nederlandse Vereniging van Banken en de Autoriteit Financiële Markten
van mening dat 0,45% een goede wegingsfactor is. Een studielening is
een investering in de eigen toekomst, die de student doorgaans
ruimschoots terugverdient door hogere inkomsten na die studie. En
mocht dat onverhoopt niet het geval zijn, dan wordt de student

Tweede Kamer, vergaderjaar 2014–2015, 34 035, nr. 13

2

beschermd tegen te hoge maandlasten door de sociale terugbetaalvoorwaarden: onder het minimumloon betaal je niets terug, je betaalt nooit
meer dan 4% over het meerinkomen boven die drempel en je eventuele
restschuld wordt na 35 jaar kwijtgescholden. En voor studieleningen geldt
een aanmerkelijk gunstigere rente dan bij de looptijd van de lening hoort,
of bij de kredietwaardigheid van een individuele student. De regering is
van mening dat het benadrukken van deze positieve aspecten van het
studievoorschot cruciaal is voor het voorkomen van leenaversie en het
borgen van de toegankelijkheid.
Dat neemt niet weg dat ook de kosten van lenen goed voor het voetlicht
moeten worden gebracht. Een van de drie kerndoelstellingen van de
voorlichting rond het studievoorschot, is het vergroten van het financieel
bewustzijn onder studenten. De regering zal hier actief op inzetten,
waarbij de regering gebruik zal maken van de bevindingen van de
Wetenschappelijke Raad voor het Regeringsbeleid in het rapport Met
kennis van gedrag beleid maken.1 In de voorlichtingscampagne zullen
verschillende instrumenten ingezet worden. Zo is onder andere de
website www.financieelstudieplan.nl ontwikkeld door de stichting Weet
wat je besteedt en het Nibud, in samenwerking met onder meer de
studentenorganisaties, de Nationale Jeugdraad, het Ministerie van OCW
en DUO. Ook zal in samenwerking met Nibud bekeken worden hoe een
financieel huishoudboekje ontwikkeld kan worden, waarin studenten hun
actuele schuldpositie kunnen bijhouden, hun opgenomen voorschot
kunnen bekijken en terug te betalen bedragen kunnen bijhouden. Een
rekenhulp bij DUO moet studenten inzicht geven in de kosten van de
lening die zij afsluiten, hen een indicatie geven van de totale lening die zij
opbouwen met het gekozen leenbedrag, en de maandlasten die daarbij
horen in de aflosfase, uitgesplitst naar verschillende inkomensniveaus. Zo
kan een student voor zichzelf inzichtelijk maken wat de financiële
gevolgen van zijn leengedrag zijn voor zijn financiële positie na de studie.
Deze rekenhulp zal ook een rol spelen in de voorlichting rond het
afbetalen, waarin de regering wil stimuleren dat studenten die de ruimte
hebben om sneller af te lossen, dat ook daadwerkelijk doen. Flexibel en
vervroegd afbetalen zal daartoe ook beter gefaciliteerd worden, zodat
studenten snel en gemakkelijk de maandelijkse aflossingsbedragen
kunnen verhogen of verlagen, en zo hun terugbetalingspatroon steeds
kunnen aanpassen aan hun persoonlijke situatie of levensfase. De
rekenhulp helpt daarbij inzichtelijk te maken wat de kosten zijn van de
diverse aflostermijnen die de student kan hanteren. Op deze manieren wil
de regering studenten bewust maken van de gevolgen van de financiële
beslissingen die zij nemen, zodat het lenen van geld bij DUO voorbehouden blijft voor dat waarvoor de faciliteit bedoeld is, namelijk
inkomensondersteuning tijdens de studie.
Door het wezenlijk andere karakter van een studieschuld en doordat het
vergroten van het financieel bewustzijn een van de kerndoelstellingen van
de voorlichting van het studievoorschot is, is de regering van mening dat
de lessen uit de kredietcrisis geenszins op gespannen voet staan met de
introductie van het studievoorschot.
Het lid van de 50PLUS/Klein-fractie vindt het onduidelijk hoe straks de
beschikbare middelen ingezet worden voor daadwerkelijke kwaliteitsimpulsen. Kan de regering deze concreet aangeven, zo vraagt het lid van de
50PLUS/Klein-fractie.

1

Wetenschappelijke Raad voor het Regeringsbeleid (2011) Met kennis van gedrag beleid maken.
WRR-rapport nr. 92.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2014–2015, 34 035, nr. 13

3

De regering vindt het belangrijk om zorgvuldig na te gaan welke maatregelen het hardst nodig zijn en welke tot het meeste effect zullen leiden. De
investeringen moeten leiden tot een meerkleurig bestel, waarin de
verschillen in aanbod van onderwijs en profilering van instellingen
bijdragen aan creatief, innovatief en uitdagend onderwijs van hoge
kwaliteit. Dat voor deze kwaliteitsimpuls extra geld nodig is, is evident. De
commissie Veerman wees al op de noodzaak van substantiële investeringen om de positie in de internationale concurrentiestrijd te behouden
en te versterken. Het aantal studenten in het hoger onderwijs is de
afgelopen decennia fors toegenomen. Om recht te doen aan deze groei,
de toegenomen diversiteit en het maatwerk dat dit vereist in het
onderwijs, is een extra impuls onontbeerlijk. In het Nationaal Onderwijsakkoord worden gerichte studiekeuze, onderwijsbegeleiding en nieuwe
onderwijsvormen die tegemoet komen aan de behoefte aan differentiatie,
genoemd als bestemmingen voor de opbrengsten van dit wetsvoorstel. In
de praktijk kan dit bijvoorbeeld vorm krijgen door intensievere
begeleiding van studenten, verhoging van het aantal contacturen tussen
student en docent, excellentietrajecten, het bieden van internationale
studiekansen, innovatief online onderwijs en aandacht voor 21st century
skills.
Het is belangrijk om zorgvuldig na te gaan welke maatregelen het hardst
nodig zijn en welke tot het meeste effect zullen leiden. Voor het maken
van de juiste afwegingen is het belangrijk flexibel te kunnen zijn.
Investeringen moeten zich richten op de juiste maatschappelijke uitdagingen, en instellingen moeten in de gelegenheid zijn de investeringen
aan te laten sluiten bij hun eigen specifieke context en strategie. Niet alle
instellingen en studenten hebben immers baat bij dezelfde maatregelen.
Om te borgen dat ook studenten en personeel medezeggenschap hebben
op de besteding van deze middelen door de instellingen, wordt met dit
wetsvoorstel instemmingsrecht op de hoofdlijnen van de begroting
ingevoerd.
Om de belangrijkste opgaven voor het hoger onderwijs verder uit te
werken, is in september 2014 gestart met een HO-tour. In samenwerking
met studenten, docenten, bestuurders en het bedrijfsleven worden de
belangrijkste opgaven nader in beeld gebracht. Dit zal halverwege 2015
leiden tot een nieuwe strategische agenda met bijbehorende investeringsagenda.
1. Kern van het wetsvoorstel
De leden van de SP-fractie vragen of het niet juist de kinderen uit de
gezinnen met minder draagkrachtige ouders zijn en de middeninkomens
die hogere schulden opbouwen dan studenten met vermogende ouders.
De gevolgen van de invoering van het studievoorschot zullen in de
praktijk verschillend worden opgevangen. Van sommige studenten zullen
de ouders meer gaan bijdragen, anderen zullen meer gaan werken naast
hun studie en een derde zal een lening afsluiten bij DUO. Dat neemt niet
weg dat de regering met dit wetsvoorstel de toegankelijkheid van het
hoger onderwijs borgt voor iedereen die het talent en de motivatie heeft
om te gaan studeren. Zodat niemand er door zijn financiële achtergrond
van weerhouden wordt te investeren in zijn toekomst. De regering
versoepelt daartoe de terugbetalingsvoorwaarden aanzienlijk ten opzichte
van het huidige stelsel, waardoor de bijbehorende maandlasten nagenoeg
halveren: de terugbetaaltermijn wordt verlengd van 15 jaar naar 35 jaar,
de drempel waaronder niet hoeft te worden afgelost, gaat omhoog van
84% naar 100% van het wettelijk minimumloon (WML), en het percentage
van het inkomen dat een student daarboven maximaal moet inzetten voor

Tweede Kamer, vergaderjaar 2014–2015, 34 035, nr. 13

4

aflossing, wordt verlaagd van 12% naar 4%. Speciaal voor de studenten
met minder draagkrachtige ouders, verhoogt de regering de aanvullende
beurs. Voor thuiswonende studenten van ouders met een laag inkomen,
wordt het verlies van de basisbeurs daarmee volledig gecompenseerd.
Hoe kun je een bezuiniging op studenten zien als een investering in het
onderwijs, zo vragen de leden van de SP-fractie. Door studenten te
belemmeren in het studeren, zal talent verloren gaan. De leden menen dat
dit een verslechtering van de kwaliteit gaat betekenen, en dat afkomst en
financiële middelen belangrijker worden voor de toegankelijkheid dan
talent.
Het huidige stelsel van hoger onderwijs kost de overheid jaarlijks € 7
miljard. Daarvan gaat een heel groot gedeelte naar de financiële ondersteuning van het levensonderhoud van studenten, namelijk € 3 miljard.
De regering verschuift met dit wetsvoorstel binnen de onderwijsbegroting
een bedrag van € 1 miljard van inkomensondersteuning aan studenten
naar investeringen in de kwaliteit van het hoger onderwijs. Dit doet ze
echter met behoud van de toegankelijkheid van het hoger onderwijs. Het
studievoorschot borgt immers dat elke student die het talent en de
motivatie heeft om te gaan studeren, ook daadwerkelijk kan studeren.
Studenten kunnen daartoe allemaal gebruik maken van het studievoorschot, een leenfaciliteit bij de overheid onder sociale terugbetaalvoorwaarden. Speciaal voor studenten van minder draagkrachtige ouders, is
er de aanvullende beurs. Zodat iedereen die het talent en de motivatie
heeft om te gaan studeren, ook kan studeren.
De leden van de CDA-fractie wijzen de regering erop dat nergens blijkt dat
het maatschappelijke profijt van een opleiding in het hoger onderwijs in
de afgelopen jaren minder zou zijn geworden. De Afdeling advisering van
de Raad van State wijst op onderzoek van de Onderwijsraad2 waaruit
blijkt dat individu en samenleving als geheel gelijk profiteren van de
financiële investeringen in het hoger onderwijs. Ook zijn er tal van
moeilijk in financiële termen uit te drukken voordelen voor de samenleving zoals grotere publieke en maatschappelijke participatie, emancipatie en veiligheid. Gaarne ontvangen de leden van de CDA-fractie een
nadere toelichting van de regering op deze kritiek.
De regering wil de leden van de CDA-fractie erop wijzen dat zij nergens de
bewering heeft gedaan dat het maatschappelijk profijt van een opleiding
in het hoger onderwijs minder zijn zou zijn geworden. Wel benadrukt de
regering het feit dat een opleiding in het hoger onderwijs, naast
maatschappelijk profijt, ook privaat profijt oplevert. Maar die begrippen
zijn lastig uit te drukken in getallen of andere meetbare eenheden; het
private profijt is immers breder dan het hogere salaris alleen. Een student
die investeert in een studie, investeert in persoonlijke ontwikkeling en
algemene vorming, in een gunstige positie op de arbeidsmarkt met
bijbehorend salaris, en een hogere kwaliteit van leven in het algemeen. De
samenleving als geheel profiteert hiervan door onder andere een grotere
productiviteit van werknemers en mogelijke spill-over effecten van die
grotere productiviteit, hogere belastinginkomsten, toenemende arbeidsflexibiliteit, een toename van sociale cohesie en gezondheid, een beter
functionerende democratie en minder criminaliteit.3

2

In het kader van het advies van de Onderwijsraad over een wetsvoorstel tot afschaffing van de
basisbeurs in de masterfase (juli 2011).
3
Commissie Toekomstbestendigheid Hoger Onderwijsstelsel (Commissie Veerman), Differentiëren in drievoud, 2010, blz. 57. Bijlage bij: Kamerstukken II 2009/2010, 31 288, nr. 96.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2014–2015, 34 035, nr. 13

5

De leden van de CDA-fractie vragen of de regering kan reageren op de
uitkomsten van het rapport van ABF Research van maart 2014 «De vraag
naar studentenhuisvesting en het effect daarop van kabinetsmaatregelen
Hoger Onderwijs»4 dat is uitgevoerd in opdracht van het Ministerie van
Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties. De leden van de CDA-fractie
vragen tevens een reactie van de regering op het rapport van het SCP
(2013) De studie waard. De leden van de CDA-fractie vragen ook een
reactie van de regering op het CPB-rapport uit 2003 Effecten van invoering
van een sociaal leenstelsel in het Nederlands hoger onderwijs. De leden
van de CDA-fractie vragen de regering ook te reflecteren op het
CPB-rapport uit 2013 Deelname-effecten van de invoering van het sociaal
leenstelsel.5 De leden van de CDA-fractie vragen ook een reactie van de
regering op het CPB-onderzoek uit 2013 Aflossing studieschuld bij sociaal
leenstelsel6 en het rapport van de HBO-raad (2012) over Toegankelijkheid
hoger onderwijs en de rol van studiefinanciering. De leden van de
CDA-fractie vragen de regering te reageren op de verschillen tussen de
uitkomsten van het CPB-rapport uit 2013 en de cijfers van de HBO-raad.
Klopt het dat het CPB geen onderscheid maakt tussen studenten die nog
bij hun ouders wonen (ruim € 1.000 basisbeurs per jaar) en studenten die
op kamers wonen (€ 3.200 basisbeurs per jaar). De leden van de
CDA-fractie ontvangen graag ook een reactie op het onderzoek van Van
der Werfhorst7 waaruit blijkt dat scholieren uit de hogere milieus vaker
bereid waren om geld te lenen voor een studie dan scholieren uit de
lagere sociale milieus. Is de regering het met de leden van de CDA-fractie
eens dat hiermee de kloof tussen kinderen uit hogere milieus (die vele
malen vaker doorstromen naar de hoogste onderwijssoorten) en de
kinderen uit de lagere milieus nog verder wordt vergroot? De leden van
de CDA-fractie vragen tevens een reactie op de Monitor van ResearchNed
(2013) Monitor beleidsmaatregelen 20138 in opdracht van het Ministerie
van OCW. Hoe ontwikkelen zich de motieven die studenten hebben om al
dan niet te lenen? Waarom zien studenten af van een lening? In de helft
van de gevallen wordt een lening afgeraden door de ouders. Waarom
besluit men om wel een lening af te sluiten? Afrondend op dit punt vragen
de leden de regering of de uitkomsten van de hierboven aangehaalde
rapporten en onderzoeken niet te grote verschillen laten zien om met
enige zekerheid aan te geven wat de gevolgen voor de toegankelijkheid
zullen zijn van invoering van een leenstelsel.
De leden van de CDA-fractie vragen de regering te reageren op een groot
aantal rapporten die zijn uitgevoerd in de aanloop naar het wetsvoorstel
dat ziet op het studievoorschot, en eerdere wetsvoorstellen ter invoering
van een leenstelsel. Met uitzondering van de onderzoeken van ABF en vd
Werfhorst, heeft de regering de door de leden van de CDA-fractie
genoemde onderzoeken allereerst gebruikt om denkbare effecten van een
verhoging van de private bijdrage aan het onderwijs zo breed mogelijk in
beeld te brengen. Vervolgens heeft de regering mede op basis van de
uitkomsten van deze onderzoeken het wetsvoorstel ter invoering van het
studievoorschot vormgegeven. De regering is op basis van al deze
4

http://www.rijksoverheid.nl/bestanden/documenten-en-publicaties/rapporten/2014/03/01/devraag-naar-studentenhuisvesting-en-het-effect-daarop-van-de-kabinetsmaatregelen-hogeronderwijs/de-vraag-naar-studentenhuisvesting-en-het-effect-daarop-van-dekabinetsmaatregelen-hoger-onderwijs.pdf
5
Rapport Centraal Planbureau (CPB): Deelname-effecten van de invoering van het sociaal
leenstelsel in de bachelor- en masterfase, CPB, 2013. Bijlage bij: Kamerstukken II 2013/2014
24 724, nr. 131
6
Rapport CPB: Aflossing studieschuld bij sociaal leenstelsel, CPB. Bijlage bij Kamerstukken II,
2013/2014 24 724, nr. 131
7
Werfhorst, H. van de (2013). Lenen voor de studie: sociaal bepaald? http://
www.hermanvandewerfhorst.socsci.uva.nl/blog/sociology/leenbereid
8
http://www.researchned.nl/2013/01/effecten-van-beleidsmaatregelen

Tweede Kamer, vergaderjaar 2014–2015, 34 035, nr. 13

6

onderzoeken van mening dat de keuze voor invoering van het studievoorschot een verantwoorde keuze is, die de kwaliteit van het hoger onderwijs
ten goede komt en niet ten koste zal gaan van de toegankelijkheid.
Het onderzoek van ABF heeft de regering niet gebruikt. Dit onderzoek is
namelijk gebaseerd op een aantal fundamenteel verkeerde aannames.
Studenten hebben in dit onderzoek gereageerd op de hypothetische
situatie dat basisbeurs en ov-jaarkaart zouden verdwijnen. De ov-jaarkaart
verdwijnt echter niet. Sterker, ook minderjarige mbo-studenten krijgen
straks een ov-studentenkaart. Ook is aan de respondenten gevraagd of zij
een master zouden volgen als basisbeurs en ov-kaart verdwijnen. Veel van
de respondenten zijn echter hbo-studenten die sowieso al geen master
volgen, maar die controlevraag is niet gesteld.
In een blogpost uit februari 2013 beschrijft UvA-onderzoeker Van de
Werfhorst de samenhang tussen de leenbereidheid van studenten en het
cultureel kapitaal van hun ouders. Hoe groter het cultureel kapitaal, zo
vindt hij uit onderzoek, des te groter de leenbereidheid van de kinderen.
Dit komt overeen met bevindingen uit andere (hierboven genoemde)
onderzoeken, zoals die van het CHEPS en het SCP, waaruit blijkt dat een
verhoging van de eigen bijdrage aan het hoger onderwijs, altijd gepaard
moet gaan met speciale aandacht voor studenten met een lagere
sociaaleconomische status. Met de verhoging van de aanvullende beurs,
de versoepeling van de terugbetaalregeling en speciale aandacht voor
stapelaars en doorstromers, voorziet de regering daarin.
De overige onderzoeken belichten de gevolgen van maatregelen ter
verhoging van de private bijdrage aan het hoger onderwijs vanuit
verschillende perspectieven; namelijk die vanuit de expertise van het
betreffende bureau dat het onderzoek heeft uitgevoerd.
• Het CPB heeft de plannen die er liggen doorgerekend, en bekeken wat
de mogelijke (financiële) gevolgen zijn van de maatregelen.
• Het SCP heeft de deelname-effecten onderzocht, in een meer sociaalcultureel perspectief.
• Het CBS heeft bekende statistieken vergeleken, onder andere ter
analyse van een eventuele relatie tussen instroom en inkomen.
• CHEPS heeft internationaal vergelijkend onderzoek uitgevoerd.
• ResearchNed heeft het kennisniveau gepeild onder doelgroepen van
de op handen zijnde wijzigingen.
Deze onderzoeken bij elkaar, die de regering recent nogmaals heeft
aangeboden aan de Tweede Kamer,9 en de eerdere reacties van de
regering op deze onderzoeken, bieden het meest volledige beeld van de
gevolgen van een leenstelsel dat op basis van de beschikbare kennis in
kwantitatieve en kwalitatieve zin gegeven kan worden. De regering is van
mening dat zij hierbij aan de grens is gekomen van de mogelijkheden die
er zijn om ex ante de effecten van de maatregelen op basis van de
bestaande wetenschappelijke evidentie in kaart te brengen. De regering
verwijst derhalve naar de eerdere brieven aan uw Kamer.10
De belangrijkste lessen die de regering heeft geleerd van de verschillende
onderzoeken zijn ten eerste dat de deelname aan hoger onderwijs maar
weinig prijsgevoelig is, en dat een verhoging van de eigen bijdrage
slechts beperkt en tijdelijk effect heeft op de toegankelijkheid. Verhoging
van de eigen bijdrage leidt tot een beperkte en tijdelijke daling van de
deelname rond de 2% en traditionele deelnamepatronen herstellen zich
daarna doorgaans snel. De effecten die CHEPS en CPB vinden rond de
9
10

Kamerstukken II 2013/2014, 24 724, nr. 131.
Zie onder andere Kamerstukken II 2012/2013, 24 724, nr. 104, 105, 114 en 117.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2014–2015, 34 035, nr. 13

7

deelname, komen met elkaar overeen. Specifiek wat betreft de vragen die
de leden van de CDA-fractie stellen over het verschil in effect op
aanmelding en instroom, is de reactie van de regering als volgt. Het
CHEPS heeft geconstateerd dat de effecten van een hogere eigen bijdrage
in Australië nihil waren, onder andere doordat deze werden opgevangen
in het aantal aanmeldingen, dat hoger was dan het aantal inschrijvingen.
Het CPB heeft de buitenlandse vergelijking gebruikt voor de doorrekening
van effecten in Nederland, maar deze niet een op een doorgetrokken,
zoals de leden van de CDA-fractie veronderstellen. Bij de doorrekeningen
die zijn gemaakt van de te verwachte effecten van een verhoging van de
private bijdrage in Nederland, is dan ook op dergelijke aspecten gecorrigeerd. De instroomeffecten die het CPB vindt, liggen daarom hoger dan
de effecten die gevonden zijn in Australië, maar bijvoorbeeld lager dan de
cijfers uit de VS.
Een tweede belangrijke conclusie die de regering heeft getrokken uit de
onderzoeken, is dat er speciale aandacht dient te zijn voor studenten met
een lagere sociaaleconomische status. Onder andere wordt dit duidelijk
uit het onderzoek van het CHEPS en het SCP. In het SCP-onderzoek zeggen
maar heel weinig respondenten dat zij zich door een leenstelsel laten
weerhouden van een studie. Dat geldt ook voor scholieren uit gezinnen
met lage inkomens. Alle havisten en vwo’ers geven aan door te gaan. Er
is, stelt het SCP, alleen kans op enige uitval onder stapelaars uit het mbo.
De uitkomsten op dit punt hebben geleid tot een aantal belangrijke
maatregelen in het studievoorschot: de verhoging van de maximale
aanvullende beurs voor de studenten van minder draagkrachtige ouders
met circa € 100 per maand, een aanzienlijke versoepeling van de
terugbetaalregeling zodat maandlasten in de aflosfase halveren en
oud-studenten die het minimumloon verdienen of minder, niets hoeven
terug te betalen, en specifieke maatregelen binnen de kwaliteitsafspraken
om stapelen en doorstromen door het hele onderwijsstelsel heen te
stimuleren. Tot slot blijft ook de ov-jaarkaart in dit wetsvoorstel behouden,
in tegenstelling tot de eerdere afspraak in het regeerakkoord. Met name
mbo-studenten blijven vaak thuis wonen. De gratis reisvoorziening is voor
deze groep dus extra van belang.
Een derde belangrijk aandachtspunt uit de onderzoeksbasis betreft het
belang van voorlichting. Onder andere onderzoeken van ResearchNed en
Nibud zijn hiervoor gebruikt. Voor een geslaagde invoering van het
studievoorschot is het cruciaal dat elke (aankomende) student goed op de
hoogte is van de veranderingen die gaan plaatsvinden in de studiefinanciering. De voorlichtingsstrategie over het studievoorschot is op basis van
de onderzoeken uitgezet langs drie kerndoelstellingen. Allereerst wil de
regering bereiken dat de student goed op de hoogte is van de feitelijke
veranderingen die gaan plaatsvinden in de studiefinanciering en de
maatregelen die het voorstel behelst, ten tweede moet elke student
begrijpen wat de gevolgen van deze maatregelen zijn voor zijn persoonlijke situatie, en ten derde wil de regering het financiële bewustzijn van
elke student vergroten nu een hogere bijdrage aan de eigen opleiding
gevraagd wordt.
Tot slot nog in antwoord op een aantal specifieke onderzoeksvragen van
de leden van de CDA-fractie, merkt de regering het volgende op. Het
onderzoek van ResearchNed laat inderdaad een redelijk constant beeld
zien waarom studenten al dan niet lenen. Het is dan ook belangrijk dat
studenten de flexibiliteit hebben om hun studie te bekostigen op basis van
hun eigen persoonlijke situatie. De student kan spaargeld inzetten, hij kan
(meer uren) gaan werken, zijn ouders vragen bij te springen, langer thuis
blijven wonen of sneller besluiten te studeren. Maar de student kan er ook
voor kiezen om het wegvallende deel op te vangen door een lening af te

Tweede Kamer, vergaderjaar 2014–2015, 34 035, nr. 13

8

sluiten bij DUO. Studenten hoeven dus niet extra te werken, en ouders
hoeven niet meer bij te dragen. Welk van deze mogelijkheden de student
kiest, zal afhangen van de specifieke situatie van elke afzonderlijke
student. Het ligt in de lijn der verwachting dat vaak voor een combinatie
van verschillende mogelijkheden gekozen zal worden. Ook het verschil in
aanname tussen het onderzoek van het CPB en het onderzoek van de
hbo-raad moet in dat licht gezien worden. Dit omdat in het doorrekenen
van de harde effecten van een verhoging van de private bijdrage, zoals
het CPB doet, de effecten op beslissingen in huisvesting, reistijd of
levensonderhoud in de instroom niet meegenomen worden. Studenten
kunnen immers gewoon instromen, maar wel ten gevolge van de
prijsverhoging hun studiekeuze of woonbeslissing aanpassen. Dit zal per
persoon verschillen. Het CPB heeft daarom voor alle studenten, zowel de
thuiswonend als de uitwonende, het deelname-effect bepaald op basis
van de prijsverhoging van de directe onderwijskosten.
Los van het onderzoek dat voorafgaand aan de totstandkoming van dit
wetsvoorstel is uitgevoerd, zal de regering na invoering de effecten op de
toegankelijkheid goed blijven monitoren, zodat zo nodig tijdig bijgestuurd
kan worden. Vanuit deze overweging zal de breed gesteunde motie van
het lid Slob c.s. worden uitgevoerd.11 Daarin wordt de regering
opgeroepen de gevolgen van de maatregelen voor studenten in kaart te
brengen, met name voor degenen die afkomstig zijn uit gezinnen met lage
inkomens. Dit ziet de regering als een doorlopend proces bij de invoering
van de voorstellen. Of, hoe en wanneer zal worden bijgestuurd, hangt af
van de effecten die optreden en de vraag waarop zal moeten worden
bijgestuurd. De regering zal na invoering van het studievoorschot starten
met een effectmeting onder de eerste studenten die onder het studievoorschot gaan vallen. Dit zal onderdeel zijn van de jaarlijkse beleidsmaatregelenmonitor van ResearchNed. Dit zal na studiejaar 2015/2016 kunnen
leiden tot een eerste inzicht in de effecten van het studievoorschot. Dit is
dan echter pas een eerste stap; structurele effecten zijn pas op langere
termijn zichtbaar, zo weet de regering van ervaringen uit andere landen.
Kan de regering garanderen dat de gelden die nu worden uitgegeven aan
de basisbeurs, straks ook daadwerkelijk aan hoger onderwijs worden
uitgegeven bij invoering van een leenstelsel, zo vragen de leden van de
CDA-fractie.
De middelen die vrijkomen door de hervorming van het stelsel van
studiefinanciering zijn uitsluitend bestemd voor een kwaliteitsimpuls in
het hoger onderwijs. Maar de regering hecht eraan de beschikbare
middelen in dit stadium nog niet gedetailleerd te bestemmen voor
specifieke beleidsmaatregelen. Het is belangrijk om zorgvuldig na te gaan
welke maatregelen het hardst nodig zijn en welke tot het meeste effect
zullen leiden. De investeringen moeten leiden tot een meerkleurig bestel,
waarin de verschillen in aanbod van onderwijs en profilering van
instellingen bijdragen aan creatief, innovatief en uitdagend onderwijs van
hoge kwaliteit. Dat voor deze kwaliteitsimpuls extra geld nodig is, is
evident. De commissie Veerman wees al op de noodzaak van substantiële
investeringen om de positie in de internationale concurrentiestrijd te
behouden en te versterken. Het aantal studenten in het hoger onderwijs is
de afgelopen decennia fors toegenomen. Om recht te doen aan deze
groei, de toegenomen diversiteit en het maatwerk dat dit vereist in het
onderwijs, is een extra impuls onontbeerlijk. In het Nationaal Onderwijsakkoord worden gerichte studiekeuze, onderwijsbegeleiding en nieuwe
onderwijsvormen die tegemoet komen aan de behoefte aan differentiatie,
genoemd als bestemmingen voor de opbrengsten van dit wetsvoorstel. In
11

Kamerstukken II 2012/2013, 33 410, nr. 20.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2014–2015, 34 035, nr. 13

9

de praktijk kan dit bijvoorbeeld vorm krijgen door intensievere
begeleiding van studenten, verhoging van het aantal contacturen tussen
student en docent, excellentietrajecten, het bieden van internationale
studiekansen, innovatief online onderwijs en aandacht voor 21st century
skills.
In september 2014 is gestart met een ho-tour, waarin de regering met
studenten, docenten en bestuurders in gesprek gaat over de belangrijkste
opgaven en investeringen in het hoger onderwijs. Deze gesprekken en
werkbezoeken vormen input voor de strategische agenda met bijbehorende (lange termijn) investeringsagenda. De strategische agenda met
bijbehorende investeringsagenda zal halverwege 2015 verschijnen en aan
de Tweede Kamer worden voorgelegd. Gezien het belang van deze
investering in het hoger onderwijs en de positieve effecten die deze
kwaliteitsimpuls heeft op vele verschillende maatschappelijke sectoren en
op de economische groei, verwacht de regering dat deze ook in latere
jaren op veel draagvlak kan rekenen. De begrotingswetgever bepaalt
jaarlijks de omvang van de beschikbare impuls. Dit geldt voor ieder
onderdeel van de rijksbegroting.
Is de regering het met de leden van de CDA-fractie eens dat voor de eerste
generatie studenten die met het leenstelsel te maken krijgen het gezegde
geldt «alleen de lasten, niet de lusten»? Zo nee, waarom niet?
De regering is het niet met de leden van de CDA-fractie eens dat de eerste
generatie studenten alleen de lasten en niet de lusten heeft. De investeringen die mogelijk worden met de maatregelen in de studiefinanciering,
zullen worden aangewend voor een kwaliteitsslag in het Nederlandse
hoger onderwijs. Maar een dergelijke kwaliteitsverbetering vindt niet van
de een op de andere dag plaats. De regering heeft met dit wetsvoorstel
daarom maatregelen getroffen voor die studenten die al wel de basisbeurs verliezen, maar nog niet volop kunnen profiteren van de hogere
kwaliteit. Allereerst heeft de regering met de instellingen afgesproken dat
zij de eerste jaren de investeringen in de kwaliteit voor hun rekening
nemen. De instellingen zijn hiertoe bereid omdat de regering de financiering van deze investeringen daarna overneemt. Dit omdat het even
duurt voordat de middelen uit de hervorming in de studiefinanciering
vrijkomen. Daarnaast heeft de regering in dit wetsvoorstel geregeld dat de
eerste cohorten studenten (2015/2016–2018/2019) na hun afstuderen een
voucher ontvangen ter waarde van circa € 2.000, die zij kunnen inzetten
voor bijscholing vanaf vijf jaar na hun afstuderen. Ook regelt dit
wetsvoorstel dat studenten instemmingsrecht krijgen op de hoofdlijnen
van de begroting. Op deze wijze wil de regering ook de eerste studenten
tegemoetkomen die de kwaliteitsslag in het hoger onderwijs mede
mogelijk maken.
De leden van de CDA-fractie vragen of de extra belasting die een
afgestudeerde betaalt niet de kosten van extra studiejaren dekt.
In ons belastingstelsel betalen de hogere inkomens een hoger marginaal
belastingtarief, op grond van het draagkrachtprincipe. (sterkste schouders,
zwaarste lasten). De keuze voor het studievoorschot staat los van de
inrichting van het belastingstelsel. De huidige basisbeurs is een generiek
instrument, ongeacht of een student die beurs nodig heeft om in zijn
kosten van levensonderhoud te voorzien. Studenten die ook zonder
tegemoetkoming in de vorm van een basisbeurs zouden zijn gaan
studeren of geen middelen voor levensonderhoud nodig hebben, hebben
op die manier ondersteuning van de overheid gekregen. Alles
overwegend, acht de regering de aanvullende financieringsopgave voor
studenten in het hoger onderwijs als gevolg van het vervangen van de

Tweede Kamer, vergaderjaar 2014–2015, 34 035, nr. 13

10

basisbeurs door de mogelijkheid om – tegen gunstige voorwaarden – te
lenen, alleszins te rechtvaardigen gezien het grote profijt dat studenten
hebben van deze investering in hun eigen toekomst.
2. Relatie met andere wetswijzigingen
De leden van de VVD-fractie vragen welke verschillen er zijn tussen het
studievoorschot voor ho-studenten en voor Ad-studenten.
Het studievoorschot wordt op gelijke wijze toegepast op ho-studenten die
een bacheloropleiding, een masteropleiding of een Ad-programma
volgen. In de omzettingsfase is geregeld dat slechts het aantal jaren
prestatiebeurs dat hoort bij de nominale duur van de betreffende
opleiding, kan worden omgezet in een gift. Voor een hbo-bacheloropleiding is dat vier jaar, voor een wo-bacheloropleiding drie jaar, voor
een masteropleiding doorgaans één jaar en voor een Ad-programma twee
jaar. De prestatiebeurs hoger onderwijs omvat onder het studievoorschot
de reisvoorziening, een eventuele aanvullende beurs en een eventuele
toeslag voor studenten die een kind verzorgen. De prestatiebeurs kan
worden aangevuld met een lening. Mocht een student na het behalen van
een Ad-diploma binnen de diplomatermijn ook een bacheloropleiding
afronden dan wordt in totaal het aantal jaren prestatiebeurs dat hoort bij
de betreffende bacheloropleiding omgezet in een gift.
De Ad opleiding in Rotterdam groeit zichtbaar, maar komt in andere delen
van het land maar nauwelijks van de grond. Wat gaat de regering daar
aan doen, zo willen de leden van de VVD-fractie weten.
De Ad is per 1 september 2013 definitief in de WHW verankerd. Daarmee
is de pilotfase, die zich kenmerkte door een beperkte ruimte voor nieuwe
Ad’s, afgesloten. Hogescholen kunnen nu initiatieven nemen voor nieuwe
Ad’s en er zijn meerdere aanwijzingen dat dit ook gebeurt. Daarnaast is
het Landelijk Platform Associate degree bezig de verdere uitrol van de Ad
te ondersteunen door expertise en ondersteuning aan te reiken en de
bekendheid met de Ad te vergroten. Zo is het Platform betrokken bij de
identificatie van zogenoemde kansrijke trajecten. Een belangrijke
voorwaarde voor de uitbreiding van het Ad-aanbod is dat het werkveld
zorgt voor duidelijke prognoses over de behoeften aan Ad-afgestudeerden
en dat hogescholen zich verantwoordelijk voelen voor het vertalen van de
werkveldbehoefte in nieuw onderwijsaanbod. Het beeld van de regering is
dat er vanuit de hogescholen zeker belangstelling is om het aanbod aan
Ad uit te breiden. De regering verwacht dat hogescholen bij uitbreiding
zullen kijken naar het model van de Rotterdam Academy. De Ad is tot slot
ook een thema in de Strategische Agenda 2015.
De leden van de CDA-fractie vragen de regering nader in te gaan op de
kritiek van de Afdeling advisering van de Raad van State voor de
grondslag van de bekostiging. De leden wijzen erop dat de Afdeling heeft
geadviseerd de desbetreffende wetswijziging te schrappen.
Met de Afdeling advisering van de Raad van State vindt de regering het
van groot belang dat voor (eventuele) toekomstige kwaliteitsbekostiging
een goede basis in de wet wordt gecreëerd. De Afdeling heeft over de
daartoe voorgestelde wetswijziging opmerkingen gemaakt waarop de
regering uitvoerig is ingegaan in het nader rapport. De Afdeling heeft het
wetsvoorstel op dit onderdeel niet ten principale afgewezen, maar
adviseert met de indiening daarvan te wachten tot het najaar van 2017.
Uitsluitend tegen deze achtergrond heeft de Afdeling primair geadviseerd
het voorgestelde artikel te schrappen.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2014–2015, 34 035, nr. 13

11

De regering heeft dit advies niet overgenomen. De reden om nu reeds een
wettelijke grondslag te creëren, houdt verband met de tijd die het
wetgevingsproces in beslag neemt naast de tijd die nodig is voor het
maken van nieuwe afspraken en de tijd die nodig is voor instellingen om
zich hierop voor te bereiden. De regering wacht vanzelfsprekend de
resultaten van het huidige experiment met prestatieafspraken af, maar wil
de mogelijkheid open houden om reeds vanaf 2018 investeringen te
koppelen aan nieuw te maken kwaliteitsafspraken. Om die optie niet op
voorhand uit te sluiten, wordt niet gewacht met het indienen van een
wetsvoorstel, maar nu al een voorstel voor een grondslag voor kwaliteitsbekostiging gedaan. Wachten met indiening van een wetsvoorstel tot
ultimo 2017, zou betekenen dat nieuw te maken kwaliteitsafspraken pas
vanaf 2020 aan de opbrengsten van het studievoorschot gekoppeld
kunnen worden. Dat is onwenselijk. Uit oogpunt van kwaliteitsbevordering van het hoger onderwijs en het direct daaraan verbonden
onderzoek, is het van belang om zo spoedig mogelijk gerichte investeringen te kunnen doen. De Afdeling heeft in het advies geanticipeerd op
deze keuzemogelijkheid van de regering. De Afdeling adviseert in dat
geval het voorgestelde artikel aan te vullen. Dat advies heeft de regering
opgevolgd met als resultaat dat de voorgestelde wettelijke bepaling naast
de hoofdkenmerken van kwaliteitsbekostiging en diverse belangrijke
procedurele waarborgen, ook de belangrijkste indicatoren bevat.
De leden van de CDA-fractie vragen de regering wat zij gaat doen met het
experiment Bindend Studieadvies in het tweede jaar als het nieuwe stelsel
zijn intrede doet. Gaarne ontvangen zij een toelichting.
Het experiment met het bindend studieadvies in het tweede jaar is van
start gegaan op 1 september 2013 en loopt tot en met 31 augustus 2019.12
Het experiment heeft onder meer tot doel om te stimuleren dat studenten
hun opleiding binnen de nominale studieduur afronden door middel van
een samenhangend pakket van maatregelen ter bevordering van de
studievoortgang. De meerwaarde van dit experiment voor studenten ligt
daarmee bij de kwaliteitsverbetering die deze opleidingen doorvoeren ter
ondersteuning van hun studievoortgang. Het experiment biedt bovendien
de mogelijkheid om waardevolle inzichten op te doen over de werking van
kwaliteitsbevorderende maatregelen. Aan de hand van de toekomstige
evaluatie van het experiment, die aan uw Kamer zal worden toegezonden
na afloop van het experiment, zal worden besloten of het wenselijk is om
een wetsvoorstel voor te bereiden waarbij het bindend studieadvies in
latere jaren een structurele plaats krijgt in de WHW.
De leden van de ChristenUnie-fractie vragen hoe de regering terugkijkt op
de verschillende aankondigingen en wetsvoorstellen van een leenstelsel
voor studenten en de onduidelijkheid die deze manier van communiceren
bij studenten heeft veroorzaakt. De afgelopen jaren hebben studenten
moeite gehad om een goede planning en financiële inschatting te kunnen
maken. Kan de regering hier op reflecteren?
De regering heeft begrip voor het punt van zorg dat de leden van de
fractie van de ChristenUnie uiten, namelijk dat studenten de afgelopen
jaren geconfronteerd zijn met verschillende voorstellen voor veranderingen in zowel de collegegelden als de studiefinanciering. Dit heeft echter
niet zoveel te maken met de onduidelijkheid van communiceren zoals de
leden van de ChristenUnie stellen. Dergelijke maatregelen worden
doorgaans zo transparant en helder mogelijk aangekondigd. Veel meer
onderstrepen de verschillende voorstellen van de afgelopen jaren het
belang van een breed maatschappelijk draagvlak voor stelselhervor12

Stb. 2013, 317

Tweede Kamer, vergaderjaar 2014–2015, 34 035, nr. 13

12

mingen. Onder meer om die reden heeft de regering vorig jaar besloten
het wetsvoorstel leenstelsel masterfase in te trekken, en een nieuw
akkoord te sluiten, met een breed draagvlak. De regering is er dan ook van
overtuigd dat dit wetsvoorstel een toekomstbestendige vorm van
studiefinanciering regelt, die een einde maakt aan deze relatief onrustige
periode.
3. Redenen tot wetswijziging
De leden van de SP-fractie merken op dat in de memorie van toelichting
wordt gesteld dat dankzij de basisbeurs het hoger onderwijs voor
iedereen goed toegankelijk werd gemaakt. Deze leden begrijpen niet hoe
met dezelfde redenering diezelfde basisbeurs nu wordt afgeschaft.
Waarom wordt de basisbeurs zo makkelijk van tafel geveegd?
Sinds de introductie van de basisbeurs midden jaren tachtig is het aantal
deelnemers aan het hoger onderwijs in Nederland meer dan verviervoudigd: van 154.033 studenten in 1983 naar 660.891 ingeschreven
studenten in 2012.13 Grafieken laten zien dat de grote stijging direct na
introductie van de basisbeurs, gestaag overgaat in een meer geleidelijke
groei. Tussentijdse versoberingen van de basisbeurs hebben op deze
stijgende lijn nauwelijks invloed gehad. De basisbeurs is de afgelopen
dertig jaar daarmee een effectief instrument geweest om de poorten van
het hoger onderwijs te openen voor een brede en diverse studentenpopulatie; overigens geheel tegen de verwachting van tegenstanders van de
basisbeurs in. Zij verzetten zich destijds hevig tegen invoering ervan,
omdat de basisbeurs de toegankelijkheid van het hoger onderwijs zou
aantasten. In retrospectief blijkt deze angst volkomen onterecht.
Integendeel, met de basisbeurs is een grote doorbraak geforceerd en is
het hoger onderwijs tot het gemeengoed gaan behoren. De basisbeurs is
echter niet meer het optimale middel om de (financiële) toegankelijkheid
van het hoger onderwijs te borgen. Met dit wetsvoorstel zet de regering
daarom in op een brede hervorming van het huidige stelsel van studiefinanciering, waarbij de afschaffing van de basisbeurs niet op zichzelf staat,
maar geflankeerd wordt door een aantal sociale maatregelen, zoals de
verhoging van de aanvullende beurs en de versoepeling van de terugbetaalvoorwaarden, en bovendien gekoppeld is aan een investering in de
kwaliteit van het hoger onderwijs, die oploopt tot maximaal € 1 miljard.
Ook vragen de leden van de SP-fractie in hoeverre de wijzigingen in
bijvoorbeeld het Verenigd Koninkrijk en de Verenigde Staten de deelname
van studenten uit de lagere inkomensgroepen aan het hoger onderwijs
hebben beïnvloed. Hoe is in het Verenigd Koninkrijk en de Verenigde
Staten de verdeling naar sociaaleconomische afkomst van studenten?
In Nederland heeft 13% van de 20–34 jarige studenten in het ho ouders
waarvan de opleiding lager is dan havo, vwo of een mbo-2-opleiding. In
de Verenigde Staten is dit 8% en in Engeland 3%. De grootste groep in
Nederland heeft ouders met een ho-opleiding, namelijk 61%. In de
Verenigde Staten is dit 58% en in Engeland ligt dit percentage op 56%.

13

Gegevens DUO: studentenaantallen 1983–2012.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2014–2015, 34 035, nr. 13

13

Figuur 1. Percentage 20–34 jarige studenten in het ho naar opleidingsniveau ouders,
2012 (Education at a Glance 2014)

Het CHEPS heeft in 2013 onderzoek uitgevoerd naar internationale
ervaringen met collegegelden en studiefinanciering. In Engeland is het
collegegeld de afgelopen jaren aanzienlijk verhoogd. Dit heeft echter
weinig effect gehad op de deelname in het algemeen en de deelname van
studenten met een lagere sociaaleconomische status in het bijzonder,
omdat deze verhoging gepaard ging met de beschikbaarheid van leningen
voor iedereen, en beurzen voor studenten van ouders met een lager
inkomen.14 De deelname van studenten uit een lagere sociaaleconomische status blijft echter wel achter in Engeland, maar dit is moeilijk in
verband te zien met de hoogte van het collegegeld of de studiebeurzen,
aldus het CHEPS. Relatief gezien is het aandeel studenten met een lager
inkomen bijvoorbeeld wel licht toegenomen sinds 2004.15
Het stelsel in de Verenigde Staten is zo anders, dat het niet volledig
vergeleken kan worden met het Nederlandse stelsel van hoger onderwijs.
Zo kennen de Verenigde Staten verschillende typen hoger onderwijs
(postsecondary). Het ene type, namelijk het Community College, is veel
goedkoper dan het andere type, de university, en speelt dan ook een
belangrijke rol in de toegankelijkheid van het hoger onderwijs voor
studenten uit minderheidsgroepen of met een lager inkomen. Zo blijkt de
onderwijsdeelname onder minderheidsgroepen bijvoorbeeld te zijn
toegenomen met 175 procent in de periode 1980–2006. Daarbij is het
echter wel zo, dat studenten uit een hogere sociaaleconomische familie,
veel minder vaak onderwijs volgen aan een community college, en de
kans op een studie aan een toponderzoeksinstituut voor deze studenten
twee keer groter is. Veel van de beursprogramma’s in de Verenigde Staten
lopen niet via de (federale) overheid, maar via de hoger onderwijsinstellingen zelf.16
Op basis van twee van dergelijke losse voorbeelden, zonder context,
kunnen dan ook moeilijk conclusies getrokken worden. Daarom heeft het
CHEPS in een brede internationale vergelijking naar ervaringen gekeken,
en daarbij vooral onderzocht welke lering Nederland daaruit zou kunnen
trekken. De belangrijkste les die uit de onderszoeksresultaten van het
14

CHEPS (2013) International experiences with student financing, tuition fees and student
support in perspective, p. 88. Bijlage bij: Kamerstukken II 2013/2014, 24 724, nr. 131.
15
CHEPS (2013) International experiences with student financing, tuition fees and student
support in perspective. Bijlage bij: Kamerstukken II 2013/2014, 24 724, nr. 131.
16
CHEPS (2013) International Experiences with Student Financing, Tuition fees and student
support in perspective. Bijlage bij: Kamerstukken II 2013–2014, 24 724, nr. 131

Tweede Kamer, vergaderjaar 2014–2015, 34 035, nr. 13

14

CHEPS getrokken kan worden, is dat bij een verhoging van de eigen
bijdrage aan het hoger onderwijs, er altijd speciale aandacht dient te zijn
voor de studenten van de minder draagkrachtige ouders, bijvoorbeeld in
de vorm van beursprogramma’s. Deze les heeft de regering ter harte
genomen; de introductie van het studievoorschot wordt geflankeerd door
een verhoging van de aanvullende beurs voor studenten van ouders met
een lager inkomen. In het mbo blijft de basisbeurs behouden.
De leden van de SP-fractie vragen de regering om in te gaan op de
schuldenproblematiek in het Verenigd Koninkrijk en de Verenigde Staten
die door studieleningen is veroorzaakt.
De regering is verantwoordelijk voor het Nederlandse stelsel van
studiefinanciering en hoger onderwijs en beperkt zich tot vragen over dit
stelsel. Bovendien verschillen de stelsels in de andere landen op een
aantal cruciale punten van het Nederlandse stelsel. Zo is in Engeland het
collegegeld bijvoorbeeld veel hoger. Wel vindt de regering het van belang
om lering te kunnen trekken uit ervaringen met studiefinanciering in ons
omringende landen. In de aanloop naar de hervormingen in de studiefinanciering heeft de regering het CHEPS daarom gevraagd om een
internationale vergelijking uit te voeren. Het CHEPS heeft de kennis en
expertise in huis om te beoordelen op welke punten stelsels wel en niet
met elkaar vergelijkbaar zijn, en op welke onderdelen we van elkaar
kunnen leren. De regering heeft dit rapport17 recent nogmaals aan uw
Kamer verzonden. Dat is een gedegen internationale vergelijking die ten
grondslag ligt aan de beleidsvoornemens rondom het studievoorschot.
De leden van de SP-fractie vragen verder waarom hoger onderwijs steeds
minder als publieke voorziening wordt gezien, waar de hele maatschappij
van profiteert. Waarom wordt niet gesproken over het maatschappelijk
profijt van hoger onderwijs en hogeropgeleiden? Wat is de maatschappelijke opbrengst van hogeropgeleiden? Verder vragen de leden van de
SP-fractie in te gaan op de verschuiving die de regering meent te zien in
de maatschappelijke opbrengsten. In hoeverre nemen deze af ten bate van
het individueel profijt van de student?
De regering wil de leden van de SP-fractie erop wijzen dat zij nergens de
bewering heeft gedaan dat het maatschappelijk profijt van een opleiding
in het hoger onderwijs minder zijn zou zijn geworden. Wel benadrukt de
regering het feit dat een opleiding in het hoger onderwijs, naast
maatschappelijk profijt, ook privaat profijt oplevert. Maar die begrippen
zijn lastig uit te drukken in getallen of andere meetbare eenheden; het
private profijt is immers breder dan het hogere salaris alleen. Een student
die investeert in een studie, investeert in persoonlijke ontwikkeling en
algemene vorming, in een gunstige positie op de arbeidsmarkt met
bijbehorend salaris, en een hogere kwaliteit van leven in het algemeen. De
samenleving als geheel profiteert hiervan door onder andere een grotere
productiviteit van werknemers en mogelijke spill-over effecten van die
grotere productiviteit, hogere belastinginkomsten, toenemende arbeidsflexibiliteit, een toename van sociale cohesie en gezondheid, een beter
functionerende democratie en minder criminaliteit.
In hoeverre neemt de vraag naar hogeropgeleid personeel toe sinds de
economische crisis van de afgelopen jaren, vragen de leden van de
SP-fractie? Daarbij vragen deze leden naar de recente werkloosheidscijfers
onder hogeropgeleiden, bijvoorbeeld in het hbo. Nemen deze af of toe en
in welke mate, zo vragen zij.
17

CHEPS (2013) International Experiences with Student Financing, Tuition fees and student
support in perspective. Bijlage bij: Kamerstukken II 2013–2014, 24 724, nr. 131

Tweede Kamer, vergaderjaar 2014–2015, 34 035, nr. 13

15

Als gevolg van de economische crisis is de afgelopen jaren de
werkloosheid in het algemeen opgelopen. Hoewel hoger opgeleiden
beduidend minder hard geraakt zijn dan lager opgeleiden, zijn ook de
arbeidsmarktperspectieven van hoger opgeleiden verslechterd. Zo is de
werkloosheid onder hoger opgeleiden gestegen van 2,6% in 2008 naar
5,1% in 2013.
De verslechtering van de arbeidsmarktpositie van hoger opgeleiden hangt
nauw samen met de conjuncturele ontwikkeling. Onderliggend is namelijk
sprake van een sterke stijging van de vraag naar hoger opgeleiden. In een
studie uit 2012 stelt het CPB dat de afgelopen 15 jaar de vraag naar hoger
opgeleiden sterker is gestegen dan het (ook fors gestegen) aanbod.18
De leden van de CDA-fractie vragen de regering een nadere toelichting
waarom een wetsvoorstel van deze omvang en impact kan worden
gebaseerd op een louter verkennend onderzoek, namelijk het SCP Rapport
De Studie waard. Hoeveel waarde mag er worden gehecht aan een
onderzoek met een dergelijk laag aantal deelnemers? Hoeveel tijd kost het
om het SCP een onderzoek te laten uitvoeren waarbij wel bruikbare
kwantitatieve informatie wordt vergaard? Welke onderzoeken, naast dat
van het SCP, gericht op Nederland liggen ten grondslag aan de keuzes
gemaakt in dit wetsvoorstel? In welke mate is in deze onderzoeken
gebruik gemaakt van kwantitatieve data? Kan de regering uitleggen
waarom zij acht dat dit onderzoek voldoende representatief is, ondanks
dat het SCP zelf aangeeft dat niet het geval is? Met het zicht op bovenstaande opmerking van het SCP, kan de regering uitleggen waarom niet
nader onderzoek is verricht, zo willen de leden van de CDA-fractie weten?
De resultaten uit het SCP-onderzoek De Studie Waard zijn inderdaad
gebaseerd op de antwoorden van een kleine groep van respondenten.
Deze resultaten zijn dan ook nooit door de regering gebruikt om kwantitatieve uitspraken over te doen. Daar is het onderzoek niet voor bedoeld. De
resultaten van het onderzoek helpen echter wel om bevindingen uit de
andere kwantitatieve onderzoeken te illustreren. Ze vormen zo een
belangrijke aanvulling op de bestaande kennisbasis.
Naast het onderzoek van het SCP, heeft de regering in de aanloop naar dit
wetsvoorstel en eerdere voorstellen voor een verhoging van de eigen
bijdrage in het hoger onderwijs, onder andere de volgende onderzoeken
laten uitvoeren:
• International Experiences with Student Financing, tuition fees and
student financial support in perspective, CHEPS, 2013;
• Deelname-effecten van de invoering van het sociaal leenstelsel in de
bachelor- en masterfase, CPB, 18 januari 2013;
• Veronderstellingen deelname-effecten van een sociaal leenstelsel in
het hoger onderwijs, CPB, 25 februari 2013;
• Toegankelijkheid hoger onderwijs, relatie tussen instroom in het hoger
onderwijs en huishoudinkomen van jongeren die op 1 oktober 2005
zestien jaar waren, CBS, 2013;
• Bekendheid van de plannen voor het hoger onderwijs, een online
onderzoek onder leerlingen en ouders, GfK/Intomart, 2013.
• Monitor beleidsmaatregelen en Tweede monitor beleidsmaatregelen,
ResearchNed.
• Aflossing studieschuld bij sociaal leenstelsel, CPB, 7 juni 2013
• Gemiddelde aflossing en inkomenseffecten sociaal leenstelsel, CPB,
28 mei 2014

18

CPB Policy Brief 2012/06.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2014–2015, 34 035, nr. 13

16

De regering is van mening dat deze onderzoeken bij elkaar juist een zeer
consistent beeld geven van de mogelijke effecten die kunnen optreden en
dat al deze onderzoeken bij elkaar het meest volledige beeld bieden van
de gevolgen van een leenstelsel dat op basis van de beschikbare kennis in
kwantitatieve en kwalitatieve zin gegeven kan worden. De resultaten van
het onderzoek van het SCP moeten in dit licht bezien worden. De regering
is van mening dat zij hiermee aan de grens is gekomen van de mogelijkheden die er zijn om ex ante de effecten van de maatregelen op basis van
de bestaande wetenschappelijke evidentie in kaart te brengen. De
regering ziet dan ook geen reden om ex ante nog verder aanvullend
onderzoek te doen.
De leden van de CDA-fractie vragen de regering hoeveel euro de schuld
bedraagt van studenten die nu een schuld hebben van € 40.000 of meer
wanneer het leenstelsel wordt ingevoerd?
Bij het vormgeven van nieuw beleid, acht de regering het verstandig om
te kijken naar wat het gemiddelde effect is op de doelgroep op wie het
beleid betrekking heeft, maar daarbij ook rekenschap te geven van de
spreiding rond dat gemiddelde. Een op de drie studenten rondt de studie
nu zonder studieschuld af. Van de studenten die lenen, is de gemiddelde
studieschuld € 15.000. Maar daarvan heeft 27% een studieschuld onder de
€ 5.000.19 Het gemiddelde over alle studenten, de leners en de niet-leners,
ligt dus rond de € 10.000. De regering vervangt de basisbeurs door de
mogelijkheid om te lenen. Voor thuiswonende studenten bedraagt de
basisbeurs € 1.200 per jaar, voor uitwonende studenten € 3.350 per jaar.
Dus de extra financieringslast bedraagt respectievelijk € 4.800 en € 13.400
voor een vierjarige studie. Het ligt niet in de lijn der verwachting dat alle
studenten die bedragen in het geheel gaan lenen. Daarom gaat het CPB
ervan uit dat de studieschuld gemiddeld niet met € 9.000 maar met
€ 6.000 toeneemt.20 Het is niet op voorhand te zeggen in hoeverre
studenten die nu veel lenen anders op het wegvallen van de basisbeurs
zullen reageren dan studenten die nu niet of weinig lenen. Men kan
beargumenteren dat juist zij hun leengedrag eens kritisch tegen het licht
zullen houden en meer gaan lenen voor de studie en minder voor
consumptieve doeleinden. Studenten die nu een schuld hebben van
€ 40.000 of meer, krijgen overigens niet met het studievoorschot te
maken, tenzij voor hun masterfase als zij daar na 1 september 2015 mee
zullen starten.
Hoeveel euro bedraagt de maximale studieschuld in de verschillende
landen in Europa, zo vragen de leden van de CDA-fractie. En hoe heeft de
maximale studieschuld zich ontwikkeld in de verschillende landen in
Europa over de laatste tien jaar?
Er is geen overzicht voor handen van de maximale studieschuld in de
verschillende landen, maar wel een overzicht van het percentage van
studenten met en lening en een bedrag dat oud-studenten jaarlijks
gemiddeld terugbetalen. Deze bedragen zijn terug te vinden in de
onderstaande tabel uit Education at a Glance 2014 (over schooljaar
2010–2011). Ze geven enigszins een beeld van de verhouding tussen
schulden die worden opgenomen, en de schulden die worden terugbetaald.

19
20

SCP (2013), De studie waard. Zie: Kamerstukken II 2012/13, 24 724, nr. 117.
CPB (2014), Gemiddelde aflossing en inkomenseffecten sociaal leenstelsel. Zie: Kamerstukken
II 2013/14, 24 724, nr. 131.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2014–2015, 34 035, nr. 13

17

Tabel 1. Percentage van studenten met een lening, hoogt evan de rente en wijze van terugbetalen, en gemiddeld afgelost bedrag
per jaar. Education at a Glance 2014 (over schooljaar 2010–2011).

België (fr)
Denemarken
Finland
Noorwegen
Zweden
Verenigd Koninkrijk

% studenten met
lening

Rente na studie

Wijze van terugbetalen

Gemiddeld wat jaarlijks
terugbetaald wordt

Nb
28%
27,7%
70%
43%
83,9%

4%
6,7%
Rente afgesproken met bank
2,673%
2,4%
3,3%

Hypotheek wijze
Hypotheek wijze
Hypotheek wijze
Hypotheek wijze
Hypotheek wijze
Inkomens-afhankelijk

276 $
1.975 $
1.353
1.987
1.131
(9% van het inkomen)

De leden van de CDA-fractie vragen de regering aan te geven hoe de
beurzen voor studenten van wie de ouders niet genoeg verdienen in
Noorwegen en Zweden zijn ingericht.
De leden van de CDA-fractie kunnen in het CHEPS-rapport International
experiences with student financing, tuition fees and student financial
support in perspective lezen hoe de beurzen en studieleningen er voor
studenten in Zweden en Noorwegen precies uitzien. Dit rapport heeft de
regering onlangs opnieuw aan de Tweede Kamer aangeboden. Op pagina
151 staat precies beschreven hoe het Zweedse systeem van studiefinanciering eruit ziet, onder de paragrafen Grants and Scholarships en Student
Loans. Hoe het stelsel van studiefinanciering er in Noorwegen uitziet,
staat beschreven op pagina 138 en 139, ook weer met name onder de
paragrafen Grants and Scholarships en Student Loans.21
De leden van de CDA-fractie vragen de regering aan te geven wat zij
precies bedoelt met de 21st century skills. Is er onderzoek waaruit blijkt
wat deze skills zijn, zo willen de leden van de CDA-fractie weten.
In verscheidene initiatieven, onder andere in EU en OESO verband, zijn
voorstellen gedaan over de vaardigheden die nodig zijn voor de 21e
eeuw.22 Het Nationaal Expertisecentrum Leerplanontwikkeling (SLO) heeft
onlangs een verkenning uitgevoerd naar de omschrijving van 21e eeuwse
vaardigheden, waarin de verschillende internationale definities met elkaar
vergeleken zijn.23 De SLO komt tot acht groepen vaardigheden: communiceren, samenwerken, creativiteit, kritisch denken, probleemoplossend
denken en handelen, digitale geletterdheid, sociale en culturele vaardigheden en zelfregulering. Deze vaardigheden zijn van belang voor alle
onderwijsniveaus, ook voor het hoger onderwijs.
Kan de regering aangeven voor hoeveel procent van de afgestudeerden
het lenen van de basisbeurs geen rendabele investering is, zo vragen de
leden van de CDA-fractie? Volgens de regering verdient iemand met een
diploma in het hoger onderwijs anderhalf tot twee keer zoveel als een
vakman met een mbo-diploma. Is hierbij ook rekening met de huidige
arbeidsmarktsituatie gehouden, willen deze leden weten. Zo ja, waaruit
blijkt dit? Zo nee, waarom niet?

21

CHEPS. International Experiences with student financing, tuition fees and student support in
perspective. Bijlage bij: Kamerstukken II, 2013/2014, 24 724, nr. 131.
Ananiadou, K., & Claro, M. (2009). 21st Century Skills and competences for New Millennium
learners in OECD countries.
Europese Unie (2006). Recommendation of the European Parliament and of the Council of 18
December 2006 on key competences for lifelong learning. Official Journal of the European
Union, L394/10. Luxembourg: Publications Office of the European Union.
23
SLO, Digitale geletterdheid en 21e eeuwse vaardigheden in het funderend onderwijs: een
conceptueel kader, februari 2014
22

Tweede Kamer, vergaderjaar 2014–2015, 34 035, nr. 13

18

De ontwikkeling van een vraag naar hoger opgeleiden die harder stijgt
dan het aanbod van hoger opgeleiden, vertaalt zich in een stijgend
rendement op opleidingen. De relatieve lonen van hbo-studenten en
wo-studenten zijn, volgens het CPB (2012)24, de afgelopen jaren verder
gestegen. In 1995 was het verschil tussen iemand met een mbo-diploma
en een ho-diploma 37 procentpunt, dit is opgelopen tot ruim 50
procentpunt in 2009.
In Education at a Glance (2014) is de indicator «relative earnings of
workers by educational attainment» opgenomen. Hieruit blijkt inderdaad
dat het salaris van een ho-opgeleide in Nederland 1,5 keer zo hoog is als
dat van iemand met een mbo-niveau. Hoewel de crisis ook een effect
heeft gehad op de loonontwikkeling,onderstreept ook het onderzoek van
het ROA dat het loon van ho-studenten beduidend hoger ligt dan dat van
mbo-studenten. Zo verdient iemand met een hbo-opleiding anderhalf jaar
na afstuderen gemiddeld € 1.854 bruto per maand, terwijl iemand met
een mbo BOL-opleiding gemiddeld € 1.232 bruto per maand verdient.
Op basis van de huidige cijfers van DUO, blijkt dat het percentage
studenten dat onder de (huidige) draagkrachtregeling valt, in de afgelopen
jaren gemiddeld 8% bedroeg. In 2009 waren er 442.492 debiteuren aan het
terugbetalen bij DUO, waarvan 32.302 met een draagkrachtregeling. In
2013 waren er 594.901 debiteuren aan het terugbetalen bij DUO, waarvan
56.370 met een draagkrachtregeling.
De leden van de CDA-fractie vragen de regering om aan te geven hoeveel
mbo-studenten niet de overstap van het mbo naar het hbo zullen maken
vanwege het leenstelsel.
Onderzoek van het SCP laat zien hoe jongeren tegen het sociaal
leenstelsel uit het regeerakkoord aankijken.25 Slechts weinig jongeren
zeggen dat zij bij invoering van dat leenstelsel zouden afzien van een
studie. Dat geldt ook voor scholieren van ouders met lage inkomens; zij
zeggen zelden te zullen afzien van een studie. Er is, stelt het SCP, alleen
kans op uitval onder stapelaars uit het mbo. Alle havisten en vwo’ers
geven aan te willen gaan studeren, ook bij invoering van een sociaal
leenstelsel.
Onderzoek van het CBS laat zien dat er geen groot verband is tussen
inkomen en opleidingsniveau bij de keuze om naar het hoger onderwijs te
gaan. Verschillen tussen inkomensgroepen ontstaan al op de middelbare
school, nog vóór de gang naar het hoger onderwijs.26 Bij de doorstroming
van de vooropleiding naar het hoger onderwijs, zijn de verschillen tussen
inkomensgroepen echter relatief klein. Wel laat genoemd SCP-onderzoek
zien dat er uitval zou kunnen plaatsvinden onder stapelaars uit de groepen
met een lagere sociaaleconomische status, die via het mbo naar het hbo
willen.27 Van deze groep geeft 20% aan de kosten van het extra diploma te
hoog te vinden. Deze groep verdient dus de bijzondere aandacht bij de
voorgestelde maatregelen. Dat heeft de regering ter harte genomen. Voor
de studenten van ouders met een lager inkomen, bevat dit wetsvoorstel
24

CPB Policy Brief 2012/06.
Zie zowel «Een beroep op de burger. Sociaal en Cultureel Rapport 2012» als «De studie waard.
Een verkenning van mogelijke gedragsreacties bij de invoering van een sociaal leenstelsel in
het hoger onderwijs», 2013. Bijlage bij: Kamerstukken II, 2013/2014, 24 724, nr. 131.
26
CBS. Toegankelijkheid hoger onderwijs, relatie tussen instroom in het hoger onderwijs en
huishoudinkomen van jongeren die op 1 oktober 2005 zestien jaar waren, 2013. Bijlage bij:
Kamerstukken II 2012/13, 24 724, nr. 114.
27
SCP. De studie waard. Een verkenning van mogelijke gedragsreacties bij de invoering van een
sociaal leenstelsel in het hoger onderwijs», 2013. Bijlage bij: Kamerstukken II, 2013/2014,
24 724, nr. 131.
25

Tweede Kamer, vergaderjaar 2014–2015, 34 035, nr. 13

19

een verhoging van de aanvullende beurs. Daarnaast zet de regering in op
maatregelen die borgen dat doorstromers extra aandacht krijgen in het
gehele onderwijsstelsel, met meer inzet op het schakelen tussen onder
andere mbo en hbo. Zoals afgesproken in het akkoord over de studiefinanciering van mei 2014,28 komt er een oplossing voor het ontbreken van
schakelprogramma’s in het mbo, en worden schakelen, doorstromen en
studiesucces tussen mbo, hbo en wo aandachtsgebieden in de afspraken
die de Minister van Onderwijs met de instellingen in het hoger onderwijs
gaat maken. De komende jaren zullen de effecten op de toegankelijkheid
goed worden gemonitord. Dit zal de regering onder andere doen aan de
hand van instroom-, doorstroom- en uitvalcijfers, en door leengedrag,
studievoortgang en studietempo te monitoren.
De leden van de CDA-fractie vragen of de regering heeft nagedacht over
het gevolg van het leenstelsel dat studenten nu vaker bijbanen moeten
nemen en dit desastreus kan zijn voor de arbeidsmarkt voor laagopgeleiden. Zij vragen of de regering een actieplan heeft wanneer dit gebeurt.
Het SCP-onderzoek «Minder werk voor laagopgeleiden», dat door de
CDA-leden wordt aangehaald, gaat over de toekomstige vraag naar
laagopgeleiden en over het opleidingsniveau dat nodig is voor een
duurzame deelname aan de arbeidsmarkt. De CDA-fractie lijkt te suggereren dat studenten die bijbanen nemen, zorgen voor verdringing aan de
onderkant van de arbeidsmarkt. Het rapport waar de CDA-fractie naar
verwijst, biedt geen onderbouwing voor deze stelling.29 In de economische wetenschap wordt bestreden dat het aantal beschikbare banen
vast staat (de «lump of labour fallacy»). Nieuwe toetreders op de
arbeidsmarkt en verhoging van de productiviteit zorgen niet per definitie
voor verdringing van bestaande werknemers.30 Een actieplan is derhalve
niet nodig.
De leden van de CDA-fractie stellen dat volgens de regering de vraag naar
taken die fysieke aanwezigheid en/of analytisch vermogen vergen, en die
vooral aan de bovenkant van de arbeidsmarkt te vinden zijn, toeneemt. De
leden van de CDA-fractie vragen de regering aan welke opleidingen zij
hierbij denkt?
Deze verwachting baseert de regering op het rapport van het CPB
«Loonongelijkheid in Nederland stijgt».31 Uit dit rapport blijkt dat als
gevolg van technologische veranderingen een deel van het werk
geautomatiseerd kan worden. Het werk dat complementair is aan deze
geautomatiseerde delen van het werk, vereist dat werknemers fysiek
aanwezig zijn en situaties of problemen kunnen beoordelen. Toename van
de vraag naar hoger opgeleiden met probleemoplossend vermogen doet
zich daarom vooral voor in sectoren waar veel geïnvesteerd wordt in
automatisering. In het CPB rapport worden de sectoren transport, chemie
en electronica als voorbeelden genoemd.32 De opleidingen die voor
dergelijke werkzaamheden (in deze sectoren) opleiden, zijn talrijk.

28

Kamerstukken II, 2013/2014, 24 724, nr. 123.
Zie SCP (2010), Minder werk voor laagopgeleiden, p. 23. Het SCP geeft daarin aan dat in de
opzet van het onderzoek studenten en scholieren uit de cijfers zijn verwijderd.
30
Zie onder andere Walker (2007). «Why economists dislike a lump of labor». Review of Social
Economy 65 (3).
31
CPB Policy Brief 2012/06, hoofdstuk 5. Zie: http://www.cpb.nl/publicatie/loonongelijkheidnederland-stijgt.
32
CPB Policy Brief 2012/06, hoofdstuk 5, figuur 7. Zie:http://www.cpb.nl/publicatie/
loonongelijkheid-nederland-stijgt
29

Tweede Kamer, vergaderjaar 2014–2015, 34 035, nr. 13

20

De leden van de CDA-fractie vragen naar de gemiddelde studieschuld van
studenten die aan deze opleidingen studeren. De leden van de CDA-fractie
vragen hoe lang deze studenten over het afbetalen van hun studieschuld
doen, uitgesplitst naar opleiding. De leden vragen de regering aan te
geven (uitgesplitst in percentages) hoeveel studenten uit het mbo, hbo en
wo na hun studie in de hogere inkomensgroepen terechtkomen. Welk
percentage is dit van de gehele studentenpopulatie van de hiervoor
genoemd onderwijsniveaus, zo vragen deze leden.
Er kan niet worden aangegeven wat de gemiddelde studieschuld of duur
van terugbetaling per opleiding zal worden. Studenten kunnen hier zelf
keuzes in maken en het is niet op voorhand te voorspellen of die per
opleiding van elkaar verschillen. In algemene zin is de verwachting dat de
gemiddelde studieschuld met € 6.000 zal toenemen doordat de basisbeurs wordt vervangen door de mogelijkheid om te lenen, zo stelt het
CPB.33 Een derde van de studenten leent nu niet, en van de studenten die
wel lenen, bedraagt de gemiddelde schuld € 15.000. Het gemiddelde over
alle studenten, de leners en de niet-leners, is momenteel dus € 10.000.
Het uitgangspunt dat de gemiddelde studieschuld straks € 21.000 zal zijn,
is dus behoedzaam. Het is evident dat een hogere schuld betekent dat de
student een groter bedrag zal moeten terugbetalen. Bij een hogere
studieschuld van € 6.000 hoort een extra maandlast van € 22. De
verlenging van de terugbetaaltermijn betekent dat de oud-student in de
eerste jaren na afstuderen minder terugbetaalt dan onder het huidige
stelsel en in de latere jaren juist meer doordat de terugbetaling over een
langere periode mag worden uitgesmeerd, zoals de CPB-notitie inzichtelijk
maakt.34 Dit is een bewuste keuze; de maandlasten worden hierdoor lager
in het spitsuur van het leven als de inkomens van oud-studenten stijgen
en zij mogelijk een huis willen kopen of een gezin willen stichten. Het
feitelijke terugbetaalgedrag is afhankelijk van meerdere variabelen, zoals
de hoogte van de studieschuld, de duur van de terugbetaalperiode, de
hoogte van de rente en de inkomensontwikkeling van het huishouden, en
van individuele omstandigheden en preferenties ten aanzien van
financiële beslissingen. Flexibel en vervroegd aflossen wordt makkelijker
gemaakt. Ook nu al lost 60% van de studenten binnen 5 jaar af, terwijl de
maximale termijn 15 jaar is. Door de verlenging van de maximale
terugbetaaltermijn naar 35 jaar in combinatie met de nieuwe mogelijkheden tot flexibel en vervroegd aflossen, kan de student het terugbetaalregime kiezen dat bij zijn persoonlijke situatie past, en dit ook tussentijds
aanpassen als de omstandigheden daar om vragen. Bij een langere
terugbetaaltermijn, horen lagere maandlasten, maar wordt over de hele
periode meer rente betaald; bij een kortere terugbetaaltermijn, zijn de
maandlasten hoger en bespaart de student rentekosten. De consequenties
van deze keuzes moeten goed voor het voetlicht worden gebracht. Het
vergroten van het financieel bewustzijn van de student is dan ook een van
de kerndoelstellingen van de voorlichting rond het studievoorschot.
Gegeven de ervaring in het huidige stelsel met de mate waarin studenten
vervroegd aflossen, gecombineerd met de gemiddelde stijging van de
studieschuld door het wegvallen van de basisbeurs en de investeringen in
het vergroten van het financieel bewustzijn, is het onmogelijk om op
voorhand te voorspellen welke keuzes studenten daarin zullen maken. De
regering is van mening dat zij hiermee aan de grens is gekomen van de
mogelijkheden die er zijn om ex ante de effecten van de maatregelen op
basis van de bestaande wetenschappelijke evidentie in kaart te brengen.

33

CPB (2014), Gemiddelde aflossing en inkomenseffecten sociaal leenstelsel. Bijlage bij:
Kamerstukken II 2013/14, 24 724, nr. 131
34
CPB (2014), Gemiddelde aflossing en inkomenseffecten sociaal leenstelsel. Bijlage bij:
Kamerstukken II 2013/14, 24 724, nr. 131, p. 13

Tweede Kamer, vergaderjaar 2014–2015, 34 035, nr. 13

21

De leden van de PVV-fractie vragen of de regering kan aangeven hoe zij de
toegankelijkheid van het hoger onderwijs garandeert, terwijl over het
leenstelsel op dit moment nog nauwelijks wordt voorgelicht. Wat voor
consequenties heeft de regering in gedachten wanneer blijkt dat de
toegankelijkheid toch niet zo gewaarborgd is als zij nu aangeeft, zo willen
deze leden weten.
Adequate voorlichting is inderdaad cruciaal. Daarvoor is het belangrijk dat
de voorlichtingscampagne zich niet alleen richt op (aankomende)
studenten zelf, maar ook op de sleutelfiguren in hun directe omgeving:
ouders, docenten, decanen, studieadviseurs en mentoren. DUO en OCW
zijn in september op volle kracht begonnen met de voorlichting over het
studievoorschot, op het moment dat het wetsvoorstel werd aangeboden
aan de Tweede Kamer, en de details dus openbaar werden. Daarbij is wel
steeds de kanttekening geplaatst dat veranderingen onder voorbehoud
van parlementaire goedkeuring zijn.
De voorlichting over het studievoorschot is opgebouwd rond drie
doelstellingen. Allereerst wil de regering bereiken dat de student goed op
de hoogte is van de feitelijke veranderingen die gaan plaatsvinden in de
studiefinanciering en de maatregelen die het voorstel behelst, ten tweede
moet het voor elke student duidelijk zijn wat deze maatregelen betekenen
voor zijn persoonlijke situatie, en ten derde wil de regering het financiële
bewustzijn van elke student vergroten, nu een hogere bijdrage aan de
eigen opleiding gevraagd wordt.
Met de inzet van een combinatie van verschillende voorlichtingsinstrumenten zorgt de regering ervoor dat elke student goed geïnformeerd
wordt over de veranderingen die gaan plaatsvinden in de studiefinanciering, de gevolgen die dit heeft voor de persoonlijke situatie en de
mogelijkheden die (aankomende) studenten hebben om hun studie te
financieren. Daarbij behoort ook een realistisch beeld van de kosten en
baten van een studie in het hoger onderwijs. Het is belangrijk dat
studenten daarbij niet alleen beseffen wat de kosten zijn van een studie in
het hoger onderwijs en een eventuele lening bij DUO, maar ook van de
baten die een dergelijke investering in de eigen toekomst hun oplevert.
Uit onderzoek blijkt immers dat de baten van een studie in hoger
onderwijs nog altijd ruimschoots opwegen tegen de kosten, ook wanneer
straks de basisbeurs verdwijnt.35 Uiteindelijk behoort de studiekeuze
vooral een inhoudelijke te zijn, die studenten maken op basis van hun
talent en motivatie. In de voorlichting zet de regering daarom in op de
mogelijkheden die de studiefinanciering biedt aan studenten, de sociale
elementen van het studievoorschot, zoals de verhoging van de aanvullende beurs en de versoepeling van de terugbetaalregeling. Die aspecten
zorgen ervoor dat elke student tijdens zijn studie in zijn levensonderhoud
kan voorzien, en na zijn studie in principe in staat zal zijn om aan zijn
terugbetaalverplichting te voldoen, ongeacht zijn inkomen.
Concrete voorlichtingsinstrumenten die ingezet zullen worden, zijn:
• Alle eindexamenkandidaten (havo, vwo en mbo) ontvangen in oktober
een brief van de Minister van Onderwijs met informatie over studiekeuze, aanmeldingsprocedures en studiefinanciering. Deze brief bevat
onder andere een link naar de site DUO.nl en startstuderen.nl, waar
(aankomende) studenten uitleg kunnen vinden over hun verschillende
mogelijkheden, rechten en plichten in de studiefinanciering. Bij de
brief zit ook een infographic van alle stappen die studenten moeten
nemen als voorbereiding op de studie.

35

Kamerstukken II 2013/2014, 24 724, nr. 134.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2014–2015, 34 035, nr. 13

22

•

•

•

•

•

Eind oktober gaat op onder andere startstuderen.nl een animatie
online met informatie voor aankomende studenten over de stappen
die zij zelf moeten zetten om aan een studie te kunnen beginnen. Zo
wordt onder andere uitgelegd hoe zij studiefinanciering kunnen
aanvragen, en wat de mogelijkheden in de studiefinanciering zijn.
Begin december ontvangen alle huidige studenten bericht van DUO
met de toekenning van studiefinanciering voor volgend jaar. Bij dit
bericht, dat een voorbehoud van wetswijziging bevat, ontvangen
studenten een folder met daarin uitleg over het studievoorschot.
Samen met de landelijke vo-decanenverenigingen werkt DUO aan een
flyer met informatie over onder andere startstuderen.nl en het
studievoorschot. Deze flyer kan verspreid worden via de netwerken
van de vo-decanenverenigingen.
Via de DUO E-zines voor onder andere decanen en mentoren, en via de
OCW-nieuwsbrieven, worden instellingen en scholen op de hoogte
gebracht van de informatie op startstuderen.nl, de verzending en
inhoud van de brief aan de eindexamenkandidaten en de flyer die
ontwikkeld wordt.
Via verschillende instrumenten wordt daarnaast nog ingezet op het
vergroten van het financieel bewustzijn. Zo is onder andere de website
www.financieelstudieplan.nl ontwikkeld door de stichting Weet wat je
besteedt en het Nibud, in samenwerking met onder meer de studentenorganisaties, de Nationale Jeugdraad, het Ministerie van OCW en
DUO. Ook zal in samenwerking met Nibud bekeken worden hoe een
financieel huishoudboekje ontwikkeld kan worden, waarin studenten
hun actuele schuldpositie kunnen bijhouden, hun opgenomen
voorschot kunnen bekijken en terug te betalen bedragen kunnen
bijhouden. Een rekenhulp bij DUO moet studenten inzicht geven in de
kosten van de lening die zij afsluiten, hen een indicatie geven van de
totale lening die zij opbouwen met het gekozen leenbedrag, en de
maandlasten die daarbij horen in de aflosfase, uitgesplitst naar
verschillende inkomensniveaus.

Op basis van de onderzoeken die de regering heeft laten uitvoeren in de
aanloop naar betreffend wetsvoorstel en eerdere wetsvoorstellen,36 blijkt
dat eventuele effecten van het studievoorschot naar verwachting klein zijn
en tijdelijk van aard. Traditionele deelnamepatronen herstellen zich
doorgaans snel. Los van het onderzoek dat voorafgaand aan de totstandkoming van dit wetsvoorstel is uitgevoerd, zal de regering na invoering de
effecten op de toegankelijkheid goed blijven monitoren, zodat zo nodig
tijdig bijgestuurd kan worden. Vanuit deze overweging zal de breed
gesteunde motie van het lid Slob c.s. worden uitgevoerd.37 Daarin wordt
de regering opgeroepen de gevolgen van de maatregelen voor studenten
in kaart te brengen, met name voor degenen die afkomstig zijn uit
gezinnen met lage inkomens. Dit ziet de regering als een doorlopend
proces bij de uitwerking van de voorstellen. Of, hoe en wanneer zal
worden bijgestuurd, hangt af van de effecten die optreden en de vraag
waarop zal moeten worden bijgestuurd. De regering zal na invoering van
het studievoorschot starten met een effectmeting onder de eerste
studenten die onder het studievoorschot gaan vallen. Dit zal onderdeel
zijn van de jaarlijkse beleidsmaatregelenmonitor van ResearchNed. Dit zal
na studiejaar 2015/2016 kunnen leiden tot een eerste inzicht in de effecten
van het studievoorschot. Dit is dan echter pas een eerste stap; structurele
effecten zijn pas op langere termijn zichtbaar, zo weet de regering van
ervaringen uit andere landen.

36
37

Kamerstukken II 2013/2014, 24 724, nr. 131.
Kamerstukken II 2012/2013, 33 410, nr. 20.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2014–2015, 34 035, nr. 13

23

De leden van de PVV-fractie vragen zich af hoe de regering, ondanks het
feit dat kinderen uit lage inkomensgroepen vaak een hogere leenaversie
hebben en het feit dat zij zelf aangeeft dat kinderen uit lagere inkomensgroepen nu nog relatief vaak terecht komen op het vmbo en het mbo, kan
waarborgen dat de doorstroom van het mbo naar het hoger onderwijs
niet afneemt.
De regering heeft de mogelijke gevolgen van een verhoging van een
eigen bijdrage aan het hoger onderwijs breed laten onderzoeken.38 Uit al
deze onderzoeken komt een consistent beeld naar voren, namelijk dat de
financiële toegankelijkheid van het hoger onderwijs geborgd blijft.
Verwachte instroomeffecten van dergelijke maatregelen zijn gering (circa
2%) en bovendien tijdelijk. Traditionele deelnamepatronen herstellen zich
doorgaans snel. Wel is het zo dat uit de betreffende onderzoeken blijkt dat
er een zeker risico is voor studenten van ouders met een lager inkomen,
de zogenoemde studenten met een lagere sociaaleconomische status, en
dan met name de studenten die willen doorstromen van mbo naar hbo.
Voor deze studenten is speciale aandacht op zijn plaats, omdat zij zich
zouden kunnen laten weerhouden van een studie in het hoger onderwijs
vanwege de initiële kosten die zij daarvoor moeten maken. Precies om die
reden heeft de regering met dit wetsvoorstel de aanvullende beurs voor
deze groep studenten aanzienlijk verhoogd. Voor thuiswonende studenten
van ouders die een laag inkomen hebben, wordt het verlies van de
basisbeurs hiermee volledig gecompenseerd. Bovendien is de terugbetalingsregeling aanzienlijk versoepeld, waardoor de maandlasten in de
terugbetalingsfase nagenoeg halveren, en oud-studenten na hun
afstuderen in principe altijd financieel in staat zullen zijn om aan hun
aflossingsverplichting te voldoen, ongeacht het inkomen. Daarnaast zet de
regering in op maatregelen die borgen dat doorstromers extra aandacht
krijgen in het gehele onderwijsstelsel, met meer inzet op het schakelen
tussen onder andere mbo en hbo. Zoals afgesproken in het akkoord over
de studiefinanciering van mei 2014,39 komt er een oplossing voor het
ontbreken van schakelprogramma’s in het mbo, en worden schakelen,
doorstromen en studiesucces tussen mbo, hbo en wo aandachtsgebieden
in de afspraken die de Minister van Onderwijs met de instellingen in het
hoger onderwijs gaat maken. De komende jaren zullen de effecten op de
toegankelijkheid goed worden gemonitord. Dit zal de regering onder
andere doen aan de hand van instroom-, doorstroom- en uitvalcijfers, en
door leengedrag, studievoortgang en studietempo te monitoren.
Richt de regering zich niet teveel op financieel rendement als doelstelling
van een studie, in plaats van persoonlijke en maatschappelijke ontwikkeling, zo vragen de leden van de ChristenUnie-fractie. Wat is de
boodschap die de regering naar studenten wil uitdragen over de
doelstelling van een opleiding in het hoger onderwijs, zo willen deze
leden weten.
De regering is het met de leden van de ChristenUnie-fractie eens dat het
volgen van hoger onderwijs niet alleen persoonlijk profijt genereert, maar
juist ook waarde heeft voor de maatschappij als geheel. De termen van
rendement en persoonlijke profijt waaraan de leden van de fractie van de
ChristenUnie daarbij refereren, dienen echter niet in enge (financiële) zin
opgevat te worden, maar juist in meer brede zin te worden bezien. De
begrippen zijn lastig uit te drukken in getallen of andere meetbare
eenheden. De samenleving als geheel profiteert van investeringen in het
hoger onderwijs, door onder andere een grotere productiviteit van
werknemers en mogelijke spill-over effecten van die grotere productiviteit,
38
39

Kamerstukken II 2013/2014, 24 724, nr. 131.
Kamerstukken II 2013/2014, 24 724, nr. 123.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2014–2015, 34 035, nr. 13

24

hogere belastinginkomsten, toenemende arbeidsflexibiliteit, een toename
van sociale cohesie en gezondheid, een beter functionerende democratie
en minder criminaliteit.40 Een student die investeert in een studie,
investeert niet alleen in een gunstige positie op de arbeidsmarkt met
bijbehorend salaris, maar ook in persoonlijke ontwikkeling en algemene
vorming, en een hogere kwaliteit van leven in het algemeen. Juist deze
aandacht voor algemene ontwikkeling, voor bildung, voor de zogenaamde
21st century skills, wil de regering voor het voetlicht brengen en ook meer
tot uiting laten komen in het curriculum. De investeringen die mogelijk
worden door de hervormingen in de studiefinanciering, zijn onder andere
voor dit doel bestemd.
De leden van de ChristenUnie-fractie vragen voorts of de regering kan
aantonen dat de financiële toegankelijkheid geborgd blijft, terwijl
onderzoek het tegendeel bewijst.
De regering heeft de mogelijke gevolgen van een verhoging van een
eigen bijdrage aan het hoger onderwijs breed laten onderzoeken.41 Uit al
deze onderzoeken komt een consistent beeld naar voren, namelijk dat de
financiële toegankelijkheid van het hoger onderwijs geborgd blijft.
Verwachte instroomeffecten van dergelijke maatregelen zijn gering (circa
2%) en bovendien tijdelijk. Traditionele deelnamepatronen herstellen zich
doorgaans snel. Dit blijkt uit internationale ervaringen en doorrekeningen
die het CPB op basis van deze ervaringen voor de Nederlandse situatie
gemaakt heeft. Wel is het zo dat uit de betreffende onderzoeken blijkt dat
er een zeker risico is voor studenten van ouders met een lager inkomen,
de zogenaamde studenten met een lagere sociaaleconomische status, en
dan met name de studenten die willen doorstromen van mbo naar hbo.
Voor deze studenten is speciale aandacht op zijn plaats, omdat zij zich
zouden kunnen laten weerhouden van een studie in het hoger onderwijs
vanwege de initiële kosten die zij daarvoor moeten maken. Precies om die
reden heeft de regering met dit wetsvoorstel de aanvullende beurs voor
deze groep studenten aanzienlijk verhoogd. Voor thuiswonende studenten
van ouders die een laag inkomen hebben, wordt het verlies van de
basisbeurs hiermee volledig gecompenseerd. Bovendien is de terugbetalingsregeling aanzienlijk versoepeld, waardoor de maandlasten in de
terugbetalingsfase nagenoeg halveren, en oud-studenten na hun
afstuderen altijd financieel in staat zullen zijn om aan hun aflossingsverplichting te voldoen, ongeacht het inkomen.
De leden van de SGP-fractie constateren dat oneerlijke herverdelingseffecten een belangrijke reden voor de regering vormen om een leenstelsel
in te voeren. Uit de benaming studievoorschot blijkt dat het toekomstige
inkomen centraal staat om een leenstelsel te rechtvaardigen. Tegen deze
achtergrond ontvangen zij graag een nadere uitzetting over het onderscheid dat door het wetsvoorstel wordt verscherpt tussen studenten die
de basislening ontvangen en studenten die uiteindelijk de aanvullende
beurs als gift kunnen ontvangen. Zij vragen zich daarbij af waarom het
eerlijk is dat een student wiens ouders dubbel modaal verdienen vanaf
minimumloon de lening geheel terug moet betalen, wanneer een medisch
specialist wiens ouders een modaal inkomen hebben geen euro van zijn
aanvullende beurs terug hoeft te betalen. Waarom ligt het vanuit de
filosofie van de lening als voorschot op het toekomstige salaris niet bij
uitstek in de rede dat de medisch specialist ten minste een deel van zijn
aanvullende beurs terug betaalt, zo vragen de leden van de SGP-fractie
zich af.

