Tweede Kamer der Staten-Generaal

2

Vergaderjaar 2010–2011

28 973

Toekomst van de intensieve veehouderij

Nr. 67

BRIEF VAN DE MINISTER VAN VOLKSGEZONDHEID, WELZIJN EN
SPORT
Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal
Den Haag, 21 juni 2011
Bijgaand treft u het rapport aan van het Institute for Risk Assessment
Sciences (IRAS) van de Universiteit Utrecht, het Nederlands instituut voor
onderzoek van de gezondheidszorg (NIVEL) en het RIVM over mogelijke
effecten van intensieve veehouderij op de gezondheid van omwonenden1
, alsmede een beleidsreactie op het rapport. In 2009 hebben het ministerie
van VWS en het toenmalige ministerie van LNV gezamenlijk opdracht
gegeven tot dit onderzoek. Over het onderzoek is begin 2011 een
tussenrapportage verschenen, onder meer omdat de afronding werd
verlaat vanwege additionele analyses die zijn gemaakt. Hierover is de
Tweede Kamer geïnformeerd (brief d.d. 9 februari 2011 (28 286, nr. 469)).
De directe aanleiding destijds voor dit onderzoek was de aandacht voor
het thema schaalvergroting in de veehouderij en maatschappelijke
bezorgdheid over de effecten hiervan op de volksgezondheid. In de brief
aan de Tweede Kamer d.d. 28 mei 2009 (28 973, nr. 35) waarin dit
onderzoek werd aangekondigd, trokken de toenmalige bewindslieden
twee conclusies: op de eerste plaats dat megabedrijven niet alleen maar
een verslechtering hoeven te betekenen voor wat betreft gezondheidsrisico’s mits er op dit punt voldoende aandacht wordt besteed aan
bouwkundige voorzieningen en bedrijfsvoering. Een tweede conclusie
was dat er nog een behoorlijk hiaat was in de kennis over intensieve
veehouderij en gezondheidsrisico’s en dat nader onderzoek was vereist.
Dit onderzoek is vanwege deze geconstateerde kennislacune uitgevoerd.

1

Dit onderzoek heeft zich gericht op de intensieve veehouderij in zijn
geheel. De definitie die de onderzoekers voor intensieve veehouderij
hebben gebruikt is: «niet grondgebonden agrarische bedrijven voor het
houden van vee en pluimvee, zelfstandig of als nevenactiviteit». Voor de
omvang van een bedrijf is geen ondergrens gehanteerd. Wel is bekeken of
de aanwezigheid van zeer grote bedrijven sterker met gezondheidseffecten is geassocieerd.

kst-28973-67
ISSN 0921 - 7371
’s-Gravenhage 2011

Tweede Kamer, vergaderjaar 2010–2011, 28 973, nr. 67

Ter inzage gelegd bij het Centraal Informatiepunt Tweede Kamer.

1

De onderzoekers hebben het eindrapport op 14 juni jl. gepresenteerd aan
de Klankbordgroep1 van het onderzoek. De Klankbordgroep onder
voorzitterschap van de heer L.H.J. Verheijen onderschrijft de aanbevelingen van de onderzoekers.
Hieronder geef ik de in mijn ogen belangrijkste conclusies en de aanbevelingen uit het rapport en mijn reactie daarop. Deze beleidsreactie is mede
namens mijn collega’s, de staatssecretaris van Economische Zaken,
Landbouw en Innovatie en de staatssecretaris van Infrastructuur en
Milieu.
Reactie op de conclusies ten aanzien van de volksgezondheid
Ik benadruk dat de nu onderzochte mogelijke risico’s voor de gezondheid
van omwonenden van veehouderijbedrijven niet los gezien kunnen
worden van andere gezondheidsrisico’s die mensen dagelijks kunnen
lopen door het wonen dicht bij een snelweg, industrie of in de stad.
Daarover is al veel gemeten, veel bekend en vastgesteld wat acceptabel is
en wat niet.
Het onderzoek is, ondanks de bescheiden schaal en de daaraan inherente
beperkingen, wereldwijd uniek en het meest omvangrijk tot nu toe naar de
effecten van fijnstofemissies van de intensieve veehouderij op de
gezondheid van bewoners in gebieden met intensieve veehouderij.
Daarmee zijn ook de bevindingen en interpretaties nieuw en uniek.
Daardoor kunnen de resultaten, ondanks de hoge kwaliteit van het
onderzoek, niet met al te grote stelligheid als absolute waarheden
beschouwd worden. De onderzoekers geven dit ook nadrukkelijk aan
(rapport, blz. 88): «metingen laten geen uitspraken toe over de gemiddelde niveaus op verschillende locaties, overschrijdingen van bepaalde
niveaus en dergelijke. Daarom is een precieze uitspraak of er een directe
relatie is tussen nabijheid van veehouderij en effecten op de gezondheid
van omwonenden nog niet mogelijk.»
Desondanks komen wel enkele belangwekkende constateringen ten
aanzien van gevonden associaties in het rapport naar voren in de zin van
negatieve maar ook mogelijke positieve effecten op de gezondheid van
omwonenden, die met de vereiste voorbehouden worden beschreven.
De onderzoekers constateren dat omwonenden potentieel zijn blootgesteld aan endotoxinen en micro-organismen. De niveaus zijn in de regel
laag, maar er kunnen lokale situaties zijn dat het niveau voldoende hoog
is om bij een deel van de omwonenden tot effecten op de luchtwegen te
leiden. Bij omwonenden wordt minder astma geconstateerd, maar
astmapatiënten hebben wel meer last van luchtweginfecties als ze in de
buurt van veehouderijbedrijven wonen. Astma komt wel vaker voor in de
buurt van nertsenfokkerijen. Ook constateren de onderzoekers dat
geitenbedrijven en pluimveebedrijven geassocieerd worden met meer
longontsteking.