40
41

Kamerstukken II 2009/2010, 31 288, nr. 96.
Kamerstukken II 2013/2014, 24724, nr. 131.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2014–2015, 34 035, nr. 13

25

Het stelsel van studiefinanciering is – nu en straks – gebouwd op de
gedachte dat overheid, ouder en student de verantwoordelijkheid voor de
studiefinanciering delen. Die gedachte verandert niet met de invoering
van het studievoorschot. De overheid en de ouder blijven meebetalen aan
de opleiding van de student, de eigen bijdrage van de student wordt
echter verhoogd met het bedrag van de wegvallende basisbeurs.
De aanvullende beurs waarop de leden van de SGP-fractie doelen, is
bedoeld voor die studenten van wie de ouders niet genoeg verdienen om
de veronderstelde ouderlijke bijdrage aan de studie van hun kind
daadwerkelijk te leveren. Deze studenten hebben daarom tijdens hun
studie recht op de aanvullende beurs. Zo voorkomt de regering dat er
studenten zijn die afzien van een studie in het hoger onderwijs omdat zij
de initiële kosten niet kunnen opbrengen. Het hoger onderwijs moet
immers voor iedereen toegankelijk zijn die er het talent en de motivatie
voor heeft; ongeacht de afkomst, maar ook ongeacht het inkomen later.
Een studie in het hoger onderwijs is immers het vehikel voor opwaartse
mobiliteit bij uitstek.
Voor studenten die na hun studie zelf onverhoopt een laag inkomen
hebben, bevat het wetsvoorstel andere sociale componenten: de
terugbetaalregeling naar draagkracht. De regering versoepelt de aflossingsvoorwaarden met dit wetsvoorstel aanzienlijk: de terugbetaaltermijn
wordt verlengd van 15 naar 35 jaar, de aflossingsvrije voet wordt
verhoogd van 84% naar 100% van het minimumloon, en het maximale
percentage van je inkomen dat je daarboven moet inzetten voor aflossing
wordt verlaagd van 12% naar 4%. Bovendien kan een student in totaal vijf
jaar zijn aflossing tijdelijk opschorten door de inzet van de zogenaamde
jokerjaren. Zo regelt de regering dat je maandlasten nagenoeg halveren,
en dat iedereen straks financieel in staat zal zijn aan de aflossingsverplichtingen te voldoen. Dit betekent dat iemand met een goed salaris de
opgebouwde schuld terugbetaalt, maar het betekent ook dat iemand die
onverhoopt een laag inkomen heeft, al dan niet tijdelijk niet hoeft af te
lossen. Het betekent ook dat niemand zich door leenangst hoeft te laten
weerhouden van een studie in het hoger onderwijs. De kosten voor deze
regeling zitten in de kosten van ons stelsel verdisconteerd.
De leden van de SGP-fractie vragen een nadere toelichting op de
inkomensgrens van € 46.000 voor de aanvullende beurs. Zij lezen dat de
regering deze groep typeert als hogere inkomens die het geld niet nodig
hebben. De leden van de SGP-fractie vragen of de regering de behoefte
van verschillende inkomensgroepen inzichtelijk kan maken en of zij kan
onderbouwen waarom de voorgestelde verhoging van de aanvullende
beurs in dit kader logisch en redelijk is.
Het studiefinancieringsstelsel is gebouwd op de gedachte dat de overheid,
de ouders en de student elk bijdragen aan de studiekosten (inclusief het
levensonderhoud) van de student. Gezamenlijk zorgen zij ervoor dat de
student kan beschikken over een wettelijk vastgesteld normbudget dat
voldoende wordt geacht om te kunnen voorzien in de kosten.42 Dit
normbudget is voor iedere student gelijk en wijzigt niet door de invoering
van het studievoorschot. Wat wel wijzigt, is de verhouding tussen de
bijdrage van de overheid, de ouders en de student. Het vaststellen van
deze verhouding is in essentie een politieke keuze. Er bestaan namelijk
42

Het normbedrag is genoemd in de WSF 2000 artikel 3.18. Het bedrag voor de gemiddelde
uitwonende student, is volgens het Nibud € 1.104 per maand, inclusief levensonderhoud,
studiekosten, collegegeld, reiskosten en € 130 ontspanning, sport en uitgaan. Via de studiefinanciering kan de student € 966 per maand financieren. Dit is voor levensonderhoud en
studiekosten, zoals collegegeld. Daarnaast krijgen alle studenten een reisvoorziening.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2014–2015, 34 035, nr. 13

26

verschillende opvattingen over de behoeften en mogelijkheden van de
verschillende groepen. Deze regering kiest ervoor om de private bijdrage
te verhogen door de basisbeurs af te schaffen. De regering realiseert zich
dat het wegvallen van de basisbeurs in de praktijk voor de ene student
grotere gevolgen heeft dan voor de andere student. Er is een groep
studenten voor wie de regering de gevolgen van het verdwijnen van de
basisbeurs te groot vindt om die volledig op het bord van de student en
zijn ouders neer te leggen; dat zijn de studenten met ouders die minder
dan modaal43 verdienen. Voor deze studenten zorgt de regering daarom
niet alleen dat de aanvullende beurs blijft bestaan, maar deze wordt voor
inkomens tot € 30.000 ook verhoogd met circa ruim honderd euro per
maand. Vanaf een inkomen van circa € 46.000 wordt het inkomen van de
ouders voldoende geacht om de volledige wettelijk veronderstelde
bijdrage te kunnen betalen. Deze grens bestaat reeds in het huidige stelsel
en daar veranderen de voorgestelde maatregelen niets aan Daarbij gaat
het om een gezin met één studerend kind. Het huidige principe blijft
gelden dat het hebben van meerdere kinderen betekent, dat men tot een
hoger inkomen door de overheid ondersteund wordt.
De leden van de SGP-fractie vragen de regering in ieder geval een
vergelijking te maken tussen gezinnen met twee studerende kinderen en
een modaal inkomen en een inkomen van € 47.000, waarbij de aanvullende beurs, de inkomensafhankelijke toeslagen en vergoedingen en de
veronderstelde ouderlijke bijdrage worden betrokken.
De respectievelijke behoefte van verschillende gezinnen is moeilijk in
absolute termen te beschrijven. Dat heeft bijvoorbeeld te maken met het
feit dat verschillende inkomensregelingen waarvan deze gezinnen wellicht
gebruik kunnen maken, verschillende kenmerken hebben: de hoogte van
de maximale tegemoetkoming verschilt, het inkomen tot welk men de
maximale tegemoetkoming kan ontvangen, de snelheid waarmee de
tegemoetkoming wordt afgebouwd bij hogere inkomens (de «marginale
druk» of het «afbouwpercentage») en het inkomen tot welk nog gedeeltelijke tegemoetkoming kan worden verkregen. Ook is het zo dat de
regelingen verschillend zijn in de vereisten die gelden om aanspraak op
de regelingen te kunnen maken. Zo wordt bij de bepaling van de
huurtoeslag gekeken naar de hoogte van de huur. Maar voor de bepaling
van de aanvullende beurs en de zorgtoeslag is het aantal minderjarige
kinderen in het gezin weer relevant. Wonen de ouders dus in een huur- of
een koophuis, komt het gezin in het eerste geval in aanmerking voor
huurtoeslag of niet, zijn er ook nog minderjarige kinderen in het gezin
aanwezig, en zo ja, hoeveel zijn dat er? En gaan deze naar de kinderopvang of niet? Verdienen de ouders allebei modaal, of verdient de ene
ouder veel, en de andere ouder niet? Dit zijn allemaal vragen die eerst
beantwoord moeten worden, alvorens een dergelijke vergelijking kan
worden opgesteld.
4. Het studievoorschot
De leden van de SP-fractie vragen of onderzocht is wat de stijging van de
gemiddelde schuld naar € 21.000 op langere termijn betekent. En welk
effect gaat dit hebben op de koopkracht van de toekomstige middenklasse
en op de welvaart? Waar is de verwachting van de CPB op gebaseerd dat
niet het gehele bedrag geleend gaat worden, zo willen deze leden weten.
De regering vervangt met dit wetsvoorstel de basisbeurs door de
mogelijkheid om te lenen. Voor thuiswonende studenten bedraagt de
basisbeurs € 1.200 per jaar, voor uitwonende studenten € 3.350 per jaar.
Dus de extra financieringslast bedraagt respectievelijk € 4.800 en € 13.400
43

Het bruto modaal inkomen is in 2013 op € 32.500 gesteld.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2014–2015, 34 035, nr. 13

27

voor een vierjarige studie. Het ligt niet in de lijn der verwachting dat de
studenten die extra financieringslast in het geheel gaan lenen. Studenten
kunnen ervoor kiezen om meer te gaan bijverdienen, hun spaargeld aan te
wenden, hun uitgavenpatroon aan te passen of (als zij nu al lenen) de
leendoeleinden nog eens kritisch tegen het licht te houden. Ook zouden
hun ouders ervoor kunnen kiezen om meer bij te dragen. Dit leidt tot de
aanname van het CPB dat de schuld niet toeneemt met de hoogte van de
weggevallen basisbeurs, maar met circa tweederde daarvan.44 Daardoor
zal de gemiddelde studieschuld met € 6.000 toenemen, zo stelt het CPB.45
Een derde van de studenten leent nu niet, en van de studenten die wel
lenen, bedraagt de gemiddelde schuld € 15.000. Het gemiddelde over alle
studenten, de leners en de niet-leners, is momenteel dus € 10.000.
Een hogere schuld betekent dat de student een hoger bedrag terug zal
moeten terugbetalen. Wanneer een oud-student ervoor kiest om gebruik
te maken van de verlenging van de terugbetaaltermijn, zijn de maandlasten in de eerste jaren na afstuderen lager dan onder het huidige stelsel
en in de latere jaren juist hoger, zoals de CPB-notitie inzichtelijk maakt.46
Dit is een bewuste keuze; de maandlasten zijn hierdoor lager in het
spitsuur van het leven, wanneer de inkomens van oud-studenten stijgen
en zij mogelijk een huis willen kopen of een gezin willen stichten. In deze
CPB-notitie is voor verschillende terugbetaalregimes aangegeven hoe dit
effect eruit ziet over de levensloop en voor de verschillende inkomensgroepen. Het mediane inkomenseffect over de levensloop bedraagt
– 0,2%. Tegenover dit inkomenseffect staan niet-kwantificeerbare effecten
van de kwaliteitsimpuls in het hoger onderwijs die met het studievoorschot gepaard gaat. Investeringen in de kwaliteit van onderwijs dragen bij
aan de verdiencapaciteit van de student, aan de economische groei en
daarmee aan de toekomstige, materiële welvaart. De economische groei
(en daarmee de materiële welvaart op totaalniveau) zal per saldo stijgen.
Dit alles overwegend, acht de regering deze inkomenseffecten alleszins te
rechtvaardigen.
Wanneer studenten meer gaan bijverdienen, welk effect gaat dit hebben
op het studierendement, zo vragen de leden van de SP-fractie. En welke
gevolgen heeft het voor de kwaliteit van het onderwijs wanneer studenten
vooral bezig zijn met geld verdienen om de studie te kunnen betalen, in
plaats van studeren? Zij menen dat de onderwijskwaliteit vooral is gebaat
bij studenten die zich volledig op hun studie kunnen richten in plaats van
een op een hoge studieschuld. De leden van de SP-fractie vragen hoe
wordt voorkomen dat dit een rol gaat spelen.
Als straks de basisbeurs verdwijnt, wordt de eigen bijdrage aan de studie
in het hoger onderwijs groter. De student kan deze verhoogde bijdrage op
verschillende manieren opvangen. De student kan spaargeld inzetten, hij
kan geld lenen bij DUO, hij kan (meer uren) gaan werken, zijn ouders
vragen bij te springen, langer thuis blijven wonen of sneller proberen te
studeren. Welke van deze mogelijkheden de student kiest, zal afhangen
van de specifieke situatie van elke afzonderlijke student. Het ligt in de lijn
der verwachting dat vaak ook voor een combinatie van verschillende
mogelijkheden gekozen zal worden. Uit de Studentenmonitor47 valt
bovendien nog af te leiden dat studenten die beperkte tijd besteden aan

44

CPB (2014), Gemiddelde aflossing en inkomenseffecten sociaal leenstelsel. Bijlage bij:
Kamerstukken II 2013/14, 24 724, nr. 131.
45
CPB (2014), Gemiddelde aflossing en inkomenseffecten sociaal leenstelsel. Bijlage bij:
Kamerstukken II 2013/14, 24 724, nr. 131
46
CPB (2014), Gemiddelde aflossing en inkomenseffecten sociaal leenstelsel. Bijlage bij:
Kamerstukken II 2013/14, 24 724, nr. 131, p. 13
47
www.studentenmonitor.nl

Tweede Kamer, vergaderjaar 2014–2015, 34 035, nr. 13

28

betaalde arbeid, een hoger studierendement hebben dan studenten die
niet werken. De regering is zelf van mening dat werken naast de studie
juist belangrijk kan zijn om ervaring op te doen ter voorbereiding op de
arbeidsmarkt. Werkgevers letten immers niet alleen op studieresultaten,
maar ook op extra-curriculaire activiteiten. Het wetsvoorstel heeft op
zichzelf niet als doelstelling het al dan niet werken naast de studie te
beïnvloeden.
De leden van de SP-fractie vragen waarom de regering de nadruk legt op
het «voelen» van financiële ruimte, in plaats van studenten die financiële
ruimte daadwerkelijk te geven. Het wel of niet «voelen» van financiële
ruimte verandert niets aan het feit dat deze studenten een forse schuld
opbouwen, aldus deze leden. Dat de regering verder stelt dat er geen
sprake is van een omslag van een gift naar een lening maar van een
verschuiving, vinden de leden volstrekte misleiding. De basisbeurs is
immers een gift die wordt afgeschaft en wordt vervangen voor een lening.
Zij zien hierop graag een reactie.
Een van de belangrijkste doelstellingen van de studiefinanciering, is het
garanderen van de financiële toegankelijkheid van het hoger onderwijs.
Iedereen die het talent en de motivatie heeft om te gaan studeren, moet
ook daadwerkelijk kunnen studeren. Daarbij is het vooral belangrijk dat de
student zelf die ruimte ervaart. Hij is immers degene die de studiekeuze
actief moet maken op basis van alle informatie die voor handen is. De
regering vindt het belangrijk dat die keuze vooral een inhoudelijke is, en
neemt daarvoor de financiële obstakels zo veel mogelijk weg. De regering
bewerkstelligt dat door de sociale voorwaarden waaronder geleend mag
worden, aanzienlijk te versoepelen. De bij een schuld behorende
maandlasten, halveren daardoor nagenoeg. Studenten mogen terugbetalen in 35 jaar, als ze onder het minimumloon verdienen, hoeven ze niet
terug te betalen, en van het meerinkomen hoeven ze maar maximaal 4%
in te zetten voor aflossing. Is er na die 35 jaar nog een restschuld over,
dan wordt deze kwijtgescholden. Voor studenten van ouders die niet
genoeg verdienen om aan de studie bij te dragen, is er de aanvullende
beurs. De aanvullende beurs wordt met dit wetsvoorstel met maximaal
€ 100 verhoogd voor de laagste inkomensgroepen. Hiermee wordt het
verlies van de basisbeurs voor de thuiswonende studenten onder hen
volledig gecompenseerd.
Wat betreft de verschuiving in ons stelsel, wil de regering het volgende
opmerken. De regering is van mening dat er wel degelijk sprake is van een
verschuiving in het stelsel van studiefinanciering in de brede zin. De
basisbeurs is in dat stelsel inderdaad een gift, maar vormt maar één
onderdeel van het gehele stelsel. Ook nu al is er de mogelijkheid voor
studenten om een lening aan te vragen, naast andere elementen in het
stelsel die behouden blijven: de studentenreisvoorziening en de aanvullende beurs. Van al die instrumenten die het huidige stelsel bevat, en die
een combinatie vormen van gift en lening, wordt nu één instrument dat
bestaat in de vorm van een gift, omgevormd tot een lening. De regering
vindt dat er dus wel degelijk sprake is van een verschuiving in plaats van
een omslag.
De leden van de SP-fractie vragen of de regering het acceptabel acht dat
minderjarigen zelfstandig een lening van enkele tienduizenden euro’s
aangaan en zo ja, waarom het voor een minderjarige dan niet mogelijk is
een lening van gelijke omvang bij een bank af te sluiten? Welke redenen
worden door banken gegeven om dit soort grote leningen niet aan
minderjarigen te verstrekken? Welke eisen worden door banken gesteld
aan het aangaan van een lening van tienduizenden euro’s? Worden deze
eisen ook door DUO gesteld?

Tweede Kamer, vergaderjaar 2014–2015, 34 035, nr. 13

29

De regering is van mening dat een studieschuld een fundamenteel andere
schuld is dan een schuld als gevolg van een consumptief krediet of voor
de aanschaf van een huis. Dat studieleningen wezenlijk verschillen van
consumptief krediet, wordt ook erkend door de Nederlandse Vereniging
van Banken en de Autoriteit Financiële Markten, waarmee de regering
afspraken heeft gemaakt over hoe studieschulden worden meegewogen.
Bij consumptief krediet wordt ervan uitgegaan dat 2% van de hoofdsom
als maandlast moet worden aangenomen, bij studieleningen onder het
huidige stelsel is dit 0,75% en onder het studievoorschot zijn ook de
Nederlandse Vereniging van Banken en de Autoriteit Financiële Markten
van mening dat 0,45% een goede wegingsfactor is. Een studielening is
een investering die zich ruimschoots terugverdient door hogere
inkomsten na die studie, en mocht dat onverhoopt niet het geval zijn,
wordt de student beschermd tegen te hoge maandlasten door de sociale
terugbetaalvoorwaarden: onder het minimumloon betaal je niets terug, je
betaalt nooit meer dan 4% over het meerinkomen boven die drempel en je
eventuele restschuld wordt na 35 jaar kwijtgescholden. En voor studieleningen geldt een aanmerkelijk gunstiger rente dan bij de looptijd van de
lening hoort, of bij de kredietwaardigheid van een individuele student. Dat
neemt niet weg dat studenten goed moeten worden voorgelicht. Ook de
consequenties van lenen moeten goed voor het voetlicht worden
gebracht. Studenten in het hbo en wo zijn overigens voornamelijk
meerderjarig, in tegenstelling tot wat de leden van de SP-fractie in hun
vraagstelling impliceren. Maar of zij nu meerder- of minderjarig zijn,
studenten staan er doorgaans niet alleen voor wanneer zij financiële
beslissingen moeten nemen. Ouders blijken voor studerende en werkende
jongeren van 18 tot en met 24 jaar hun belangrijkste aanspreekpunt te zijn
voor wat betreft hun geldzaken, zo blijkt uit onderzoek van het NIBUD.48 In
reactie op de vragen van de SP-fractie die betrekking hebben op het
verschil tussen de kredietverstrekking door banken aan deze groep en
door de overheid, wil de regering van de gelegenheid gebruik gemaken
om hier nogmaals de reden voor overheidsinterventie in studieleningen
voor het voetlicht te brengen. De vergelijking met commerciële kredieten
gaat mank: kredietverstrekkers kunnen niet op individueel niveau
beoordelen of de toekomstige verdiencapaciteit van de aanvrager als
gevolg van de studie, opweegt tegen de lening waar de student voor
aanklopt. Een aanvrager kan dus niet lenen tegen toekomstig inkomen. Dit
is precies het zogeheten marktfalen dat het noodzakelijk maakt dat de
overheid deze studieleningen aanbiedt in plaats van een commerciële
marktpartij. De overheid kan ervan uitgaan dat studenten gemiddeld
genomen de investering terugverdienen, zonder te hoeven checken of dit
bij studierichting X en persoonskenmerk Y het geval zal zijn. Het CPB heeft
geraamd wat de totale mate van terugbetaling is bij de terugbetaaltermijn
van 35 jaar en bij de sociale terugbetaalvoorwaarden van het studievoorschot. Dit heeft geresulteerd in de zogeheten aflosquote van 86,4%. Van
elke € 100 die wordt uitgeleend, is de verwachting dat € 86,40 wordt
terugontvangen. De kosten van kwijtschelding worden collectief gedragen
en maakten al onderdeel uit van de budgettaire plaat bij het studievoorschotakkoord en van de overzichten in paragraaf 11 van de memorie van
toelichting. Hierbij is die aflosquote van 86,4% als uitgangspunt gehanteerd en zijn vervolgens de reguliere behoedzame aannames voor
terugbetaling gehanteerd. Doordat de overheid de mogelijkheid heeft om
deze kosten collectief te dragen, hoeft er niet op individueel niveau aan
risicomanagement te worden gedaan, door bepaalde eisen te stellen of
een opslag op de rente te hanteren.

48

Nibud (2014) Jongeren & geld, De financiële situatie en hulpbehoefte van 12- tot en met
24-jarige.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2014–2015, 34 035, nr. 13

30

Daarnaast is het vergroten van het financieel bewustzijn onder studenten
een van de kerndoelstellingen van de voorlichting rond het studievoorschot. De regering zal hier actief op inzetten, waarbij ze gebruik zal maken
van de bevindingen van de Wetenschappelijke Raad voor het Regeringsbeleid in het rapport Met kennis van gedrag beleid maken.49 In de
voorlichtingscampagne zullen verschillende instrumenten ingezet worden.
Zo is onder andere de website www.financieelstudieplan.nl ontwikkeld
door de stichting Weet wat je besteedt en het Nibud, in samenwerking
met onder meer de studentenorganisaties, de Nationale Jeugdraad, het
Ministerie van OCW en DUO. Ook zal in samenwerking met Nibud
bekeken worden hoe een financieel huishoudboekje ontwikkeld kan
worden, waarin studenten hun actuele schuldpositie kunnen bijhouden,
hun opgenomen voorschot kunnen bekijken en terug te betalen bedragen
kunnen bijhouden. Een rekenhulp bij DUO moet studenten inzicht geven
in de kosten van de lening die zij afsluiten, hen een indicatie geven van de
totale lening die zij opbouwen met het gekozen leenbedrag, en de
maandlasten die daarbij horen in de aflosfase, uitgesplitst naar verschillende inkomensniveaus. Zo kan een student ook voor zichzelf inzichtelijk
maken wat de financiële gevolgen van zijn leengedrag zijn voor zijn
financiële positie na de studie. Deze rekenhulp zal ook een rol spelen in de
voorlichting rond het afbetalen, waarin de regering wil stimuleren dat
studenten die de ruimte hebben om sneller af te lossen, dat ook daadwerkelijk doen. Flexibel en vervroegd afbetalen zal daartoe ook beter
gefaciliteerd worden, zodat studenten snel en gemakkelijk de maandelijkse aflossingsbedragen kunnen verhogen of verlagen, en zo hun
terugbetalingspatroon steeds kunnen aanpassen aan hun persoonlijke
situatie of levensfase. De rekenhulp helpt daarbij inzichtelijk te maken wat
de kosten zijn van de diverse aflostermijnen die de student kan hanteren.
Op deze manieren wil de regering studenten bewust maken van de
gevolgen van de financiële beslissingen die zij nemen, zodat het lenen van
geld bij DUO voorbehouden blijft voor dat waarvoor de faciliteit bedoeld
is, namelijk inkomensondersteuning tijdens de studie.
De leden van de SP-fractie zijn het niet eens met de stelling dat sprake is
van cohortgarantie. Zij menen dat sprake is van onbehoorlijk bestuur en
vragen een reactie.
In tegenstelling tot wat de leden van de SP-fractie menen wordt het
studievoorschot voorgesteld met cohortgarantie. Alle studenten die voor
1 september 2015 zijn begonnen aan een bachelor- of masteropleiding,
kunnen deze gedurende de nominale studieduur van die opleiding met
behoud van de basisbeurs afronden. Het studievoorschot wordt daarmee
ingevoerd met cohortgarantie binnen de aparte soorten opleidingen
(hbo-bachelor, wo-bachelor, wo-master). De regering heeft daarmee,
gegeven de omstandigheden en gelet op het belang dat de invoering van
het studievoorschot dient, gekozen voor een evenwichtige cohortgarantie.
De leden van de SP-fractie vragen uit welk bedrag of bedragen de
wettelijk veronderstelde ouderlijke bijdrage bestaat en of bij deze
veronderstelde bijdrage rekening wordt gehouden met inkomensverschillen? Deze leden willen weten waar de hoogte van de veronderstelde
ouderlijke bijdragen op is gebaseerd en hoeveel de werkelijke bijdrage
van ouders uit verschillende inkomensgroepen is.
In de WSF 2000 is een wettelijke veronderstelde ouderlijke bijdrage
opgenomen. De maximale wettelijke ouderlijke bijdrage is even hoog als
de maximale aanvullende beurs: € 365,33 per maand. Wanneer ouders
49

Wetenschappelijke raad voor het Regeringsbeleid (2011) Met kennis van gedrag beleid maken,
WRR-rapport nr. 92.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2014–2015, 34 035, nr. 13

31

niet (volledig) in staat zijn om deze wettelijk veronderstelde bijdrage te
leveren, kan hun kind aanspraak maken op de aanvullende beurs. Voor
iedere euro die een ouder niet wordt verondersteld bij te dragen, ontvangt
het kind een euro aanvullende beurs. De wettelijk veronderstelde
ouderlijke bijdrage is geen verplichting. Studenten maken aan de
keukentafel afspraken met hun ouders over de feitelijke ouderlijke
bijdrage. In werkelijkheid lopen de wettelijke veronderstelling en de
daadwerkelijke bijdrage soms uit elkaar. Dat laat ook de praktijk zien, zie
onderstaand de gemiddelde daadwerkelijke ouderlijke bijdrage.
Tabel 2. Gemiddelde maandelijkse ouderlijke bijdrage naar ses in 2013.
Gemiddelde maandelijkse ouderlijke bijdrage naar sociaaleconomische status in 2013 (bron:
studentenmonitor.nl)
Laag
Midden
Hoog
Gemiddeld

€ 49
€ 86
€ 170
€ 116

Verder vragen de leden van de SP-fractie waar de aanname op is
gebaseerd dat ouders het wegvallende deel (gedeeltelijk) voor hun
rekening gaan nemen. En indien dit het geval is, wordt dan erkend dat dit
voor hogere inkomens makkelijker is dan voor lagere inkomens?
De regering doet nergens de aanname dat ouders de wegvallende
basisbeurs (gedeeltelijk) voor hun rekening gaan nemen. De regering gaat
ervan uit dat het aan studenten zelf is om te beslissen hoe zij het
wegvallende deel van de basisbeurs gaan compenseren. Studenten
kunnen een groter beroep op hun ouders doen. Dit is echter niet de enige
mogelijkheid. Studenten kunnen ook bijverdienen, hun spaargeld
aanwenden, hun uitgavenpatroon aanpassen of (als zij nu al lenen) deze
leendoeleinden nog eens kritisch tegen het licht houden. Het CPB
veronderstelt dat ongeveer 1/3e van de weggevallen basisbeurs via deze
alternatieve financieringsmogelijkheden zal worden opgevangen en dat
de rest zal worden geleend.
Wat wel van invloed is op de wettelijk veronderstelde ouderlijk bijdrage, is
de verhoging van de aanvullende beurs. Een verhoging van de aanvullende beurs betekent in de systematiek van de WSF 2000 dat ook de
wettelijk veronderstelde ouderlijke bijdrage verhoogd wordt. Dit is een
gevolg van de huidige systematiek, en niet van de voorgestelde veranderingen. Zoals hiervoor reeds is aangegeven, is die bijdrage niet verplicht.
Hoeveel ouders daadwerkelijk bijdragen aan de studie van hun kind, is
uiteindelijk aan henzelf om, in overleg met hun dochter of zoon, te
bepalen.
De leden van de CDA-fractie vragen de regering aan te geven hoeveel
procent van de totale overheidsinkomsten wordt uitgegeven als bijdrage
aan het onderwijs van de student en hoeveel procent van het besteedbaar
inkomen de student zelf uitgeeft aan zijn onderwijs?
In 2012 heeft de overheid € 4,1 miljard uitgegeven aan onderwijsinstellingen in hbo en wo en daarnaast € 2,7 miljard aan studiefinanciering aan studenten in hbo en wo. In 2012 waren de totale overheidsinkomsten € 278,7 miljard. Opgeteld (€ 6,8 miljard) betreft de bijdrage aan
het hoger onderwijs 2,4% van de totale overheidsinkomsten.
De leden van de CDA-fractie vragen voorts hoeveel procent van het
besteedbaar inkomen de student zelf uitgeeft aan onderwijs. Van zijn
maandbudget wordt de student geacht 16% in te zetten voor zijn

Tweede Kamer, vergaderjaar 2014–2015, 34 035, nr. 13

32

onderwijsbijdrage (collegegeld). Naast de reisvoorziening kan de student
beschikken over een maandbudget van € 986,14, waarvan € 833,22 voor
levensonderhoud (incl. leermiddelen) en € 152,92 voor collegegeld
(bedragen naar de maatstaf van 1 januari 2014). Dit normbudget is
vastgelegd in de WSF 2000 (artikel 3.18).
De leden van de CDA-fractie vragen de regering aan te geven of zij het,
relatief gezien, werkelijk een eerlijke verdeling vindt wanneer wordt
gekeken naar wat een student procentueel aan zijn opleiding besteedt, en
wat de overheid procentueel aan zijn opleiding bijdraagt.
De regering is inderdaad van mening dat het redelijk is om de student te
vragen een eigen bijdrage te leveren aan de investering in zijn eigen
toekomst. In 2014 bekostigde de overheid gemiddeld circa € 6.600 per
wo-student, tegenover het door de student te betalen wettelijk collegegeld
van € 1.906. Een opleiding heeft, naast een groot maatschappelijke
belang, namelijk ook grote private waarde voor een student. Maar die
begrippen zijn lastig uit te drukken in getallen of andere meetbare
eenheden; het private profijt is immers breder dan het hogere salaris
alleen. Een student die investeert in een studie, investeert in persoonlijke
ontwikkeling en algemene vorming, in een gunstige positie op de
arbeidsmarkt met bijbehorend salaris, en een hogere kwaliteit van leven
in het algemeen. De samenleving als geheel profiteert hiervan door onder
andere een grotere productiviteit van werknemers en mogelijke spill-over
effecten van die grotere productiviteit, hogere belastinginkomsten,
toenemende arbeidsflexibiliteit, een toename van sociale cohesie en
gezondheid, een beter functionerende democratie en minder criminaliteit.50
De leden van de CDA-fractie vragen waarop de normering is gebaseerd
van het totale maandbudget dat een student ter beschikking staat voor
levensonderhoud.
Het studiefinancieringsstelsel is gebouwd op de gedachte dat de overheid,
de ouders en de student elk bijdragen aan de studiekosten (inclusief het
levensonderhoud) van de student. Gezamenlijk zorgen zij ervoor dat de
student kan beschikken over een wettelijk vastgesteld normbudget dat
voldoende wordt geacht om te kunnen voorzien in de kosten. In het
onderstaande overzicht is weergegeven hoe het normbudget voor de
student uit verschillende componenten is opgebouwd.
Tabel 3. Componenten normbudget.
Componenten normbudget
1

Levensonderhoud
Collegegeld2
Reizen3
Totaal

Maandbudget
€ 833,22
€ 152,92
€ 102,29
€ 1.088,43

1

Dit bedrag is opgebouwd in artikel 3.18 WSF 2000.
De student kan dit bedrag maandelijks opnemen in de vorm van collegegeldkrediet.
Deze component wordt maandelijks bij de prestatiebeurs opgeteld wanneer de student het
reisproduct afneemt.

2
3

De huidige basisbeurs voor uitwonende studenten beslaat grofweg een
derde deel van het normbudget voor levensonderhoud. Het bedrag dat de
gemiddelde uitwonende student volgens het Nibud Studentenonderzoek

50

Kamerstukken II 2009/2010, 31 288, nr. 96.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2014–2015, 34 035, nr. 13

33

per maand uitgeeft, is € 1.093.51Dit is inclusief levensonderhoud,
studiekosten, collegegeld, reiskosten en uitgaven voor ontspanning, sport
en uitgaan.
De leden van de CDA-fractie vragen wat het genormeerde maandbudget
dat studenten ter beschikking staat voor levensonderhoud was in de
afgelopen 20 jaar.
Onderstaande tabel bevat het normbudget voor levensonderhoud zoals
zich dat in de afgelopen twintig jaar heeft ontwikkeld. De normbudgetten
voor levensonderhoud zijn niet van jaar tot jaar vergelijkbaar vanwege
stelselwijzigingen. In de loop van de afgelopen twintig jaar is het
normbudget in de meeste jaren verhoogd vanwege indexering (inflatiecorrectie). Door wetswijzigingen is de samenstelling en hoogte van het
normbudget gewijzigd. Zo is vanaf 2008 het normbudget voor levensonderhoud opgehoogd en daarnaast het collegegeldkrediet geïntroduceerd.
Daarnaast zijn vanaf 2008 boeken/leermiddelen onderdeel geworden van
een lumpsum en niet meer als afzonderlijke component zichtbaar. In 2006
zijn de ziektekosten vanwege de verandering van het zorgstelsel en de
introductie van de zorgtoeslag uit het normbudget van de studiefinanciering gehaald.
Tabel 4. Overzicht normbudgetten.

De leden van de CDA-fractie vragen om nader te onderbouwen waarom
niet gekozen is voor overgangsrecht.
In tegenstelling tot wat de leden van de CDA-fractie stellen, wordt het
studievoorschot wel degelijk voorgesteld met overgangsrecht. Ten eerste
wordt het studievoorschot ingevoerd met cohortgarantie. Alle studenten
die voor 1 september 2015 zijn begonnen met een ho-opleiding mogen
die opleiding afronden met behoud van de basisbeurs. Dit geldt ook als zij
binnen hun opleidingssoort hun opleiding tijdelijk onderbreken of
wisselen van opleiding. De regering vindt dit, gegeven de omstandigheden en gelet op het belang dat de invoering van het studievoorschot
dient, een evenwichtige cohortgarantie. Wanneer niet zou zijn gekozen
voor overgangsrecht zouden ook studenten per 1 september 2015 binnen
hun huidige opleiding te maken krijgen met het studievoorschot.
Daarnaast is ook op andere punten waar relevant voorzien in overgangsrecht, zoals met reeds toegekende partnertoeslag.
De Raad van State wijst erop dat de WSF 2000 geen bachelormasterstructuur kent. Het wetsvoorstel betekent dat een student die
«nominaal» studeert uiteindelijk minder inkomensondersteuning ontvangt
dan hij op grond van de WSF 2000 bij het begin van zijn studie mocht
verwachten. Op het moment dat deze student aan zijn studie begon,
hoefde hij er geen rekening mee te houden dat er geen recht op basis-

51

Voor een thuiswonende studente is dat € 603 per maand. Zie het Nibud Studentenonderzoek
2011–2012, p. 29.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2014–2015, 34 035, nr. 13

34

beurs meer zou zijn voor een deel van de studie. De leden van de
CDA-fractie vragen de regering om een reactie hierop.
De bachelor-masterstructuur is wel in de WSF 2000 opgenomen. Dit komt
in de wetgeving tot uitdrukking in de omzettingsfase. Zo kan iemand die
alleen een wo-bacheloropleiding volgt en afrondt daarvoor uiteindelijk
niet vier jaar, maar slechts drie jaar prestatiebeurs omgezet krijgen in een
gift, ook al heeft hij voor die opleiding bijvoorbeeld wel vier jaar prestatiebeurs opgenomen. Vanwege de uitvoerbaarheid wordt het onderscheid
tussen bachelor- en masteropleidingen pas volledig gemaakt in de
omzettingsfase en niet al in de toekenningsfase. Uit de WSF 2000 kan
derhalve worden afgeleid dat de bacheloropleiding een van de masteropleiding losstaande entiteit is. Toekenning van studiefinanciering gebeurt
per jaar. Elk jaar opnieuw wordt getoetst of een student aan de wettelijke
voorwaarden voldoet, alvorens wordt beschikt tot toekenning van
studiefinanciering. Er wordt dus niet op voorhand een aanspraak
gevestigd op studiefinanciering voor een masteropleiding; daarvoor is
immers een inschrijving bij een masteropleiding vereist. Dit verandert niet
met de invoering van het studievoorschot. Met het tijdig bekend worden
van de voorgestelde maatregelen en aanvaarding daarvan in het
parlement kan bovendien iedere (aankomende) student bij het maken van
zijn (vervolg)studiekeuze rekening houden met de aanstaande wijzigingen
in de studiefinanciering. Er is in die zin dan ook geen sprake van een
toekomstige aanspraak op basisbeurs voor de masterfase bij studenten
die een bacheloropleiding volgen.
4.1. Huidig stelsel
De leden van de CDA-fractie merken op dat, volgens de regering, de
basisbeurs voor een deel voorziet in het – door de overheid veronderstelde – bedrag dat de student maandelijks nodig heeft. Voor een
uitwonende student zou dat ongeveer een derde deel zijn. De leden
verwijzen echter naar onderzoek van het Nibud (het studentenonderzoek
2012)52 waaruit blijkt dat het totale maandbudget dat de student nodig
heeft € 1.106 is. Een derde hiervan is ongeveer € 370. Op welke cijfers is
bovenstaande stelling dan gebaseerd?
Het studiefinancieringsstelsel is gebouwd op de gedachte dat de overheid,
de ouders en de student elk bijdragen aan de studiekosten (inclusief het
levensonderhoud) van de student. Gezamenlijk zorgen zij ervoor dat de
student kan beschikken over een wettelijk vastgesteld normbudget dat
voldoende wordt geacht om te kunnen voorzien in de kosten. In tabel 3 is
weergegeven hoe het normbudget voor de student uit verschillende
componenten is opgebouwd.
De huidige basisbeurs voor uitwonende studenten beslaat grofweg een
derde deel van het normbudget voor levensonderhoud. Het bedrag dat de
gemiddelde uitwonende student volgens het Nibud Studentenonderzoek
per maand uitgeeft, is € 1.093.53 Dit is inclusief levensonderhoud,
studiekosten, collegegeld, reiskosten en uitgaven voor ontspanning, sport
en uitgaan.

52

Nibud (2012) Studentenonderzoek 2011–2012. Zie: http://www.nibud.nl/over-het-nibud/actueel/
onderzoeksrapporten/nieuws/artikel/nibud-studentenonderzoek-2011–
2012.html?sword_list[]=studentenonderzoek&sword_list[]=2012&no_cache=1
53
Voor een thuiswonende studente is dat € 603 per maand. Zie het Nibud Studentenonderzoek
2011–2012, p. 29.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2014–2015, 34 035, nr. 13

35

De leden van de CDA-fractie vragen of de wettelijk veronderstelde
ouderbijdrage wellicht een achterhaald idee is, nu uit onderzoek van ABF
Research zou blijken dat 40 procent van de studenten de wettelijk
veronderstelde bijdrage ook daadwerkelijk ontvangt.
In de WSF 2000 is een wettelijke veronderstelde ouderlijke bijdrage
opgenomen. De maximale wettelijke ouderlijke bijdrage is even hoog als
de maximale aanvullende beurs: € 365,33 per maand. Wanneer ouders
niet (volledig) in staat zijn om deze wettelijk veronderstelde bijdrage te
leveren, kan hun kind aanspraak maken op de aanvullende beurs. Voor
iedere euro die een ouder niet wordt verondersteld bij te dragen, ontvangt
het kind een euro aanvullende beurs. De wettelijk veronderstelde
ouderlijke bijdrage is geen verplichting. Studenten maken aan de
keukentafel afspraken met hun ouders over de feitelijke ouderlijke
bijdrage. In werkelijkheid lopen de wettelijke veronderstelling en de
daadwerkelijke bijdrage soms uit elkaar. Daarmee is de wettelijke
veronderstelde ouderlijke bijdrage geen achterhaald idee. Het studiefinancieringsstelsel is gebouwd op de gedachte dat de overheid, de ouders en
de student elk bijdragen aan de studiekosten (inclusief het levensonderhoud) van de student.
De leden van de CDA-fractie vragen of de regering kan aangegeven
waarom ze een werkend systeem wil veranderen naar een leenstelsel
waarbij het nog maar de vraag is of de toegankelijkheid voor het hoger
onderwijs is gewaarborgd.
De basisbeurs is de afgelopen dertig jaar een effectief instrument geweest
om de poorten van het hoger onderwijs te openen voor een brede en
diverse studentenpopulatie. De vraag is echter of het middel ook in het
huidige tijdsgewricht nog het optimale middel is om de toegankelijkheid
van het hoger onderwijs te borgen, nu de grote doorbraak geforceerd is
en het hoger onderwijs tot het gemeengoed is gaan behoren. De hoge
kosten die met deze generieke vorm van inkomstenondersteuning
gepaard gaan, maken deze vraag des te prangender: van de circa € 7
miljard op de begroting voor hoger onderwijs en studiefinanciering, wordt
€ 3 miljard ingezet voor studiefinanciering; waarvan € 1 miljard aan
basisbeurs.54 Een pleidooi voor een alternatieve vorm van inkomensondersteuning aan studenten, staat dan ook al langer op de politieke
agenda. Het kabinet Rutte I heeft bijvoorbeeld het wetsvoorstel Studeren
is Investeren ingediend, dat de invoering van een leenstelsel in de
masterfase bevatte. Generieke inkomstenondersteuning in de vorm van
een basisbeurs is immers niet de enige wijze waarop de toegankelijkheid
van het onderwijs geborgd kan worden. Met het studievoorschot
hervormt de regering de studiefinanciering, zonder dat dit ten koste gaat
van de toegankelijkheid van het hoger onderwijs. Dit wordt onderstreept
door diverse (inter) nationale onderzoeken naar deelname-effecten van
een prijsverhoging in het hoger onderwijs. Tegelijkertijd speelt de
regering wel een bedrag vrij dat oploopt tot € 1 miljard maximaal, dat
geïnvesteerd kan worden in de kwaliteit van het hoger onderwijs. Zo kan
de regering werken aan een ambitieuze onderwijsagenda in het hoger
onderwijs, zonder dat dit ten koste gaat van de toegankelijkheid ervan.
De leden van de CDA-fractie vragen om aan te geven hoe de toenemende
druk op het maken van een economische afweging bij het maken van een
studiekeuze te rijmen valt met de frase dat bij een studiekeuze «niet
afkomst daarbij leidend moet zijn, maar talent en motivatie.»

54

De overige € 2 miljard is bestemd voor kosten die de overheid maakt voor het sociale karakter
van de leenmogelijkheid, de aanvullende beurs en de ov-studentenkaart.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2014–2015, 34 035, nr. 13

36

De regering is van mening dat elke student de beslissing om te studeren
bewust moet kunnen nemen, op basis van talent en motivatie. De afkomst
of de portemonnee van zijn ouders mag daarbij geen belemmering
vormen. De regering heeft (ex ante) een zo volledig mogelijk beeld
proberen te schetsen van wat de mogelijke gevolgen zouden kunnen zijn
van afschaffing van de basisbeurs, vanuit verschillende perspectieven. Uit
deze onderzoeken, die onlangs nog eens aan uw Kamer zijn aangeboden,55 blijkt dat het algemene effect van het studievoorschot op de
instroom naar verwachting een kleine, tijdelijke afname van 2% is.
Traditionele deelnamepatronen herstellen zich doorgaans snel, zo blijkt
eveneens uit onderzoek. Wel is speciale aandacht noodzakelijk voor
studenten van de minder draagkrachtige ouders. Daarom verhoogt de
regering in dit wetsvoorstel de maximale aanvullende beurs met circa
€ 100 voor de laagste inkomensgroepen. Het verlies van de basisbeurs
wordt hiermee voor thuiswonende studenten volledig gecompenseerd.
Ook wordt de terugbetalingsregeling versoepeld, en zet de regering in dit
wetsvoorstel in op speciale maatregelen om doorstromen en stapelen te
bevorderen. Zoals afgesproken in het akkoord over de studiefinanciering
van mei 2014,56 komt er een oplossing voor het ontbreken van schakelprogramma’s in het mbo, en worden schakelen, doorstromen en studiesucces
tussen mbo, hbo en wo aandachtsgebieden in de afspraken die de
Minister van Onderwijs met de instellingen in het hoger onderwijs gaat
maken. Al deze maatregelen te samen komen de toegankelijkheid van ons
hoger onderwijs ten goede, zodat elke student kan studeren als hij
daarvoor het talent en de motivatie heeft.
De leden van de PVV-fractie vragen of de regering de visie deelt dat het
uitgavenpatroon van de besturen transparant zou moeten zijn, voordat er
nieuw beleid wordt gemaakt met geleend geld van de studenten?
Deze uitgaven worden transparant gemaakt in de jaarstukken van de
instelling. Dat de kwaliteitsinvesteringen mogelijk worden door invoering
van het studievoorschot vormt juist de aanleiding om studenten en
personeel meer zeggenschap te geven over de planning van de besteding
van deze middelen in de begroting van de instellingen. Daarom is er een
belangrijke rol weggelegd voor de medezeggenschap. Het is al langer
gebruikelijk dat de uitgaven van het bestuur zichtbaar worden doordat de
medezeggenschap meepraat over de begroting (adviesrecht), maar de
invoering van het instemmingsrecht op de hoofdlijnen van de begroting
vormt nu een steviger waarborg.
De leden van de PVV-fractie vragen welke aannames zijn gehanteerd over
de rente en de inkomensgroei van afgestudeerden en of deze aannames
toepasbaar zijn op de inkomensverdeling van alle afgestudeerden.
De stelling dat een afgestudeerde gemiddeld nog geen 1% van het
inkomen aan aflossing zal besteden, is gebaseerd op dezelfde gegevens
als waarop de CPB-notitie over de gemiddelde terugbetaling is
gebaseerd.57 Het CPB legt in de notitie uit dat het rekent «op basis van
data over de inkomens van alle hbo-studenten en wo-studenten
gedurende de levensloop. Het inkomen gedurende de levensloop is
bepaald door de koppeling van gegevens van verschillende, min of meer
vergelijkbare individuen in verschillende fasen van hun leven. Dit bestand
bevat ook de inkomensgegevens van de (hypothetische) partners van
deze personen. Individuen kunnen in dit bestand ook scheiden, migreren
55

Kamerstukken II 2013/2014, 24 724, nr. 131.
Kamerstukken II 2013/2014, 24 724, nr. 123.
57
CPB (2014), Gemiddelde aflossing en inkomenseffecten sociaal leenstelsel. Bijlage bij:
Kamerstukken II 2013/14, 24 724, nr. 131.
56

Tweede Kamer, vergaderjaar 2014–2015, 34 035, nr. 13

37

of overlijden. Bij overlijden wordt de schuld kwijtgescholden.»58 Ook aan
de spreiding rondom deze inkomensontwikkeling doet deze CPB-notitie
recht door ook de inkomenseffecten over de levensloop en per inkomensdeciel weer te geven in de notitie.59
Is de regering het met de leden van de ChristenUnie-fractie eens dat bij de
basisbeurs van inkomensondersteuning na de studie feitelijk geen sprake
is? Is het niet misleidend om te stellen dat de basisbeurs zorgt voor
inkomensondersteuning na de studie, terwijl deze ondersteuning feitelijk
tijdens de studiejaren plaatsvindt, zo vragen zij.
De passage waarop de leden van de ChristenUnie-fractie doelen, heeft
niet zozeer betrekking op de financiële ondersteuning die de student
tijdens zijn studie ontvangt, maar op het specifieke element in het huidige
stelsel van studiefinanciering, dat studenten hun basisbeurs in eerste
instantie als lening onder voorwaarden ontvangen. Dit betreft vooral het
juridisch-technische perspectief op dit mechanisme. Pas als de student
binnen tien jaar na aanvang van zijn studie zijn diploma behaald heeft,
wordt de lening die hij heeft opgenomen tijdens zijn studie, omgezet in
een gift. Op dat moment studeert de oud-student niet meer. Het deel van
zijn inkomen dat hij na afstuderen kwijt zou zijn aan aflossing van
betreffende lening, wordt hem dan kwijtgescholden. En in die zin is dus
sprake van inkomensondersteuning na de studie. Dit juridisch-technische
mechanisme laat onverlet dat de studiefinanciering gewoon bedoeld is
voor inkomensondersteuning tijdens de studie.
4.2. Het studievoorschot
De leden van de VVD-fractie vinden het wetsvoorstel een mooi evenwicht
tussen de invoering van een nieuw systeem waarbij studenten meer
verantwoordelijkheid krijgen en het opzetten van voorlichting en
maatregelen om scholieren toe te leiden naar die verantwoordelijkheid.
Graag vernemen zij hoe de regering dit evenwicht ziet.
De regering is het met de leden van de VVD-fractie eens dat de invoering
van een stelsel waarbij studenten meer eigen verantwoordelijkheid
krijgen, geflankeerd moet worden door maatregelen die de student helpen
handen en voeten te geven aan die verantwoordelijkheid. De regering
heeft daarin allereerst met de wet kwaliteit in verscheidenheid hoger
onderwijs, die vorig jaar van kracht is geworden, al een belangrijke stap
gezet.60 Deze wet heeft gezorgd voor een aantal belangrijke verbeteringen
in de studiekeuzefaciliteiten, zodat studenten zich beter kunnen voorbereiden op hun studiekeuze, en de juiste student sneller op de juiste plek
zit. Zo hebben studenten voortaan recht op studiekeuzeactiviteiten als zij
zich voor 1 mei aanmelden, en hebben alle opleidingen aan hogescholen
en universiteiten per studiejaar 2014/2015 een studiebijsluiter, waardoor
studenten beter in staat zijn hun studiekeuze af te stemmen op de
arbeidsmarkt of het salaris dat zij denken te verdienen. Ook ontvangen
alle eindexamenkandidaten in oktober een brief met informatie over de
studiekeuze, de aanmeldingsprocedure en de studiefinanciering.
Daarnaast zet de regering de komende jaren in de voorlichting rond het
studievoorschot ook hard in op het vergroten van het financieel
bewustzijn, zodat studenten goed de consequenties kunnen inzien van de
financiële beslissingen die zij nemen in hun studietijd. Zo zal er een
58

CPB (2014), Gemiddelde aflossing en inkomenseffecten sociaal leenstelsel. Bijlage bij:
Kamerstukken II 2013/14, 24 724, nr. 131, p. 5.
CPB (2014), Gemiddelde aflossing en inkomenseffecten sociaal leenstelsel. Bijlage bij:
Kamerstukken II 2013/14, 24 724, nr. 131, p. 13.
60
Stb. 2013, 298.
59

Tweede Kamer, vergaderjaar 2014–2015, 34 035, nr. 13

38

rekenhulp ontwikkeld worden op www.duo.nl die studenten kunnen
gebruiken om te berekenen welk bedrag zij nodig hebben per maand om
rond te komen, hoe hoog hun studieschuld dan is na het behalen van het
diploma, en welk bedrag zij bij welk inkomen kwijt zullen zijn aan de
aflossing van hun schuld. Dit wetsvoorstel regelt tot slot dat de bijverdiengrens wordt afgeschaft voor studenten in het hoger onderwijs, zodat zij
zelf kunnen kiezen hoe zij hun studie willen bekostigen, zonder dat zij
daarbij in de weg worden gestaan door dergelijke beperkingen.
De leden van de VVD-fractie vragen de regering waarom de flexibele
werkwijze voor DUO om vervroegd af te lossen, pas ingaat in 2018. Geldt
deze regeling alleen voor het nieuwe cohort of ook voor studenten die nu
al reeds zijn afgestudeerd.
Uiterlijk vanaf 2018 wordt flexibel en vervroegd aflossen mogelijk voor
iedereen, zowel voor studenten die straks onder het studievoorschot
vallen als voor oud-studenten die onder de huidige terugbetaalvoorwaarden vallen. Dat is op tijd voor de eerste studenten die onder het
studievoorschot vallen, want vanaf 2018 gaan de eersten verplicht
terugbetalen. Tot 2018 kunnen oud-studenten die onder de huidige
voorwaarden terugbetalen de bestaande mogelijkheid voor extra aflossen
benutten en extra stortingen doen. Met het oog op de totale veranderopgave voor DUO wordt de ingangsdatum van januari 2018 realistisch
geacht.
Hoe functioneert de harde knip op dit moment en zijn alle onvolkomenheden daar inmiddels opgelost voor het studievoorschot in werking
treedt, zo vragen de leden van de VVD-fractie.
De inspectie heeft de implementatie van de harde knip gemonitord en
concludeerde in juni 2012 dat het invoeringsproces van de afschaffing van
de harde knip zorgvuldig is verlopen: universiteiten hanteren een duidelijk
herkansingenbeleid en spannen zich in om studenten in staat te stellen de
bachelorfase tijdig af te ronden; het merendeel van de universiteiten werkt
aan meerdere instroommomenten per collegejaar; alle universiteiten
hebben beleid ontwikkeld ten aanzien van een hardheidsclausule; alle
universiteiten hebben op verschillende niveaus en via verschillende media
voorlichting over de harde knip verstrekt.
Wat is de feitelijke situatie ten aanzien van overgangen van brede
bachelorprogramma’s zoals university colleges naar master vervolgstudies, zo vragen de leden van de VVD-fractie.
Door de harde knip en het afschaffen van de doorstroommaster kunnen
masteropleidingen een scherper profiel kiezen. Dit draagt bij aan een
meer gedifferentieerd en geprofileerd landschap van masteropleidingen,
zoals bedoeld door de commissie Veerman. De overgang van brede
bachelorprogramma’s, zoals University Colleges, naar masterstudies
wordt niet centraal gemonitord. Wel verzamelen instellingen zelf hierover
informatie. Zo heeft University College Roosevelt bijvoorbeeld een alumni
enquête waaruit blijkt dat studenten over het algemeen bij gerenommeerde (internationale) masterprogramma’s terechtkomen. Om studenten
voor te bereiden op een master, worden er schakelprogramma’s aangeboden.
De leden van de VVD-fractie vragen hoe MOOCS ingezet kunnen worden
om schakelprogramma’s te vervangen en toch deficiënties weg te nemen?

Tweede Kamer, vergaderjaar 2014–2015, 34 035, nr. 13

39

Instellingen kunnen MOOCs (Massive Open Online Course) voor verschillende doeleinden inzetten. Ze kunnen een MOOC onder meer inzetten om
schakelprogramma’s te vervangen en/of deficiënties weg te nemen. Het is
aan de instellingen om te bepalen op welke vakgebieden ze MOOCs als
schakelprogramma zouden willen inzetten. De regering stimuleert de
instellingen om aan de slag te gaan met open en online onderwijs door
jaarlijks € 1 miljoen beschikbaar te stellen voor projecten. Deze projecten
kunnen ook gericht zijn op het vervangen van schakelprogramma’s en
wegwerken van deficiënties. Vanzelfsprekend kunnen instellingen ook
MOOCs uit eigen budget ontwikkelen voor dit doeleinde. Zo biedt de TU
Delft een MOOC aan die (toekomstige) studenten kunnen benutten om
hun wiskundekennis op te frissen.
De leden van de VVD-fractie vragen of studenten maximaal gefaciliteerd
worden met het studievoorschot als zij in het buitenland willen studeren.
Ook vragen zij hoe het studievoorschot doorwerkt in de in 2012 aangenomen plafondregeling voor meeneembare studiefinanciering.
Ho-studenten die in het buitenland gaan studeren, kunnen onder bepaalde
voorwaarden hun studiefinanciering meenemen voor het volgen van een
opleiding in het buitenland. De voorwaarden die hiervoor gelden
veranderen met de invoering van het studievoorschot niet. Wel is het zo
dat ook voor studenten die hun studiefinanciering mee willen nemen naar
het buitenland de basisbeurs verdwijnt en de leenruimte wordt vergroot.
Er geldt op dit moment geen plafond voor het aantal aanvragen voor
meeneembare studiefinanciering. In 2012 is enkel de mogelijkheid hiertoe
gecreëerd om snel te kunnen reageren op een mogelijke grote toename
van het aantal aanvragen. Tot op heden is het echter niet nodig gebleken
daadwerkelijk een dergelijk plafond in te stellen. Het aantal aanvragen
voor meeneembare studiefinanciering is na de uitspraak van het Europese
Hof van Justitie in de zogenaamde 3 uit 6-zaak niet toegenomen.
Naast de voorziening van meeneembare studiefinanciering kunnen
studenten gebruik maken van een breed scala aan beurzen. Deze zijn
samengebracht op www.beursopener.nl. In de visiebrief over internationalisering in het ho en mbo wordt daarnaast een nieuw instrument
aangekondigd om internationale mobiliteit te versterken, in de vorm van
een nieuw scholarship-programma dat jaarlijks circa € 5 miljoen aan
scholarships beschikbaar zal stellen. Dit programma zal zich primair
richten op internationale studenten van buiten de EER, maar zal ook open
staan voor Nederlandse studenten (dus zowel inkomende als uitgaande
mobiliteit). Het zal komend decennium ongeveer 10.000 topstudenten in
staat stellen om over de grens te studeren. Begin 2015 wordt uw Kamer
geïnformeerd over de details van dit scholarship-programma.
De leden van de VVD-fractie vragen wanneer niet-Nederlanders recht
hebben op (meeneembaar) studievoorschot.
Niet-Nederlanders moeten aan een aantal vereisten voldoen om
aanspraak te kunnen maken op een studievoorschot. Zij kunnen in
aanmerking komen voor studiefinanciering als zij op basis van de wet of
een verdrag, gelijk worden gesteld aan Nederlanders (en tevens voldoen
aan de overige voorwaarden om voor studiefinanciering in aanmerking te
komen, zoals leeftijd en het volgen van een voltijdse opleiding). Gelijkstelling vindt plaats in de volgende gevallen:
• als een niet-Nederlander een bepaald type verblijfsvergunning heeft
om te verblijven in Nederland, EER-onderdaan is en al 5 jaar in
Nederland woont
• of EER-onderdaan is en voldoende uren werkt in Nederland

Tweede Kamer, vergaderjaar 2014–2015, 34 035, nr. 13

40

•

of waarvan de ouder(s) of partner voldoende uren in Nederland
werken (er is dan sprake van het zogenaamde migrerend werknemerschap).

Voor EER-onderdanen kan ook gedeeltelijke gelijkstelling aan de orde zijn.
Dat is het geval wanneer een EER-onderdaan niet aan het bovenstaande
woon- of werkvereiste voldoet. In dat geval bestaat er geen aanspraak op
volledige studiefinanciering, maar wel op een tegemoetkoming in de
kosten van de toegang tot het onderwijs: het collegegeldkrediet.
Op het moment dat een student het studievoorschot «mee wil nemen»
voor het volgen van een opleiding in het buitenland, geldt nog een
aanvullende eis: hij moet dan tevens aantonen drie van de zes jaar
voorafgaand aan de opleiding in Nederland te hebben gewoond. Deze eis
geldt niet voor migrerende werknemers omdat zij, middels het werken in
Nederland, al op een andere manier aantonen voldoende band met
Nederland te hebben. Uit het voorgaande volgt dat het niet mogelijk is om
op basis van kortstondig verblijf in Nederland aanspraak op het studievoorschot te maken. Daarmee is de regering van mening dat het
studievoorschot niet het effect sorteert waar in de motie van de leden
Omtzigt en Schut-Welkzijn voor wordt gevreesd,61 namelijk dat het
studievoorschot zou kunnen leiden tot onwenselijk hoge aanspraken bij
een kortdurende aanwezigheid in Nederland. Er zitten voldoende
waarborgen in het studiefinancieringsstelsel om dat te voorkomen. De
regering vertrouwt erop dat zij met het antwoord op deze vraag ook
uitvoering heeft gegeven aan de motie Omtzigt (CDA) en Schut-Welkzijn
(VVD), voor waar het de invoering van het studievoorschot betreft.
De leden van de VVD-fractie vragen welke verschillen bij het recht op
(meeneembaar) studievoorschot bestaan tussen Europeanen en mensen
van buiten de EU.
EER-onderdanen hebben geen verblijfsvergunning nodig om in
aanmerking te komen voor volledige studiefinanciering. Zij komen in
aanmerking als zij ofwel vijf jaar in Nederland wonen ofwel (kind van een)
migrerend werknemer zijn. Studenten die niet de nationaliteit van een
EER-lidstaat of Zwitserland hebben dienen over een bepaald type
verblijfsvergunning te beschikken als zij in Nederland in aanmerking
willen komen voor studiefinanciering.
De leden van de VVD-fractie vragen wat het verschil is tussen migrerende
werknemers en anderen. Ook vragen zij of kinderen van migrerende
werknemers gebruik kunnen maken van het studievoorschot en hoe lang.
Met migrerend werknemers worden personen bedoeld die de nationaliteit
van een EER-lidstaat of Zwitserland bezitten die in Nederland reële en
daadwerkelijke arbeid verrichten. Migrerend werknemers (en kinderen of
partners van migrerend werknemers) kunnen direct in aanmerking komen
voor volledige studiefinanciering in Nederland. Zij kunnen aanspraak
maken op het studievoorschot onder dezelfde voorwaarden als studenten
met de Nederlandse nationaliteit. Op het moment dat niet langer sprake is
van migrerend werknemerschap stopt de aanspraak op studiefinanciering.
DUO gaat ervan uit dat iemand die de nationaliteit van een EER-lidstaat of
Zwitserland bezit die over de controleperiode 56 uur of meer gemiddeld
per maand heeft gewerkt, zonder meer de status van migrerend
werknemer heeft. Andere onderdanen van de EER of Zwitserland hebben
pas aanspraak op volledige studiefinanciering als zij vijf jaar in Nederland
wonen.
61

Kamerstukken II 33 928, nr. 15

Tweede Kamer, vergaderjaar 2014–2015, 34 035, nr. 13

41

Uit het voorgaande volgt dat het niet mogelijk is om op basis van
kortstondig verblijf in Nederland aanspraak op het studievoorschot te
verwerven. Daarmee is de regering van mening dat het studievoorschot
niet het effect sorteert waar in de motie van de leden Omtzigt en
Schut-Welkzijn62 voor wordt gevreesd. Er zitten immers voldoende
waarborgen in de studiefinanciering om te voorkomen dat een persoon
zonder meer studiefinanciering kan opnemen.
De leden van de CDA-fractie vragen welke invloed het wetsvoorstel heeft
bij de verbetering van het studiesucces voor studenten van verschillende
afkomst. De leden van de CDA-fractie vragen hoeveel procent van de
studenten met een andere afkomst dan de Nederlandse meer zal
afstuderen in het nieuwe stelsel in verhouding tot het huidige stelsel, en
waar deze aanname op is gebaseerd.
Met het studievoorschot neemt de eigen bijdrage aan de studie in het
hoger onderwijs hoger toe. Onderzoek naar eerdere beleidsmaatregelen
heeft laten zien dat een hogere financiële bijdrage van studenten aan hun
eigen studie invloed heeft op de studiekeuze en studie inzet; studenten die
een hogere eigen bijdrage leverden probeerden sneller te studeren,
wisselden minder van studierichting en behaalden betere cijfers.63 Ook de
monitor beleidsmaatregelen van ResearchNed (2013) laat zien dat
studenten bij de eerder aangekondigde maatregelen verwachten minder
snel te zullen switchen en zich meer voor hun studie te zullen inzetten.64
Het is aannemelijk dat het studievoorschot kan leiden tot een bewustere
studiekeuze. Het is niet op voorhand te zeggen in hoeverre de afkomst van
studenten bepalend is voor hoe zij op het wegvallen van de basisbeurs
zullen gaan reageren. Om die reden zal de regering na de invoering van
het wetsvoorstel de instroom-, doorstroom- en uitvalcijfers blijven
monitoren en leengedrag, studievoortgang en studietempo blijven bezien.
Op basis van deze gegevens zal de regering bezien of, wanneer en hoe
eventuele bijsturing nodig is.
De leden van de CDA-fractie vragen de regering aan te geven hoeveel
gezinnen een verzamelinkomen tot € 30.000 hebben, de grens in het
studievoorschot, en hoeveel studenten uit een dergelijk gezin komen.
Van de ho-studenten met een aanvullende beurs hebben er circa 51.000
ouders een verzamelinkomen van € 30.000 of minder. Hoeveel van deze
studenten een broer of zus hebben die ook studeren en een aanvullende
beurs genieten, blijkt niet uit DUO-cijfers.
De leden van de CDA-fractie vragen voorts hoeveel studenten er in het
nieuwe stelsel op vooruit en hoeveel er op achteruit gaan ten opzichte van
het huidige stelsel.
In 2013 ontvingen 415.000 ho-studenten een basisbeurs. Die wordt
vervangen door de mogelijkheid om te lenen. Deze studenten profiteren
wel van de aanzienlijk soepelere terugbetaalvoorwaarden: onder het
minimumloon betaal je niets terug, je betaalt nooit meer dan 4% over het
meerinkomen boven die drempel en je eventuele restschuld wordt na 35
jaar kwijtgescholden. Zo zorgt de regering dat elke oud-student in principe
in staat zal zijn om aan zijn aflosverplichting te voldoen, ongeacht zijn
62

Kamerstukken II 2014/2015, 33 928, nr. 15
SCP (2013) De Studie Waard: Een verkenning van mogelijke gedragsreacties bij de invoering
van een sociaal leenstelsel in het hoger onderwijs, p. 40. Bijlage bij: Kamerstukken II
2013/2014, 24 724, nr. 131.
64
Zie onder andere de brief ter aanbieding van de Monitor beleidsmaatregelen ResearchNed.
Kamerstukken II 2012/13, 24 724, nr. 104.
63

Tweede Kamer, vergaderjaar 2014–2015, 34 035, nr. 13

42

inkomen. De verlenging van de maximale terugbetaaltermijn betekent ook
dat de student ervoor kan kiezen om zijn maandlasten te halveren ten
opzichte van het huidige stelsel, juist in het spitsuur van het leven als de
inkomens stijgen en de oud-student wellicht een huis koopt of een gezin
sticht. In 2013 ontvingen 110.000 studenten een aanvullende beurs. De
aanvullende beurs blijft bestaan en wordt verhoogd met circa € 100 per
maand voor studenten waarvan de ouders minder dan € 30.000
verdienen. Dat betreft 51.000 studenten. Circa 150.000 minderjarige
mbo-studenten krijgen straks recht op een OV-kaart die zij nu niet hebben.
Alle studenten – die onder het studievoorschot, maar ook onder het
huidige stelsel –, krijgen meer mogelijkheden om flexibel terug te betalen.
De eerste generaties studenten die onder het studievoorschot vallen, in
totaal naar verwachting circa 320.000 studenten, krijgen een voucher ter
waarde van € 2.000 om later te kunnen gebruiken voor scholing. Ten
slotte profiteren studenten van de kwaliteitsinvesteringen in het hoger
onderwijs. En niet alleen de studenten profiteren daarvan: investeringen
in de kwaliteit van onderwijs dragen bij aan de economische groei en
daarmee aan de toekomstige welvaart van de hele Nederlandse samenleving.
De leden van de CDA-fractie vragen de regering aan te geven welke
financiële consequenties het leenstelsel heeft ten opzichte van de huidige
situatie op jaarbasis voor een gezin met twee parttime werkende ouders
(jaarinkomen man 20.000, vrouw 28.000) met drie uitwonende, studerende
kinderen en welke financiële consequenties dit gezin zou ondergaan als de
man stopt met werken en het verzamelinkomen derhalve onder de 30.000
zou komen.
In de beschreven casus kan elk van de drie studerenden naast de
reisvoorziening beschikken over een wettelijk vastgesteld normbudget dat
voldoende wordt geacht om te kunnen voorzien in de studiekosten en het
levensonderhoud. Op basis van het inkomen van de ouders, krijgen deze
studerende kinderen in het huidige stelsel naast de uitwonende basisbeurs van € 279 per maand een aanvullende beurs van € 171 per maand.
Onder het studievoorschot krijgen deze kinderen een aanvullende beurs
van € 235. Wanneer de vader stopt met werken, krijgt elke studerend kind
in het huidige stelsel een aanvullende beurs ter hoogte van € 258 en
onder het studievoorschot ter hoogte van € 365.
De leden van de CDA-fractie verwachten dat uitwonende studenten een
extra studieschuld van € 17.000 zullen hebben en thuiswonende
studenten een extra studieschuld van € 6.000 en vragen aan de regering
wat de extra schuld is ten opzichte van de huidige situatie voor uitwonende studenten die in respectievelijk 4, 5, 6 of 7 jaar afstuderen en voor
thuiswonende studenten die in respectievelijk 4, 5, 6 of 7 jaar afstuderen.
De regering deelt de verwachting van de CDA-fractie niet. De leden van de
CDA-fractie lijken te veronderstellen dat studenten nu 5 jaar basisbeurs
krijgen, maar dat is niet het geval. De basisbeurs wordt alleen toegekend
voor de nominale studieduur. De regering vervangt de basisbeurs door de
mogelijkheid om te lenen. Voor thuiswonende studenten bedraagt de
basisbeurs € 1.200 per jaar, voor uitwonende studenten € 3.350 per jaar.
Dus de extra financieringslast bedraagt respectievelijk € 4.800 en € 13.400
voor een vierjarige studie. Hiervoor maakt het niet uit of de student 4, 5, 6
of 7 jaar studeert, want in het huidige stelsel krijgt de student basisbeurs
alleen voor de nominale studieduur en niet voor de jaren dat hij langer
uitloopt. Voor de jaren bovenop de nominale studieduur verandert er dus
niets voor studenten: zowel in het huidige als in het toekomstige stelsel
hebben zij in die jaren geen recht op een basisbeurs.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2014–2015, 34 035, nr. 13

43

Het ligt niet in de lijn der verwachting dat de studenten die extra financieringslast in het geheel gaan lenen. Studenten kunnen ervoor kiezen om
meer te gaan bijverdienen, hun spaargeld aan te wenden, hun uitgavenpatroon aan te passen of (als zij nu al lenen) deze leendoeleinden nog
eens kritisch tegen het licht te houden. Ook zouden hun ouders ervoor
kunnen kiezen om meer bij te dragen. Dit alles leidt tot de aanname van
het CPB dat de schuld niet toeneemt met de hoogte van de weggevallen
basisbeurs, maar met circa tweederde daarvan.65Deze redenering
volgend, betekent dit voor thuiswonende studenten een schuldtoename
van circa € 3.200 en voor uitwonende studenten van circa € 8.900,
bovenop de nominale studieduur, ongeacht hun studieduur.
Ook vragen de leden van de CDA-fractie aan de regering om aan te geven
wat de extra kosten zijn voor een uitwonende student die een meerjarige
master doet. Hoeveel studenten doen een meerjarige master, willen ze
daarbij weten.
Een student die een meerjarige masteropleiding volgt, studeert in principe
een jaar langer dan een student die een reguliere master volgt. Hij betaalt
dus een jaar langer het wettelijk collegegeld van € 1.906. Welke kosten de
student verder nog maakt, is moeilijk in algemene zin te bepalen. Dat
hangt af van de diverse financiële beslissingen die de student maakt.
In 2013–2014 stonden er in totaal 36.824 studenten aan een meerjarige
masteropleiding ingeschreven.66
De leden van de CDA-fractie vragen de regering aan te geven welke
landen een studievoorschot hebben. Deze leden vragen verder om aan te
geven voor elk van deze landen hoeveel zij per jaar afschrijven op
studievoorschotten in de afgelopen vijf jaar.
Uit het onderzoek van het CHEPS blijkt dat alle onderzochte landen in het
rapport hun studenten de mogelijkheid bieden geld te lenen, namelijk:
Australië, Canada, Engeland, Duitsland, Nieuw Zeeland, Noorwegen,
Zweden, Verenigde Staten en Nederland. Alleen Noorwegen en Zweden
bieden daarnaast ook nog een generieke beurs. Welke bedragen er precies
worden afgeschreven in deze verschillende landen, is niet duidelijk. Deze
informatie is bovendien zonder context ook niet waardevol, in die zin dat
de terugbetaalvoorwaarden vaak aanzienlijk verschillen. Zo zijn er
bijvoorbeeld veel landen waar studieleningen worden uitgegeven als vrij
conventionele leningen, met een annuïtaire afbetaling en tegen een hoge
rente. Maar ook steeds meer landen hanteren een inkomensafhankelijk
terugbetaalsysteem. En dan zijn er nog landen als Australië en het
Verenigd Koninkrijk waar de studielening automatisch door de fiscus
wordt teruggevorderd van het brutosalaris. Al deze verschillende
terugbetaalvoorwaarden zijn terug te lezen in het rapport International
experiences with student financing, tuition fees and student financiel
support in perspective van het CHEPS.
Voorts bevat Education at a Glance een goed overzicht van het percentage
van de studenten dat leent, het rentepercentage, de wijze waarop zij
terugbetalen, en het gemiddelde bedrag dat terugbetaald wordt. Deze
informatie staat weergegeven in tabel 1.