1
Samenstelling Klankbordgroep: Gemeentes
Gemert-Bakel, Twenterand en Deurne;
Provincies Noord-Brabant en Gelderland;
Huisartsen; Brabantse Milieu Federatie; ZLTO;
GGD Gelderland; Burgerinitiatief Megastallen
nee; Voorzitter L.H.J. Verheijen, dijkgraaf
Waterschap Aa en Maas; Secretaris GGD’en
Brabant/Zeeland Bureau Gezondheid Milieu &
Veiligheid; Waarnemers VWS en EL&I.

Ik neem deze constateringen en de andere constateringen uit het rapport
uiterst serieus en onderschrijf de conclusies van de onderzoekers. Evident
zijn de aangetoonde emissies van fijnstof met microbiële agentia uit de
veehouderij, zoals endotoxinen, Coxiella burnetii (veroorzaker van
Q-koorts) en veegerelateerde MRSA-bacteriën. Concentraties van fijnstof
en micro-organismen in de buitenlucht zijn rond veehouderijen verhoogd.
Wat en hoe groot de effecten van verhoogde concentraties microorganismen zijn op de gezondheid van omwonenden is nog moeilijk te
duiden.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2010–2011, 28 973, nr. 67

2

Voor zover verbanden tussen gezondheidseffecten en veehouderij worden
gevonden hebben deze betrekking op de afstand tussen veehouderij en
bewoning en tussen aantallen bedrijven binnen een zekere straal rond
bewoonde gebieden. Uit de resultaten van het onderzoek kan echter niet
simpelweg worden geconcludeerd om welke afstand tot bedrijven het
gaat en bij welke concentraties gezondheidseffecten optreden. Er zijn
geen aanwijzingen gevonden voor een specifiek verband tussen het
vóórkomen van bepaalde aandoeningen en de nu bestaande megastallen.
Ten aanzien van met geiten- en pluimveebedrijven geassocieerde
longontstekingen zijn en worden bronmaatregelen genomen die de
uitstoot van microbiële agentia verminderen. De analyses zijn uitgevoerd
op patiëntengegevens van 2009, waarbij de gezondheidseffecten van de
omvangrijke aan geitenhouderij gerelateerde Q-koortsuitbraak nog eens
zijn aangetoond. Het is aannemelijk, gelet op het verloop van de
Q-koortsepidemie dat de gezondheidseffecten nu en in de toekomst
aanzienlijk minder zullen zijn. Maatregelen als monitoring en vaccinatie
van geiten blijven van kracht, waardoor Coxiella burnetii minimaal zal
worden uitgescheiden.
Ten aanzien van pluimveebedrijven is al eerder vastgesteld dat om te
voldoen aan de (Europese) normen voor fijnstof in sommige gebieden
aanvullende maatregelen nodig zijn. Deze maatregelen worden genomen
in het kader van het Nationaal Samenwerkingsprogramma Luchtkwaliteit
(NSL). Inzet is dat overal wordt voldaan aan de normen voor fijnstof. Voor
locaties waar dit nog niet het geval is zal de staatssecretaris van Infrastructuur en Milieu in overleg treden met de betreffende gemeenten.
Daarnaast worden – zoals reeds aangekondigd in het NSL – generieke
maatregelen genomen om de emissie te verlagen. Daartoe wordt het
Besluit ammoniakemissie huisvesting veehouderij uitgebreid met
emissie-eisen voor fijnstof uit stallen. Insteek van deze wijziging is dat
veehouderijen met een substantiële emissie van fijnstof verplicht worden
om door toepassing van de beste beschikbare technieken te komen tot
emissiereductie. Van reductie van de fijnstofemissie uit stallen mag
verwacht worden dat het ook een positieve bijdrage zal leveren aan het
beperken van potentiële verspreiding van microbiële agentia uit stallen.
Wij zien er op toe dat de afspraken in het Nationaal Samenwerkingsprogramma Luchtkwaliteit worden uitgevoerd.
Reactie op de aanbevelingen uit het rapport
Op basis van de bevindingen en de conclusies hebben de onderzoekers
enkele aanbevelingen gedaan. Deze neem ik ter harte.
Aanbevelingen voor beoordelingskader (1)
Deze aanbeveling vind ik, net als de Klankbordgroep, een heel belangrijke.
Op dit moment bestaat geen kader om de gezondheidsrisico’s van
blootstelling aan verschillende micro-organismen afkomstig uit de
veehouderij te beoordelen. Het rapport bevat de aanbeveling een
beoordelingskader voor microbiële factoren rond veehouderijbedrijven te
ontwikkelen. Ik ga de Gezondheidsraad vragen een dergelijk kader voor
micro-organismen en endotoxinen afkomstig uit veehouderijen op te
stellen. In fijnstof uit veehouderijen bevinden zich microbiële agentia.
Daarom zal ik de Gezondheidsraad tevens vragen na te gaan of het recent
vastgestelde beleid voor fijnstof uit veehouderijen voldoende is om ook
de risico’s van micro-organismen en endotoxinen voor de gezondheid van
omwonenden afdoende te beheersen en zo nee, welke aanpassingen dan
gewenst zijn. Daarbij vraag ik de Gezondheidsraad te adviseren over
diverse varianten van risicobeperkende maatregelen, waaronder