65

CPB (2014), Gemiddelde aflossing en inkomenseffecten sociaal leenstelsel. Bijlage bij:
Kamerstukken II 2013/14, 24 724, nr. 131.
66
Kamerstukken II 2014–2015, 24 724, nr. 134. Blz. 4, in voetnoot.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2014–2015, 34 035, nr. 13

44

De leden van de CDA-fractie vragen aan de regering hoe een afgestudeerde weet wat hij/zij terug moet betalen na 35 jaar, of wellicht nog
langer. Is er een model in een spreadsheet dat de afgestudeerde kan
gebruiken om schattingen te maken van het bedrag dat hij/zij moet
terugbetalen.
De regering is het met de leden van de CDA-fractie eens dat het voor de
student belangrijk is inzichtelijk te maken wat de gevolgen zijn van het
studievoorschot voor zijn of haar persoonlijke situatie. Daarom zal er voor
dat doel een rekenhulp ontwikkeld worden op www.duo.nl. Studenten
kunnen dan met behulp van deze rekenhulp zelf berekenen welk bedrag zij
ongeveer nodig hebben per maand om rond te komen, hoe hoog hun
studieschuld is na het behalen van het diploma, en welk bedrag zij bij
welk inkomen ongeveer kwijt zullen zijn aan de aflossing van hun schuld.
Deze rekenhulp zal onderdeel uitmaken van de voorlichting over het
studievoorschot.
Wat de student straks feitelijk zal terugbetalen, is afhankelijk van
verschillende factoren, zoals de hoogte van de studieschuld, de duur van
de terugbetaalperiode, de hoogte van rente en de inkomensontwikkeling
van het huishouden. Hoe meer een student leent, hoe meer hij zal moeten
terugbetalen. Bij een hogere studieschuld van € 6.000 hoort een extra
maandlast van € 22.
Ook is het aflosbedrag afhankelijk van de individuele omstandigheden van
de oud-student en zijn preferenties ten aanzien van financiële beslissingen. De regering zorgt er in ieder geval voor dat flexibel en vervroegd
aflossen makkelijker wordt. Ook nu al lost 60% van de studenten binnen 5
jaar af, terwijl de maximale termijn 15 jaar is. Door de verlenging van de
maximale terugbetaaltermijn naar 35 jaar in combinatie met de nieuwe
mogelijkheden tot flexibel en vervroegd aflossen, kan de student het
terugbetaalregime kiezen dat bij zijn persoonlijke situatie past, en dit ook
tussentijds aanpassen als de omstandigheden daarom vragen. Bij een
langere terugbetaaltermijn, horen lagere maandlasten, maar wordt over
de hele periode meer rente betaald; bij een kortere terugbetaaltermijn, zijn
de maandlasten hoger en bespaart de student rente. De consequenties
van deze keuzes moeten goed voor het voetlicht worden gebracht. Het
vergroten van het financieel bewustzijn van de student is dan ook een van
de kerndoelstellingen van de voorlichting rond het studievoorschot.
Ouders die financieel onderlegd zijn, beseffen dat het bedrag dat de
afgestudeerde uiteindelijk terug moet betalen waarschijnlijk anderhalf tot
en met drie keer zo groot is als het oorspronkelijk geleende bedrag, zo
menen de leden. Deze ouders zullen een bijdrage willen leveren aan de
kosten. Per studerend kind komt er een last van 12 × € 279,00 = € 3.348,00
per jaar bij. Stel je hebt twee studerende kinderen, dan komt dit neer op
€ 6.696,00 per jaar. De leden van de CDA-fractie vragen de regering hoe
redelijk het is zo’n last bij ouders en studerende kinderen neer te leggen
op zo’n korte termijn, zonder dat de ouders een voorziening hebben
kunnen treffen?
De leden van de CDA-fractie vragen naar de redelijkheid van een specifiek
rekenvoorbeeld. In de WSF 2000 is een wettelijke veronderstelde
ouderlijke bijdrage opgenomen. De maximale wettelijke ouderlijke
bijdrage is even hoog als de maximale aanvullende beurs. Een verhoging
van de aanvullende beurs betekent in de systematiek van de WSF 2000
dat ook de wettelijk veronderstelde ouderlijke bijdrage verhoogd wordt.
Dit is een gevolg van de huidige systematiek, en niet van de voorgestelde
veranderingen. Zoals hiervoor reeds is aangegeven, is die veronderstelde
ouderlijke bijdrage niet verplicht. Studenten maken aan de keukentafel

Tweede Kamer, vergaderjaar 2014–2015, 34 035, nr. 13

45

afspraken met hun ouders over de feitelijke ouderlijke bijdrage. Wat een
redelijke bijdrage is, beslissen zij samen. De student kan het bedrag ook
opvangen door spaargeld in te zetten, hij kan (meer uren) gaan werken,
langer thuis blijven wonen of sneller besluiten te studeren. Maar de
student kan er ook voor kiezen om het wegvallende deel op te vangen
door een lening af te sluiten bij DUO. Ouders hoeven dus niet meer bij te
dragen. Welk van deze mogelijkheden de student kiest, zal afhangen van
de specifieke situatie van elke afzonderlijke student.
Voor ouders die niet genoeg verdienen om de ouderlijke bijdrage aan de
studie van hun kinderen te leveren, is er bovendien de aanvullende beurs.
Deze wordt verhoogd tot maximaal € 100 voor de laagste inkomensgroepen. Ook wordt de terugbetaalregeling flink versoepeld voor
studenten die wel gebruik willen maken van de lening. Dit zorgt er onder
andere voor dat de maanlasten in de aflossingsfase halveren. Zo
garandeert de regering dat iedereen die wil studeren, ook daadwerkelijk
kan studeren.
De leden van de CDA-fractie vragen een reactie op de situatie dat het in
één gezin kan voorkomen dat het ene kind de basisbeurs krijgt ter waarde
van 4 × 12 × € 279,00 = € 13.392,00, terwijl een jonger kind hetzelfde
bedrag moet lenen en daar decennia lang rente over moet betalen.
Zoals bij iedere beleidswijziging die met overgangsrecht wordt ingevoerd,
bestaan er verschillen tussen huidige gebruikers en degenen die onder
het nieuwe regime gaan vallen. Dit verschil kan worden weggenomen
door de basisbeurs ook met terugwerkende kracht te vervangen door een
leenmogelijkheid en dus niet om te zetten in een gift. Dat acht de regering
niet verdedigbaar.
De leden van de CDA-fractie vragen een reactie op de stelling dat
afgestudeerden met een laag inkomen langer zullen terugbetalen en meer
rente zullen betalen dan die met een hoog inkomen.
De regering weet niet waarop de leden van de fractie van het CDA de
stelling baseren dat hoge inkomens hun schuld in ongeveer 20 jaar zullen
terugbetalen. De terugbetaling van het studievoorschot is afhankelijk van
meerdere variabelen, zoals de hoogte van de studieschuld, de duur van de
terugbetaalperiode, de hoogte van rente en de inkomensontwikkeling van
het huishouden, en van individuele omstandigheden en preferenties ten
aanzien van financiële beslissingen. Flexibel en vervroegd aflossen wordt
makkelijker gemaakt. Ook nu al lost 60% van de studenten binnen 5 jaar
af, terwijl de maximale termijn 15 jaar is. Door de verlenging van de
maximale terugbetaaltermijn naar 35 jaar in combinatie met de nieuwe
mogelijkheden tot flexibel en vervroegd aflossen, kan de student het
terugbetaalregime kiezen dat bij zijn persoonlijke situatie past, en dit ook
tussentijds aanpassen als de omstandigheden daarom vragen. Dit geldt
voor hoge en voor lage inkomens. Bij een langere terugbetaaltermijn,
horen lagere maandlasten, maar wordt over de hele periode meer rente
betaald; bij een kortere terugbetaaltermijn, zijn de maandlasten hoger en
bespaart de student rente. De consequenties van deze keuzes moeten
goed voor het voetlicht worden gebracht. Het vergroten van het financieel
bewustzijn van de student is dan ook een van de kerndoelstellingen van
de voorlichting rond het studievoorschot. Gegeven de ervaring in het
huidige stelsel met de mate waarin studenten vervroegd aflossen, het feit
dat dat verder gefaciliteerd wordt, gecombineerd met de gemiddelde
stijging van de studieschuld door het wegvallen van de basisbeurs en de
investeringen in het vergroten van het financieel bewustzijn, is het
onmogelijk om op voorhand te voorspellen welke keuzes studenten daarin

Tweede Kamer, vergaderjaar 2014–2015, 34 035, nr. 13

46

zullen maken en in hoeverre hoge en lage inkomens daarin van elkaar
zullen verschillen.
De leden van de CDA-fractie vragen waarom de studiefinanciering niet
geleidelijk wordt omgebouwd tot studievoorschot, terwijl dit administratief technisch tot de mogelijkheden behoort. Zij geven daarbij aan dat
deze vraag wordt gerechtvaardigd door het feit dat het extra geld dat
wordt vrijgemaakt voor verbetering van het onderwijs pas op lange
termijn (hopelijk) effect sorteert, waardoor de eerste lichtingen
«voorschotstudenten» hiervan niet merkbaar profiteren.
De regering is van mening dat door de invoering van het studievoorschot
met cohortgarantie recht wordt gedaan aan de positie van huidige
studenten. Alle studenten die voor 1 september 2015 zijn begonnen met
een ho-opleiding (hbo-bachelor, wo-bachelor, wo-master) en daarvoor
studiefinanciering hebben ontvangen mogen deze opleiding met behoud
van basisbeurs afronden. Voor alle studenten die per of na 1 september
voor het eerst beginnen aan een ho-opleiding zal het nieuwe stelsel gaan
gelden. De opbrengsten van de hervormingen in de studiefinanciering
worden geïnvesteerd in het hoger onderwijs. Onder andere omdat het
studievoorschot met cohortgarantie wordt ingevoerd en vanwege het
prestatiebeurseffect komen deze pas op de lange termijn beschikbaar.
Omdat de regering echter belang hecht aan een snellere kwaliteitsimpuls
aan het hoger onderwijs dan de opbrengsten in de studiefinanciering
mogelijk maken, is besloten via een kasschuif een gedeelte van de
opbrengsten naar voren te halen. Deze zijn dan vanaf 2018 beschikbaar
voor investeringen in het hoger onderwijs. De VSNU en VH hebben zich er
vooruitlopend daarop aan gecommitteerd dat de instellingen zelf in de
jaren 2015, 2016 en 2017 een jaarlijkse investering plegen van € 200
miljoen. Het gaat hier om zogenoemde pre-investeringen vanwege het
vrijkomen van de middelen in verband met de introductie van het
studievoorschot. Doordat de regering duidelijkheid geeft over het
beschikbaar komen van deze meerjarige middelen, kunnen de
ho-instellingen in de jaren 2015, 2016 en 2017 incidentele middelen
gericht investeren of investeringen naar voren halen. Zo kan meteen
worden gebouwd aan de kwaliteitsverbetering in het hoger onderwijs, en
kan ook de eerste generatie studenten die te maken heeft met het
studievoorschot, al profiteren van uitdagender onderwijs en betere
voorzieningen. Een meer geleidelijke invoering van het studievoorschot
acht de regering om die reden niet nodig.
De leden van de CDA-fractie vragen waarom niet is gekozen voor een
cohortgarantie die voor het gehele cohort geldt.
In tegenstelling tot wat de leden van de CDA-fractie stellen wordt het
studievoorschot wel degelijk voorgesteld met cohortgarantie die voor het
gehele cohort geldt. Alle ho-studenten die voor 1 september 2015 zijn
begonnen aan een bachelor- of masteropleiding kunnen deze gedurende
de nominale studieduur van die opleiding afronden met behoud van de
basisbeurs. Zij hebben nog gedurende de nominale duur van die
opleiding aanspraak op basisbeurs. Daarmee is voorzien in cohortgarantie
voor alle huidige studenten. De regering heeft zo, gegeven de omstandigheden en gelet op het belang dat de invoering van het studievoorschot
dient, gekozen voor een evenwichtige cohortgarantie.
De leden van de CDA-fractie vragen wat de reden is dat het nieuwe stelsel
niet ingaat voor alle studenten die op of na 1 september voor het eerst
aan een bacheloropleiding zijn ingeschreven.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2014–2015, 34 035, nr. 13

47

Het is de regering niet duidelijk wat de leden van de CDA-fractie bedoelen
met deze vraag. De aanname dat het nieuwe stelsel niet ingaat voor alle
studenten die op of na 1 september voor het eerst aan een bacheloropleiding zijn ingeschreven klopt niet. Het nieuwe stelsel zal namelijk gaan
gelden voor alle studenten die op of na 1 september voor het eerst aan
een bachelor- of masteropleiding zijn ingeschreven.
De leden van de CDA-fractie vragen of de regering het ermee eens is dat
het onredelijk is dat onderscheid wordt gemaakt tussen hbo-studenten en
wo-studenten.
De regering is van mening dat met de invoering van het studievoorschot
geen onderscheid wordt gemaakt tussen hbo- en wo-studenten. Alle
ho-studenten die al een opleiding waren begonnen, hebben nog
gedurende de nominale duur van die opleiding aanspraak op basisbeurs.
Aangezien de duur van de bacheloropleiding verschillend is in het hbo en
het wo verschilt ook de periode gedurende welke aanspraak op studiefinanciering bestaat. Dit is ook in het huidige stelsel het geval.
De leden van de PVV-fractie vinden het van bijzonder groot belang dat
wettelijk wordt vastgelegd dat de opbrengsten van het leenstelsel een op
een worden besteed aan het hoger onderwijs. Deelt de regering deze
mening? Zo nee, waarom niet, zo vragen zij.
De middelen die vrijkomen door de hervorming van het stelsel van
studiefinanciering zijn uitsluitend bestemd voor een kwaliteitsimpuls in
het hoger onderwijs. Maar de regering hecht eraan de beschikbare
middelen in dit stadium nog niet gedetailleerd te bestemmen voor
specifieke beleidsmaatregelen. Het is belangrijk om zorgvuldig na te gaan
welke maatregelen het hardst nodig zijn en welke tot het meeste effect
zullen leiden. De investeringen moeten leiden tot een meerkleurig bestel,
waarin de verschillen in aanbod van onderwijs en profilering van
instellingen bijdragen aan creatief, innovatief en uitdagend onderwijs van
hoge kwaliteit. Dat voor deze kwaliteitsimpuls extra geld nodig is, is
evident. De commissie Veerman wees al op de noodzaak van substantiële
investeringen om de positie in de internationale concurrentiestrijd te
behouden en te versterken. Het aantal studenten in het hoger onderwijs is
de afgelopen decennia fors toegenomen. Om recht te doen aan deze
groei, de toegenomen diversiteit en het maatwerk dat dit vereist in het
onderwijs, is een extra impuls onontbeerlijk. In het Nationaal Onderwijsakkoord worden gerichte studiekeuze, onderwijsbegeleiding en nieuwe
onderwijsvormen die tegemoet komen aan de behoefte aan differentiatie,
genoemd als bestemmingen voor de opbrengsten van dit wetsvoorstel. In
de praktijk kan dit bijvoorbeeld vorm krijgen door intensievere
begeleiding van studenten, verhoging van het aantal contacturen tussen
student en docent, excellentietrajecten, het bieden van internationale
studiekansen, innovatief online onderwijs en aandacht voor 21st century
skills.
Voor het maken van de juiste afwegingen is het belangrijk flexibel te
kunnen zijn. Investeringen moeten zich richten op de juiste maatschappelijke uitdagingen en instellingen moeten in de gelegenheid zijn de
investeringen aan te laten sluiten bij hun specifieke context en strategie.
Niet alle instellingen en studenten hebben immers baat bij dezelfde
maatregelen. Om de belangrijkste opgaven voor het hoger onderwijs
verder uit te werken, is in september 2014 gestart met een HO-tour. In
samenwerking met studenten, docenten, bestuurders en het bedrijfsleven
worden de belangrijkste opgaven nader in beeld gebracht. Dit zal
halverwege 2015 leiden tot een nieuwe strategische agenda met bijbehorende investeringsagenda.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2014–2015, 34 035, nr. 13

48

De leden van de GroenLinks-fractie vragen of de regering in wil gaan op
de gevolgen die het studievoorschot heeft op de kinderbijslag van
minderjarige studenten, omdat deze minderjarige studenten pas in
oktober voor het eerst een studievoorschot, inclusief OV-chipkaart,
krijgen.
Minderjarige studenten in het hoger onderwijs ontvangen per 1 oktober
studiefinanciering, terwijl het studiejaar op 1 september begint. Dit is zo
geregeld om te voorkomen dat in de maand september tegelijkertijd
studiefinanciering aan de student en kinderbijslag aan de ouders wordt
toegekend. Kinderbijslag wordt namelijk per kwartaal toegekend. Dit
betekent dat de ouders van deze studenten nog voor het gehele derde
kwartaal, inclusief de maand september, kinderbijslag ontvangen. Om
geen overlap te laten ontstaan is er eerder voor gekozen studiefinanciering voor minderjarigen met ingang van het nieuwe kwartaal, oftewel
per 1 oktober, toe te kennen. Dit verandert niet met de invoering van het
studievoorschot. Wel is het zo dat er bij de behandeling van het
wetsvoorstel Hervorming Kindregelingen67 door de Minister van Sociale
Zaken en Werkgelegenheid is toegezegd om samen met de Minister van
Onderwijs, Cultuur en Wetenschap te onderzoeken of het probleem dat
minderjarige studenten hierdoor bij de instroom in hun studie ervaren kan
worden opgelost. Uit overleg tussen beide ministeries is gebleken dat het
kostbaar en ingewikkeld is om inbreuk te maken op de kwartaalsystematiek die bij de kinderbijslag wordt gehanteerd. Nu met de invoering van
het studievoorschot niet langer een basisbeurs wordt verstrekt maar de
financiële leenruimte voor studenten wordt vergroot, ligt het echter in de
rede minder zwaar te tillen aan korttijdige overlap van studiefinanciering
en kinderbijslag. Het met een maand naar voren halen van de toekenning
van studiefinanciering, zodat deze toekenning en de start van het
studiejaar ook voor minderjarige studenten gelijktijdig plaatsvindt, zou het
probleem dat minderjarige ho-studenten in het huidige stelsel ervaren,
wegnemen. Dit heeft echter wel een eenmalig financieel effect.
De leden van de GroenLinks-fractie hebben vragen over boetes die
onderwijsinstellingen uitdelen voor het te laat inschrijven voor toetsen. De
regering vindt het belangrijk dat studenten zonder onnodige vertraging
hun studie kunnen afronden. De leden van GroenLinks-fractie vragen zich
af in deze visie van de regering of de boete die studenten nu kunnen
krijgen gerechtvaardigd is.
In de WHW is opgenomen dat de inschrijving voor een opleiding niet
afhankelijk kan worden gesteld van andere geldelijke bijdragen dan het
collegegeld. Dit betekent dat van studenten geen extra financiële bijdrage
mag worden gevraagd om studiepunten te behalen. Het doel hiervan is
om studenten te beschermen tegen extra kosten. Er is dus geen wettelijke
grondslag voor instellingen om kosten bij studenten in rekening te
brengen als zij zich te laat inschrijven voor tentamens en alsnog willen
deelnemen aan het tentamen. Dit is begin dit jaar aan de orde geweest in
reactie op vragen van de Tweede Kamer. De consequentie is echter dat
studenten een periode moeten wachten om een tentamen te kunnen
afleggen, omdat instellingen ervoor kunnen kiezen, en dat op basis van de
wet ook mogen, hen niet toe te laten voor het tentamen omdat ze zich te
laat hebben ingeschreven. Dat is dus ook nadelig voor studenten zelf. Een
ander gevolg is dat instellingen nadeel hiervan kunnen ondervinden,
omdat zij bijvoorbeeld kort voor het tentamen een grotere tentamenzaal
moeten regelen. Gelet op dit dilemma hebben er tussen de koepels en
studentenbonden overleggen plaatsgevonden en zijn zij ermee akkoord
dat een redelijke vergoeding van maximaal € 20 mag worden gevraagd
67

Kamerstukken II 2012/2013, 33 716, nr. 2.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2014–2015, 34 035, nr. 13

49

bij te late inschrijving voor tentamens. Voor het in rekening brengen van
dergelijke kosten is een wijziging van de WHW noodzakelijk. De regering
is voornemens om een wijziging van de wet in deze strekking aan u voor
te leggen. Hierbij zal overleg plaatsvinden met de koepels en studentenbonden over de vraag hoe met deze situatie wordt omgaan in de periode
dat de wet nog niet is gewijzigd. Hierover zal de Tweede Kamer per brief
worden geïnformeerd.
De leden van de GroenLinks-fractie vragen de regering of in het huidige
wetsvoorstel studenten meer invloed kunnen uitoefenen dat onderwijsinstellingen secuur en adequaat omgaan met BSA bezwaarschriftprocedures. Zij vragen of de regering het wenselijk acht dat er secuur en
adequaat met bezwaarschriften moeten worden omgegaan zodat
studenten niet onnodig vertraging oplopen in het behalen van een
diploma.
Studenten mogen geen onnodige vertraging oplopen. Enkele jaren
geleden is mede vanwege het belang van een goede rechtsgang – dat niet
alleen geldt voor geschillen omtrent BSA – een goede, eenvoudige
rechtsgang geregeld. De student dient zijn bezwaar in bij een centraal
loket. Binnen de instelling behandelt het college van beroep voor de
examens het bezwaar inhoudelijk en geeft daarover zijn oordeel. Dit
wetsvoorstel brengt hierin geen veranderingen. De WHW schrijft een
termijn voor waarbinnen bezwaar en beroep afgedaan moeten worden.
Het college moet de beroepsprocedure zo inrichten dat deze termijn kan
worden gehaald. De student kan in spoedeisende gevallen een voorlopige
beslissing krijgen.
De leden van de ChristenUnie-fractie vragen om een reactie op de
constatering van het IMF dat de Nederlandse schulden per huishouden tot
de hoogste in de eurozone behoren, waarom de regering met die
wetsvoorstel de schuldenlast niet omlaag brengt of het verantwoord is
om de Nederlandse schulden per huishouden via dit wetsvoorstel nog
verder te verhogen en de economische kwetsbaarheid te vergroten.
De regering neemt de hoge private schulden waar de ChristenUnie-fractie
op wijst zeer serieus en heeft de afgelopen jaren belangrijke stappen gezet
om de kwetsbaarheid te verminderen. Hierbij valt te denken aan verschillende strengere regels voor een meer verantwoordelijke kredietverlening
en minder kwetsbaarheid voor waardedalingen van huizen. Maatregelen
op de huizenmarkt leiden tot minder schuldopbouw bij het kopen van een
huis. Zo wordt de maximale loan-to-value-ratio (de verhouding van de
waarde van de hypotheek tot de waarde van het huis) stapsgewijs
afgebouwd naar 100% in 2018 en het maximale aftrektarief van
hypotheekrente teruggebracht. De maatregelen hebben tevens een
gedragseffect onder huizenbezitters op langere termijn. Dankzij invoering
van het studievoorschot kunnen juist extra investeringen in het hoger
onderwijs gedaan worden. Deze extra investeringen zullen een positief
effect hebben op economische groei en daarmee op de binnenlandse
bestedingen.
Ook voor de individuele student verdient de investering in de studie zich
doorgaans ruimschoots terug na de studie. Voorts wil de regering erop
wijzen dat studieleningen wezenlijk verschillen van consumptief krediet,
zo wordt ook erkend door de Nederlandse Vereniging van Banken en de
Autoriteit Financiële Markten. Bij consumptief krediet wordt ervan
uitgegaan dat 2% van de hoofdsom als maandlast moet worden aangenomen, bij studieleningen onder het huidige stelsel is dit 0,75% en de
regering heeft met de Nederlandse Vereniging van Banken en de
Autoriteit Financiële Markten afgesproken dat voor het studievoorschot

Tweede Kamer, vergaderjaar 2014–2015, 34 035, nr. 13

50

0,45% een goede wegingsfactor is. Bij een consumptief krediet van
€ 10.000 wordt verondersteld een maandlast te horen van € 200, bij
huidige studieleningen van € 75 en bij studieleningen onder het studievoorschot hoort een veronderstelde maandlast van € 45. Reden voor deze
verschillen in de wegingsfactor is dat studieleningen verschillen van
consumptief krediet op een groot aantal factoren: de looptijd, de wijze
waarop de aflossing wordt vormgegeven, de hoogte van de rente en het
vangnet zoals wordt geboden door de sociale terugbetaalvoorwaarden;
onder het minimumloon betaal je niets terug, je betaalt nooit meer dan
4% over het meerinkomen boven die drempel en je eventuele restschuld
wordt na 35 jaar kwijtgescholden. Ten slotte financiert een studielening
geen consumptieartikel, maar een investering die zich in de regel
ruimschoots terugverdient door hogere inkomsten na die studie.
De leden van de fractie van de ChristenUnie vragen hoe realistisch de
stijging is van de gemiddelde studieschuld van € 15.000 naar € 21.000 na
afschaffing van de basisbeurs en of de regering met een gemiddelde
studieschuld van € 21.000 niet een te positief beeld schetst van de
gevolgen van het afschaffen van de basisbeurs voor studenten.
De regering is van mening dat met een gemiddelde studieschuld van
€ 21.000 een realistisch en zeker niet een te positief beeld wordt
geschetst. Het is ook niet een door de regering willekeurig gekozen
gemiddelde, maar een gemiddelde gebaseerd op studies van het CPB.68
Rond elk gemiddelde is sprake van een zekere spreiding, ook rond de
gemiddelde studieschuld. Een gemiddelde schuld van € 21.000 is eerder
behoedzaam dan te positief is. Een op de drie studenten rondt de studie
nu zonder studieschuld af. Van de studenten die leent, is de gemiddelde
studieschuld € 15.000. Het gemiddelde over alle studenten, de leners en
de niet-leners, ligt dus rond de € 10.000. Het is dus behoedzaam dat de
regering als uitgangspunt niet heeft gecorrigeerd voor de niet-leners en
€ 15.000 als de huidige gemiddelde studieschuld van alle studenten heeft
gepresenteerd. De regering vervangt de basisbeurs door de mogelijkheid
om te lenen. Voor thuiswonende studenten bedraagt de basisbeurs
€ 1.200 per jaar, voor uitwonende studenten € 3.350 per jaar. Dus de extra
financieringslast bedraagt respectievelijk € 4.800 en € 13.400 voor een
vierjarige studie. Het ligt niet in de lijn der verwachting dat alle studenten
die bedragen in het geheel gaan lenen. Daarom gaat het CPB er van uit
dat de studieschuld niet met € 9.000 maar met € 6.000 toeneemt.69 De
leden van de CU-fractie memoreren in dit verband dat niet iedere student
kan bijverdienen of een hogere bijdrage van zijn ouders kan krijgen. Dat
klopt, maar er zijn ook meer mogelijkheden: studenten zouden ook
spaargeld kunnen aanwenden, hun uitgaven patroon kunnen aanpassen
of (als zij nu al lenen) deze leendoeleinden nog eens kritisch tegen het
licht houden. Dit alles leidt tot de aanname van het CPB dat gemiddeld
niet € 9.000, maar gemiddeld € 6.000 extra zal worden geleend.
Gemiddeld genomen, zullen uitwoners logischerwijs eerder boven dit
maximum zitten en thuiswoners eronder, vanwege hun verschil in kosten.
Als we de redenering van het CPB volgen dat circa tweederde van de
weggevallen basisbeurs wordt geleend, betekent dit voor thuiswonende
studenten een schuldtoename van circa € 3.200 en voor uitwonende
studenten van circa € 8.900. Voor die uitwonende student waar de leden
van de ChristenUnie-fractie aan refereren, betekent dit een (al dan niet
additionele) maandlast van € 32. En dit wordt niet zonder meer geïnd.
Mocht die student niet voldoende verdienen, kan de maandlast lager of
68

CPB (2014), Gemiddelde aflossing en inkomenseffecten sociaal leenstelsel. Bijlage bij:
Kamerstukken II 2013/14, 24 724, nr. 131.
69
CPB (2014), Gemiddelde aflossing en inkomenseffecten sociaal leenstelsel. Bijlage bij:
Kamerstukken II 2013/14, 24 724, nr. 131.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2014–2015, 34 035, nr. 13

51

zelfs nihil zijn. En mocht hij sneller willen aflossen, dan kan hij van de
verbeterde mogelijkheden tot flexibele en vervroegde aflossing gebruikmaken. Alles overwegend, is de regering van mening dat zij met het
gemiddelde, de behoedzame aannames die daarachter zitten en het
rekenschap geven van de spreiding rondom dat gemiddelde, een
realistisch en eerder behoedzaam dan te positief beeld van de te
verwachten gemiddelde studieschuld presenteert.
De leden van de SGP-fractie vragen de regering om de invoering van het
leenstelsel ook te belichten vanuit de studenten die hun studie nu zonder
studieschuld afronden en of de regering onderkent dat het voorstel voor
deze groep wel degelijk een omslag betekent. Ook vragen zij of de
regering voldoende rekenschap geeft van de consequenties voor de
inrichting van economie en samenleving wanneer zij het voorstel door de
bril van de gemiddelde studieschuld bekijkt.
Bij het vormgeven van nieuw beleid, acht de regering het verstandig om
te kijken naar wat het gemiddelde effect is op de doelgroep op wie het
beleid betrekking heeft, maar daarbij ook rekenschap te geven van de
spreiding rond dat gemiddelde. Een op de drie studenten rondt de studie
nu zonder studieschuld af, zoals de leden van de SGP-fractie terecht
memoreren. Van de studenten die lenen, is de gemiddelde studieschuld
€ 15.000. Maar daarvan heeft 27% een studieschuld onder de € 5.00070.
Het gemiddelde over alle studenten, de leners en de niet-leners, ligt dus
rond de € 10.000. De regering vervangt de basisbeurs door de
mogelijkheid om te lenen. Voor thuiswonende studenten bedraagt de
basisbeurs € 1.200 per jaar, voor uitwonende studenten € 3.350 per jaar.
Dus de extra financieringslast bedraagt respectievelijk € 4.800 en € 13.400
voor een vierjarige studie. Het ligt niet in de lijn der verwachting dat alle
studenten die bedragen in het geheel gaan lenen. Daarom gaat het CPB er
van uit dat de studieschuld niet met € 9.000 maar met € 6.000
toeneemt.71 Het is niet op voorhand te zeggen in hoeverre studenten die
nu niet lenen, anders op het wegvallen van de basisbeurs zullen gaan
reageren dan studenten die nu wel lenen. Men kan beargumenteren dat zij
vanwege hun voortvarende studietempo en sobere begroting, zoals de
leden van de SGP dit omschrijven, deze leenmogelijkheid waarschijnlijk
niet lichtzinnig maximaal zullen benutten. Daar tegenover staat dat hun
alternatieve financieringsbronnen misschien beperkter zijn, omdat zij die
al maximaal hebben benut. Stel dat we uitgaan van het scenario dat de
studenten die nu niet lenen, straks de volledige hoogte van de basisbeurs
zullen gaan lenen. Dan heeft deze sobere, hardwerkende student na
afstuderen een studieschuld van € 4.800 of € 13.400. Daarbij hoort een
maandlast van respectievelijk € 17 en € 48. Een spaarzame houding
vertaalt zich dus nog steeds in een lagere studieschuld en lagere
maandlasten. En dit bedrag wordt niet zonder meer geïnd. Mocht deze
student niet voldoende verdienen, kan de maandlast lager of zelfs nihil
zijn. En mocht deze groep sneller willen aflossen, kunnen zij van de
verbeterde mogelijkheden tot flexibele en vervroegde aflossing gebruikmaken. Alles overwegend, acht de regering de gevolgen voor deze groep
studenten alleszins te rechtvaardigen gezien het grote profijt dat zij
hebben van de investering die zij met een studie in zichzelf doen.
De leden van de SGP-fractie vragen of de regering de hoogte van de
veronderstelde ouderlijke bijdrage inzichtelijk kan maken in de huidige en
de voorgestelde situatie. Deze leden vragen eveneens waarom de
regering niet besloten heeft vanwege de verhoogde ouderlijke bijdrage
70
71

SCP (2013), De studie waard. Bijlage bij: Kamerstukken II 2012/13, 24 724, nr. 117.
CPB (2014), Gemiddelde aflossing en inkomenseffecten sociaal leenstelsel. Bijlage bij:
Kamerstukken II 2013/14, 24 724, nr. 131.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2014–2015, 34 035, nr. 13

52

ook de positie van ouders te versterken, bijvoorbeeld als het gaat om
informatievoorziening met betrekking tot de hoogte van de studieschuld.
In de WSF 2000 is een wettelijke veronderstelde ouderlijke bijdrage
opgenomen. De maximale wettelijke ouderlijke bijdrage is even hoog als
de maximale aanvullende beurs. In de huidige situatie is dat € 237,46 voor
een thuiswonende student en € 258,35 voor een uitwonende student. In
de toekomst worden de maximale aanvullende beurs en de maximale
ouderlijke bijdrage beide € 365,33 per maand. De veronderstelde
ouderlijke bijdrage wordt dus hoger. Zowel in de huidige als in de
voorgestelde situatie wordt vanaf een ouderlijk inkomen van circa
€ 46.000 het inkomen voldoende geacht om de volledige wettelijk
veronderstelde bijdrage te kunnen betalen. De wettelijk veronderstelde
ouderlijke bijdrage is geen verplichting. Studenten maken aan de
keukentafel afspraken met hun ouders over de feitelijke ouderlijke
bijdrage. In werkelijkheid lopen de wettelijke veronderstelling en de
daadwerkelijke bijdrage soms uit elkaar.
De regering is het met de leden van de SGP-fractie eens dat het voor
ouders van belang is, dat zij op de hoogte zijn van de bijdrage die van hen
verwacht wordt. Ouders krijgen van DUO altijd een brief met informatie
over de hoogte van de veronderstelde ouderlijke bijdrage. Daarnaast is
het van belang dat ouders kunnen zien wat de impact is van hun bijdrage
op de financiële positie van hun kind. Ouders zullen daarom toegang
hebben tot dezelfde rekenhulp op de site van DUO als hun kinderen. Zij
kunnen met behulp van die tool onder andere invullen wat de ouderlijke
bijdrage is die zij willen betalen en wat de hoogte van de lening van hun
kind is. Zo kunnen zij zien wat het maandbedrag is waarover hun kind kan
beschikken en wat de totale studieschuld van het kind zal zijn.
4.3. Voorwaarden bij het studievoorschot
De leden van de PvdA-fractie vragen op welke wijze het vervroegd
afbetalen gefaciliteerd wordt. Kan het individueel terugbetaalplan
bijvoorbeeld ook worden aangeboden in de vorm van een «app», welke
direct voor studenten inzichtelijk maakt wat een wijziging van de
terugbetaling op de lange en korte termijn voor financiële consequenties
heeft? En is het hierbij mogelijk om (structureel) versneld af te lossen
wanneer de student dit wenst, zo vragen de leden. Binnen het huidige
stelsel wordt de mogelijkheid om versneld af te lossen, naar de mening
van de leden, namelijk niet afdoende gefaciliteerd.
De regering hecht er belang aan om oud-studenten die dat kunnen en
willen maatwerk en flexibiliteit te bieden bij het terugbetalen. Met flexibel
en vervroegd terugbetalen worden oud-studenten in staat gesteld om met
een persoonlijk terugbetaalschema de terugbetaling aan te passen aan de
eigen omstandigheden en preferenties. De maximale terugbetaaltermijn is
weliswaar 35 jaar, straks kan de oud-student een kortere looptijd kiezen
waarbij dan inzichtelijk wordt gemaakt welk maandbedrag daarbij hoort.
Zo kan elke student een terugbetaaltermijn en een maandbedrag kiezen
dat past bij zijn situatie en dit ook weer aanpassen als daar behoefte aan
is. Deze interactie zal op MijnDUO, het digitale kanaal waarop de student
en DUO communiceren, beschikbaar komen. Deze omgeving zal ook
worden geoptimaliseerd voor mobiele apparatuur, zo mogelijk in de vorm
van een app. De vormgeving hiervan wordt momenteel nog uitgewerkt,
waarbij in samenhang gekeken wordt naar zaken als gebruiksgemak,
veiligheid en uitvoeringskosten. Op de algemene website van DUO zal ook
een niet-gepersonaliseerde versie beschikbaar komen van het terugbetaalschema. Op basis van een aantal in te vullen gegevens kan op deze wijze
een globale maar passende indruk worden verkregen van de gevolgen
van extra aflossen middels maandelijks verhoogde termijnen. Hierbij laat

Tweede Kamer, vergaderjaar 2014–2015, 34 035, nr. 13

53

de regering zich inspireren door de bevindingen van de Wetenschappelijke Raad voor het Regeringsbeleid in het rapport Met kennis van gedrag
beleid maken.72 Op deze manieren wil de regering studenten bewust
maken van de gevolgen van de financiële beslissingen die zij nemen,
zodat het lenen van geld bij DUO voorbehouden blijft voor dat waarvoor
de faciliteit bedoeld is, namelijk inkomensondersteuning tijdens de studie.
De leden van de SP-fractie vragen of wordt erkend dat een student vaak
helemaal geen keuze heeft om thuis te blijven wonen, wanneer de
opleiding die hij of zij wil volgen maar op een beperkt aantal plekken in
het land wordt gegeven. De leden van de SP-fractie vragen verder of er
rekening is gehouden met het feit dat door de profileringsafspraken de
afstanden tussen de woonplaats en de gewenste opleiding alleen nog
maar verder zullen toenemen. Wordt erkend dat deze zogenaamde
keuzevrijheid in de praktijk helemaal niet bestaat?
Voor sommige studenten ligt het niet voor de hand om thuis te blijven
wonen, omdat de reistijd naar de opleiding van keuze dan te lang zou
worden. Dat is in het huidige stelsel niet anders dan bij het studievoorschot.
Onderwijsinstellingen bewegen naar meer samenwerking en naar meer
profilering en specialisatie van individuele instellingen of locaties. Dit
moet leiden tot een meerkleurig bestel, waarin de verschillen in aanbod
van onderwijs en profilering van instellingen bijdragen aan creatief,
innovatief en uitdagend onderwijs van hoge kwaliteit. Het is aannemelijk
dat de gemiddelde afstand tussen woonplaats en gewenste opleiding zal
toenemen. Dit onderstreept het belang van de ov-studentenkaart die in
zijn huidige vorm wordt behouden en doet niet af aan het feit dat de
hoogte van de schuld wordt beïnvloed door verschillende keuzes die de
student en zijn ouders maken.
De leden van de SP-fractie vragen verder hoe dit past in de beleidsdoelstelling «iedere student op de beste plek», waarbij de inhoudelijke
motivatie van een student voor een bepaalde opleiding doorslaggevend
zou moeten zijn en niet de locatie van de opleiding.
Studiekeuze op basis van inhoudelijke motivatie in plaats van fysieke
nabijheid is en blijft een belangrijke doelstelling. Met het studievoorschot
worden extra middelen vrijgespeeld om de kwaliteit van het onderwijs
verder te verhogen. Dankzij het behoud van de studentenreisvoorziening
zijn studenten in staat zonder kosten te reizen naar de instelling van hun
keuze.
De leden van de SP-fractie vragen welke aankomende student of zijn
ouders in staat zijn het benodigde bedrag bij elkaar te sparen vóór
1 september van volgend jaar? En hoe waarschijnlijk acht de regering dit
voor de toekomst? Wordt van studenten waarvan de ouders niet in staat
zijn het benodigde bedrag bij elkaar te sparen, verwacht dat zij op 17- of
18-jarige leeftijd beschikken over een spaarpot van € 21.000? De leden
van de SP-fractie vragen of er hierbij mee rekening is gehouden dat zelfs
voor ouders met een modaal inkomen deze bedragen voor vaak meerdere
kinderen niet haalbaar zijn? Zij vragen welke effecten op de koopkracht en
bestedingen het heeft als deze ouders wel massaal voor de studie van hun
kinderen gaan sparen?

72

Wetenschappelijke raad voor het Regeringsbeleid (2011). Met kennis van gedrag beleid
maken. WRR-rapport nr. 92.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2014–2015, 34 035, nr. 13

54

Studenten hebben een grote verantwoordelijkheid in de wijze waarop zij
hun studie organiseren. De regering vindt het belangrijk dat de student
bewust nadenkt over de mogelijkheden die hij heeft om zijn leven zo in te
richten dat hij voldoende tijd en geld heeft voor zijn studie. Studenten
moeten hierin hun eigen afweging maken. Studenten sparen in de huidige
situatie reeds73 en ook veel ouders beschikken over een spaarpot. De
regering vindt het heel aannemelijk dat (aankomende) studenten of hun
ouders ook in de toekomst spaargeld blijven opbouwen. Daarmee is niet
gezegd dat elke student bij aanvang van de studie een spaarpot bij elkaar
heeft gespaard ter hoogte van het wegvallen van de basisbeurs (€ 4.800
voor een thuiswonende student, € 13.400 voor een uitwonende student
voor een vierjarige opleiding). Spaargeld (door student of de ouders) is
immers één van de mogelijkheden. Studenten kunnen er ook voor kiezen
om meer te gaan bijverdienen, hun uitgavenpatroon aan te passen of (als
zij nu al lenen) deze leendoeleinden nog eens kritisch tegen het licht te
houden. Het CPB veronderstelt dat ongeveer een derde van de weggevallen basisbeurs via deze alternatieve financieringsmogelijkheden zal
worden opgevangen en dat de rest zal worden geleend.74Welke keuze
ouders met een modaal inkomen en meerdere kinderen hierin zullen
maken, is niet op voorhand te zeggen en dus ook niet wat het effect van
deze keuzes op hun koopkracht en bestedingen heeft.
Verder vragen de leden van de SP-fractie de regering in te gaan op de
stelling in de memorie van toelichting dat een student ook meer kan gaan
werken. Hoe gaat dit voor studenten met een zware studielast mogelijk
zijn? En welke effecten gaat het op de onderwijskwaliteit hebben wanneer
studenten meer gaan werken ten koste van de tijd die zij studeren? Graag
ontvangen deze leden een reactie.
De regering vindt het belangrijk dat de student bewust nadenkt over de
mogelijkheden die hij heeft om zijn leven zo in te richten dat hij voldoende
tijd en geld heeft voor zijn studie. Studenten moeten hierin hun eigen
afweging maken. De regering is van mening dat er ook nog genoeg
ruimte voor studenten is om naast de studie bij te verdienen. Uit de
Studentenmonitor valt af te leiden dat studenten die beperkte tijd
besteden aan betaalde arbeid meer studiesucces hebben dan studenten
die niet werken. Het bieden van de mogelijkheid om meer bij te verdienen,
staat niet op gespannen voet met de kwaliteit van het onderwijs. En
bijverdienen is niet de enige mogelijkheid: studenten kunnen hun
spaargeld aanwenden, hun uitgavenpatroon aanpassen of (als zij nu al
lenen) deze leendoeleinden nog eens kritisch tegen het licht houden. Ook
zouden hun ouders ervoor kunnen kiezen om een grotere bijdrage te
leveren. Het CPB veronderstelt dat ongeveer een derde van de weggevallen basisbeurs via deze alternatieve financieringsmogelijkheden zal
worden opgevangen en dat de rest zal worden geleend.
De leden vragen een reactie op de cijfers van het Nibud, waaruit blijkt dat
studenten nu al problemen ondervinden ten aanzien van schulden, en
jongeren steeds vaker betalingsachterstanden hebben.75
Het Nibud stelt dat een op de vijf 18- tot en met 24-jarigen een betalingsachterstand heeft. Dat zijn bijvoorbeeld openstaande rekeningen voor de
zorgverzekeraar, onbetaalde boetes en betalingsachterstanden bij de

73

Nibud, Studentenonderzoek 2011–2012, hoofdstuk 4.
CPB (2014), Gemiddelde aflossing en inkomenseffecten sociaal leenstelsel. Bijlage bij:
Kamerstukken II 2013/14, 24 724, nr. 131.
75
http://www.nibud.nl/over-het-nibud/actueel/nieuws/artikel/zorgwekkend-een-op-de-vijf-18-toten-met-24-jarigen-heeft-betalingsachterstand.html
74

Tweede Kamer, vergaderjaar 2014–2015, 34 035, nr. 13

55

Belastingdienst.76 In algemene zin doet het Nibud een oproep om
jongeren goed voor te lichten over hun geldzaken. Ook wanneer zij
meerderjarig zijn geworden, hebben jongeren behoefte aan informatie.
Het Nibud ziet hier een grote rol voor ouders, het onderwijs en het
bankwezen. Zij kunnen inspringen op de informatiebehoefte van jongeren
en hen begeleiden in hun weg naar financiële zelfstandigheid. Het Nibud
wijst er daarbij op dat het belangrijk is dat organisaties het financieel
gedrag van hun klanten als uitgangspunt nemen en daarop inspelen. Een
goed voorbeeld daarvan, aldus het Nibud, is de wijze waarop DUO de
maximale leenfaciliteit op zijn website presenteert. De student ziet daarbij
standaard het minimale leenbedrag, en moet dit actief aanpassen als hij
een hoger bedrag wil lenen. Het Nibud is daarnaast positief verrast over
de belangrijke rol die ouders blijven houden bij jongeren van 18 jaar en
ouder en ziet hier een grote kans voor ouders om positieve invloed op de
financiële beslissingen van hun kinderen uit te oefenen.
De regering ondersteunt de algemene oproep om in te springen op de
informatiebehoefte van jongeren en hen te begeleiden in hun weg naar
financiële zelfstandigheid. Het vergroten van het financieel bewustzijn
onder studenten, is dan ook een van de kerndoelstellingen in de
voorlichting rond het studievoorschot. De regering zal hier actief op
inzetten, waarbij de regering gebruik zal maken van de bevindingen van
de Wetenschappelijke Raad voor het Regeringsbeleid in het rapport Met
kennis van gedrag beleid maken.77 In de voorlichtingscampagne zullen
verschillende instrumenten ingezet worden. Zo is onder andere de
website www.financieelstudieplan.nl ontwikkeld door de stichting Weet
wat je besteedt en het Nibud, in samenwerking met onder meer de
studentenorganisaties, de Nationale Jeugdraad, het Ministerie van OCW
en DUO. Ook zal in samenwerking met Nibud bekeken worden hoe een
financieel huishoudboekje ontwikkeld kan worden, waarin studenten hun
actuele schuldpositie kunnen bijhouden, hun opgenomen voorschot
kunnen bekijken en terug te betalen bedragen kunnen bijhouden. Een
rekenhulp bij DUO moet studenten inzicht geven in de kosten van de
lening die zij afsluiten, hen een indicatie geven van de totale lening die zij
opbouwen met het gekozen leenbedrag, en de maandlasten die daarbij
horen in de aflosfase, uitgesplitst naar verschillende inkomensniveaus. Zo
kan een student ook voor zichzelf inzichtelijk maken wat de financiële
gevolgen van zijn leengedrag zijn voor zijn financiële positie na de studie.
Deze rekenhulp zal ook een rol spelen in de voorlichting rond het
afbetalen, waarin de regering wil stimuleren dat studenten die de ruimte
hebben om sneller af te lossen, dat ook daadwerkelijk doen. Flexibel en
vervroegd afbetalen zal daartoe ook beter gefaciliteerd worden, zodat
studenten snel en gemakkelijk de maandelijkse aflossingsbedragen
kunnen verhogen of verlagen, en zo hun terugbetalingspatroon steeds
kunnen aanpassen aan hun persoonlijke situatie of levensfase. De
rekenhulp helpt daarbij inzichtelijk te maken wat de kosten zijn van de
diverse aflostermijnen die de student kan hanteren. Op deze manieren wil
de regering studenten bewust maken van de gevolgen van de financiële
beslissingen die zij nemen, zodat het lenen van geld bij DUO voorbehouden blijft voor dat waarvoor de faciliteit bedoeld is, namelijk
inkomensondersteuning tijdens de studie.
De leden van de SP-fractie willen weten waarom de huidige onderzoeken
van het CPB geen verder inzicht geven in de overweging van studenten
die afvallen bij de invoering van het leenstelsel.
76

Nibud-onderzoek «Jongeren en geld. De financiële situatie en hulpbehoefte van 12- tot en met
24-jarigen», september 2014, p. 43.
77
Wetenschappelijke Raad voor het Regeringsbeleid (2011. Met kennis van gedrag beleid
maken. WRR-rapport nr. 92.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2014–2015, 34 035, nr. 13

56

De belangrijkste lessen die de regering heeft geleerd van de verschillende
onderzoeken zijn ten eerste dat de deelname aan hoger onderwijs maar
weinig prijsgevoelig is, en dat een verhoging van de eigen bijdrage
slechts beperkt en tijdelijk effect heeft op de toegankelijkheid. Verhoging
van de eigen bijdrage leidt tot een beperkte en tijdelijke daling van de
deelname rond de 2% en traditionele deelnamepatronen herstellen zich
daarna doorgaans snel. De effecten die CHEPS en CPB vinden rond de
deelname, komen met elkaar overeen. Een tweede belangrijke conclusie
die de regering heeft getrokken uit de onderzoeken, is dat er speciale
aandacht dient te zijn voor studenten met een lagere sociaaleconomische
status. Onder andere wordt dit duidelijk uit het onderzoek van het CHEPS
en het SCP. In het SCP-onderzoek zeggen maar heel weinig respondenten
dat zij zich door een leenstelsel laten weerhouden van een studie. Dat
geldt ook voor scholieren uit gezinnen met lage inkomens. Alle havisten
en vwo’ers geven aan door te gaan. Er is, stelt het SCP, alleen kans op
uitval onder stapelaars uit het mbo. De uitkomsten op dit punt hebben
geleid tot een aantal belangrijke maatregelen in het studievoorschot: de
verhoging van de maximale aanvullende beurs voor de studenten van
minder draagkrachtige ouders met circa € 100 per maand, een aanzienlijke versoepeling van de terugbetaalregeling zodat maandlasten in de
aflosfase halveren en oud-studenten die het minimumloon verdienen of
minder niets hoeven terug te betalen, en specifieke maatregelen binnen
de kwaliteitsafspraken om stapelen en doorstromen door het hele
onderwijsstelsel heen te stimuleren. De regering vindt op basis van deze
onderzoeken dat zij voldoende informatie ontvangen heeft over eventuele
te verwachten effecten van een leenstelsel, en heeft met het studievoorschot aanvullende maatregelen getroffen om deze te verwachte effecten
te ondervangen.
De regering zal tot slot de komende jaren de effecten op de toegankelijkheid goed blijven monitoren, zodat zo nodig bijgestuurd kan worden.
Dit zal de regering onder andere doen aan de hand van instroom-,
doorstroom- en uitvalcijfers, en door leengedrag, studievoortgang en
studietempo te monitoren. Op basis van deze gegevens zal de regering
bezien of, wanneer en hoe eventuele bijsturing nodig is. Vanuit deze
overweging zal de breed gesteunde motie van het lid Slob c.s. worden
uitgevoerd.78 Die motie roept de regering op om de gevolgen van de
maatregelen voor studenten in kaart te brengen, met name voor degenen
die afkomstig zijn uit gezinnen met lage inkomens.
De leden van de SP-fractie vragen waarop de verwachting is gebaseerd
dat het makkelijker gaat worden voor afgestudeerden om een hypotheek
te verkrijgen, welk onderzoek hieraan ten grondslag ligt en of er afspraken
met de banken zijn gemaakt?
In de memorie van toelichting heeft de regering de verwachting uitgesproken dat dit wetsvoorstel het voor afgestudeerden makkelijker zou
maken om een hypotheek te af te sluiten. Die verwachting was gebaseerd
op een eerste inschatting van de Nederlandse Vereniging van Banken.
Inmiddels zijn er concrete afspraken gemaakt met de Nederlandse
Vereniging van Banken en met de Autoriteit Financiële Markten over de
wijze waarop studieschulden zullen worden meegewogen bij hypotheekverstrekking. Studieleningen verschillen wezenlijk van consumptief
krediet, zo wordt erkend door de Nederlandse Vereniging van Banken en
de Autoriteit Financiële Markten. Bij consumptief krediet wordt ervan
uitgegaan dat 2% van de hoofdsom als maandlast moet worden aangenomen. Bij studieleningen onder het huidige stelsel is dit 0,75%. De e
regering heeft met de Nederlandse Vereniging van Banken en de
78

Kamerstukken II 2011/12, 33 410, nr. 20.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2014–2015, 34 035, nr. 13

57

Autoriteit Financiële Markten afgesproken dat 0,45% een goede wegingsfactor is voor het studievoorschot. Dit betekent dat bij een lening van
€ 10.000 een maandlast van € 45 hoort onder de voorwaarden van het
studievoorschot, waar dit voor een consumptief krediet € 200 is en voor
de huidige studielening € 75. Reden voor deze verschillen in de wegingsfactor is dat studieleningen verschillen van consumptief krediet op een
groot aantal factoren: de looptijd, de wijze waarop de aflossing wordt
vormgegeven, de hoogte van de rente en het vangnet zoals wordt
geboden door de sociale terugbetaalvoorwaarden. Ten slotte financiert de
student met een studielening een investering die zich in de regel
ruimschoots terugverdient door de hogere inkomsten na die studie.
De leden van de SP-fractie vragen welke gevolgen het feit dat een
afgestudeerde buiten zijn forse studieschuld ook een hypothecaire schuld
meedraagt, heeft voor zijn besteedbaar inkomen, wat gaan de gevolgen
van deze gehele schuldenlast betekenen voor de bestedingscijfers en de
koopkracht op langere termijn en welke onderzoeken daar naar gedaan.
Wat de hoogte van de studieschuld betekent voor het besteedbaar
inkomen van de afgestudeerde, is afhankelijk van hoeveel de student
heeft geleend, van de stand van de rente en van zijn inkomen (en dat van
zijn partner) en van de mate waarin de student heeft gekozen voor
vervroegde aflossing. Hoe lager de studieschuld, hoe lager de bijbehorende maandlast en hoe hoger het inkomen, hoe meer draagkracht (de
afgestudeerde hoeft nooit meer dan 4% van het meerinkomen boven de
drempel te gebruiken voor aflossing). De maandlast die hoort bij een
hypotheek hangt af van de hoogte van die hypotheek en van de rente.
Juist om de door de SP gevreesde cumulatie van de maandlast die hoort
bij een studieschuld en die van een hypotheek te voorkomen, heeft de
regering afspraken gemaakt over hoe studieleningen moeten worden
meegewogen. Door de studieschuld mee te wegen bij de hypotheekverstrekking, doet de kredietverstrekker recht aan het feit dat een studieschuld een maandlast met zich meebrengt, zij het dat die aanmerkelijk
lager wordt verondersteld dan die van een commerciële lening omdat een
studieschuld met meer sociale waarborgen is omkleed.
Verder vragen de leden van de SP waarom er voor het afsluiten van een
hypotheek met andere percentages financiële last wordt gerekend
wanneer het een consumptieve lening betreft (2% van de schuld) dan
wanneer het een studieschuld betreft (0.75%)? Drukt volgens de regering
een schuld van gelijke omvang anders op het besteedbaar inkomen
wanneer er een andere oorzaak voor die schuld is aan te voeren?
Bij consumptief krediet wordt ervan uitgegaan dat 2% van de hoofdsom
als maandlast moet worden aangenomen. Bij studieleningen onder het
huidige stelsel is dit 0,75%. De regering heeft met de Nederlandse
Vereniging van Banken en de Autoriteit Financiële Markten afgesproken
dat 0,45% een goede wegingsfactor is voor het studievoorschot. Dit
betekent dat bij een lening van € 10.000 een maandlast van € 45 hoort
onder de voorwaarden van het studievoorschot, waar dit voor een
consumptief krediet € 200 is en voor de huidige studielening € 75. Deze
verschillen in wegingsfactor doen recht aan de verschillen in maandlast.
In de woorden van de leden van de SP-fractie; ja, bij een studieschuld van
gelijke omvang hoort een andere maandlast dan een consumptief krediet;
er geldt bijvoorbeeld een lagere rente dan voor consumptief krediet wordt
gehanteerd. Maar ook de aard van de lening is anders. Een studielening is
een investering die zich in de regel ruimschoots terugverdient door
hogere inkomsten na die studie, en mocht dat onverhoopt niet het geval
zijn, dan wordt de student beschermd tegen te hoge maandlasten door de
sociale terugbetaalvoorwaarden: onder het minimumloon betaal je niets

Tweede Kamer, vergaderjaar 2014–2015, 34 035, nr. 13

58

terug, je betaalt nooit meer dan 4% over het meerinkomen boven die
drempel en je eventuele restschuld wordt na 35 jaar kwijtgescholden. De
afspraken met de banken onderschrijven dit gegeven.
De leden van de SP-fractie vragen hoeveel de gemiddelde studieschuld
naar verwachting stijgt over de gehele looptijd van 35 jaar, hoe groot het
uiteindelijke bedrag is dat door een student met een gemiddelde schuld
wordt betaald, welke rentepercentages worden gehanteerd en hoe vast
zijn deze rentepercentages.
In het wetsvoorstel heeft de regering uiteengezet welke aannames worden
gehanteerd bij de toekomstige gemiddelde studieschuld. Hoe dit zich de
komende 35 jaar zal ontwikkelen, is niet op voorhand te zeggen, maar er
zijn geen redenen om te veronderstellen dat de behoedzame raming van
een gemiddelde studieschuld van € 21.000 in de tijd zal stijgen. Het
feitelijke terugbetaalgedrag is afhankelijk van meerdere variabelen, zoals
de hoogte van de studieschuld, de duur van de terugbetaalperiode, de
hoogte van rente en de inkomensontwikkeling van het huishouden, en
van individuele omstandigheden en preferenties ten aanzien van
financiële beslissingen. Flexibel en vervroegd aflossen wordt makkelijker
gemaakt. Ook nu al lost 60% van de studenten binnen 5 jaar af, terwijl de
maximale termijn 15 jaar is. Door de verlenging van de maximale
terugbetaaltermijn naar 35 jaar in combinatie met de nieuwe mogelijkheden tot flexibel en vervroegd aflossen, kan de student het terugbetaalregime kiezen dat bij zijn persoonlijke situatie past, en dit ook tussentijds
aanpassen als de omstandigheden daarom vragen. Bij een langere
terugbetaaltermijn, horen lagere maandlasten, maar wordt over de hele
periode meer rente betaald; bij een kortere terugbetaaltermijn, zijn de
maandlasten hoger en bespaart de student rente. De consequenties van
deze keuzes moeten goed voor het voetlicht worden gebracht. Het
vergroten van het financieel bewustzijn van de student is dan ook een van
de kerndoelstellingen van de voorlichting rond het studievoorschot.
Gegeven de ervaring in het huidige stelsel met de mate waarin studenten
vervroegd aflossen, gecombineerd met de gemiddelde stijging van de
studieschuld door het wegvallen van de basisbeurs en de investeringen in
het vergroten van het financieel bewustzijn, is het onmogelijk om op
voorhand te voorspellen welke keuzes studenten daarin zullen maken.
De regering gaat in dit wetsvoorstel uit van een rentepercentage van
2,5%. De rente is gebaseerd op de rente voor staatsobligaties met een
resterende looptijd van 5 jaar en fluctueert derhalve. De regering doet
geen voorspellingen over de ontwikkelingen van de rente. Het CPB gaat in
de Macro Economische Verkenningen 2015 uit van 1,8% als lange (10
jaars)rente. De afgelopen 10 jaar bedroeg de rente op studieleningen
gemiddeld 2,4%.
De leden van de CDA-fractie vragen de regering waarop zij de
verwachting baseert dat er geen oneigenlijk gebruik van leenfaciliteiten
gemaakt zal worden, wanneer de voorwaarden aanzienlijk beter zijn dan
die van een bank.
Verwachting dat studieleningen niet op grote schaal oneigenlijk worden
gebruikt, is gebaseerd op de Studentenmonitor Hoger Onderwijs.79
Daaruit blijkt dat leningen primair worden aangewend voor levensonderhoud en studie en niet om te sparen of te beleggen. Het ligt niet in de
lijn der verwachting dat dat na invoering van het studievoorschot opeens
verandert.

79

Nibud Studentenonderzoek 2011–2012, p. 43, tabel 35.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2014–2015, 34 035, nr. 13

59

Daarnaast levert het opbouwen van een onnodig hoge studieschuld
minder voordeel op dan wel wordt gedacht. Er lijkt namelijk geen
substantiële prikkel te bestaan om fors te lenen vanwege het rendement
op het geleende geld:
• De rente op een spaarrekening is slechts beperkt hoger dan de rente
op de studielening. Bovendien bouwt een eventueel rentevoordeel zich
pas langzaam op, omdat er niet in een keer veel geleend kan worden
maar een gelimiteerd bedrag per maand.
• Ook een onnodig hoge studieschuld opbouwen voor de aanschaf van
een huis is minder voordelig dan soms wordt verondersteld. De
hypotheekrente is weliswaar hoger dan de rente op studieleningen,
maar hypotheekrente is wel fiscaal aftrekbaar.
De voorzieningen in de studiefinanciering zijn uitdrukkelijk bedoeld voor
de kosten die de student maakt tijdens zijn studie, inclusief de kosten voor
zijn levensonderhoud. Ook het aanleggen van bijvoorbeeld een financiële
buffer voor onverwachte uitgaven behoort daartoe. Er zijn weliswaar
studenten die lenen om een financiële buffer aan te leggen (volgens
NIBUD circa 13%), maar het niet is bekend waarom en voor welke
doeleinden men dit precies doet. De buffer kan bijvoorbeeld dienen voor
het opvangen van onverwachte of grotere uitgaven, of om de fase tussen
studie en werk te kunnen overbruggen. Het is aan de student om de
geboden leenruimte op een verstandige manier te benutten. De overheid
kan niet controleren waar de student het geld dat hij leent in de praktijk
aan uitgeeft. Wel wordt het leengedrag actief gemonitord om langjarige
trends te kunnen identificeren en bewaken.
Gedragsbeïnvloeding is desalniettemin cruciaal. Een van de drie kerndoelstellingen van de voorlichting rond het studievoorschot, is het vergroten
van het financieel bewustzijn onder studenten. De regering zal hier actief
op inzetten, waarbij de regering gebruik zal maken van de bevindingen
van de Wetenschappelijke Raad voor het Regeringsbeleid in het rapport
Met kennis van gedrag beleid maken.80 In de voorlichtingscampagne
zullen verschillende instrumenten ingezet worden. Zo is onder andere de
website www.financieelstudieplan.nl ontwikkeld door de stichting Weet
wat je besteedt en het Nibud, in samenwerking met onder meer de
studentenorganisaties, de Nationale Jeugdraad, het Ministerie van OCW
en DUO. Ook zal in samenwerking met Nibud bekeken worden hoe een
financieel huishoudboekje ontwikkeld kan worden, waarin studenten hun
actuele schuldpositie kunnen bijhouden, hun opgenomen voorschot
kunnen bekijken en terug te betalen bedragen kunnen bijhouden. Een
rekenhulp bij DUO moet studenten inzicht geven in de kosten van de
lening die zij afsluiten, hen een indicatie geven van de totale lening die zij
opbouwen met het gekozen leenbedrag, en de maandlasten die daarbij
horen in de aflosfase, uitgesplitst naar verschillende inkomensniveaus. Zo
kan een student ook voor zichzelf inzichtelijk maken wat de financiële
gevolgen van zijn leengedrag zijn voor zijn financiële positie na de studie.
Deze rekenhulp zal ook een rol spelen in de voorlichting rond het
afbetalen, waarin de regering wil stimuleren dat studenten die de ruimte
hebben om sneller af te lossen, dat ook daadwerkelijk doen. Flexibel en
vervroegd afbetalen zal daartoe ook beter gefaciliteerd worden, zodat
studenten snel en gemakkelijk de maandelijkse aflossingsbedragen
kunnen verhogen of verlagen, en zo hun terugbetalingspatroon steeds
kunnen aanpassen aan hun persoonlijke situatie of levensfase. De
rekenhulp helpt daarbij inzichtelijk te maken wat de kosten zijn van de
diverse aflostermijnen die de student kan hanteren. Op deze manieren wil
de regering studenten bewust maken van de gevolgen van de financiële
80

Wetenschappelijke Raad voor het Regeringsbeleid (2011) Met kennis van gedrag beleid
maken. WRR-rapport nr. 92.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2014–2015, 34 035, nr. 13

60

beslissingen die zij nemen, zodat het lenen van geld bij DUO voorbehouden blijft voor dat waarvoor de faciliteit bedoeld is, namelijk
inkomensondersteuning tijdens de studie.
De leden van de CDA-fractie vragen of het risico ingecalculeerd is dat
mensen zich als student inschrijven alleen om maximaal te lenen onder
de gunstige voorwaarden, en dit nooit terugbetalen.
Het risico dat mensen zich als student inschrijven zonder dat zij in de
intentie zijn om onderwijs te volgen en studiepunten te behalen, maar
enkel om maximaal te lenen zonder dat deze geleende bedragen ooit af te
lossen, wordt beperkt door bepaalde elementen in het stelsel van hoger
onderwijs en in de studiefinanciering.
Allereerst moeten studenten zich inschrijven en collegegeld betalen, dus
zijn ze een deel van het geleende geld meteen weer kwijt. Verder is de
brede inzet van instellingen gericht op studiebegeleiding en -voortgang.
Studenten die geen of onvoldoende studiepunten behalen, krijgen een
bindend studieadvies (BSA) om te stoppen met de opleiding, tenzij er
bijzondere omstandigheden zijn. Studenten die een BSA krijgen in hun
eerste jaar kunnen zich weliswaar opnieuw inschrijven, onder alle
voorwaarden die daarbij komen kijken bijvoorbeeld een studiekeuzegesprek of intakegesprek. Hiervoor moeten studenten dus wel weer bewust
moeite doen en weer collegegeld betalen. Daarnaast moet de betreffende
student de opgenomen studielening terugbetalen zodra hij voldoende
verdient. Wanneer hij dat niet doet, neemt DUO passende maatregelen.
De leden van de CDA-fractie vragen hoe verantwoord de regering – in het
zicht van de huidige economische malaise – de uitspraak acht dat het niet
voor de hand ligt dat studenten zich door leenaversie zouden laten
tegenhouden zolang studeren een goede investering is. De leden van de
CDA-fractie vragen of de regering vindt dat dat leenaversie een angst, dan
wel principe is, dat in beginsel los staat van de mate van opbrengsten van
de initiële investering.
De belangrijkste lessen die de regering heeft geleerd van de verschillende
onderzoeken zijn ten eerste dat de deelname aan hoger onderwijs maar
weinig prijsgevoelig is, en dat een verhoging van de eigen bijdrage
slechts beperkt en tijdelijk effect heeft op de toegankelijkheid. Verhoging
van de eigen bijdrage leidt tot een beperkte en tijdelijke daling van de
deelname rond de 2% en traditionele deelnamepatronen herstellen zich
daarna doorgaans snel.81 Een investering in een studie is, ook na de
invoering van het studievoorschot, nog altijd de beste investering die een
student kan doen in zijn eigen toekomst. Studenten hoeven zich door de
huidige economische situatie dan ook niet te laten ontmoedigen om te
gaan studeren en daarvoor te lenen als dat nodig is. Met een ho-diploma
investeert de student immers in persoonlijke ontwikkeling en algemene
vorming, in een gunstige positie op de arbeidsmarkt met bijbehorend
salaris, en een hogere kwaliteit van leven in het algemeen. De cijfers
illustreren dit: iemand met een diploma in het hoger onderwijs verdient
1,5 tot 2 keer zoveel als een vakman met een mbo-diploma.82 Dit laatste
betreft een gemiddelde dat berekend is door het CBS. Wat de precieze
meerwaarde is van een ho-diploma is afhankelijk van meerdere factoren,
zoals de sector waarin men werkt en het aantal jaren werkervaring.83
81

Zie onder andere onderzoeken van CHEPS en CBS. Bijlage bij: Kamerstukken II, 2013/2014,
24 724, nr. 131.
82
CBS (2011), Inkomens van afgestudeerden, 2007–2009.
83
Ter gelegenheid van haar 200-jarige bestaan heeft de Algemene Rekenkamer een tool
gelanceerd waarmee het financiële rendement van allerlei soorten opleidingen kan worden
bekeken: zie www.rekenkamer.nl/rendementschecker.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2014–2015, 34 035, nr. 13

61

De vraag naar hoogopgeleiden is sinds de jaren tachtig fors gestegen.84
Omdat de vraag naar hoogopgeleiden sterker is toegenomen dan het
aanbod, neemt sinds de jaren negentig ook het rendement van een
ho-diploma toe. Hoogopgeleiden verdienen daardoor een steeds groter
deel van het nationaal inkomen.85 Gezien deze hoge persoonlijke
opbrengsten, is het niet meer dan logisch om van studenten ook een
hogere eigen bijdrage te vragen voor de kosten die zij maken tijdens hun
studie. Met het goede salaris dat zij later verdienen, en een draagkrachtregeling voor die studenten die onverhoopt niet over genoeg inkomen
beschikken, kan elke student altijd voldoen aan de aflossingsverplichting
die hoort bij zijn studieschuld.
De leden van de CDA-fractie vragen hoeveel procent van de studenten 35
jaar bezig is met het afbetalen van zijn studieschuld en of per jaar na het
afstuderen een overzicht kan worden gegeven van hoeveel procent van de
studenten klaar is met afbetalen?
De terugbetaling van het studievoorschot is afhankelijk van meerdere
variabelen, zoals de hoogte van de studieschuld, de duur van de terugbetaalperiode, de hoogte van rente en de inkomensontwikkeling van het
huishouden, en van individuele omstandigheden en preferenties ten
aanzien van financiële beslissingen. Flexibel en vervroegd aflossen wordt
makkelijker gemaakt. Ook nu al lost 60% van de studenten binnen 5 jaar
af, terwijl de maximale termijn 15 jaar is. Door de verlenging van de
maximale terugbetaaltermijn naar 35 jaar in combinatie met de nieuwe
mogelijkheden tot flexibel en vervroegd aflossen, kan de student het
terugbetaalregime kiezen dat bij zijn persoonlijke situatie past, en dit ook
tussentijds aanpassen als de omstandigheden daarom vragen. Bij een
langere terugbetaaltermijn, horen lagere maandlasten, maar wordt over
de hele periode meer rente betaald; bij een kortere terugbetaaltermijn, zijn
de maandlasten hoger en bespaart de student rente. De consequenties
van deze keuzes moeten goed voor het voetlicht worden gebracht. Het
vergroten van het financieel bewustzijn van de student is dan ook een van
de kerndoelstellingen van de voorlichting rond het studievoorschot.
Gegeven de ervaring in het huidige stelsel met de mate waarin studenten
vervroegd aflossen, het feit dat dat verder gefaciliteerd wordt, gecombineerd met de gemiddelde stijging van de studieschuld door het wegvallen
van de basisbeurs en de investeringen in het vergroten van het financieel
bewustzijn, is het lastig om op voorhand te voorspellen welke keuzes
oud-studenten daarin zullen maken.
Is de lening direct opvraagbaar, zo vragen de leden van de CDA-fractie.
Het is de regering niet duidelijk wat de leden van de CDA-fractie in dit
verband bedoelen met de vraag of de lening direct opvraagbaar is.
Gedurende de studie staat de student elke maand een bepaald leenbedrag
ter beschikking. Na afstuderen is op elk moment de hoogte van de
studieschuld te raadplegen via mijnDUO.
De leden van de CDA-fractie vragen of het bedrag van € 19.253 een
drempelinkomen of een heffingsvrije voet is.
Dit wetsvoorstel regelt dat deze draagkrachtvrije voet wordt opgehoogd
naar 100% van het wettelijk minimumloon voor eenpersoonshuishoudens
en naar 143% voor meerpersoonshuishoudens. Wat dit betekent voor de
draagkracht kan aan de hand van de volgende formule worden uitgelegd:

84
85

CPB Policy Brief 2012/06, Loonongelijkheid in Nederland stijgt, hoofdstuk 5.
CPB Policy Brief 2012/06, Loonongelijkheid in Nederland stijgt, hoofdstuk 3

Tweede Kamer, vergaderjaar 2014–2015, 34 035, nr. 13

62

draagkracht = 4% van (inkomen minus draagkrachtvrije voet)
Maatstaf voor de vaststelling van de draagkracht van de debiteur is zijn
(fiscale) verzamelinkomen en dat van zijn eventuele partner in het tweede
jaar voorafgaande aan het jaar waarvoor de draagkracht wordt vastgesteld. Op dit draagkrachtinkomen wordt de daagkrachtvrije voet in
mindering gebracht: € 19.253 voor alleenstaanden en € 27.523 voor
meerpersoonshuishoudens (bedragen naar de maatstaf van 1 januari
2014, worden geïndexeerd). Van het inkomen dat boven deze draagkrachtvrije voet uitkomt, geldt straks 4% als de draagkracht. Een alleenstaande
met een verzamelinkomen van € 29.253 heeft bijvoorbeeld een draagkracht van € 33 per maand ((€ 29.253 – € 19.253 x 4%)/ 12 maanden). Dit
bedrag is zijn draagkracht en dus wat maximaal ingezet kan worden voor
aflossen. Als het termijnbedrag dat hoort bij de schuld hoger is, betaalt hij
het draagkrachtbedrag (€ 33 in het voorbeeld). Als het termijnbedrag dat
hoort bij de schuld lager is, dan betaalt hij dat lagere termijnbedrag.
De leden van de CDA-fractie vragen wie naast studenten met de Nederlandse nationaliteit aanspraak mogen maken op het studievoorschot.
Zoals ook al aangegeven in de antwoorden op de vragen van de leden van
de VVD-fractie, veranderen de voorwaarden die gelden om in aanmerking
te komen voor studiefinanciering niet met de invoering van het studievoorschot. Ook voor studenten die een andere nationaliteit hebben dan de
Nederlandse blijven de voorwaarden gelijk. Zij kunnen in aanmerking
komen voor het studievoorschot als zij op basis van de wet of een verdrag
gelijk moeten worden gesteld met Nederlanders (en tevens voldoen aan
de overige voorwaarden om voor studiefinanciering in aanmerking te
komen, zoals leeftijd en het volgen van een voltijdse opleiding in het
hoger onderwijs). Gelijkstelling vindt plaats als een niet-Nederlander een
bepaald type verblijfsvergunning heeft om te verblijven in Nederland,
EER-onderdaan is en al 5 jaar in Nederland woont of EER-onderdaan is en
voldoende uren werkt in Nederland of waarvan de ouder(s) of partner
voldoende uren in Nederland werken (er is dan sprake van het
zogenaamde migrerend werknemerschap).
De leden van de CDA-fractie vragen op basis van welk inkomen een
buitenlandse student moet terugbetalen. Zij vragen daarnaast hoe dit
gecontroleerd kan worden.
Voor een buitenlandse oud-student (buitenlandse debiteuren) die in
Nederland woont en hier inkomen geniet, is net als voor alle andere
Nederlandse debiteuren die in Nederland wonen en hier inkomen
genieten, het toetsingsinkomen (verzamelinkomen of belastbaar loon)
bepalend voor het vaststellen van de draagkracht. Dit verandert niet met
de invoering van het studivoorschot. Gegevens over het inkomen worden
door de Nederlandse belastingdienst verstrekt aan DUO. Voor een
buitenlandse debiteur die na het afronden van zijn opleiding uit Nederland
vertrekt, is zijn buitenlandse inkomen bepalend. Dat wordt in eerste
instantie door de debiteur zelf opgegeven, voorzien van de benodigde
bewijsstukken. De authenticiteit van de overlegde documenten wordt door
een speciale afdeling bij DUO gecontroleerd.
De leden van de CDA-fractie vragen of een Roemeen, die minder verdient
dan WML, moet terugbetalen en zo ja, wat voor een aanzuigende werking
dit gaat hebben.
Een Roemeen moet zich aan precies dezelfde regels houden als alle
andere debiteuren. Bij een lening die is afgesloten onder het studievoorschot, hoort een draagkrachtvrije voet van 100% het wettelijk minimmloon

Tweede Kamer, vergaderjaar 2014–2015, 34 035, nr. 13

63

(WML; in het geval de debiteur geen partner heeft). Bij een inkomen onder
het WML is er dus geen inkomen dat voor het terugbetalen van de
studieschuld kan worden aangewend.
Er wordt geen aanzuigende werking verwacht van de draagkrachtregeling.
Net als andere burgers uit de EER en Zwitserland kunnen Roemenen die
in Nederland komen studeren in beginsel uitsluitend gebruik maken van
het collegegeldkrediet. Wanneer zij in Nederland als (kind of partner van
een) migrerend werknemer kunnen worden aangemerkt of een duurzaam
verblijfsrecht hebben verworven kunnen zij, indien zij daarnaast voldoen
aan de overige voorwaarden zoals leeftijd en onderwijssoort, in
aanmerking komen voor volledige studiefinanciering, inclusief de
leenmogelijkheid. Dit verandert overigens niet ten opzichte van het
huidige stelsel.
Om fraude met studiefinanciering te voorkomen zijn meer uitgebreide
verificatie-activiteiten van overlegde bewijsstukken voorzien, in aanvulling
op de verificatie die plaatsvindt op basis van signalen van andere
instanties (met name werkgevers, IND, UWV en Belastingdienst). Daarbij
zal ook worden gewerkt met een verdere (risico)profilering en analyse van
de doelgroep om tot een meer gerichte controle te komen.
De leden van de CDA-fractie vragen hoe de regering mensen in het
buitenland 30 jaar lang gaat volgen.
Wanneer een oud-student naar het buitenland vertrekt, verandert er niets
aan zijn terugbetaalverplichting. Hij moet dan, net als nu, zijn nieuwe,
buitenlandse adres aan DUO doorgeven. De regering streeft in het kader
van de rijksbrede aanpak van fraude naar nauwere samenwerking tussen
de verschillende Nederlandse overheidsdiensten om beter in het
buitenland te kunnen invorderen.86 Specifiek voor de invordering van
studieschulden in het buitenland heeft de regering al extra maatregelen
genomen, vooral bij oud-studenten die naar het buitenland vertrekken
zonder een adreswijziging door te geven.87
De leden van de CDA-fractie vragen of de regering beaamt dat de eerste
groep studenten die te maken krijgt met het aflossen van een studieschuld
onder de nieuwe voorwaarden al bij afloop van het collegejaar 2015/2016
kan beginnen met aflossen, en zo ja, of de regering beaamt dat de
garantie voor de mogelijkheid om gemakkelijker flexibel af te lossen
daarmee in 2018 te laat is. Tevens vragen zij of de regering kan aangeven
of het mogelijk is deze mogelijkheid al eerder via DUO aan te bieden en zo
ja, of de regering een indicatie kan geven, en zo nee, waarom niet.
De eerste groep studenten die onder de nieuwe voorwaarden heeft
geleend, mag na afloop van het collegejaar 2015/2016 vrijwillig terugbetalen. De allereerste groep die in 2016 uitstroomt, is dat pas verplicht
vanaf 1 januari 2018 en de groep die in 2017 uitstroomt vanaf 1 januari
2019. Tot 2018 kunnen oud-studenten de bestaande mogelijkheid voor
vervroegd aflossen benutten en extra stortingen doen. Vanaf 2018 wordt
flexibel en vervroegd aflossen nog makkelijker. Met het oog op de totale
veranderopgave voor DUO wordt de ingangsdatum van januari 2018
realistisch geacht.
De leden van de CDA-fractie vragen hoe de fluctuaties van de rentepercentage te rijmen zijn met het sociale karakter.

86
87

Kamerstukken II 2013/14, 17 050, nr. 450
Kamerstukken II 2013/14, 24 724, nr. 119, nr. 122

Tweede Kamer, vergaderjaar 2014–2015, 34 035, nr. 13

64

De rente die de student betaalt, is gerelateerd aan de rente die overheid
betaalt. De rente die de student betaalt, beweegt dus mee met de
kredietwaardigheid van de Nederlandse staat en ontwikkelingen op de
kapitaalmarkt in den brede. De rente is gunstig, omdat de kredietwaardigheid van de overheid een-op-een wordt doorgegeven aan de student,
zonder risico-opslag. Ook is de rente gebaseerd op staatsobligaties met
een resterende looptijd van 5 jaar studieleningen, terwijl bij studieleningen gezien de looptijd van de lening, een hogere rente zou horen. Ten
slotte worden studenten onder het studievoorschot beschermd tegen te
hoge maandlasten en daarmee ook tegen rentestijgingen. Overigens is bij
stijgende rente in de regel ook sprake van stijgende contractlonen. Dan
blijft de terugbetaling van een studieschuld ook bij stijgende rente dus
betaalbaar.
De leden van de CDA-fractie vragen of de regering kan beamen dat
studenten die nu een bachelor volgen en in 2015 een master starten bij
het maken van keuzen zijn uitgegaan van een inkomen inclusief basisbeurs in de masterfase. Zo ja, dan vragen zij de regering aan te geven
waarom toch niet voor cohortgarantie wordt gekozen en zo nee, dan
vragen zij waarom niet.
In het wetsvoorstel is geregeld dat studenten die nu een bacheloropleiding volgen en daarvoor studiefinanciering ontvangen deze, gedurende
de nominale duur daarvan, kunnen afronden met behoud van hun
basisbeurs. Studenten die vervolgens aan een wo-masteropleiding
beginnen, starten met een nieuwe stap in hun studieloopbaan. De
regering heeft ervoor gekozen om cohortgarantie binnen de opleiding in
te voeren (hbo-bachelor, wo-bachelor, wo-master).
De leden van de CDA-fractie vragen hoe de regering aan studenten die
uitgaan van een jaar basisbeurs in de masterfase kan uitleggen dat zij,
ondanks het advies van de Raad van State dat niet te doen, daarop geen
aanspraak kunnen maken.
De regering heeft ervoor gekozen om het studievoorschot met cohortgarantie binnen de opleiding (hbo-bachelor, wo-bachelor, wo-master) in te
voeren. Alle studenten die voor 1 september 2015 zijn begonnen met een
ho-opleiding en daarvoor studiefinanciering hebben ontvangen, mogen
deze opleiding met behoud van basisbeurs afronden, ongeacht de vorm
of duur van de desbetreffende opleiding. Een langer of ruimer overgangsregime zou de opbrengsten van het studievoorschot verder uitstellen dan
noodzakelijk, wat gelet op de urgentie van de kwaliteitsverbeteringen
ongewenst is. Het zou bovendien tijdelijk leiden tot minder investeringsruimte. De regering heeft zo, gegeven de omstandigheden en gelet op het
belang dat de invoering van het studievoorschot dient, gekozen voor een
evenwichtige cohortgarantie. De regering wil overigens in herinnering
brengen dat de afschaffing van de basisbeurs voor studenten in de
masterfase een lange voorgeschiedenis heeft. Het kabinet-Rutte I diende
al een wetsvoorstel in tot invoering van een sociaal leenstelsel in de
masterfase.
De leden van de PVV-fractie maken zich zorgen over de wijze waarop in
het wetsvoorstel de nadruk wordt gelegd op de soepelere terugbetalingsregeling. Ook het Nibud plaatst vraagtekens bij de wijze waarop de
terugbetalingsregeling van de studieschulden nu wordt vormgegeven en
gepositioneerd. Volgens het Nibud kan dit leiden tot een norm en
standaard die niet gericht is op het aflossen van schulden, tot hogere
totaalbedragen die jongeren over de gehele looptijd aan het terugbetalen
zijn en onnodig hogere schulden. De leden voorzien hier financiële chaos
en keuzes. Deelt de regering de visie van de leden van de PVV-fractie en

Tweede Kamer, vergaderjaar 2014–2015, 34 035, nr. 13

65

van het Nibud? Zo niet, welke maatregelen en/of instrumenten kunnen
worden ingezet om dit knelpunt te verkleinen?
De regering is het niet met de leden van de PVV-fractie eens dat er
financiële chaos te voorzien is. De regering is van mening dat leningen
voor de studie significant verschillen van leningen voor consumptieve
doeleinden en dus een andere toon rechtvaardigen. Een studielening
zorgt ervoor dat de student met een opleiding kan investeren in zijn eigen
toekomst: in een gunstige positie op de arbeidsmarkt met bijbehorend
salaris, in persoonlijke ontwikkeling en algemene vorming, en een hogere
kwaliteit van leven in het algemeen. Deze investering verdient zich na de
studie doorgaans ruimschoots terug. Mocht dat echter onverhoopt niet
het geval zijn, dan zorgen de sociale terugbetaalvoorwaarden ervoor dat
de student beschermd is tegen te hoge maandlasten: onder het
minimumloon betaalt hij niets terug, hij betaalt nooit meer dan 4% over
het meerinkomen boven die drempel en de eventuele restschuld wordt na
35 jaar kwijtgescholden. Zo zorgt de regering dat elke oud-student in
principe in staat zal zijn om aan zijn aflosverplichting te voldoen, ongeacht
zijn inkomen.
De verlenging van de terugbetaaltermijn betekent ook dat de maandlasten
lager zijn, juist in het spitsuur van het leven als de inkomens stijgen en de
oud-student wellicht een huis koopt of een gezin sticht. Daarnaast geldt
voor studieleningen een aanmerkelijk gunstigere rente dan bij de looptijd
van de lening hoort, of bij de kredietwaardigheid van een individuele
student. Door deze sociale aspecten van de leenfaciliteit, verschillen
studieleningen wezenlijk van consumptief krediet. Dit wordt ook erkend
door kredietverstrekkers, met wie de regering afspraken heeft gemaakt
over de wijze waarop studieschulden worden meegewogen. Bij
consumptief krediet wordt ervan uitgegaan dat 2% van de hoofdsom als
maandlast moet worden aangenomen, bij studieleningen onder het
huidige stelsel is dit 0,75%. Onder het studievoorschot zijn de Nederlandse Vereniging van Banken en de Autoriteit Financiële Markten van
mening dat 0,45% een goede wegingsfactor is. De regering zal niet
nalaten al deze positieve aspecten van het studievoorschot te blijven
benoemen, omdat deze de toegankelijkheid van het onderwijs ten goede
komen, en het middel zijn om eventuele leenangst te voorkomen.
Dat neemt niet weg dat ook de kosten van lenen goed voor het voetlicht
moeten worden gebracht. Een van de drie kerndoelstellingen van de
voorlichting rond het studievoorschot, is dan ook het vergroten van het
financieel bewustzijn onder studenten. De regering zal hier actief op
inzetten, waarbij ze gebruik zal maken van de bevindingen van de
Wetenschappelijke Raad voor het Regeringsbeleid in het rapport Met
kennis van gedrag beleid maken.88 In de voorlichtingscampagne zullen
verschillende instrumenten ingezet worden. Zo is onder andere de
website www.financieelstudieplan.nl ontwikkeld door de stichting Weet
wat je besteedt en het Nibud, in samenwerking met onder meer de
studentenorganisaties, de Nationale Jeugdraad, het Ministerie van OCW
en DUO. Ook zal in samenwerking met Nibud bekeken worden hoe een
financieel huishoudboekje ontwikkeld kan worden, waarin studenten hun
actuele schuldpositie kunnen bijhouden, hun opgenomen voorschot
kunnen bekijken en terug te betalen bedragen kunnen bijhouden. Een
rekenhulp bij DUO moet studenten inzicht geven in de kosten van de
lening die zij afsluiten, hen een indicatie geven van de totale lening die zij
opbouwen met het gekozen leenbedrag, en de maandlasten die daarbij
horen in de aflosfase, uitgesplitst naar verschillende inkomensniveaus. Zo
88

Wetenschappelijke Raad voor het Regeringsbeleid (2011). Met kennis van gedrag beleid
maken, WRR-rapport nr. 92.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2014–2015, 34 035, nr. 13

66

kan een student ook voor zichzelf inzichtelijk maken wat de financiële
gevolgen van zijn leengedrag zijn voor zijn financiële positie na de studie.
Deze rekenhulp zal ook een rol spelen in de voorlichting rond het
afbetalen, waarin de regering wil stimuleren dat studenten die de ruimte
hebben om sneller af te lossen, dat ook daadwerkelijk doen. Flexibel en
vervroegd afbetalen zal daartoe ook beter gefaciliteerd worden, zodat
studenten snel en gemakkelijk de maandelijkse aflossingsbedragen
kunnen verhogen of verlagen, en zo hun terugbetalingspatroon steeds
kunnen aanpassen aan hun persoonlijke situatie of levensfase. De
rekenhulp helpt daarbij inzichtelijk te maken wat de kosten zijn van de
diverse aflostermijnen die de student kan hanteren. Op deze manieren wil
de regering studenten bewust maken van de gevolgen van de financiële
beslissingen die zij nemen, zodat het lenen van geld bij DUO voorbehouden blijft voor datgeen waarvoor de faciliteit bedoeld is, namelijk
inkomensondersteuning tijdens de studie.
De leden van de SGP-fractie vragen of de regering inzichtelijk wil maken
wat de hoogte van het collegegeld is in West-Europese landen, waaronder
in ieder geval België, Frankrijk, Duitsland en het Verenigd Koninkrijk.
De leden van de SGP-fractie vragen naar een overzicht van de collegegelden in België, Frankrijk, Duitsland en het Verenigd Koninkrijk.
Hieronder staan per land de collegegelden.
– België: Voor 2013–2014 bedroeg het collegegeld € 620. Het collegegeld
in België hangt echter vaak af van de grootte van het studieprogramma, uitgedrukt in studiepunten. Ook wordt voor sommige
masteropleidingen een hoger bedrag gevraagd. De Vlaamse regering
verhoogt het collegegeld met ingang van 2015/2016 naar € 890 en
daarnaast krijgen instellingen de ruimte het collegegeld te verhogen
ter compensatie van bezuinigingen.
– Duitsland: In Duitsland betaal je doorgaans geen collegegeld. In plaats
daarvan betaal je een semesterbijdrage, de semesterbeitrag. Die ligt
tussen de € 50 en € 300, afhankelijk van stad en deelstaat.
– Verenigd Koninkrijk: In het Verenigd Koninkrijk varieert het collegegeld
per instelling, niveau en opleiding. Het collegegeld voor een undergraduate opleiding (bachelor) is maximaal 9.000 pond. Ruim de helft van
de instellingen vraagt het maximum, de rest vraagt een collegegeld
tussen de 6.000 en 9.000 pond. Het collegegeld voor een master
varieert tussen de circa 2.500 en 10.000 pond, met enkele uitschieters
tot 20.000 pond of meer, meestal voor medische en kunstopleidingen
en voor sommige business-masters.
– Frankrijk: Het collegegeld in Frankrijk wordt jaarlijks wettelijk vastgesteld. Voor 2014–2015 gelden de volgende bedragen: € 189,10 voor
licence-programma’s (bachelor), € 261,10 voor masterprogramma’s,
€ 396,10 voor doctoral-programma’s en € 615,10 voor programma’s
die leiden tot het diplôme d’ingénieur.
De leden van de SGP-fractie vragen of de hypotheeknemers afhankelijk
zullen blijven van de informatie die vrijwillig aan hen wordt verschaft
inzake de hoogte van de studieschuld, dan wel dat de regering
voornemens is de informatie over studieschulden op aanvraag te
verstrekken.
Met de Nederlandse Vereniging van Banken en de Autoriteit Financiële
Markten heeft de regering afspraken gemaakt over hoe studieschulden
worden meegewogen bij hypotheekverstrekking. Hypotheekverstrekkers
hebben een zorgplicht jegens degenen aan wie zij krediet verstrekken om
overkreditering te voorkomen. Om invulling te geven aan die zorgplicht
(en overkreditering te voorkomen) zijn banken wettelijk verplicht om
inzicht te hebben in de financiële positie van de consument. Financiële

Tweede Kamer, vergaderjaar 2014–2015, 34 035, nr. 13

67

verplichtingen zoals lasten uit kredieten maken hier onderdeel van uit.
Daarnaast heeft de aanvrager een informatieplicht en moet hij naar
waarheid antwoorden en bewijsstukken overhandigen. Om te borgen dat
de hypotheeklasten nu en in de toekomst betaalbaar blijven, is het voor
zowel de consument als de hypotheekverstrekker van belang dat alle
uitstaande kredieten bij de hypotheekaanvraag worden meegewogen. Dit
geldt ook voor studieschulden. Ter verificatie van de hoogte van de
studieschuld, is eenvoudig weg een overzicht vanuit mijnDUO uit te
draaien. Dit dient als bewijsstuk voor de bank en is dus niet geheel
vrijblijvend. De regering ziet geen reden om de informatie over studieschulden op aanvraag te gaan verstrekken, juist omdat er sprake is van
een gedeeld belang van consument en hypotheekverstrekker. Ook de
kaderstellende wetgeving en de afspraken die de regering op dit specifieke onderwerp van studieschulden met de sector heeft, liggen ten
grondslag aan dit standpunt.
4.3.1. Verlenging terugbetaaltermijn
De leden van de VVD-fractie vragen of een deeltijdstudent gebruik kan
maken van het levenlanglerenkrediet als er nog een studieschuld
openstaat van de voltijdstudie. Zo ja, dan willen de leden weten hoe wordt
voorkomen dat dat problemen oplevert met twee verschillende termijnen
qua terugbetalingsregimes.
Levenlanglerenkrediet kan worden opgenomen als er nog een studieschuld openstaat van een eerdere studie. Terugbetaling van het levenlanglerenkrediet geschiedt binnen maximaal 15 jaar. Voor de terugbetaling van
een andere vorm van studiefinanciering kan een andere aflossingstermijn
gelden. De aflossingstermijnen van de verschillende vormen van
studiefinanciering kunnen daarbij op enig moment samenlopen. Terugbetaling zal dan in beginsel tegelijkertijd plaatsvinden, waarbij de verschillende regimes op de afzonderlijke schulden worden toegepast (bijvoorbeeld: maximaal 4% van het inkomen voor een ho-lening en maximaal
12% van het inkomen voor een mbo-lening of een levenlanglerenkrediet).
De daaruit voortvloeiende bedragen worden bij elkaar opgeteld. Er hoeft
echter in totaal niet meer dan 12% van het inkomen te worden afgelost.
Dit principe geldt voor de afzonderlijke terugbetaling van het levenlanglerenkrediet en wordt ook op de totale schuld toegepast. De precieze
invulling van de samenloop van verschillende schulden binnen de Wet
studiefinanciering 2000 wordt op een later moment bij algemene
maatregel van bestuur geregeld.
De leden van de CDA-fractie vragen hoe de regering gaat borgen dat de
aflosquote 86,4% blijft.
Het CPB heeft geraamd wat de totale mate van terugbetaling is bij de
terugbetaaltermijn van 35 jaar en bij de sociale terugbetaalvoorwaarden
van het studievoorschot. Dit heeft geresulteerd in de zogeheten aflosquote van 86,4%. Van elke € 100 die wordt uitgeleend, is de verwachting
dat € 86,40 wordt terugontvangen. De kosten van kwijtschelding worden
collectief gedragen en worden weergegeven in het overzicht van de
gevolgen voor de rijksbegroting in paragraaf 11 van de memorie van
toelichting. Hierbij is die aflosquote van 86,4% als uitgangspunt gehanteerd en zijn vervolgens de reguliere behoedzame aannames voor
terugbetaling gehanteerd. In de raming van het CPB over de ontwikkeling
van de aflosquote zijn zoveel mogelijk effecten meegenomen. Hierbij valt
te denken aan de inkomensontwikkeling van huishoudens gedurende de
verlengde aflostermijn van 35 jaar, maar ook het overlijdensrisico is hierin
verdisconteerd. Het CPB heeft bij de gevolgen van migratie vanwege het
ontbreken van inkomensgegevens noodgedwongen de aanname moeten

Tweede Kamer, vergaderjaar 2014–2015, 34 035, nr. 13

68

doen dat studenten na migratie niet meer aflossen. Die aanname is zoals
het CPB zelf stelt in de studie, niet terecht en leidt tot een onderschatting
van de geraamde aflosquote. Daarnaast staat deze raming van de
aflosquote niet op zichzelf. Ook in het huidige stelsel zijn realisatiegegevens opgebouwd over de mate van aflossing. In het huidige stelsel
bedraagt de aflosquote circa 90%. Dit verandert in 86,4% als gevolg van
de sociale terugbetaalvoorwaarden; onder het minimumloon betaal je
niets terug, je betaalt nooit meer dan 4% over het meerinkomen boven die
drempel en je eventuele restschuld wordt na 35 jaar kwijtgescholden.
De leden van de PVV-fractie merken op dat geld lenen voor het bekostigen
van de «fun-uitgaven» in tegenstelling tot het lenen voor de studie zelf,
niet verantwoord is. Uit het Nibud Studentenonderzoek 2011–201289 was
22% van de studenten met een studieschuld bij DUO het eens met de
stelling: ik leen omdat dat het leven gewoon relaxter en leuker maakt. Is
de regering het met deze leden eens dat dit zorgelijk is? En vraagt de
regering zich met de leden af of dit percentage niet zal toenemen door de
wijze waarop het studievoorschot nu wordt gepresenteerd, waarbij sterk
de nadruk wordt gelegd op de gunstige terugbetaalregeling en de lage
maandlasten voor rente en aflossing na afronding van de studieschuld. Zo
nee, waarom niet, zo vragen de leden van de PVV-fractie.
De regering verwacht niet dat het percentage dat voor dergelijke uitgaven
geleend wordt, door het studievoorschot zal toenemen. Als straks de
basisbeurs wegvalt, dan zullen studenten dit op diverse manieren kunnen
compenseren. De student kan spaargeld inzetten, hij kan (meer uren) gaan
werken, zijn ouders vragen bij te springen, langer thuis blijven wonen of
sneller proberen te studeren. Maar de student kan er ook voor kiezen om
het wegvallende deel op te vangen door een lening af te sluiten bij DUO.
Studenten hoeven dus niet extra te werken, en ouders hoeven dus niet
meer bij te dragen, maar het kan wel. Linksom of rechtsom heeft de
student in ieder geval altijd de mogelijkheid om in zijn levensonderhoud
te voorzien. Welk van deze mogelijkheden de student kiest, zal afhangen
van de specifieke situatie van elke afzonderlijke student. Het ligt in de lijn
der verwachting dat vaak voor een combinatie van verschillende
mogelijkheden gekozen zal worden.
De regering vindt het daarbij wel belangrijk dat het financieel bewustzijn
van studenten vergroot wordt. Daarom is dit een van de kerndoelstellingen van de voorlichting rondom het studievoorschot. Daarvoor is onder
andere de website www.financieelstudieplan.nl ontwikkeld door de
stichting Weet wat je besteedt en het Nibud, in samenwerking met onder
meer de studentenorganisaties, de Nationale Jeugdraad, het Ministerie
van OCW en DUO. Ook zal in samenwerking met Nibud bekeken worden
hoe een financieel huishoudboekje ontwikkeld kan worden, waarin
studenten hun actuele schuldpositie kunnen bijhouden, hun opgenomen
voorschot kunnen bekijken en terug te betalen bedragen kunnen
bijhouden. Een rekenhulp bij DUO moet studenten inzicht geven in de
kosten van de lening die zij afsluiten, hen een indicatie geven van de
totale lening die zij opbouwen met het gekozen leenbedrag, en de
maandlasten die daarbij horen in de aflosfase, uitgesplitst naar verschillende inkomensniveaus. Op deze manier wil de regering studenten
bewust maken van de gevolgen van de financiële beslissingen die zij
nemen, zodat het lenen van geld bij DUO voorbehouden blijft voor dat
waarvoor de faciliteit bedoeld is, namelijk inkomensondersteuning tijdens
de studie.

89

http://www.nibud.nl/over-het-nibud/actueel/onderzoeksrapporten/nieuws/artikel/nibudstudentenonderzoek-2011–2012.html

Tweede Kamer, vergaderjaar 2014–2015, 34 035, nr. 13

69

De leden van de fractie van de ChristenUnie vragen waarom de regering
het hebben van schulden richting studenten als een normale gang van
zaken presenteert en het wetsvoorstel verdedigt met termen als
«soepelere terugbetalingsregeling» en het «meevallen» van de financiële
verplichtingen? Wordt hiermee niet een onrealistisch beeld neergezet van
de forse schuld en langdurige afbetaling waar studenten mee te maken
krijgen?
De regering is van mening dat leningen voor de studie significant
verschillen van leningen voor consumptieve doeleinden. Een studielening
zorgt ervoor dat de student met een opleiding kan investeren in zijn eigen
toekomst: in een gunstige positie op de arbeidsmarkt met bijbehorend
salaris, in persoonlijke ontwikkeling en algemene vorming, en een hogere
kwaliteit van leven in het algemeen. Deze investering verdient zich
doorgaans ruimschoots terug na de studie. Mocht dat echter onverhoopt
niet het geval zijn, dan zorgen de sociale terugbetaalvoorwaarden ervoor
dat de student beschermd is tegen te hoge maandlasten: onder het
minimumloon betaal je niets terug, je betaalt nooit meer dan 4% over het
meerinkomen boven die drempel en je eventuele restschuld wordt na 35
jaar kwijtgescholden. Zo zorgt de regering dat elke oud-student in principe
in staat zal zijn om aan zijn aflosverplichting te voldoen, ongeacht zijn
inkomen. De verlenging van de terugbetaaltermijn betekent ook dat de
maandlasten lager zijn, juist in het spitsuur van het leven, wanneer de
inkomens stijgen en de oud-student wellicht een huis koopt of een gezin
sticht. Daarnaast geldt voor studieleningen een aanmerkelijk gunstigere
rente dan bij de looptijd van de lening hoort, of bij de kredietwaardigheid
van een individuele student. Door deze sociale aspecten van de leenfaciliteit, verschillen studieleningen wezenlijk van consumptief krediet. Dit
wordt ook erkend door de Nederlandse Vereniging van Banken en de
Autoriteit Financiële Markten, waarmee de regering afspraken heeft
gemaakt over de wijze waarop studieschulden worden meegewogen. Bij
consumptief krediet wordt ervan uitgegaan dat 2% van de hoofdsom als
maandlast moet worden aangenomen, bij studieleningen onder het
huidige stelsel is dit 0,75%. Onder het studievoorschot zijn de Nederlandse Vereniging van Banken en de Autoriteit Financiële Markten van
mening dat 0,45% een goede wegingsfactor is. De regering zal niet
nalaten al deze positieve aspecten van het studievoorschot te blijven
benoemen, omdat deze de toegankelijkheid van het onderwijs ten goede
komen, en het middel zijn om eventuele leenangst te voorkomen.
Dat neemt niet weg dat ook de kosten van lenen goed voor het voetlicht
moeten worden gebracht. Het vergroten van het financieel bewustzijn
onder studenten, is dan ook een van de kerndoelstellingen van de
voorlichting rond het studievoorschot. De regering zal hier actief op
inzetten, waarbij ze gebruik zal maken van de bevindingen van de
Wetenschappelijke Raad voor het Regeringsbeleid in het rapport Met
kennis van gedrag beleid maken.90 In de voorlichtingscampagne zullen
verschillende instrumenten ingezet worden. Zo is onder andere de
website www.financieelstudieplan.nl ontwikkeld door de stichting Weet
wat je besteedt en het Nibud, in samenwerking met onder meer de
studentenorganisaties, de Nationale Jeugdraad, het Ministerie van OCW
en DUO. Ook zal in samenwerking met Nibud bekeken worden hoe een
financieel huishoudboekje ontwikkeld kan worden, waarin studenten hun
actuele schuldpositie kunnen bijhouden, hun opgenomen voorschot
kunnen bekijken en terug te betalen bedragen kunnen bijhouden. Een
rekenhulp bij DUO moet studenten inzicht geven in de kosten van de
lening die zij afsluiten, hen een indicatie geven van de totale lening die zij
90

Wetenschappelijke Raad voor het Regeringsbeleid (2011). Met kennis van gedrag beleid
maken, WRR-rapport nr. 92.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2014–2015, 34 035, nr. 13

70

opbouwen met het gekozen leenbedrag, en de maandlasten die daarbij
horen in de aflosfase, uitgesplitst naar verschillende inkomensniveaus. Zo
kan een student ook voor zichzelf inzichtelijk maken wat de financiële
gevolgen van zijn leengedrag zijn voor zijn financiële positie na de studie.
Deze rekenhulp zal ook een rol spelen in de voorlichting rond het
afbetalen, waarin de regering wil stimuleren dat studenten die de ruimte
hebben om sneller af te lossen, dat ook daadwerkelijk doen. Flexibel en
vervroegd afbetalen zal daartoe ook beter gefaciliteerd worden, zodat
studenten snel en gemakkelijk de maandelijkse aflossingsbedragen
kunnen verhogen of verlagen, en zo hun terugbetalingspatroon steeds
kunnen aanpassen aan hun persoonlijke situatie of levensfase. De
rekenhulp helpt daarbij inzichtelijk te maken wat de kosten zijn van de
diverse aflostermijnen die de student kan hanteren. Op deze manieren wil
de regering studenten bewust maken van de gevolgen van de financiële
beslissingen die zij nemen, zodat het lenen van geld bij DUO voorbehouden blijft voor datgeen waarvoor de faciliteit bedoeld is, namelijk
inkomensondersteuning tijdens de studie.
4.3.2. Renteberekening bij langere terugbetaaltermijn
De leden van de CDA-fractie vragen de regering of het rentepercentage
ook negatief kan worden?
Ja, het rentepercentage kan ook negatief zijn. Het uitgangspunt is immers
dat de voordelige rente voor de staat wordt doorberekend aan de student.
Door de gekozen rentemaatstaf voor het studievoorschot (het effectieve
rendement van staatsobligaties met een gemiddelde resterende looptijd
van 5 jaar over een 12-maands periode) ligt het niet in de lijn der
verwachting dat de rente negatief zal zijn, maar uitgesloten is het niet.
De leden van de CDA-fractie vragen of de regering de rente tussentijds
kan wijzigen.
De rente die wordt gehanteerd, is wettelijk vastgelegd. Voor studieleningen geldt een rente in enig jaar die gelijk is aan de rente op staatsobligaties met een resterende looptijd van 5 jaar. Zoals elk artikel in elke wet
kan ook deze vaststelling door middel van wetswijziging worden
gewijzigd. Dat moet dan echter wel via een formele wetgevingsprocedure
en met instemming van het parlement.
De leden van de CDA-fractie vragen wat er gebeurt als de rente stijgt tot
6% en of dat zou betekenen dat bij een gemiddelde schuld (€ 30.000) en
een gemiddeld inkomen (€ 30.000 met een betaling van 4% van € 12.000
is € 480 per jaar) deze schuld oploopt.
Als een afgestudeerde minder dan het wettelijk minimumloon verdient,
hoeft hij niets terug te betalen. Ook als hij vanwege zijn inkomen minder
hoeft terug te betalen dan het maandbedrag dat bij zijn schuld hoort, is dit
het geval. In beide gevallen stijgt de uitstaande schuld door toegenomen
rente. De sociale terugbetaalvoorwaarden beschermen de oud-student
echter tegen de hogere maandlasten als gevolg daarvan; zijn maandlasten
bedragen nooit meer dan 4% boven de drempel van 100% van het
wettelijk minimumloon. Blijft de draagkracht nihil of beperkt, dan wordt
de schuld aan het einde van de looptijd kwijtgescholden. Wanneer het
inkomen stijgt en de draagkracht toeneemt, betaalt de oud-student naar
draagkracht terug. Dit is een van de sociale elementen uit het terugbetaalregime van het studievoorschot. Overigens is bij stijgende rente in de
regel ook sprake van stijgende contractlonen. De terugbetaling van een
studieschuld blijft daardoor ook bij stijgende rente betaalbaar.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2014–2015, 34 035, nr. 13

71

Voor de volledigheid merkt de regering nog op dat € 30.000 niet het
gemiddelde inkomen van mensen met een ho-diploma betreft; dat
bedraagt € 36.000 voor hbo-afgestudeerden en € 50.000 voor
wo-afgestudeerden.91 De gemiddelde studieschuld bedraagt straks geen
€ 30.000, maar € 21.000, zo verwacht de regering en dit is eerder
behoedzaam dan een onderschatting. Ten slotte hoort bij de in de vraag
genoemde parameters een draagkracht van € 430 per jaar, in plaats van
de genoemde € 480 per jaar (4% van het inkomen boven de draagkrachtvrije voet).
De leden van de CDA-fractie vragen aan te geven hoeveel jongeren zullen
afzien van een studie in het hoger onderwijs, omdat zij op basis van hun
religieuze overtuiging geen lening mogen aangaan waarover zij rente
moeten betalen.
DUO houdt niet bij hoe groot de groep studenten is die op basis van hun
religieuze overtuiging besluit geen studiefinanciering op te nemen. DUO
kan immers niet registeren wat niet wordt aangevraagd.
De leden van de CDA-fractie vragen wat de afgelopen 50 jaar de rente
was.
In de tabel hieronder wordt een historisch overzicht van de rente op
studieleningen gegeven. Studieleningen zijn onderdeel van het stelsel van
studiefinanciering, dat de afgelopen 50 jaar fundamentele wijzigingen
heeft ondergaan. Er zijn in deze periode verschillende soorten leningen
geweest met eigen leen- een terugbetaalvoorwaarden. De maatstaf voor
de rente is meermaals gewijzigd. De rentemaatstaf voor de huidige lening
geldt sinds 2002, toen bij de introductie van het nieuwe belastingstelsel de
opslag op de rente is komen te vervallen. Over de afgelopen 10 jaar was
de rente gemiddeld 2,39%. In de periode 1992 tot en met 2001 was het
rentetarief inclusief een opslag ter dekking van het debiteurenrisico en de
administratiekosten. Het rentetarief is de periode 1986 tot en met 1991 is
op een weer andere maatstaf gebaseerd. Vóór 1986 was de lening een
renteloos voorschot waarover geen rente in rekening werd gebracht.
Tabel 5. Overzicht rente op studieleningen.
Lening sinds 2002
– huidige
rentemaatstaf

2014
2013
2012
2011
2010
2009
2008
2007
2006
2005
2004
2003
2002
2001
2000
1999
1998
1997
1996
1995

91

Lening van 1992
t/m 2001 – rente
met opslag

Lening van 1986
t/m 1991 –
diverse
maatstaven

5,18%
5,92%
4,89%
6,09%
5,67%
6,60%
8,29%

3,53%
4,27%
3,24%
4,44%
4,02%
4,95%
6,64%

Renteloos
voorschot (voor
1996)

0,81%
0,60%
1,39%
1,50%
2,39%
3,58%
4,17%
3,70%
2,74%
3,05%
3,35%
3,73%
4,03%

Centraal Bureau voor de Statistiek, Inkomens van afgestudeerden, 2012.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2014–2015, 34 035, nr. 13

72

Lening sinds 2002
– huidige
rentemaatstaf

1994
1993
1992
1991
1990
1989
1988
1987
1986
<1986

Lening van 1992
t/m 2001 – rente
met opslag

Lening van 1986
t/m 1991 –
diverse
maatstaven

7,49%
9,49%
11,08%
8,71%
7,12%
5,35%
6,22%
n.v.t.
n.v.t.
n.v.t.

5,04%
7,04%
8,43%
8,71%
7,12%
5,35%
6,22%

n.v.t.

Renteloos
voorschot (voor
1996)

n.v.t.

De leden van de CDA-fractie vragen of de regering verwacht dat de rente
de komende 10 jaar gelijk blijft en waar deze aanname op is gebaseerd.
Voor studieleningen geldt een rente in enig jaar die gelijk is aan de rente
op staatsobligaties met een resterende looptijd van vijf jaar. De rente die
de student betaalt, beweegt dus mee met de kredietwaardigheid van de
Nederlandse staat en ontwikkelingen op de kapitaalmarkt in den brede. In
het wetsvoorstel wordt gerekend met een rente van 2,5%. De regering
doet geen voorspellingen over de ontwikkelingen van de rente. Het CPB
gaat in de Macro Economische Verkenning 2015 uit van een lange rente
van 1,8% (10 jaarsrente). De afgelopen tien jaar bedroeg de rente op
studieleningen gemiddeld 2,4%.
De leden van de CDA-fractie vragen of de regering studenten tegemoet
gaat komen, mocht de rente in de toekomst fors oplopen.
Onder het studievoorschot worden studenten beschermd tegen te hoge
maandlasten en daarmee ook tegen rentestijgingen. De rente die de
student betaalt, wordt elke 5 jaar herzien. Als de rente stijgt, kunnen ook
de maandlasten stijgen. De mate waarin de rente de maandlast bepaalt,
hangt af van de fase van terugbetaling waarin de student zit; hoe langer
de student is afgestudeerd, hoe kleiner de rentecomponent in de
maandlast nog is. De student betaalt dan vooral aflossing. Studenten
worden beschermd tegen te hoge maandlasten door de draagkrachtregeling: zijn maandlasten bedragen nooit meer dan 4% boven de drempel
van 100% van het wettelijk minimumloon. Een eventuele restschuld aan
het einde van de looptijd wordt kwijtgescholden. Dit is een van de sociale
elementen uit het terugbetaalregime van het studievoorschot. Overigens
is bij stijgende rente in de regel ook sprake van stijgende contractlonen.
De terugbetaling van een studieschuld blijft daardoor ook bij stijgende
rente betaalbaar.
De leden van de CDA-fractie vragen waarom er geen risico-opslagen op
de basisrente zijn ingecalculeerd, met in acht name van het potentiële
risico van niet-afbetalingen voor de overheid.
De rente die de student betaalt, is gerelateerd aan de rente die de
overheid betaalt. Er is geen risico-opslag om de kosten van kwijtschelding
aan de student door te belasten. Hierdoor is de rente die de student
betaalt lager, wat de toegankelijkheid van het hoger onderwijs en de
maandlast in de terugbetaalfase ten goede komt. De risico’s van niet
geheel terugbetalen van studieleningen worden bewust door de overheid
gedragen. Het financiële risico van oninbaarheid is afgedekt, doordat op
de OCW-begroting rekening wordt gehouden met de kosten van kwijtschelding. Naar inschatting van het CPB is dit risico in het huidige stelsel

Tweede Kamer, vergaderjaar 2014–2015, 34 035, nr. 13

73

circa 10% en dit wordt 13,6%. Deze uitgaven zijn verwerkt in de financiële
opbrengsten van het studievoorschot, waarbij de reguliere behoedzame
aannames ten aanzien van terugbetaling zijn gehanteerd.
De leden van de CDA-fractie vragen of in strijd met de Europese regels
wordt gehandeld wanneer de staatsschuld verder oploopt vanwege de
invoering van het studievoorschot, of de staatsschuld meetelt voor het
EMU-saldo en wat de gevolgen hiervan zijn.
Uit de onlangs uitgekomen vergrijzingsstudie van het CPB92 blijkt dat de
prognose van de staatsschuld ruimschoots voldoet aan de Europese
regels. In figuur 4.1 van deze studie is te zien dat de Brusselse eis in het
basispad niet in het geding zal komen. De stijging van de staatsschuld van
circa € 17 miljard (2,6% van het bbp) als gevolg van het studievoorschot
zal pas in 2050 zijn bereikt. De vergrijzingsstudie laat verder zien dat de
schuld in 2040 op 48% bbp wordt geraamd (tabel 3.1 in deze studie) en
verder daalt naar 28% bbp in 2060 in het basispad. Leningen en daarmee
ook studieleningen tellen niet mee in het EMU-saldo, aangezien het
EMU-saldo voor alle financiële transacties wordt geschoond. Pas op het
moment dat een schuld wordt kwijtgescholden, en dus niet elke uitgeleende euro wordt terugontvangen, telt deze mee in het EMU-saldo. Met
deze kosten van kwijtschelding is rekening gehouden in het overzicht van
de gevolgen voor de Rijksbegroting in paragraaf 11 van de memorie van
toelichting. Een tweedeordeeffect op de schuld loopt via de rente. De
rentelasten op de staatsschuld tellen mee in het EMU-saldo, maar hier
staan renteontvangsten voor de overheid tegenover.
De leden van de CDA-fractie vragen of de ervaring dat studenten
gemiddeld genomen veel sneller aflossen dan de maximumtermijn nog
relevant is wanneer studenten de studieschuld straks toeneemt.
Op dit moment lost 60% van de studenten binnen 5 jaar af, terwijl de
maximale termijn 15 jaar is. Het feitelijke terugbetaalgedrag is afhankelijk
van meerdere variabelen, zoals de hoogte van de studieschuld, de duur
van de terugbetaalperiode, de hoogte van rente en de inkomensontwikkeling van het huishouden, en van individuele omstandigheden en
preferenties ten aanzien van financiële beslissingen. Flexibel en vervroegd
aflossen wordt makkelijker gemaakt. Door de verlenging van de maximale
terugbetaaltermijn naar 35 jaar in combinatie met de nieuwe mogelijkheden tot flexibel en vervroegd aflossen, kan de student het terugbetaalregime kiezen dat bij zijn persoonlijke situatie past, en dit ook tussentijds
aanpassen als de omstandigheden daarom vragen. Bij een langere
terugbetaaltermijn, horen lagere maandlasten, maar wordt over de hele
periode meer rente betaald; bij een kortere terugbetaaltermijn, zijn de
maandlasten hoger en bespaart de student rente. De consequenties van
deze keuzes moeten goed voor het voetlicht worden gebracht. Het
vergroten van het financieel bewustzijn van de student is dan ook een van
de kerndoelstellingen van de voorlichting rond het studievoorschot.
Gegeven de ervaring in het huidige stelsel met de mate waarin studenten
vervroegd aflossen, gecombineerd met de gemiddelde stijging van de
studieschuld door het wegvallen van de basisbeurs en de investeringen in
het vergroten van het financieel bewustzijn, is het moeilijk om op
voorhand te voorspellen welke keuzes studenten daarin zullen maken.
De leden van de CDA-fractie vragen naar welk percentage de rente per
januari 2017 stijgt en waarom dit niet is opgenomen in het wetsvoorstel.

92

Smid et al. (2014), Minder zorg om vergrijzing, CPB-boek 12

Tweede Kamer, vergaderjaar 2014–2015, 34 035, nr. 13

74

De rente per januari 2017 is gebaseerd op de rente op staatsobligaties met
een looptijd van 5 jaar, over de periode van oktober 2015 tot september
2016. De wijze van vaststelling van de rente is opgenomen in de wet.
Vindt de regering het verantwoord dat studenten een schuld aan moeten
gaan waarvan het rentepercentage vanaf 2017 volstrekt onduidelijk is, zo
vragen de leden van de CDA-fractie.
De rente per januari 2017 is gebaseerd op de rente op staatsobligaties met
een looptijd van 5 jaar, over de periode van oktober 2015 tot september
2016. De wijze van vaststelling van de rente is opgenomen in de wet. Dit
biedt dezelfde zekerheid over de rente als het huidige stelsel.
De leden van de CDA-fractie vragen of de staatsschuld niet meer zal gaan
oplopen dan de prognose wanneer studenten sneller zullen aflossen en de
overheid daardoor inkomsten misloopt vanuit de renteopbouw en waar
de prognose op is gebaseerd. Heeft de regering ook een plan indien de
staatsschuld hoger oploopt dan de prognose?
Wanneer studenten sneller aflossen, ontvangt de overheid minder rente
over de studieleningen. Hier staan echter ook lagere rentelasten voor de
staat tegenover, omdat bij een mindere toename van de staatsschuld de
rentelasten over de staatsschuld lager zullen uitvallen. Wanneer studenten
dus sneller aflossen dan de prognose zal de staatsschuld per saldo minder
stijgen dan waar in de prognose mee is gerekend.
In vergelijking met het regeerakkoord zal de staatsschuld als gevolg van
het akkoord over het studievoorschot naar verwachting met circa € 17
miljard structureel toenemen. Deze toename zal bereikt worden na 2050.
Dit betreft overigens een prognose die sterk afhankelijk is van hoeveel er
precies zal worden geleend en van hoe snel er zal worden terugbetaald. In
de prognose wordt er echter niet vanuit gegaan dat er ook studenten zijn
die hun studieschuld versneld aflossen, terwijl de ervaring in de praktijk is
dat studenten gemiddeld genomen wel veel sneller aflossen dan mogelijk
is op basis van de maximumtermijn. De mogelijkheden tot flexibeler
aflossen zullen met dit wetsvoorstel nog groter worden, zodat de
staatsschuld naar verwachting minder zal toenemen dan op basis van
deze prognose verondersteld wordt.
De leden van de CDA-fractie vragen of de regering het redelijk vindt dat
iemand die op 18-jarige leeftijd begint met studeren en lenen, zijn laatste
termijn betaalt als hij 57 jaar of 64 jaar is.
De maximale terugbetaaltermijn wordt verlengd naar 35 jaar. De eerste
twee jaar na afstuderen hoeft de student niet terug te betalen. Door de
twee zogeheten aanloopjaren hoeft de afgestudeerde niet direct na
afstuderen met terugbetaling te beginnen. Het inkomen stijgt vaak relatief
snel in de eerste jaren na afstuderen. Door de verlenging van de
maximale terugbetaaltermijn halveren de maandlasten van de studenten
als zij ervoor kiezen om de terugbetaling over die periode te spreiden. Dit
zijn de sociale kaders die de regering voor terugbetaling stelt, maar het
feitelijke terugbetaalgedrag kan hiervan afwijken. Flexibel en vervroegd
aflossen wordt makkelijker gemaakt. Ook nu al lost 60% van de studenten
binnen 5 jaar af, terwijl de maximale termijn 15 jaar is. Door de verlenging
van de maximale terugbetaaltermijn naar 35 jaar in combinatie met de
nieuwe mogelijkheden tot flexibel en vervroegd aflossen, kan de student
het terugbetaalregime kiezen dat bij zijn persoonlijke situatie past, en dit
ook tussentijds aanpassen als de omstandigheden daarom vragen. De
regering vindt niet alleen redelijk, maar ook sociaal.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2014–2015, 34 035, nr. 13

75

De leden van de CDA-fractie vragen waarom de regering denkt dat de
rente de komende 46 jaar laag zal blijven.
De rente die de student betaalt, beweegt mee met de kredietwaardigheid
van de Nederlandse staat en ontwikkelingen op de kapitaalmarkt in den
brede. In het wetsvoorstel wordt gerekend met een rente van 2,5%. De
regering doet geen voorspellingen over de ontwikkelingen van de rente.
Het CPB gaat in de Macro Economische Verkenning 2015 uit van een lange
rente van 1,8% (10 jaarsrente). De afgelopen tien jaar bedroeg de rente op
studieleningen gemiddeld 2,4%.
De leden van de CDA-fractie vragen welke aannames zijn gehanteerd over
de rente en de inkomensgroei van afgestudeerden en of deze aannames
toepasbaar zijn op de inkomensverdeling van alle afgestudeerden, in
relatie tot de stelling dat een afgestudeerde gemiddeld nog geen 1% van
zijn inkomen aan aflossing besteedt
De stelling dat een afgestudeerde gemiddeld nog geen 1% van het
inkomen aan aflossing zal besteden, is gebaseerd op dezelfde gegevens
als waarop de CPB-notitie over de gemiddelde terugbetaling is
gebaseerd.93 Het CPB legt in de notitie uit dat het rekent «op basis van
data over de inkomens van alle HBO’ers en WO’ers gedurende de
levensloop. Het inkomen gedurende de levensloop is bepaald door het
koppelen van gegevens van verschillende, min of meer vergelijkbare
individuen in verschillende fasen van hun leven. Dit bestand bevat ook de
inkomensgegevens van de (hypothetische) partners van deze personen.
Individuen kunnen in dit bestand ook scheiden, migreren of overlijden. Bij
overlijden wordt de schuld kwijtgescholden.»94 Ook aan de spreiding
rondom deze inkomensontwikkeling doet deze CPB-notitie recht door ook
de inkomenseffecten over de levensloop en per inkomensdeciel weer te
geven in de notitie.95
De leden van de CDA-fractie vragen of de schuld tijdens de looptijd kan
stijgen, zoals dat vroeger bij een loonvast hypotheek het geval was?
Als een afgestudeerde minder dan het wettelijk minimumloon verdient,
hoeft hij niet terug te betalen en stijgt de uitstaande schuld door toegenomen rente. De studieschuld kan dus toenemen tijdens de looptijd. Door
de sociale terugbetaalvoorwaarden, blijft de oud-student beschermd
tegen hogere maandlasten als gevolg daarvan; zijn maandlasten
bedragen nooit meer dan 4% boven de drempel van 100% van het
wettelijk minimumloon. Blijft de draagkracht nihil of beperkt, dan wordt
de schuld aan het einde van de looptijd kwijtgescholden. Wanneer het
inkomen stijgt en de draagkracht toeneemt, betaalt de oud-student naar
draagkracht terug. Dit is een van de sociale elementen uit het terugbetaalregime van het studievoorschot.
De leden van de PVV-fractie vragen of de regering de rente tussentijds kan
wijzigen.
De rente die wordt gehanteerd, is wettelijk vastgelegd. Voor studieleningen geldt een rente in enig jaar die gelijk is aan de rente op staatsobligaties met een resterende looptijd van 5 jaar. Zoals elk artikel in elke wet
93

CPB (2014), Gemiddelde aflossing en inkomenseffecten sociaal leenstelsel. Bijlage bij:
Kamerstukken II 2013/14, 24 724, nr. 131.
94
CPB (2014), Gemiddelde aflossing en inkomenseffecten sociaal leenstelsel. Bijlage bij:
Kamerstukken II 2013/14, 24 724, nr. 131, pag 5.
95
CPB (2014), Gemiddelde aflossing en inkomenseffecten sociaal leenstelsel. Bijlage bij:
Kamerstukken II 2013/14, 24 724, nr. 131, pag 13.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2014–2015, 34 035, nr. 13

76

kan ook deze vaststelling door middel van wetswijziging worden
gewijzigd. Dat moet dan wel via een formele wetgevingsprocedure en met
instemming van het parlement.
De leden van de PVV-fractie vragen of dit wetsvoorstel ervan uitgaat dat
de rente de komende 46 jaar laag zal blijven en zo ja, waarop dat is
gebaseerd.
De leden van de PVV-fractie memoreren terecht dat de rente die de
student betaalt, meebeweegt met de kredietwaardigheid van de Nederlandse staat en ontwikkelingen op de kapitaalmarkt in den brede en dat de
huidige rente van 0,81% laag is. De regering rekent in dit wetsvoorstel dan
ook niet met huidige rente van 0,81%, dan zou immers een voor de
langere termijn mogelijk onrealistisch beeld van de maandlasten worden
geschetst. De regering rekent met een rente van 2,5%. De regering doet
geen voorspellingen over de ontwikkeling van de rente. Het CPB gaat in
de Macro Economische Verkenningen 2015 uit van 1,8% als lange (10
jaars)rente. De afgelopen 10 jaar bedroeg de rente op studieleningen
gemiddeld 2,4%.
4.3.3. Flexibel en vervroegd aflossen
De leden van de PVV-fractie vragen of de regering ook vindt dat de
aanloopfase afgeschaft kan worden en dat studenten direct kunnen
beginnen met aflossen.
De regering is van mening dat de twee aanloopjaren een van de sociale
elementen uit de terugbetaling van studieleningen is en derhalve
behouden moet blijven. Hierdoor hoeft de afgestudeerde niet direct na
afstuderen met terugbetaling te beginnen. Het inkomen stijgt vaak relatief
snel in de eerste jaren na afstuderen. Mocht de student toch al in die jaren
willen beginnen met terugbetalen en zo de opbouw van rente willen
voorkomen, dan is dat uiteraard mogelijk en onder het studievoorschot
wordt flexibel en vervroegd terugbetalen verder gefaciliteerd.
De leden van de PVV-fractie vragen of de schuld tijdens de looptijd kan
stijgen, zoals dat vroeger bij een loonvast hypotheek het geval was?
Als een afgestudeerde minder dan het wettelijk minimumloon verdient,
hoeft hij niet terug te betalen en stijgt de uitstaande schuld door toegenomen rente. Door de sociale terugbetaalvoorwaarden, blijft de
oud-student beschermd tegen hogere maandlasten als gevolg daarvan;
zijn maandlasten bedragen nooit meer dan 4% boven de drempel van
100% van het wettelijk minimumloon. Blijft de draagkracht nihil of
beperkt, dan wordt de schuld aan einde van de looptijd kwijtgescholden.
Wanneer het inkomen stijgt en de draagkracht toeneemt, betaalt de
oud-student naar draagkracht terug.
Het lid van de fractie 50PLUS/Klein vraagt of de regering kan aangeven
wat onder dit nieuwe wetsvoorstel de maximale studieschuld (incl.
collegegeld lening) is van een student na afronding van een vierjarige
HBO-opleiding (1) en van een student na afronding van zijn bachelor en
master na vijf jaar (2).
Doordat de basisbeurs wordt vervangen door een leenmogelijkheid,
neemt de studieschuld toe met maximaal het bedrag dat de student
anders als basisbeurs had ontvangen. Dit is maximaal vier jaar basisbeurs
bij een vierjarige hbo-studie. Onder het huidige stelsel kan deze student
een maximale studieschuld van € 35.652 opbouwen als gevolg van lenen
(dus exclusief eventuele studieschuld als de persoon in kwestie niet aan

Tweede Kamer, vergaderjaar 2014–2015, 34 035, nr. 13

77

de prestatiebeursvoorwaarden voldoet en de basisbeurs dus niet in gift
krijgt omgezet). In het nieuwe stelsel is dit maximaal € 49.728.
Bij de student die na 5 jaar zijn master heeft behaald, is de vraag relevant
of de student een meerjarige master doet. Als een student een eenjarige
master doet en een jaar vertraging heeft opgelopen, zou de student daar
ook in het huidige stelsel geen basisbeurs meer voor ontvangen. De
studieschuld voor deze student neemt dan ook toe met maximaal vier jaar
basisbeurs. Die student zou nu maximaal € 48.523 kunnen lenen en straks
maximaal € 62.955. Mocht de student een tweejarige master doen, zou de
student in het huidige stelsel een maximale studieschuld (als gevolg van
lenen) van € 45.135 hebben en in het nieuwe stelsel maximaal € 62.955.
Bij deze maxima is van belang om op te merken dat de ervaring met het
huidige stelsel leert, dat studenten niet gemakzuchtig dit maximum lenen.
Bij de huidige maxima hoort immers een gemiddelde studieschuld van
€ 15.000, voor de studenten die lenen. Een derde leent nu niet, dus de
gemiddelde studieschuld over alle studenten, is lager (rond de € 10.000).
Daarop is de verwachting gebaseerd dat bij de toegenomen maxima als
gevolg van de toegenomen leenruimte, een gemiddelde studieschuld van
€ 21.000 hoort.
Het lid van de fractie 50 PLUS/Klein vraagt of het klopt dat een student,
onder dit nieuwe leenstelsel, na afronding van een vierjarige
HBO-opleiding en het daarna volgen van een schakeljaar en een
wo-master van 2 jaar in totaal een af te betalen studieschuld kan hebben
opgebouwd over een periode van 7 jaar? Kan de regering aangeven wat
de maximale studieschuld (incl. collegegeld lening) is van deze student,
na 7 jaar maximaal te hebben geleend?
Een studietraject zoals geschetst door het lid van de fractie 50 PLUS/Klein
zou in het huidige stelsel recht geven op 5 jaar basisbeurs en basislening
en daarna 3 jaar leenmogelijkheden. Als deze student zijn studie ook
inderdaad in 7 jaar afrondt, zou de maximale studieschuld in het huidige
stelsel uitkomen op € 71.860. Onder het studievoorschot wordt de
basisbeurs ook een lening en wordt de maximale studieschuld € 90.423.
Het verschil ontstaat, net als in de voorbeelden hierboven, doordat de 5
jaar basisbeurs wordt vervangen door een leenmogelijkheid. Ook hierbij
hoort de kanttekening dat de ervaring uit het huidige studiefinancieringsstelsel leert, dat studenten dit maximum niet gemakzuchtig lenen. De
gemiddelde schuld ligt immers significant lager dan dit maximum.
Deelt de regering met het lid van de 50PLUS/Klein-fractie de zorg dat het
opbouwen van studieschulden het doorstromen van mbo naar hbo en van
hbo naar wo onderwijs afremt?
Een belangrijke conclusie die de regering heeft getrokken uit de onderzoeken die uitgevoerd zijn in de aanloop naar onder andere dit
wetsvoorstel, is dat er speciale aandacht dient te zijn voor studenten met
een lagere sociaaleconomische status. Onder andere wordt dit duidelijk
uit het onderzoek van het CHEPS en het SCP. In het SCP-onderzoek zeggen
maar heel weinig respondenten dat zij zich door een leenstelsel laten
weerhouden van een studie. Dat geldt ook voor scholieren uit gezinnen
met lage inkomens. Alle havisten en vwo-scholieren geven aan door te
gaan. Er is, stelt het SCP, alleen kans op uitval onder stapelaars uit het
mbo. De uitkomsten op dit punt hebben geleid tot een aantal belangrijke
maatregelen in het studievoorschot: de verhoging van de maximale
aanvullende beurs voor de studenten van minder draagkrachtige ouders
met circa € 100 per maand, een aanzienlijke versoepeling van de
terugbetaalregeling zodat maandlasten in de aflosfase halveren en

Tweede Kamer, vergaderjaar 2014–2015, 34 035, nr. 13

78

oud-studenten die het minimumloon verdienen of minder niets hoeven
terug te betalen, en specifieke maatregelen binnen de kwaliteitsafspraken
om stapelen en doorstromen door het hele onderwijsstelsel heen te
stimuleren. Deze maatregelen komen bovenop andere maatregelen die de
regering nu al neemt om doorstroming te bevorderen van mbo naar hbo
en van hbo naar wo. Zo zet de regering bijvoorbeeld in op de verbetering
van loopbaanoriëntatie en beroepskeuzebegeleiding (LOB), waaronder
studiekeuzegesprekken op mbo-instellingen. En in het hoger onderwijs
zijn met de Wet kwaliteit in verscheidenheid, die medio 2013 in werking is
getreden, stappen gezet om te bevorderen dat de juiste student sneller en
beter op de juiste plek instroomt. Daarbij noemt de regering bijvoorbeeld
de invoering van de studiekeuzecheck, de vervroeging van de aanmelddatum naar 1 mei en het stimuleren van brede bacheloropleidingen.
Het lid van de fractie 50 PLUS/Klein vraagt of de regering bereid is om
eenzelfde tabel op te stellen zoals op pagina 18 van de memorie van
toelichting, met daarin het termijnbedrag berekend op basis van terugbetalingstermijnen van 15 jaar en 2.5% rente.
Hieronder zijn de maandbedragen weergegeven die horen bij een
terugbetaaltermijn van 15 jaar en een rente van 2,5%. Hieruit blijkt dat de
maandlasten nagenoeg halveren door het huidige wetsvoorstel.
Tabel 6. Maandbedragen bij terugbetaaltermijnen.

4.4. Ophoging aanvullende beurs
De leden van de PvdA-fractie vragen zich af of de bevinding klopt dat
segregatie vaak plaatsvindt bij overstap naar het voortgezet onderwijs,
zoals de Onderwijsraad opmerkt.96
In het advies van de Onderwijsraad wordt de term segregatie alleen
gebruikt in het kader van de overgang van voorschoolse educatie naar
primair onderwijs.
In de recent aan uw Kamer aangeboden beleidsreactie op het Onderwijsraadadvies heeft de regering aangegeven met de Onderwijsraad van
mening te zijn dat het onderwijs maximaal moet worden afgestemd op de
mogelijkheden, onderwijsbehoeften en talenten van alle leerlingen en
studenten. Docenten zijn intrinsiek gemotiveerd om leerlingen en
studenten het onderwijs te geven dat bij hen past en waardoor hun
talenten zo goed mogelijk tot ontwikkeling kunnen komen. Een belangrijke
taak van het onderwijs is jongeren goed toe te rusten en voor te bereiden
op het vervolgonderwijs dat bij hen past. Scholen en instellingen
96

Bijlage bij: Kamerstuk 33 750-VIII, nr. 100, briefadvies Onderwijsraad «Overgangen in het
onderwijs»

Tweede Kamer, vergaderjaar 2014–2015, 34 035, nr. 13

79

bewerkstelligen daarvoor soepele overgangen. De regering ondersteunt
dit via gericht beleid, het monitoren van de schakelpunten en via het
opsporen en wegnemen van (ervaren) drempels. Deze maatregelen
zorgen ervoor dat alle leerlingen – ongeacht hun sociaaleconomische
achtergrond, specifieke leerprobleem, beperkingen of talent – kansen
krijgen om het beste uit zichzelf te halen. Met de Onderwijsraad constateert de regering dat de flexibiliteit en het maatwerk op alle schakelmomenten goed is, maar dat het nog beter kan.
De leden van de SP-fractie merken op dat de aanvullende beurs wordt
verhoogd met 100 euro, maar deze studenten verliezen evenwel de
basisbeurs van € 280. Deze kwetsbare groep studenten is met dit voorstel
dus € 180 slechter af. De leden vragen of dit juist geconstateerd is.
De aanvullende beurs wordt tot een inkomen van € 30.000 verhoogd tot
€ 365,33 per maand. Als de verhoging van de aanvullende beurs wordt
afgezet tegen het verlies van de huidige basisbeurs, dan zal een thuiswonende student ten opzichte van de huidige situatie tot een ouderlijk
inkomen van € 30.000 per maand € 27,62 meer ontvangen97 en een
uitwonende student per maand € 172,36 minder.98
De leden van de SP-fractie vragen waarom alleen voor studenten uit de
laagste inkomensgroepen de aanvullende beurs wordt verhoogd? De
leden willen weten hoe deze studenten voor het verlies van de basisbeurs
worden gecompenseerd.
Het wegvallen van de basisbeurs heeft voor de ene student grotere
gevolgen dan voor de andere student. Dit is afhankelijk van de specifieke
situatie van elke individuele student. De student is zelf in staat om de
afwegingen te maken die nodig zijn om zijn hogere bijdrage aan de studie
te financieren. De ene student zal een groter beroep doen op het
studievoorschot, een tweede student zal langer thuis blijven wonen en
een derde student zal proberen zijn studie in ieder geval binnen de
nominale studieduur af te ronden. Maar er is een groep studenten voor
wie de regering de gevolgen van het verdwijnen van de basisbeurs te
groot vindt om die volledig op het bord van de student neer te leggen; dat
zijn de studenten met ouders die minder dan modaal verdienen. Voor
deze kinderen zorgt de regering daarom niet alleen dat de aanvullende
beurs blijft bestaan. Deze wordt ook verhoogd met circa € 100 per maand
voor de laagste inkomensgroepen.
De leden van de SP-fractie vragen hoe de studenten die nu geen aanvullende beurs krijgen, maar van wie de ouders het wegvallen van de
basisbeurs niet kunnen opvangen en daarmee dus in hetzelfde schuitje
belanden als de studenten die wel een aanvullende beurs krijgen, worden
gecompenseerd.
De regering doet nergens de aanname dat ouders de wegvallende
basisbeurs (gedeeltelijk) voor hun rekening gaan nemen. De ene student
zal een groter beroep op hun ouders gaan doen. Dit is echter niet de enige
mogelijkheid. Studenten kunnen ook bijverdienen, hun spaargeld
aanwenden, hun uitgavenpatroon aanpassen of (als zij nu al lenen) deze
leendoeleinden nog eens kritisch tegen het licht houden. Het CPB
veronderstelt dat ongeveer een derde van de weggevallen basisbeurs via
deze alternatieve financieringsmogelijkheden zal worden opgevangen en
97

Het huidige bedrag aan basisbeurs voor een thuiswoner (€ 100,25) minus de ophoging van de
aanvullende beurs voor een thuiswoner (€ 127,87).
98
Het huidige bedrag aan basisbeurs voor een uitwoner (€ 279,14) minus de ophoging van de
aanvullende beurs voor een uitwoner (€ 106,78).

Tweede Kamer, vergaderjaar 2014–2015, 34 035, nr. 13

80

dat de rest zal worden geleend. Wat wel van invloed is op de wettelijk
veronderstelde ouderlijk bijdrage, is de verhoging van de aanvullende
beurs. Een verhoging van de aanvullende beurs betekent in de systematiek van de WSF 2000 dat ook de wettelijk veronderstelde ouderlijke
bijdrage verhoogd wordt. Dit is een gevolg van de huidige systematiek, en
niet van de voorgestelde veranderingen. Zoals hiervoor reeds is aangegeven, is die bijdrage niet verplicht. Hoeveel ouders daadwerkelijk
bijdragen aan de studie van hun kind, is uiteindelijk aan henzelf om, in
overleg met hun dochter of zoon, te bepalen.
De leden van de SP-fractie vragen hoeveel studenten uit gezinnen met een
modaal inkomen een aanvullende beurs krijgen wanneer de basisbeurs
wordt afgeschaft, die deze aanvullende beurs nu niet ontvangen?
Er zijn geen studenten uit gezinnen met een modaal inkomen die nu geen
aanvullende beurs ontvangen en dat na invoering van het studievoorschot
wel zouden doen. Nu en straks kunnen studenten van ouders met een
inkomen tot circa € 46.000 immers aanspraak maken op de aanvullende
beurs. Daar veranderen de voorgestelde maatregelen niets aan. Wel zullen
alle kinderen die onder het studievoorschot vallen en ouders hebben met
een inkomen tot € 35.000 een hogere aanvullende beurs ontvangen.
De leden van de SP-fractie vragen om een verdere toelichting op het laten
vervallen van het verschil tussen de uit- en thuiswonende beurs. Waarom
wordt voorbijgegaan aan het feit dat een uitwonende student hogere
kosten heeft dan een thuiswonende student?
Tegelijkertijd met de ophoging van de aanvullende beurs, komt ook het
onderscheid tussen thuis- en uitwonendheid te vervallen in de aanvullende beurs in het hoger onderwijs. Voortaan is er nog maar één
aanvullende beurs, waarvan de hoogte alleen afhangt van het inkomen
van de ouders. In de huidige aanvullende beurs is het onderscheid tussen
thuis- en uitwonende vorm ook financieel klein (circa € 20 per maand). Bij
de ophoging van de aanvullende beurs in dit wetsvoorstel is het onderscheid tussen uit- en thuiswonenden in de aanvullende beurs helemaal
gelijk getrokken. De maximale aanvullende beurs wordt verhoogd tot
€ 365,33 per maand. Het bedrag van een thuiswonende student wordt
daarvoor met € 127,87 opgehoogd en dat van een uitwonende student
met € 106,78. Daarmee wordt het totale maandbudget waarover
studenten kunnen beschikken, gelijkgesteld aan het huidige maandbudget
van een uitwonende student. Daarmee kan een uitwoner op dezelfde
manier in zijn hogere kosten voorzien als in de huidige situatie.
De leden van de SP-fractie vragen hoeveel studenten thuis zullen blijven
wonen uit financiële overwegingen, en welke gevolgen dit gaat hebben
voor de gewenste profilering én voor het streven het aantal studenten die
(in de spits) reizen te verminderen, zo vragen deze leden.
De regering heeft vele onderzoeken laten uitvoeren naar de effecten op de
financiële situatie van studenten en op keuzes die studenten maken. De
ene student zal een groter beroep doen op het studievoorschot, een
tweede student zal langer thuis blijven wonen en een derde student zal
proberen zijn studie in ieder geval binnen de nominale studieduur af te
ronden. Studenten moeten hierin hun eigen afweging maken. Wil hij thuis
blijven wonen of op kamers, wil hij werken naast zijn studie of niet, wil hij
eventuele gespaarde reserves aanspreken? Of meer studenten thuis zullen
blijven wonen en meer gaan reizen is op voorhand niet met zekerheid te
zeggen. Een grote structurele stijging van het aantal reiskilometers acht
de regering echter niet aannemelijk. De regering heeft recent de Taskforce
Beter Benutten Onderwijs en Openbaar Vervoer opgericht die in brede

Tweede Kamer, vergaderjaar 2014–2015, 34 035, nr. 13

81

samenwerking met onderwijsinstellingen, koepels, studenten en
ov-bedrijven zal zoeken naar mogelijkheden om te besparen op het
studentenreisproduct. De taskforce zal starten met het identificeren van
(toekomstige) spitsproblematiek in het openbaarvervoersysteem op
nationaal en regionaal niveau waarbij studenten een significant deel van
de reizigers vormen. Wanneer studenten meer zouden gaan reizen, wordt
dat zichtbaar in de onderzoeken van de taskforce en zal de taskforce daar
ook oplossingsrichtingen en aanbevelingen voor formuleren.
De leden van de CDA-fractie vragen aan te geven wie er naast studenten
met de Nederlandse nationaliteit nog meer aanspraak kunnen maken op
het collegegeldkrediet.
Het collegegeldkrediet is een tegemoetkoming in de kosten van de
toegang tot het onderwijs. Hiervoor komen alle EER-onderdanen in
aanmerking, mits zij voldoen aan de overige voorwaarden om voor
studiefinanciering in aanmerking te komen, zoals leeftijd en het volgen
van een voltijdse opleiding. Niet-EER-onderdanen komen slechts in
aanmerking voor het collegegeldkrediet als zij een bepaald type verblijfsvergunning hebben om te mogen verblijven in Nederland.
De leden van de ChristenUnie-fractie vragen of een te positief beeld wordt
geschetst voor studenten met ouders die minder dan modaal verdienen,
nu studenten met een aanvullende beurs er ondanks de verhoging toch
€ 175 per maand op achteruit gaan en bovendien het onderscheid thuisen uitwonend wegvalt.
De aanvullende beurs wordt tot een inkomen van € 30.000 verhoogd tot
€ 365,33 per maand. Als de verhoging van de aanvullende beurs wordt
afgezet tegen het verlies van de huidige basisbeurs, dan zal een thuiswonende student ten opzichte van de huidige situatie tot een ouderlijk
inkomen van € 30.000 per maand € 27,62 meer ontvangen99 en een
uitwonende student per maand € 172,36 minder.100
De leden van de SGP-fractie vragen of de regering in een grafiek
inzichtelijk wil maken hoe de afbouw van de aanvullende beurs verloopt
in de huidige en de voorgestelde situatie.
In de voorgestelde situatie zal de aanvullende beurs er als volgt uitzien.101
Daarbij is het grijze deel de huidige situatie en wordt in de structurele
situatie het witte stuk toegevoegd.

99

Het huidige bedrag aan basisbeurs voor een thuiswoner (€ 100,25) minus de ophoging van de
aanvullende beurs voor een thuiswoner (€ 127,87).
Het huidige bedrag aan basisbeurs voor een uitwoner (€ 279,14) minus de ophoging van de
aanvullende beurs voor een uitwoner (€ 106,78).
101
Deze figuur is ook opgenomen in de memorie van toelichting, p. 83.
100

Tweede Kamer, vergaderjaar 2014–2015, 34 035, nr. 13

82

Figuur 2. Afbouw aanvullende beurs.

4.5. Functiebeperking
De leden van de CDA-fractie vragen de regering aan te geven wat precies
de gevolgen zijn van het leenstelsel voor studenten met een beperking of
chronische ziekte?
Kan de regering daarbij ook een vergelijking van de huidige en de nieuwe
situatie naast elkaar zetten? Kan de regering dit ook doen voor studenten
die langdurig ziek zijn of zwanger tijdens hun studie? Deze leden
verzoeken de regering aan te geven wat de argumentatie is om juist de
kwetsbare groep van uitwonende studenten met een functiebeperking
achter te stellen ondanks dat zij vaak geen mogelijkheid hebben om te
werken en daarmee hun schuld te verkleinen en ook vaak langer over hun
studie doen? Is de regering bereid het verschil tussen uit- en thuiswonende studenten bij studenten met een functiebeperking te laten bestaan
zodat deze kwetsbare groep niet ten onrechte wordt benadeeld? Deze
leden vragen de regering te reageren op het pleidooi van de studentendecanen hoger onderwijs. Zij pleiten voor een meer ruimhartige regeling
voor kwijtschelding van een deel van de studieschuld van studenten met
een functiebeperking of chronische ziekte, én deze regeling ook toe te
passen op studenten die door deze beperking helemaal geen diploma
kunnen halen binnen de diplomatermijn (daar is nu niet in voorzien voor
deze laatste groep, wat volgens de decanen niet de bedoeling is). Gaarne
reactie, zo vragen de leden van de CDA-fractie.
In de volgende tabel worden de voorziening voor studenten met een
functiebeperking in het huidige stelsel en het studievoorschot naast elkaar
gelegd.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2014–2015, 34 035, nr. 13

83

Tabel 7. Voorzieningen wegens bijzondere omstandigheden
Huidig stelsel

Studievoorschot

Prestatiebeurs

Basisbeurs, aanvullende beurs,
OV-recht, eenoudertoeslag

Aanvullende beurs, OV-recht,
eenoudertoeslag

Voorzieningen

1. Verlenging van de prestatiebeurs

Bij medische omstandigheden

2. Verlenging van de diplomatermijn

bij bijzondere omstandigheden, medisch
en niet-medisch

3. Omzetting van de prestatiebeurs in een gift

Bij structurele omstandigheid zoals
handicap of chronische ziekte die zich
binnen de diplomatermijn voordoet

4. Nieuwe aanspraak op studiefinanciering

Bij een tijdens de studie opgelopen of
zich verergerende handicap of bij een
zich tijdens de studie manifesterende
chronische ziekte.

5. Kwijtschelding van € 1.200

Omstandigheden:

Bij verlenging van de prestatiebeurs (1)
bij medische omstandigheden.

Nu door de invoering van het studievoorschot de basisbeurs verdwijnt,
wordt het voorzieningenniveau voor functiebeperkte studenten geraakt.
Daarom wil de regering deze studenten tegemoet komen. Dat doet ze in
de vorm van een eenmalige kwijtscheldingregeling van € 1.200 voor deze
studenten, als zij binnen de diplomatermijn met goed gevolg een
ho-opleiding afronden (voorziening 5). Dit kan het extra basisbeurs jaar
compenseren dat zij onder het huidige stelsel zouden ontvangen
(voorziening 1).
De regering is als volgt tot het bedrag van € 1.200 gekomen. Dit bedrag is
gelijk aan een extra jaar thuiswonende beurs in het huidige stelsel.
Volledigheidshalve wil de regering hier opmerken dat bij de invoering van
het studievoorschot het onderscheid tussen uit- en thuiswonendheid in
het hoger onderwijs verdwijnt. Met dit bedrag ontvangt de doelgroep een
substantiële tegemoetkoming. De regering meent dat zij met een
tegemoetkoming van € 1.200 een goede balans heeft gevonden tussen
enerzijds een adequate financiële ondersteuning voor deze kwetsbare
groep, en anderzijds een overzienbaar financieel beslag, dat niet te zwaar
drukt op de investeringsruimte die de regering met dit wetsvoorstel wil
vrijspelen.
Deze kwijtschelding zal plaatsvinden tegelijkertijd met de omzetting van
de prestatiebeurs (ov-kaart en eventueel aanvullende beurs), maar tot die
kwijtschelding kan al tijdens de studie voorwaardelijk worden besloten.
Dat kan bijvoorbeeld op het moment dat blijkt dat de student inderdaad
vertraging oploopt als gevolg van een handicap of chronische ziekte.
Daardoor beschikt de student tijdens zijn studie over voldoende inkomen
(studievoorschot), maar wel in de wetenschap dat een gedeelte wordt
kwijtgescholden na het behalen van het diploma. Studenten met een
functiebeperking kunnen ook nog steeds aanspraak maken op het
profileringsfonds als ze studievertraging oplopen.
De regering wil hier benadrukken voor alle studenten, met of zonder
functiebeperking, dat zij bewust moeten nadenken over de mogelijkheden
die zij hebben om hun leven zo in te richten dat zij voldoende tijd en geld
hebben voor hun studie. Studenten moeten hierin hun eigen afweging
maken. Wil hij thuis blijven wonen of op kamers, wil hij extra lenen, wil hij
eventuele gespaarde reserves aanspreken? De regering wil de student
hierin niet beperken, maar hem of haar de ruimte geven om zijn mogelijkheden optimaal te benutten.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2014–2015, 34 035, nr. 13

84

Voor functiebeperkte studenten die geen diploma halen, is de voorziening
voor de omzetting van de prestatiebeurs in een gift nog steeds relevant
(voorziening 3). Wanneer een student niet kan afstuderen binnen de
diplomatermijn door een structurele omstandigheid zoals handicap of
chronische ziekte, dan kan de prestatiebeurs – zijnde de aanvullende
beurs, het ov-recht, en de eenoudertoeslag – alsnog omgezet worden in
een gift. Overigens geldt voor alle studenten, dus ook voor (uitwonende)
studenten met een functiebeperking, dat zij terugbetalen naar draagkracht. Mocht een afgestudeerde student dus niet in staat zijn om na 35
jaar zijn schuld af te lossen, dan wordt deze alsnog kwijtgescholden.
Als er sprake is van medische complicaties tijdens de zwangerschap kan
de studente in aanmerking komen voor een verlenging van de prestatiebeurs en de andere voorzieningen voor studenten met een functiebeperking, waaronder ook de kwijtschelding van € 1.200. Bij een normaal
verlopen zwangerschap komt een studente, net als voorheen, niet in
aanmerking voor een verlenging van de prestatiebeurs, of de overige
voorzieningen.
Tot slot wil de regering hier benadrukken dat studenten met een functiebeperking ook een beroep kunnen doen op het profileringsfonds van de
instellingen. Dit fonds is hier nadrukkelijk ook voor bedoeld. Studenten
met een functiebeperking kunnen dus gebruik maken van zowel de
kwijtscheldingsregeling in de studiefinanciering, als de voorzieningen bij
hun instelling. Daarnaast wordt er door instellingen op allerlei andere
wijzen rekening gehouden met studenten met een functiebeperking, om
hen zo veel mogelijk te faciliteren in het volgen van hun studie, en te
voorkomen dat zij studievertraging oplopen als gevolg van hun functiebeperking. Zo kunnen zij aanspraak maken op extra begeleiding, en kunnen
studenten met een functiebeperking bijvoorbeeld in aanmerking komen
voor extra tijd bij tentamens en speciale voorzieningen als spraakherkenningssoftware.
De leden van de CDA-Fractie vragen de regering ook te reageren op het
pleidooi van de decanen voor omzetting van de eerste 12 maanden
prestatiebeurs in het eerste jaar voor studenten met een aanvullende
beurs die na een jaar besluiten nooit meer een opleiding in het hoger
onderwijs te gaan volgen (in plaats van omzetting van de eerste vijf
maanden voor studieswitchers).
De huidige zogenoemde «1 februari-regel» bepaalt dat als de student voor
1 februari van het eerste jaar met prestatiebeurs ophoudt studiefinanciering te genieten en hij in de rest van dat studiejaar niet opnieuw
studiefinanciering krijgt, omzetting van de prestatiebeurs in gift plaatsvindt. De student die tijdig tot het inzicht komt dat een bepaalde studie
niet voor hem of haar is weggelegd, wordt zo niet direct met een
studieschuld opgezadeld. Voorwaarde is dat hij geen nieuwe aanspraken
op studiefinanciering doet voor 1 september van het nieuwe studiejaar.
De regering vindt deze 5 maanden lang genoeg voor de student, met of
zonder functiebeperking, om een afgewogen keuze te kunnen maken, en
ziet geen baat bij verlenging naar 12 maanden.
Voor functiebeperkte studenten die geen diploma halen, is namelijk de
voorziening voor de omzetting van de prestatiebeurs in een gift nog
steeds relevant. Wanneer een student niet kan afstuderen binnen de
diplomatermijn door een structurele handicap of chronische ziekte, dan
kan de prestatiebeurs – zijnde de aanvullende beurs, het ov-recht en de
eenoudertoeslag – alsnog worden omgezet in een gift.102
102

Zie derde voorziening in het schema ter beantwoording van de vraag van de leden van de
CDA-fractie aan het begin van 4.5. Functiebeperking.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2014–2015, 34 035, nr. 13

85

De leden van de CDA-fractie verzoeken ook een reactie op het pleidooi van
deze decanen voor het vastleggen in de WHW van een minimum bedrag
als financiële compensatie voor studenten die door overmacht studievertraging oplopen
De regering acht het stellen van een minimumbedrag niet wenselijk
omdat in de WHW reeds een norm voor de hoogte van de financiële
ondersteuning vanuit het profileringsfonds is geregeld: de hoogte van de
financiële ondersteuning is in beginsel niet hoger dan de studiefinanciering die de student geniet uit hoofde van de WSF 2000, dan wel zou
hebben genoten, indien hij daarop aanspraak zou kunnen of mogen
maken.
De leden van de D66-fractie vinden het belangrijk dat studenten met een
beperking de mogelijkheid en ruimte krijgen om te studeren. Zij lezen dat
deze studenten aanspraak kunnen maken op een eenmalige kwijtschelding van € 1.200. Waar is dit bedrag op gebaseerd? Wie bepaalt of
deze kwijtschelding al tijdens de studie voorwaardelijk kan plaatsvinden
en wat zijn hiervan de voordelen voor de student, zo willen de leden van
de D66-fractie weten.
Nu door de invoering van het studievoorschot de basisbeurs verdwijnt,
wordt het voorzieningenniveau voor functiebeperkte studenten geraakt.
Daarom wil de regering deze studenten tegemoet komen. Dat doet ze in
de vorm van een eenmalige kwijtscheldingregeling van € 1.200 voor deze
studenten, als zij binnen de diplomatermijn met goed gevolg een
ho-opleiding afronden (voorziening 5). Dit kan het extra basisbeurs jaar
compenseren dat zij onder het huidige stelsel zouden ontvangen
(voorziening 1).
De regering is als volgt tot het bedrag van € 1.200 gekomen. Dit bedrag is
gelijk aan een extra jaar thuiswonende beurs in het huidige stelsel.
Volledigheidshalve wil de regering hier opmerken dat bij de invoering van
het studievoorschot het onderscheid tussen uit- en thuiswonendheid in
het hoger onderwijs verdwijnt. Met dit bedrag ontvangt de doelgroep een
substantiële tegemoetkoming. De regering meent dat zij met een
tegemoetkoming van € 1.200 een goede balans heeft gevonden tussen
enerzijds een adequate financiële ondersteuning voor deze kwetsbare
groep, en anderzijds een overzienbaar financieel beslag, dat niet te zwaar
drukt op de investeringsruimte die de regering met dit wetsvoorstel wil
vrijspelen.
Deze kwijtschelding zal plaatsvinden tegelijkertijd met de omzetting van
de prestatiebeurs (ov-kaart en eventueel aanvullende beurs), maar tot die
kwijtschelding kan al tijdens de studie voorwaardelijk worden besloten.
Dat kan bijvoorbeeld op het moment dat blijkt dat de student inderdaad
vertraging oploopt als gevolg van een handicap of chronische ziekte.
Daardoor beschikt de student tijdens zijn studie over voldoende inkomen
(studievoorschot), maar wel in de wetenschap dat een gedeelte wordt
kwijtgescholden na het behalen van het diploma. DUO neemt de
beslissing of de aanvraag van de kwijtscheldingsregeling gehonoreerd
wordt. Deze beslissing vindt plaats op basis van informatie van een arts
en van een studentendecaan namens het bestuur van de onderwijsinstelling. Studenten met een functiebeperking kunnen daarnaast ook nog
steeds aanspraak maken op het profileringsfonds als ze studievertraging
oplopen.
De regering wil hier benadrukken voor alle studenten, met of zonder
functiebeperking, dat zij bewust moeten nadenken over de mogelijkheden
die zij hebben om hun leven zo in te richten dat zij voldoende tijd en geld

Tweede Kamer, vergaderjaar 2014–2015, 34 035, nr. 13

86

hebben voor hun studie. Studenten moeten hierin hun eigen afweging
maken. Wil hij thuis blijven wonen of op kamers, wil hij extra lenen, wil hij
eventuele gespaarde reserves aanspreken? De regering wil de student
hierin niet beperken, maar hem of haar de ruimte geven om zijn mogelijkheden optimaal te benutten.
Voor functiebeperkte studenten die geen diploma halen, is de voorziening
voor de omzetting van de prestatiebeurs in een gift nog steeds relevant
(voorziening 3). Wanneer een student niet kan afstuderen binnen de
diplomatermijn door een structurele omstandigheid zoals handicap of
chronische ziekte, dan kan de prestatiebeurs – zijnde de aanvullende
beurs, het ov-recht, en de eenoudertoeslag – alsnog omgezet worden in
een gift. Overigens geldt voor alle studenten, dus ook voor (uitwonende)
studenten met een functiebeperking, dat zij terugbetalen naar draagkracht. Mocht een afgestudeerde student dus niet in staat zijn om na 35
jaar zijn schuld af te lossen, dan wordt deze alsnog kwijtgescholden.
De leden van de SP-fractie vragen waar het bedrag van € 1.200 dat
studenten met een functiebeperking kwijtgescholden kunnen krijgen, op is
gebaseerd. Erkent de regering dat de kosten voor een jaar uitloop veel
hoger ligt dan dit bedrag en dat daardoor deze studenten buiten hun
schuld om een hogere studieschuld opbouwen dan studenten zonder
beperking?
Nu door de invoering van het studievoorschot de basisbeurs verdwijnt,
wordt het voorzieningenniveau voor functiebeperkte studenten geraakt.
Daarom wil de regering deze studenten tegemoet komen. Dat doet ze in
de vorm van een eenmalige kwijtscheldingregeling van € 1.200 voor deze
studenten, als zij binnen de diplomatermijn met goed gevolg een
ho-opleiding afronden (voorziening 5). Dit kan het extra basisbeurs jaar
compenseren dat zij onder het huidige stelsel zouden ontvangen
(voorziening 1).
De regering is als volgt tot het bedrag van € 1.200 gekomen. Dit bedrag is
gelijk aan een extra jaar thuiswonende beurs in het huidige stelsel.
Volledigheidshalve wil de regering hier opmerken dat bij de invoering van
het studievoorschot het onderscheid tussen uit- en thuiswonendheid in
het hoger onderwijs verdwijnt. Met dit bedrag ontvangt de doelgroep een
substantiële tegemoetkoming. De regering meent dat zij met een
tegemoetkoming van € 1.200 een goede balans heeft gevonden tussen
enerzijds een adequate financiële ondersteuning voor deze kwetsbare
groep, en anderzijds een overzienbaar financieel beslag, dat niet te zwaar
drukt op de investeringsruimte die de regering met dit wetsvoorstel wil
vrijspelen. De regering erkent dat daarmee een uitwonenden student niet
volledig gecompenseerd wordt. Hiervoor zou hij of zij een kwijtschelding
van € 3.350 moeten ontvangen, in plaats van € 1.200. Dit is echter in lijn
met het wetsvoorstel tot invoering van het studievoorschot; ook voor
reguliere studenten geldt dit immers.
Deze kwijtschelding zal plaatsvinden tegelijkertijd met de omzetting van
de prestatiebeurs (ov-kaart en eventueel aanvullende beurs), maar tot die
kwijtschelding kan al tijdens de studie voorwaardelijk worden besloten.
Dat kan bijvoorbeeld op het moment dat blijkt dat de student inderdaad
vertraging oploopt als gevolg van een handicap of chronische ziekte.
Daardoor beschikt de student tijdens zijn studie over voldoende inkomen
(studievoorschot), maar wel in de wetenschap dat een gedeelte wordt
kwijtgescholden na het behalen van het diploma. Studenten met een
functiebeperking kunnen daarnaast ook nog steeds aanspraak maken op
het profileringsfonds als ze studievertraging oplopen.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2014–2015, 34 035, nr. 13

87

De regering wil hier benadrukken voor alle studenten, met of zonder
functiebeperking, dat zij bewust moeten nadenken over de mogelijkheden
die zij hebben om hun leven zo in te richten dat zij voldoende tijd en geld
hebben voor hun studie. Studenten moeten hierin hun eigen afweging
maken. Wil hij thuis blijven wonen of op kamers, wil hij extra lenen, wil hij
eventuele gespaarde reserves aanspreken? De regering wil de student
hierin niet beperken, maar hem of haar de ruimte geven om zijn mogelijkheden optimaal te benutten.
Overigens geldt voor alle studenten, dus ook voor (uitwonende) studenten
met een functiebeperking, dat zij terugbetalen naar draagkracht. Mocht
een afgestudeerde student dus niet in staat zijn om na 35 jaar zijn schuld
af te lossen, dan wordt deze alsnog kwijtgescholden.
De leden van de SP-fractie vragen op welke wijze het profileringsfonds
gaat voorzien in de extra kosten waar deze studenten tegenaan gaan
lopen? Gaat het profileringsfonds worden verhoogd? Op welke wijze
wordt gewaarborgd dat studenten met een functiebeperking in
aanmerking blijven komen voor voldoende compensatie vanuit het
profileringsfonds?
Door dit wetsvoorstel veranderen de bestaande voorzieningen die het
profileringsfonds biedt niet. De regering ziet in dit wetsvoorstel geen
aanleiding om het profileringsfonds op te hogen. Studenten met een
functiebeperking kunnen aanspraak maken op het profileringsfonds als ze
studievertraging oplopen. Ook kunnen ze in aanmerking komen voor een
extra jaar prestatiebeurs, indien DUO de aanvraag hiervoor goedkeurt.
Studenten die als gevolg van hun handicap of chronische ziekte studievertraging oplopen, en wier studiefinancieringsduur door DUO is verlengd
met een jaar, wil de regering extra tegemoet komen. Zij kunnen aanspraak
maken op een eenmalige kwijtschelding van € 1.200, als zij binnen de
diplomatermijn met goed gevolg een hbo-bacheloropleiding, een
wo-bachelor of een wo-masteropleiding afronden. Een student maakt
tijdens zijn studie gebruik van het studievoorschot. Aan het einde van de
studie wordt bij de betreffende student dan het genoemde deel van zijn
schuld kwijtgescholden. Deze kwijtschelding zal plaatsvinden tegelijkertijd
met de omzetting van de prestatiebeurs (ov-kaart en eventueel aanvullende beurs), maar tot die kwijtschelding kan al tijdens de studie
voorwaardelijk worden besloten. Overigens geldt voor alle studenten, dus
ook voor (uitwonende) studenten met een functiebeperking, dat zij
terugbetalen naar draagkracht. Mocht een afgestudeerde student dus niet
in staat zijn om na 35 jaar zijn schuld af te lossen, dan wordt deze alsnog
kwijtgescholden.
De leden van de fractie van de ChristenUnie vragen waarom een student
met een functiebeperking een tegemoetkoming krijgt die gebaseerd is op
de huidige studiefinanciering voor thuiswonenden. Waarom worden
uitwonende studenten met een functiebeperking of chronische ziekte
financieel benadeeld, wanneer zij een jaar vertraging oplopen, zo willen
de leden weten.
Nu door de invoering van het studievoorschot de basisbeurs verdwijnt,
wordt het voorzieningenniveau voor functiebeperkte studenten geraakt.
Daarom wil de regering deze studenten tegemoet komen. Dat doet ze in
de vorm van een eenmalige kwijtscheldingregeling van € 1.200 voor deze
studenten, als zij binnen de diplomatermijn met goed gevolg een
ho-opleiding afronden (voorziening 5). Dit kan het extra basisbeurs jaar
compenseren dat zij onder het huidige stelsel zouden ontvangen
(voorziening 1).

Tweede Kamer, vergaderjaar 2014–2015, 34 035, nr. 13

88

De regering is als volgt tot het bedrag van € 1.200 gekomen. Dit bedrag is
gelijk aan een extra jaar thuiswonende beurs in het huidige stelsel.
Volledigheidshalve wil de regering hier opmerken dat bij de invoering van
het studievoorschot het onderscheid tussen uit- en thuiswonendheid in
het hoger onderwijs verdwijnt. Met dit bedrag ontvangt de doelgroep een
substantiële tegemoetkoming. De regering meent dat zij met een
tegemoetkoming van € 1.200 een goede balans heeft gevonden tussen
enerzijds een adequate financiële ondersteuning voor deze kwetsbare
groep, en anderzijds een overzienbaar financieel beslag, dat niet te zwaar
drukt op de investeringsruimte die de regering met dit wetsvoorstel wil
vrijspelen.
Tot slot wil de regering hier benadrukken dat studenten met een functiebeperking ook een beroep kunnen doen op het profileringsfonds van de
instellingen. Dit fonds is hier nadrukkelijk ook voor bedoeld. Studenten
met een functiebeperking kunnen dus gebruik maken van zowel de
kwijtscheldingsregeling in de studiefinanciering, als de voorzieningen bij
hun instelling. Daarnaast wordt er door instellingen op allerlei andere
wijzen rekening gehouden met studenten met een functiebeperking, om
hen zo veel mogelijk te faciliteren in het volgen van hun studie, en te
voorkomen dat zij studievertraging oplopen als gevolg van hun functiebeperking. Zo kunnen zij aanspraak maken op extra begeleiding, en kunnen
studenten met een functiebeperking bijvoorbeeld in aanmerking voor
extra tijd bij tentamens en speciale voorzieningen als spraakherkenningssoftware.
4.6. Bijverdiengrens
De leden van de CDA-fractie vragen of de regering het met deze leden
eens is dat studenten hun studietijd moeten benutten om te studeren en
niet om zoveel mogelijk te werken om hun studieschuld te verkleinen
Als straks de basisbeurs verdwijnt, wordt de eigen bijdrage aan de studie
in het hoger onderwijs groter. De student kan deze verhoogde bijdrage op
verschillende manieren opvangen. De student kan spaargeld inzetten, hij
kan geld lenen bij DUO, hij kan (meer uren) gaan werken, zijn ouders
vragen bij te springen, langer thuis blijven wonen of sneller proberen te
studeren. Welke van deze mogelijkheden de student kiest, zal afhangen
van de specifieke situatie van elke afzonderlijke student. Het ligt in de lijn
der verwachting dat vaak ook voor een combinatie van verschillende
mogelijkheden gekozen zal worden. Uit de Studentenmonitor103 valt
bovendien nog af te leiden dat studenten die beperkte tijd besteden aan
betaalde arbeid, een hoger studierendement hebben dan studenten die
niet werken.
Kan de regering aangeven wat een student gemiddeld aan uren per week
moet werken om zijn studieschuld op nul te houden, zijn collegegeld te
betalen en in zijn levensonderhoud te voorzien, als hij geen bijdrage van
zijn ouders ontvangt, zo vragen de leden van de CDA-fractie.
De regering kan dat niet aangeven, omdat dit van veel factoren afhankelijk
zal zijn. Een student van wie de ouders niet kunnen bijdragen aan zijn
studie, maakt aanspraak op de aanvullende beurs. Deze inkomsten kan hij
in ieder geval inzetten om zijn studie te bekostigen. Daarnaast kan de
student spaargeld inzetten, langer thuis blijven wonen of proberen sneller
te studeren. Welk van deze mogelijkheden de student kiest, zal afhangen
van de specifieke situatie van elke afzonderlijke student. Het ligt in de lijn
der verwachting dat vaak voor een combinatie van verschillende
103

www.studentenmonitor.nl.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2014–2015, 34 035, nr. 13

89

mogelijkheden gekozen zal worden. Tot slot zal het aantal te werken uren
ook nog afhangen van de baan die de student kiest, en welk uurloon hij
met zijn werkzaamheden verdient.
4.7. Fiscale weglek voorkomen
De leden van de SP-fractie vragen welke gevolgen het afschaffen van de
aftrekmogelijkheid voor scholingsuitgaven gaat hebben voor deeltijdstudenten.
Het afschaffen van de aftrekmogelijkheid voor scholingsuitgaven ter
voorkoming van fiscale weglek geldt voor personen met aanspraak op
reguliere studiefinanciering. Deeltijdstudenten hebben geen aanspraak op
reguliere studiefinanciering. Zij worden derhalve niet door de maatregel
geraakt.
De leden van de SP-fractie vragen in hoeverre dit strijdig is met het leven
lang leren.
Voor deeltijdstudenten blijft het recht op aftrek van scholingsuitgaven in
de inkomstenbelasting gewoon behouden. De maatregel binnen de
scholingsuitgaven is dus niet strijdig met het beleid gericht op het leven
lang leren.
De leden van de CDA-fractie lezen in de memorie van toelichting dat het
handhaven van de fiscale aftrek voor mbo-studenten en ho-studenten met
cohortgarantie zou leiden tot ongelijke fiscale behandeling. Zij vragen
waarom de regering het een probleem vindt om ongelijke gevallen,
ongelijk te behandelen. Verder vragen deze leden of het voor de Belastingdienst onmogelijk is om twee fiscale systemen voor twee groepen
studenten te hanteren.
De maatregel binnen de scholingsuitgaven om budgettaire weglek bij de
invoering van het studievoorschot te voorkomen, houdt in dat alle
personen met aanspraak op reguliere studiefinanciering – ongeacht de
vorm en hoogte van de tegemoetkoming (via beurs, lening of reisvoorziening) – van fiscale aftrek van scholingsuitgaven worden uitgesloten.
Het onderscheidende criterium is hierbij dus de aanspraak op reguliere
studiefinanciering. Zowel de mbo-student, de ho-student met cohortgarantie als de ho-student die te maken krijgt met het studievoorschot
voldoet aan dit criterium. Voor het gunstiger behandelen van een deel van
deze groep (de mbo-student en de ho-student met cohortgarantie) zou
een goede rechtvaardiging aanwezig moeten zijn. Voor een onderscheid
waarbij, binnen de groep van personen die aanspraak heeft op reguliere
studiefinanciering, studenten die de basisbeurs behouden (de
mbo-student en de ho-student met cohortgarantie) fiscaal gunstiger
worden behandeld dan studenten die alleen nog kunnen lenen bij de
overheid (de ho-student die te maken krijgt met het studievoorschot), is
naar het oordeel van de regering in ieder geval geen rechtvaardiging
aanwezig. Dat zou tot een ongewenste (extra) bevoordeling leiden van
eerstgenoemde groep. Cumulatie van de faciliteiten vanuit de studiefinanciering enerzijds en de fiscale aftrek van scholingsuitgaven anderzijds is
gezien de ruime ondersteuningsmogelijkheden, juist ook voor die groep,
naar het oordeel van de regering bovendien onnodig.
Welke studenten als gevolg van het uitsluiten van alle studenten met
aanspraak op reguliere studiefinanciering geen recht hebben op de aftrek
van scholingsuitgaven is in de praktijk duidelijk vast te stellen waardoor
de regeling voor de Belastingdienst uitvoerbaar is. Indien het recht op
aftrek van scholingsuitgaven voor de groep mbo-studenten en

Tweede Kamer, vergaderjaar 2014–2015, 34 035, nr. 13

90

ho-studenten met cohortgarantie blijft bestaan, wordt de wetgeving
ingewikkelder en daardoor is de regeling voor de Belastingdienst minder
goed uitvoerbaar. Complexere fiscale wetgeving vergt structureel meer
toezichtscapaciteit als gevolg van foute aangiften en meer bezwaar- en
beroepsprocedures. Het opnemen van uitzonderingen voor specifieke
groepen is bovendien strijdig met de Brede Agenda Belastingdienst van
de Staatssecretaris van Financiën104 en past niet in de toekomstvisie van
het kabinet zoals verwoord in de brief Keuzes voor een beter belastingstelsel.105
De leden van de CDA-fractie vragen de regering waarom het onderzoek
«De vraag naar studentenhuisvesting – en het effect daarop van de
kabinetsmaatregelen hoger onderwijs» van ABF Research niet is
meegenomen in de onderzoeken. Uit dit onderzoek blijkt namelijk dat een
substantieel deel van de aankomende studenten niet zal gaan studeren
wanneer de basisbeurs wordt afgeschaft.
Het onderzoek van ABF heeft de regering niet gebruikt. Dit onderzoek is
namelijk gebaseerd op een aantal fundamenteel verkeerde aannames.
Studenten hebben in dit onderzoek gereageerd op de hypothetische
situatie dat basisbeurs en ov-jaarkaart zouden verdwijnen. De ov-jaarkaart
verdwijnt echter niet. Sterker, ook minderjarige mbo-studenten krijgen
straks een ov-studentenkaart. Ook is aan de respondenten gevraagd of zij
een master zouden volgen als basisbeurs en ov-kaart verdwijnen. Veel van
de respondenten zijn echter hbo’ers die sowieso al geen master volgen,
maar die controlevraag is niet gesteld.
De leden van de CDA-fractie vragen of de regering kan verantwoorden
waarom de kwantitatieve en kwalitatieve onderzoeken bij het eerdere
wetsvoorstel nog steeds valide zijn, aangezien het voorliggende
wetsvoorstel een geheel ander wetsvoorstel is met compleet andere
maatregelen en voorwaarden. De leden van de CDA-fractie vragen of er
empirisch onderzoek ligt onder de verwachting dat de mogelijke nadelige
effecten die blijken uit onderzoeken, zich bij invoering van onderhavig
wetsvoorstel niet of slechts in afgezwakte vorm zullen voordoen door
enkele flankerende maatregelen die het eerdere wetsvoorstel niet bevatte.
Zo ja, welk onderzoek?
Vanwege het grote belang van een financieel toegankelijk hoger onderwijs
voor alle lagen van de bevolking, heeft de regering op voorhand zo breed
mogelijk laten onderzoeken wat de effecten zijn van het verdwijnen van de
basisbeurs; in zowel kwalitatief als kwantitatief onderzoek. Deze onderzoeken heeft de regering laten uitvoeren in het kader van het wetsvoorstel
tot invoering van een sociaal leenstelsel in de bachelor- en masterfase.
Het wetsvoorstel dat zag op invoering van de masterfase, is in december
2013 in de Tweede Kamer aangehouden.106 Deze onderzoeken zijn echter
nog steeds valide voor het voorliggende wetsvoorstel en zijn gebruikt bij
de vormgeving ervan. Het is de verwachting dat de mogelijke nadelige
effecten die blijken uit de onderzoeken, zich bij invoering van onderhavig
wetsvoorstel niet of slechts in afgezwakte vorm zullen voordoen, door
enkele belangrijke, flankerende maatregelen die het eerdere wetsvoorstel
niet bevatte: verlenging van de terugbetaaltermijn, verhoging van de
aanvullende beurs voor de laagste inkomensgroepen, uitbreiding van de
draagkrachtregeling naar 100% van het wettelijk minimumloon, een
tegemoetkomingsregeling voor studenten met een functiebeperking of

104

Kamerstukken II 2013/14, 31 066, nr. 201.
Kamerstukken II 2013/14, 32 140, nr. 5.
106
Kamerstukken II 2012/13, 33 680, nr. 2.
105

Tweede Kamer, vergaderjaar 2014–2015, 34 035, nr. 13

91

chronische ziekte die daardoor vertraging oplopen, en behoud van de
ov-kaart.
De regering heeft (ex ante) een zo volledig mogelijk beeld proberen te
schetsen van wat de mogelijke gevolgen zouden kunnen zijn van
afschaffing van de basisbeurs, vanuit verschillende perspectieven. Alle
onderzoeken bij elkaar, die onlangs ook nog eens aan uw Kamer zijn
aangeboden107, bieden een genuanceerd beeld van de effecten die
mogelijk kunnen optreden bij de invoering van het sociaal leenstelsel uit
het regeerakkoord, waarbij alle beschikbare kennis in kwantitatieve en
kwalitatieve zin is gewogen. Het gaat om onderzoek door het Center for
Higher Education Policy Studies (CHEPS)108, Centraal Bureau voor de
Statistiek (CBS)109, GFK/Intomart110, ResearchNed111, SCP112 en meerdere
onderzoeken van het CPB.113 De regering is van mening dat zij hiermee
aan de grens is gekomen van de mogelijkheden die er zijn om ex ante de
effecten van de maatregelen op basis van de bestaande wetenschappelijke evidentie in kaart te brengen. Ook nieuw ex ante onderzoek zal weer
gebaseerd zijn op bepaalde percepties, aannames en voorspellingen over
gedragseffecten. De regering zal daarom geen aanvullend onderzoek laten
uitvoeren. Belangrijker is dat al de verschillende wijzen waarop naar een
leenstelsel gekeken kan worden, belicht zijn en meegewogen in de
totstandkoming van dit wetsvoorstel. Uit al deze onderzoeken blijkt
bovendien dat de hervorming van de basisbeurs naar een studievoorschot
verantwoord is, waarbij de toegankelijkheid van het hoger onderwijs
gewaarborgd blijft.
Ook vindt de regering het van groot belang dat de komende jaren ex post
de daadwerkelijke gevolgen van de hervorming die dit wetsvoorstel
beoogt nauwlettend in de gaten gehouden worden. Ze zal de komende
jaren de effecten op de toegankelijkheid goed blijven monitoren, zodat zo
nodig bijgestuurd kan worden. Dit zal de regering onder andere doen aan
de hand van instroom-, doorstroom- en uitvalcijfers, en door leengedrag,
studievoortgang en studietempo te monitoren. Op basis van deze
gegevens zal de regering bezien of, wanneer en hoe eventuele bijsturing
nodig is. Vanuit deze overweging zal de breed gesteunde motie van het lid
Slob c.s.114 worden uitgevoerd. Die motie roept de regering op om de
gevolgen van de maatregelen voor studenten in kaart te brengen, met
name voor degenen die afkomstig zijn uit gezinnen met lage inkomens.
De leden van de CDA-fractie vragen wat er precies wordt bedoeld met
«niet of slechts in afgezwakte vorm»?
De regering verwacht dat de mogelijke nadelige effecten die blijken uit de
onderzoeken, zich bij invoering van onderhavig wetsvoorstel niet of
slechts in afgezwakte vorm zullen voordoen. Daarmee bedoelt zij dat
107

Kamerstukken II 2013/2014, 24 724, nr. 131.
CHEPS, International Experiences with Student Financing, Tuition fees and student support in
perspective, maart 2013. Bijlage bij: Kamerstukken II, 2013/2014, 24 724, nr. 131.
109
CBS (2011), Inkomens van afgestudeerden, 2007–2009.
110
Kamerstukken II 2012/13, 24 724, nr. 114.
111
Kamerstukken II 2012/13, 24 724, nr. 104.
112
SCP (2013) De studie waard. Een verkenning van mogelijke gedragsreacties bij de invoering
van een sociaal leenstelsel in het hoger onderwijs. Bijlage bi: Kamerstukken II, 2012/13,
24 724, nr. 117.
113
CPB-onderzoeken a) Deelname-effecten van de invoering van het sociaal leenstelsel in de
bachelor- en masterfase, CPB 18 januari 2013, b) Veronderstellingen deelname-effecten van
een sociaal leenstelsel in het hoger onderwijs, CPB 25 februari 2013, c) «Aflossing studieschuld bij sociaal leenstelsel» 7 juni 2013, d) Gemiddelde aflossing en inkomenseffecten
sociaal leenstelsel, CPB 22 mei 2014. Allen bijlage bij: Kamerstukken II 2013/14, 24 724, nr.
131.
114
Kamerstukken II 2011/12, 33 410, nr. 20.
108

Tweede Kamer, vergaderjaar 2014–2015, 34 035, nr. 13

92

leenangst en mogelijke twijfels onder studenten over hun keuze om te
gaan studeren of door te studeren en leenangst geheel of gedeeltelijk
door de maatregelen zullen worden weggenomen. Het gaat om belangrijke flankerende maatregelen die het eerdere wetsvoorstel niet bevatte:
verlenging van de terugbetaaltermijn, verhoging van de aanvullende
beurs voor de laagste inkomensgroepen, uitbreiding van de draagkrachtregeling naar 100% van het wettelijk minimumloon, een tegemoetkomingsregeling voor studenten met een functiebeperking of chronische
ziekte die daardoor vertraging oplopen, en behoud van de ov-kaart.
4.8. Monitoring
De leden van de SP-fractie vragen waarom er geen nieuwe onderzoeken
meer zijn uitgevoerd die ingaan op de effecten van het huidige voorstel.
Deze leden roepen de regering op onderzoek te doen naar de effecten van
het huidig voorstel. Daarbij willen de leden dat een aantal vragen wordt
beantwoord.115
Vanwege het grote belang van een financieel toegankelijk hoger onderwijs
voor alle lagen van de bevolking, heeft de regering op voorhand zo breed
mogelijk laten onderzoeken wat de effecten zijn van het verdwijnen van de
basisbeurs; in zowel kwalitatief als kwantitatief onderzoek. Deze onderzoeken heeft de regering laten uitvoeren in het kader van het wetsvoorstel
tot invoering van een sociaal leenstelsel in de bachelor- en masterfase.
Het wetsvoorstel dat zag op invoering van de masterfase, is in december
2013 in de Tweede Kamer aangehouden.116 Deze onderzoeken zijn echter
nog steeds valide voor het voorliggende wetsvoorstel en zijn gebruikt bij
de vormgeving ervan. Het is de verwachting dat de mogelijke nadelige
effecten die blijken uit de onderzoeken, zich bij invoering van onderhavig
wetsvoorstel niet of slechts in afgezwakte vorm zullen voordoen, door
enkele flankerende maatregelen die het eerdere wetsvoorstel niet bevatte:
verlenging van de terugbetaaltermijn, verhoging van de aanvullende
beurs voor de laagste inkomensgroepen, uitbreiding van de draagkrachtregeling naar 100% van het wettelijk minimumloon, een tegemoetkomingsregeling voor studenten met een functiebeperking of chronische
ziekte die daardoor vertraging oplopen, en behoud van de ov-kaart.
De regering heeft (ex ante) een zo volledig mogelijk beeld proberen te
schetsen van wat de mogelijke gevolgen zouden kunnen zijn van
afschaffing van de basisbeurs, vanuit verschillende perspectieven. Alle
onderzoeken bij elkaar, die onlangs ook nog eens aan uw Kamer zijn
aangeboden,117 bieden een genuanceerd beeld van de effecten die
mogelijk kunnen optreden bij de invoering van het sociaal leenstelsel uit
115

Wat is de achtergrond van de studenten die zeggen niet te gaan studeren wanneer er een
leenstelsel is? Om hoeveel studenten gaat het? Worden de keuzes ten aanzien van de
studierichting beïnvloed door financiële overwegingen, en tot welke andere keuzes van
studenten leidt dit?
Over welke studierichtingen is de verwachte uitval verdeeld?
Welke effecten op het studiegedrag gaat het afschaffen van de basisbeurs hebben voor
studenten uit een gezin uit de middenklasse? En voor studenten uit een gezin uit de lagere
inkomensgroepen? En voor studenten uit een gezin uit de hogere inkomensgroepen?
Welke effecten gaat het afschaffen van de basisbeurs hebben op de gemiddelde koopkracht
van mensen met studerende kinderen? Dit graag uitgesplitst naar verschillende inkomensgroepen.
Welke effecten heeft de stijging van de schuldenlast op het besteedbaar inkomen van de
toekomstige hogeropgeleiden, hierbij rekening houdend met de kostenstijging die deze
generatie te verwerken krijgt zoals sparen voor het pensioen en stijgende eigen bijdragen in
de ziektekosten enzovoorts? Welke effecten heeft de stijging van de schuldenlast op de
economie over 10 jaar en over 20 jaar?
116
Kamerstukken II 2012/13, 33 680, nr. 2.
117
Kamerstukken II 2013/2014, 24 724, nr. 131.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2014–2015, 34 035, nr. 13

93

het regeerakkoord, waarbij alle beschikbare kennis in kwantitatieve en
kwalitatieve zin is gewogen. Het gaat om onderzoek door het Center for
Higher Education Policy Studies (CHEPS)118, Centraal Bureau voor de
Statistiek (CBS)119, GFK/Intomart120, ResearchNed121, SCP122 en meerdere
onderzoeken van het CPB.123
De regering is van mening dat zij hiermee aan de grens is gekomen van
de mogelijkheden die er zijn om ex ante de effecten van de maatregelen
op basis van de bestaande wetenschappelijke evidentie in kaart te
brengen. Ook nieuw ex ante onderzoek zal weer gebaseerd zijn op
bepaalde percepties, aannames en voorspellingen over gedragseffecten.
De regering zal daarom geen aanvullend onderzoek laten uitvoeren.
Wel vindt de regering het van groot belang dat de komende jaren ex post
de daadwerkelijke gevolgen van de hervorming die dit wetsvoorstel
beoogt nauwlettend in de gaten gehouden worden. Ze zal de komende
jaren de effecten op de toegankelijkheid goed blijven monitoren, zodat zo
nodig bijgestuurd kan worden. Dit zal de regering onder andere doen aan
de hand van instroom-, doorstroom- en uitvalcijfers, en door leengedrag,
studievoortgang en studietempo te monitoren. Op basis van deze
gegevens zal de regering bezien of, wanneer en hoe eventuele bijsturing
nodig is. Vanuit deze overweging zal de breed gesteunde motie van het lid
Slob c.s.124 worden uitgevoerd. Die motie roept de regering op om de
gevolgen van de maatregelen voor studenten in kaart te brengen, met
name voor degenen die afkomstig zijn uit gezinnen met lage inkomens.
Daarmee zal de regering dus ingaan op de informatie over de achtergrond
en het inkomensniveau van studenten, die de SP-fractie in het onderzoek
wil betrekken.
De leden van de SP-fractie menen dat het onacceptabel is dat de regering
uitval onder studenten, met name mbo-studenten en hbo-studenten die
een master overwegen, goedpraat. Het is de taak van de overheid en met
name de verantwoordelijkheid van de Minister van onderwijs om zorg te
dragen voor een stelsel waarin het beste uit iedere leerling en student
wordt gehaald. Dat deze taak zo ernstig wordt verwaarloosd is onbegrijpelijk. De leden van de SP-fractie vragen om een uitgebreide toelichting
op het punt van uitval.
De regering is het met de leden van de SP-fractie eens dat het hogeronderwijsstelsel gericht moet zijn op «het beste uit iedere student halen». Dit
begint met een goede studiekeuze. Het beleid van de regering is daarom
gericht op een bewuste studiekeuze, gebaseerd op talent en motivatie van
de student. Het is van belang dat studenten goed voorbereid aan een
studie beginnen om teleurstelling en uitval te voorkomen.