Tweede Kamer, vergaderjaar 2010–2011, 28 973, nr. 67

3

managementmaatregelen en verdere beperking van emissies van
micro-organismen en endotoxinen. Ik zal bij de vraagstelling aan de
Gezondheidsraad de motie Van Veldhoven c.s. (Tweede Kamer, 28 286,
nr. 464) om het nut en de noodzaak van een norm voor een minimale
afstand tussen veebedrijven en woongebieden in Nederland te onderzoeken betrekken.
Ik verwacht met het advies van de Gezondheidsraad invulling te kunnen
geven aan het verzoek van VNG en IPO aan het kabinet om te komen met
modelvoorschriften ter beheersing van de risico’s van veehouderijen voor
de gezondheid van omwonenden. Daartoe zal ik ook het lopende onderzoek naar relevante maatregelen, zoals maatregelen die de verspreiding
van ziektekiemen uit stallen beperken, voortzetten. Gezien de stapeling
van onderzoek en de tijd die daarmee verstrijkt zal ik de Gezondheidsraad
vragen om de onderzoekstermijn scherp vast te stellen en binnen zes
maanden met een advies te komen.
De staatssecretaris van Infrastructuur en Milieu onderkent dat provincies
en gemeenten behoefte hebben aan meer duidelijkheid over welke
ruimtelijke en milieumaatregelen wenselijk en effectief zijn ter beheersing
van de risico’s van veehouderijen voor de gezondheid van omwonenden.
Daarbij gaat het niet zozeer om nieuwe ruimtelijke of milieu-instrumenten,
maar om duidelijkheid over maatregelen ter invulling van deze instrumenten, zoals maatregelen die worden opgenomen in een omgevingsvergunning. Om deze duidelijkheid te kunnen geven, is het advies van de
Gezondheidsraad noodzakelijk.
Aanbeveling over gericht onderzoek naar andere micro-organismen (2)
Deze aanbeveling vraagt om een beter inzicht in de verschillende
micro-organismen die rond intensieve veehouderij voorkomen en hun
relatieve risico voor de gezondheid. Hoewel de beschikbare kennis over
de gezondheidsrisico’s van verschillende micro-organismen, zoals
ESBL-producerende bacteriën en veegerelateerde MRSA’s, in de lucht nog
beperkt is, wil ik het RIVM en Animal Science Group van de Wageningen
UR vragen een inschatting te geven van relatieve risico’s daarvan, zodat
dit kan dienen als een prioriteringslijst voor onderzoek en kan bijdragen
aan het ontwikkelen van een beoordelingskader als input voor de
Gezondheidsraad.
Aanbeveling over omwonenden van nertsenfokkerijen ten aanzien van
astma en hooikoorts (4)
Gelet op het initiatiefwetsvoorstel Verbod op de pelsdierhouderij van de
leden Van Gerven en Dijsselbloem, dat nu voorligt in de Eerste Kamer, zal
ik het onderzoek naar de relatie van astma en hooikoorts en nertsenfokkerijen niet in gang zetten.
Overige aanbevelingen naar volksgezondheidseffecten (3, 5 en 6)
De overige aanbevelingen zijn gericht op verder onderzoek dat ertoe dient
om de nu gepresenteerde onderzoeksresultaten verder te staven. De
staatssecretaris van EL&I en ik zullen deze aanbevelingen zoveel mogelijk
mee nemen in de bestaande onderzoeksprogramma’s van de kennisinstituten.
De minister van Volksgezondheid, Welzijn en Sport,
E. I. Schippers

Tweede Kamer, vergaderjaar 2010–2011, 28 973, nr. 67

4