118

CHEPS (2013) International Experiences with Student Financing, Tuition fees and student
support in perspective. Bijlage bij: Kamerstukken II 2013/2014, 24 724, nr. 131.
119
CBS (2011), Inkomens van afgestudeerden, 2007–2009.
120
Kamerstukken II 2012/13, 24 724, nr. 114.
121
Kamerstukken II 2012/13, 24 724, nr. 104.
122
SCP (2013) De studie waard. Een verkenning van mogelijke gedragsreacties bij de invoering
van een sociaal leenstelsel in het hoger onderwijs. Bijlage bij: Kamerstukken II 2012/13,
24 724, nr. 117.
123
CPB-onderzoeken a) Deelname-effecten van de invoering van het sociaal leenstelsel in de
bachelor- en masterfase, CPB 18 januari 2013, b) Veronderstellingen deelname-effecten van
een sociaal leenstelsel in het hoger onderwijs, CPB 25 februari 2013, c) Aflossing studieschuld
bij sociaal leenstelsel 7 juni 2013, en d) Gemiddelde aflossing en inkomenseffecten sociaal
leenstelsel, CPB 22 mei 2014. Alle bijlagen bij: Kamerstukken II 2013/14, 24 724, nr. 131.
124
Kamerstukken II 2011/12, 33 410, nr. 20.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2014–2015, 34 035, nr. 13

94

De Wet Kwaliteit in Verscheidenheid hoger onderwijs biedt instellingen en
studenten handvatten om een juiste studiekeuze te bevorderen, zoals het
vervroegen van de aanmelddatum en de studiekeuzecheck. Ook schakelprogramma’s tussen de verschillende onderwijssectoren kunnen
studenten beter voorbereiden op een overstap en uitval voorkomen. Dit
wetsvoorstel voorziet in een betere regeling voor schakelprogramma’s
tussen hbo en wo.
In het kader van de prestatieafspraken hoger onderwijs zijn met alle
hogescholen en universiteiten afspraken gemaakt over onderwijskwaliteit
en studiesucces. Het voorkomen van uitval onder studenten is daarbij een
van de indicatoren waarop alle instellingen ambities hebben geformuleerd. In hoeverre deze ambities realistisch en ambitieus zijn, is beoordeeld door de Reviewcommissie Hoger Onderwijs en Onderzoek.
Overigens geldt voor mbo-studenten dat zij ook een bewuste keuze voor
de arbeidsmarkt kunnen maken. Het vervolgen van hun studie kan dan
ook later na een aantal jaren werkervaring. Zij kunnen er immers ook voor
kiezen eerst te gaan werken, en eventueel later te gaan studeren (Ad of
hbo).
De leden van de SP-fractie vragen een toelichting op de stijgende
werkloosheidscijfers. In hoeverre is doorleren een keuze wanneer er geen
werk op het niveau van een pas afgestudeerde mbo’er is, zo vragen deze
leden.
De arbeidsintrede van recent gediplomeerden is in de afgelopen jaren
sterk bemoeilijkt door de economische crisis en bijbehorende negatieve
werkgelegenheidsontwikkelingen. Als gevolg hiervan neemt de
werkloosheid al sinds 2008 onafgebroken toe, vooral onder jongeren. De
intredewerkloosheid – hier is sprake van wanneer een schoolverlater
direct na het behalen van een diploma tenminste een maand werkloos is
geweest – is onder jongeren met een mbo-4 diploma (bol of bbl) daarbij
het laagst. Hierbij is wel een groot verschil tussen jongeren die een
mbo-bol of en een mbo-bbl opleiding hebben gevolgd. Van de jongeren
die een mbo-bol opleiding volgden op het hoogste niveau kreeg 19% te
maken met intredewerkloosheid (peiljaar 2013). Voor jongeren die een
mbo-bbl volgden lag dit gemiddeld over alle niveaus op 12%. Jongeren
met een bbl-opleiding hebben dus een aanzienlijk grotere kans om direct
na hun afstuderen aan het werk te gaan dan jongeren met een
bol-opleiding. Dit is niet zo verwonderlijk gezien het feit dat
bbl-gediplomeerden na het behalen van hun diploma veelal in dienst
treden bij het bedrijf waar zij hun opleiding hebben gevolgd.
De intredewerkloosheid voor mbo-afgestudeerden ligt aanzienlijk lager
dan voor hbo-afgestudeerden. De kans op intredewerkloosheid lag voor
deze groep op 33% (ROA, schoolverlaters tussen onderwijs en arbeidsmarkt 2013, juli 2014). De regering erkent dat bij stijgende werkloosheidscijfers een bewust studiekeuze van groot belang is. Daarom zet de
regering met maatregelen als het vervroegen van de aanmelddatum en de
studiekeuzecheck in op een goede en bewuste studiekeuze.
De leden van de SP-fractie verbazen zich voorts over de redenatie van de
regering dat het helemaal geen probleem is dat studenten die een
meerjarige master volgen een hogere schuld opbouwen omdat deze
studenten «langer profiteren» van de overheid. Het aanbieden van een
goede studie is toch de taak van de overheid? Juist deze ambitieuze
studenten moeten worden gestimuleerd en niet ontmoedigd. Graag
ontvangen zij een reactie. Dat er geen regeling in het wetsvoorstel is
opgenomen, omdat de verkenning naar meerjarige masters nog loopt, is

Tweede Kamer, vergaderjaar 2014–2015, 34 035, nr. 13

95

voor deze leden onacceptabel en toont des te meer aan dat er een
voorstel voorligt dat nog niet af is. Zij roepen op verdere behandeling pas
voort te zetten wanneer alle relevante gegevens bekend zijn. De leden van
de SP-fractie vragen hier om een toelichting op de keuze om een onaf
wetsvoorstel in te dienen.
De regering heeft in de afgelopen maanden een verkenning laten
uitvoeren naar de verwachte gevolgen van een verhoging van de eigen
bijdrage in het hoger onderwijs op de instroom in meerjarige masters. De
regering heeft erop toegezien dat de resultaten van deze verkenning nog
voor de parlementaire behandeling bekend zouden worden en aan de
Tweede Kamer konden worden aangeboden, zodat deze nog een rol
kunnen spelen in de parlementaire behandeling van het studievoorschot.
Deze resultaten zijn op 30 september aan de Tweede Kamer aangeboden.125
De regering verwacht geen grote effecten van het studievoorschot op de
instroom in meerjarige masteropleidingen. De verkenning laat zien dat
studenten aan meerjarige masters, meer nog dan «gewone» studenten
vanuit een sterke inhoudelijke motivatie hun studiekeuze bepalen. De
gevolgen voor de instroom van deze groep zijn dus kleiner dan het
algemene effect dat te verwachten is. Dit algemene effect op de instroom
betreft een kleine, tijdelijke afname van 2%.126 Traditionele deelnamepatronen herstellen zich doorgaans snel, zo blijkt eveneens uit onderzoek.
De arbeidsmarktperspectieven en loonontwikkeling in het merendeel van
de sectoren waar de meerjarige masters voor opleiden, zijn bovendien
gunstig. De regering ziet om die reden geen aanleiding om aanvullende
maatregelen te treffen voor deze groep studenten. Wel zal de regering de
gevolgen van het studievoorschot breed monitoren. Onder andere zullen
in-, door- en uitstroomcijfers nauwlettend in de gaten worden gehouden.
De instroom in meerjarige masters maakt daarvan onderdeel uit.
De leden van de CDA-fractie vragen hoeveel belastinginkomsten de
regering misloopt de komende 50 jaar doordat studenten geen hoger
onderwijs hebben genoten naar aanleiding van het CPB-onderzoek
hierover en waarom het CPB de inschatting van de deelname-effecten
heeft gedaan op basis van Amerikaans onderzoek.
In het door de leden van de CDA-fractie aangehaalde onderzoek heeft het
CPB onderzocht welk effect de invoering van het sociaal leenstelsel uit het
regeerakkoord zou kunnen hebben op deelname aan het hoger onderwijs.
Het CPB heeft op basis van Amerikaans onderzoek aangegeven dat het
verwacht dat de afname 1,5% zal zijn in het hbo en 2,1% in het wo.127 In
totaal gaat het dan voor het hbo en wo samen om 10.700 studenten per
vier jaar. Dat zou een instroomafname betekenen van circa 2.700
studenten per jaar in het hbo en wo samen. Als men dit vergelijkt met het
huidige aantal uitvallers in het eerste jaar van het hbo, dan valt op dat de
studie-uitval in 2010 bijna 13.000 hbo-studenten betrof (periode
2010–2012). Deze hbo-studenten stoppen na één jaar met studeren en
schrijven zich het jaar daarop niet meer in bij een hbo-opleiding. Bij het
wetenschappelijk onderwijs waren dat er bijna 2.000. Als de door het CPB
genoemde studenten die niet meer zullen instromen in het hoger
onderwijs, vallen binnen de groep van 13.000 hbo-studenten en 2.000
wo-studenten die toch in het eerste jaar zouden zijn uitgevallen, dan
125

Kamerstukken II, 2014–2015, 24 742, nr. 134.
Zie onder andere onderzoek van CHEPS en CPB. Beide bijlagen bij: Kamerstukken II
2013/2014, 24 724, nr. 131.
127
CPB. Deelname-effecten van de invoering van het sociaal leenstelsel in de bachelor- en
masterfase. Bijlage bij: Kamerstukken II, 2013–2014, 24 724, nr. 131.
126

Tweede Kamer, vergaderjaar 2014–2015, 34 035, nr. 13

96

wordt met de invoering van het studievoorschot een belangrijke stap
gezet in een meer bewuste keuze om te gaan studeren. De invoering van
het studievoorschot zou immers een positief effect kunnen hebben op de
studiekeuze van studenten, omdat zij de keuze tot een studie bewuster
maken, en hier voorafgaand beter over nadenken. Op voorhand is echter
niet duidelijk of dit daadwerkelijk zo zal zijn. Daarom zal dit gemonitord
worden nadat het studievoorschot is ingevoerd. Het CHEPS heeft
internationaal onderzoek verricht naar de effecten van het sociaal
leenstelsel uit het regeerakkoord.128 Het CHEPS schetst het algemene
beeld dat een verhoging van de eigen bijdragen voor het hoger onderwijs
beperkte en tijdelijke effecten heeft. Het aantal studenten dat zich
aanmeldt bij universiteiten en hogescholen, daalt doorgaans niet of
slechts marginaal na een substantiële verhoging van de eigen bijdrage in
combinatie met studieleningen. Na een eventuele dip herstellen de
traditionele deelnamepatronen zich bovendien na een of twee jaar. De
regering verwacht derhalve niet dat het studievoorschot de deelname in
hoger onderwijs structureel negatief zal beïnvloeden. Gevolgen voor
belastingopbrengsten zijn daarom niet aan de orde.
In het onderzoek motiveert het CPB de keuze als volgt «de empirie uit de
VS en het VK dient daarbij als uitgangspunt, omdat deze studies het beste
in staat zijn gebleken de relatie tussen de prijsverhoging en onderwijsdeelname causaal vast te stellen». Op pagina 3 en 4 van het onderzoek
bespreekt het CPB-uitgebreid wat de bevindingen uit het literatuuronderzoek zijn en in hoeverre die al dan niet op de maatregel zoals die in het
regeerakkoord stond van toepassing was.129
De leden van de CDA-fractie vragen de regering aan te geven hoeveel het
kost wanneer een student na een jaar wisselt van studie en of de regering
in de berekening de lening, gederfd inkomen en huisvestingskosten wil
meenemen.
Net als in het huidige systeem geldt ook in het nieuwe systeem dat de
studenten hiervoor in ieder geval een jaar extra collegegeld dienen te
betalen van € 1.906. Voor het overige geldt dat het antwoord op de vraag
wat een jaar switchen de student kost, niet op basis van de genoemde
gegevens van de leden te geven is. Dat hangt namelijk af van de individuele omstandigheden van betreffende student. Woont deze uit of thuis?
Gaat hij een studie doen die inhoudelijke overlap kent met de vorige
studie waardoor er sprake is van vrijstellingen? Gaat de student sneller
studeren in de nieuwe studie dan deze in de vorige studie deed? Ging het
hier om een tweede studie die parallel gedaan werd en zijn de extra
kosten dus beperkt tot het extra jaar collegegeld? Overigens kreeg de
student ook in het huidige stelsel alleen basisbeurs voor de nominale
studieduur dus als hij door het switchen een jaar studeert en dus een jaar
langer in zijn kosten van levensonderhoud moet voorzien, was dat ook nu
al voor eigen rekening. In dat geval is er geen sprake van additionele
kosten voor de student als gevolg van de introductie van het studievoorschot.
Heeft de regering ook rekening gehouden met de mogelijkheid dat de
door het CPB genoemde groep studenten niét binnen de groep uitvallers
zou zijn gevallen, zo vragen de leden van het CDA. Op welke wijze zal

128

129

CHEPS (2013) International Experiences with Student Financing, Tuition fees and student
support in perspective. Bijlage bij: Kamerstukken II 2013/2014, 24 724, nr. 131.
CPB-notities «Deelname-effecten van de invoering van het sociaal leenstelsel in de bacheloren masterfase» en «Veronderstellingen deelname-effecten van een sociaal leenstelsel in het
hoger onderwijs», 2012, pag 3. Bijlagen bij: Kamerstukken II 2013/2014, 24 724, nr. 131.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2014–2015, 34 035, nr. 13

97

hierop worden gemonitord? Wanneer worden de conclusies van de
monitoring naar de Kamer gecommuniceerd?
De regering heeft zo breed mogelijk eventuele te verwachte effecten
onderzocht van een verhoging van de eigen bijdrage. Uit die onderzoeken
blijkt dat een eventuele afname van de instroom gering zal zijn en tijdelijk
van aard. Traditionele deelnamepatronen herstellen zich doorgaans snel.
De regering is van mening dat een feitelijke afname van de deelnamepatronen wellicht nog kleiner is, omdat zij wellicht samenvalt met de
groep studenten die momenteel uitvalt in het eerste jaar. De komende
jaren zal de regering de effecten van het studievoorschot op de instroom,
doorstroom en uitstroom breed monitoren. De regering zal de effecten op
de instroom en uitstroom dus goed met elkaar kunnen vergelijken, zodat
zo nodig tijdig bijgestuurd kan worden. Vanuit deze overweging zal de
breed gesteunde motie van het lid Slob c.s. worden uitgevoerd.130 Daarin
wordt de regering opgeroepen de gevolgen van de maatregelen voor
studenten in kaart te brengen, met name voor degenen die afkomstig zijn
uit gezinnen met lage inkomens. Dit ziet de regering als een doorlopend
proces bij de uitwerking van de voorstellen. Of, hoe en wanneer zal
worden bijgestuurd, hangt af van de effecten die optreden en waarop zal
moeten worden bijgestuurd. De regering zal na invoering van het
studievoorschot starten met een effectmeting onder de eerste studenten
die onder het studievoorschot gaan vallen. Dit zal onderdeel zijn van de
jaarlijkse beleidsmaatregelenmonitor van ResearchNed. Dit zal na
studiejaar 2015/2016 kunnen leiden tot een eerste inzicht in de effecten
van het studievoorschot. Dit is dan echter pas een eerste stap; structurele
effecten zijn pas op langere termijn zichtbaar, zo weet de regering van
ervaringen uit andere landen.
De leden van de CDA-fractie vragen de regering aan te geven of er door
haar wordt ingegrepen indien het studievoorschot een negatief effect
mocht hebben op de studiekeuze.
De regering vindt het van groot belang dat de komende jaren ex post de
daadwerkelijke eventuele effecten van de hervorming die dit wetsvoorstel
beoogt, nauwlettend in de gaten gehouden worden. Ze zal de komende
jaren de effecten op de toegankelijkheid goed blijven monitoren, zodat zo
nodig bijgestuurd kan worden. Dit zal de regering onder andere doen aan
de hand van instroom-, doorstroom- en uitvalcijfers, en door leengedrag,
studievoortgang en studietempo te monitoren. Op basis van deze
gegevens zal de regering bezien of, wanneer en hoe eventuele bijsturing
nodig is. Vanuit deze overweging zal de breed gesteunde motie van het lid
Slob c.s.131 worden uitgevoerd. Die motie roept de regering op om de
gevolgen van de maatregelen voor studenten in kaart te brengen, met
name voor degenen die afkomstig zijn uit gezinnen met lage inkomens.
De leden van de CDA-fractie vragen welk onderzoek er volgens de
regering kan worden gedaan om wel duidelijkheid te scheppen over de
effecten van het studievoorschot op de effecten op de studiekeuze?
Hoeveel tijd zou het kosten om een dergelijk onderzoek uit te laten
voeren? Hoeveel geld zou het kosten om een dergelijk onderzoek uit te
voeren?
Zoals de regering hiervoor reeds aangaf, bieden alle verrichte onderzoeken bij elkaar een genuanceerd beeld van de effecten die mogelijk
kunnen optreden bij de invoering van het sociaal leenstelsel uit het
regeerakkoord, waarbij alle beschikbare kennis in kwantitatieve en
130
131

Kamerstukken II 2012/2013, 33 410, nr. 20.
Kamerstukken II 2011/12, 33 410, nr. 20

Tweede Kamer, vergaderjaar 2014–2015, 34 035, nr. 13

98

kwalitatieve zin is gewogen. Het gaat om onderzoek door het Center for
Higher Education Policy Studies (CHEPS)132, Centraal Bureau voor de
Statistiek (CBS)133, GFK/Intomart134, ResearchNed135, SCP136 en meerdere
onderzoeken van het CPB.137 De regering is van mening dat zij hiermee
aan de grens is gekomen van de mogelijkheden die er zijn om ex ante de
effecten van de maatregelen op basis van de bestaande wetenschappelijke evidentie in kaart te brengen. De regering zal daarom geen
aanvullend onderzoek laten uitvoeren.
Wel zal de de regering de komende jaren de effecten van het studievoorschot op de instroom, doorstroom en uitstroom breed monitoren. De
regering zal de effecten op de instroom en uitstroom dus goed met elkaar
kunnen vergelijken, zodat zo nodig tijdig bijgestuurd kan worden. Vanuit
deze overweging zal de breed gesteunde motie van het lid Slob c.s.
worden uitgevoerd.138 Daarin wordt de regering opgeroepen de gevolgen
van de maatregelen voor studenten in kaart te brengen, met name voor
degenen die afkomstig zijn uit gezinnen met lage inkomens. Dit ziet de
regering als een doorlopend proces bij de uitwerking van de voorstellen.
Of, hoe en wanneer zal worden bijgestuurd, hangt af van de effecten die
optreden en waarop zal moeten worden bijgestuurd. De regering zal na
invoering van het studievoorschot starten met een effectmeting onder de
eerste studenten die onder het studievoorschot gaan vallen. Dit zal
onderdeel zijn van de jaarlijkse beleidsmaatregelenmonitor van ResearchNed. Dit zal na studiejaar 2015/2016 kunnen leiden tot een eerste inzicht
in de effecten van het studievoorschot. Dit is dan echter pas een eerste
stap; structurele effecten zijn pas op langere termijn zichtbaar, zo weet de
regering van ervaringen uit andere landen.
De leden van de CDA-fractie vragen de regering aan te geven wat zij voor
maatregelen bereid is te treffen bij het ontstaan van een disbalans tussen
hoge en lage inkomensgroepen in de deelnamecijfers aan het onderzoek.
De komende jaren zullen de effecten op de toegankelijkheid goed worden
gemonitord, zodat zo nodig bijgestuurd kan worden. Afhankelijk van de
uitkomsten van de monitor, zal bekeken kunnen worden welke maatregelen passend zijn.
De leden van de CDA-fractie zijn van mening dat het CHEPS niet kijkt naar
de aanmeldingen, maar naar het aantal inschrijvingen. Zodoende daalt
het aantal ingeschreven studenten niet, omdat in de landen waar getoetst
is het aantal aanmeldingen hoger is dan het aantal plaatsen. CHEPS
waarschuwt voor de door de regering getrokken conclusie. Is de regering
van plan, om in het licht van het bovenstaande, deze stelling aan te
passen?

132

CHEPS (2013) International Experiences with Student Financing, Tuition fees and student
support in perspective. Bijlage bij: Kamerstukken II 2013/2014, 24 724, nr. 131.
133
CBS (2011), Inkomens van afgestudeerden, 2007–2009.
134
Kamerstukken II 2012/13, 24 724, nr. 114.
135
Kamerstukken II 2012/13, 24 724, nr. 104.
136
SCP (2013) De studie waard. Een verkenning van mogelijke gedragsreacties bij de invoering
van een sociaal leenstelsel in het hoger onderwijs. Bijlage bij: Kamerstukken II 2012/13,
24 724, nr. 117.
137
CPB-onderzoeken a) Deelname-effecten van de invoering van het sociaal leenstelsel in de
bachelor- en masterfase, CPB 18 januari 2013, b) Veronderstellingen deelname-effecten van
een sociaal leenstelsel in het hoger onderwijs, CPB 25 februari 2013, c) Aflossing studieschuld
bij sociaal leenstelsel 7 juni 2013en d) Gemiddelde aflossing en inkomenseffecten sociaal
leenstelsel, CPB 22 mei 2014. Alle bijlagen bij: Kamerstukken II 2013/14, 24 724, nr. 131.
138
Kamerstukken II 2012/2013, 33 410, nr. 20

Tweede Kamer, vergaderjaar 2014–2015, 34 035, nr. 13

99

Het CHEPS heeft in zijn onderzoek International Experiences with Student
Financing, tuition fees and student financial support in perspective 139
onder andere gekeken naar de gevolgen van een verhoging van de eigen
bijdrage op het gedrag van de studenten. Het is niet zo dat het CHEPS
specifiek naar aanmeldingen heeft gekeken, het CHEPS heeft wel naar
verschillende landen gekeken. In bijvoorbeeld Australië is het aantal
aanmeldingen hoger dan het aantal inschrijvingen, waardoor het effect
van een verhoging van de eigen bijdrage wellicht anders is dan het te
verwachten effect in Nederland. De Nederlandse situatie is immers niet in
alle opzichten te vergelijken met de Australische situatie. Bij de doorrekeningen die door het CPB gemaakt zijn voor de specifieke Nederlandse
situatie, is dan ook op dergelijke effecten gecorrigeerd. De instroomeffecten die het CPB vindt liggen daarom hoger dan de effecten die
gevonden zijn in Australië, maar bijvoorbeeld lager dan de cijfers uit de
VS.
De leden van de CDA-fractie vragen de regering hoeveel hoger de
studieschuld gemiddeld is voor studenten die een tweejarige master
volgen.
Een student die een meerjarige masteropleiding volgt, studeert in principe
een jaar langer dan een student die een reguliere master volgt. Hij betaalt
dus een jaar langer het wettelijk collegegeld van € 1.906. Welke kosten de
student verder nog maakt, is moeilijk in algemene zin te bepalen. Dat
hangt af van de diverse financiële beslissingen die de student maakt. De
student kan spaargeld inzetten, hij kan geld lenen bij DUO, hij kan (meer
uren) gaan werken, zijn ouders vragen bij te springen, langer thuis blijven
wonen of sneller proberen te studeren. Welke van deze combinatie van
mogelijkheden de student kiest, zal afhangen van de specifieke situatie
van elke afzonderlijke student. Het CPB gaat er op basis van bovenstaande
vanuit dat tweederde van het bedrag dat wegvalt, door de student zal
worden geleend, en dat een derde van het bedrag op andere wijze wordt
opgevangen. De regering verwacht dat dit patroon voor studenten aan
meerjarige masteropleidingen niet anders zal zijn.
De leden van de CDA-fractie vragen of de regering kan aangeven of het
aantal studenten dat kiest voor een tweejarige master door de hogere
financiële drempel afneemt? Welke masters zijn doorgaans tweejarig, zo
vragen deze leden.
Uit de resultaten van de verkenning meerjarige masters die de regering in
september aan de Tweede Kamer heeft aangeboden, blijkt dat de te
verwachte effecten van het studievoorschot op de instroom in meerjarige
masters kleiner zijn dan de te verwachte effecten van het studievoorschot
in het algemeen. Het effect op de algemene instroom is naar verwachting
van het CPB 2%.140 Dit is een beperkt effect, dat bovendien naar
verwachting tijdelijk is. Traditionele deelnamepatronen herstellen zich
doorgaans snel, zo stelt het CHEPS.141 De afname van de instroom in
meerjarige masters zal nog beperkter zijn, zo is de verwachting van
SEO.142 Tweejarige masters bevinden zich met name onder de zorg- en
techniekmasters, de researchmasters en de educatieve masters in het
wetenschappelijk onderwijs.
De leden van de CDA-fractie vragen of de studenten die afstuderen op
deze masters van belang zijn voor de Nederlandse economie.
139

CHEPS (2013). Bijlage bij: Kamerstukken II 2013/2014, 24 724, nr. 131.
CPB (2012). Bijlage bij: Kamerstukken II 2013/2014, 24 724, nr. 131.
141
CHEPS (2013) Bijlage bij: Kamerstukken II 2013/2014, 24 724, nr. 131.
142
Kamerstukken II 2014–2015, 24 724, nr. 134.
140

Tweede Kamer, vergaderjaar 2014–2015, 34 035, nr. 13

100

De studenten die afstuderen op deze masters zijn net als alle andere
studenten niet alleen van belang voor de Nederlandse economie, maar
voor de gehele Nederlandse samenleving.
De leden van de CDA-fractie vragen hoeveel de student van een
tweejarige master gemiddeld verdient in verhouding tot een student die
een eenjarige master heeft afgemaakt.
Een extra opleidingsjaar leidt doorgaans tot een extra looninkomen van
4% tot 10%. Een recente Nederlandse analyse laat zien dat het financieel
rendement van een extra onderwijsjaar de afgelopen jaren is toegenomen. Voor mannen was het effect van onderwijs in 1999 nog 5%, in
2009 was het 8%. Voor vrouwen was de stijging kleiner: van 10,5% in 1999
naar 11,5% in 2009. Ook vanuit dit perspectief geven de bevindingen geen
aanleiding tot aanvullende maatregelen.
Welke aanvullende maatregelen kunnen mogelijkerwijs studenten
aanmoedigen om toch een tweejarige master te volgen, zo vragen de
leden van de CDA-fractie? De leden lezen in de memorie van toelichting
dat er binnenkort een verkenning naar de eventuele maatregelen voor
meerjarige masteropleidingen in tekortsectoren aan de Kamer wordt
aangeboden, zodat deze nog een rol kunnen spelen bij de behandeling
van dit wetsvoorstel.
Op basis van de verkenning meerjarige masters, ziet de regering geen
reden om aanvullende maatregelen te treffen voor deze groep studenten.
De te verwachte effecten op de instroom zullen immers naar verwachting
slecht beperkt en tijdelijk van aard zijn. Uit de resultaten van de
verkenning meerjarige masters, die recent aan uw Kamer is aangeboden,
blijkt dat eventuele aanvullende maatregelen ofwel moeten aansluiten op
de beïnvloeding van de inhoudelijke studiekeuze, ofwel op de
beïnvloeding van de kosten-batenanalyse, of moeten zien op het
vergroten van de mogelijkheden voor een student om zich te kwalificeren
voor een opleiding.143
De leden van de CDA-fractie vragen de regering voorts aan te geven
waarom dit nog niet is onderzocht, met in acht name van het gegeven dat
een leenstelsel al jaren in de pijplijn van het ministerie zit? Wanneer
komen deze resultaten naar de Kamer? Kan de regering verantwoorden
waarom dit zo laat in het proces ter behandeling aangeboden wordt?
De regering heeft in de afgelopen maanden een verkenning laten
uitvoeren naar de verwachte gevolgen van een verhoging van de eigen
bijdrage in het hoger onderwijs op de instroom in meerjarige masters. De
regering heeft erop toegezien dat de resultaten van deze verkenning nog
voor de parlementaire behandeling bekend zouden worden en aan de
Tweede Kamer konden worden aangeboden, zodat deze nog een rol
kunnen spelen in de parlementaire behandeling van het studievoorschot.
Deze resultaten zijn op 30 september aan de Tweede Kamer aangeboden.144
In het rapport van SEO145 wordt duidelijk dat arbeidsmarktperspectieven
van studenten met een diploma van een researchmaster diffuus zijn.
Waarom kiest de regering er toch voor deze groep studenten te
benadelen, zo vragen de leden van de CDA-fractie. Kan de regering
aangeven waarom zij studenten die een meerjarige master overwegen
143

Kamerstukken II 2014–2015, 24 724, nr. 134.
Kamerstukken II 2014–2015, 24 724, nr. 134
145
Kamerstukken II, 24 724, nr. 134
144

Tweede Kamer, vergaderjaar 2014–2015, 34 035, nr. 13

101

demotiveert door deze studenten niet te compenseren voor het jaar extra
kosten voor collegegeld, extra kosten voor levensonderhoud en extra jaar
uitstel van inkomsten na afstuderen maar ze wel een jaar basisbeurs te
onthouden? Zo ja, hoe rijmt de regering dit met het streven van het
kabinet om de kenniseconomie te versterken? Beaamt de regering dat een
economische afweging bij het maken van een studiekeuze sterker
aanwezig zal zijn bij het kiezen van een meerjarige master, zo willen de
leden van de CDA-fractie voorts weten. Zo nee, waarom niet?
De verkenning naar de mogelijke gevolgen voor meerjarige masters van
een verhoging van de eigen bijdrage, laat zien dat studenten die een
meerjarige master volgen, meer nog dan «gewone» studenten vanuit een
sterke inhoudelijke motivatie hun studiekeuze bepalen. De gevolgen voor
de instroom van deze groep zijn dus kleiner dan het algemene effect dat te
verwachten is. Dit algemene effect is naar verwachting een kleine,
tijdelijke afname van 2%. Traditionele deelnamepatronen herstellen zich
doorgaans snel, zo blijkt eveneens uit onderzoek. De regering ziet op basis
van deze uitkomsten geen reden om aanvullende maatregelen te treffen.
Deze studenten zijn juist minder dan hun mede-studenten geneigd zich te
laten leiden door economische motieven. Zouden zij dat echter wel doen,
dan nog zou een keuze voor een meerjarige masteropleiding een goede
zijn, omdat de baten ruimschoots opwegen tegen kosten. Deze groep
bestaat dan ook geenszins uit slachtoffers, maar uit studenten die de best
mogelijke investering in hun eigen toekomst doen. De regering draagt
daar overigens zelf ook nog ruimschoots aan bij, met een bijdrage van
€ 6.600 per studiejaar. De regering is verder van mening dat zij met de
hervormingen in de studiefinanciering juist recht doet aan haar ambitie
om in de tot 5 van de wereld te behoren als het gaat om de kenniseconomie, omdat zij met deze hervormingen een bedrag vrijspeelt dat
oploopt tot maximaal € 1 miljard, om te investeren in de kwaliteit van het
hoger onderwijs.
De leden van de CDA-fractie vragen de regering hoe de tekst uit de
memorie van toelichting zich verhoudt tot het feit dat het onderzoek van
ABF Research «De vraag naar studentenhuisvesting – En het effect daarop
van de kabinetsmaatregelen hoger onderwijs» niet is meegewogen.
Het onderzoek van ABF Research is gebaseerd op een aantal fundamenteel verkeerde aannames. Studenten hebben in dit onderzoek
gereageerd op de hypothetische situatie dat basisbeurs en ov-jaarkaart
zouden verdwijnen. De ov-jaarkaart verdwijnt echter niet. Sterker, ook
minderjarige mbo-studenten krijgen straks een ov-studentenkaart. Ook is
aan de respondenten gevraagd of zij een master zouden volgen als
basisbeurs en ov-kaart verdwijnen. Veel van de respondenten zijn echter
hbo’ers die sowieso al geen master volgen, maar die controlevraag is niet
gesteld. Dit verklaart waarom de regering dit onderzoek niet heeft
gebruikt.
De leden van de PVV-fractie vragen of de regering de visie deelt dat
studieschulden landelijk geregistreerd zouden moeten worden.
De regering is het eens met het uitgangspunt dat studieschulden moeten
worden meegewogen bij de hypotheekvertrekking. De regering verschilt
echter van mening met de leden van de fractie van de PVV over de stelling
dat een landelijke registratie van studieschulden door het BKR daartoe het
wenselijke middel is.
De regering heeft met de Nederlandse Vereniging van Banken afspraken
gemaakt over de wijze waarop studieschulden worden meegewogen bij
hypotheekverstrekking. Hypotheekverstrekkers hebben een zorgplicht

Tweede Kamer, vergaderjaar 2014–2015, 34 035, nr. 13

102

jegens degenen aan wie zij krediet verstrekken om overkreditering te
voorkomen. Om invulling te geven aan die zorgplicht (en om overkreditering te voorkomen), zijn banken wettelijk verplicht om inzicht te hebben
in de financiële positie van de consument. Financiële verplichtingen zoals
lasten uit kredieten, maken hier onderdeel vanuit. Daarnaast heeft de
aanvrager een informatieplicht en moet hij vragen naar waarheid
beantwoorden en bewijsstukken overleggen. Om te borgen dat de
hypotheeklasten nu en in de toekomst betaalbaar blijven, is het voor
zowel de consument als de hypotheekverstrekker van belang dat alle
uitstaande kredieten bij de hypotheekaanvraag worden meegewogen. Dit
geldt ook voor studieschulden. Ter verificatie van de hoogte van de
studieschuld is eenvoudigweg een overzicht vanuit mijnDUO uit te
draaien. Dit dient als bewijsstuk voor de bank en is dus niet geheel
vrijblijvend.
De leden van de PVV-fractie opperen ook een registratie van de studieschulden bij DUO. DUO beschikt uiteraard over een adequaat overzicht
van de studieschulden van zijn debiteuren. De regering is echter van
mening dat de informatieverstrekking van DUO aan de student afdoende
is om de informatieverstrekking van de student aan de hypotheekverstrekker te borgen. Dit onder andere vanwege het gedeelde belang van
consument en hypotheekverstrekker om overkreditering te voorkomen, en
vanwege de kaderstellende wetgeving en de afspraken tussen de regering
en de sector op dit specifieke onderwerp.
De leden van de PVV-fractie vragen hoe een afgestudeerde weet wat hij
moet terugbetalen na 35 jaar of wellicht nog langer en of er een model is
dat de afgestudeerde kan gebruiken om schattingen te maken van het
bedrag dat hij moet terugbetalen?
De kosten van lenen moeten goed voor het voetlicht worden gebracht. Het
vergroten van het financieel bewustzijn onder studenten, is dan ook een
van de kerndoelstellingen van de voorlichting rond het studievoorschot.
De regering zal hier actief op inzetten, waarbij ze gebruik zal maken van de
bevindingen van de Wetenschappelijke Raad voor het Regeringsbeleid in
het rapport Met kennis van gedrag beleid maken.146 In de voorlichtingscampagne zullen verschillende instrumenten ingezet worden. Zo is onder
andere de website www.financieelstudieplan.nl ontwikkeld door de
stichting Weet wat je besteedt en het Nibud, in samenwerking met onder
meer de studentenorganisaties, de Nationale Jeugdraad, het Ministerie
van OCW en DUO. Ook zal in samenwerking met Nibud bekeken worden
hoe een financieel huishoudboekje ontwikkeld kan worden, waarin
studenten hun actuele schuldpositie kunnen bijhouden, hun opgenomen
voorschot kunnen bekijken en terug te betalen bedragen kunnen
bijhouden. Een rekenhulp bij DUO moet studenten inzicht geven in de
kosten van de lening die zij afsluiten, hen een indicatie geven van de
totale lening die zij opbouwen met het gekozen leenbedrag, en de
maandlasten die daarbij horen in de aflosfase, uitgesplitst naar verschillende inkomensniveaus. Zo kan een student ook voor zichzelf inzichtelijk
maken wat de financiële gevolgen van zijn leengedrag zijn voor zijn
financiële positie na de studie. Deze rekenhulp zal ook een rol spelen in de
voorlichting rond het afbetalen, waarin de regering wil stimuleren dat
studenten die de ruimte hebben om sneller af te lossen, dat ook daadwerkelijk doen. Flexibel en vervroegd afbetalen zal daartoe ook beter
gefaciliteerd worden, zodat studenten snel en gemakkelijk de maandelijkse aflossingsbedragen kunnen verhogen of verlagen, en zo hun
terugbetalingspatroon steeds kunnen aanpassen aan hun persoonlijke
146

Wetenschappelijke Raad voor het Regeringsbeleid (2011) Met kennis van gedrag beleid
maken. WRR-rapport nr. 92.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2014–2015, 34 035, nr. 13

103

situatie of levensfase. De rekenhulp helpt daarbij inzichtelijk te maken wat
de kosten zijn van de diverse aflostermijnen die de student kan hanteren.
Op deze manieren wil de regering studenten bewust maken van de
gevolgen van de financiële beslissingen die zij nemen, zodat het lenen van
geld bij DUO voorbehouden blijft voor datgeen waarvoor de faciliteit
bedoeld is, namelijk inkomensondersteuning tijdens de studie.
De leden van de D66-fractie lezen in het SEO-rapport «Verkenning effect
studievoorschot op instroom meerjarige masters tekortsectoren»147 dat
de instroomeffecten op meerjarige masteropleidingen in de tekortsectoren kleiner zijn dan de effecten op de totale instroom. Is de regering
voornemens dit blijvend te monitoren, en zo ja, welke mogelijke consequenties zijn hieraan verbonden? Welke effecten verwacht de regering op
de instroom van meerjarige masters die niet onder tekortsectoren vallen,
zoals veel onderzoeksmasters, zo willen deze leden weten.
De regering zal de gevolgen van het studievoorschot breed monitoren.
Onder andere zullen in-, door- en uitstroomcijfers nauwlettend in de gaten
worden gehouden. De instroom in meerjarige masters maakt daarvan
onderdeel uit. De regering is het met
de leden van D66 eens dat dit belangrijke informatie is. De regering
verwacht echter niet dat er grote effecten te verwachten zijn van het
studievoorschot op de meerjarige masters. De verkenning naar mogelijke
gevolgen van verhoging van de eigen bijdrage aan het hoger onderwijs
die recent naar de Tweede Kamer is gestuurd, laat zien dat studenten aan
meerjarige masters, waaronder researchmasters, meer nog dan
«gewone» studenten vanuit een sterke inhoudelijke motivatie hun
studiekeuze bepalen. De gevolgen voor de instroom van deze groep zijn
dus kleiner dan het algemene effect dat te verwachten is. Dit algemene
effect is naar verwachting een kleine, tijdelijke afname van 2%. Traditionele deelnamepatronen herstellen zich doorgaans snel, zo blijkt
eveneens uit onderzoek.
De leden van de ChristenUnie-fractie wijzen op de extra nadelige
gevolgen van dit wetsvoorstel voor studenten aan een meerjarige
masteropleiding. Waar wordt de aanname op gebaseerd dat in veel
gevallen de arbeidsmarktperspectieven en het toekomstige salaris gunstig
zijn? Is het verstandig om de financiële drempel te verhogen tot onder
meer bètatechnische masters, researchmasters en masters in de
geesteswetenschappen? Worden hiermee minder draagkrachtige
studenten niet voor een financiële, in plaats van studie-inhoudelijke keuze
gesteld?
Precies om antwoord te krijgen op dergelijke vragen, heeft de regering
een verkenning laten uitvoeren naar de gevolgen van hervormingen in de
studiefinanciering voor studenten aan meerjarige masteropleidingen. Uit
het onderzoeksrapport van SEO148, blijkt dat de gevolgen op de instroom
van een hogere eigen bijdrage specifiek voor meerjarige masters, kleiner
zijn dan eventuele effecten op de instroom in het algemeen. Dit omdat
studenten aan meerjarige masteropleidingen doorgaans meer nog dan
«gewone» studenten vanuit een sterke inhoudelijke motivatie hun
studiekeuze bepalen. Uit de rapportage van SEO blijkt bovendien dat de
loonontwikkeling en arbeidsmarktperspectieven voor het merendeel van
de beroepen waardoor de meerjarige masters opleiden, gunstig zijn. Ook
de kosten-baten-analyse voor dergelijke masteropleidingen is gunstig; de
extra kosten die deze studenten in hun opleiding investeren, verdienen zij
later (ruimschoots) terug. Extra aandacht verdienen de studenten van
147
148

Kamerstukken II 2013/2014, 24 724, nr. 134
Kamerstukken II 2013/2014, 24 724, nr. 134.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2014–2015, 34 035, nr. 13

104

ouders met een lager inkomen, de zogenaamde studenten met lagere
sociaaleconomische status. Precies om die reden bevat dit wetsvoorstel
een verhoging van de aanvullende beurs. Studenten hebben recht op de
aanvullende beurs gedurende de nominale fase van hun studie; voor
studenten aan meerjarige masteropleidingen geldt dus dat zij hier ook
meerjarig recht op hebben in hun masterfase. Voor studenten die thuis
wonen, wordt daarmee het wegvallen van de basisbeurs volledig
gecompenseerd.
De leden van de ChristenUnie-fractie vragen naar de gevolgen van het
wetsvoorstel voor thuiswonende studenten met een aanvullende beurs en
eventuele toeslagen en uitkeringen van huisgenoten (ouders, partner).
Wordt het inkomen van het kind bijvoorbeeld meegerekend bij het
vaststellen van de huurtoeslag?
Voor de vaststelling van het recht op huurtoeslag, telt niet alleen het
inkomen van de huurder, maar ook dat van partner en medebewoners
mee. Het toetsingsinkomen van een medebewoner die een eerstegraads
bloed- of aanverwant in de neergaande lijn of een pleegkind is van de
belanghebbende, van zijn partner, of van een medebewoner, en die bij
aanvang van het berekeningsjaar de leeftijd van 23 jaar niet heeft bereikt,
wordt voor de huurtoeslag alleen meegeteld voor zover het meer
bedraagt dan € 4.706 (prijspeil 2014). Studiefinanciering is geen
onderdeel van het toetsingsinkomen voor huurtoeslag.
Zo ja, op welke manier wordt dit naar studenten gecommuniceerd zo
vragen de leden van de ChristenUnie-fractie.
De situatie is voor studenten niet anders dan voor overige burgers.
Relevante informatie over onder meer huurtoeslag is vindbaar op
www.belastingdienst.nl.
De leden van de ChristenUnie-fractie vragen of er bij de bepaling van
financiële draagkracht elke 5 jaar wordt gekeken of er een partner
aanwezig is en hoe het inkomen van beide partners is veranderd.
De draagkracht voor terugbetalen wordt niet één keer in de vijf jaar maar
jaarlijks vastgesteld. Deze systematiek wordt nu ook al gehanteerd en zal
met de invoering van dit wetsvoorstel niet veranderen. De draagkracht
wordt bepaald op basis van het toetsingsinkomen (verzamelinkomen of
belastbaar loon) in het tweede jaar voorafgaande aan het terugbetalingsjaar. Bij de bepaling van de draagkracht wordt, voor zover DUO heeft
vastgesteld dat de debiteur in het terugbetalingsjaar een partner heeft,
ook op dit moment al rekening gehouden met het inkomen van de
partner.
De leden van de ChristenUnie-fractie vragen of de regering geleende
studiefinanciering van een partner als toereikende en passende
voorziening in het kader van de WWB ziet. Daarnaast vragen zij welke
gevolgen het wetsvoorstel heeft op partners waarvan één aanspraak
maakt op WWB en de ander studeert.
Uit de WWB volgt dat er geen recht op bijstand bestaat voor zover een
beroep kan worden gedaan op een «voorliggende voorziening» die,
gezien haar aard en doel, wordt geacht voor de belanghebbende
toereikend en passend te zijn. De Centrale Raad van Beroep heeft
geoordeeld dat studiefinanciering een «voorliggende voorziening» in de
zin van de WWB vormt. Dit geldt niet enkel voor de basisbeurs, maar ook
voor de mogelijkheid om een rentedragende lening af te sluiten. Daarbij

Tweede Kamer, vergaderjaar 2014–2015, 34 035, nr. 13

105

gaat het erom of de mogelijkheid bestaat om een beroep te doen op de
voorliggende voorziening, niet of dat feitelijk ook wordt gedaan.
Ook studiefinanciering van een partner wordt als voorliggende
voorziening in de zin van WWB gezien en telt mee voor de partner- en
middelentoets in de bijstand. Daarbij telt alleen het deel van de studiefinanciering dat is bedoeld voor levensonderhoud mee («normbedrag voor
de kosten van levensonderhoud, genoemd in artikel 3.18 van de Wet
studiefinanciering 2000»). Dit verandert met de invoering van het
studievoorschot niet.
5. Leven lang leren
De leden van de PvdA-fractie vragen zich af, hoe het feit dat het collegegeldkrediet ook voor studenten die 30 jaar of ouder zijn beschikbaar komt,
onder de aandacht van werkenden worden gebracht.
De regering zal erop toezien dat het levenlanglerenkrediet breed onder de
aandacht zal worden gebracht bij de doelgroep. Hiervoor zullen in ieder
geval de bestaande kanalen van OCW en DUO gebruikt worden en
verschillende media benaderd worden. De voorlichting wordt in nauwe
samenwerking met de hogescholen en universiteiten vormgegeven.
Daarbij zal de regering nauwlettend in de gaten houden of de communicatie effect heeft, en hoe hoog de bekendheid is van het krediet. Mochten
die cijfers daartoe aanleiding geven, dan zal aanvullende voorlichtingscampagne overwogen worden.
5.1. Levenlanglerenkrediet
De leden van de PvdA-fractie vragen op welke wijze er gekomen zal
worden tot flexibelere mogelijkheden tot na- en bijscholing voor
werkenden. En kan het erkennen van verworven competenties (EVC) beter
ingebed worden, zo vragen deze leden zich af.
De regering komt voor de begrotingsbehandeling van OCW met een brief
over leven lang leren, mede naar aanleiding van de adviezen van de
commissie Rinnooy Kan. Hierin worden voorstellen gedaan om te komen
tot een flexibeler en vraaggerichter aanbod van deeltijd hoger onderwijs.
Ook maatregelen op het gebied van mbo, arbeidsmarkt en sociale
zekerheid worden in deze brief meegenomen. In de brief zal ook aandacht
zijn voor validering van leerresultaten (EVC).
De leden van de PvdA-fractie vragen op welke wijze dit «experiment»
vouchers gemonitord wordt, onder meer ten aanzien van de voor en
nadelen van meer vraaggericht onderwijs via vouchers.
Omdat de inzet van vouchers in het hoger onderwijs als nieuwe ontwikkeling geïntroduceerd wordt, zal het gebruik ervan gemonitord worden.
Dit moet nog worden vormgegeven. De monitoring betreft in ieder geval
het aantal rechthebbenden en het daadwerkelijke gebruik, de inzet voor
opleidingen of modules, in welke sectoren, en in bekostigd of onbekostigd
onderwijs.
De leden van de SP-fractie vinden het een gemiste kans dat het levenlanglerenkrediet is begrensd tot 55 jaar. De leden vragen waarom een 55-jarige
niet tot zijn 70e of 75e zou kunnen afbetalen wanneer hij of zij daarvoor
kiest?

Tweede Kamer, vergaderjaar 2014–2015, 34 035, nr. 13

106

Van het levenlanglerenkrediet kunnen studerenden tot 55 jaar gebruik
maken, gelet op een realistische terugbetaaltermijn tijdens de werkzame
leeftijd. Dit is conform het advies van de commissie Rinnooy Kan. Een
studerende die voor zijn 55ste begint en daarna onafgebroken blijft
studeren, behoudt zijn aanspraak op het krediet. Ook mensen boven de 55
kunnen ervoor kiezen te gaan studeren, maar gelet op een realistische
terugbetaaltermijn, kiest de regering ervoor hiervoor geen levenlanglerenkrediet beschikbaar te stellen.
De leden van de SP-fractie vragen waarom is gekozen het levenlanglerenkrediet te beperken tot 4 jaar. Een studieduur van 5 of 6 jaar is heel reëel,
waarom wordt de leenoptie niet voor de gehele studieduur mogelijk
gemaakt?
Iedereen kan vier jaar lang levenlanglerenkrediet krijgen, of zoveel
maanden extra als de nominale studieduur van de opleiding langer is. Dat
betekent dus dat iemand tijdens de gehele studieduur van een voltijdopleiding gebruik kan maken van het levenlanglerenkrediet. Bij deeltijdse
opleidingen kan bovenop die termijn nog voor een jaar extra krediet
worden verstrekt. Als een voltijdopleiding bijvoorbeeld nominaal vier jaar
duurt, kan men in de deeltijdvariant ervan vijf jaar lang aanspraak maken
op levenlanglerenkrediet. Als een opleiding vijf jaar duurt, is dat zes jaar.
Op deze manier is rekening gehouden met de reeele studieduur en wordt
tegelijkertijd zo veel mogelijk voorkomen dat studievertraging gefaciliteerd wordt.
De leden van de D66-fractie vragen zich af welke regeling geldt wanneer
iemand zowel een lening heeft lopen in het kader van het oude stelsel
danwel het studievoorschot, als een levenlanglerenkrediet. Hoe werkt dit
bijvoorbeeld met de draagkrachtregeling, zo vragen deze leden.
Levenlanglerenkrediet kan worden opgenomen als er nog een studieschuld openstaat van een eerdere studie. Terugbetaling van het levenlanglerenkrediet geschiedt binnen maximaal 15 jaar. Voor de terugbetaling van
een andere vorm van studiefinanciering kan een andere aflossingstermijn
gelden. De aflossingstermijnen van de verschillende vormen van
studiefinanciering kunnen daarbij op enig moment samenlopen. Terugbetaling zal dan in beginsel tegelijkertijd plaatsvinden, waarbij de verschillende regimes op de afzonderlijke schulden worden toegepast (bijvoorbeeld: maximaal 4% van het inkomen voor een ho-lening en maximaal
12% van het inkomen voor een mbo-lening of een levenlanglerenkrediet).
De daaruit voortvloeiende bedragen worden bij elkaar opgeteld. In totaal
hoeft nooit meer dan 12% van het inkomen te worden gebruikt voor
terugbetaling. De precieze invulling van de samenloop van verschillende
schulden binnen de Wet studiefinanciering 2000 wordt op een later
moment, maar voor de inwerkingtreding van de kredietfaciliteit, bij
algemene maatregel van bestuur geregeld.
De leden van de 50PLUS/Klein-fractie vragen of de regering kan aangeven
of de in het door haar voorgestelde collegegeldkrediet ook een
vergoeding is opgenomen voor studieboeken? Als dat niet het geval is, is
de regering bereid dat alsnog te doen?
Een vergoeding van studieboeken maakt geen onderdeel uit van het
huidige collegegeldkrediet en dus ook niet van het collegegeldkrediet in
het kader van het studievoorschot. Het collegegeldkrediet is bedoeld om
het collegegeld te kunnen voldoen. In dat verband acht de regering het
niet wenselijk om in het collegegeldkrediet een vergoeding op te nemen
voor studieboeken.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2014–2015, 34 035, nr. 13

107

De leden van de 50PLUS/Klein-fractie vragen of de regering bereid is het
leeftijdsdiscriminerende criterium van 55 jaar te laten vervallen?
Van het levenlanglerenkrediet kunnen studerenden tot 55 jaar gebruik
maken, gelet op een realistische terugbetaaltermijn tijdens de werkzame
leeftijd. Dit is conform het advies van de commissie Rinnooy Kan. Een
studerende die voor zijn 55ste begint en daarna onafgebroken blijft
studeren, behoudt zijn aanspraak op het krediet. Ook mensen boven de 55
kunnen ervoor kiezen om te gaan studeren, maar gelet op een realistische
terugbetaaltermijn, kiest de regering ervoor om voor deze groep geen
levenlanglerenkrediet beschikbaar te stellen. Het levenlanglerenkrediet is
bedoeld om een financiële drempel weg te nemen voor studenten die
geen recht (meer) hebben op studiefinanciering, maar wel een opleiding
willen volgen en die in de gelegenheid zijn de lening terug te betalen. Dit
is een legitiem doel. Volgens artikel 7 van de Wet gelijke behandeling op
grond van leeftijd bij de arbeid (WGB/L) geldt het verbod op onderscheid
naar leeftijd niet indien het onderscheid objectief gerechtvaardigd is door
een legitiem doel en de middelen voor het bereiken van dat doel passend
en noodzakelijk zijn. De gekozen leeftijdsgrens is een geschikt en
noodzakelijk middel voor het doel en is dan ook niet in strijd met de
WGB/L.
5.2. Vouchers
De leden van de VVD-fractie vragen of het toevoegen van de vereiste van
NVAO accreditatie bij niet-bekostigde opleidingen in de praktijk voldoende
private keuzemogelijkheden geeft voor de voucher student.
De voucher kan worden besteed in het hoger onderwijs in Nederland, bij
door de NVAO geaccrediteerde opleidingen. Dit kunnen voltijd-, deeltijden duale opleidingen zijn, in het bekostigd en onbekostigd hoger
onderwijs. Door de inzet van vouchers bij geaccrediteerde opleidingen is
de onderwijskwaliteit gegarandeerd van het budget dat hiervoor
beschikbaar wordt gesteld. De vouchers hoeven niet voor diplomagerichte
trajecten te worden ingezet, het kan ook gaan om modules van opleidingen. De regering is van mening dat er voldoende keuzemogelijkheden
zijn voor de voucher student: alle bekostigde opleidingen en ook alle
niet-bekostigde maar wel geaccrediteerde opleidingen.
De leden van de VVD-fractie vragen hoe de regering de financiering van
Internationale en gerenommeerde MOOCS met deze vouchers ziet? En of
dat iets is wat zij wil overwegen met het oog op de toekomstige ontwikkelingen?
De voucher kan worden besteed in het hoger onderwijs in Nederland, bij
door de NVAO geaccrediteerde opleidingen. Dit kunnen voltijd-, deeltijden duale opleidingen zijn, in het bekostigd en onbekostigd hoger
onderwijs. De vouchers hoeven niet voor diplomagerichte trajecten te
worden ingezet, het kan ook gaan om modules van opleidingen. Als
MOOCs onderdeel zijn van een geaccrediteerde opleiding, vallen deze er
ook onder. Overigens wordt het overgrote deel van de internationale en
gerenommeerde MOOCs momenteel gratis aangeboden.
De leden van de SP-fractie vragen om een toelichting waarom is gekozen
voor een periode van 5 tot 10 jaar na het afstuderen en waarom de
vouchers daarom niet direct voor een vervolgopleiding kunnen worden
gebruikt. Ook de leden van de CDA-fractie vragen dit. Is het niet zo,
voegen deze leden er nog aan toe, dat studenten juist de jaren gelijk na
afstuderen behoefte hebben aan extra opleiding en later de werkgever
bereid is om (deels) mee te betalen aan een opleiding.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2014–2015, 34 035, nr. 13

108

De regering vindt het belangrijk dat de studenten die als eerste te maken
krijgen met het studievoorschot, en deze kwaliteitsverbetering zo mede
mogelijk maken, dit ook terugzien in het onderwijs dat zij volgen. Er is
gekozen voor een termijn van 5 jaar, omdat de oud-student na enkele
jaren werkervaring een beter idee kunnen krijgen van de richting waarin
zijn carrière zich ontwikkelt. Hij kan dan een afgewogen keuze maken over
de bijscholing die hij nodig heeft en de wijze waarop hij zijn voucher het
beste kan inzetten. Met deze vouchers wordt een impuls gegeven aan het
leven lang leren en het deeltijdonderwijs in Nederland.
De leden van de CDA-fractie vragen de regering aan te geven wat het
verschil is tussen de op te bouwen schuld (de last) ten opzichte van de
waarde van de vouchers (de lust). Ook de leden van de ChristenUniefractie vragen of de regering van mening is dat de voucher van € 2.000
extra scholing na het afstuderen in verhouding staat tot de extra investering die wordt gevraagd van studenten na afschaffing van de basisbeurs.
De investeringen die mogelijk worden met de maatregelen in de studiefinanciering, zullen worden aangewend voor een kwaliteitsslag in het
Nederlandse hoger onderwijs en aan onderwijs verbonden onderzoek.
Maar een dergelijke kwaliteitsverbetering vindt niet van de ene op de
andere dag plaats. De regering heeft met dit wetsvoorstel daarom
maatregelen getroffen voor die studenten die al wel de basisbeurs
verliezen, maar nog niet volop kunnen profiteren van de hogere kwaliteit.
Allereerst heeft de regering met de instellingen afgesproken dat zij de
eerste jaren (2015, 2016 en 2017) de investeringen in de kwaliteit voor hun
rekening nemen. De instellingen zijn hiertoe bereid omdat de regering de
financiering van deze investeringen daarna overneemt. Dit omdat het
even duurt voordat de middelen uit de hervorming in de studiefinanciering vrijkomen. Daarnaast heeft de regering met dit wetsvoorstel
geregeld dat de eerste cohorten studenten (2015/2016–2018/2019) na hun
afstuderen een voucher ontvangen ter waarde van circa € 2.000, die zij
kunnen inzetten voor bijscholing vanaf vijf jaar na hun afstuderen. Ook
regelt dit wetsvoorstel dat studenten instemmingsrecht krijgen op de
hoofdlijnen van de begroting. Op deze wijze wil de regering de studenten
tegemoetkomen die de kwaliteitsslag in het hoger onderwijs mede
mogelijk maken. Zij profiteren overigens op langere termijn ook van
investeringen in de kwaliteit van onderwijs doordat die bijdragen aan de
economische groei en daarmee aan de toekomstige welvaart. Alles
overwegend, is de regering van mening dat de voor- en nadelen zich
alleszins redelijk tot elkaar verhouden.
De leden van de 50PLUS/Klein-fractie vragen om een schatting van het
aantal personen dat in het nieuwe stelsel aanspraak maakt op een
voucher, waarmee zij na hun afstuderen de mogelijkheid krijgen om
nogmaals scholing te volgen, tussen de vijf en tien jaar na hun afstuderen.
Het aantal gebruikers met recht op een voucher is geraamd op 362.700
studenten. Dit is gebaseerd op het geraamde aantal gediplomeerden
voltijd hbo en wo vanaf cohort 2015/2016 tot en met cohort 2018/2019.
Voor de raming van het aantal personen dat recht heeft op een voucher is
uitgegaan van 100% gebruik door 100% van de rechthebbenden, in het
eerste jaar dat er recht is op de voucher. Hierdoor is de gemaakte raming
een maximumvariant. Het daadwerkelijke gebruik zal lager liggen, omdat
niet iedere student zijn diploma haalt en niet iedere afgestudeerde de
voucher zal innen, of slechts gedeeltelijk.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2014–2015, 34 035, nr. 13

109

Tabel 8. Geraamde aantal gediplomeerden voltijd hbo en wo vanaf cohort 2015 (aantal
x1000) (o.b.v. Referentieraming 2014) In totaal gaat het om 362.700 studenten.

voltijd hbo BA
voltijd wo MA

voltijd hbo BA
voltijd wo MA

2016

2017

2018

2019

2020

2021

2022

2023

0,1
0,0

0,6
0,0

2,1
0,1

12,8
1,7

36,1
7,9

50,2
16,0

55,9
20,5

49,7
20,6

2024

2025

2026

2027

2028

2029

2030

Totaal

28,3
15,1

14,6
7,2

8,7
2,7

5,2
1,1

2,8
0,5

1,4
0,2

0,4
0,1

269
93,7

De leden van de 50PLUS/Klein-fractie vragen of het bedrag van de
voucher niet gekoppeld moet zijn aan de hoogte van het collegegeld,
omdat bij latere benutting de waarde is gedaald. Is de regering bereid de
waarde van het voucher uit te drukken in de waarde van het collegegeld?
De regeling rond de vouchers is in dit wetsvoorstel enkel op hoofdlijnen
vastgelegd. Deze zullen nog verder worden uitgewerkt bij algemene
maatregel van bestuur. Een belangrijk aandachtspunt daarbij is het
behoud van de waarde op de langere termijn. De Tweede Kamer zal
daarover te zijner tijd worden geinformeerd.
De leden van de 50PLUS/Klein-fractie willen weten of de regering kan
garanderen dat bij een grote benutting van deze vouchers de kwaliteit van
het onderwijs niet in gedrang komt?
De kwaliteit van het onderwijs komt niet in het gedrang als studenten hun
vouchers gaan inzetten in het hoger onderwijs. De vouchers kunnen
worden ingezet in zowel het bekostigd als het onbekostigd onderwijs.
Studenten zullen kiezen op grond van inhoud, kwaliteit, locatie en
flexibiliteit van het onderwijsprogramma.
Vanaf nu kunnen zowel bekostigd als onbekostigd onderwijs zich op de
inzet van vouchers richten, indien zij dat willen, en kunnen zij zich er
eventueel mee profileren.
6. OV-kaart
De leden van de VVD-fractie vragen wanneer de taskforce zal beginnen en
wanneer naar verwachting de opdracht is afgerond.
De regering heeft recent de Taskforce Beter Benutten Onderwijs en
Openbaar Vervoer opgericht die in brede samenwerking met onderwijsinstellingen, koepels, studenten en ov-bedrijven zal zoeken naar mogelijkheden om te besparen op het studentenreisproduct. De taskforce wordt
voorgezeten door mevrouw J. Baljeu. De overige leden worden op korte
termijn benoemd. Ondersteuning wordt geleverd door het Ministerie van
OCW en het Ministerie van IenM. Uiterlijk 31 december 2015 levert de
taskforce een eindrapport op met conclusies en aanbevelingen over het
beter benutten van gebouwen van de onderwijsinstellingen en het
openbaarvervoersysteem. Daarnaast doet zij een voorstel voor
vervolgaanpak om de uitgaven aan de studentenreisvoorziening te
beperken tot € 750 miljoen (prijspeil 2014) per jaar vanaf 2025 met als
tussenliggende stap tot € 850 miljoen (prijspeil 2014) in 2020.
De leden van de SP-fractie vragen op welke manier de bezuiniging van
€ 200 miljoen gaat worden gerealiseerd?
De regering heeft recent de Taskforce Beter Benutten Onderwijs en
Openbaar Vervoer opgericht die in brede samenwerking met onderwijsinstellingen, koepels, studenten en ov-bedrijven, middels regionaal

Tweede Kamer, vergaderjaar 2014–2015, 34 035, nr. 13

110

maatwerk en nationale kennisdeling, zal zoeken naar mogelijkheden om te
besparen op het studentenreisproduct. Een belangrijke oplossingsrichting
bij het realiseren van de benodigde besparing is het openbaarvervoersysteem beter te benutten door bijvoorbeeld de spitsen af te vlakken ten
gunste van de dalbezetting. Spitskilometers worden als relatief duur
gewaardeerd. Het beter spreiden van reizen van studenten over de hele
dag en/of het verminderen van het aantal spitsreizen door studenten kan
de prijs van het contract tussen rijksoverheid en openbaarvervoerbedrijven betreffende het studentenreisproduct verlagen. Studenten moeten
hierin worden aangemoedigd en gefaciliteerd door overheden,
ov-bedrijven en onderwijsinstellingen, bijvoorbeeld door lestijden beter
over de dag te spreiden.
De leden van de SP-fractie vragen welk deel van de beoogde besparing
afhankelijk is van afspraken met de NS en welk deel van afspraken met de
onderwijsinstellingen?
De beoogde besparing heeft volledig betrekking op het contract tussen de
Staat en de openbaarvervoerbedrijven. Om deze besparing te realiseren is
samenwerking met een grote verscheidenheid aan partijen zoals NS en
andere ov-bedrijven en onderwijsinstellingen nodig op regionaal en
nationaal niveau.
De meeste lessen en colleges vinden nu plaats in de ochtend en vroege
middag waardoor studenten noodgedwongen in vooral de ochtendspits
en ook de middagspits reizen. Grofweg de helft van alle door studenten
gereisde kilometers vindt tijdens de spitsen plaats. Omdat spitskilometers
als relatief duur worden gewaardeerd, bestaat veel ruimte voor verbetering en besparing. Het beter spreiden van reizen over de hele dag en/of
het verminderen van het aantal spitsreizen draagt bij aan deze verbetering. Dit kan bijvoorbeeld worden bereikt door studenten te faciliteren
om buiten de spitsen te reizen door betere spreiding van lestijden en meer
(digitale) mogelijkheden te geven om onderwijs op afstand te volgen,
waarbij behoud van de kwaliteit van onderwijs centraal staat.
Wanneer het niet mogelijk blijkt om de studenten buiten de spits te laten
reizen, welke gevolgen heeft dit dan, zo vragen de leden van de SP-factie?
Tot eind 2015 gaat de Taskforce Beter Benutten Onderwijs en Openbaar
Vervoer gericht aan de slag met projecten en kennisuitwisseling om tot
een ander gebruik van de studentenreisvoorziening te komen, waarbij
wordt gestreefd naar het beter spreiden van reizen van studenten over de
hele dag en/of het verminderen van het aantal spitsreizen door studenten.
Uiterlijk 31 december 2015 levert de taskforce een eindrapport op met
conclusies en aanbevelingen hierover. Daarnaast doet zij een voorstel
voor vervolgaanpak om de uitgaven aan de studentenreisvoorziening te
beperken tot € 750 miljoen (prijspeil 2014) per jaar vanaf 2025 met als
tussenliggende stap tot € 850 miljoen (prijspeil 2014) in 2020.
De leden van de SP-fractie vinden het tevens ridicuul dat onderwijstijden
moeten worden aangepast om een korting op de ov-kaart binnen te halen.
Ze vragen de regering waarom onderhandelingen met de NS bepalen hoe
laat colleges beginnen.
Aanvangstijden van colleges worden niet door de regering of openbaarvervoerbedrijven bepaald maar door onderwijsinstellingen. Dit is de reden
dat de regering recent de Taskforce Beter Benutten Onderwijs en
Openbaar Vervoer heeft opgericht die in brede samenwerking met
onderwijsinstellingen, koepels, studenten en ov-bedrijven zal zoeken naar
mogelijkheden om te besparen op het studentenreisproduct. Een

Tweede Kamer, vergaderjaar 2014–2015, 34 035, nr. 13

111

belangrijke oplossingsrichting bij het realiseren van de benodigde
besparing is het openbaarvervoersysteem beter te benutten door
bijvoorbeeld de spitsen af te vlakken ten gunste van de dalbezetting.
Spitskilometers worden als relatief duur gewaardeerd. Het beter spreiden
van reizen van studenten over de hele dag en/of het verminderen van het
aantal spitsreizen door studenten kan de prijs van het contract tussen
rijksoverheid en openbaarvervoerbedrijven betreffende het studentenreisproduct verlagen.
De leden van de SP-fractie vragen waarom de invoering van de reisvoorziening voor minderjarige mbo-studenten zo lang op zich laat wachten.
Waarom wordt deze kaart niet gelijktijdig met ingang van het leenstelsel
ingevoerd, zo vragen zij.
Minderjarige mbo-studenten krijgen vanaf 1-1-2017 recht op de reisvoorziening. De vereiste aanpassing van de uitvoeringsprocessen van de
Dienst Uitvoering Onderwijs (DUO) is zodanig omvangrijk dat eerdere
invoering niet mogelijk is. Het betreft namelijk een groep van circa
150.000 extra mbo-studenten met recht op een reisvoorziening. DUO
werkt gelijktijdig aan aanpassing van de ICT-systemen, invoering van het
studievoorschot, verhoging van de aanvullende beurs en vereenvoudigingen. Het is niet mogelijk dit te combineren met het eerder invoeren van
de reisvoorziening voor minderjarige mbo-studenten.
De leden van de PVV-fractie vragen in hoeverre studentenstromen in de
spits te maken hebben met knelpunten in het OV op lokaal niveau. De
leden vragen zich daarnaast af welke andere factoren een rol spelen.
Onderdeel van de opdracht aan de Taskforce Beter Benutten Onderwijs en
Openbaar Vervoer, is het opleveren van een overzicht van (toekomstige)
spitsproblematiek in het openbaarvervoersysteem op nationaal en
regionaal niveau waarbij studenten een significant deel van de reizigers
vormen. Vervolgens zal de taskforce de geïdentificeerde spitsproblemen
uitwerken en per geval oplossingsrichtingen en aanbevelingen formuleren.
De leden van de SGP-fractie vragen waarom de regering niet heeft
gestreefd naar een vervoersregeling die beter aansluit bij de behoeften en
wensen van individuele studenten.
De regering vindt het belangrijk dat studenten zich open kunnen ontwikkelen en mobiel zijn in deze belangrijke fase in hun leven, ook fysiek.
Daarom kiest de regering voor handhaving van de ov-kaart, in ongewijzigde vorm. De kaart komt tevens beschikbaar voor een grotere groep,
namelijk ook de minderjarige mbo-studenten. De huidige vormgeving van
de kaart sluit mede door de grote individuele keuzevrijheid die dit
reisproduct biedt, goed aan op de behoefte van studenten. En de
reisvoorziening heeft niet alleen positieve effecten op de mobiliteit van
studenten zelf, op individueel niveau, maar ook voor het onderwijsstelsel
als geheel. Eventuele drempels die studenten door reiskosten zouden
kunnen voelen bij hun studiekeuze en stage, worden zo voorkomen. Zo
kunnen studenten toch de opleiding van de eerste keuze volgen, ook al is
de instelling wat verder van hun woning. Onderwijsinstellingen worden zo
ondersteund in hun beweging naar meer samenwerking en naar meer
profilering en specialisatie van individuele instellingen of locaties.
De leden van de SGP-fractie geven aan dat veel studenten met de
invoering van het leenstelsel liever een hogere tegemoetkoming zouden
ontvangen in de woonlasten, ten koste van een onbeperkt recht op het

Tweede Kamer, vergaderjaar 2014–2015, 34 035, nr. 13

112

gebruik van het openbaar gedurende de week of tijdens het weekend en
vragen de regering hierop te reageren.
De regering herkent zich niet in de stelling van de leden van de
SGP-fractie dat met de invoering van het leenstelsel studenten liever een
hogere tegemoetkoming in de woonlasten zouden ontvangen. De
regering vindt het belangrijk dat studenten zich open kunnen ontwikkelen
en mobiel zijn in deze belangrijke fase in hun leven, ook fysiek. De
ov-kaart sluit hier beter bij aan dan een tegemoetkoming in woonlasten.
De reisvoorziening ondersteunt daarnaast mogelijkheden voor profilering
en specialisatie door instellingen, bijvoorbeeld in techniekstudies, omdat
reiskosten geen factor van betekenis zijn in de studie- en woonplaatskeuzes van studenten.
De regering stelt voor minderjarige mbo-studenten dezelfde reisvoorziening beschikbaar als er nu is voor meerderjarige mbo-studenten en
studenten aan hbo en wo. De reisvoorziening levert daarmee ook
positieve effecten op voor deze mbo-studenten en de onderwijsinstellingen voor mbo. Juist omdat bij mbo-studenten de stage een
belangrijk onderdeel is van hun opleiding, biedt dit ook een stimulans in
het kiezen van de meest geschikte stage. Een mogelijke reisafstand tot de
locatie van de instelling zal nu minder een belemmering gaan vormen
voor deze groep mbo-studenten. Dit is een extra impuls voor de af te
sluiten kwaliteitsafspraken met de mbo-instellingen. Om deze redenen
kiest de regering voor handhaving van de ov-kaart, in ongewijzigde vorm.
6.1. Behoud studentenreisvoorziening en beter benutten
De leden van de CDA-fractie hebben een aantal vragen over de effecten
van het beter spreiden van de onderwijstijden over de dag, op een manier
dat ook de reistijden van studenten meebewegen. De leden willen graag
weten:Hoeveel het kost voor de instellingen gezamenlijk om de onderwijszalen twee uur langer open te houden; Of studenten net zo geconcentreerd zijn wanneer zij buiten de normale collegetijd college volgen en
waaruit dit blijkt; Wat de impact van deze maatregel is op de gemiddelde
studieduur van een student.
De regering heeft recent de Taskforce Beter Benutten Onderwijs en
Openbaar Vervoer opgericht die in brede samenwerking met onderwijsinstellingen, koepels, studenten en ov-bedrijven zal zoeken naar mogelijkheden om te besparen op het studentenreisproduct. De vragen van de
CDA-fractie hebben betrekking op het onderzoek van de taskforce. De
regering zal de taskforce daarom verzoeken om deze vragen, waar
relevant, mee te nemen in het onderzoek. Uiterlijk 31 december 2015
levert de taskforce een eindrapport op aan de regering met conclusies en
aanbevelingen over het beter benutten van gebouwen van de onderwijsinstellingen en het openbaarvervoersysteem.
De leden van de CDA-fractie stellen dat het beperken van colleges naar
een tijdsbestek van 10:00 u tot 15:00 u en na 19:00 u juist extra investeringen zal vergen om de capaciteit aan te kunnen en geven aan dat niet zal
opwegen tegen de vrijkomende middelen. De leden vragen de regering
om een reactie.
Het is een misvatting dat de regering onderwijsinstellingen wil opleggen
om alleen buiten de spitsen te roosteren. Aanvangstijden van colleges
worden niet door de regering of openbaarvervoerbedrijven bepaald maar
door onderwijsinstellingen. Het streven is juist om lestijden en reismomenten over de gehele dag te spreiden. Dat leidt tot een betere benutting
van gebouwen van instellingen en het openbaarvervoersysteem, vergt

Tweede Kamer, vergaderjaar 2014–2015, 34 035, nr. 13

113

geen extra investeringen en is daarmee voor zowel instellingen als
vervoersbedrijven een voordeel.
De leden van de CDA-fractie geven aan dat de universiteiten hebben
aangegeven mee te willen denken en de taskforce uitnodigen om
instellingsbezoeken af te leggen. De leden vragen de regering om een
reactie.
Voor behalen van de doelstellingen van de Taskforce Beter Benutten
Onderwijs en Openbaar Vervoer is het essentieel dat er brede samenwerking is met onderwijsinstellingen, koepels, studenten en ov-bedrijven.
De onderwijsinstellingen worden daarom actief bij de taskforce betrokken.
De voorzitter van de taskforce, mevrouw J. Baljeu, heeft als onderdeel van
de werkzaamheden inmiddels bezoeken aan diverse instellingen gepland.
De leden van de CDA-Fractie vragen naar aanleiding van de reactie van de
VSNU om een zorgvuldige analyse van knelpunten in het OV op lokaal
niveau. De leden vragen zich voorts af in hoeverre studentenstromen in
de spits hiermee te maken hebben.
Onderdeel van de opdracht aan de Taskforce Beter Benutten Onderwijs en
Openbaar Vervoer is het opleveren van een overzicht van (toekomstige)
spitsproblematiek in het openbaarvervoersysteem op nationaal en
regionaal niveau waarbij studenten een significant deel van de reizigers
vormen. Vervolgens zal de taskforce voor de geïdentificeerde spitsproblemen oplossingsrichtingen en aanbevelingen uitwerken. Uiterlijk
31 december 2015 levert de taskforce een eindrapport op aan de regering
met conclusies en aanbevelingen over het beter benutten van gebouwen
van de onderwijsinstellingen en het openbaarvervoersysteem.
De leden van de CDA-fractie vragen zich af welke andere factoren spelen
een rol. In Utrecht is de stroom forensen richting het universiteitsterrein
bijvoorbeeld bepalender dan die van studenten. De leden adviseren de
regering om ook andere oplossingsrichtingen dan het onderwijs te bezien.
De Taskforce Beter Benutten Onderwijs en Openbaar Vervoer zal zoeken
naar mogelijkheden om vanaf 2025 € 200 miljoen te besparen op de
rijksuitgaven aan het studentenreisproduct. Belangrijk bij het realiseren
van de benodigde besparing is de gebouwen van onderwijsinstellingen
beter te benutten door bijvoorbeeld lestijden te spreiden en het openbaarvervoersysteem beter te benutten door bijvoorbeeld de spitsen af te
vlakken ten gunste van de dalbezetting. Andere oplossingsrichtingen,
voor zover niet gerelateerd aan onderwijs, vallen buiten de scope van de
taskforce. Het programma Beter Benutten van het Ministerie van
Infrastructuur en Milieu richt zich op alle doelgroepen. In meerdere regio’s
wordt met ondersteuning van dit programma, in samenwerking met
regionale overheden, vervoerders en stakeholders (o.a. werkgevers,
scholen), gewerkt aan veranderingen in reisgedrag van studenten,
scholieren en forensen in het OV. Er wordt door de taskforce daarom
nauw samengewerkt met het programma Beter Benutten.
De leden van de CDA-fractie vragen een nadere reactie van de regering op
de stelling van de VSNU dat in een tijd dat er steeds meer gevraagd wordt
van de student, contacturen worden verhoogd en het onderwijs wordt
geïntensiveerd, het tegenstrijdig is om studenten bewust buiten de spits
te laten reizen. Dit beperkt de optimale leermogelijkheden van de student.
Er zitten grenzen aan wat je aan flexibiliteit van studenten kunt vragen.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2014–2015, 34 035, nr. 13

114

De regering vindt het belangrijk dat studenten zich open kunnen ontwikkelen en mobiel zijn in deze belangrijke fase in hun leven, ook fysiek. Het
beschikbaar stellen van een OV-kaart past daarbij. Daarom kiest de
regering voor handhaving van de ov-kaart, in ongewijzigde vorm. Wel
vindt de regering het belangrijk dat ook de doelmatigheid van de ov-kaart
opnieuw bekeken wordt. De tegenstrijdigheid waar de leden van de
CDA-fractie over spreken, herkent de regering niet.
De leden van de CDA-fractie vragen zich af hoeveel studenten er buiten de
spits moeten gaan rijden om de beoogde bezuiniging te realiseren.
De vraag van de leden van de CDA-fractie heeft betrekking op de opdracht
van de Taskforce Beter Benutten Onderwijs en Openbaar Vervoer. De
regering zal de taskforce daarom verzoeken om deze vraag waar relevant
mee te nemen in het onderzoek. Uiterlijk 31 december 2015 levert de
taskforce een eindrapport op aan de regering met conclusies en aanbevelingen over het beter benutten van gebouwen van de onderwijsinstellingen en het openbaarvervoersysteem.
De leden van de CDA-fractie vragen of de regering in een tabel de kosten
wil schetsen van de ov-voorziening voor studenten over de komende tien
jaar, zonder dat de maatregelen van het wetsvoorstel zijn meegenomen
en of de regering hierbij kan aangeven hoe deze cijfers zich verhouden tot
cijfers uit tabel 11.11 uit de begroting 2015.
In onderstaande tabel zijn de uitgaven aan de reisvoorziening (de betaling
aan vervoerbedrijven) weergegeven bij ongewijzigd beleid. Het verschil
tussen deze reeks en tabel 11.11 uit de begroting 2015 met de geraamde
betaling aan de vervoerbedrijven is te verklaren door een kasschuif van
2015 naar 2014 en door de kosten van een reisvoorziening voor minderjarige mbo-studenten.
Tabel 9. Uitgaven aan de reisvoorziening.
Bedragen in € x 1 miljoen

2015

2016

2017

2018

2019

2020

2021

2022

2023

2024

2025

Betaling aan vervoerbedrijven bij
ongewijzigd beleid

838

856

877

899

925

951

976

998

1.017

1.037

1.057

De leden van de CDA-fractie vragen zich af of het OV-contract met de NS
niet relatief duur is, gezien de plotselinge korting van ongeveer 200
miljoen dit voorjaar.
De regering is het met de leden van de CDA-fractie eens dat de bestaande
voorziening in de toekomst beter benut kan worden. Daartoe vindt de
regering het belangrijk dat de doelmatigheid van de ov-kaart opnieuw
bekeken wordt. Grofweg de helft van alle door studenten gereisde
kilometers vindt tijdens de spitsen plaats. Omdat spitskilometers als
relatief duur worden gewaardeerd, bestaat veel ruimte voor verbetering
en besparing. Hiermee moet in 2025 circa € 200 miljoen worden vrijgespeeld om te investeren in de kwaliteit van onderwijs. Er is geen sprake
van een plotselinge korting.
De leden van de CDA-fractie vragen of de regering ook de mogelijkheden
voor een trajectkaart heeft onderzocht.
Voor de regering is het zeer de vraag of met trajectkaarten meer bespaard
zou kunnen worden, dan met de huidige aanpak het geval is. Dit heeft de
volgende redenen:
• trajectkaarten leiden niet tot minder reiskilometers tijdens spitstijden;

Tweede Kamer, vergaderjaar 2014–2015, 34 035, nr. 13

115

•

•

•
•
•

•

trajectkaarten voor het spoor zullen in gevallen gecombineerd moeten
worden met gebiedsabonnementen voor het stad- en streekvervoer,
wat relatief duur is;
de uitvoeringslasten voor de Dienst Uitvoering Onderwijs (DUO) zullen
flink toenemen omdat er een actuele administratie dient te zijn van
zowel woonadres als van studie- en stageadressen. Iedere wijziging
van woon-, studie of stageadres leidt tot wijzingen in de trajectkaart;
daarmee stijgen ook service- en leveringskosten van het OV die door
de Staat betaald moeten worden;
ook ontstaan er nieuwe mogelijkheden tot misbruik waar op toegezien
moet worden;
trajectkaarten verhouden zich ook lastig tot de gewenste flexibiliteit
van een vervoersarrangement; een student moet immers ook makkelijk
elders stage kunnen lopen, of keuzevakken kunnen volgen aan een
andere instelling, en voor een master elders kunnen kiezen. Deze
flexibiliteit wordt niet goed ondersteund door een trajectkaart.
ten slotte zullen de administratieve lasten voor studenten toenemen
omdat zij alle wijzigingen van woon-, studie- en stageadres zouden
moeten doorgeven om over de benodigde trajectkaart te beschikken.

Op basis hiervan heeft de regering de mogelijkheden voor een trajectkaart
als niet-kansrijk beoordeeld en niet verder verkend.
De leden van de CDA-fractie vragen zich af wat de kosten van een
dergelijke kaart voor studenten zouden zijn.
De regering heeft vanwege eerdergenoemde onzekerheden, de mogelijkheden voor een trajectkaart als niet kansrijk beoordeeld en deze optie niet
verder verkend. De totaalprijs van een trajectkaart voor alle studenten is –
juist vanwege eerdergenoemde onzekerheden – niet goed te schatten. Ter
vergelijking het volgende: de prijs van de studentenreisvoorziening
bedraagt in 2014 € 102,29 per maand. De prijs van een trajectkaart voor
het relatief korte traject Den Haag CS – Leiden CS bedraagt in 2014
€ 101,80 per maand. De prijs-kwaliteitsverhouding van een trajectkaart ligt
daarmee zeer waarschijnlijk aanzienlijk lager dan de prijs-kwaliteitsverhouding van het studentenreisproduct.
De leden van de CDA-fractie vragen of de regering kan aangeven in
hoeverre tot nu toe door instellingen aan de vraag wordt voldaan om zich
meer te gaan profileren en specialiseren.
Profilering en zwaartepuntvorming zijn belangrijke thema’s in de
prestatieafspraken die met alle bekostigde hogescholen en universiteiten
zijn gemaakt. De Reviewcommissie Hoger Onderwijs en Onderzoek
rapporteert jaarlijks over de voortgang van het proces van profilering op
stelselniveau. De eerste stelselrapportage van de reviewcommissie
evenals de jaarrapportages van VSNU en Vereniging Hogescholen over de
voortgang van de prestatieafspraken zijn de Kamer op 18 februari jl.
aangeboden (Kamerstukken II 2013/14, 31 288, nr. 379). Uit deze rapportages blijkt dat er in verschillende sectoren en in de samenwerking tussen
instellingen al veel tot stand is gebracht. Op dit moment vindt de
midtermreview van de prestatieafspraken plaats. Bij deze midtermreview
wordt voor elk van de instellingen de voortgang ten aanzien van profilering en zwaartepuntvorming beoordeeld. De regering zal de Kamer
uiterlijk half november informeren over de uitkomsten van de midtermreview.
De leden van de CDA-fractie vragen of de regering beaamt dat eventuele
wijzigingen in onderwijstijden op instellingen om studenten uit de spits te
weren nooit belemmerend mogen zijn voor de ontplooiing van studenten.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2014–2015, 34 035, nr. 13

116

De regering vindt het belangrijk dat studenten zich open kunnen ontwikkelen en mobiel zijn in deze belangrijke fase in hun leven, ook fysiek.
Daarom kiest de regering voor handhaving van de ov-kaart, in ongewijzigde vorm. De kaart komt tevens beschikbaar voor een grotere groep,
namelijk ook de minderjarige mbo-studenten. De ontplooiingskansen van
studenten aan het hoger onderwijs veranderen als gevolg van het voorstel
dus niet. Voor minderjarige mbo-studenten nemen ontplooiingskansen
zelfs toe. Wel vindt de regering het belangrijk dat ook de doelmatigheid
van de ov-kaart opnieuw bekeken wordt. Zij is van mening dat de
bestaande voorziening in de toekomst beter benut kan worden. Hiermee
moet in 2025 circa € 200 miljoen worden vrijgespeeld om te investeren in
de kwaliteit van onderwijs.
De leden van de CDA-fractie vragen of de regering beaamt dat studenten
door het wegvallen van de basisbeurs langer thuis zullen blijven wonen
en dus meer gaan reizen.
De leden vragen de regering te onderbouwen hoe deze te verwachten
ontwikkeling zich verhoudt tot de opdracht het aantal studenten in de
spits te verminderen.
De regering heeft vele onderzoeken laten uitvoeren naar de effecten op de
financiële situatie van studenten en op keuzes die studenten maken. De
ene student zal een groter beroep doen op het studievoorschot, een
tweede student zal langer thuis blijven wonen en een derde student zal
proberen zijn studie in ieder geval binnen de nominale studieduur af te
ronden. Studenten moeten hierin hun eigen afweging maken. Wil hij thuis
blijven wonen of op kamers, wil hij werken naast zijn studie of niet, wil hij
eventuele gespaarde reserves aanspreken? Of meer studenten thuis zullen
blijven wonen en meer gaan reizen is op voorhand niet met zekerheid te
zeggen. Een grote structurele stijging van het aantal reiskilometers acht
de regering echter niet aannemelijk. De Taskforce Beter Benutten
Onderwijs en Openbaar Vervoer zal starten met het identificeren van
(toekomstige) spitsproblematiek in het openbaarvervoersysteem op
nationaal en regionaal niveau waarbij studenten een significant deel van
de reizigers vormen. Wanneer studenten meer zouden gaan reizen, wordt
dat zichtbaar in de onderzoeken van de taskforce en zal de taskforce daar
ook oplossingsrichtingen en aanbevelingen voor formuleren.
De leden van de CDA-fractie vragen de regering of het ook mogelijk is om
de reisvoorziening in plaats van binnen vijf jaren, flexibel in te zetten
binnen de zeven jaar studiefinanciering.
Het Kabinet Rutte-I heeft het recht op de reisvoorziening met twee jaar
ingeperkt, van 7 naar 5 jaar, als maatregel om het studiesucces te
verhogen. De kosten en effecten van het terugdraaien of aanpassen van
deze maatregel zouden ten koste gaan van de investeringen in de kwaliteit
van het onderwijs. De regering ziet daarom geen aanleiding voor een
dergelijk besluit.
De leden van de ChristenUnie-fractie vragen waarom wordt gekozen voor
het uitgangspunt om de uitgaven aan de reisvoorziening voor studenten
te verlagen.
De regering vindt het belangrijk dat de doelmatigheid van de ov-kaart
opnieuw bekeken wordt. Zij is van mening dat de bestaande voorziening
in de toekomst beter benut kan worden. Hiermee moet in 2025 circa € 200
miljoen worden vrijgespeeld om te investeren in de kwaliteit van
onderwijs.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2014–2015, 34 035, nr. 13

117

De leden van de ChristenUnie-fractie vragen of de regering de kwaliteit
van onderwijs als leidend blijft beschouwen.
Goed onderwijs is de motor van welvaart en economische groei. Het is
een bron van toerusting, emancipatie en individuele ontplooiing, en een
investering in menselijk kapitaal. Daarom wil de regering, ook in deze tijd
van bezuinigingen, investeren in de kwaliteit van ons onderwijs. Om deze
reden kiest de regering ervoor om het bestaande studentenreisproduct in
de toekomst beter te benutten, zodat in 2025 circa € 200 miljoen kan
worden vrijgespeeld om te investeren in de kwaliteit van onderwijs.
De leden van de ChristenUnie-fractie vragen waarom is nu al is gekozen
voor het stellen van een maximum aan de uitgaven aan de reisvoorziening in 2020 en 2025.
De reisvoorziening voor studenten, zoals omschreven in het huidige
contract tussen het Ministerie van OCW en de openbaarvervoerbedrijven,
kost op dit moment circa € 770 miljoen per jaar. Dit bedrag kan bij
ongewijzigd beleid oplopen tot circa € 1.050 miljoen per jaar in 2025.
Prijsontwikkelingen en ontwikkelingen in studentenaantallen liggen
hieraan ten grondslag. De regering streeft ernaar om aan de reisvoorziening in 2025 maximaal € 750 miljoen per jaar uit te geven, met als
tussenliggende stap € 850 miljoen in 2020 (prijspeil 2014), zodat de
middelen die vrijkomen uit het contract zullen terugvloeien naar onderwijsinstellingen om te worden geïnvesteerd in de kwaliteit van onderwijs.
6.2. OV-kaart voor minderjarige mbo-studenten
De leden van de PvdA-fractie vragen zich wel af of de vergrote mobiliteit
van minderjarige mbo-studenten extra mogelijkheden tot profilering voor
mbo-instellingen biedt. Kunnen en zullen instellingen, nu hun studenten
mobieler zijn, zich in het kader van de kwaliteitsafspraken voor het mbo
nadrukkelijker gaan profileren? Zo ja, hoe zal de regering deze profilering
in het mbo stimuleren wanneer deze bijdraagt aan de kwaliteitsverbetering van het onderwijs, zo vragen zij.
De versterking van de mobiliteit van minderjarige mbo-studenten door
recht op een studentenreisproduct, vergroot de mogelijkheden voor
instellingen om zich te profileren. Hoewel een breed aanbod in de regio
van belang blijft, is het volgens de regering noodzakelijk dat mbo-scholen
zichzelf kunnen profileren al naar gelang de arbeidsmarkt van de
betreffende regio daarom vraagt. Vanuit het perspectief op het mbo, is
een stelsel met gemeenschappen van mbo-colleges met een breed
aanbod met allerlei mogelijkheden tot regionale of thematische profilering
een optie. Daarnaast zijn er vakinstellingen en agrarische opleidingscentra
met een meer bovenregionaal of landelijk dekkend aanbod. Mbo-scholen
worden via de kwaliteitsafspraken en door middel van het regionaal
investeringsfonds mbo nu reeds aangemoedigd om in overleg met het
regionaal bedrijfsleven aan profilering te werken. De regering zal met het
wetsvoorstel macrodoelmatigheid van onderwijsinstellingen vragen om
zich ervan te vergewissen of het aanbod van opleidingen – gelet op
geheel aan voorzieningen – doelmatig is. Deze instrumenten creëren
tezamen met het studentenreisproduct betere mogelijkheden voor een
doelmatiger en geprofileerd aanbod dat ook toegankelijk is voor
studenten.
De leden van de CDA-fractie vragen zich af waarom niet is gedacht aan
een trajectkaart voor minderjarige mbo-studenten. De leden verzoeken de
regering aan te geven wat het verschil is in kosten tussen een OV-kaart en

Tweede Kamer, vergaderjaar 2014–2015, 34 035, nr. 13

118

een trajectkaart wanneer deze door de student respectievelijk het Rijk
wordt aangeschaft.
De regering stelt voor minderjarige mbo-studenten dezelfde reisvoorziening beschikbaar als wordt aangeboden aan meerderjarige
mbo-studenten en studenten aan het ho. De reisvoorziening heeft niet
alleen positieve effecten op de mobiliteit van minderjarige mbo-studenten
op individueel niveau, maar ook voor het onderwijsstelsel als geheel.
Eventuele drempels die zij door reiskosten zouden kunnen voelen bij hun
studiekeuze en stage, worden zo voorkomen. Zo kunnen minderjarige
mbo-studenten toch de opleiding van de eerste keuze volgen, ook al is de
instelling wat verder van hun woning. Onderwijsinstellingen worden zo
ondersteund in hun beweging naar meer samenwerking en naar meer
profilering en specialisatie van individuele instellingen of locaties.
Voor de regering is het daarnaast zeer de vraag of trajectkaarten voordeliger zijn dan de huidige studentenreisvoorziening:
• trajectkaarten voor het spoor zullen in gevallen gecombineerd moeten
worden met gebiedsabonnementen voor het stad- en streekvervoer,
wat relatief duur is;
• de uitvoeringslasten voor DUO zullen flink toenemen omdat er een
actuele administratie dient te zijn van zowel woonadres als van studieen stageadressen. Iedere wijziging van woon-, studie of stageadres
leidt tot wijzingen in de trajectkaart;
• daarmee stijgen ook service- en leveringskosten van het OV die door
de Staat betaald moeten worden;
• ook ontstaan er nieuwe mogelijkheden tot misbruik waar mogelijk op
toegezien moet worden;
• de administratieve lasten voor studenten zullen toenemen omdat zij
alle wijzigingen van woon-, studie- en stageadres zouden moeten
doorgeven om over de benodigde trajectkaart te beschikken;
• trajectkaarten verhouden zich ook lastig tot de gewenste flexibiliteit
van een vervoersarrangement; een student moet immers ook makkelijk
elders stage kunnen lopen, of keuzevakken kunnen volgen aan een
andere instelling, en voor een master elders kunnen kiezen. Deze
flexibiliteit wordt niet goed ondersteund door een trajectkaart
• ten slotte is door de vervoerders, als gevolg van het toevoegen van de
groep minderjarige mbo-studenten, een hoge kwantumkorting op de
kosten voor het studentenreisproduct aangeboden. Deze kwantumkorting vervalt bij het aanbieden van een trajectkaart voor specifiek deze
groep.
De regering heeft vanwege deze onzekerheden de mogelijkheden voor
een trajectkaart als niet kansrijk bestempeld en niet verder verkend. De
totaalprijs van een trajectkaart voor alle studenten is juist vanwege deze
onzekerheden ook niet goed in te schatten.
Ter vergelijking het volgende: de prijs van de studentenreisvoorziening
bedraagt in 2014 € 102,29 per maand. De prijs van een trajectkaart voor
het relatief korte trajeect Den Haag CS – Leiden CS bedraagt in 2014
€ 101,80 per maand. De prijs-kwaliteitsverhouding van een trajectkaart ligt
daarmee zeer waarschijnlijk aanzienlijk lager dan de prijs-kwaliteitsverhouding van het studentenreisproduct.
De leden van de ChristenUnie-fractie vragen waarom de regering kiest
voor invoering in 2017 en niet eerder.
Minderjarige mbo-studenten krijgen vanaf 1-1-2017 recht op de reisvoorziening. De vereiste aanpassing van de uitvoeringsprocessen van de
Dienst Uitvoering Onderwijs (DUO) is zodanig omvangrijk dat eerdere
invoering niet mogelijk is. Het betreft namelijk een groep van circa
150.000 extra mbo-studenten met recht op een reisvoorziening. DUO

Tweede Kamer, vergaderjaar 2014–2015, 34 035, nr. 13

119

werkt gelijktijdig aan aanpassing van de ICT-systemen, invoering van het
studievoorschot, verhoging van de aanvullende beurs en vereenvoudigingen. Het is niet mogelijk dit te combineren met het eerder invoeren van
de reisvoorziening voor minderjarige mbo-studenten.
Het lid van de 50PLUS/Klein-fractie stelt dat een goedkoper contract van
het Ministerie van OCW met de openbaarvervoerbedrijven bij voorbaat
onhaalbaar lijkt en vraagt of de regering kan aangeven op welke andere
wijze de € 120 miljoen wordt gevonden. Het lid vraagt zich af of de
kwaliteitsimpuls voor de hoger onderwijsinstellingen uiteindelijk € 120
miljoen lager uitvalt.
De regering herkent het bedrag van € 120 miljoen waar het lid van de
50PLUS/Klein-fractie over spreekt niet. De regering heeft recent een
taskforce opgericht die in brede samenwerking met onderwijsinstellingen,
koepels, studenten en ov-bedrijven zal zoeken naar mogelijkheden om de
uitgaven aan de reisvoorziening in 2025 te maximeren op € 750 miljoen
per jaar uit te geven, met als tussenliggende stap € 850 miljoen in 2020
(prijspeil 2014), zodat de middelen die vrijkomen uit het contract zullen
terugvloeien naar onderwijsinstellingen om te worden geïnvesteerd in de
kwaliteit van onderwijs. Het streven is om gebouwen van instellingen en
het openbaarvervoersysteem beter te benutten. Dat kan worden bereikt
door betere spreiding van lestijden en reismomenten over de dag. Daar
zijn vele mogelijkheden toe. De taskforce zal deze in kaart brengen. Er zal
naar regionaal maatwerk worden gezocht. De stelling dat een goedkoper
contract bij voorbaat onhaalbaar is, is daarmee in de ogen van de
regering voorbarig. De regering loopt daarom ook nog niet vooruit op
mogelijke alternatieve besparingswijzen. Uiterlijk 31 december 2015 levert
de taskforce een eindrapport op aan de regering met conclusies en
aanbevelingen over het beter benutten van gebouwen van de onderwijsinstellingen en het openbaarvervoersysteem. Daarnaast doet zij een
voorstel voor vervolgaanpak om de uitgaven aan de studentenreisvoorziening te beperken tot € 750 miljoen (prijspeil 2014) per jaar vanaf 2025.
De beoogde besparing loopt op tot circa € 200 miljoen.
7. Vereenvoudigingen
De leden van de PvdA-fractie zijn van mening dat de oorspronkelijke
vereenvoudigingen van de studiefinanciering, welke waren voorgesteld
door het vorige kabinet, op sommige punten onwenselijk waren. Vooral
het afschaffen van de aanvullende beurs voor kinderen van weigerachtige
en onvindbare ouders was voor de leden onverteerbaar; juist deze groep
kwetsbare jongeren verdient steun, aldus de leden van deze fractie. Zij zijn
dan ook tevreden met het behoud van de aanvullende beurs voor deze
specifieke groep jongeren. De leden van de PvdA-fractie vragen voorts of
er een mogelijkheid is om de administratieve lastendruk bij de beoordeling van bovengenoemde casus terug te dringen. Is het bijvoorbeeld
mogelijk om te komen meer standaardisering van de bewijslast voor de
betreffende student op andere wijze om te kosten van deze procedure te
verlagen?
De leden van de PvdA-fractie wijzen er terecht op dat de procedure voor
deze groep zo min mogelijk administratieve belemmering moet
opleveren. Ook voor DUO is dat van belang. Bij de ontwikkeling van het
beoordelingsproces is er geprobeerd een zo goed mogelijke balans te
vinden tussen een ongecompliceerd proces en zorgvuldigheid om
oneigenlijk gebruik en fraude tegen te gaan. Een dergelijke complexe
materie leent zich lastig voor standaardisering. Het gaat veelal om
ernstige conflicten tussen student en ouder(s), die niet altijd op een
standaardwijze worden begeleid en vastgelegd. Verdere standaardisering

Tweede Kamer, vergaderjaar 2014–2015, 34 035, nr. 13

120

zou in het uiterste geval ertoe kunnen leiden dat bij de afhandeling van
dergelijke gevallen de beoordelaar de noodzakelijke flexibiliteit wordt
ontnomen om zich een juist oordeel te vormen over de situatie.
De leden van de PvdA-fractie vragen of de regering een oplossing ziet
voor de huidige aansluiting van de kinderbijslag op de studiefinanciering?
Bij de behandeling van het wetsvoorstel Hervorming Kindregelingen149 is
door de Minister van Sociale Zaken en Werkgelegenheid toegezegd
samen met de Minister van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap te
onderzoeken of het probleem dat minderjarige studenten bij de aanvang
van hun studie ervaren doordat zij pas op 1 oktober studiefinanciering
krijgen, kan worden opgelost. Minderjarige studenten in het hoger
onderwijs ontvangen pas per 1 oktober studiefinanciering om te
voorkomen dat in de maand september tegelijkertijd studiefinanciering
aan de student en kinderbijslag aan de ouders wordt toegekend. Kinderbijslag wordt namelijk per kwartaal toegekend. Dit betekent dat de ouders
van deze studenten nog voor het gehele derde kwartaal, inclusief de
maand september, kinderbijslag ontvangen. Om geen overlap te laten
ontstaan is er eerder voor gekozen studiefinanciering voor minderjarigen
met ingang van het nieuwe kwartaal, oftewel per 1 oktober, toe te kennen.
Uit overleg tussen beide ministeries is gebleken dat het kostbaar en
ingewikkeld is om inbreuk te maken op de kwartaalsystematiek die bij de
kinderbijslag wordt gehanteerd. Nu met de invoering van het studievoorschot niet langer een basisbeurs wordt verstrekt maar de financiële
leenruimte voor studenten wordt vergroot, ligt het echter in de rede
minder zwaar te tillen aan korttijdige overlap van studiefinanciering en
kinderbijslag. Het met een maand naar voren halen van de toekenning van
studiefinanciering, zodat deze toekenning en de start van het studiejaar
ook voor minderjarige studenten gelijktijdig plaatsvindt, zou het probleem
dat minderjarige ho-studenten in het huidige stelsel ervaren, wegnemen.
Dit heeft echter wel een eenmalig financieel effect.
De leden van de SP-fractie vragen hoeveel een student, die nu partnertoeslag ontvangt, erop achteruit gaat wanneer deze toeslag komt te
vervallen. Welk effect heeft dit op de toegankelijkheid van het onderwijs
voor deze groep studenten, wat is de verwachte uitval vragen de leden
van de SP.
De afschaffing van de partnertoeslag omdat het niet meer past bij de
huidige uitgangspunten van de sociale zekerheid, in het bijzonder de
uitgangspunten van de Wet werk en bijstand (WWB) raakt in totaal circa
1.750 mensen. De partners van studenten kunnen na inwerkingtreding van
dit voorstel net als iedereen een beroep doen op de bijstand als tijdelijk
vangnet. Daarmee zullen de prikkels uit de WWB ook van toepassing zijn
op de partners van studenten. De middelen die gemoeid zijn met de
partnertoeslag (€ 7 miljoen) worden van de begroting van het Ministerie
van OCW overgeheveld naar de begroting van het Ministerie van Sociale
Zaken en Werkgelegenheid conform de afspraak in het regeerakkoord. Er
is dus geen sprake van een bezuiniging.
Hoe het afschaffen van de partnertoeslag voor de verschillende groepen
in financieel opzicht precies uitpakt, is afhankelijk van de situatie van de
studerende en diens partner. Voor de bijstand gelden arbeids- en
re-integratieverplichtingen. De gemeente kan in individuele gevallen om
dringende redenen daarvan tijdelijk ontheffing verlenen. De zorgtaak voor
een jong kind kan aanleiding geven tot het verlenen van een dergelijke
ontheffing. Voor deze groep zal het afschaffen van de partnertoeslag dus
149

Kamerstukken II, 2012/2013, 33 716, nr. 2.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2014–2015, 34 035, nr. 13

121

neutraal uitpakken. Het afschaffen heeft een gunstig effect op degenen
waarbij de partnertoeslag (die onderdeel is van de prestatiebeurs) niet in
een gift kon worden omgezet, omdat zij niet konden voldoen aan het
diplomavereiste. Zij zullen niet achteraf met een extra studieschuld zitten.
Naast het mogelijke recht op bijstand kunnen deze gezinnen voor
inkomensondersteuning ook gebruikmaken van verschillende kindregelingen, zoals kinderbijslag, eventueel kindgebonden budget en kinderopvangtoeslag.
De studerende partner zélf blijft recht houden op studiefinanciering. Daar
wijzigt door het schrappen van de partnertoeslag niets in. Daarmee is de
toegankelijkheid tot het onderwijs voor een student met een partner niet
in het geding. De verwachting is dus niet dat de studerende ophoudt met
studeren.
De leden van de CDA-fractie vragen of de regering kan toelichten wat
precies de gevolgen zijn van het leenstelsel voor studenten met
onvindbare of weigerachtige ouders.
De regering heeft besloten de eerder aangekondigde versoberingen op de
aanvullende beurs niet door te voeren. De begunstigende regeling voor
weigerachtige en onvindbare ouders blijft dus in stand. Dit betekent dat
voor kinderen met onvindbare of weigerachtige ouders de mogelijkheid
blijft bestaan om aanspraak kunnen doen op een aanvullende beurs,
zonder dat daarbij rekening wordt gehouden met het inkomen van de
betreffende ouder.
De leden van de SGP-fractie vragen op welke wijze de regering voorziet in
een regeling die aansluiting tussen kinderbijslag en studiefinanciering
verbetert voor studenten die bij aanvang van hun studie nog geen
achttien zijn.
Bij de behandeling van het wetsvoorstel Hervorming Kindregelingen150 is
door de Minister van Sociale Zaken en Werkgelegenheid toegezegd
samen met de Minister van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap te
onderzoeken of het probleem dat minderjarige studenten bij de aanvang
van hun studie ervaren doordat zij pas op 1 oktober studiefinanciering
krijgen, kan worden opgelost. Minderjarige studenten in het hoger
onderwijs ontvangen pas per 1 oktober studiefinanciering om te
voorkomen dat in de maand september tegelijkertijd studiefinanciering
aan de student en kinderbijslag aan de ouders wordt toegekend. Kinderbijslag wordt namelijk per kwartaal toegekend. Dit betekent dat de ouders
van deze studenten nog voor het gehele derde kwartaal, inclusief de
maand september, kinderbijslag ontvangen. Om geen overlap te laten
ontstaan is er eerder voor gekozen studiefinanciering voor minderjarigen
met ingang van het nieuwe kwartaal, oftewel per 1 oktober, toe te kennen.
Uit overleg tussen beide ministeries is gebleken dat het kostbaar en
ingewikkeld is om inbreuk te maken op de kwartaalsystematiek die bij de
kinderbijslag wordt gehanteerd. Nu met de invoering van het studievoorschot niet langer een basisbeurs wordt verstrekt maar de financiële
leenruimte voor studenten wordt vergroot, ligt het echter in de rede
minder zwaar te tillen aan korttijdige overlap van studiefinanciering en
kinderbijslag. Het met een maand naar voren halen van de toekenning van
studiefinanciering, zodat deze toekenning en de start van het studiejaar
ook voor minderjarige studenten gelijktijdig plaatsvindt, zou het probleem
dat minderjarige ho-studenten in het huidige stelsel ervaren, wegnemen.
Dit heeft echter wel een eenmalig financieel effect.

150

Kamerstukken II 2012/2013, 33 716, nr. 2.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2014–2015, 34 035, nr. 13

122

7.1. Snellere aanpassing aanvullende beurs en terugbetaling bij
inkomensachteruitgang
De leden van de PvdA-fractie merken op dat de berekening van de
draagkracht van ouders van studenten die recent in inkomen achteruit zijn
gegaan, wordt versoepeld. Met dit wetsvoorstel hoeft alleen nog te
worden aangetoond dat het inkomen van het lopende jaar (t), 15 procent
lager is dan het inkomen dat normaal gesproken gehanteerd zou worden
(het inkomen van jaar t-2). Hiertoe vervalt de eis dat de inkomensdaling
tenminste drie jaren moet aanhouden. Op welke wijze komt dit voorstel
ook ten goede aan ZZP’ers die een wisselend inkomen hebben, vragen
deze leden. Krijgen zij vanaf nu ook de mogelijkheid tot peiljaarverlegging? En zo ja, welke administratieve lasten zal dit met zich
meebrengen? En hoe wordt er omgegaan met een plotselinge stijging van
inkomen? Wordt dan automatisch de hoogte van de aanvullende beurs
weer aangepast, zo willen de leden van de PvdA-fractie weten.
Deze regeling zorgt er voor dat de aanvullende beurs van studenten snel
kan worden aangepast als het inkomen van hun ouders daalt. Dit kan dus
inderdaad voordelig uitvallen voor (kinderen van) zzp’ers. Juist zzp’ers
hebben vaak een schommelend inkomen, en hun kinderen kunnen bij
inkomensachteruitgang dus in meer gevallen dan voorheen een hogere
aanvullende beurs krijgen. De administratieve lasten voor de ouders en de
studenten zullen ten opzichte van de huidige lasten verminderen, omdat
meerdere voorwaarden komen te vervallen. Er zal niet meer hoeven te
worden aangetoond dat de verlaging van het inkomen niet inherent is aan
de wijze van inkomensverwerving. Ook hoeft niet meer aannemelijk te
worden gemaakt dat de verlaging van het inkomen tenminste drie jaren
zal duren.
Als het inkomen van de ouders plotseling stijgt, dan kan dit na verloop
van tijd ertoe leiden dat de kinderen recht hebben op een lagere aanvullende beurs. Dit zal veelal geen direct effect hebben op de aanvullende
beurs, omdat voor de berekening wordt uitgegaan van het ouderlijke
inkomen in het tweede jaar voorafgaand aan het toekenningsjaar. Deze
berekening is, zoals deze leden veronderstellen, een geautomatiseerd
proces en de hoogte van de aanvullende beurs wordt ieder jaar ambtshalve vastgesteld op basis van het inkomen van de ouders.
De leden van de PVV-fractie vragen waarom er op p.48 van het
wetsvoorstel staat dat je minimaal € 468 kan verkrijgen als studievoorschot en of iemand niet € 100 kan lenen als hij dat wil?
Een student kan zelf beslissen of en zo ja, hoeveel studievoorschot hij
opneemt. Het op bladzijde 48 genoemde bedrag van € 467,89 is het
bedrag dat een student met maximale aanvullende beurs tijdens de
nominale fase van zijn studie kan lenen voor levensonderhoud. Dat is op
bladzijde 48 van het wetsvoorstel afgezet tegen de maximale leenruimte
van studenten zonder aanvullende beurs, die € 833,22 is. Dit om aan te
geven dat de aanvullende beurs ten koste gaat van de maximale
leenruimte.
De leden van de PVV-fractie vragen of de extra belasting die een afgestudeerde gedurende zijn werkzame leven betaalt, de kosten van de extra
studiejaren dekt.
In ons belastingstelsel betalen de hogere inkomens een hoger belastingtarief belasting op grond van het draagkrachtprincipe (sterkste schouders,
zwaarste lasten). De keuze voor het studievoorschot staat los van de
inrichting van het belastingstelsel. De huidige basisbeurs is een generiek

Tweede Kamer, vergaderjaar 2014–2015, 34 035, nr. 13

123

instrument, ongeacht of een student die beurs nodig heeft om in zijn
kosten van levensonderhoud te voorzien. Studenten die ook zonder
tegemoetkoming in de vorm van een basisbeurs zouden zijn gaan
studeren of geen middelen voor levensonderhoud nodig hebben, hebben
op die manier ondersteuning van de overheid gekregen. Dit alles
overwegend, acht de regering de aanvullende financieringsopgave voor
studenten in het hoger onderwijs als gevolg van het vervangen van de
basisbeurs door de mogelijkheid om – tegen gunstige voorwaarden – te
lenen alleszins te rechtvaardigen, zeker gezien het grote profijt dat
studenten hebben van de investering die zij op deze wijze in in hun eigen
toekomst doen.
7.2. Vereenvoudigingen in de procedure voor toekennen met terugwerkende kracht
De leden van de PVV-fractie vragen of bekend is welk percentage van de
oud-studenten die een studieschuld had bij beëindiging van de studie
binnen 5 jaar de studieschuld heeft terugbetaald? En welk percentage van
de studenten binnen 10 jaar? En wie zijn de studenten die dat niet hebben
gedaan: zijn dat de studenten met een relatief laag inkomen? Of degenen
met een hoge schuld in verhouding tot hun inkomen?
In de memorie van toelichting staat dat circa 60% van de schulden in
minder dan vijf jaar wordt terugbetaald en bijna 80% in minder dan 10
jaar. Daarmee wordt niet het totaalbedrag aan schulden bedoeld, zoals de
leden van de PVV-fractie veronderstellen, maar de individuele studenten.
Uit de meest recente cijfers blijkt dus dat 60% procent van de
oud-studenten hun schuld binnen vijf jaar aflost. DUO bewaart geen
inkomensgegevens of de schuldposities van de studenten in relatie tot
hun aflostempo.
De leden van de PVV-fractie vragen in hoeverre uit het verleden is
gebleken dat 12% een te hoog percentage van het inkomen was om af te
dragen en of dit in het verleden tot problemen bij terugbetalers heeft
geleid.
Hoe sociaal de sociale terugbetaalvoorwaarden van een studielening zijn,
is een politieke keuze. Zo is de huidige drempel waaronder een student
niet hoeft terug te betalen, gebaseerd op het sociaal minimum (84% WML)
en wordt er in dit wetsvoorstel voor gekozen om dit minimum te
verhogen naar het niveau van het wettelijk minimumloon. Ook het
maximum wat boven deze drempel aan aflossing moet worden besteed,
wordt in dit wetsvoorstel begrensd op 4% waar dit voor huidige studieleningen 12% bedraagt. Het spreekt voor zich dat bij een lagere drempel en
een hoger maximum, meer wordt terugbetaald dan bij hogere drempel en
een lager percentage. In het huidige stelsel bedraagt de aflosquote van
studieleningen 90% en onder het studievoorschot zal die naar
verwachting 86,4% bedragen. Deze keuze is niet gemotiveerd vanuit
problemen bij terugbetaling onder het huidige regime, maar een bewuste
keuze om studenten langer de tijd te geven om de studielening terug te
betalen en als gevolg daarvan een lagere drempel en een lager maximumpercentage van de student te vragen. Hierdoor halveren de maandlasten
van de studenten die hun studieschuld terugbetalen. En mocht de student
toch eerder willen aflossen, worden de mogelijkheden daartoe voor
flexibel en vervroegd aflossen uitgebreid.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2014–2015, 34 035, nr. 13

124

7.3. Vereenvoudigingen van toeslagen door overheveling van de
partnertoeslag
De leden van de CDA-fractie vragen de regering om hoeveel studenten het
gaat die te maken krijgen met de maatregel ten aanzien van de partnertoeslag. Hoe groot is het bedrag dat hiermee bezuinigd wordt, zo vragen
zij.
De afschaffing van de partnertoeslag omdat het niet meer past bij de
huidige uitgangspunten van de sociale zekerheid, in het bijzonder de
uitgangspunten van de Wet werk en bijstand (WWB), raakt in totaal circa
1.750 mensen. De partners van studenten kunnen na inwerkingtreding van
dit voorstel net als iedereen een beroep doen op de bijstand als tijdelijk
vangnet. Daarmee zullen de prikkels uit de WWB ook van toepassing zijn
op de partners van studenten. De middelen die gemoeid zijn met de
partnertoeslag (€ 7 miljoen) worden van de begroting van het Ministerie
van OCW overgeheveld naar de begroting van het Ministerie van Sociale
Zaken en Werkgelegenheid conform de afspraak in het regeerakkoord. Er
is dus geen sprake van een bezuiniging.
Hoe het afschaffen van de partnertoeslag voor de verschillende groepen
in financieel opzicht precies uitpakt, is afhankelijk van de situatie van de
studerende en diens partner. Voor de bijstand gelden arbeids- en
re-integratieverplichtingen. De gemeente kan in individuele gevallen om
dringende redenen daarvan tijdelijk ontheffing verlenen. De zorgtaak voor
een jong kind kan aanleiding geven tot het verlenen van een dergelijke
ontheffing. Voor deze groep zal het afschaffen van de partnertoeslag dus
neutraal uitpakken. Het afschaffen heeft een gunstig effect op degenen
waarbij de partnertoeslag (die onderdeel is van de prestatiebeurs) niet in
een gift kon worden omgezet, omdat zij niet konden voldoen aan het
diplomavereiste. Zij zullen niet achteraf met een extra studieschuld zitten.
Naast het mogelijke recht op bijstand kunnen deze gezinnen voor
inkomensondersteuning ook gebruikmaken van verschillende kindregelingen, zoals kinderbijslag, eventueel kindgebonden budget en kinderopvangtoeslag.
De studerende partner zélf blijft recht houden op studiefinanciering. Daar
wijzigt door het schrappen van de partnertoeslag niets in. Daarmee is de
toegankelijkheid tot het onderwijs voor een student met een partner niet
in het geding. De verwachting is dus niet dat de studerende ophoudt met
studeren.
De leden van de PVV-fractie vragen of er bij de bepaling van financiële
draagkracht elke 5 jaar wordt gekeken of er een partner aanwezig is en
hoe het inkomen van beide partners is veranderd.
De draagkracht voor terugbetalen wordt jaarlijks vastgesteld. Deze
systematiek wordt nu ook al gehanteerd en zal met de invoering van dit
wetsvoorstel niet veranderen. De draagkracht wordt bepaald op basis van
het toetsingsinkomen (verzamelinkomen of belastbaar loon) in het tweede
jaar voorafgaande aan het terugbetalingsjaar. Bij de bepaling van de
draagkracht wordt, voor zover DUO heeft vastgesteld dat de debiteur in
het terugbetalingsjaar een partner heeft, ook op dit moment al rekening
gehouden met het inkomen van de partner.
De leden van de PVV-fractie vragen of als het minimumloon € 10.000 per
jaar is, de alleenstaande draagkrachtvrije voet € 10.000 per jaar is en de
draagkrachtvrije voet voor een persoon met partner € 14.300 is.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2014–2015, 34 035, nr. 13

125

Als de regering de aanname van de PVV-fractie volgt dat het wettelijk
minimumloon € 10.000 zou zijn, kloppen de bedragen voor een draagkrachtvrije voet van € 10.000 (100% van het minimumloon) en € 14.300
(143% van het minimumloon). In werkelijkheid is het wettelijk
minimumloon echter € 19.253 en bedraagt 143% van het minimumloon
dus € 27.532.
Stel dat je een paar hebt en beiden € 20.000 per jaar verdienen. Een van
hen heeft een studieschuld. Heeft diegene dan een draagkrachtinkomen
van € 40.000-€ 14.300 = € 25.700? Stel dat ze beiden een studieschuld
hebben, hebben ze dan beiden een draagkrachtinkomen van € 25.700?
Heeft een alleenstaande met een inkomen van € 20.000 dan een draagkrachtinkomen van € 10.000, zo vragen de leden van de PVV-fractie.
De maatstaf voor de vaststelling van de draagkracht van de debiteur, is
zijn (fiscale) verzamelinkomen en dat van zijn eventuele partner in het
tweede jaar voorafgaand aan het jaar waarvoor de draagkracht wordt
vastgesteld. Wanneer een of beide partners een studieschuld hebben,
wordt bij de vaststelling van de draagkracht automatisch naar het
gezamenlijke inkomen van het huishouden gekeken (verzamelinkomen). In
het voorbeeld is dit € 40.000. Vervolgens wordt de draagkracht voor elk
van de debiteuren afzonderlijk bepaald door allereerst op dit inkomen de
draagkrachtvrije voet in mindering te brengen. De hoogte daarvan
bedraagt € 27.532 voor meerpersoonshuishoudens.151 Van het inkomen
dat boven deze draagkrachtvrije voet uitkomt (in het voorbeeld € 40.000 –
€ 27.532 = € 12.468) geldt straks 4% als draagkracht.
8. Investeren in kwaliteit
De leden van de PvdA-fractie horen graag hoe de regering nadrukkelijk de
studenten(bonden) zal betrekken bij het opstellen van de investeringsagenda. Kan de regering schetsen op welke wijze de studentenbonden als
georganiseerde partij en individuele «gebruikers» van het onderwijs,
worden betrokken bij de kwaliteitsimpuls die het studievoorschot mogelijk
maakt, zo vragen de leden van de PvdA-fractie?
Zowel studenten als de studentenbonden zullen nauw betrokken worden
bij de totstandkoming van de Strategische Agenda en de daaruit
voortvloeiende investeringsagenda. Dit gebeurt vanzelfsprekend in de
vorm van het reguliere overleg met studentenbonden. Daarbij worden
tijdens de HO-tour en andere werkbezoeken die input leveren voor de
Strategische Agenda en investeringsagenda heel nadrukkelijk studenten
en studentenbonden, naast docenten betrokken. Bij elke HO-tour
bijeenkomst wordt expliciet stilgestaan bij de gewenste investeringen in
het hoger onderwijs. Ook kunnen studenten online reageren op de
inhoudelijke discussienotities die onderdeel uitmaken van de HO-tour,
strategische agenda en investeringsagenda: http://www.rijksoverheid.nl/
ministeries/ocw/evenementen/hotour.
Ten slotte krijgen studenten via de medezeggenschap instemmingsrecht
op de hoofdlijnen van de begroting. Via deze weg heeft de medezeggenschap ook invloed op de besteding van de middelen binnen de
hogeschool of universiteit.
De leden van de PvdA-fractie horen graag hoe ervoor wordt gezorgd dat
de middelen die vrijkomen voor een investering in het hoger onderwijs
daadwerkelijk ook geïnvesteerd worden in het hoger onderwijs. Op welke
wijze gaat de regering hier zorg voor dragen.
151

Bedragen naar de maatstaf van 1 januari 2014, worden geïndexeerd

Tweede Kamer, vergaderjaar 2014–2015, 34 035, nr. 13

126

De middelen die vrijkomen door de hervorming van het stelsel van
studiefinanciering zijn bestemd voor een kwaliteitsimpuls in het hoger
onderwijs en aan onderwijs verbonden onderzoek. De komende tijd gaat
de regering van OCW met studenten, docenten en bestuurders in gesprek
over de belangrijkste opgaven en investeringen in het hoger onderwijs.
Deze gesprekken en werkbezoeken vormen input voor de strategische
agenda met bijbehorende (lange termijn) investeringsagenda. De
strategische agenda met bijbehorende investeringsagenda zal halverwege
2015 verschijnen en aan uw Kamer worden voorgelegd. Gezien het belang
van deze investering in het hoger onderwijs en de positieve effecten die
deze kwaliteitsimpuls heeft op vele verschillende maatschappelijke
sectoren en op de economische groei, verwacht de regering dat deze ook
in latere jaren op veel draagvlak kan rekenen. De begrotingswetgever
bepaalt jaarlijks de omvang van de beschikbare impuls. Dit geldt voor
ieder onderdeel van de rijksbegroting.
De leden van de PvdA-fractie horen graag van de regering of en hoe zij de
adviezen en opmerkingen van het Interstedelijk Studenten Overleg uit het
rapport «De student centraal» mee worden genomen in de investeringsagenda.
Tijdens de totstandkoming van de Strategische Agenda zal zorgvuldig
gekeken worden naar de adviezen van het ISO in hun rapport De student
centraal.152 In dit rapport staat dat studenten vragen om betere onderwijskwaliteit, begeleiding en een sterkere rechtspositie nu ze meer financieel
moeten bijdragen en door rendementsmaatregelen de lat wordt
verhoogd. Hier zal op verschillende momenten in het traject naar een
Strategische Agenda met studenten over gesproken worden.
Het stemt de leden van de PvdA-fractie tevreden dat er aandacht zal zijn
voor de brede ontwikkeling van studenten. Studeren is meer dan alleen
college volgen, het gaat ook om het verwerven van ervaring via werk,
stage of vrijwilligerswerk. Graag horen de leden van de PvdA-fractie hoe
hier ruimte voor wordt geboden binnen de kwaliteitsafspraken. De leden
willen benadrukken dat de kwaliteitsafspraken een brede ontwikkeling van
jongeren de ruimte moet bieden. Zo zijn deze leden van mening dat het
ruimte bieden voor bestuurswerk ook aanvullende aandacht verdient.
Graag horen zij van de regering hoe hier nadrukkelijk aandacht aan wordt
besteed.
De regering is het met de leden van de PvdA-fractie eens dat studeren
meer is dan alleen college volgen. Daarom stelt de regering in onderhavig
wetsvoorstel ook dat de verantwoordelijkheid om de hoogst mogelijke
kwaliteit en uitdaging te zoeken en geen genoegen te nemen met minder,
niet alleen bij de instellingen en docenten ligt maar ook bij de studenten
zelf. Daarom moet er ruimte zijn en blijven voor studenten om vrijwilligersfuncties te vervullen, stages te lopen, bijvakken te volgen en tweede
studies te doen. Het onderhavige wetsvoorstel heeft dan ook geen
gevolgen voor de bestaande voorzieningen die het Profileringsfonds
biedt. Ook met de invoering van het studievoorschot blijft de student
aanspraak maken op een vergoeding uit het profileringsfonds van de
instelling als er sprake is van bijzondere omstandigheden. Hiertoe
behoren onder andere het lidmaatschap van een bestuur of het lidmaatschap van de medezeggenschapsraad.
De precieze vormgeving van de kwaliteitsafspraken zal in overleg met de
verschillende onderwijssectoren (hbo en wo) worden uitgewerkt. De
kwaliteitsafspraken zullen gericht zijn op het realiseren van het beoogde
152

http://www.iso.nl/publicatie/rechten-van-studenten-niet-op-orde/

Tweede Kamer, vergaderjaar 2014–2015, 34 035, nr. 13

127

uitdagende hoger onderwijs van wereldniveau. Uitgangspunt van de
regering is daarbij dat uitdagend onderwijs studenten de ruimte biedt
voor een brede ontwikkeling.
De leden van de ChristenUnie-fractie lezen dat voltijdstudenten die een
bacheloropleiding starten in de studiejaren 2015–2016 tot en met
2018–2019 «nog niet maximaal profiteren van de extra investeringen in de
kwaliteit van het hoger onderwijs» (memorie van toelichting pagina 30).
Hoe staat deze constatering in verhouding tot de verdediging van het
wetsvoorstel dat studenten meer gaan investeren in hun opleiding, zodat
de kwaliteit van het onderwijs toeneemt? Gaat deze generatie studenten
een forse extra schuld aan om de kwaliteit van het onderwijs na 2019 te
verbeteren, zo vragen zij.
De investeringen die mogelijk worden met de maatregelen in de studiefinanciering, zullen worden aangewend voor een kwaliteitsslag in het
Nederlandse hoger onderwijs. Maar een dergelijke kwaliteitsverbetering
vindt niet van de een op de andere dag plaats. De regering heeft met dit
wetsvoorstel daarom maatregelen getroffen voor die studenten die al wel
de basisbeurs verliezen, maar nog niet volop kunnen profiteren van de
hogere kwaliteit. Allereerst heeft de regering met de instellingen
afgesproken dat zij de eerste jaren de investeringen in de kwaliteit voor
hun rekening nemen. De instellingen zijn hiertoe bereid omdat de
regering de financiering van deze investeringen daarna overneemt. Dit
omdat het even duurt voordat de middelen uit de hervorming in de
studiefinanciering vrijkomen. Daarnaast heeft de regering met dit
wetsvoorstel geregeld dat de eerste cohorten studenten (2015/2016–2018/
2019) na hun afstuderen een voucher ontvangen ter waarde van circa
€ 2.000, die zij kunnen inzetten voor bijscholing vanaf vijf jaar na hun
afstuderen. Ook regelt dit wetsvoorstel dat studenten instemmingsrecht
krijgen op de hoofdlijnen van de begroting. Op deze wijze wil de regering
de studenten tegemoetkomen die de kwaliteitsslag in het hoger onderwijs
mede mogelijk maken.
8.1. Kwaliteitsimpuls hoger onderwijs
De leden van de PvdA-fractie vragen met betrekking tot het Profileringsfonds hoe wordt gewaarborgd in het wetsvoorstel dat zich geen willekeur
voordoet met betrekking tot deze regeling en dat deze zijn huidige functie
blijft vervullen. De leden van de PvdA-fractie horen daarnaast van de
regering graag of er sprake kan zijn van een landelijk minimum met
betrekking tot het profileringsfonds. Acht zij dit wenselijk en haalbaar, zo
vragen deze leden zich af.
In de WHW (in de artikelen 7.51 tot en met 7.51j) staat helder aangegeven
wanneer studenten aanspraak kunnen maken op het profileringsfonds.
Hiermee wordt willekeur voorkomen. Dit wetsvoorstel verandert hier niets
aan, omdat het geen gevolgen heeft voor de bestaande voorzieningen die
het profileringsfonds biedt. Het is verder aan de instelling of zij gebruik
maken van de mogelijkheden zich te profileren in de vorm van een
tegemoetkoming voor specifieke groepen, zoals sporters en getalenteerde
niet-EER studenten. In de brief evaluatie Wet Versterking Besturing
(Kamerstukken II 2013/14, 33 824, nr. 1) heeft de regering daarom
aangegeven de mogelijkheden voor inzet van het profileringsfonds
daarom niet te uniformeren.
De regering acht het stellen van een landelijk minimum niet wenselijk,
omdat bij wet geregeld is wanneer studenten aanspraak kunnen maken
op het profileringsfonds. Hiermee is financiële ondersteuning uit het

Tweede Kamer, vergaderjaar 2014–2015, 34 035, nr. 13

128

profileringsfonds geborgd. Het is aan de instelling zelf om de hoogte van
deze ondersteuning te bepalen.
De leden van de SP-fractie vragen op welke wijze de onderwijskwaliteit
wordt verhoogd door het afschaffen van de basisbeurs.
Met dit wetsvoorstel vervangt de regering de generieke basisbeurs door
het studievoorschot, en garandeert ze dat alle studenten die het talent en
de motivatie hebben om te gaan studeren, ook daadwerkelijk kunnen
studeren. Iedere student kan straks voor de kosten van zijn levensonderhoud gebruik maken van het studievoorschot, een leenfaciliteit op
basis van sociale terugbetaalvoorwaarden. De regering versoepelt de
terugbetalingsvoorwaarden aanzienlijk ten opzichte van het huidige
stelsel, waardoor de bijbehorende maandlasten in de terugbetaalfase
nagenoeg halveren: de terugbetaaltermijn wordt verlengd van 15 jaar
naar 35 jaar, de drempel waaronder niet hoeft te worden afgelost, gaat
omhoog van 84% naar 100% van het wettelijk minimumloon, en het
percentage van het inkomen dat een student daarboven maximaal moet
inzetten voor aflossing, wordt verlaagd van 12% naar 4%. Zo zorgt de
regering dat elke oud-student in principe in staat zal zijn om aan zijn
aflosverplichting te voldoen, ongeacht zijn inkomen. Speciaal voor de
studenten van ouders met minder draagkrachtige ouders, verhoogt de
regering de aanvullende beurs. Voor thuiswonende studenten van ouders
met een laag inkomen, wordt het verlies van de basisbeurs daarmee
volledig gecompenseerd.
Tegelijkertijd speelt de regering met deze hervorming middelen vrij die
geïnvesteerd worden in de kwaliteit van het onderwijs. Er kan een bedrag
dat oploopt tot € 1 miljard worden geïnvesteerd in een ambitieuze
onderwijsagenda. Ook bevat dit wetsvoorstel maatregelen die borgen dat
doorstromers extra (financiële) aandacht krijgen in het gehele onderwijsstelsel, met meer inzet op het schakelen tussen onder andere mbo en hbo,
en hbo en wo. Zoals afgesproken in het akkoord over de studiefinanciering van mei 2014,153 komt er een oplossing voor het ontbreken van
schakelprogramma’s in het mbo, en worden schakelen, doorstromen en
studiesucces tussen mbo, hbo en wo aandachtsgebieden in de afspraken
die de Minister van Onderwijs met de instellingen in het hoger onderwijs
gaat maken. Voor de schakelprogramma’s tussen hbo en wo geldt dat met
ingang van het studiejaar 2013/2014 de tarieven voor de schakelprogramma’s zijn gemaximeerd, in drie tariefgroepen: voor programma’s van
30 studiepunten of minder, voor programma’s van meer dan 30 maar niet
meer dan 60 studiepunten, en voor programma’s van 60 studiepunten en
meer. Dit was een belangrijke verbetering van het schakelen tussen
bachelor en wo-master. Het huidige voorstel is een verdere vereenvoudiging naar één tarief. Daarnaast wordt het maximumtarief verlaagd naar
eenmaal het wettelijk collegegeld. Voor trajecten korter dan 60 studiepunten geldt een proportioneel deel van het wettelijk collegegeld,
afhankelijk van de omvang van de studielast. Al deze maatregelen te
samen komen de toegankelijkheid en de kwaliteit van ons hoger
onderwijs ten goede.
De leden van de CDA-fractie vragen of de regering het met deze leden
eens is dat de eerste cohorten studenten zich flink in de schulden moeten
steken, maar nog niet kunnen meeprofiteren van de opbrengsten van de
bezuinigingen, omdat deze pas later komen.

153

Kamerstukken II 2013/2014, 24 724, nr. 123.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2014–2015, 34 035, nr. 13

129

De investeringen die mogelijk worden met de maatregelen in de studiefinanciering, zullen worden aangewend voor een kwaliteitsslag in het
Nederlandse hoger onderwijs. Maar een dergelijke kwaliteitsverbetering
vindt niet van de een op de andere dag plaats. De regering heeft met dit
wetsvoorstel daarom maatregelen getroffen voor die studenten die al wel
de basisbeurs verliezen, maar nog niet volop kunnen profiteren van de
hogere kwaliteit. Allereerst heeft de regering met de instellingen
afgesproken dat zij de eerste jaren de investeringen in de kwaliteit voor
hun rekening nemen. De instellingen zijn hiertoe bereid omdat de
regering de financiering van deze investeringen daarna overneemt. Dit
omdat het even duurt voordat de middelen uit de hervorming in de
studiefinanciering vrijkomen. Daarnaast heeft de regering met dit
wetsvoorstel geregeld dat de eerste cohorten studenten (2015/2016–2018/
2019) na hun afstuderen een voucher ontvangen ter waarde van circa
€ 2.000, die zij kunnen inzetten voor bijscholing vanaf vijf jaar na hun
afstuderen. Ook heeft de regering geregeld dat studenten instemmingsrecht krijgen op de hoofdlijnen van de begroting. Op deze wijze wil de
regering de studenten tegemoetkomen die de kwaliteitsslag in het hoger
onderwijs mede mogelijk maken.
De leden van de CDA-fractie vragen de regering hoe intensievere
begeleiding de kwaliteit van het onderwijs vergroot. De leden van de
CDA-fractie vragen de regering voorts hoe zij de begeleiding wil intensiveren. Ook vragen de leden van de CDA-fractie hoe een verhoging van het
aantal contacturen de kwaliteit van het onderwijs vergroot.
Uit diverse internationale studies komt naar voren dat intensievere
begeleiding en contacturen het studieresultaat van studenten bevorderen.
Er zijn positieve effecten gemeten op onder meer de gemiddelde cijfers
die studenten behalen en op hun tevredenheid over de opleiding wanneer
zij intensief en persoonlijk begeleid worden. Er zijn onderzoeken die laten
zien dat het hebben van persoonlijk contact met een coach eerstejaars
studenten helpt in het behalen van betere resultaten en dat dit de uitval bij
opleidingen vermindert.154 Ook heeft onderzoek laten zien dat het voor
studenten positief werkt om onderdeel te zijn van een lerende gemeenschap.155 De onderwijsintensiteit is in de huidige prestatieafspraken in
samenspraak met Vereniging Hogescholen en de Vereniging van
Universiteiten onderdeel van de indicatoren. De hoger onderwijssectoren
hebben daarmee hun commitment al uitgesproken om voor alle opleidingen tot een minimaal aantal contacturen te komen van 12 uren per
week. Daarom zet de regering in op het intensiveren van de begeleiding.
Hierbij kan gedacht worden aan elementen zoals het verkleinen van de
gemiddelde groepsgrootte of de inzet van een breder vangnet van
mentoren en tutoren in bacheloropleidingen. Om te komen tot een
betekenisvolle investeringsagenda, is een zorgvuldige afweging van
verschillende maatregelen en investeringen noodzakelijk. Bij het maken
van de juiste afwegingen is het belangrijk flexibel te kunnen zijn.
Investeringen moeten zich richten op de juiste maatschappelijke uitdagingen, en instellingen moeten in de gelegenheid zijn de investeringen
aan te laten sluiten bij hun specifieke context en strategie. Niet alle
instellingen en studenten hebben immers baat bij dezelfde maatregelen.
Om de belangrijkste opgaven voor het hoger onderwijs verder uit te
werken, is in september 2014 gestart met een HO-tour. In samenwerking
met studenten, docenten, bestuurders en het bedrijfsleven worden de
belangrijkste opgaven nader in beeld gebracht. Dit zal halverwege 2015
154

Zie bijvoorbeeld: Salinitri, G. (2005). The effects of formal mentoring on the retention rates for
first-year, low-achieving students. Canadian Journal of Education, 28(4), 853–873.
155
Zie bijvoorbeeld: Baker, S. & N. Pomerantz (2000). Impact of learning communities on
retention at a metropolitan university. Journal of College Student Retention, 2(2), 115–126.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2014–2015, 34 035, nr. 13

130

leiden tot een nieuwe strategische agenda met bijbehorende investeringsagenda.
De leden van de CDA-fractie vragen de regering hoeveel contacturen de
individuele opleidingen binnen het Nederlands hoger onderwijs op dit
moment hanteren. De leden van de CDA-fractie vragen de regering naar
welk aantal zij het aantal contacturen wil verhogen en of dit hetzelfde is
voor elke opleiding.
Individuele opleidingen van alle bekostigde hoger onderwijsinstellingen in
Nederland hanteren diverse aantallen contacturen. In het kader van de
prestatieafspraken hebben alle bekostigde hoger onderwijsinstellingen
zich eraan gecommitteerd om ten minste 12 contacturen per week te
realiseren in het eerste jaar van alle voltijd bachelor opleidingen. Uit de
jaarverslagen over 2015 van de hoger onderwijsinstellingen zal blijken of
alle instellingen hun eigen ambities op dit terrein hebben behaald. Op de
website van Studiekeuze123 wordt per bacheloropleiding inzichtelijk
gemaakt hoeveel contacttijd er in het eerste jaar is.156
De leden van de CDA-fractie vragen de regering hoe zij wetenschappers
een extra stimulans wil geven om ook goed onderwijs te verzorgen.
De regering hecht net als de leden van de CDA-fractie belang aan het
stimuleren van goed onderwijs naast goed onderzoek, en naar een
evenwichtige balans tussen onderwijs en onderzoek. De verbondenheid
van onderzoek met het onderwijs is een van de pijlers van het Nederlandse systeem, maar staat onder druk. Deze spanning tussen onderwijs
en onderzoek komt ook aan bod in de wetenschapsvisie die u binnenkort
tegemoet kunt zien en de strategische agenda die halverwege 2015
uitkomt.
In het kader van de prestatieafspraken zijn met alle universiteiten
afspraken gemaakt om de onderwijsvaardigheden van docenten te
bevorderen door ervoor te zorgen dat een steeds groter aandeel van de
docenten een Basiskwalificatie Onderwijs (BKO) en een Seniorkwalificatie
Onderwijs (SKO) behaalt. Maar er zijn ook heel andere initiatieven. Zo is er
vanuit de studenten (Interstedelijk Studenten Overleg) en met steun van
de VSNU en de VH het initiatief genomen om vanaf 2015 aandacht te
besteden aan de verkiezing van de docent van het jaar in het hoger
onderwijs. Dit initiatief, dat door de sector zelf wordt genomen en dat
aansluit bij vele initiatieven die al op instellingsniveau bestaan, ondersteunt de regering van harte. Daarnaast is de regering in gesprek met
vertegenwoordigers van de instellingen en met de studenten over wegen
waarlangs het geven van goed onderwijs verder kan worden bevorderd
over de gehele breedte van de hoger onderwijssector. De resultaten van
deze gesprekken zullen onder meer een plek krijgen in de nieuwe
strategische agenda.
De leden van de CDA-fractie vragen de regering wat zij verstaat onder
«uitdagende colleges.»
In de memorie van toelichting bij het wetsvoorstel is aangegeven dat het
belangrijk is dat de kwaliteit van het onderwijs structureel omhoog
gaat.157 Een van de aspecten die daarbij wordt genoemd is de inzet op
uitdagende colleges. Ook is aangegeven dat het wetsvoorstel een regeling
biedt op hoofdlijnen, maar dat de precieze vormgeving wordt uitgedacht
in overleg met de sector, en gedragen dient te worden door de docenten
156
157

www.studiekeuze123.nl (onder de tab Studie in Cijfers).
Kamerstukken II 2014/205, 34 035, nr.3.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2014–2015, 34 035, nr. 13

131

en studenten. In de interactie tussen studenten en docenten moet immers
de kwaliteitsverbetering gerealiseerd worden. Onder uitdagende colleges
verstaat de regering dan ook colleges die door zowel de docenten als de
studenten als uitdagend worden ervaren.
De leden van de CDA-fractie vragen de regering hoe moet worden
bewerkstelligd dat studenten een meer open houding gaan ontwikkelen,
meer betrokkenheid en empathie tonen en meer kwaliteit verlangen?
Waarom is de regering van mening dat «kwaliteit verlangen» leidt tot
meer kwaliteit? Hoe moet bewerkstelligd worden dat studenten meer
ambitie krijgen, meer creativiteit ontwikkelen, meer ondernemerschap
ontwikkelen en meer nieuwsgierigheid en probleemoplossend vermogen
gaan tonen, zo vragen deze leden.
Het thema 21e eeuwse vaardigheden staat prominent op de agenda van
de Hoger Onderwijstour. Ook op dit moment wordt al aandacht besteed
aan 21e eeuwse vaardigheden in het hoger onderwijs. Uiteraard
verschillen de accenten per opleiding. Zo is in een opleiding tot basisarts
goede communicatie met de patiënt van groot belang, terwijl een
opleiding bouwkunde veel aandacht zal besteden aan de ontwikkeling van
creativiteit. Trends in de economie en samenleving leiden er toe dat het
belang van 21e eeuwse vaardigheden in de volle breedte in het onderwijs
toeneemt. Door technologische ontwikkelingen zal van werknemers in de
toekomst bijvoorbeeld meer ondernemerschap, creativiteit en samenwerken en een sterker ontwikkeld vermogen tot kritisch en probleemoplossend denken worden verwacht. Er is daarom meer systematische
aandacht nodig voor deze vaardigheden. Hoe deze vaardigheden effectief
zijn in te bedden in het onderwijs, is aan de instellingen zelf. Onderwijsinstellingen en opleidingen kunnen daarbij veel van elkaar leren. Bij de
University Colleges bijvoorbeeld is duidelijk te zien dat communities van
gemotiveerde en ondernemende studenten de kwaliteit van het onderwijs
op een hoger niveau brengt. Studenten hebben ook de verantwoordelijkheid om te kiezen voor een opleiding die bij hen past en om die
opleiding constant uit te blijven dagen om de kwaliteit te bieden waar ze
recht op hebben. Dit is een wederkerig proces, waarbij het behulpzaam is
als instelling en student hoge verwachtingen van elkaar hebben. De
Amerikaanse onderwijsexpert professor Tinto vat dit kernachtig samen:
«Nobody raises to low expectations».
De leden van de SGP-fractie vragen waarom de regering niet besloten
heeft het collegegeld voor de tweede studie weer te verlagen, gelet op het
feit dat door het voorstel de eigen bijdrage van studenten aan het hoger
onderwijs dusdanig wordt verhoogd dat de groep die alsnog tot het
volgen van een tweede studie besluit een steuntje in de rug kan
gebruiken.
Dit wetsvoorstel regelt het recht op een studievoorschot voor studenten
met recht op studiefinanciering. Dat recht is en was beperkt tot de duur
van vier jaar (of langer bij een langere opleiding) en staat daarmee gelijk
aan de duur van één opleiding. Ook is de bekostiging beperkt tot één
bachelor en één master en dat wordt niet gewijzigd. De maatregelen met
betrekking tot een tweede studie blijven daarom gelijk. Voor het instellingscollegegeld tweede studies geldt overigens een aantal uitzonderingen. Het wettelijk collegegeld geldt ook voor een tweede studie in zorg
of onderwijs, als daar nog geen diploma in is behaald, en voor een
tweede studie die gestart is tijdens een eerste studie en ononderbroken
gevolgd wordt.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2014–2015, 34 035, nr. 13

132

8.2. Investeringsagenda
De leden van de SP-fractie verwachten een heldere visie, die kan worden
gestaafd met concrete voorbeelden, op de koppeling van het afschaffen
van de basisbeurs met het verbeteren van de onderwijskwaliteit. Waar
gaat exact in worden geïnvesteerd en waarom waren deze verbeteringen
niet mogelijk geweest zonder invoering van het leenstelsel, zo vragen de
leden van de SP-fractie?
De regering vindt het belangrijk om zorgvuldig na te gaan welke maatregelen het hardst nodig zijn en welke tot het meeste effect zullen leiden. De
investeringen moeten leiden tot een meerkleurig bestel, waarin de
verschillen in aanbod van onderwijs en profilering van instellingen
bijdragen aan creatief, innovatief en uitdagend onderwijs van hoge
kwaliteit. Dat voor deze kwaliteitsimpuls extra geld nodig is, is evident. De
commissie Veerman wees al op de noodzaak van substantiële investeringen om de positie in de internationale concurrentiestrijd te behouden
en te versterken. Het aantal studenten in het hoger onderwijs is de
afgelopen decennia fors toegenomen. Om recht te doen aan deze groei,
de toegenomen diversiteit en het maatwerk dat dit vereist in het
onderwijs, is een extra impuls onontbeerlijk. In het Nationaal Onderwijsakkoord worden gerichte studiekeuze, onderwijsbegeleiding en nieuwe
onderwijsvormen die tegemoet komen aan de behoefte aan differentiatie,
genoemd als bestemmingen voor de opbrengsten van dit wetsvoorstel. In
de praktijk kan dit bijvoorbeeld vorm krijgen door intensievere
begeleiding van studenten, verhoging van het aantal contacturen tussen
student en docent, excellentietrajecten, het bieden van internationale
studiekansen, innovatief online onderwijs en aandacht voor 21st century
skills.
Het is belangrijk om zorgvuldig na te gaan welke maatregelen het hardst
nodig zijn en welke tot het meeste effect zullen leiden. Voor het maken
van de juiste afwegingen is het belangrijk flexibel te kunnen zijn.
Investeringen moeten zich richten op de juiste maatschappelijke uitdagingen, en instellingen moeten in de gelegenheid zijn de investeringen
aan te laten sluiten bij hun eigen specifieke context en strategie. Niet alle
instellingen en studenten hebben immers baat bij dezelfde maatregelen.
Om te borgen dat ook studenten en personeel medezeggenschap hebben
op de besteding van deze middelen door de instellingen, wordt met dit
wetsvoorstel instemmingsrecht op de hoofdlijnen van de begroting
ingevoerd.
Om de belangrijkste opgaven voor het hoger onderwijs verder uit te
werken, is in september 2014 gestart met een HO-tour. In samenwerking
met studenten, docenten, bestuurders en het bedrijfsleven worden de
belangrijkste opgaven nader in beeld gebracht. Dit zal halverwege 2015
leiden tot een nieuwe strategische agenda met bijbehorende investeringsagenda.
Welke garantie wordt gegeven dat iedere euro van de opbrengst van het
leenstelsel in het onderwijs teruggeïnvesteerd zal worden, zo vragen de
leden van de SP-fractie? Op welke wijze gaat dit worden verantwoord?
De middelen die vrijkomen door de hervorming van het stelsel van
studiefinanciering zijn uitsluitend bestemd voor een kwaliteitsimpuls in
het hoger onderwijs. De komende tijd gaat de regering met studenten,
docenten en bestuurders in gesprek over de belangrijkste opgaven en
investeringen in het hoger onderwijs. Deze gesprekken en werkbezoeken
vormen input voor de strategische agenda met bijbehorende (lange
termijn) investeringsagenda. De strategische agenda met bijbehorende

Tweede Kamer, vergaderjaar 2014–2015, 34 035, nr. 13

133

investeringsagenda zal halverwege 2015 verschijnen en aan uw Kamer
worden voorgelegd. Gezien het belang van deze investering in het hoger
onderwijs en de positieve effecten die deze kwaliteitsimpuls heeft op vele
verschillende maatschappelijke sectoren en op de economische groei,
verwacht de regering dat deze ook in latere jaren op veel draagvlak kan
rekenen. De begrotingswetgever bepaalt jaarlijks de omvang van de
beschikbare impuls. Dit geldt voor ieder onderdeel van de rijksbegroting.
Erkent de regering dat een nieuwe regering na 2017 hele andere doelen
kan hebben met het geld dat vrijkomt dankzij het schrappen van de
basisbeurs, zo vragen de leden van de SP.
De opbrengsten van de hervormingen in de studiefinanciering worden
geïnvesteerd in het hoger onderwijs en het direct aan het onderwijs
gerelateerde onderzoek in het hbo en wo. Dat is niet alleen in dit
wetsvoorstel opgenomen, dat is ook afgesproken met de instellingen. De
regering ziet geen reden om aan deze investering te twijfelen. Het is
inderdaad zo dat de investeringen pas op de lange termijn beschikbaar
komen, onder andere omdat het studievoorschot met cohortgarantie
wordt ingevoerd, en vanwege het prestatiebeurseffect. Omdat de regering
belang hecht aan een snellere kwaliteitsimpuls aan het hoger onderwijs
dan de opbrengsten in de studiefinanciering mogelijk maken, is juist
besloten via een kasschuif een gedeelte van de opbrengsten naar voren te
halen. Deze zijn dan vanaf 2018 beschikbaar voor investeringen in het
hoger onderwijs. De VSNU en VH hebben zich er vooruitlopend daarop
aan gecommitteerd dat de instellingen zelf in de jaren 2015, 2016 en 2017
een jaarlijkse investering plegen van € 200 miljoen. Zo kan meteen
worden gebouwd aan de kwaliteitsverbetering in het hoger onderwijs, en
kan ook de eerste generatie studenten die te maken heeft met het
studievoorschot, al profiteren van uitdagender onderwijs en betere
voorzieningen.
In 2014 is gestart met de ho-tour. In samenwerking met studenten,
docenten, bestuurders en het bedrijfsleven worden de belangrijkste
opgaven verder uitgewerkt. De nieuwe strategische agenda, die volgens
de gebruikelijke vierjaarlijkse cyclus halverwege 2015 uitkomt, zal op basis
van de uitkomsten van dit traject worden geformuleerd. Aan de strategische agenda zal een investeringsagenda worden gekoppeld gericht op
de belangrijkste opgaven. Deze investeringsagenda zal ruimte laten voor
een eigen invulling van de instellingen door investeringen te laten
aansluiten op hun specifieke strategie en context.
Verder vragen deze leden naar de alternatieven om in het onderwijs te
investeren zonder daarvoor op studenten en de toegankelijkheid te
bezuinigen. Welke alternatieven zijn onderzocht? Wanneer dat niet is
gedaan, roepen de leden van de SP op dit alsnog te doen. Zij menen dat
pas tot een zorgvuldige afweging gekomen kan worden wanneer alle
opties zijn onderzocht en gewogen.
De regering is van mening dat er geen alternatieven onderzocht hoeven te
worden, omdat zij hoe dan ook van mening is dat de basisbeurs niet meer
het meest geschikte instrument is om de financiele toegankelijkheid van
het hoger onderwijs te waarborgen. De basisbeurs is immers voor elke
student hetzelfde, ongeacht zijn of haar financiële situatie. De regering
vervangt deze generieke vorm van inkomensondersteuning daarom voor
een stelsel dat op een andere wijze alle studenten in staat stelt te voorzien
in hun levensonderhoud. De regering is van mening dat met het studievoorschot geïnvesteerd kan worden in de kwaliteit van het hoger
onderwijs, zonder dat dit ten koste gaat van de toegankelijkheid.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2014–2015, 34 035, nr. 13

134

Iedere student kan straks gebruik maken van het studievoorschot, een
leenfaciliteit op basis van sociale terugbetaalvoorwaarden. De regering
versoepelt de terugbetalingsvoorwaarden aanzienlijk ten opzichte van het
huidige stelsel, waardoor de bijbehorende maandlasten nagenoeg
halveren: de terugbetaaltermijn wordt verlengd van 15 jaar naar 35 jaar,
de drempel waaronder niet hoeft te worden afgelost, gaat omhoog van
84% naar 100% van het wettelijk minimumloon, en het percentage van het
inkomen dat een student daarboven maximaal moet inzetten voor
aflossing, wordt verlaagd va 12% naar 4%. Bovendien kan een student in
totaal vijf jaar zijn aflossing tijdelijk opschorten door de inzet van de
zogenaamde jokerjaren. Zo zorgt de regering dat elke oud-student in
principe in staat zal zijn om aan zijn aflosverplichting te voldoen, ongeacht
zijn inkomen. Speciaal voor de studenten van ouders met minder
draagkrachtige ouders, verhoogt de regering de aanvullende beurs. Voor
thuiswonende studenten van ouders met een laag inkomen, wordt het
verlies van de basisbeurs daarmee volledig gecompenseerd. Zo blijft de
toegankelijkheid van het onderwijs gewaarborgd voor iedereen. Tegelijkertijd speelt de regering met deze hervorming middelen vrij die
geïnvesteerd worden in de kwaliteit van het onderwijs. Ook bevat dit
wetsvoorstel een aantal maatregelen die borgen dat doorstromers tussen
extra (financiële) aandacht krijgen in het gehele onderwijsstelsel, met
meer inzet op het schakelen tussen onder andere mbo en hbo. Zoals
afgesproken in het akkoord over de studiefinanciering van mei 2014, komt
er een oplossing voor het ontbreken van schakelprogramma’s in het mbo,
en worden schakelen, doorstromen en studiesucces tussen mbo, hbo en
wo aandachtsgebieden in de afspraken die de Minister van Onderwijs met
de instellingen in het hoger onderwijs gaat maken. Voor de schakelprogramma’s tussen hbo en wo geldt dat met ingang van het studiejaar
2013/2014 de tarieven voor de schakelprogramma’s zijn gemaximeerd, in
drie tariefgroepen: voor programma’s van 30 studiepunten of minder,
voor programma’s van meer dan 30 maar niet meer dan 60 studiepunten,
en voor programma’s van 60 studiepunten en meer. Dit was een belangrijke verbetering van het schakelen tussen bachelor en wo-master. Het
huidige voorstel is een verdere vereenvoudiging naar één tarief.
Daarnaast wordt het maximumtarief verlaagd naar eenmaal het wettelijk
collegegeld. Voor trajecten korter dan 60 studiepunten geldt een proportioneel deel van het wettelijk collegegeld, afhankelijk van de omvang van
de studielast. Al deze maatregelen te samen, komen de toegankelijkheid
van ons hoger onderwijs ten goede.
De leden van de SP-fractie wijzen er in deze context op dat er nu door de
instellingen € 200 miljoen per jaar wordt vrijgemaakt om in de verbeteringen van het onderwijs te steken. Zij vragen waarom deze investering
niet eerder is gedaan, aangezien het nu opeens mogelijk blijkt.
Het gaat hier om zogenoemde pre-investeringen vanwege het vrijkomen
van de middelen in verband met de introductie van het studievoorschot.
Doordat de regering duidelijkheid geeft over het beschikbaar komen van
deze meerjarige middelen vanaf 2018, kunnen de ho-instellingen in de
jaren 2015, 2016 en 2017 incidentele middelen gericht investeren of
investeringen naar voren halen.
De leden van de SP-fractie vragen in hoeverre investeringen teniet
worden gedaan door de verwachte toename in studentenaantallen de
komende jaren.
Het macrobudget van het hoger onderwijs groeit of daalt jaarlijks met de
toe- of afname in studentenaantallen. Bij een verwachte toename in
studentenaantallen, groeit de begroting dus navenant mee. De investe-

Tweede Kamer, vergaderjaar 2014–2015, 34 035, nr. 13

135

ringen als gevolg van het wetsvoorstel studievoorschot zijn dan ook
additioneel aan deze bestaande systematiek.
De leden van de fractie van de SP vragen om een reactie op de kritiek van
de Raad van State, die opmerkt dat het geld dat vrijkomt door invoering
van het leenstelsel bij lange na niet voldoende gaat zijn om van een
daadwerkelijke impuls te kunnen spreken.
De regering ziet in het advies van de Raad van State de bevestiging dat
een grote, structurele kwaliteitsslag in het hoger onderwijs noodzakelijk is.
De regering is daarbij van mening dat met de voorgestelde investeringen
een betekenisvolle kwaliteitsverbetering kan worden bereikt, ook wanneer
het aantal deelnemers in het hoger onderwijs nog toeneemt. Met de
voorgestelde investeringen, die oplopen tot € 1 miljard, geeft het kabinet
gevolg aan het advies van de commissie Veerman en creëert het ruimte
om, langs de lijnen van dit advies, het hoger onderwijs structureel te
verbeteren tot een stelsel dat zich kenmerkt door hoge kwaliteit, intensieve en ambitieuze studiecultuur en flexibel en gedifferentieerd onderwijsaanbod. Doel van deze kwaliteitsverbeteringen is juist ook om het
stelsel toekomstbestendig te maken, zodat de instellingen in staat zijn om
de groeiende studentenaantallen op te vangen, en onderwijs te bieden dat
is toegesneden op de toegenomen diversificatie van de studentenpopulatie. Het kabinet geeft daarmee ook vorm aan de afspraken in het
Nationaal Onderwijs Akkoord.158 Hierin hebben het kabinet en de
onderwijssector zich gecommitteerd aan de afspraak dat de investeringen
die voortkomen uit de hervormingen in de studiefinanciering, gebruikt
zullen worden voor maatregelen die eraan bijdragen dat de kwaliteit van
het hoger onderwijs niet alleen op peil wordt gehouden, maar ook wordt
verbeterd. Concrete maatregelen die in het NOA genoemd worden, zijn
gerichte studiekeuze, onderwijsbegeleiding en nieuwe onderwijsvormen
die tegemoet komen aan de behoefte van differentiatie. Het kabinet wil
hier ten slotte benadrukken dat de voorgestelde financiële impuls niet op
zichzelf staat, maar onderdeel uitmaakt van een breder pakket aan
maatregelen om de kwaliteit van het hoger onderwijs structureel te
verbeteren. Ook andere maatregelen behoren daartoe, zoals die uit de Wet
Kwaliteit in verscheidenheid hoger onderwijs (2013), waaronder de
studiekeuzecheck, de vervroeging van de aanmelddatum naar 1 mei, de
verankering van de associate degree en 3-jarige hbo bachelor-trajecten
voor vwo’ers. Daarnaast wijst de regering op de lopende prestatieafspraken, initiatieven als Sirius, de ontwikkeling van university colleges,
het toptalentenbeleid en het afschaffen van de loting.
De leden van de SP-fractie vragen om een vergelijking in onderwijs- en
onderzoeksuitgaven per student door de overheid tussen de ons
omringende landen en Nederland. Hoe groot zijn de onderwijs- en
onderzoeksuitgaven per student in de landen van de kennistop-5 in
vergelijking met Nederland?
Onderstaande figuur toont de publieke en private uitgaven per student
door tertiaire onderwijsinstellingen (hbo-instellingen en universiteiten),
zowel inclusief als exclusief uitgaven voor Research & Development
(R&D). In de indicator zijn de collegegelden meegenomen, maar niet de
uitgaven voor studiefinanciering. De Nederlandse uitgaven per student inen exclusief R&D liggen boven het OESO-gemiddelde. In sommige landen
vinden veel R&D activiteiten buiten de instellingen plaats, waardoor de
internationale vergelijkbaarheid van de uitgaven inclusief R&D niet
helemaal zuiver is.

158

Nationaal Onderwijs Akkoord. Bijlage bij: Kamerstukken II 2013–2014, 33 750-VIII, nr. 8.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2014–2015, 34 035, nr. 13

136

Figuur 3. Publieke en private uitgaven per student in tertiair onderwijs

Bron: Education at a Glance, 2014

De leden van de CDA-fractie vragen de regering of zij kan aangeven op
welke wijze de opbrengsten van het afschaffen van de basisbeurs worden
geïnvesteerd in het hoger onderwijs. Welk deel valt buiten het hoger
onderwijs en welk deel wordt niet geïnvesteerd, zo vragen zij.
De middelen die vrijkomen door de hervorming van het stelsel van
studiefinanciering zijn uitsluitend bestemd voor een kwaliteitsimpuls in
het hoger onderwijs. De komende tijd gaat de Minister van OCW met
studenten, docenten en bestuurders in gesprek over de belangrijkste
opgaven en investeringen in het hoger onderwijs. Deze gesprekken en
werkbezoeken vormen input voor de strategische agenda met bijbehorende (lange termijn) investeringsagenda. De strategische agenda met
bijbehorende investeringsagenda zal halverwege 2015 verschijnen en aan
uw Kamer worden voorgelegd. Gezien het belang van deze investering in
het hoger onderwijs en de positieve effecten die deze kwaliteitsimpuls
heeft op vele verschillende maatschappelijke sectoren en op de economische groei, verwacht de regering dat deze ook in latere jaren op groot
draagvlak kan rekenen. De begrotingswetgever bepaalt jaarlijks de
omvang van de beschikbare impuls. Dit geldt voor ieder onderdeel van de
rijksbegroting.
De leden van de D66-fractie lezen dat regering in samenwerking met
bestuurders, docenten en studenten werkt aan een strategische agenda,
waaraan een investeringsagenda zal worden gekoppeld. Op welke wijze
hebben studenten ook op deze investeringsagenda inspraak, zo vragen de
leden van de D66-fractie.
Zowel studenten als de studentenbonden zullen nauw betrokken worden
bij de totstandkoming van de Strategische Agenda en de daaruit
voortvloeiende investeringsagenda. Dit gebeurt vanzelfsprekend in de
vorm van het reguliere overleg met studentenbonden. Daarbij worden
tijdens de HO-tour en andere werkbezoeken die input leveren voor de
Strategische Agenda en investeringsagenda heel nadrukkelijk studenten
en studentenbonden, naast docenten betrokken. Bij elke HO-tour
bijeenkomst wordt expliciet stilgestaan bij de gewenste investeringen in
het hoger onderwijs. Ook kunnen studenten online reageren op de
inhoudelijke discussienotities die onderdeel uitmaken van de HO-tour,
strategische agenda en investeringsagenda: http://www.rijksoverheid.nl/
ministeries/ocw/evenementen/hotour

Tweede Kamer, vergaderjaar 2014–2015, 34 035, nr. 13

137

Ten slotte krijgen studenten via de medezeggenschap instemmingsrecht
op de hoofdlijnen van de begroting. Via deze weg heeft de medezeggenschap ook invloed op de besteding van de middelen binnen de
hogeschool of universiteit.
De regering wenst hoger onderwijs dat het beste is dat wereldwijd te
verkrijgen is, zo lezen de leden van de SGP-fractie. Voetstoots aannemende dat deze ambitie meer is dan een jongensdroom, vernemen zij
graag hoe gemeten wordt wat het beste onderwijs is, welke middelen
daarvoor ingezet dienen te worden en waarom de beschikbare investeringsmiddelen toereikend zijn om het doel te bereiken, mede in het licht
van hetgeen wordt ondernomen in alle landen die het welslagen van de
ambitie van de regering zouden kunnen verijdelen.
De regering heeft aan deze ambitie geen internationale maat verbonden.
De regering heeft hiermee proberen uit te drukken dat zij hecht aan hoger
onderwijs waarin het aanbod voldoende gevarieerd is en uitdagend voor
alle mogelijke type studenten, nationaal en internationaal. Dit staat nader
toegelicht in bovenstaande antwoorden.
8.3. Kwaliteitsafspraken
De leden van de PvdA-fractie horen graag wanneer de eerste ervaringen
met de prestatieafspraken voor het hoger onderwijs met de Kamer
gedeeld worden en of het mogelijk is om de ervaringen per onderwijssector (hbo en wo) nadrukkelijk te betrekken bij de vormgeving van de
kwaliteitsafspraken. En welke rol ziet de regering weggelegd voor de
Kamer, zo vragen zij.
Het is nadrukkelijk de bedoeling de ervaringen van de verschillende
onderwijssectoren te betrekken bij de vormgeving van de kwaliteitsafspraken. Het huidige experiment met de prestatieafspraken zal
waarschijnlijk eind 2016 worden geëvalueerd. Deze evaluatie zal worden
betrokken bij de vormgeving van kwaliteitsafspraken. Over de precieze
planning en de uitgangspunten van de evaluatie van het huidige
experiment zal overleg worden gevoerd met de onderwijssectoren. De
Kamer zal worden geïnformeerd over de opzet van de evaluatie.
De Reviewcommissie Hoger Onderwijs en Onderzoek rapporteert jaarlijks
over het proces van de prestatieafspraken. De eerste stelselrapportage
van de reviewcommissie evenals de jaarrapportages van VSNU en
Vereniging Hogescholen over de voortgang van de prestatieafspraken zijn
de Kamer op 18 februari 2014 aangeboden.159 Uit deze rapportages blijkt
dat er in verschillende sectoren en in de samenwerking tussen instellingen al veel tot stand is gebracht. Op dit moment vindt de midtermreview van de prestatieafspraken plaats. Bij deze midtermreview wordt
voor elk van de instellingen de voortgang beoordeeld ten aanzien van
profilering en zwaartepuntvorming. De regering zal de Kamer uiterlijk half
november over de uitkomsten van de midtermreview informeren.
Voor het koppelen van investeringen aan kwaliteitsafspraken is op basis
van de voorgestelde wijziging een algemene maatregel van bestuur
vereist die moet worden voorgehangen bij de Tweede en Eerste Kamer.
De rol van de Kamer is in dit geval dus tweeledig. In de eerst plaats is er
de rol van medewetgever in het kader van dit wetsvoorstel en in de
tweede plaats die van controleur van de regering als het om de op die wet
gebaseerde uitvoeringsvoorschriften gaat.

159

Kamerstukken II 2013/2014, 31 288, nr. 379

Tweede Kamer, vergaderjaar 2014–2015, 34 035, nr. 13

138

De leden van de SP-fractie maken zich zorgen over de uitwerking van de
zogenaamde kwaliteitsafspraken. De huidige prestatieafspraken leiden
volgens hen niet tot een verbetering van het onderwijs. Er wordt teveel
gestuurd op rendement, wat eerder een verlaging van de onderwijskwaliteit tot gevolg heeft. Deze leden vrezen dat met de afspraken over de
bestedingen van de opbrengst van het leenstelsel op deze verkeerde weg
wordt voortgegaan.
De regering deelt deze zorg niet. De huidige prestatieafspraken richten
zich op veel meer aspecten van onderwijskwaliteit en studiesucces dan op
rendement alleen. Uit de gesprekken die de regering tot nu toe heeft
gevoerd en de signalen die zij krijgt over de effecten van de prestatieafspraken, rijst niet een algemeen beeld op van een te grote sturing op
rendement met een verlaging van de onderwijskwaliteit tot gevolg. Wel
melden hogescholen dat hun ambitie om de onderwijskwaliteit te
verbeteren en de eisen te verhogen in de praktijk soms lastig te rijmen
blijkt met de ambitie om het rendement substantieel te verhogen.
Het is nadrukkelijk de bedoeling de ervaringen met het huidige
experiment met de prestatiefspraken te betrekken bij de vormgeving van
de nieuw te maken kwaliteitsafspraken. Het huidige experiment met de
prestatieafspraken zal waarschijnlijk eind 2016 worden geëvalueerd.
Omdat de regering de ervaringen met het huidige experiment nadrukkelijk
wil betrekken bij de vormgeving van de kwaliteitsafspraken, zal de
evaluatie van dit experiment worden afgewacht voordat een algemene
maatregel van bestuur wordt vastgesteld, die nodig is voor het koppelen
van investeringen aan de nieuw te maken kwaliteitsafspraken. Deze
algemene maatregel van bestuur moet worden voorgehangen bij de
Tweede en Eerste Kamer. De wijze waarop de huidige prestatieafspraken
zijn vormgegeven, hoeft dus niet overeen te stemmen met de wijze
waarop de nieuw te maken kwaliteitsafspraken worden vormgegeven.
De leden van de SP-fractie vragen de regering in te gaan op de kritiek van
de Afdeling advisering van de Raad van State, die vraagtekens plaatst bij
de wettelijke grondslag die de nu nog experimentele prestatieafspraken
moeten krijgen. Deze leden wijzen er met name op dat de prestatieafspraken pas in 2017 worden geëvalueerd.
De Afdeling advisering van de Raad van State adviseert te wachten met
indiening van dit onderdeel van het wetsvoorstel (wijziging van artikel 2.6
van de WHW) tot na de evaluatie van de prestatieafspraken. De Afdeling
vindt indiening prematuur en stelt om die reden primair voor dit
onderdeel van het wetsvoorstel nu te schrappen. De regering is de
Afdeling daarin niet gevolgd. Vanzelfsprekend zijn de evaluatieresultaten
van groot belang voor de besluitvorming over introductie van een vorm
van kwaliteitsbekostiging. De regering is echter ook verantwoordelijk voor
een vloeiend beleidsproces met bijbehorende goede planning. De reden
om nu reeds een wettelijke grondslag te creëren houdt verband met de
tijd die het wetgevingsproces in beslag neemt naast de tijd die nodig is
voor het maken van nieuwe afspraken en de tijd die nodig is voor
instellingen om zich hierop voor te bereiden. De regering wacht de
resultaten van het experiment dus af, maar wil de mogelijkheid open
houden om reeds vanaf 2018 investeringen te koppelen aan kwaliteitsafspraken. Om die optie niet op voorhand uit te sluiten wordt niet gewacht
met het indienen van een wetsvoorstel, maar wordt nu al een voorstel
voor een grondslag voor kwaliteitsbekostiging gedaan. Voor het koppelen
van investeringen aan kwaliteitsafspraken is op basis van de voorgestelde
wijziging een algemene maatregel van bestuur vereist die moet worden
voorgehangen bij de Tweede en Eerste Kamer. Over de concept algemene
maatregel van bestuur moet bovendien overleg worden gevoerd met

Tweede Kamer, vergaderjaar 2014–2015, 34 035, nr. 13

139

VSNU, Vereniging Hogescholen en de studentenorganisaties. Bij het
opstellen van deze algemene maatregel van bestuur worden de resultaten
van de evaluatie van de huidige prestatieafspraken meegenomen.
De Afdeling advisering van de Raad van State heeft in het advies
geanticipeerd op deze keuzemogelijkheid van de regering. De Afdeling
adviseert in dat geval het voorgestelde artikel aan te vullen. Dat advies
heeft de regering opgevolgd met als resultaat dat de voorgestelde
wettelijke bepaling naast de hoofdkenmerken van kwaliteitsbekostiging en
diverse belangrijke procedurele waarborgen ook de belangrijkste
indicatoren bevat.
Deze prestatieafspraken nu al koppelen aan de geplande investeringen is
niet alleen te voorbarig, maar daarmee ook onzorgvuldig, aldus de leden
van de SP-fractie. Zij vragen om een reactie en toelichting op de keuze van
het kabinet deze koppeling toch te maken.
Met het huidige wetsvoorstel worden de geplande investeringen nog niet
gekoppeld aan de kwaliteitsafspraken. Het huidige wetsvoorstel maakt
een dergelijke koppeling mogelijk – indien daartoe in 2017, mede op
grond van de evaluatie van het huidige experiment met de prestatieafspraken wordt besloten – maar effectueert deze koppeling niet.
Toepassing van het artikel dat deze koppeling mogelijk maakt, vereist het
vaststellen van een algemene maatregel van bestuur die moet worden
voorgehangen bij de Tweede en Eerste Kamer. Over de concept algemene
maatregel van bestuur moet bovendien overleg worden gevoerd met
VSNU, Vereniging Hogescholen en de studentenorganisaties. Het hiervoor
beschreven proces staat borg voor zorgvuldige en «evidence based»
besluitvorming.
De leden van de CDA-fractie vragen de regering aan te geven op welke
wijze geborgd wordt dat de kwaliteitsafspraken niet leiden tot meer
lastendruk voor de instellingen.
De lastendruk heeft de nadrukkelijke aandacht van de regering. Op grond
van het Besluit experiment prestatiebekostiging hoger onderwijs richt de
evaluatie van de huidige prestatieafspraken zich nadrukkelijk ook op «de
mate waarin de procedure die in dit besluit is voorgeschreven efficiënt is,
mede in relatie tot de administratieve lasten.» De lessen die de evaluatie
op dit punt oplevert zullen worden meegenomen bij de vormgeving van
de kwaliteitsafspraken.
De leden van de ChristenUnie-fractie vragen naar het nut van de evaluatie
van de prestatieafspraken in 2017, wanneer nu al een definitief besluit
wordt genomen. Deze leden willen weten waarom de regering kiest voor
het opnemen van een fundamentele aanpassing van de bekostigingssystematiek in het hoger onderwijs in een wetsvoorstel over afschaffing van
de basisbeurs.
De introductie van een wettelijke grondslag voor kwaliteitsbekostiging
betekent in de opvatting van de regering niet dat een definitief besluit
wordt genomen over de introductie van een (vorm van) kwaliteitsbekostiging. Daarvoor moeten eerst de uitkomsten van het lopende experiment
bekend zijn. In geval van een positieve uitkomst zijn bovendien nog
overleg met de sector en de vaststelling van een algemene maatregel van
bestuur nodig. Voor het vaststellen van deze algemene maatregel van
bestuur zijn de evaluatieresultaten van het huidige experiment dus
onverminderd van belang.
De regering beschouwt de introductie van een wettelijke grondslag voor
kwaliteitsbekostiging als een aanvulling op het bestaande bekostigingsin-

Tweede Kamer, vergaderjaar 2014–2015, 34 035, nr. 13

140

strumentarium en niet als een fundamentele aanpassing daarvan. Het
gaat nadrukkelijk om bekostiging met een aanvullend karakter naast de
basisbekostiging. De reden dat het voorstel voor aanpassing van de WHW
op dit onderdeel is opgenomen in een wetsvoorstel over afschaffing van
de basisbeurs, houdt direct verband met het doel van dat wetsvoorstel:
het mogelijk maken van extra investeringen in de kwaliteit van het hoger
onderwijs en het direct daaraan verbonden onderzoek. De reden om met
de introductie van een dergelijke wettelijke grondslag niet te wachten
heeft daarnaast een praktische reden die verband houdt met de tijd die
het wetgevingsproces in beslag neemt naast de tijd die nodig is voor het
maken van nieuwe afspraken en de tijd die nodig is voor instellingen om
zich op eventuele nieuwe kwaliteitsafspraken voor te bereiden. De
regering wil de mogelijkheid openhouden om reeds vanaf 2018 investeringen te koppelen aan kwaliteitsafspraken. Om die optie niet op
voorhand uit te sluiten wordt niet gewacht met het indienen van een
wetsvoorstel, maar nu al een voorstel voor een grondslag voor kwaliteitsbekostiging gedaan.
De leden van de SGP-fractie ontvangen naar aanleiding van het nader
rapport graag een uitleg van de essentie van een experiment op basis van
een experimenteerartikel in de onderwijswetgeving. Deze leden veronderstelden dat een experiment afwijking van de wet mogelijk maakt om op
basis van de evaluatie van het experiment te kunnen bepalen of wetswijziging nodig is. De leden van de SGP-fractie informeren in dat verband
naar de wetsgeschiedenis. Het komt op deze leden wat merkwaardig over
dat de wetswijziging mogelijk zelfs al gerealiseerd is, voordat het
experiment geëvalueerd is. Deze leden vragen wat gelet op de handelwijze van de regering nog de noodzaak van een experimenteerartikel is.
De regering geeft graag een toelichting op de essentie van experimenten
op basis van het experimenteerartikel. Dat artikel geeft een uitvoerige
regeling voor experimenten waarbij wordt afgeweken van bepaalde
wettelijke voorschriften. Een belangrijke waarborg daarbij is dat een
aantal aspecten van het experiment op het niveau van een algemene
maatregel van bestuur dient te worden geregeld. Een ander belangrijke
waarborg is de tijdelijkheid van het experiment.
Een experiment kan, bij gebleken succes, omgezet worden in wetgeving.
Artikel 1.7a van de WHW schrijft echter niet voor dat het vervolg op een
succesvol experiment omzetting in een structurele wettelijke regeling
dient te zijn. Evenmin schrijft dat artikel voor dat met wetswijziging moet
worden gewacht totdat het experiment geëvalueerd is. Andere besluiten
zijn dus evenzeer denkbaar. Wel geeft het artikel een regeling voor de
situatie waarin, voordat het experiment is afgelopen, een voorstel van wet
is ingediend bij de Staten-Generaal om het experiment om te zetten in een
structurele wettelijke regeling. In dat geval kan de Minister het experiment
verlengen tot het tijdstip waarop het wetsvoorstel tot wet is verheven en
in werking treedt. Artikel 1.7a is geïntroduceerd bij de Wet versterking
besturing. Wettekst noch toelichting geven aanleiding over het
voorgaande anders te denken.
Het experiment prestatiebekostiging strekt ertoe te onderzoeken of en in
hoeverre een aanvullende, meer resultaatsgerichte, bekostigingsvorm kan
bijdragen tot verhoging van de kwaliteit van het hoger onderwijs en
wetenschappelijk onderzoek. De regering wil de mogelijkheid
openhouden daar in de een of andere vorm mee verder te kunnen gaan.
In dat geval dient er een toereikende wettelijke grondslag voorhanden te
zijn. De reden om nu reeds een wettelijke grondslag te creëren houdt
verband met de tijd die het wetgevingsproces in beslag neemt naast de
tijd die nodig is voor het maken van nieuwe afspraken en de tijd die nodig

Tweede Kamer, vergaderjaar 2014–2015, 34 035, nr. 13

141

is voor instellingen om zich hierop voor te bereiden. De regering wacht
vanzelfsprekend de resultaten van het experiment af, maar wil de
mogelijkheid open houden om reeds vanaf 2018 investeringen te
koppelen aan kwaliteitsafspraken. Om die optie niet op voorhand uit te
sluiten wordt niet gewacht met het indienen van een wetsvoorstel, maar
wordt nu al een voorstel voor een grondslag voor kwaliteitsbekostiging
gedaan. Voor het daadwerkelijk koppelen van investeringen aan kwaliteitsafspraken is op basis van de voorgestelde wijziging een algemene
maatregel van bestuur vereist die moet worden voorgehangen bij de
Tweede en Eerste Kamer. Over de concept algemene maatregel van
bestuur moet bovendien overleg worden gevoerd met VSNU, Vereniging
Hogescholen en de studentenorganisaties. Bij het opstellen van deze
algemene maatregel van bestuur worden de resultaten van de evaluatie
van de huidige prestatieafspraken meegenomen. Het is dus niet zo dat
met dit wetsvoorstel de investeringen gekoppeld zullen worden aan
kwaliteitsafspraken nog voordat het huidige experiment geëvalueerd is.
De leden van de SGP-fractie vernemen graag waarom de regering
suggereert dat het experiment bij verlenging ongewijzigd gecontinueerd
zou moeten worden. Deze leden vragen zich af of het gelet op de
gewijzigde situatie niet per definitie is geboden de gehanteerde streefcijfers en indicatoren te herijken.
De regering is het met de leden van de SGP-fractie eens dat in geval van
een nieuwe ronde kwaliteitsbekostiging, wijzigingen inderdaad een rol
moeten kunnen spelen bij de vormgeving daarvan, waaronder het
vaststellen van te hanteren indicatoren en (instellingsspecifieke) streefcijfers. De opvatting van de regering is dat verlenging van het huidige
experiment van rechtswege deze ruimte niet biedt. De verlenging van het
experiment van rechtswege waarop de Afdeling wijst, biedt de
mogelijkheid tot het continueren van het huidige experiment, maar maakt
geen nieuwe kwaliteitsafspraken gebaseerd op andere vormgeving,
indicatoren en volgens andere spelregels dan de nu gehanteerde
mogelijk. In dat geval zou er de facto sprake zijn van een nieuw
experiment, daar is deze overgangsregeling niet voor bedoeld.
De leden van de SGP-fractie maken uit de behoefte aan een nieuwe
grondslag voor prestatiebekostiging op dat de nieuwe afspraken
fundamenteel zullen verschillen van de afspraken die in het kader van het
experiment zijn gemaakt en de grondslagen die zijn gehanteerd. Zij
vragen om een toelichting daarop.
Vooropgesteld zij dat dit wetsvoorstel niet strekt tot introductie van een
«nieuwe» grondslag, maar tot introductie van «een» grondslag als
zodanig. In 2012 is namelijk door de Afdeling advisering van de Raad van
State en de toenmalige regering vastgesteld dat een wettelijke grondslag
voor prestatiebekostiging – anders dan in het kader van een experiment –
ontbreekt. De regering verwacht dat het lopende experiment veel nuttige
informatie zal opleveren. Die informatie zal van invloed zijn op de nadere
uitwerking van de voorgestelde wettelijke bepaling. Tot welke conclusies
die informatie zal leiden is op dit moment echter nog niet te zeggen. Het is
op dit moment dus nog niet mogelijk eventuele verschillen met de huidige
prestatiebekostiging te beschrijven. Evenmin kan om die reden worden
aangegeven welke verschillen worden verwacht.
De leden van de SGP-fractie vragen waarom de regering afwijkt van haar
tot nog toe gevoerde lijn en de (onderwijsrechtelijke)doctrine dat alle
grondslagen voor nadere regelgeving en alle hoofdelementen met het
oog op rechtszekerheid in de formele wet dienen te worden verankerd.
Eveneens vragen zij of zij de toelichting goed hebben begrepen wanneer

Tweede Kamer, vergaderjaar 2014–2015, 34 035, nr. 13

142

zij de wettelijke «kapstok» opvatten als al datgene dat niet valt onder de
grondslagen onderwijsdifferentiatie, onderwijsintensiteit, docentkwaliteit
en studiesucces.
De regering herkent zich niet in het beeld dat deze leden schetsen. De
regering wijkt niet af van de lijn en de (onderwijsrechtelijke) doctrine dat
alle grondslagen voor nadere regelgeving en alle hoofdelementen met het
oog op rechtszekerheid in de formele wet dienen te worden verankerd. De
voorgestelde regeling voor kwaliteitsbekostiging waarborgt dat de
hoofdkenmerken, het doel en de belangrijkste indicatoren van kwaliteitsbekostiging op het niveau van de wet in formele zin worden vastgesteld.
Voorts worden op het niveau van de wet in formele zin diverse procedurele waarborgen vastgesteld. Daarnaast wordt in de wet in formele zin
een delegatiegrondslag voorgesteld voor de noodzakelijke uitvoeringsvoorschriften. Dat alles is staatsrechtelijk correct, conform het wetgevingskwaliteitsbeleid van de regering en bovendien niet anders dan wat
geldt voor de huidige wettelijke regeling voor de berekening van de
rijksbijdrage. Het begrip «kapstok» is in de memorie van toelichting
uitsluitend gebruikt om aan te geven dat de regering met de indiening van
dit wetsvoorstel niet wil vooruitlopen op de evaluatieresultaten van het
lopende experiment. De concrete uitwerking kan worden vastgesteld in
een algemene maatregel van bestuur.
De leden van de SGP-fractie vragen een reactie van de regering op de
toelichting van de Afdeling advisering van de Raad van State, die in het
kader van het experiment prestatiebekostiging ook door de regering is
bevestigd, dat de basisbekostiging volledig gebaseerd dient te zijn op de
algemene berekeningswijze en dat voor de aanvullende bekostiging een
afzonderlijke grondslag nodig is. Vervolgens vragen deze leden hoe met
deze uitleg te verenigen is dat de voorgestelde kwaliteitsbekostiging een
deel omvat van de basisbekostiging op grond van de algemene berekeningswijze.
De regering deelt de opvatting van de Afdeling advisering van de Raad
van State dat voor aanvullende bekostiging in het hoger onderwijs een
specifieke grondslag in de WHW noodzakelijk is. Die grondslag ontbreekt
op dit moment en wordt met dit wetsvoorstel geïntroduceerd.
Uit de verantwoordelijkheid die de regering heeft voor de instandhouding
van een goed voorzieningenniveau op het terrein van onderwijs en
onderzoek, vloeit voort dat er – onder normale maatschappelijke
omstandigheden – altijd sprake zal zijn van «basisbekostiging». Die
garantie blijft onaangetast. Om aanspraak te maken op basisbekostiging
worden aan instellingen geen andere eisen gesteld dan dat zij onderwijs
en onderzoek van basiskwaliteit aanbieden. Bekostiging van basiskwaliteit
vindt plaats volgens een algemene berekeningswijze. Basisbekostiging zal
voldoende moeten zijn voor het uitvoeren van de wettelijke taken. Wat als
«voldoende» moet worden beschouwd, is jaarlijks aan de begrotingswetgever om te bepalen.
Kwaliteitsbekostiging is bedoeld als aanvulling op die basisbekostiging.
Dat bedrag wordt eveneens door de begrotingswetgever vastgesteld. Het
is in de visie van de regering dus niet zo, dat de voorgestelde kwaliteitsbekostiging een deel omvat van de basisbekostiging op grond van de
algemene berekeningswijze.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2014–2015, 34 035, nr. 13

143

8.4. Schakelen en doorstromen
De leden van de SP-fractie merken op dat er wordt verwezen naar een
betere doorstroming om jongeren uit gezinnen waar studeren niet wordt
aangemoedigd een gelijke kans te geven. De leden menen dat deze
jongeren met de basisbeurs juist een gelijke kans hadden die ze nu wordt
ontnomen. Om de toegankelijkheid te vergroten, moeten financiële
drempels worden weggenomen en niet worden opgeworpen. De leden
van de SP-fractie vragen de keuze voor betere doorstroming in ruil voor
financiële toegankelijkheid toe te lichten.
Er is geen sprake van een ruil tussen financiële toegankelijkheid en betere
doorstroom. De regering hecht zowel aan financiële toegankelijkheid als
aan een goede doorstroom. Om die reden borgt de regering in dit
wetsvoorstel de financiële toegankelijkheid van het hoger onderwijs voor
iedereen die hier op grond van talent en ambitie voor in aanmerking
komt, en zet de regering in op het verbeteren van de doorstroom tussen
de verschillende onderwijssoorten. Voor de jongeren uit de lagere
inkomensgroepen regelt de regering in dit wetsvoorstel immers de
verhoging van de aanvullende beurs met € 100 maximaal. Voor thuiswonende jongeren wordt daarmee het verlies van de basisbeurs volledig
gecompenseerd. Zoals afgesproken in het akkoord over de studiefinanciering van mei 2014,160 komt er een oplossing voor het ontbreken van
schakelprogramma’s in het mbo, en worden schakelen, doorstromen en
studiesucces tussen mbo, hbo en wo aandachtsgebieden in de afspraken
die de Minister van Onderwijs met de instellingen in het hoger onderwijs
gaat maken.
De leden van de SP-fractie vragen waarom de maximering van het
collegegeld voor schakelprogramma’s pas in 2017 ingaat. Zij wijzen erop
dat het voor de toegankelijkheid en de kwaliteit van het onderwijs van het
grootste belang is dat deze programma’s geen extra drempels opwerpen.
Met ingang van het studiejaar 2013/2014 zijn de tarieven voor de
schakelprogramma’s gemaximeerd, in drie tariefgroepen: voor
programma’s van 30 studiepunten of minder, voor programma’s van meer
dan 30 maar niet meer dan 60 studiepunten, en voor programma’s van 60
studiepunten en meer. Dit was een belangrijke verbetering van het
schakelen tussen bachelor en wo-master. Het huidige voorstel is een
verdere vereenvoudiging naar één tarief. Daarnaast wordt het maximumtarief verlaagd naar eenmaal het wettelijk collegegeld. Voor trajecten
korter dan 60 studiepunten geldt een proportioneel deel van het wettelijk
collegegeld, afhankelijk van de omvang van de studielast.
Omdat de vergoeding voor schakelprogramma’s van meer dan 30
studiepunten nu hoger is dan de hoogte van het wettelijk collegegeld, en
een goede doorstroming van bachelor naar master belangrijk is, zoals de
leden van de SP-fractie ook benadrukken, is besloten de studenten bij de
invoering van het studievoorschot tegemoet te komen en het schakelen
tussen bachelor en master mogelijk te maken tegen wettelijk collegegeld.
Dit zal inwerking treden in het studiejaar 2017/2018. Reden hiervoor is de
instellingen de tijd te geven dit te implementeren, nu zij zojuist in het
studiejaar 2013/2014 de nieuwe tarieven hebben ingevoerd. Bovendien is
dit tijdig genoeg om ervoor te zorgen dat de studenten voor wie het
studievoorschot gaat gelden, bij de doorstroming van hbo naar wo, of van
wo-bachelor naar wo-master, met de nieuwe condities te maken krijgen.

160

Kamerstukken II 2013/2014, 24 724, nr. 131.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2014–2015, 34 035, nr. 13

144

De leden van de SP-fractie vragen op welke wijze studenten die een
schakelprogramma moeten volgen om verzekerd te zijn van goede
doorstroom, worden gecompenseerd voor het aangaan van een hogere
studieschuld dan studenten die zonder schakelprogramma kunnen
doorstromen.
In het huidige stelsel hebben studenten alleen gedurende de nominale
studieduur recht op een basisbeurs. De extra tijd die zij kwijt zijn aan een
schakelprogramma is voor eigen rekening. Wel kunnen zij een lening
afsluiten bij DUO om dit studiejaar te financieren. Dit wetsvoorstel brengt
geen verandering in de wijze waarop schakelprogramma’s worden
geregeld. Wel regelt de regering in dit wetsvoorstel dat het schakelen
tussen bachelor en master voortaan mogelijk wordt tegen wettelijk
collegegeld. Schakelen wordt daarmee dus goedkoper voor de student.
De leden van de CDA-fractie vragen de regering aan te geven uit welk
onderzoek blijkt dat 80% van de kinderen op de havo en het vwo direct
doorstromen naar het hoger onderwijs. Waar gaat de overige 20% heen?
Voor de analyse heeft de regering gegevens uit de CBS-databank 2011
gebruikt. Vanuit het vwo stroomt bijna 90% direct door naar het hoger
onderwijs (hbo of wo). Iets meer dan 10% stroomt niet direct door, maar
een deel daarvan stroomt later alsnog het hoger onderwijs in (zij nemen
bijvoorbeeld eerst een zogenoemmd gap year). Vanuit de havo stroomt
circa 80% direct door naar het hbo. Ook hier geldt dat een deel van de
20% die niet direct doorstroomt naar het hbo, later alsnog instroomt. Het
is onbekend wat het kleine deel dat niet doorstroomt, is gaan doen.
Uit welk onderzoek blijkt dat kinderen uit gezinnen met een lagere
sociaaleconomische status vaker belanden op het vmbo om daarna door
te stromen naar het mbo?
Uit data van het CBS blijkt dat er een systematisch verschil is tussen de
citoscores (van de jaren 2005–2011) van verschillende inkomensgroepen,
waarbij kinderen van ouders met hoge inkomens hoger scoren dan
kinderen van ouders met lagere inkomens. Daardoor stromen kinderen uit
gezinnen met hogere sociaaleconomische status meer door naar de havo
en vwo en kinderen uit gezinnen met lagere sociaaleconomische status
meer door naar het vmbo. Het grootste deel van de verschillen in
onderwijsniveaus tussen lage en hoge inkomens ontstaan dus vóór het
hoger onderwijs. Uit Trends in Beeld (2013) blijkt dat jongeren uit de lage
inkomensgroepen ondervertegenwoordigd zijn in het hoger onderwijs.
Van welke gelden worden de verbeteringen bekostigd zodat het in het
voortgezet onderwijs mogelijk wordt een individueel vak op een hoger
niveau te volgen en de extra aandacht die gaat naar de stapelroute van
vmbo naar havo en vwo, en voor de routes van mbo naar hbo en van hbo
naar wo?
De komende jaren wordt fors geïnvesteerd in het funderend onderwijs.
Met de sectororganisaties zijn afspraken gemaakt over de inzet van deze
middelen. Voor het primair onderwijs gaat het dan om structureel € 444
miljoen en voor het voortgezet onderwijs om structureel € 369 miljoen.
Belangrijk onderdeel van beide sectorakkoorden is de doelstelling om
zodanig onderwijs te bieden dat ieder talent optimaal ontwikkeld wordt.
Dit vraagt bijvoorbeeld aandacht voor de professionaliteit van docenten,
flexibiliteit in het onderwijsaanbod en aandacht voor een goede
overdracht aan het vervolgonderwijs. Het is aan de school zelf om, met
behulp van de beschikbare middelen, hierin de juiste afwegingen te
maken. In het kader van de kwaliteitsafspraken mbo, die zijn vastgelegd in

Tweede Kamer, vergaderjaar 2014–2015, 34 035, nr. 13

145

het Bestuursakkoord mbo 2014, is er structureel € 400 miljoen
beschikbaar.
Als het om het mbo gaat, is met ingang van 1augustus 2014 de Wet
doelmatige leerwegen in het beroepsonderwijs ingevoerd. Deze wet
omvat een aantal maatregelen, waaronder het intensiveren en verkorten
van de opleidingen. Met deze maatregel wil het kabinet de doorstroom in
de beroepskolom (vmbo-mbo-hbo) ten opzichte van de algemeen
vormende leerroute aantrekkelijker maken. Voor veel vmbo’ers is de route
via het mbo een beter passende route. Daarnaast wordt de huidige
kwalificatiestructuur beroepsonderwijs herzien. In de herziene kwalificatiestructuur komen keuzedelen, waarmee mbo-4 studenten zich beter
kunnen voorbereiden op het hbo. De mbo-instellingen kunnen op
vrijwillige basis in 2015 starten met de herziene kwalificatiedossiers; in
2016 moeten alle mbo-instellingen verplicht opleidingen verzorgen,
gebaseerd op de herziene kwalificatiestructuur. Wanneer tot invoering van
het studievoorschot wordt besloten, zullen de opbrengsten in het het
hoger onderwijs worden geïnvesteerd, waarbij schakelen en doorstroom
als belangrijke thema’s in het wetsvoorstel worden genoemd.
De leden van de CDA-fractie vragen de regering of dit niet betekent dat de
rekening van de verbeteringen in het voortgezet onderwijs en het mbo
eigenlijk komen te liggen bij studenten in het hoger onderwijs?
Nee, de opbrengsten van het studievoorschot worden uitsluitend
geïnvesteerd in het hoger onderwijs.
Zo ja; hoe verantwoordt de regering dat studenten niet investeren in een
kwaliteitsimpuls maar in doorstroom – een maatregel waar zij geenszins
profijt van hebben, zo vragen de leden van de CDA-fractie?
De opbrengsten van het studievoorschot worden uitsluitend geïnvesteerd
in het hoger onderwijs en aan onderwijs verbonden onderzoek. Overigens
is de regering het niet met de leden van de CDA-fractie eens dat een
investering in goede doorstroom geen kwaliteitsimpuls is en een
investering zou zijn waar studenten geenszins profijt van hebben. Zowel
studenten als docenten en bestuurders hebben de regering er al vaker op
gewezen dat het de kwaliteit van het onderwijs ten goede komt als
studenten de juiste voorkennis hebben, goed voorbereid en gemotiveerd
zijn. Onderwijs is immers een wisselwerking tussen docenten en
studenten. Goede doorstroom kan de kwaliteit van het onderwijs naar de
mening van de regering dus wel degelijk positief beïnvloeden.
De leden van de CDA-fractie vragen of de regering een actieplan heeft
bedacht voor het scenario dat onderwijsinstellingen stoppen met het
aanbieden van schakelprogramma’s, nu zij door deze maatregel wellicht
feitelijk verlies maken op het aanbieden van deze programma’s?
Universiteiten en hogescholen hebben de wettelijke opdracht om een
goede doorstroming te bevorderen voor studenten die na een
hbo-bachelor een wo-master willen volgen. Zij dienen de studenten die
dat nodig hebben, daarbij te ondersteunen. Universiteiten en hogescholen
geven vorm aan deze opdracht met schakelprogramma’s.
Omdat het een wettelijke opdracht betreft, is het geen optie voor
instellingen om te stoppen met het aanbieden van schakelprogramma’s
en hoeft hier ook geen scenario voor te worden bedacht.
Ten aanzien van het tarief is het zo dat de huidige indeling in drie tarieven
altijd minimaal de hoogte van het wettelijk collegegeld is of meer, voor
programma’s die de instellingen zelf aanbieden of die door een andere

Tweede Kamer, vergaderjaar 2014–2015, 34 035, nr. 13

146

partij verzorgd worden. Het voorgestelde tarief per 2017/2018 verschilt
hiervan in die zin dat er één tarief komt van maximaal eenmaal het
wettelijk collegegeld dan wel een proportioneel deel ervan, afhankelijk
van de omvang van de studielast. Daarnaast kan een schakelprogramma
ook worden aangeboden als module van een hbo- of
wo-bacheloropleiding.
De leden van de CDA-fractie verzoeken de regering aan te geven welke
maatregelen zij bereid is te nemen als blijkt dat door invoering van het
leenstelsel minder studenten uit lagere niveaus doorstromen naar hogere
niveaus.
De regering zal na invoering van het studievoorschot de effecten op de
toegankelijkheid goed blijven monitoren, zodat zo nodig tijdig bijgestuurd
kan worden. Vanuit deze overweging zal de breed gesteunde motie van
het lid Slob c.s. worden uitgevoerd.161 Daarin wordt de regering
opgeroepen de gevolgen van de maatregelen voor studenten in kaart te
brengen, met name voor degenen die afkomstig zijn uit gezinnen met lage
inkomens. Dit ziet de regering als een doorlopend proces bij de uitwerking
van de voorstellen. De regering zal na invoering van het studievoorschot
starten met een effectmeting onder de eerste studenten die onder het
studievoorschot gaan vallen. Dit zal onderdeel zijn van de jaarlijkse
beleidsmaatregelenmonitor van ResearchNed. Dit zal na studiejaar
2015/2016 kunnen leiden tot een eerste inzicht in de effecten van het
studievoorschot. Dit is dan echter pas een eerste stap; structurele effecten
zijn pas op langere termijn zichtbaar, zo weet de regering van ervaringen
uit andere landen.
8.4.1. Wegnemen doorstroomdrempels
De leden van de PvdA-fractie horen graag van de regering op welke wijze
scholieren en studenten worden aangemoedigd om door te blijven
studeren en zich te ontplooien.
De regering is van mening dat de studiekiezers door goede loopbaanoriëntatie en begeleiding in het voortgezet en middelbaar onderwijs worden
gestimuleerd om hun talenten verder te ontwikkelen en zich te blijven
ontplooien. Daarbij wordt in de regio veel samengewerkt met universiteiten en hogescholen, onder andere door het organiseren van open
dagen, meeloopdagen, proefstuderen en studiekeuzechecks. De Minister
van Onderwijs zal ook dit jaar in oktober weer en een brief sturen aan alle
eindexamenkandidaten vwo, havo en mbo-4 om hen te stimuleren de stap
naar het hoger onderwijs goed voorbereid te maken.
De leden van de PvdA horen graag op welke wijze de regering onderwijsinstellingen wil stimuleren om talentvolle en ambitieuze mbo-studenten
die willen doorstromen naar het hbo te faciliteren. Worden hierover
concrete afspraken met de onderwijsinstellingen en de sectoren gemaakt,
zo vragen zij.
Het bevorderen van de doorstroom van mbo naar hoger onderwijs is één
van de speerpunten van het stimuleringsproject Loopbaanoriëntatie en
-begeleiding (LOB) in het mbo. Dit stimuleringsproject wordt gefinancierd
door het Ministerie van OCW. Het deelproject doorstroom mbo-ho wordt
uitgewerkt door mbo-scholen zelf en in samenwerking met wetenschap,
experts, hoger onderwijs en studenten. Inmiddels is voor de ondersteuning van de mbo-scholen een instrument («kijkkader») ontwikkeld en
beschikbaar (zie www.lob4mbo.nl).
161

Kamerstukken II, 2012/2013, 33 410, nr. 20.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2014–2015, 34 035, nr. 13

147

Dit Kijkkader helpt docenten, opleidingsmanagers en beleidsmedewerkers
om zicht te krijgen op wat er binnen opleidingen gebeurt aan loopbaanoriëntatie en -begeleiding, gericht op doorstroom naar het hbo of de
arbeidsmarkt en of ze voldoende aandacht besteden aan de factoren die
van invloed zijn op een succesvolle doorstroom van mbo-studenten naar
het hbo dan wel de arbeidsmarkt. Ook bevat het Kijkkader een aantal
praktijkvoorbeelden van «facilitering doorstroom mbo-ho» zodat scholen
van elkaar kunnen leren.
Via de website en kennisdelingsbijeenkomsten worden scholen geïnformeerd. In het kader van de doorstart van het stimuleringsproject LOB in
het MBO wordt de komende maanden o.a. een inventarisatie gedaan van
succesvolle door- en uitstroom trajecten, welke ondersteuningsbehoeften
studenten hebben en wordt een beschrijving gegeven van 3 doorstroomontwerpen (van mbo 3 naar arbeidsmarkt, van mbo 4 naar arbeidsmarkt
en van mbo 4 naar hbo). Uitgangspunt bij het indelen in genoemde 3
ontwerpscenario’s is dat verschillen in doorstroom ook implicaties hebben
voor de inrichting van LOB. Het leveren van maatwerk is immers leidend.
Dit LOB deelproject wordt voortgezet tot medio 2015. Dan worden de
resultaten opgeleverd.
In 2015 wordt aan mbo-instellingen gevraagd plannen in te dienen op
excellentie. Het gaat dan om plannen om het beste uit de beste student te
halen. Doorstroom kan een onderdeel zijn waarop de school een
uitwerking geeft in haar plan. De school wordt gevraagd een visie op
excellentie te geven en ambities te geven boven op het staande beleid van
de school. Het beoordelingskader op de excellentieplannen heeft uw
Kamer ontvangen op 1 oktober in de concept regeling Kwaliteitsafspraken
in het mbo. Aandacht voor doorstroom tussen mbo en hbo wordt ook
onderdeel van de kwaliteitsafspraken die de Minister van Onderwijs met
de instellingen in het hoger onderwijs gaat maken. In het hoger onderwijs
zijn met de Wet kwaliteit in verscheidenheid hoger onderwijs, die medio
2013 in werking is getreden, stappen gezet om te bevorderen dat de juiste
student sneller op de juiste plek instroomt, bijvoorbeeld door de invoering
van de studiekeuzecheck, de 1 mei datum, het stimuleren van brede
bacheloropleidingen en de bevordering van een kwalitatief goede
doorstroom vanuit het mbo. Zie voor de laatste maatregel de brief die
hierover op 5 december 2013 aan uw Kamer is aangeboden.162
De leden van de CDA-fractie verzoeken de regering een overzicht te geven
van het wegnemen van deze doorstroomdrempels ten opzichte van de
huidige situatie. De leden van de CDA-fractie vragen in hoeverre het
wegnemen van deze [onderwijsinhoudelijke] drempels ook een oplossing
biedt voor het voornaamste probleem; namelijk dat studenten uit
financiële overwegingen de keuze maken niet verder door te stromen?
Zoals in de beleidsreactie op het Onderwijsraadadvies heeft aangegeven,163 zijn er in het onderwijsstelsel een aantal gerichte maatregelen
gestart waarmee de diverse overgangen kunnen worden verbeterd. Zo
kan de overgang flexibeler worden door het bevorderen van doorlopende
(inhoudelijke) leerlijnen, invoeren doelmatige leerwegen, diverse vormen
van leertijd verlenging, tijdige begeleiding van jongeren in een kwetsbare
positie, en de verdere verbetering van de loopbaan en studiekeuzebegeleiding. Daarnaast zet de regering in op maatregelen die borgen dat
doorstromers extra aandacht krijgen in het gehele onderwijsstelsel, met
meer inzet op het schakelen tussen onder andere mbo en hbo. Zoals

162
163

Kamerstukken II 2013/2014, 31 288, nr. 359.
Kamerstukken II 2013–2014, 33 750 VIII, nr. 117

Tweede Kamer, vergaderjaar 2014–2015, 34 035, nr. 13

148

afgesproken in het akkoord over de studiefinanciering van mei 2014,164
komt er een oplossing voor het ontbreken van schakelprogramma’s in het
mbo, en worden schakelen, doorstromen en studiesucces tussen mbo,
hbo en wo aandachtsgebieden in de afspraken die de Minister van
Onderwijs met de instellingen in het hoger onderwijs gaat maken. De
komende jaren zullen de effecten op de toegankelijkheid goed worden
gemonitord. Dit zal de regering onder andere doen aan de hand van
instroom-, doorstroom- en uitvalcijfers, en door leengedrag, studievoortgang en studietempo te monitoren.
De belangrijkste doelstelling van de studiefinanciering is het waarborgen
van de (financiële) toegankelijkheid van ons hoger onderwijs. Dat
verandert met dit wetsvoorstel niet. De regering vervangt een generieke
vorm van inkomensondersteuning voor een stelsel dat op een andere
wijze alle studenten in staat stelt te voorzien in hun levensonderhoud.
Iedere student kan straks gebruik maken van het studievoorschot, een
leenfaciliteit op basis van sociale terugbetaalvoorwaarden.
De leden van de CDA-fractie vragen een reactie van de regering dat in
buitenlands onderzoek (zoals eerder genoemd in het eerste hoofdstuk van
dit verslag) aanwijzingen zijn gevonden dat een hogere studieschuld kan
leiden tot minder doorstroom naar een masterfase.
SEO heeft de afgelopen maanden de bestaande kennisbasis onderzocht
op mogelijke effecten van een verhoogde eigen bijdrage aan de instroom
in meerjarige masters. Uit dit onderzoek blijkt dat scholieren hun initiële
studiekeuze vooral op basis van inhoudelijke argumenten bepalen. De
kosten van een opleiding kunnen inderdaad later in de studie wel een
grotere rol spelen, waarbij aangetekend moet worden dat voor meerjarige
masterstudenten ook in die gevallen geldt dat zij zich primair laten leiden
door een intrinsieke motivatie bij het bepalen van de vervolgstudie. Voor
de meerjarige masterstudenten geldt dat zij na hun bachelor dan ook
doorstromen naar de master die voor de betreffende richtingen (zorg,
techniek, research en educatief) alleen maar in meerjarige vorm te volgen
is. Zouden zij willen switchen naar een andere masteropleiding, dan is
daar vaak een schakelprogramma voor nodig, en is de studieduur
opgeteld niet heel veel korter.
8.4.2. Aansluiting op wo-master
De leden van de CDA-fractie lezen in de memorie dat universiteiten en
hogescholen de wettelijke opdracht hebben om een goede doorstroming
te bevorderen voor studenten die met een hbo-bachelor op zak een
wo-master willen volgen en informeren waaruit deze opdracht bestaat. In
hoeverre zijn onderwijsinstellingen verplicht om een schakelprogramma
aan te bieden?
Onderwijsinstellingen zijn wettelijke verplicht om schakelprogramma’s
aan te bieden. In de Wet op het hoger onderwijs en wetenschappelijk
onderzoek (WHW) is in artikel 7.57i bepaald dat het instellingsbestuur van
een hogeschool en universiteit ondersteuning moet bieden voor een
goede doorstroming van studenten met een hbo-bachelordiploma naar
een verwante wo-master, en dat studenten hiervoor een vergoeding
betalen. In de praktijk wordt deze ondersteuning een schakelprogramma
genoemd, die in verschillende vormen kan worden aangeboden.
De leden van de CDA-fractie informeren of onderwijsinstellingen ook
vorm geven aan deze opdracht middels andersoortige programma’s.
164

Kamerstukken II 2013/2014, 24 724, nr. 167.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2014–2015, 34 035, nr. 13

149

Een schakelprogramma kan in verschillende vormen worden aangeboden:
als module van een hbo- of wo-bacheloropleiding, in een eigenstandig
programma of als een programma dat door een andere partij verzorgd
wordt.
De leden van de CDA-fractie vragen of onderwijsinstellingen voor deze
andere programma’s kosten mogen rekenen die hoger zijn dan het
wettelijk collegegeld.
Een schakelprogramma kan in verschillende vormen worden aangeboden.
Voor alle varianten geldt de vergoeding zoals die wettelijk bepaald is en
hiervoor al is uitgelegd, in antwoord op vragen van de SP-fractie. Op dit
moment is er een indeling in drie tarieven. Dit wetsvoorstel bevat het
voorstel dit in 2017/2018 te wijzigen in één tarief van maximaal eenmaal
het wettelijk collegegeld.
8.5. Instemmingsrecht
De leden van de VVD-fractie vragen de regering toe te lichten wat de
consequenties en risico’s van het instemmingsrecht zullen zijn en wat er
gebeurt als er onduidelijkheden of strubbelingen ontstaan door de nieuwe
rol van de studentenraad.
Een sterkere positionering van de medezeggenschap op het financiële
beleid zal in positieve zin bijdragen aan de gezamenlijke verantwoordelijkheid van bestuurders, personeel en studenten. Door invoering van
instemmingsrecht op de hoofdlijnen van de begroting wordt gestimuleerd
dat bestuurders en medezeggenschap in een vroeg stadium met elkaar in
gesprek gaan over de koers van de instelling. Uiteindelijk vormen de
hoofdlijnen van de begroting en de concrete uitwerking daarvan in de
begroting zelf het financiële sluitstuk van deze discussie. Bij de concrete
invulling van het instemmingsrecht op de hoofdlijnen van de begroting
hebben instellingen de vrijheid om het proces zo in te richten dat het
aansluit bij de specifieke situatie en bestaande processen van de
instelling.
Het instemmingsrecht van de medezeggenschap op de hoofdlijnen van de
begroting past bij de huidige instemmings- en adviesrechten van de
medezeggenschap. Het is voor de medezeggenschap dan ook niet nieuw
dat zij instemmingsrecht hebben op belangrijke documenten, een aantal
instellingen heeft zelf al gekozen voor instemmingsrecht op (de hoofdlijnen van) de begroting of een vergelijkbaar document. De regering
verwacht dan ook geen onduidelijkheden over de rol van de medezeggenschap. Als dat onverhoopt toch het geval is, is het aan de bestuurders en
medezeggenschap om hierover het gesprek aan te gaan. Als zij er samen
niet uitkomen kan de raad van toezicht een bemiddelende rol spelen.
Instemmingsrecht betekent ook dat de mogelijkheid bestaat dat de
medezeggenschap instemming onthoudt op de hoofdlijnen van de
begroting. Het is van belang dat de instelling in een dergelijke uitzonderingssituatie draaiende blijft, dat de colleges blijven doorgaan en de
salarissen worden uitbetaald. Hierover kunnen bestuur en medezeggenschap samen afspraken maken. Voor het geval dat bestuur en medezeggenschap hier niet samen uitkomen, is in het wetsvoorstel een
voorziening getroffen om te zorgen dat onderwijs en onderzoek gewoon
doorgang kunnen vinden, als de begroting voor aanvang van het
begrotingsjaar nog niet zou zijn vastgesteld. Gedurende een procedure bij
de geschillencommissie kan het bestuur beschikken over ten hoogste vier
twaalfde gedeelten van de bedragen die in de overeenkomstige begrotingsonderdelen van het voorafgaande jaar waren opgenomen.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2014–2015, 34 035, nr. 13

150

Gedurende een procedure bij de Ondernemingskamer kan het bestuur
beschikken over de bedragen die daarvoor zijn geraamd in de begroting
waarover de Ondernemingskamer oordeelt. Daarbij gaat de regering er
vanuit dat het bestuur geen uitgaven doet die betrekking hebben op het
geschil. Hierover kunnen het bestuur en de medezeggenschap vooraf
afspraken maken in het medezeggenschapsreglement.
De leden van de PvdA-fractie vragen van de regering hoe er zorg voor
wordt gedragen dat het instemmingrecht op de begroting zo wordt
vormgegeven dat het een positief instrument is en geen last is voor de
medezeggenschap. Ook horen de leden van de PvdA-fractie graag van de
regering op welke wijze wordt geborgd dat de medezeggenschapsraad
afdoende wordt geïnformeerd om een gedegen besluit over de begroting
te kunnen nemen.
Instemmingsrecht is geen nieuw instrument voor de medezeggenschap,
maar past binnen de bestaande bevoegdheden. Zo heeft de medezeggenschap op dit moment al instemmingsrecht op het instellingsplan. Het gaat
er om dat de medezeggenschap meer betrokkenheid krijgt bij de
beleidsvorming van de instelling. Daarbij is het van belang dat de
medezeggenschap tijdig betrokken is bij het bepalen van de koers van de
instelling en de wijze waarop de investeringen in de kwaliteit van het
onderwijs worden gedaan. Voor het goed kunnen uitoefenen van deze
verantwoordelijkheid is het wel van belang dat de medezeggenschap
goed toegerust en geïnformeerd is om de hoofdlijnen van de begroting te
kunnen beoordelen. In de WHW is al geregeld dat de medezeggenschap
recht heeft op alle informatie, faciliteiten en scholing die nodig zijn voor
het uitoefenen van zijn taak. Als leden van de medezeggenschap zich
voldoende kunnen equiperen om uitvoering te geven aan deze verantwoordelijkheid, verwacht de regering niet dat het instemmingsrecht op de
hoofdlijnen van de begroting een last zal zijn voor de medezeggenschap.
Zoals ook de Afdeling advisering van de Raad van State in haar advies
aangeeft, is het instemmingsrecht op de begroting impliciet een vorm van
medebestuur, die aanzienlijk verder gaat dan medezeggenschap. De leden
van de CDA-fractie ontvangen graag een nadere reactie.
Zoals aangegeven in het nader rapport gaat het hier uitdrukkelijk om
instemmingsrecht op de hoofdlijnen van de begroting en niet om
instemmingsrecht op de integrale begroting. Die verantwoordelijkheid ligt
nog steeds bij het bestuur van de instelling en daarom is er ook geen
sprake van medebestuur. Het gaat er om dat de medezeggenschap tijdig
wordt betrokken bij het bepalen van de koers van de instelling en de wijze
waarop de investeringen in de kwaliteit van het onderwijs worden
gedaan.
Op welke wijze houdt de regering zicht op het voldoen van de uitwerking
in het medezeggenschapsreglement aan de in 8.5.1 en 8.5.2 genoemde
hoofdlijnen en randvoorwaarden, zo vragen de leden van de D66-fractie.
Het medezeggenschapsreglement behoort tot de autonomie van de
instelling. De regering heeft hier geen bemoeienis mee. Wettelijk is
bepaald dat het college van bestuur het medezeggenschapsreglement,
inclusief iedere wijziging daarvan, als voorstel aan de medezeggenschap
voorlegt en het reglement niet vaststelt of wijzigt dan nadat het voorstel
de instemming van twee derden van het aantal leden van de medezeggenschap heeft verworven. De medezeggenschap heeft dus zelf een
stevige rol bij de uitwerking van het instemmingsrecht op de hoofdlijnen
van de begroting in het reglement.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2014–2015, 34 035, nr. 13

151

De leden van de SGP-fractie vragen waarom de regering niet als alternatief of aanvullend op dit voorstel heeft overwogen de positie van
individuele studenten te versterken, bijvoorbeeld door regeling van een
onderwijsovereenkomst.
Er is juist voor gekozen om met de invoering van het studievoorschot de
positie van de studentenpopulatie als geheel te versterken en niet alleen
op individueel niveau. De investeringen die mogelijk worden door
invoering van het studievoorschot, zijn immers in het belang van alle
studenten gericht op kwaliteitsverbetering van het onderwijs. Het gaat dus
om beïnvloeding van beleid. Uiteraard brengt een sterkere positie van de
studentenpopulatie als geheel ook een sterkere positie van de individuele
student met zich mee. Het vastleggen daarvan in individuele overeenkomsten lijkt aantrekkelijk maar brengt ook veel extra administratieve
lasten met zich mee. Een individuele onderwijsovereenkomst is een
instrument uit het mbo dat niet wordt gehanteerd in het hoger onderwijs
omdat het mbo in tegenstelling tot het hoger onderwijs geen aanmeldingsprocedure kent als basis voor de inschrijving.
8.5.1. Hoofdlijnen van de begroting
De leden van de CDA-fractie vragen de regering toe te lichten hoe
inspraak op de begrotingspost van het Profileringsfonds wordt georganiseerd. Wordt de kwaliteitsinvestering door medezeggenschap gewaarborgd binnen het instemmingsrecht? Met andere woorden, welke posten
vallen binnen het «hoofdlijnenrecht» en hoe wordt dit afgebakend, zo
vragen de leden van de CDA-fractie. Vallen de hoogte en invulling van het
profileringsfonds hier ook onder, zo willen de leden van de D66-fractie
weten.
De kwaliteitsinvesteringen die mogelijk worden door invoering van het
studievoorschot vormen de aanleiding voor het invoeren van instemmingsrecht op de hoofdlijnen van de begroting. Zo krijgen studenten en
personeel meer te zeggen over de besteding van deze middelen. De
kwaliteitsinvesteringen vinden hun neerslag in de verschillende beleidsterreinen die onder de hoofdlijnen van de begroting vallen. Daarbij gaat
het in ieder geval om onderwijs, onderzoek, huisvesting en beheer,
investeringen en personeel.
De verdere invulling van wat tot de hoofdlijnen van de begroting moet
worden gerekend, wordt aan de instellingen overgelaten zodat het past
binnen de individuele situatie van de instelling. De instellingen hebben de
vrijheid om te bepalen dat ook andere onderwerpen gerekend worden tot
de hoofdlijnen van de begroting. Ook de medezeggenschap kan hierop
aandringen. Op welke manier de beoogde middelen voor het profileringsfonds in de hoofdlijnen worden opgenomen is ook aan de instelling. Wel
heeft de medezeggenschap instemmingsrecht op het profileringsfonds
met uitzondering van de financiële omvang daarvan.
8.5.2. Randvoorwaarden
De leden van de fractie 50PLUS/Klein vragen hoe de regering waarborgt
dat de bekostiging van een nog verder groeiende toestroom van
studenten in het hoger en wetenschappelijk onderwijs niet ten kosten gaat
van de «vrijvallende» middelen voor de kwaliteitsverhoging van het hoger
en wetenschappelijk onderwijs?
Het macrobudget van het hoger onderwijs groeit of daalt jaarlijks met de
toe- of afname in studentenaantallen. De investeringen als gevolg van het
wetsvoorstel studievoorschot zijn dan ook additioneel.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2014–2015, 34 035, nr. 13

152

Heeft de regering signalen opgevangen dat het experiment met de
prestatieafspraken als geslaagd kan worden beschouwd? Als dat zo is, kan
de regering deze informatie dan delen met de Kamer? Of zijn andere
argumenten de reden voor het opnemen van deze grondslag in het
wetsvoorstel? Zo ja welke? En als dat zo is, is het nu uitgevoerde
experiment dan niet zinloos, omdat de uitkomsten er feitelijk niet toe
doen, zo vraagt het lid van de 50 PLUS/Klein-fractie.
Door de bedoelde grondslag nu in het wetsvoorstel op te nemen houdt de
regering alle opties open. De regering wil, indien de evaluatie van het
experiment met de huidige prestatieafspraken daartoe aanleiding geeft,
de mogelijkheid hebben om per 2018 investeringen te koppelen aan
kwaliteitsafspraken. Wachten met indiening van een wetsvoorstel tot na
de evaluatie en daarop volgende besluitvorming over de kwaliteitsafspraken betekent dat die mogelijkheid er niet is. Door nu de wettelijke
basis te creëren, is bovendien na de evaluatie van de prestatieafspraken
en de daarop volgende besluitvorming over de kwaliteitsafspraken een
zorgvuldig proces mogelijk. Er is dan voor alle betrokkenen voldoende tijd
zich voor te bereiden op een volgende ronde afspraken.
Het voorgaande betekent niet dat het huidige experiment met prestatiebekostiging in het hoger onderwijs niet meer van waarde is. De regering wil
de ervaringen met het huidige experiment nadrukkelijk betrekken bij de
besluitvorming over de kwaliteitsafspraken. Daarom zal de evaluatie van
dit experiment worden afgewacht voordat een algemene maatregel van
bestuur wordt opgesteld.
9. Voorlichting en (financieel) bewustzijn
Nu met het studievoorschot de financiële consequentie groter is voor
studenten, is (financiële) voorlichting en ondersteuning bij het maken van
hun keuzes van groot belang. De leden van de VVD-fractie zien wel een
overheidstaak weggelegd in het ondersteunen van het maken van die
beslissing met behulp van voorlichting. Uit studies van het Nibud blijkt
dat leningen «»voor fun»» niet ongebruikelijk zijn. Hoe kan deze
aanwending, anders dan wat strikt noodzakelijk is om te studeren, worden
geminimaliseerd?
Een van de drie kerndoelstellingen van de voorlichting rond het studievoorschot, is het vergroten van het financieel bewustzijn onder studenten.
De regering zal hier actief op inzetten, waarbij ze gebruik zal maken van de
bevindingen van de Wetenschappelijke Raad voor het Regeringsbeleid in
het rapport Met kennis van gedrag beleid maken.165 In de voorlichtingscampagne zullen verschillende instrumenten worden ingezet. Zo is onder
andere de website www.financieelstudieplan.nl ontwikkeld door de
stichting Weet wat je besteedt en het Nibud, in samenwerking met onder
meer de studentenorganisaties, de Nationale Jeugdraad, het Ministerie
van OCW en DUO. Ook zal in samenwerking met Nibud bekeken worden
hoe een financieel huishoudboekje ontwikkeld kan worden, waarin
studenten hun actuele schuldpositie kunnen bijhouden, hun opgenomen
voorschot kunnen bekijken en terug te betalen bedragen kunnen
bijhouden. Een rekenhulp bij DUO moet studenten inzicht geven in de
kosten van de lening die zij afsluiten, hen een indicatie geven van de
totale lening die zij opbouwen met het gekozen leenbedrag, en de
maandlasten die daarbij horen in de aflosfase, uitgesplitst naar verschillende inkomensniveaus. Zo kan een student ook voor zichzelf inzichtelijk
maken wat de financiële gevolgen van zijn leengedrag zijn voor zijn
165

Wetenschappelijke Raad voor het Regeringsbeleid (2011) Met kennis van gedrag beleid
maken. WRR-rapport nr. 92.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2014–2015, 34 035, nr. 13

153

financiële positie na de studie. Deze rekenhulp zal ook een rol spelen in de
voorlichting rond het afbetalen, waarin de regering wil stimuleren dat
studenten die de ruimte hebben om sneller af te lossen, dat ook daadwerkelijk doen. Flexibel en vervroegd afbetalen zal daartoe ook beter
gefaciliteerd worden, zodat studenten snel en gemakkelijk de maandelijkse aflossingsbedragen kunnen verhogen of verlagen, en zo hun
terugbetalingspatroon steeds kunnen aanpassen aan hun persoonlijke
situatie of levensfase. De rekenhulp helpt daarbij inzichtelijk te maken wat
de kosten zijn van de diverse aflostermijnen die de student kan hanteren.
Op deze manieren wil de regering studenten bewust maken van de
gevolgen van de financiële beslissingen die zij nemen, zodat het lenen van
geld bij DUO voorbehouden blijft voor datgeen waarvoor de faciliteit
bedoeld is, namelijk inkomensondersteuning tijdens de studie.
De leden van de VVD-fractie vragen de regering wat de rol is van de
decaan en docenten op het voortgezet onderwijs inzake voorlichting?
De rol van de decaan in het vo is zeer divers en mede afhankelijk van de
visie die de school heeft op LOB. Men kan LOB aanbieden in de vorm van
een apart vak, als set van samenhangende schoolactiviteiten maar ook als
integraal onderdeel van het onderwijs. De voorlichting kan dus door zowel
de decaan als de mentor gedaan worden, maar ook de vakdocent kan hier
een rol in hebben.
De leden van de VVD-fractie vragen hoe gebruik kan worden gemaakt van
het vak loopbaanbegeleiding (LOB) om jonge leerlingen vroeg in het
keuzeproces te bereiken en hoe het vak LOB, meer dan nu het geval is,
consistent op alle scholen van hoge kwaliteit kan zijn.
In het stimuleringsproject LOB is vanaf 2011, samen met diverse experts
op het terrein van LOB, gewerkt aan een breed gedragen LOB-visietraject.
De zogenaamde LOB-box bevat een visie, enkele handreikingen voor een
veranderstrategie, concrete schoolactiviteiten en werkwijzen (zie
www.lob-vo.nl/loopbaanbox). Ook bevat de LOB-box een werkwijze om de
LOB-activiteiten en de samenwerking met partners te evalueren en daar
het LOB-programma op af te stemmen.
Uit het onderzoek LOB en studiesucces166 blijkt dat studenten in het hoger
onderwijs minder uitvallen bij een goede LOB. Door het aanbieden van
een weloverwogen breed
pakket van meerdere LOB-activiteiten in het voortgezet onderwijs is een
afname mogelijk van bijna een derde van de reguliere uitval. Een van de
belangrijkste aanbevelingen aan scholen is om op tijd te beginnen met het
aanbieden van LOB-activiteiten, dat wil zeggen niet pas in de laatste twee
leerjaren maar één of twee jaar daarvoor (voor de profielkeuze). Ook
vinden leerlingen vaak het individuele gesprek met decanen, mentoren en
vakdocenten het nuttigst in de keuzebegeleiding, op de voet gevolgd door
voorlichting door gastsprekers over opleidingen en beroepen.
Deze kennis wordt benut om ook in de onderbouw van het vo actief vorm
te geven aan LOB. In lijn met de ambities uit het sectorakkoord vo zal het
verbreden en verduurzamen van de opgedane kennis over hoge kwaliteit
LOB de komende periode centraal staan in het vo. Eind van dit jaar zal de
VO-raad een vervolgadvies opstellen hoe dit in de sector te realiseren. De
ervaringen met onder andere de samenwerking met andere sectoren zal
daar onderdeel van zijn. De huidige pilots samenwerking vo-ho laten zien

166

LOB en studiesucces, onderzoek naar de opbrengst van LOB op basis van de Startmonitor
2012–2013, ResearchNed september 2013

Tweede Kamer, vergaderjaar 2014–2015, 34 035, nr. 13

154

dat een intensieve en structurele samenwerking tussen vo en ho een
belangrijke bijdrage levert aan een doorlopende LOB-leerlijn.
De leden van de PvdA-fractie merken op dat voor een geslaagde invoering
van het studievoorschot het cruciaal is om scholieren en studenten goed
te informeren over de voorgenomen plannen. Gelukkig zien zij dat de
regering haar taak serieus neemt en betrokken partijen op verschillende
wijzen zal informeren. Wel vragen de leden de regering om bij de
voorlichting de verschillende doelgroepen, zoals scholieren in het vo,
studenten in het mbo, ouders, bachelor studenten, leraren, mentoren,
studieadviseurs, decanen, nadrukkelijk te betrekken en de voorlichting
voor het studievoorschot op de vragen van de betreffende groepen af te
stemmen.
De leden van de PvdA-fractie benadrukken terecht dat adequate
voorlichting cruciaal is voor een geslaagde invoering van het studievoorschot. Daarvoor is het belangrijk dat de voorlichtingscampagne zicht niet
alleen richt op (aankomende) studenten zelf, maar ook op de sleutelfiguren in hun directe omgeving: ouders, docenten, decanen, studieadviseurs en mentoren.
De regering heeft een groot aantal maatregelen gepland staan om de
veranderingen in de studiefinanciering breed onder alle (aankomende)
studenten bekend te maken:
• Alle eindexamenkandidaten (havo, vwo en mbo) ontvangen in oktober
een brief van de Minister van Onderwijs met informatie over studiekeuze, aanmeldingsprocedures en studiefinanciering. Deze brief bevat
onder andere een link naar de site van DUO.nl en van startstuderen.nl,
waar (aankomende) studenten uitleg kunnen vinden over hun
verschillende mogelijkheden, rechten en plichten in de studiefinanciering. Bij de brief zit ook een infographic van alle stappen die studenten
moeten nemen ter voorbereiding op de studie.
• Eind oktober gaat op onder andere op startstuderen.nl een animatie
online met informatie voor aankomende studenten over de stappen
die zij zelf moeten zetten om aan een studie te kunnen beginnen. Zo
wordt onder andere uitgelegd hoe zij studiefinanciering kunnen
aanvragen, en wat de mogelijkheden in de studiefinanciering zijn.
• Begin december ontvangen alle huidige studenten bericht van DUO
met de toekenning van studiefinanciering voor volgend jaar. Bij dit
bericht ontvangen studenten een folder met daarin uitleg over
studievoorschot, en worden zij erop gewezen dat de toekenning van de
studiefinanciering voorlopig is, en kan wijzigen door invoering van het
studievoorschot.
• Samen met de landelijke vo-decanenverenigingen werkt DUO aan een
flyer met informatie over onder andere startstuderen.nl en het
studievoorschot. Deze flyer kan verspreid worden via de netwerken
van de vo-decanenverenigingen.
• Via de DUO E-zines voor onder andere decanen en mentoren, en via de
OCW-nieuwsbrieven, worden instellingen en scholen op de hoogte
gebracht van de informatie op Startstuderen.nl, de verzending en
inhoud van de brief aan de eindexamenkandidaten en de flyer die
ontwikkeld wordt.
De leden van de PvdA-fractie merken verder op dat er veel «indianenverhalen» de rondte doen over het studievoorschot. Ondermeer over de
hoogte van het schuldenbedrag verspreiden belanghebbenden onjuiste
cijfers of laten zij het na om kanttekening en/of nuanceringen te plaatsen
bij de door hen gebruikte cijfers. Deelt de regering de zorg van de leden
op dit punt? Het wegnemen van de leenangst, zonder daarbij de feiten
over het aangaan van een lening voor de studie, uit het oog te verliezen is

Tweede Kamer, vergaderjaar 2014–2015, 34 035, nr. 13

155

van wezenlijk belang, zo zijn de leden van mening. Deelt de regering deze
opvatting van de leden? En zo ja, kan de regering aangeven in hoeverre
DUO de voorlichting hierop heeft ingericht?
De doelstelling van de voorlichting over het studievoorschot, is drieledig.
Allereerst wil de regering bereiken dat de student goed op de hoogte is
van de feitelijke veranderingen die gaan plaatsvinden in de studiefinanciering en de maatregelen die het voorstel behelst, ten tweede moet elke
student begrijpen wat de gevolgen van deze maatregelen zijn voor zijn
persoonlijke situatie, en tot slot wil de regering het financiële bewustzijn
van elke student vergroten, nu een hogere bijdrage aan de eigen
opleiding gevraagd wordt.
De regering wil er allereerst op wijzen dat het juist voorlichten van
studenten over de veranderingen in de studiefinanciering niet alleen een
taak is van de overheid, maar een gedeelde verantwoordelijkheid zou
moeten zijn van iedereen die zich in het publieke domein bezighoudt met
de voorlichting over de maatregelen in de studiefinanciering. Geen
student in Nederland is immers gebaat bij spookverhalen over torenhoge
schuldenlasten, die door geen enkel onderzoek kwalitatief of kwantitatief
ondersteund worden.
Met de inzet van bovengenoemde voorlichtingsinstrumenten zorgt de
regering ervoor dat elke student goed geïnformeerd wordt over de
veranderingen die er gaan plaatsvinden in de studiefinanciering, de
gevolgen die dit heeft voor de persoonlijke situatie en de mogelijkheden
die (aankomende) studenten hebben om hun studie te financieren. Daarbij
behoort ook een realistisch beeld van de kosten en baten van een studie
in het hoger onderwijs. Het is belangrijk dat studenten daarbij niet alleen
beseffen wat de kosten zijn van een studie in het hoger onderwijs en een
eventuele lening bij DUO, maar ook van de baten die een dergelijke
investering in de eigen toekomst hun oplevert. Uit onderzoek blijkt
immers dat de baten van een studie in hoger onderwijs nog altijd
ruimschoots opwegen tegen de kosten, ook wanneer straks de basisbeurs
verdwijnt. Uiteindelijk behoort de studiekeuze vooral een inhoudelijke te
zijn, die studenten maken op basis van hun talent en motivatie. In de
voorlichting zet de regering daarom in op de mogelijkheden die de
studiefinanciering biedt aan studenten, de sociale elementen van het
studievoorschot, zoals de verhoging van de aanvullende beurs en de
versoepeling van de terugbetaalregeling. Die aspecten zorgen ervoor dat
elke student tijdens zijn studie in zijn levensonderhoud kan voorzien, en
na zijn studie in principe in staat zal zijn om aan zijn terugbetaalverplichting te voldoen, ongeacht zijn inkomen.
Dit zijn ook de aspecten die ervoor moeten zorgen dat een eventuele
leenangst wordt weggenomen, zonder dat dit ten koste gaat van het
financieel bewustzijn. De voorlichting rond het studievoorschot richt zich
daarom zoals aangegeven ook op het vergroten van het financieel
bewustzijn van studenten in het algemeen. Daarvoor is onder andere de
website www.financieelstudieplan.nl ontwikkeld door de stichting Weet
wat je besteedt en het Nibud, in samenwerking met onder meer de
studentenorganisaties, de Nationale Jeugdraad, het Ministerie van OCW
en DUO. Ook zal in samenwerking met Nibud bekeken worden hoe een
financieel huishoudboekje ontwikkeld kan worden, waarin studenten hun
actuele schuldpositie kunnen bijhouden, hun opgenomen voorschot
kunnen bekijken en terug te betalen bedragen kunnen bijhouden. Een
rekenhulp die ontwikkeld zal worden met DUO, kan de studenten helpen
om inzicht te krijgen in de daadwerkelijke kosten van het lenen.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2014–2015, 34 035, nr. 13

156

De leden van de PvdA-fractie vragen de regering om nogmaals inzichtelijk
te maken welke consequenties de invoering van het studievoorschot op
korte en lange termijn voor studenten heeft, hoe hoog een schuld wordt
en wat dit voor consequenties heeft qua afbetaling. Deze informatie zou
niet alleen met de Kamer gedeeld moeten worden, maar juist ook met
betrokkenen. Deelt de regering deze opvatting van de leden? En zo ja, hoe
zal zij uitvoering geven aan deze opvatting?
Het CPB stelt dat de gemiddelde studieschuld als gevolg van het
studievoorschot met € 6.000 toenemen. Een derde van de studenten leent
nu niet. Van de studenten die wel lenen, bedraagt de gemiddelde schuld
€ 15.000. Het gemiddelde schuldbedrag over alle studenten, de leners en
de niet-leners, is momenteel dus € 10.000. Het uitgangspunt dat de
gemiddelde studieschuld straks € 21.000 zal zijn, is dan ook behoedzaam.
Heeft een student straks een hogere schuld, dan zal hij ook een hoger
maandbedrag moeten terugbetalen. Bij een hogere studieschuld van
€ 6.000 hoort een extra maandlast van € 22. De verlenging van de
terugbetaaltermijn betekent dat de oud-student in de eerste jaren na het
afstuderen, minder terugbetaalt dan onder het huidige stelsel en in de
latere jaren doorgaans juist meer; de terugbetaling mag immers over een
langere periode worden uitgesmeerd, zoals ook de CPB-notitie inzichtelijk
maakt.167 Dit is een bewuste keuze van de regering; de maandlasten
worden hierdoor lager in het spitsuur van het leven als de inkomens van
oud-studenten stijgen en zij mogelijk een huis willen kopen of een gezin
willen stichten.
Wat de student straks feitelijk zal terugbetalen, is afhankelijk van
verschillende factoren, zoals de hoogte van de studieschuld, de duur van
de terugbetaalperiode, de hoogte van rente en de inkomensontwikkeling
van het huishouden. Ook is deze afhankelijk van de individuele omstandigheden van de oud-student en zijn preferenties ten aanzien van
financiële beslissingen. De regering zorgt er in ieder geval voor dat
flexibel en vervroegd aflossen makkelijker wordt. Ook nu al lost 60% van
de studenten binnen 5 jaar af, terwijl de maximale termijn 15 jaar is. Door
de verlenging van de maximale terugbetaaltermijn naar 35 jaar in
combinatie met de nieuwe mogelijkheden tot flexibel en vervroegd
aflossen, kan de student het terugbetaalregime kiezen dat bij zijn
persoonlijke situatie past, en dit ook tussentijds aanpassen als de
omstandigheden daarom vragen. Bij een langere terugbetaaltermijn,
horen lagere maandlasten, maar wordt over de hele periode meer rente
betaald; bij een kortere terugbetaaltermijn, zijn de maandlasten hoger en
bespaart de student rente. De consequenties van deze keuzes moeten
goed voor het voetlicht worden gebracht. Het vergroten van het financieel
bewustzijn van de student is dan ook een van de kerndoelstellingen van
de voorlichting rond het studievoorschot. Gegeven de ervaring in het
huidige stelsel met de mate waarin studenten vervroegd aflossen,
gecombineerd met de gemiddelde stijging van de studieschuld door het
wegvallen van de basisbeurs en de investeringen in het vergroten van het
financieel bewustzijn, is het onmogelijk om op voorhand te stellen welke
keuzes studenten daarin zullen maken.
De regering is het met de leden van de PvdA-fractie eens dat het vooral
belangrijk is dat elke student zelf inzichtelijk kan maken wat de gevolgen
zijn van het studievoorschot voor zijn of haar persoonlijke situatie.
Daartoe zal een rekenhulp ontwikkeld worden op www.duo.nl. Studenten
kunnen dan met behulp van deze rekenhulp zelf berekenen welk bedrag zij
nodig hebben per maand om rond te komen, hoe hoog hun studieschuld
dan is na het behalen van het diploma, en welk bedrag zij bij welk
167

CPB (2014). Bijlage bij: Kamerstukken II, 2013/2014, 24 724, nr. 131.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2014–2015, 34 035, nr. 13

157

inkomen kwijt zullen zijn aan de aflossing van hun schuld. Deze rekenhulp
zal onderdeel uitmaken van de voorlichting over het studievoorschot.
De leden van de PvdA-fractie horen dus graag van de regering hoe zij het
risico op leenangst bij specifieke groepen aankomende studenten voor wil
zijn. Hoe zal de regering er zorg voor dragen dat iedere jongere op de
hoogte is van de maatregelen om studenten uit een lagere sociaal
economische klasse aan te moedigen om te blijven studeren? Hoe brengt
zij de verschillende tegemoetkomingen onder hun aandacht, zo vragen
deze leden.
De regering zet er met behulp van alle bovengenoemde voorlichtingsmiddelen op in dat iedere jongere op de hoogte is van de maatregelen die het
studievoorschot bevat. Het bestaan van de aanvullende beurs en de
sociale terugbetaalvoorwaarden worden actief gecommuniceerd, onder
andere in een infographic die alle eindexamenkandidaten bij de brief ter
voorbereiding op hun studie ontvangen, de flyer die alle huidige
studenten ontvangen bij hun prolongatiebericht dit jaar, in het aanvraagformulier voor studiefinanciering, in de flyer voor decanen, op de
websites van DUO.nl en startstuderen.nl, en in doelgroepspecifieke
brieven van DUO. De regering zal zelf ook actief blijven monitoren hoe
hoog de bekendheid is van deze aspecten van de studiefinanciering, zodat
kan bijgestuurd worden wanneer dat nodig is. Mocht er bijvoorbeeld extra
aandacht nodig blijken voor specifieke groepen, zoals de studenten met
een lagere sociaaleconomische status, dan zal de regering daar passende
maatregelen voor nemen.
Graag horen de leden van de PvdA-fractie van de regering hoe er op dit
moment in de praktijk door hypotheekverstrekkers wordt omgegaan met
een studieschuld. Klopt het dat zij niet de actuele openstaande schuld
hanteren, maar uitgaan van de hoogte van de schuld zoals deze was direct
na afstuderen? Op welke wijze wegen zij de studieschuld op dit moment?
En op welke mate kan een studieschuld jongeren belemmeren bij de
aanschaf van een huis? Graag horen de leden wat de houding van de
regering op dit punt is en of zij mogelijkheden ziet om banken te
verbieden om een studieschuld onnodig zwaar mee te laten tellen.
Immers, studenten hebben een uitzicht op een mooie (financiële)
toekomst en banken die een studieschuld onevenredig meenemen bij het
verstrekken van een hypotheek doen geen recht aan de gunstige
uitgangssituatie die veel afgestudeerden hebben. Kan de regering daarom
een plan van aanpak presenteren en in samenspraak met hypotheekverstrekkers om te komen tot een regeling die jongeren nu en in toekomst in
staat stelt om een hypotheek af te sluiten, ondanks het feit dat zij een
openstaande studieschuld hebben. Immers, wanneer een student
maximaal vier procent moet aflossen, zou een hypotheekbedrag dan als
gevolg van een openstaande studieschuld dan ooit meer dan vier procent
lager uit mogen komen dan voor iemand zonder studieschuld. Als dat zo
is, dan verkrijgen de leden graag een toelichting.
Banken kijken bij de hypotheekverstrekking naar de oorspronkelijke
studieschuld en nemen daarvan bij het huidige terugbetaalregime 0,75%
als benadering voor de maandlasten. Dit houdt in dat wordt verondersteld
dat bij een studieschuld van € 10.000 een maandbedrag van € 75 hoort.
Dit is fors lager dan bij regulier consumptief krediet, want daarbij wordt
rekening gehouden met een maandlast van 2% van de leensom en wordt
dus aangenomen dat de maandlast € 200 bedraagt. Naar aanleiding van
het onderhavige wetsvoorstel heeft de regering overleg gevoerd met de
Nederlandse Vereniging van Banken en de Autoriteit Financiële Markten
over de wijze waarop studieleningen straks in het nieuwe stelsel worden
meegewogen. Er is afgesproken dat het studievoorschot aanleiding biedt
om de wegingsfactor aan te passen naar 0,45%. Dit omdat de maand-

Tweede Kamer, vergaderjaar 2014–2015, 34 035, nr. 13

158

lasten grofweg halveren door de verlenging van de terugbetaaltermijn en
door de socialere terugbetaalvoorwaarden. Hierdoor wordt bij een
studieschuld van € 10.000 dus verondersteld dat de oud-student een
maandlast van € 45 heeft in plaats van € 75 en wordt de leencapaciteit
groter dan zonder deze herziening van de wegingsfactor. Deze wegingsfactor wordt toegepast op de oorspronkelijke studieschuld. Reden
hiervoor is dat dit voor banken makkelijker te verifiëren is en dat de
maandlasten gedurende de hele looptijd gelijk blijven. Bij vervroegde
aflossing dalen de maandlasten van de student wel en met de sector is
dan ook afgesproken dat als studenten vervroegd hebben afgelost,
banken daar proportioneel naar handelen. De student moet die
vervroegde aflossing kunnen aantonen en kan daarvoor een overzicht van
DUO opvragen.
De leden van de PvdA vragen in het verlengde hiervan op welke manier
een studieschuld jongeren kan belemmeren bij de aanschaf van een huis
en om een plan van aanpak gezamenlijk met hypotheekverstrekkers om
dit te borgen. De afspraken die de regering met de bankensector heeft
gemaakt, voldoen aan dit verzoek. Doordat de wegingsfactor wordt
verlaagd, wordt de leencapaciteit groter en wordt het dus makkelijker om
een huis te kopen voor studenten met een studieschuld. Ter illustratie een
voorbeeld: bij een inkomen van 40.000 en een studieschuld van 22.000
kan met de huidige wegingsfactor een bedrag van circa 140.000 worden
geleend en met de herziene wegingsfactor een bedrag van circa 153.000.
De leden van de PvdA vragen of de regering banken wil verbieden om een
studieschuld onnodig zwaar mee te tellen. De wetgeving beoogt overkreditering van de consument te voorkomen. Om te borgen dat de
hypotheeklasten nu en in de toekomst betaalbaar blijven, is het voor
zowel de consument als de kredietverstrekker van belang dat alle
uitstaande kredieten bij de hypotheekaanvraag worden meegewogen.
Zoals hierboven uiteengezet, geldt bij studieleningen wel een lagere
wegingsfactor. Hypotheekverstrekkers hebben echter ook contractvrijheid
en zijn vrij om hun acceptatiebeleid zelf vorm te geven (de wetgeving legt
slechts minimumeisen op). Omdat het wegingspercentage van 0,45% voor
studieschulden in overleg met de sector en de toezichthouder tot stand is
gekomen, ligt het niet in de lijn der verwachtingen dat kredietverstrekkers
hier snel van af zullen wijken. Dit was ook niet het geval onder het huidige
regime waarbij studieschulden tegen 0,75% worden meegewogen.
Ten slotte is de vraag of een hypotheek nooit meer dan 4% lager zou
mogen uitkomen dan voor iemand zonder schuld. Het klopt dat iemand
met een studieschuld straks nooit meer dan vier procent van zijn inkomen
kwijt is voor aflossing (preciezer: nooit meer dan vier procent van het deel
van zijn inkomen boven de drempel van 100% WML). Ten gevolge van een
studieschuld kan de maximale hypotheek wel meer dan vier procent lager
uitvallen dan bij een oud-student zonder studieschuld. Het hypotheekbedrag is mede afhankelijk van de wegingsfactor van 0,45%, maar ook
van het huishoudinkomen, van de hoogte van de studieschuld en van het
al dan niet hebben van overige consumptieve kredieten en van het
huishoudinkomen.
De leden van de SP-fractie vragen hoeveel scholieren op de hoogte zijn
van de invoering van het leenstelsel en de gevolgen die dat voor hen
heeft. Op welke wijze zet de regering zich in om alle scholieren te
bereiken? Op welke wijze wordt nagegaan hoe groot de bekendheid met
het afschaffen van de basisbeurs is? Weten alle scholieren dat zij zich in
de schulden moeten steken wanneer zij gaan studeren?

Tweede Kamer, vergaderjaar 2014–2015, 34 035, nr. 13

159

De regering heeft afgelopen juli een zogenaamde 0-meting uitgevoerd om
het kennisniveau gepeild te peilen met betrekking tot de bekendheid van
de invoering van het studievoorschot en de gevolgen daarvan. Hieruit
bleek dat gemiddeld 87% van de scholieren in de klassen van havo, vwo
en mbo-4 die (naar verwachting) in 2015 of 2016 te maken krijgen met het
studievoorschot, daadwerkelijk weet dat de overheid plannen heeft om de
studiefinanciering te veranderen. De bekendheid verschilt per schooltype,
hij is het grootst onder de vwo-leerlingen, 93% is ervan op de hoogte, van
de havo-leerlingen is 84% op de hoogte en onder de mbo-4 deelnemers
weet 76% dat er veranderingen aankomen. De bekendheid onder ouders
over veranderingen in de studiefinanciering is ook gemeten. Van de
ouders blijkt 96% op de hoogte. Van de scholieren noemt 48% spontaan
het feit dat de basisbeurs omgezet zal gaan worden in de mogelijkheid om
te lenen. De 0-meting laat zien de aankomende eerstejaars en hun ouders
een grote informatiebehoefte hebben over de invoering van het
leenstelsel en de gevolgen hiervan.
De regering zal als volgt aan die behoefte tegemoet komen:
• Alle eindexamenkandidaten (havo, vwo en mbo) ontvangen in oktober
een brief van de Minister van Onderwijs met informatie over studiekeuze, aanmeldingsprocedures en studiefinanciering. Deze brief bevat
onder andere een link naar de site van DUO en van startstuderen.nl,
waar (aankomende) studenten uitleg kunnen vinden over hun
verschillende mogelijkheden, rechten en plichten in de studiefinanciering. Bij de brief zit ook een infographic van alle stappen die studenten
moeten nemen ter voorbereiding op de studie.
• Eind oktober gaat op onder andere op startstuderen.nl een animatie
online met informatie voor aankomende studenten over de stappen
die zij zelf moeten zetten om aan een studie te kunnen beginnen. Zo
wordt onder andere uitgelegd hoe zij studiefinanciering kunnen
aanvragen, en wat de mogelijkheden in de studiefinanciering zijn.
• Begin december ontvangen alle huidige studenten bericht van DUO
met de toekenning van studiefinanciering voor volgend jaar. Bij dit
bericht ontvangen studenten een folder met daarin uitleg over
studievoorschot, en worden zij erop gewezen dat de toekenning van de
studiefinanciering voorlopig is, en kan wijzigen door invoering van het
studievoorschot.
• Samen met de landelijke vo-decanenverenigingen werkt DUO aan een
flyer met informatie over onder andere startstuderen.nl en het
studievoorschot. Deze flyer kan verspreid worden via de netwerken
van de vo-decanenverenigingen.
• Via de DUO E-zines voor onder andere decanen en mentoren, en via de
OCW-nieuwsbrieven, worden instellingen en scholen op de hoogte
gebracht van de informatie op startstuderen.nl, de verzending en
inhoud van de brief aan de eindexamenkandidaten en de flyer die
ontwikkeld wordt.
In november zal de regering opnieuw peilen hoe hoog het kennisniveau is
onder de verschillende doelgroepen over de op handen zijnde veranderingen en waar nodig, de voorlichting daarop aanpassen.
De leden van de SP-fractie vragen de regering hoe wordt ingezet op een
betere loopbaanbegeleiding (LOB).
Uit het onderzoek LOB en studiesucces168 blijkt dat studenten in het hoger
onderwijs minder vaak uitvallen als zij een goede loopbaanbegeleiding
gehad hebben in het vo. Door het aanbieden van een weloverwogen
168

LOB en studiesucces, onderzoek naar de opbrengst van LOB op basis van de Startmonitor
2012–2013, ResearchNed september 2013

Tweede Kamer, vergaderjaar 2014–2015, 34 035, nr. 13

160

breed pakket van meerdere LOB-activiteiten in het voortgezet onderwijs, is
een afname mogelijk van bijna een derde van de reguliere uitval. Een van
de belangrijkste aanbevelingen van de overheid aan scholen is dan ook
dat zij op tijd moeten beginnen met het aanbieden van LOB-activiteiten,
dat wil zeggen niet pas in de laatste twee leerjaren maar één of twee jaar
daarvoor (voor de profielkeuze). Ook vinden leerlingen vaak het individuele gesprek met decanen, mentoren en vakdocenten het nuttigst in de
keuzebegeleiding, op de voet gevolgd door voorlichting door gastsprekers
over opleidingen en beroepen. De producten (o.a. professionaliseringsmodule, app ter bevordering van de ouderbetrokkenheid, centrale website
loopbaanbegeleiding, regionale samenwerkingsnetwerken) en
opgebouwde kennis (o.a. doorstroom cijfers/oud leerling succes) die het
stimuleringstraject LOB heeft opgeleverd, zijn beschikbaar voor alle
vo-instellingen. Dit stimuleringstraject is door het Ministerie van OCW
gefinancierd. De producten worden door scholen benut om de
begeleiding van scholieren te verbeteren. De huidige pilots laten zien dat
een intensieve en structurele samenwerking tussen vo en ho een
belangrijke bijdrage levert aan een doorlopende LOB-leerlijn.
In lijn met de ambities uit het sectorakkoord vo zal het verbreden en
verduurzamen van de opgedane kennis over goede loopbaanbegeleiding
de komende periode centraal staan. De vo-sector heeft daarbij als ambitie
om samen met de andere onderwijssectoren en het bedrijfsleven LOB
steviger in het vo te verankeren. Eind van dit jaar zal de VO-raad in een
vervolgadvies opstellen hoe dit het beste in de sector kan worden
gerealiseerd. De regering zal deze ambitie en de bijbehorende activiteiten
de komende jaren ondersteunen.
In het mbo wordt sinds enige jaren geïnvesteerd in betere loopbaanbegeleiding samen met scholen (managers, beleidmakers en uitvoerders zoals
studieloopbaanbegeleiders en schoolcoaches), studenten en bedrijfsleven
en met hulp van wetenschappers en experts. Het stimuleringsplan mbo
loopt tot en met eind 2015. De activiteiten en werkwijze zijn vergelijkbaar
met het vo stimuleringsplan (lob -scan, professionalisering en gemeenschappelijke kennisdelingsbijeenkomsten) maar ook met een paar andere
accenten en speerpunten, zoals de intake, de doorstroom mbo-ho en
arbeidsmarkt, de ontwikkelde websites mbo stad en beroepen in beeld. In
2015 vindt een evaluatie plaats en kan zorgvuldig worden bezien welke
voortzetting nodig is in het mbo.
De leden van de SP-fractie vragen welke risico’s worden gezien in het op
jonge leeftijd aangaan van zulke hoge schulden en hoe wordt voorkomen
dat deze jongeren op latere leeftijd net zo makkelijk leningen afsluiten
voor andere doeleinden als zij volgens dit kabinet voor de studie zullen
doen?
De regering is van mening dat leningen voor de studie significant
verschillen van leningen voor consumptieve doeleinden. Een studielening
zorgt ervoor dat de student met een opleiding kan investeren in zijn eigen
toekomst: in een gunstige positie op de arbeidsmarkt met bijbehorend
salaris, in persoonlijke ontwikkeling en algemene vorming, en een hogere
kwaliteit van leven in het algemeen. Deze investering verdient zich
doorgaans ruimschoots terug na de studie. Mocht dat echter onverhoopt
niet het geval zijn, dan zorgen de sociale terugbetaalvoorwaarden ervoor
dat de student beschermd is tegen te hoge maandlasten: onder het
minimumloon betaal je niets terug, je betaalt nooit meer dan 4% over het
meerinkomen boven die drempel en je eventuele restschuld wordt na 35
jaar kwijtgescholden. Zo zorgt de regering dat elke oud-student in principe
in staat zal zijn om aan zijn aflosverplichting te voldoen, ongeacht zijn
inkomen. De verlenging van de terugbetaaltermijn betekent ook dat de

Tweede Kamer, vergaderjaar 2014–2015, 34 035, nr. 13

161

maandlasten lager zijn, juist in het spitsuur van het leven als de inkomens
stijgen en de oud-student wellicht een huis koopt of een gezin sticht.
Daarnaast geldt voor studieleningen een aanmerkelijk gunstigere rente
dan bij de looptijd van de lening hoort, of bij de kredietwaardigheid van
een individuele student. Door deze sociale aspecten van de leenfaciliteit,
verschilt een studielening wezenlijk van aard met een consumptief krediet.
Dat neemt niet weg dat ook de kosten van lenen goed voor het voetlicht
moeten worden gebracht. Het vergroten van het financieel bewustzijn
onder studenten, is dan ook een van de kerndoelstellingen van de
voorlichting rond het studievoorschot. De regering zal hier actief op
inzetten, waarbij ze gebruik zal maken van de bevindingen van de
Wetenschappelijke Raad voor het Regeringsbeleid in het rapport Met
kennis van gedrag beleid maken.169 In de voorlichtingscampagne zullen
verschillende instrumenten worden ingezet. Zo is onder andere de
website www.financieelstudieplan.nl ontwikkeld door de stichting Weet
wat je besteedt en het Nibud, in samenwerking met onder meer de
studentenorganisaties, de Nationale Jeugdraad, het Ministerie van OCW
en DUO. Ook zal in samenwerking met Nibud bekeken worden hoe een
financieel huishoudboekje ontwikkeld kan worden, waarin studenten hun
actuele schuldpositie kunnen bijhouden, hun opgenomen voorschot
kunnen bekijken en terug te betalen bedragen kunnen bijhouden. Een
rekenhulp bij DUO moet studenten inzicht geven in de kosten van de
lening die zij afsluiten, hen een indicatie geven van de totale lening die zij
opbouwen met het gekozen leenbedrag, en de maandlasten die daarbij
horen in de aflosfase, uitgesplitst naar verschillende inkomensniveaus. Zo
kan een student ook voor zichzelf inzichtelijk maken wat de financiële
gevolgen van zijn leengedrag zijn voor zijn financiële positie na de studie.
Deze rekenhulp zal ook een rol spelen in de voorlichting rond het
afbetalen, waarin de regering wil stimuleren dat studenten die de ruimte
hebben om sneller af te lossen, dat ook daadwerkelijk doen. Flexibel en
vervroegd afbetalen zal daartoe ook beter gefaciliteerd worden, zodat
studenten snel en gemakkelijk de maandelijkse aflossingsbedragen
kunnen verhogen of verlagen, en zo hun terugbetalingspatroon steeds
kunnen aanpassen aan hun persoonlijke situatie of levensfase. De
rekenhulp helpt daarbij inzichtelijk te maken wat de kosten zijn van de
diverse aflostermijnen die de student kan hanteren. Op deze manieren wil
de regering studenten bewust maken van de gevolgen van de financiële
beslissingen die zij nemen, zodat het lenen van geld bij DUO voorbehouden blijft voor datgeen waarvoor de faciliteit bedoeld is, namelijk
inkomensondersteuning tijdens de studie.
Wordt er bij het afsluiten van een studielening ook een waarschuwing aan
de (aankomende) student gegeven, waarbij hij of zij op de risico’s wordt
gewezen van grote schulden? Zo ja, hoe gaat deze waarschuwing vorm
gegeven worden? Zo nee, waarom hier niet en bij alle andere leningen
wel (zie de «Let op: Lenen kost geld» waarschuwing), zo vragen de leden
van de SP-fractie.
Een van de drie kerndoelstellingen van de voorlichting rond het studievoorschot, is het vergroten van het financieel bewustzijn onder studenten.
De regering zal hier actief op inzetten, waarbij ze gebruik zal maken van de
bevindingen van de Wetenschappelijke Raad voor het Regeringsbeleid in
het rapport Met kennis van gedrag beleid maken.170 In de voorlichtingscampagne zullen verschillende instrumenten ingezet worden. Zo is onder
169

Wetenschappelijke Raad voor het Regeringsbeleid (2011) Met kennis van gedrag beleid
maken, WRR-rapport nr. 92, 2011
170
Wetenschappelijke Raad voor het Regeringsbeleid (2011) Met kennis van gedrag beleid
maken, WRR-rapport nr. 92, 2011

Tweede Kamer, vergaderjaar 2014–2015, 34 035, nr. 13

162

andere de website www.financieelstudieplan.nl ontwikkeld door de
stichting Weet wat je besteedt en het Nibud, in samenwerking met onder
meer de studentenorganisaties, de Nationale Jeugdraad, het Ministerie
van OCW en DUO. Ook zal in samenwerking met Nibud bekeken worden
hoe een financieel huishoudboekje ontwikkeld kan worden, waarin
studenten hun actuele schuldpositie kunnen bijhouden, hun opgenomen
voorschot kunnen bekijken en terug te betalen bedragen kunnen
bijhouden. Een rekenhulp bij DUO moet studenten inzicht geven in de
kosten van de lening die zij afsluiten, hen een indicatie geven van de
totale lening die zij opbouwen met het gekozen leenbedrag, en de
maandlasten die daarbij horen in de aflosfase, uitgesplitst naar verschillende inkomensniveaus. Zo kan een student ook voor zichzelf inzichtelijk
maken wat de financiële gevolgen van zijn leengedrag zijn voor zijn
financiële positie na de studie. Deze rekenhulp zal ook een rol spelen in de
voorlichting rond het afbetalen, waarin de regering wil stimuleren dat
studenten die de ruimte hebben om sneller af te lossen, dat ook daadwerkelijk doen. Flexibel en vervroegd afbetalen zal daartoe ook beter
gefaciliteerd worden, zodat studenten snel en gemakkelijk de maandelijkse aflossingsbedragen kunnen verhogen of verlagen, en zo hun
terugbetalingspatroon steeds kunnen aanpassen aan hun persoonlijke
situatie of levensfase. De rekenhulp helpt daarbij inzichtelijk te maken wat
de kosten zijn van de diverse aflostermijnen die de student kan hanteren.
Op deze manieren wil de regering studenten bewust maken van de
gevolgen van de financiële beslissingen die zij nemen, zodat het lenen van
geld bij DUO voorbehouden blijft voor dat waarvoor de faciliteit bedoeld
is, namelijk inkomensondersteuning tijdens de studie.
De leden van de CDA-fractie vragen of de regering de cijfers van de
CDA-fractie ten aanzien van de studieschuld en de groei kan bevestigen
en of dit niet regering zorgelijk vindt.
De regering kent het BKR-onderzoek waar de leden de CDA-fractie aan
refereren. Overigens herkent de regering de door de leden van de
CDA-fractie genoemde cijfers over studieschulden niet. Het bedrag aan
uitstaande rentedragende leningen bedroeg ultimo 2013 niet € 18 miljard
maar € 13,2 miljard en de jaarlijkse groei was de afgelopen vijf jaar niet
twee maar € 1 miljard171 per jaar. De regering is het eens met het
uitgangspunt dat studieschulden moeten worden meegewogen bij het
verstrekken van een hypotheek. De regering vindt echter niet dat
landelijke registratie van studieschulden door het BKR daartoe het enige
en meest wenselijke middel is. Met de Nederlandse Vereniging van
Banken en de Autoriteit Financiële Markten heeft de regering afspraken
gemaakt over hoe studieschulden worden meegewogen bij hypotheekverstrekking. Hypotheekverstrekkers hebben een zorgplicht jegens degenen
aan wie zij krediet verstrekken om overkreditering te voorkomen. Om
invulling te geven aan die zorgplicht (en overkreditering te voorkomen)
zijn banken wettelijk verplicht om inzicht te hebben in de financiële positie
van de consument. Financiële verplichtingen zoals lasten uit kredieten,
waaronder studieschulden, maken hier onderdeel van uit. Daarnaast heeft
de aanvrager een informatieplicht en moet hij naar waarheid antwoorden
en bewijsstukken overhandigen. Om te borgen dat de hypotheeklasten nu
en in de toekomst betaalbaar blijven, is het voor zowel de consument als
de hypotheekverstrekker van belang dat alle uitstaande kredieten bij de
hypotheekaanvraag worden meegewogen. Dit geldt ook voor studieschulden. Ter verificatie van de hoogte van de studieschuld, is eenvoudigweg een overzicht vanuit MijnDuo uit te draaien. Dit dient als
bewijsstuk voor de bank en is dus niet geheel vrijblijvend. De regering ziet
geen aanleiding om de informatie over studieschulden op aanvraag te
171

Jaarverslag VIII OCW, artikel 11 Studiefinanciering, tabel 11.13

Tweede Kamer, vergaderjaar 2014–2015, 34 035, nr. 13

163

verstrekken, juist vanwege dit gedeelde belang van consument en
hypotheekverstrekker. Ook de kaderstellende wetgeving en de afspraken
met de sector op dit specifieke onderwerp, liggen ten grondslag aan dit
standpunt.
Kan de regering een andere toelichting geven, waarom de regering
studenten stimuleert grote schulden aan te gaan voor hun studie en
daarmee de drempel verlaagt om ook later in het leven meer te gaan
lenen, zo vragen de leden van de CDA-fractie. Is de regering het met deze
leden eens dat lenen niet te gemakkelijk moet worden?
De regering is van mening dat leningen voor de studie significant
verschillen van leningen voor consumptieve doeleinden. Een studielening
zorgt ervoor dat de student met een opleiding kan investeren in zijn eigen
toekomst: in een gunstige positie op de arbeidsmarkt met bijbehorend
salaris, in persoonlijke ontwikkeling en algemene vorming, en een hogere
kwaliteit van leven in het algemeen. Deze investering verdient zich
doorgaans ruimschoots terug na de studie. Mocht dat echter onverhoopt
niet het geval zijn, dan zorgen de sociale terugbetaalvoorwaarden ervoor
dat de student beschermd is tegen te hoge maandlasten: onder het
minimumloon betaal je niets terug, je betaalt nooit meer dan 4% over het
meerinkomen boven die drempel en je eventuele restschuld wordt na 35
jaar kwijtgescholden. Zo zorgt de regering dat elke oud-student in principe
in staat zal zijn om aan zijn aflosverplichting te voldoen, ongeacht zijn
inkomen. De verlenging van de terugbetaaltermijn betekent ook dat de
maandlasten lager zijn, juist in het spitsuur van het leven als de inkomens
stijgen en de oud-student wellicht een huis koopt of een gezin sticht.
Daarnaast geldt voor studieleningen een aanmerkelijk gunstigere rente
dan bij de looptijd van de lening hoort, of bij de kredietwaardigheid van
een individuele student. Door deze sociale aspecten van de leenfaciliteit,
verschilt een studielening wezenlijk van aard met een consumptief krediet.
Dit wordt ook erkend door kredietverstrekkers, met wie de regering
afspraken heeft gemaakt over de wijze waarop studieschulden worden
meegewogen. Bij consumptief krediet wordt ervan uitgegaan dat 2% van
de hoofdsom als maandlast moet worden aangenomen, bij studieleningen onder het huidige stelsel is dit 0,75%. Onder het studievoorschot
zijn de Nederlandse Vereniging van Banken en de Autoriteit Financiële
Markten van mening dat 0,45% een goede wegingsfactor is. De regering
zal niet nalaten al deze positieve aspecten van het studievoorschot te
blijven benoemen, omdat deze de toegankelijkheid van het onderwijs ten
goede komen, en het middel zijn om eventuele leenangst te voorkomen.
Dat neemt niet weg dat ook de kosten van lenen goed voor het voetlicht
moeten worden gebracht. Een van de drie kerndoelstellingen van de
voorlichting rond het studievoorschot, is dan ook het vergroten van het
financieel bewustzijn onder studenten. De regering zal hier actief op
inzetten, waarbij ze gebruik zal maken van de bevindingen van de
Wetenschappelijke Raad voor het Regeringsbeleid in het rapport Met
kennis van gedrag beleid maken.172 In de voorlichtingscampagne zullen
verschillende instrumenten ingezet worden. Zo is onder andere de
website www.financieelstudieplan.nl ontwikkeld door de stichting Weet
wat je besteedt en het Nibud, in samenwerking met onder meer de
studentenorganisaties, de Nationale Jeugdraad, het Ministerie van OCW
en DUO. Ook zal in samenwerking met Nibud bekeken worden hoe een
financieel huishoudboekje ontwikkeld kan worden, waarin studenten hun
actuele schuldpositie kunnen bijhouden, hun opgenomen voorschot
kunnen bekijken en terug te betalen bedragen kunnen bijhouden. Een
172

Wetenschappelijke Raad voor het Regeringsbeleid (2011). Met kennis van gedrag beleid
maken. WRR-rapport, nr. 92.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2014–2015, 34 035, nr. 13

164

rekenhulp bij DUO moet studenten inzicht geven in de kosten van de
lening die zij afsluiten, hen een indicatie geven van de totale lening die zij
opbouwen met het gekozen leenbedrag, en de maandlasten die daarbij
horen in de aflosfase, uitgesplitst naar verschillende inkomensniveaus. Zo
kan een student ook voor zichzelf inzichtelijk maken wat de financiële
gevolgen van zijn leengedrag zijn voor zijn financiële positie na de studie.
Deze rekenhulp zal ook een rol spelen in de voorlichting rond het
afbetalen, waarin de regering wil stimuleren dat studenten die de ruimte
hebben om sneller af te lossen, dat ook daadwerkelijk doen. Flexibel en
vervroegd afbetalen zal daartoe ook beter gefaciliteerd worden, zodat
studenten snel en gemakkelijk de maandelijkse aflossingsbedragen
kunnen verhogen of verlagen, en zo hun terugbetalingspatroon steeds
kunnen aanpassen aan hun persoonlijke situatie of levensfase. De
rekenhulp helpt daarbij inzichtelijk te maken wat de kosten zijn van de
diverse aflostermijnen die de student kan hanteren. Op deze manieren wil
de regering studenten bewust maken van de gevolgen van de financiële
beslissingen die zij nemen, zodat het lenen van geld bij DUO voorbehouden blijft voor dat waarvoor de faciliteit bedoeld is, namelijk
inkomensondersteuning tijdens de studie.
De leden van de CDA-fractie vragen de regering aan te geven wat een
studieschuld van € 15.000 betekent voor de berekening van de netto
woonlasten voor een hypotheek. De leden van de CDA-fractie vragen of
de regering kan bevestigen dat een studieschuld altijd volledig wordt
meegenomen bij de berekening van de hypotheek, ook als al een deel is
afbetaald en zo ja, waarom dit het geval is.
Een studieschuld moet worden meegewogen bij de berekening van de
maximale leenruimte voor een hypotheek. Hoe hoger de studieschuld,
hoe lager de maximale hypotheek en hoe lager de netto woonlasten. De
regering heeft afspraken gemaakt met de Nederlandse Vereniging van
Banken en de Autoriteit Financiële Markten over de wijze waarop bij de
berekening van de maximale leenruimte voor een hypotheek de hoogte
van de studieschuld wordt meegewogen. Banken kijken bij de hypotheekverstrekking naar de oorspronkelijke studieschuld en nemen daarvan bij
het huidige terugbetaalregime 0,75% als benadering voor de maandlasten. Dit houdt in dat wordt verondersteld dat bij een studieschuld van
€ 15.000 (zoals in het voorbeeld van de leden van de CDA-fractie) een
maandbedrag van € 112,50 hoort. Dit is fors lager dan bij regulier
consumptief krediet, want daarbij wordt rekening gehouden met een
maandlast van 2% van de leensom en wordt dus als rekenregel gehanteerd dat de maandlast bij een krediet van deze hoogte € 300 bedraagt.
Naar aanleiding van onder meer het sociale terugbetaalregime onder het
studievoorschot heeft de regering overleg gevoerd met de Nederlandse
Vereniging van Banken en de Autoriteit Financiële Markten over de wijze
waarop studieleningen straks in het nieuwe stelsel worden meegewogen.
Er is afgesproken dat het studievoorschot aanleiding biedt om de
wegingsfactor aan te passen naar 0,45%. Dit omdat de maandlasten
grofweg halveren door de verlenging van de terugbetaaltermijn en door
de socialere terugbetaalvoorwaarden. Hierdoor wordt bij een studieschuld
van € 15.000 dus verondersteld dat de oud-student een maandlast van
€ 67,50 heeft in plaats van € 112,50 en wordt de leencapaciteit groter dan
zonder deze herziening van de wegingsfactor. Deze wegingsfactor wordt
toegepast op de oorspronkelijke studieschuld. Reden hiervoor is dat dit
voor banken makkelijker te verifiëren is en dat de maandlasten gedurende
de hele looptijd gelijk blijven. Bij vervroegde aflossing dalen de maandlasten van de student wel en met de sector is dan ook afgesproken dat als
studenten vervroegd hebben afgelost, banken daar proportioneel naar
handelen. De student moet die vervroegde aflossing kunnen aantonen en
kan daarvoor een overzicht van DUO opvragen.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2014–2015, 34 035, nr. 13

165

De leden van de CDA-fractie vragen wat de striktere regels ten aanzien
van de hypotheek (maximaal 100 procent van de waarde van het huis)
voor gevolgen hebben voor studenten met een leenschuld.
De regering heeft de afgelopen jaren belangrijke stappen gezet om de
kwetsbaarheid van de schuldposities van Nederlandse huishoudens te
verminderen. Hierbij valt te denken een meer verantwoorde kredietverlening en minder kwetsbaarheid voor waardedalingen van huizen.
Maatregelen op de huizenmarkt leiden tot minder schuldopbouw bij het
kopen van een huis. Zo wordt de maximale loan-to-value-ratio (de
verhouding van de waarde van de hypotheek tot de waarde van het huis)
stapsgewijs afgebouwd naar 100% in 2018 en het maximale aftrektarief
van hypotheekrente teruggebracht. Deze maatregelen gelden voor
iedereen die een hypotheek wil afsluiten, dus ook voor (ex-)studenten in
het hoger onderwijs. Net als nu zullen studenten/afgestudeerden een
afweging moeten maken tussen aflossen op de studieschuld of sparen
voor de eventuele aankoop van een woning. Hoe die afweging zal
uitvallen, zal per situatie verschillen. Enerzijds kan een gemiddeld hogere
studieschuld en een langere aflossingstermijn de opbouw van vermogen
vertragen. Anderzijds leiden de voorgestelde wijzigingen op het gebied
van terugbetalen tot meer ruimte in het budget om (eerder) af te lossen of
meer te sparen. Onder het huidige terugbetalingsregime is men verplicht
om maximaal 12% van het meerinkomen in te zetten voor de terugbetaling. Onder het voorgestelde nieuwe terugbetalingsregime wordt dit
percentage verlaagd naar 4%. Daarmee resteert dus in de terugbetaalfase
meer ruimte dan nu om hetzij vrijwillig sneller af te lossen, hetzij te sparen
om zo bijvoorbeeld een eigen woning te kunnen kopen.
De leden van de D66-fractie vinden goede, duidelijke en eerlijke
voorlichting voor aankomende studenten belangrijk, maar vinden het ook
belangrijk dat zittende studenten, zowel in het huidige als toekomstige
stelsel, goed inzicht krijgen in hoeveel zij later terug moeten betalen. Is
hier ook aandacht voor, zo vragen deze leden.
Met de leden van de D66-fractie, is de regering van mening dat het
belangrijk is voor studenten dat zij inzicht hebben in de gevolgen van de
financiële beslissingen die zij nemen. Een van de drie kerndoelstellingen
van de voorlichting rond het studievoorschot, is dan ook het vergroten
van het financieel bewustzijn onder studenten. De regering zal hier actief
op inzetten, waarbij de regering gebruik zal maken van de bevindingen
van de Wetenschappelijke Raad voor het Regeringsbeleid in het rapport
Met kennis van gedrag beleid maken.173 In de voorlichtingscampagne
zullen verschillende instrumenten ingezet worden. Zo is onder andere de
website www.financieelstudieplan.nl ontwikkeld door de stichting Weet
wat je besteedt en het Nibud, in samenwerking met onder meer de
studentenorganisaties, de Nationale Jeugdraad, het Ministerie van OCW
en DUO. Ook zal in samenwerking met Nibud bekeken worden hoe een
financieel huishoudboekje ontwikkeld kan worden, waarin studenten hun
actuele schuldpositie kunnen bijhouden, hun opgenomen voorschot
kunnen bekijken en terug te betalen bedragen kunnen bijhouden. Een
rekenhulp bij DUO moet studenten inzicht geven in de kosten van de
lening die zij afsluiten, hen een indicatie geven van de totale lening die zij
opbouwen met het gekozen leenbedrag, en de maandlasten die daarbij
horen in de aflosfase, uitgesplitst naar verschillende inkomensniveaus. Zo
kan een student ook voor zichzelf inzichtelijk maken wat de financiële
gevolgen van zijn leengedrag zijn voor zijn financiële positie na de studie.
Deze rekenhulp zal ook een rol spelen in de voorlichting rond het
173

Wetenschappelijke raad voor het Regeringsbeleid (2011). Met kennis van gedrag beleid
maken, WRR-rapport nr. 92.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2014–2015, 34 035, nr. 13

166

afbetalen, waarin de regering wil stimuleren dat studenten die de ruimte
hebben om sneller af te lossen, dat ook daadwerkelijk doen. Flexibel en
vervroegd afbetalen zal daartoe ook beter gefaciliteerd worden, zodat
studenten snel en gemakkelijk de maandelijkse aflossingsbedragen
kunnen verhogen of verlagen, en zo hun terugbetalingspatroon steeds
kunnen aanpassen aan hun persoonlijke situatie of levensfase. De
rekenhulp helpt daarbij inzichtelijk te maken wat de kosten zijn van de
diverse aflostermijnen die de student kan hanteren. Op deze manieren wil
de regering studenten bewust maken van de gevolgen van de financiële
beslissingen die zij nemen, zodat het lenen van geld bij DUO voorbehouden blijft voor datgeen waarvoor de faciliteit bedoeld is, namelijk
inkomensondersteuning tijdens de studie.
De leden van de fractie van de ChristenUnie vragen waarom niet wordt
gekozen voor landelijke registratie van studieschulden door het BKR en of
het wenselijk is om studieschulden in ogenschouw te nemen bij het
verkrijgen van een hypotheek?
De regering is het eens met het uitgangspunt van de leden van de
ChristenUnie-fractie dat studieschulden moeten worden meegewogen bij
het verstrekken van een hypotheek. De regering vindt echter niet dat
landelijke registratie van studieschulden door het BKR daartoe het enige
en meest wenselijke middel is. Met de Nederlandse Vereniging van
Banken en de Autoriteit Financiële Markten heeft de regering afspraken
gemaakt over hoe studieschulden worden meegewogen bij hypotheekverstrekking. Hypotheekverstrekkers hebben een zorgplicht jegens degenen
aan wie zij krediet verstrekken om overkreditering te voorkomen. Om
invulling te geven aan die zorgplicht (en overkreditering te voorkomen)
zijn banken wettelijk verplicht om inzicht te hebben in de financiële positie
van de consument. Financiële verplichtingen zoals lasten uit kredieten,
waaronder studieschulden, maken hier onderdeel van uit. Daarnaast heeft
de aanvrager een informatieplicht en moet hij naar waarheid antwoorden
en bewijsstukken overhandigen. Om te borgen dat de hypotheeklasten nu
en in de toekomst betaalbaar blijven, is het voor zowel de consument als
de hypotheekverstrekker van belang dat alle uitstaande kredieten bij de
hypotheekaanvraag worden meegewogen. Dit geldt ook voor studieschulden.Ter verificatie van de hoogte van de studieschuld, is eenvoudigweg
een overzicht vanuit mijnDuo uit te draaien. Dit dient als bewijsstuk voor
de bank en is dus niet geheel vrijblijvend. De regering ziet geen aanleiding
om de informatie over studieschulden op aanvraag te verstrekken, juist
vanwege dit gedeelde belang van consument en hypotheekverstrekker.
Ook de kaderstellende wetgeving en de afspraken van de regering met de
sector op dit specifieke onderwerp, liggen ten grondslag aan dit
standpunt.
De leden van de fractie van de ChristenUnie vragen of studenten
voldoende op de hoogte zijn van en worden voorgelicht over de gevolgen
van een studieschuld bij het verkrijgen van een hypotheek na hun studie.
Een van de kerndoelstellingen van de voorlichting rond het studievoorschot, is het vergroten van het financieel bewustzijn van studenten. De
regering vindt het belangrijk dat studenten zich bewust zijn van de
gevolgen van de financiële beslissingen die zij nemen. Inzicht in de baten
van een studie in het hoger onderwijs behoren daartoe, alsmede kennis
van de sociale aspecten van het studievoorschot, maar zeker ook moeten
studenten zich bewust zijn van de kosten van de investering die zij doen
en de eventuele lening die zij daarvoor afsluiten bij DUO. Daar hoort ook
voorlichting bij over de gevolgen die een studieschuld heeft voor het
verkrijgen van een hypotheek, zodat studenten goed op de hoogte zijn van

Tweede Kamer, vergaderjaar 2014–2015, 34 035, nr. 13

167

bijvoorbeeld de wijze waarop de studieschuld door banken wordt
meegewogen bij het afsluiten van de hypotheek.
10. Het studievoorschot en mensenrechten
De leden van de SP-fractie kunnen zich niet vinden in de uitleg van de
regering waarom het studievoorschot niet in strijd zou zijn met het
Europees recht. Zij verzoeken de regering met steekhoudende juridische
argumenten te komen.
Met de invoering van het studievoorschot blijft de toegankelijkheid van
het hoger onderwijs gewaarborgd. Volgens artikel 14 van het Handvest
van de grondrechten van de Europese Unie mag niemand het recht op
onderwijs worden ontzegd en moet de Staat het recht van ouders
eerbiedigen om zich te verzekeren van onderwijs dat overeenstemt met
hun eigen godsdienstige en filosofische overtuigingen. In het Handvest
staat tevens dat het recht op onderwijs de mogelijkheid voor kinderen
inhoudt om verplicht onderwijs kosteloos te volgen. Dat laatste betekent
dat elk kind voor wat betreft verplicht onderwijs, toegang moet kunnen
hebben tot een onderwijsinstelling die kosteloos toegankelijk is. Bij hoger
onderwijs gaat het echter niet om verplicht onderwijs. Uit jurisprudentie
van het Europees Hof van Justitie blijkt dat artikel 14 van het Handvest
niet inhoudt dat het hoger onderwijs gratis zou moeten zijn of dat er een
beurzensystematiek zou moeten zijn. Volgens (jurisprudentie over) het
eerste Protocol bij het Europees Verdrag tot bescherming van de rechten
van de mens en de fundamentele vrijheden is dat niet anders.
De leden van de SP-fractie vragen in hoeverre het afschaffen van de
basisbeurs in strijd is met het internationale Kinderrechtenverdrag.
Wanneer ouders geen kinderbijslag ontvangen, maar minderjarige
kinderen ook geen basisbeurs, voldoet de overheid niet aan haar taak te
zorgen voor een toereikende levensstandaard voor minderjarigen. Zij
verzoeken de regering met steekhoudende juridische argumenten te
komen.
Uit artikel 27 van het Internationaal Verdrag van de rechten van het kind
volgt dat ieder kind recht heeft op een levensstandaard die voldoende is
voor zijn of haar geestelijke, intellectuele, zedelijke en maatschappelijke
ontwikkeling. Op grond van dat Verdrag moet de overheid de ouders
helpen een toereikende levensstandaard te bieden aan hun kind. Hoewel
de ouders daarvoor primair verantwoordelijk zijn, helpt de overheid
hierbij door bijstand en ondersteuning te bieden. In Nederland ontvangen
ouders een financiële tegemoetkoming in de kosten voor het verzorgen en
opvoeden van minderjarige kinderen in de vorm van kinderbijslag en
andere toeslagen zoals het kindgebonden budget. Ouders van minderjarige ho-studenten ontvangen vanaf het moment dat de student
aanspraak kan maken op studiefinanciering geen kinderbijslag meer. Dit
verandert niet met de invoering van het studievoorschot. Ook met de
invoering van het studievoorschot voldoet de overheid aan het Internationaal Verdrag van de rechten van het kind. Voor kinderen met ouders die
zelf niet kunnen voorzien in een toereikende levensstandaard bestaat
namelijk de aanvullende beurs.
10.1. Toegankelijkheid en internationaal/Europees recht
De leden van de CDA-fractie vragen een nadere toelichting te geven
waarom de regering van mening is dat het wetsvoorstel voldoet aan
internationaal en Europees recht. Ook vragen zij hoe groot de regering de
kans acht dat indien een zaak hierover aanhangig wordt gemaakt deze
zaak wordt gewonnen door de regering.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2014–2015, 34 035, nr. 13

168

De regering is van mening dat geen sprake is van strijdigheid van het
wetsvoorstel met het Europees recht of met internationale verdragen. Zij
acht de kans dan ook zeer klein dat in een juridische procedure anders
wordt geoordeeld. Noch Europese noch internationale verdragen staan
aan de invoering van dit wetsvoorstel in de weg.
10.2. Leeftijdsgrenzen
11. Gevolgen voor de Rijksbegroting
De leden van de SP-fractie vragen welke risico’s er zijn voor de toekomstige begrotingen, wanneer blijkt dat het percentage studenten dat de
schuld volledig afbetaald kleiner zal zijn dan nu aangenomen.
De raming van de opbrengsten is behoedzaam en tegenvallende
opbrengsten van het leenstelsel worden dus niet verwacht. Het CPB heeft
geraamd wat de totale mate van terugbetaling is bij de maximale
terugbetaaltermijn van 35 jaar en bij de sociale terugbetaalvoorwaarden
van het studievoorschot. Dit heeft geresulteerd in de zogeheten aflosquote van 86,4%. Van elke € 100 euro die wordt uitgeleend, is de
verwachting dat € 86,40 wordt terugontvangen. De kosten van kwijtschelding maken onderdeel uit van het overzicht van de gevolgen voor de
rijkbegroting zoals weergegeven in paragraaf 11 van de memorie van
toelichting. De aflosquote van 86,4% zoals geraamd door het CPB is als
uitgangspunt gehanteerd, waarbij vervolgens de reguliere aannames ten
aanzien van raming van de terugbetaling zijn gehanteerd. Vervolgens
maakt de mate van terugbetaling onderdeel uit van de reguliere, jaarlijkse
actualisatie van de begroting.
De leden van de CDA-fractie vragen op welke cijfers het bedrag van € 900
miljoen wordt gebaseerd of hier ook de kosten van meerderjarige
mbo-studenten bij zitten en hoe dit bedrag zich verhoudt tot tabel 11.6 op
pagina 96 van de OCW-begroting.
Het is de regering niet helemaal duidelijk naar welk bedrag van € 900
miljoen de leden van de CDA-fractie verwijzen, maar neemt aan dat zij
doelen op de reeks studievoorschot in paragraaf 11.1 van de memorie van
toelichting die oploopt tot € 920 miljoen. Hierin zitten geen kosten voor
meerderjarige mbo-studenten, want zij vallen niet onder het studievoorschot en houden hun basisbeurs. Deze tabel betreft de kaderrelevante
gevolgen van het wetsvoorstel. De reeks studievoorschot laat zien wat het
effect is van het vervangen van de basisbeurs door de mogelijkheid om te
lenen. Er worden dan minder basisbeurzen toegekend. Dat is niet-relevant
voor het EMU-saldo en dus nog niet terug te zien in de eerste jaren.
Vanwege de prestatiebeurssystematiek wordt pas na afstuderen de
basisbeurs omgezet in een lening of in een gift. Dan wordt die relevant
voor het EMU-saldo. Dus vanaf 2017 zien we terug dat er minder
basisbeurzen in gift worden omgezet van de eerste masterstudenten uit
collegejaar 2015/2016. Pas na 10 jaar wordt de gehele besparing op de
basisbeurs bereikt door dit zogeheten prestatiebeurseffect. In de
OCW-begroting is het effect van het studievoorschot verwerkt. In tabel
11.6 is dit te zien in minder toekenningen van de basisbeurs vanaf
september 2015. Dit zijn echter niet-kaderrelevante uitgaven en mogen
dus niet gecombineerd worden met de kaderrelevante gevolgen zoals in
de memorie van toelichting gepresenteerd.
De leden van de CDA-fractie vragen de regering of zij een aantal scenario’s met oplopende rentestanden kan presenteren, dat inzicht biedt in het
risico op afbetalingsproblemen en niet-aflossen van schulden? Wat is bij
verschillende rentestanden het risico voor de overheidsfinanciën? Kan dit

Tweede Kamer, vergaderjaar 2014–2015, 34 035, nr. 13

169

per geval worden aangeven voor rentestanden van drie, vier, vijf, zes en
zeven procent?
Het CPB heeft geraamd wat de totale mate van terugbetaling is bij de
terugbetaaltermijn van 35 jaar en bij de sociale terugbetaalvoorwaarden
van het studievoorschot. Dit heeft geresulteerd in de zogeheten aflosquote van 86,4%. Van elke € 100 die wordt uitgeleend, is de verwachting
dat € 86,40 wordt terugontvangen. De kosten van kwijtschelding worden
collectief gedragen en maken onderdeel uit van de overzichten van de
gevolgen voor de rijksbegroting in paragraaf 11 van de memorie van
toelichting. Hierbij is de aflosquote van 86,4% als uitgangspunt gehanteerd en zijn vervolgens de reguliere behoedzame aannames voor
terugbetaling gehanteerd. Zoals het CPB in de notitie stelt, gaan zij ervan
uit dat «de rente gelijk is aan de contractloonstijging. Dit betekent dat in
de berekeningen de rente op de studieschuld wegvalt tegen de stijging
van lonen in de toekomst.»174 De aflosquote wijzigt daardoor niet bij
rentestijgingen.
Kan de regering ingaan op de zorgen die de Amerikaanse Federale Bank
heeft geuit over de toename van studieschulden in de Verenigde Staten
en het drukkende effect op de mobiliteit en bestedingen van gezinnen en
daarmee de economische groei, zo vragen deze leden? Kan de regering
aangeven in hoeverre deze zorgen ook voor Nederland reëel zijn?
De regering is verantwoordelijk voor het Nederlandse stelsel van
studiefinanciering en hoger onderwijs en beperkt zich tot vragen over dit
stelsel. Bovendien verschillen de stelsels in de andere landen op een
aantal cruciale punten van het Nederlandse stelsel. Wel vindt de regering
het van belang om lering te kunnen trekken uit ervaringen met studiefinanciering in ons omringende landen. In de aanloop naar de hervormingen in de studiefinanciering heeft de regering het CHEPS daarom
gevraagd om een internationale vergelijking uit te voeren. Het CHEPS
heeft de kennis en expertise in huis om te beoordelen op welke punten
stelsels wel en niet met elkaar vergelijkbaar zijn, en op welke onderdelen
we van elkaar kunnen leren. De regering heeft dit rapport175 recent
nogmaals aan uw Kamer verzonden. Dat is een gedegen internationale
vergelijking die ten grondslag ligt aan de beleidsvoornemens rondom het
studievoorschot.
Is de regering bereid om het CPB te vragen naar een macro-economische
verkenning van de gevolgen van de toegenomen schuldenlast?
De leden van de CDA-fractie vragen naar een macro-economische
verkenning van de gevolgen van de toegenomen schuldenlast. Deze
analyse is reeds beschikbaar.176
Het is de leden van de CDA-fractie onduidelijk hoeveel van het geld dat
studenten straks gaan lenen en in 35 jaar terug mogen betalen, ook
daadwerkelijk terugbetaald wordt. Waarop zijn deze cijfers gebaseerd, zo
vragen zij.

174

CPB (2014), Gemiddelde aflossing en inkomenseffecten sociaal leenstelsel. Bijlage bij:
Kamerstukken II 2013/14, 24 724, nr. 131, pag 3.
CHEPS (2013) International Experiences with Student Financing, Tuition fees and student
support in perspective. Kamerstukken II 2013–2014, 24 724, nr. 131
176
http://www.cpb.nl/sites/default/files/CPB-Book-roads-to-recovery-chapter6.pdf
175

Tweede Kamer, vergaderjaar 2014–2015, 34 035, nr. 13

170

Het CPB heeft geraamd wat de totale mate van terugbetaling is bij de
terugbetaaltermijn van 35 jaar en bij de sociale terugbetaalvoorwaarden
van het studievoorschot.177 Dit heeft geresulteerd in de zogeheten
aflosquote van 86,4%. Hoe CPB deze aflosquote heeft berekend, wordt in
de notitie uitgelegd op pagina 5 van deze CPB-notitie. Van elke € 100 die
wordt uitgeleend, is de verwachting dat € 86,40 wordt terugontvangen.
De kosten van kwijtschelding worden collectief gedragen en maakten al
onderdeel uit van de budgettaire plaat bij het studievoorschotakkoord en
van de overzichten in paragraaf 11 van de memorie van toelichting.
Hierbij is die aflosquote van 86,4% als uitgangspunt gehanteerd en zijn
vervolgens de reguliere behoedzame aannames voor terugbetaling
gehanteerd.
11.1. Financiële gevolgen onderliggend wetsvoorstel
De leden van de CDA-fractie verzoeken de regering aan te geven wat er
gebeurt met de totale opbrengst van € 920 miljoen die afschaffing van de
basisbeurs in totaal oplevert. De leden van de CDA-fractie stellen dat het
leenstelsel volgens tabel 5 op pagina 35 van de OCW-begroting voor 2015
slechts € 620 miljoen structureel oplevert en dat € 281 miljoen opgaat aan
flankerend beleid met name voor de laagste inkomens en vragen wat er
gebeurt met het overige bedrag.
In onderstaande tabel (afkomstig uit paragraaf 11.1 van de memorie van
toelichting) is uiteengezet wat er met de opbrengst van de afschaffen van
de basisbeurs gebeurt. Dit wordt onder per punt kort toegelicht.
Tabel 10. Budgettaire gevolgen wetsvoorstel studievoorschot hoger onderwijs
Budgettaire gevolgen wetsvoorstel*

2015

2016

2017

2018

2019

2020

2021

2022

2023

2024

2025

– Studievoorschot**
– Ophoging aanvullende beurs
– Functiebeperking kwijtschelding
– Vereenvoudigingen
– Afschaffen bijverdiengrens
ho-studenten
– Levenlanglerenkrediet

0
12
0
1

0
14
0
12

– 15
15
0
14

– 55
15
0
17

– 95
16
0
17

– 305
20
2
16

– 545
31
4
20

– 730
46
6
20

– 865
64
8
20

– 915
78
10
20

– 915
86
10
20

0

0

0

0

2

3

4

6

7

10

12

0

2

1

1

1

1

1

1

1

1

1

Totaal***

13

28

15

– 22

– 59

– 263

– 485

– 650

– 764

– 796

– 786

2026

2027

2028

2029

2030

2031

2032

2033

2034

2035

struc****

– Studievoorschot**
– Ophoging aanvullende beurs
– Functiebeperking kwijtschelding
– Vereenvoudigingen
– Afschaffen bijverdiengrens
ho-studenten
– Levenlanglerenkrediet

– 915
89
10
20

– 920
91
10
20

– 920
93
10
20

– 920
94
10
20

– 920
95
10
20

– 920
96
10
20

– 920
97
10
20

– 920
98
10
20

– 920
99
10
20

– 920
100
10
20

– 805
100
10
20

12

12

12

12

12

12

12

12

12

12

12

1

1

1

1

1

1

1

1

1

1

24

Totaal***

– 783

– 786

– 784

– 783

– 782

– 781

– 780

– 779

– 778

– 777

– 639

* Alle bedragen in € x 1 miljoen. Dit betreft de kaderrelevante en daarmee EMU-saldorelevante gevolgen (inclusief uitvoeringskosten). Een negatief
getal is saldoverbeterend.
** Dit is inclusief ophoging drempel draagkrachtregeling en gaat uit van 35 jaar terugbetalen en een draagkrachtpercentage van 4%.
*** De middelen die vrijkomen uit de aanpak van de taskforce Beter Benutten komen hier nog bovenop en lopen op tot € 200 mln. in 2025 (prijspeil
2014). Die middelen zullen terugvloeien naar onderwijsinstellingen om te worden geïnvesteerd in de kwaliteit van onderwijs en komen bovenop
de middelen genoemd in de tabel hierboven.
**** De structurele situatie wordt bereikt in 2065.

177

CPB (2014), Gemiddelde aflossing en inkomenseffecten sociaal leenstelsel. Bijlage bij:
Kamerstukken II 2013/14, 24 724, nr. 131

Tweede Kamer, vergaderjaar 2014–2015, 34 035, nr. 13

171

De aanvullende beurs wordt verhoogd voor die studenten van wie de
ouders niet genoeg verdienen om hun aandeel (volledig) bij te kunnen
dragen aan de studie. Deze beurs wordt voor de laagste inkomensgroepen
significant hoger dan de huidige aanvullende beurs, zodat deze studenten
in beginsel niet meer studievoorschot nodig hebben dan hun leeftijdsgenoten met ouders die een hoger inkomen hebben. Studenten die een
functiebeperking hebben en daardoor studievertraging oplopen, kunnen
aanspraak maken op een nieuwe voorgestelde tegemoetkomingsregeling,
naast de mogelijkheden die er ook nu al voor hen zijn. Daarnaast wordt
een aantal vereenvoudigingen doorgevoerd die de uitvoeringslasten bij
DUO verlagen. Het gaat om snellere aanpassing van de aanvullende beurs
bij inkomensachteruitgang, het met terugwerkende kracht aanvragen van
studiefinanciering en de overheveling van het budget van de partnertoeslag. Ook vervalt de bijverdiengrens voor studenten in het hoger
onderwijs. Voorts wil de regering met dit wetsvoorstel het leven lang
leren stimuleren, onder andere door de mogelijkheden voor het collegegeldkrediet te verruimen. De resterende middelen vormen de
voornaamste financieringsbron voor de investeringsagenda. De regering
hecht er aan te benadrukken dat deze investeringsagenda nog exclusief de
middelen is die vrijkomen uit de Taskforce beter benutten. Daarmee wordt
bespaard op de reisvoorziening, oplopend tot € 200 miljoen in 2025.
De regering hecht eraan de beschikbare middelen in dit stadium nog niet
gedetailleerd te bestemmen voor specifieke beleidsmaatregelen. Het is
belangrijk om zorgvuldig na te gaan welke maatregelen het hardst nodig
zijn en welke tot het meeste effect zullen leiden. De investeringen moeten
leiden tot een meerkleurig bestel, waarin de verschillen in aanbod van
onderwijs en profilering van instellingen bijdragen aan creatief, innovatief
en uitdagend onderwijs van hoge kwaliteit. Dat voor deze kwaliteitsimpuls
extra geld nodig is, is evident. De commissie Veerman wees al op de
noodzaak van substantiële investeringen om de positie in de internationale concurrentiestrijd te behouden en te versterken. Het aantal
studenten in het hoger onderwijs is de afgelopen decennia fors toegenomen. Om recht te doen aan deze groei, de toegenomen diversiteit en
het maatwerk dat dit vereist in het onderwijs, is een extra impuls
onontbeerlijk. In het Nationaal Onderwijsakkoord worden gerichte
studiekeuze, onderwijsbegeleiding en nieuwe onderwijsvormen die
tegemoet komen aan de behoefte aan differentiatie, genoemd als
bestemmingen voor de opbrengsten van dit wetsvoorstel. In de praktijk
kan dit bijvoorbeeld vorm krijgen door intensievere begeleiding van
studenten, verhoging van het aantal contacturen tussen student en
docent, excellentietrajecten, het bieden van internationale studiekansen,
innovatief online onderwijs en aandacht voor 21st century skills.
Voor het maken van de juiste afwegingen is het belangrijk flexibel te
kunnen zijn. Investeringen moeten zich richten op de juiste maatschappelijke uitdagingen, en instellingen moeten in de gelegenheid zijn de
investeringen aan te laten sluiten bij hun eigen specifieke strategie en
context. Niet alle instellingen en studenten hebben immers baat bij
dezelfde maatregelen. Om de belangrijkste opgaven voor het hoger
onderwijs verder uit te werken, is in september 2014 gestart met een
HO-tour. In samenwerking met studenten, docenten, bestuurders en het
bedrijfsleven worden de belangrijkste opgaven nader in beeld gebracht.
Dit zal halverwege 2015 leiden tot een nieuwe strategische agenda met
bijbehorende investeringsagenda.
De bedragen in tabel 5 van de OCW-begroting, zijn identiek aan de
bedragen die bij de investeringsagenda worden genoemd in paragraaf
11.2 van de memorie van toelichting.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2014–2015, 34 035, nr. 13

172

11.2. Extra investeringsruimte ten gevolge van maatregelen studiefinanciering
11.3. Opbrengst fiscale maatregel
12. Gevolgen voor de uitvoering
De leden van de SP-fractie vragen welke problemen op dit moment spelen
bij DUO inzake de uitvoering van de huidige studiefinancieringssystematiek.
DUO kent op dit moment geen noemenswaardige problemen bij de
uitvoering van de studiefinancieringssystematiek. Deze systematiek, te
weten de toekenning van studiefinanciering in de vorm van een prestatiebeurs, is ingevoerd in 1996. De systematiek van de prestatiebeurs is
nadien niet ingrijpend gewijzigd. DUO heeft een stabiel uitvoeringsproces
ingericht dat goed functioneert.
De leden van de SP-fractie vragen om een overzicht van het aantal
klachten dat over DUO binnenkomt.
Op grond van de Algemene wet bestuursrecht kan een burger een klacht
indienen bij het betreffende bestuursorgaan als betrokkene van mening is
dat hij niet correct is behandeld. DUO heeft in 2013 in het totaal 1.080
klachten over de uitvoering van de studiefinanciering ontvangen. Als de
burger ontevreden is met de wijze waarop een klacht is afgehandeld, heeft
hij de mogelijkheid om zich te wenden tot de Nationale ombudsman. Van
deze mogelijkheid is in 2013 in het totaal 18 keer gebruik gemaakt.
De leden van de SP-fractie vragen in hoeverre DUO de overgang naar een
nieuw stelsel probleemloos kan laten verlopen, wanneer blijkt dat zij de
zaken niet goed op orde heeft.
DUO heeft een analyse gemaakt van de verschillende onderdelen uit het
onderhavige wetsvoorstel en heeft vastgesteld dat invoering op de door
de regering voorgestelde invoeringsdata mogelijk is. De conclusie die de
regering hieruit trekt, is dat DUO de nieuwe regeling kan uitvoeren en
tijdig kan implementeren. Dit wordt gerealiseerd door een gefaseerde
invoering van deze maatregelen in de geautomatiseerde systemen die
DUO gebruikt voor de uitvoering van de studiefinanciering.
De leden van de SP-fractie vragen waarom het Programma Vernieuwing
Studiefinanciering later wordt ingevoerd en per wanneer dit programma
volledig functioneel zal zijn. De leden van de SP-fractie vragen tevens
welke gevolgen dit heeft voor de uitvoering van het leenstelsel.
Het Programma Vernieuwing Studiefinanciering (PVS) wordt later
afgerond omdat het nieuwe stelsel hierin moet worden ingebouwd, terwijl
het programma al onderweg was. Om een en ander tijdig te kunnen
realiseren, wordt het programma momenteel herijkt. Deze herijking zal
naar verwachting eind 2014 zijn afgerond, waarna er duidelijkheid zal zijn
over de nieuwe einddatum. Voor DUO is de komst van het studievoorschot een complexe en omvangrijke veranderopgave. DUO zal de
benodigde aanpassingen in het uitvoeringssysteem waar nodig zowel in
het bestaande uitvoeringssysteem als in PVS inbouwen. Hierdoor is de
uitvoering van het studievoorschot geborgd. De herijking van het
programma heeft hierdoor bovendien geen gevolgen voor de invoering
van het studievoorschot.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2014–2015, 34 035, nr. 13

173

De leden van de SP-fractie zijn blij met het instemmingsrecht op de
begroting. Zij vragen wanneer de invoering hiervan plaatsvindt en of dit
eveneens voor PO, VO en MBO wordt geregeld.
Het gaat hier om instemmingsrecht op de hoofdlijnen van de begroting en
niet om de integrale begroting. In het wetsvoorstel is bepaald dat de
datum van inwerkingtreding van verschillende artikelen en onderdelen
van de wet verschillend kan worden vastgesteld. Invoering van de
bepalingen met betrekking tot het instemmingsrecht op de hoofdlijnen
van de begroting is voorzien met ingang van 1 januari 2016. Dat geeft
instellingen voldoende tijd om in een vroeg stadium het gesprek met de
medezeggenschap te starten over de hoofdlijnen van de begroting van
2017.
Zoals aangegeven in het nader rapport wordt instemmingsrecht op de
hoofdlijnen van de begroting alleen ingevoerd in het hoger onderwijs. Dit
onderwerp komt ook aan bod in het kader van het wetsvoorstel
versterking bestuurskracht.
In het wetsvoorstel krijgen alle studenten met een aanvullende beurs één
jaar lang € 100 per maand extra omdat DUO de uitvoering niet binnen een
jaar op orde kan krijgen. Hoeveel gaat dit kosten, zo vragen de leden van
de CDA-fractie.
De kosten treden vanwege het prestatiebeurseffect verdeeld over de
periode 2015 tot en met 2021 op en bedragen cumulatief circa € 13
miljoen. Met deze kosten is al rekening gehouden.
Tabel 11. Extra kosten transitiejaar ophoging aanvullende beurs

De leden van de CDA-fractie vragen of de regering bereid is de invoering
van het wetsvoorstel uit te stellen tot DUO wel klaar is voor de invoering
van dit wetsvoorstel? Zo nee, waarom niet? De leden van de CDA-fractie
vragen of de regering de Kamer een overzicht van alle uitvoeringstoetsen
kan verstrekken, als mede de inhoud van alle onderliggende rapporten. De
leden van de CDA-fractie vragen of de regering bereid is een uitvoeringstoets te doen voor het leenstelsel? Zo nee, waarom niet.

De Dienst Uitvoering Onderwijs (DUO) heeft op 27 juni 2014 op verzoek
van de regering een uitvoeringstoets op het wetsvoorstel uitgebracht.
DUO acht de in dit wetsvoorstel opgenomen voorstellen uitvoerbaar en
handhaafbaar. De door DUO uitgebrachte uitvoeringstoets en de door
KPMG uitgebrachte audit op het oordeel van DUO over de uitvoerbaarheid van specifiek de nieuwe berekening van de aanvullende beurs,
zijn bijgevoegd bij deze nota naar aanleiding van het verslag (zie bijlage 1
en 2 bij deze nota naar aanleiding van het verslag)178.
Voor DUO is de komst van het studievoorschot een complexe en
omvangrijke veranderopgave. DUO zal de benodigde aanpassingen in het
uitvoeringssysteem waar nodig inbouwen in zowel het bestaande
uitvoeringssysteem als in het Programma Vernieuwing Studiefinanciering
(PVS). Hierdoor is de uitvoering van het studievoorschot geborgd. De
maatregelen in dit wetsvoorstel kunnen worden ingevoerd op de
genoemde invoeringsdata. Bij een aantal voorstellen is het niet noodzakelijk om de geautomatiseerde uitvoeringsprocessen al bij de invoering
van het wetsvoorstel per 1 september 2015 te hebben aangepast. DUO zal
178

Ter inzage gelegd bij het Centraal Informatiepunt Tweede Kamer

Tweede Kamer, vergaderjaar 2014–2015, 34 035, nr. 13

174

de voor deze voorstellen benodigde aanpassingen na 1 september 2015
doorvoeren. Een voorbeeld hiervan is de invoering van de vouchers en de
verlenging van de terugbetaalperiode. Van een aantal andere voorstellen
heeft DUO aangegeven dat zij deze, gelet op de zwaarte van de vereiste
aanpassing van de geautomatiseerde uitvoeringsprocessen, niet per
1 september 2015 kan invoeren. Om te borgen dat deze voorstellen
inpasbaar zijn in de complexe veranderopgave waar DUO voor staat,
zullen zij ingaan per:
– 1-1-2016: de aanvraag voor het toekennen van studiefinanciering met
terugwerkende kracht;
– 1-9-2016: de structurele aanpassing berekening aanvullende beurs;
– 1-1-2017: de aanpassing van het rentepercentage en de reisvoorziening
voor minderjarige mbo-studenten;
– 1-9-2017: het levenlanglerenkrediet.
Omdat de komst van het studievoorschot zo’n belangrijke veranderopgave is voor DUO, is in aanvulling op de uitvoeringstoets aan KPMG
gevraagd om te toetsen of DUO de complexe ophoging van de aanvullende beurs kan vormgeven. KPMG heeft bevestigd dat het waarschijnlijk
is dat DUO de aanpassingen tijdig kan doorvoeren in zowel het huidige
systeem als in PVS.
De leden van de PVV-fractie vragen op welke termijn een evaluatie wordt
verwacht over de gevolgen van het leenstelsel.
De regering zal de effecten op de toegankelijkheid goed blijven monitoren,
zodat zo nodig tijdig bijgestuurd kan worden. Vanuit deze overweging zal
de breed gesteunde motie van het lid Slob c.s. worden uitgevoerd.179
Daarin wordt de regering opgeroepen de gevolgen van de maatregelen
voor studenten in kaart te brengen, met name voor degenen die afkomstig
zijn uit gezinnen met lage inkomens. Dit ziet de regering als een
doorlopend proces bij de uitwerking van de voorstellen. Of, hoe en
wanneer zal worden bijgestuurd, hangt af van de effecten die optreden en
waarop zal moeten worden bijgestuurd. De regering zal na invoering van
het studievoorschot starten met een effectmeting onder de eerste
studenten die onder het studievoorschot gaan vallen. Dit zal onderdeel
zijn van de jaarlijkse beleidsmaatregelenmonitor van ResearchNed. Dit zal
na studiejaar 2015/2016 kunnen leiden tot een eerste inzicht in de effecten
van het studievoorschot. Dit is dan echter pas een eerste stap; structurele
effecten zijn pas op langere termijn zichtbaar, zo weet de regering van
ervaringen uit andere landen.
13. Gevolgen voor de administratieve lasten
De leden van de CDA-fractie vragen de regering aan te geven of er extra
kosten zijn vanwege de invoering van het leenstelsel ten opzichte van het
huidige systeem, en zo ja, hoe groot deze zijn.
Ten opzichte van het huidige stelsel levert het studievoorschot een
verlichting van de administratieve lasten voor burgers op van per saldo
12.000 uren in de structurele situatie. De grootste reductie van de
administratieve lasten voor burgers, die wordt uitgedrukt in uren, wordt
veroorzaakt door het vervallen van de mogelijkheid om basisbeurs aan te
vragen en het afschaffen van de bijverdiengrens.

179

Kamerstukken II 2012/2013, 33 410, nr. 20.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2014–2015, 34 035, nr. 13

175

14. Caribisch Nederland
De leden van de GroenLinks-fractie vragen zich af wat de gevolgen zijn
van dit wetsvoorstel voor studenten in Caribisch Nederland. Daarnaast
vragen zijn wat de gevolgen zijn als in Caribisch Nederland ook het
studievoorschot wordt ingevoerd.
Studenten uit Caribisch Nederland die in Europees Nederland een
opleiding in het hoger onderwijs gaan volgen krijgen in dezelfde mate als
studenten afkomstig uit Europees Nederland, te maken met het studievoorschot. Zij ontvangen, net als de andere studenten in Europees
Nederland, studiefinanciering op grond van de WSF 2000. Voor studenten
uit Caribisch Nederland die in Caribisch Nederland of in de regio een
opleiding gaan volgen, heeft het wetsvoorstel wat betreft de studiefinanciering geen gevolgen. De regering kiest ervoor het studievoorschot niet
in te voeren in Caribisch Nederland. Daarvoor heeft zij drie redenen. Ten
eerste is het studiefinancieringsstelsel voor Caribisch Nederland, zoals
geregeld in de WSF BES, anders ingericht dan het stelsel zoals geregeld in
de WSF 2000. Zo kent de WSF BES geen aanvullende beurs en geen
reisrecht voor studenten. Daarnaast is de WSF BES pas op 1 augustus
2011 in werking getreden en dus nog betrekkelijk kort van kracht.
Tenslotte wordt de BES-wetgeving in 2015 geëvalueerd. Met deze
evaluatie is er een goed moment om te bezien of er aanleiding is voor het
alsnog doorvoeren van een hervorming van de studiefinanciering in
Caribisch Nederland en wat de eventuele gevolgen kunnen zijn.
15. Overig
De leden van de CDA-fractie vragen of de regering bekend is met het door
het ISO uitgebrachte rapport «De student centraal» waarin knelpunten
rondom de rechtspositie van studenten zijn opgesteld? De leden van de
CDA-fractie vragen de regering of zij bereid is te kijken naar de
mogelijkheid voor een integraal onderzoek naar de rechtspositie van de
student zodat niet alleen de kwaliteit maar ook de rechtmatigheid van
opleidingen worden gewaarborgd?
De rechtspositie van de student is van belang. De regering is bekend met
het rapport van ISO waarin een breed scala aan casuïstiek wordt
aangehaald.180 Hetgeen de studenten daarin als «rechtspositie van de
student» naar voren brengen, is divers van aard en raakt verschillende
thema’s. Naar veel van deze thema’s is recent onderzoek gedaan of nog
gaande. Zo zijn naar aanleiding van de evaluatie wet versterking
besturing181 diverse thema’s onderzocht, zoals de geschillenprocedure en
het profileringsfonds. Daarnaast loopt er op dit moment een onderzoek
naar het functioneren van de examencommissies. De uitkomsten daarvan
zijn begin volgend jaar beschikbaar. De regering ziet op dit moment dan
ook geen aanleiding voor een nieuw onderzoek.
In de meeste casussen die het ISO beschrijft, betreft het een situatie
waarin voor de student de mogelijkheid open staat om via het centrale
klachtenloket van de instelling een klacht in te dienen of bezwaar te
maken bij de examencommissie of het instellingsbestuur. Mocht de
student niet tevreden zijn met de afhandeling van het geschil, dan staat
daarna beroep bij de rechter of het College van beroep voor het hoger
onderwijs (CBHO) open. Van een aantal van de aangehaalde casussen is
de regering bekend dat het CBHO daarover recent uitspraak heeft gedaan.
De regering vindt daarom dat de rechtspositie van de student, die in dit
180
181

http://www.iso.nl/publicatie/rechten-van-studenten-niet-op-orde/
Kamerstukken II 33 824, nr.1

Tweede Kamer, vergaderjaar 2014–2015, 34 035, nr. 13

176

wetsvoorstel nog wordt versterkt met het instemmingsrecht op de
hoofdlijnen van de begroting, in de wet met voldoende waarborgen is
omgeven. Daarbij is het echter wel van belang dat studenten de weg naar
het centrale klachtenloket, dat iedere instelling sinds wet versterking
besturing moet hebben, weten te vinden.
De leden van de CDA-fractie vragen een uitgebreide reactie van de
regering op de tijdens het rondetafelgesprek van 8 oktober jl., behandelde
notities van mevrouw K. Slump, de heer J. Hoekstra, de heer A. Bergstra182, het Nibud en van het Expertisecentrum Handicap en Studie.183
De regering geeft hieronder een reactie op de verschillende bijdragen, die
vooral gaan over de toegankelijkheid, de rol van de ouders en over het
belang van een zorgvuldige voorlichting.
Toegankelijkheid
De regering is van mening dat elke student de beslissing om te studeren
bewust moet kunnen nemen, op basis van talent en motivatie. De afkomst
of de portemonnee van zijn ouders mag daarbij geen belemmering
vormen. De regering heeft (ex ante) een zo volledig mogelijk beeld
proberen te schetsen van wat de mogelijke gevolgen zouden kunnen zijn
van afschaffing van de basisbeurs, vanuit verschillende perspectieven.
Alle onderzoeken bij elkaar, die onlangs ook nog eens aan uw Kamer zijn
aangeboden184, bieden een genuanceerd beeld van de effecten die
mogelijk kunnen optreden bij de invoering van het sociaal leenstelsel uit
het regeerakkoord, waarbij alle beschikbare kennis in kwantitatieve en
kwalitatieve zin is gewogen. De regering verwacht dat de mogelijke
nadelige effecten die blijken uit de onderzoeken, zich bij invoering van
onderhavig wetsvoorstel niet of slechts in afgezwakte vorm zullen
voordoen, door enkele flankerende maatregelen die het eerdere
wetsvoorstel niet bevatte: verlenging van de terugbetaaltermijn,
verhoging van de aanvullende beurs voor de laagste inkomensgroepen,
ophoging van de drempel waaronder de oud-student niet hoeft terug te
betalen naar 100% van het wettelijk minimumloon, boven dat minimum
hoeft de oud-student nooit meer dan 4% terug te betalen, een tegemoetkomingsregeling voor studenten met een functiebeperking of chronische
ziekte die daardoor vertraging oplopen en behoud van de ov-kaart.
Uit alle onderzoeken samen blijkt dus dat de omvorming van de basisbeurs naar een studievoorschot verantwoord is, en dat de toegankelijkheid van het hoger onderwijs gewaarborgd blijft. Door alle studenten in
staat te stellen te studeren, en alleen die studenten een beurs te geven
van wie de ouders niet genoeg verdienen om (volledig) bij te dragen aan
de studie van hun kind, blijft de financiële toegankelijkheid van ons stelsel
geborgd.
De heer Hoekstra stelt desondanks dat er een grotere ongelijkheid gaat
ontstaan tussen arm en rijk. Mevrouw Slump stelt dat het wetsvoorstel
discriminerend is voor onder andere allochtone studenten, omdat zij
«slachtoffer zijn van een vertraagde schoolloopbaan». De bijdrage van de
heer Hoekstra uit 2013 gaat uit van oude veronderstellingen, zoals een
terugbetaaltermijn van 15 jaar en de veronderstelling dat de reisvoorziening zou worden afgeschaft. De regering constateert daarnaast dat
beiden niet ingaan op de verschillende inspanningen die de regering
pleegt om de doorstroming te verbeteren en op het voortbestaan van de
182

De bijdragen voor het rondetafelgesprek zijn ter inzage gelegd bij het CIP.
Notitie van 2 oktober 2014, Parlisnummer 2014Z17408.
184
Kamerstukken II 2013/2014 24 724, nr. 131.
183

Tweede Kamer, vergaderjaar 2014–2015, 34 035, nr. 13

177

aanvullende beurs voor de studenten met ouders met een lager inkomen
en de verhoging ervan. Beiden gaan tevens niet in op het bestaan van de
sociale terugbetaalvoorwaarden. De heer Hoekstra stelt dat veel mensen
niet gaan studeren of niet slagen door de «terechte leenangst». De
regering wil hierbij wijzen op de bijdrage van de heer A. Bergstra, die
benadrukt dat we op dit front niet moeten overdrijven. De heer Hoekstra
spreekt over schulden van € 40.000 tot bijna € 70.000 voor een uitwondende bèta-student. Een bèta-student zou hogere schulden opbouwen,
omdat hij vaak langer studeert en geen tijd heeft om bij te verdienen. De
regering vindt dit geen realistisch beeld. Als een student een tweejarige
master doet, dan zou hij in het huidige stelsel een maximale studieschuld
kunnen hebben (als gevolg van lenen) van € 45.135 en in het nieuwe
stelsel maximaal € 62.955. Bij deze maxima is echter van belang om op te
merken dat de ervaring met het huidige stelsel leert, dat studenten niet
gemakzuchtig dit maximum lenen. Bij de huidige maxima hoort immers
een gemiddelde studieschuld van € 15.000, voor de studenten die lenen.
Een derde leent nu niet, dus de gemiddelde studieschuld over alle
studenten, is lager (rond de € 10.000). Daarop is de verwachting van het
CPB gebaseerd dat bij de toegenomen maxima als gevolg van de
toegenomen leenruimte, een gemiddelde studieschuld van € 21.000
hoort.
Het uitgangspunt dat de gemiddelde studieschuld straks € 21.000 zal zijn,
is behoedzaam. Naast lenen kunnen studenten bijverdienen. Ook kunnen
zij spaargeld aanwenden, hun uitgavenpatroon aanpassen of (als zij nu al
lenen) deze leendoeleinden nog eens kritisch tegen het licht houden. Ook
zouden hun ouders ervoor kunnen kiezen om een (grotere) bijdrage te
leveren. Welke van deze mogelijkheden de student kiest, zal afhangen van
de specifieke situatie van elke afzonderlijke student. Het ligt in de lijn der
verwachting dat vaak ook voor een combinatie van verschillende
mogelijkheden gekozen zal worden. De heer A. Bergstra wijst er in zijn
bijdrage terecht op dat studenten altijd al op verschillende manieren in
zijn levensonderhoud heeft voorzien. Het CPB veronderstelt dat ongeveer
een derde van de weggevallen basisbeurs via deze alternatieve financieringsmogelijkheden zal worden opgevangen en dat de rest zal worden
geleend.
Tevens wijst de heer A. Bergstra er terecht op dat de overheid jaarlijks fors
blijft investeren in de student. De overheidsbijdrage aan de kosten voor de
opleiding loopt grotendeels via de onderwijsinstellingen (gemiddeld
€ 6.500), waardoor de student maar een beperkt deel aan collegegeld
hoeft te betalen, in plaats van het gehele bedrag dat zijn opleiding kost.
De heer Hoekstra werpt aan het eind van zijn bijdrage de vraag op hoe het
groepen met een lager inkomen of zonder baan gaat lukken om af te
lossen. De regering wijst hierbij op de sociale terugbetaalvoorwaarden:
• De maximale terugbetaaltermijn zal verlengd worden naar 35 jaar.
• Het percentage van het meerinkomen dat een student maximaal hoeft
in te zetten voor aflossing van het voorschot wordt verlaagd van 12%
naar 4%.
• De aflossingsverplichting gaat pas gelden vanaf € 19.253 (100%
wettelijk minimumloon;nu is dat 84% van het minimumloon).
• De aanloopfase blijft bestaan; dit houdt in dat studenten de eerste
twee jaar na het afstuderen nog niet hoeven te beginnen terugbetalen.
• De zogenoemde jokerjaren blijven bestaan; de mogelijkheid om
tijdelijk een terugbetalingspauze in te lassen (voor maximaal vijf jaar,
verspreid over twintig kwartalen).
• Aan het einde van de terugbetaalperiode wordt de eventuele resterende schuld kwijtgescholden.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2014–2015, 34 035, nr. 13

178

•

Voor alle studenten, hbo en mbo, geldt bovendien dat de mogelijkheden tot vervroegd en flexibel aflossen worden verbeterd. Zo kan elke
oud-student, afhankelijk van de persoonlijke situatie, op maat zijn
studieschuld terugbetalen.

Gemiddeld zal een student 1% van zijn totale inkomen spenderen aan
aflossingen. De sociale terugbetaalvoorwaarden zijn van belang om
leenaversie te voorkomen. Hiervoor is het van essentieel belang dat
studenten weten hoe de terugbetaling eruit ziet. Het vergroten van het
financieel bewustzijn van de student is dan ook een van de kerndoelstellingen van de voorlichting rond het studievoorschot.
Het Expertisecentrum handicap + studie en mevrouw Slump gaan in op de
toegankelijkheid voor studenten met een functiebeperking. Het Expertisecentrum stelt dat vooral uitwonende studenten met een functiebeperking
er financieel op achteruit gaat omdat de kwijtscheldingsregeling van
€ 1.200 niet opweegt tegen het verlies aan basisbeurs. De regering wil de
studenten met een functiebeperking tegemoet komen, omdat hun
voorzieningenniveau wordt geraakt doordat in de basisbeurs verdwijnt.
Deze studenten kunnen daarom aanspraak maken op een eenmalige
kwijtschelding van € 1.200 als zij binnen de diplomatermijn met goed
gevolg een ho opleiding afronden. Dit kan het extra basisbeursjaar
compenseren, dat zij onder het huidige stelsel zouden ontvangen. Met dit
wetsvoorstel komt bovendien het onderscheid tussen thuis- en uitwonendheid te vervallen. De € 1.200 is gelijk aan een extra jaar thuiswonende beurs. Hiermee ontvangt de doelgroep een substantiële tegemoetkoming. Deze tegemoetkoming heeft invloed op de financiële ruimte die
door voorliggend wetsvoorstel ontstaat voor investeringen in het
onderwijs. De regering heeft er naar gestreefd om de beste balans te
vinden tussen het ondersteunen van deze kwetsbare groep en de
investeringsruimte die met dit voorstel ontstaat.
Het Expertisecentrum stelt daarnaast dat de voorwaarde om het diploma
te behalen voordat er een beroep kan worden gedaan op kwijtschelding,
een extra eis is. Daardoor zouden studenten worden uitgesloten die door
overmacht niet in staat blijken om het diploma op tijd te behalen. De
regering wil erop wijzen dat ook in de huidige studiefinanciering je een
diploma moet behalen als je een jaar extra prestatiebeurs wilt ontvangen.
Voor studenten met een functiebeperking die geen diploma halen is de
bestaande voorziening voor de omzetting van de prestatiebeurs in een gift
nog steeds relevant. Wanneer een student niet kan afstuderen binnen de
diplomatermijn door een structurele omstandigheid zoals handicap of
chronische ziekte, dan kan de prestatiebeurs – zijnde de aanvullende
beurs, het ov-recht, en de eenoudertoeslag – alsnog worden omgezet in
een gift.
Het Expertisecentrum stelt vraagtekens bij het private rendement voor
studenten met een functiebeperking. Mensen met een functiebeperking
zouden niet dezelfde gunstige positie hebben op de arbeidsmarkt. De
regering wil benadrukken dat voor alle studenten geldt, dus ook voor
(uitwonende) studenten met een functiebeperking, dat zij terugbetalen
naar draagkracht. Mocht een afgestudeerde student dus minder verdienen
dan het minimumloon, hoeft hij niets terug te betalen en boven die
drempel betaalt hij nooit meer dan 4% van zijn inkomen terug. En mocht
dat er toe leiden dat hij niet in staat is om in 35 jaar zijn schuld af te
lossen, dan wordt de eventuele restschuld kwijtgescholden.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2014–2015, 34 035, nr. 13

179

Ouderlijke bijdrage
De regering is het met verschillende bijdragen eens dat ouders een
belangrijke rol hebben bij de financiële keuzes van hun kind. Het studiefinancieringsstelsel is gebouwd op de gedachte dat de overheid, de ouders
en de student elk bijdragen aan de studiekosten (inclusief het levensonderhoud) van de student. Gezamenlijk zorgen zij ervoor dat de student kan
beschikken over een wettelijk vastgesteld normbudget dat voldoende
wordt geacht om te kunnen voorzien in de kosten. Mevrouw Slump doet
meerdere voorstellen om de juridische positie van ouders en studenten te
verbeteren, omdat zij meent dat hun rechtspositie onvoldoende is
geborgd. De regering zet in het wetsvoorstel en in deze nota naar
aanleiding van het verslag op verschillende plaatsen uiteen hoe hun
onderlinge financiële verhouding is geregeld. In de WSF 2000 is een
wettelijke veronderstelde ouderlijke bijdrage opgenomen en voor
kinderen van ouders die niet kunnen voldoen aan deze bijdrage is er het
wettelijk recht op aanvullende beurs. De wettelijk veronderstelde
ouderlijke bijdrage is geen verplichting. Studenten maken aan de
keukentafel afspraken met hun ouders over de feitelijke ouderlijke
bijdrage. Maar voor gevallen waarin ouders onvindbaar zijn of waarin er
sprake is van een ernstig conflict, houdt de regering de regeling voor
weigerachtige en onvindbare ouders in stand. Dit is een stevig wettelijk
raamwerk.
Mevrouw Slump stelt dat ouders een zwaardere zorgplicht krijgen. Zij zegt
dat dit onder andere komt, doordat de overheid de student een lager
maandbudget ter beschikking stelt dan volgens het de door het Nibud
geraamde maandelijkse uitgaven. Dit klopt niet. De student kan
beschikken over een wettelijk vastgesteld normbudget dat voldoende
wordt geacht om te kunnen voorzien in de kosten van levensonderhoud,
collegegeld en reizen. In tabel 3 van deze nota (weergegeven in hoofdstuk
4) is weergegeven hoe het normbudget uit verschillende componenten is
opgebouwd.
Het bedrag dat de gemiddelde uitwonende student volgens het Nibud
Studentenonderzoek per maand uitgeeft, is € 1.093.185 Dit is inclusief
levensonderhoud, studiekosten, collegegeld, reiskosten en uitgaven voor
ontspanning, sport en uitgaan.
Het normbudget gaat straks gelden voor alle studenten: uit- of thuiswonend. Daartoe wordt het normbudget voor thuiswonende studenten
opgetrokken naar het niveau van uitwonende studenten. De regering
ondersteunt dus niet de suggestie van de heer Hoekstra en mevrouw
Slump dat de gelijkstelling tussen uit- en thuiswoners een beperking of
ongelijkheid inhoudt. De laatste stelt daarnaast dat de reisvoorziening in
het normbudget een verplichting is. Dat klopt niet: de student kan er voor
kiezen of hij gebruik maakt van de reisvoorziening. Overigens ziet zij
terecht dat met de reisvoorziening voor minderjarige mbo-studenten een
jarenlange wens van het Jongeren Organisatie Beroepsonderwijs in
vervulling is gegaan.
De regering doet in tegenstelling tot haar nergens de aanname dat ouders
de wegvallende basisbeurs (gedeeltelijk) voor hun rekening gaan nemen.
De ene student zal inderdaad een groter beroep op hun ouders gaan
doen. Het inzetten van spaargeld van ouders of de student zelf is daarbij
slechts één van de mogelijkheden. De regering is het niet eens met de
heer Hoekstra, dat de economie geremd worden door sparende ouders.
185

Voor een thuiswonende studente is dat € 603 per maand. Zie het Nibud Studentenonderzoek
2011–2012, p. 29.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2014–2015, 34 035, nr. 13

180

Dat ouders wellicht meer zullen bijdragen, betekent niet dat ze minder
gaan consumeren. Ze kunnen ook bestaand spaargeld aanwenden.
Daarnaast kunnen studenten ook meer gaan bijverdienen (de bijverdiengrens wordt afgeschaft), eigen spaargeld aanwenden, hun uitgavenpatroon aanpassen of (als zij nu al lenen) deze leendoeleinden nog eens
kritisch tegen het licht houden.
Voorlichting en financieel bewustzijn
De regering is het eens met de bijdragen die wijzen op het belang van een
goede voorlichting, versterking van het financieel bewustzijn van
studenten en het betrekken van ouders hierin. Het Nibud doet in
algemene zin een oproep om jongeren goed voor te lichten over hun
geldzaken. Ook wanneer zijn meerderjarig zijn geworden, hebben
jongeren behoefte aan informatie. Het Nibud ziet hier een grote rol voor
ouders, het onderwijs en het bankwezen. Zij kunnen inspringen op de
informatiebehoefte van jongeren en hen begeleiden in hun weg naar
financiële zelfstandigheid. Het Nibud is positief verrast over de belangrijke
rol die ouders blijven houden bij jongeren van 18 jaar en ouder en ziet
hier een grote kans voor ouders.
De regering ondersteunt de oproep om in te springen op de informatiebehoefte van jongeren en hen te begeleiden in hun weg naar financiële
zelfstandigheid. Een van de drie kerndoelstellingen van de voorlichting
rond het studievoorschot, is dan ook het vergroten van het financieel
bewustzijn onder studenten. De regering zal hier actief op inzetten,
waarbij de regering gebruik zal maken van de bevindingen van de
Wetenschappelijke Raad voor het Regeringsbeleid in het rapport Met
kennis van gedrag beleid maken.186 In de voorlichtingscampagne zullen
verschillende instrumenten ingezet worden. Zo is onder andere de
website www.financieelstudieplan.nl ontwikkeld door de stichting Weet
wat je besteedt en het Nibud, in samenwerking met onder meer de
studentenorganisaties, de Nationale Jeugdraad, het Ministerie van OCW
en DUO. Ook zal in samenwerking met Nibud bekeken worden hoe een
financieel huishoudboekje ontwikkeld kan worden, waarin studenten hun
actuele schuldpositie kunnen bijhouden, hun opgenomen voorschot
kunnen bekijken en terug te betalen bedragen kunnen bijhouden. Een
rekenhulp bij DUO moet studenten inzicht geven in de kosten van de
lening die zij afsluiten, hen een indicatie geven van de totale lening die zij
opbouwen met het gekozen leenbedrag, en de maandlasten die daarbij
horen in de aflosfase, uitgesplitst naar verschillende inkomensniveaus. Zo
kan een student ook voor zichzelf inzichtelijk maken wat de financiële
gevolgen van zijn leengedrag zijn voor zijn financiële positie na de studie.
Deze rekenhulp zal ook een rol spelen in de voorlichting rond het
afbetalen, waarin de regering wil stimuleren dat studenten die de ruimte
hebben om sneller af te lossen, dat ook daadwerkelijk doen. Flexibel en
vervroegd afbetalen zal daartoe ook beter gefaciliteerd worden, zodat
studenten snel en gemakkelijk de maandelijkse aflossingsbedragen
kunnen verhogen of verlagen, en zo hun terugbetalingspatroon steeds
kunnen aanpassen aan hun persoonlijke situatie of levensfase. De
rekenhulp helpt daarbij inzichtelijk te maken wat de kosten zijn van de
diverse aflostermijnen die de student kan hanteren. Op deze manieren wil
de regering studenten bewust maken van de gevolgen van de financiële
beslissingen die zij nemen, zodat het lenen van geld bij DUO voorbehouden blijft voor dat waarvoor de faciliteit bedoeld is, namelijk
inkomensondersteuning tijdens de studie.

186

Wetenschappelijke Raad voor het Regeringsbeleid (2011) Met kennis van gedrag beleid
maken. WRR-rapport nr. 92.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2014–2015, 34 035, nr. 13

181

De ouders hebben een belangrijke rol in het versterken van het financieel
bewustzijn van studenten. Het is van belang dat ouders kunnen zien wat
de impact is van hun bijdrage op de financiële positie van hun kind.
Ouders zullen daarom toegang hebben tot dezelfde rekentool op de site
van DUO als hun kinderen. Zij kunnen met behulp van die tool onder
andere invullen wat de ouderlijke bijdrage is die zij willen betalen en wat
de hoogte van de lening van hun kind is. Zo kunnen zij zien wat het
maandbedrag is waarover hun kind kan beschikken en wat de totale
studieschuld van het kind zal zijn.
Het Nibud doet een aantal voorstellen die er toe kunnen bijdragen dat «zo
snel mogelijk aflossen» de norm wordt onder de doelgroep. De regering
vindt het van belang om flexibel en vervroegd afbetalen beter te gaan
faciliteren, zodat studenten snel en gemakkelijk de maandelijkse aflossingsbedragen kunnen verhogen of verlagen, en zo hun terugbetalingspatroon steeds kunnen aanpassen aan hun persoonlijke situatie of
levensfase. De regering is niet van plan om de aanloopfase (de aflossingsvrije fase van 2 jaar na het afstuderen) af te schaffen, zoals het Nibud
voorstelt. De regering is van mening dat de twee aanloopjaren een van de
sociale elementen uit de terugbetaling van studieleningen zijn en derhalve
behouden moeten blijven. Hierdoor hoeft de afgestudeerde niet direct na
afstuderen met terugbetaling te beginnen. Het inkomen stijgt vaak relatief
snel in de eerste jaren na afstuderen. Mocht de student toch al in die jaren
willen beginnen met terugbetalen en zo de opbouw van rente willen
voorkomen, dan is dat uiteraard wel mogelijk. Zo kan iedere student
kiezen wat bij zijn persoonlijke situatie past.
Het Nibud heeft op het einde van zijn bijdrage nog een lijst concrete
vragen gesteld. Deze vragen zijn integraal ingediend door de leden van de
PVV-fractie en zijn beantwoord in deze nota naar aanleiding van het
verslag.
Investeringen in onderwijs
De heer Hoekstra stelt dat het wetsvoorstel een verkapte bezuiniging is,
omdat niet meteen al het geld in onderwijs wordt gestoken. De regering is
het hier niet mee eens. De investeringen die mogelijk worden met de
maatregelen in de studiefinanciering, zullen worden aangewend voor een
kwaliteitsslag in het Nederlandse hoger onderwijs. Allereerst heeft de
regering met de instellingen afgesproken dat zij de eerste jaren (2015,
2016 en 2017) de investeringen in de kwaliteit voor hun rekening nemen
(€ 200 miljoen per jaar). De instellingen zijn hiertoe bereid nu zij de
garantie hebben dat de regering de continuïteit van deze extra financiële
ruimte voor de lange termijn borgt. Dit omdat het even duurt voordat de
middelen uit de hervorming in de studiefinanciering vrijkomen.
Hij stelt daarnaast dat niet-inbare schulden de uitgaven in feite
verplaatsen naar de overheidsbegroting van morgen. De regering wil er
op wijzen dat de kosten van kwijtschelding al zijn geraamd en onderdeel
uitmaken van de overzichten in paragraaf 11 in de memorie van
toelichting. Hierbij is de door het CPB geraamde aflosquote van 86,4% als
uitgangspunt gebruikt en zijn vervolgens de reguliere behoedzame
aannames voor terugbetaling gehanteerd.
Mevrouw Slump stelt dat er een regeling ontbreekt waarin wordt
gegarandeerd dat het geld voor de hoger onderwijsverbetering ook
daadwerkelijk wordt geïnvesteerd in kwaliteitsverbetering van het hoger
onderwijs. De regering wil benadrukken dat de middelen die vrijkomen
door de hervorming van het stelsel van studiefinanciering uitsluitend zijn
bestemd voor een kwaliteitsimpuls in het hoger onderwijs en aan

Tweede Kamer, vergaderjaar 2014–2015, 34 035, nr. 13

182

onderwijs verbonden onderzoek. De komende tijd gaat de regering met
studenten, docenten en bestuurders in gesprek over de belangrijkste
opgaven en investeringen in het hoger onderwijs. Deze gesprekken en
werkbezoeken vormen input voor de strategische agenda met bijbehorende (lange termijn) investeringsagenda. De strategische agenda met
bijbehorende investeringsagenda zal halverwege 2015 verschijnen en aan
uw Kamer worden voorgelegd. Gezien het belang van deze investering in
het hoger onderwijs en de positieve effecten die deze kwaliteitsimpuls
heeft op vele verschillende maatschappelijke sectoren en op de economische groei, verwacht de regering dat deze ook in latere jaren op veel
draagvlak kan rekenen. De begrotingswetgever bepaalt jaarlijks de
omvang van de beschikbare impuls. Dit geldt voor ieder onderdeel van de
rijksbegroting.
Zij meent ook dat het wettelijk vastleggen van instemmingsrecht voor
studenten op de hoofdlijnen van de begroting niet realistisch is. Zij meent
dat studenten aan hun lot worden overgelaten: zij zouden de kennis, de
ervaring en het overwicht niet hebben om deze rol goed te kunnen
vervullen. De regering is dit niet met haar eens. Met het wettelijk
vastleggen van het instemmingsrecht op de hoofdlijnen van de begroting
voor studenten en docenten, beoogt de regering te borgen dat ook zij
zeggenschap hebben over de besteding van deze middelen. Het instemmingsrecht op de hoofdlijnen van de begroting door de medezeggenschap staat niet op zichzelf, maar is onderdeel van een cultuur waarin
bestuur en medezeggenschap met elkaar in gesprek gaan over de koers
van de instelling. Door die gesprekken in een vroeg stadium te laten
plaatsvinden, is er voldoende ruimte voor inhoudelijke discussie. Deze
discussie krijgt uitwerking in beleidsdocumenten van de instelling zoals
de uitgangspunten van het bestedingsplan, de kaderbrief of het instellingsplan waarin de strategische beleidsvoornemens van de instelling
worden opgenomen. Uiteindelijk vormen de hoofdlijnen van de begroting
en de concrete uitwerking daarvan in de begroting zelf het financiële
sluitstuk van deze discussie, omdat de geraamde inkomsten en uitgaven
in de begroting de gemaakte beleidskeuzes financieel moeten ondersteunen. Een professionele en goed geïnformeerde medezeggenschap is
een serieuze gesprekspartner en waar nodig tegenspeler van het college
van bestuur. Het gaat om een goede balans tussen medezeggenschap en
bestuurskracht. Met het instemmingsrecht op de hoofdlijnen van de
begroting krijgt de medezeggenschap een belangrijke verantwoordelijkheid. Dit betekent dat de medezeggenschap voldoende deskundig moet
zijn op het gebied van Planning en control. Om de medezeggenschap
hiervoor voldoende te equiperen, kan gebruik worden gemaakt van de
faciliteitenregeling bedoeld in de artikelen 9.48 (universiteiten) en 10.39
(hogescholen) van de WHW.
Naar aanleiding van vragen van de leden van de CDA-fractie over het door
ISO en mevrouw Slump gewenste onderzoek naar de rechtspositie van de
student, heeft de regering aangegeven dat deze rechtspositie van belang
is en vindt dat deze – versterkt met het instemmingsrecht op de hoofdlijnen van de begroting – in de wet met voldoende waarborgen is
omgeven.
II. Artikelsgewijs
De leden van de CDA-fractie vragen of artikel 299a Faillissementswet nog
wel redelijk is gezien de hogere studieschulden die ontstaan door het
studievoorschot. Daarnaast vragen zij of iemand in de schuldsanering een
levenlanglerenkrediet of een andere lening kan aanvragen bij DUO.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2014–2015, 34 035, nr. 13

183

De regering is van mening dat artikel 299a Faillissementswet ook na
invoering van het studievoorschot redelijk is. Met de invoering van het
studievoorschot blijft een eigen systematiek voor de terugbetaling van
studieschulden behouden. De sociale terugbetaalvoorwaarden zorgen
ervoor dat de student beschermd is tegen te hoge maandlasten: onder het
minimumloon betaal je niets terug, je betaalt nooit meer dan 4% over het
meerinkomen boven die drempel en je eventuele restschuld wordt na 35
jaar kwijtgescholden. Hiermee worden financiële problemen vanwege het
hebben van een studieschuld zoveel mogelijk voorkomen. Een aparte
schuldsaneringsregeling voor reguliere studieschulden acht de regering
ook met de invoering van het studievoorschot niet nodig.
Het is in beginsel niet toegestaan om tijdens een wettelijke dan wel
minnelijk schuldsaneringstraject nieuwe schulden te maken. Zodra nieuw
ontstane schulden bovenmatig worden (vergeleken met het weinige vrij
besteedbaar inkomen, het leefgeld) is er aanleiding om een schuldsanering tussentijds te beëindigen. Dit volgt voor de wettelijke schuldsanering uit artikel 350, derde lid, onder d, van de Faillissementswet. Ook
het levenlanglerenkrediet en andere leningen die bij DUO kunnen worden
aangevraagd zijn nieuwe schulden in de zin van die wet. De minnelijke
schuldhulpverlening kent een zelfde gedragslijn. Zou het maken van
nieuwe schulden gedurende het schuldsaneringstraject wel zijn toegestaan, dan zou er in wezen sprake zijn van dweilen met de kraan open: de
oude schuldenlast wordt gesaneerd, terwijl de nieuwe schulden alweer
aan het ontstaan zijn. Op zichzelf kan een schuldenaar binnen het
wettelijke traject wel toestemming vragen aan de bewindvoerder om een
kredietovereenkomst aan te gaan (artikel 297 van de Faillissementswet).
Daar wordt echter zeer terughoudend mee omgegaan. Daarnaast heeft de
schuldenaar tijdens een schuldsaneringsprocedure een stevige inspanningsverplichting om gedurende drie jaar zoveel mogelijk baten bijeen te
brengen voor de boedel. Daarmee verdraagt zich in de regel niet – tenzij
het om een deeltijdstudie gaat – dat de schuldenaar zijn tijd en arbeidskracht niet aanwendt voor betaalde arbeid ten gunste van zijn schuldeisers, maar ten gunste van zichzelf met het oog op een studie en zijn
toekomstige positie op de arbeidsmarkt.
De leden van de fractie van de ChristenUnie vragen wat de vrijstelling in
het nieuwe artikel 6.10 WSF 2000 van 143% van het belastbaar
minimumloon als er een partner aanwezig is en 100% als iemand
alleenstaand is betekent voor de draagkrachtvrije voet?
Dit wetsvoorstel regelt dat deze draagkrachtvrije voet wordt opgehoogd
naar 100% van het wettelijk minimumloon voor eenpersoonshuishoudens
en naar 143% voor meerpersoonshuishoudens. Wat dit betekent voor de
draagkracht kan aan de hand van de volgende formule worden uitgelegd:
draagkracht = 4% van (inkomen minus draagkrachtvrije voet)
Maatstaf voor de vaststelling van de draagkracht van de debiteur is zijn
(fiscale) verzamelinkomen en dat van zijn eventuele partner in het tweede
jaar voorafgaande aan het jaar waarvoor de draagkracht wordt vastgesteld. Op dit draagkrachtinkomen wordt de daagkrachtvrije voet in
mindering gebracht: € 19.253 voor alleenstaanden en € 27.523 voor
meerpersoonshuishoudens (bedragen naar de maatstaf van 1 januari
2014, worden geïndexeerd). Van het inkomen dat boven deze draagkrachtvrije voet uitkomt, geldt straks 4% als de draagkracht. Een alleenstaande
met een verzamelinkomen van € 29.253 heeft bijvoorbeeld een draagkracht van € 33 per maand ((€ 29.253 – € 19.253 x 4%)/ 12 maanden). Dit
bedrag is zijn draagkracht en dus wat maximaal ingezet kan worden voor
aflossen. Als het termijnbedrag dat hoort bij de schuld hoger is, betaalt hij

Tweede Kamer, vergaderjaar 2014–2015, 34 035, nr. 13

184

het draagkrachtbedrag (€ 33 in het voorbeeld). Als het termijnbedrag dat
hoort bij de schuld lager is, dan betaalt hij dat lagere termijnbedrag.
Deze nota naar aanleiding van het verslag wordt gegeven mede namens
de Staatssecretaris van Financiën.
De Minister van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap,
M. Bussemaker

Tweede Kamer, vergaderjaar 2014–2015, 34 035, nr. 13

185