Andersson Elffers Felix

3/4 Evaluatie
Ruimte voor de Rivier
Eindrapport

Utrecht, 18 maart 2013
GR103/rapport

Andersson Elffers Felix

Maliebaan 16 | postbus 85198 | 3508 AD Utrecht | telefoon 030 236 3030 | telefax 030 236 3070 | kvk 30096560 | mail@aef.nl

Andersson Elffers Felix

Inhoud
Samenvatting

3

1

Inleiding

6

2

Het programma Ruimte voor de Rivier

9

3

Stand van zaken in 2013

14

4

Het succes van Ruimte voor de Rivier

21

5

De risico’s in de uitvoering

28

6

Conclusies en aanbevelingen

35

7

Lessen voor andere projecten

37

Bijlagen

40

Bijlage 1: Gesprekspartners

41

Bijlage 2: Overzicht gunningswaarde en contractraming maatregelen

43

Bijlage 3: Overzicht realisatie waterveiligheid

45

Bijlage 4: Samenvatting eerdere evaluaties

47

Andersson Elffers Felix

Samenvatting

1
2
3
4

De beoogde bescherming tegen hoog water zal door het programma Ruimte voor de
Rivier worden gerealiseerd. Evenals de verbetering van de ruimtelijke kwaliteit van het
rivierengebied. Het ter beschikking gestelde budget is toereikend, terwijl de planning
nagenoeg wordt gehaald. Van de 34 maatregelen is er een aantal dat na 2015 wordt
afgerond.
Voor een programma van ruim € 2 miljard, waarbij veel publieke partijen betrokken zijn
en dus veel (soms tegenstrijdige) belangen spelen, is dat een niet te onderschatten
prestatie. Het succes is te danken aan de volgende kritische factoren:
voor waterveiligheid en ruimtelijke kwaliteit heeft de politiek een reëel budget
beschikbaar gesteld
de leden van het kernteam van de projectdirectie beschikken over veel ervaring en de
samenstelling van het team is zo dat de competenties elkaar goed aanvullen
het programma bestaat uit veel losse projecten, waardoor de kwetsbaarheid voor risico’s
afneemt en optredende risico’s uitmiddelen
de organisatiecultuur is gericht geweest op publieke-publieke samenwerking; ondanks de
verschillen in machtsbases namen partijen elkaar serieus en werkten zij zoveel als
mogelijk gelijkwaardig samen. Daardoor is Ruimte voor de Rivier voor alle betrokkenen
een positieve ‘brand’ geworden en dat maakt identificatie, (overwegend) bereidwillige
samenwerking en enthousiasme los.
Deze 4 kritische factoren blijken noodzakelijk en tezamen voldoende te zijn (geweest)
voor het succes tot nu toe. Zonder deze kritische factoren was het succes niet
opgetreden.

Daarnaast zijn er vier belangrijke factoren die in grote mate hebben bijgedragen aan het
slagen van het programma. Voor het behalen van het succes zijn het noodzakelijke, maar
op zichzelf niet voldoende voorwaarden:
A de scope van het project ligt vast in de PKB en zorgt voor rust
B er is veel aandacht geweest voor kennisoverdracht naar lagere overheden (bijvoorbeeld
goed publiek opdrachtgeverschap en de toepassing van nieuwe contractvormen)
C het risicomanagement werd verankerd bij lagere overheden (omdat de realisatie van de
meeste projecten door die overheden plaatsvindt)
D er is een goede samenwerking tussen DG Ruimte & Water, RWS en de Programmadirectie
Ruimte voor de Rivier (PDR) ‘geweest’.
De kenmerken van de organisatiecultuur van het programma zijn een belangrijke les voor
toekomstige projecten. Organisatiecultuur is de gemeenschappelijke verzameling van
normen, waarden en gedragsuitingen die gedeeld worden door de betrokkenen bij het
programma. In de tussenevaluatie van het programma is eerder gewezen op ‘multi-level
governance’. Ruimte voor de Rivier is een rijksprogramma, op basis van een rijksbesluit
(PKB), met rijksmiddelen. Van de kant van PDR is er centrale regie op het programma.
Vanwege (tegelijkertijd) de regionale invloed op de ruimtelijke inpassing en de realisatie
door een waterschap of gemeente van veel maatregelen, vergt dit een slim concept van
publiek-publieke samenwerking. Het variëren in de stijl van het leiderschap (nu eens
dienend, dan weer dwingend), het elkaar serieus nemen, samenwerking op basis van
gelijkwaardigheid en het elkaar wat gunnen (win-win) zijn daarbinnen belangrijke
waarden.

GR103/eindrapport/18 maart 2013

3

Andersson Elffers Felix

Het is de verdienste van de projectdirectie dat ze dit hebben weten te bereiken, hetgeen
niet wegneemt dat er natuurlijk lagere overheden zijn die (ofschoon ze overall tevreden
zijn) kritische kanttekeningen plaatsen bij (in hun ogen) bureaucratische logica,
centralisme en dirigisme van RWS. Maar ‘spelplezier’ bij alle betrokkenen overheerst en er
is een sterke identificatie met het programma.
Vanuit de politieke sturing op het project is het wenselijk preciezer aan te geven hoeveel
waterafvoer er in 2015 zal worden bereikt door de thans ingeplande maatregelen. Op ¾
van het project lijkt het ons verantwoord van een deterministische planning (lees: een
politiek gewenste planning) over te gaan op een probabilistische (hoeveel waterafvoer is
er in 2015 en in 2016 bereikt?). Dit voorkomt sowieso extra druk op het aantal nog niet of
nog niet geheel gerealiseerde maatregelen in 2015. De gedachte dat alleen onder
tijdsdruk de tucht in het project bewaakt kan worden, zien wij als een risico in deze fase.
Voor de goede orde: de waterafvoer zal in 2015 61% kunnen zijn terwijl de doelstelling
van het programma 100% is. Belangrijke nuancering is dat het bereiken van de
doelstelling van de waterafvoer per riviertak verschilt. Dat de IJssel hier spelbreker is, is
politiek verklaarbaar.
Extra beheersingsmaatregelen lijken ons in deze fase van het project een overreactie. De
kans op hoogwater in 2016 is net zo groot als die in 2014. Transparantie over de
doelbereiking van het programma (waterafvoer) is in deze fase evenwel uiterst belangrijk.
Wat de risico’s voor het laatste ¼ van het programma betreft, sluiten wij ons aan bij
VGR21 (uitvoeringsknelpunten grondverzet, archeologische vondsten, vergunningen,
krappe uitvoeringstijd van sommige projecten, beperkte kennis en kunde van sommige
realisatoren). Daarnaast willen wij nog op de volgende risico’s wijzen. Financiële risico’s
treden meestal op door tijdsvertraging of in de uitvoering. Met tijdsvertraging wordt in
VGR21 rekening gehouden. Met de uitvoering enigszins: de kennis en kunde van
realisatoren. Ondanks de enorme professionalisering is de kwaliteit van de
uitvoeringsteams (voor projecten met deze nieuwe contractvormen of met deze omvang)
niet vanzelfsprekend. Zo zijn er ook op ¾ nog vragen die beantwoord moeten worden in
de praktijk: is er evidence based knowhow naast Fingerspitzengefühl? Is er genoeg
praktijkervaring in de teams van waterschappen en met name de gemeenten? Hoe pakt de
publiek-private samenwerking in de uitvoering uit? Ontstaat er een goede
samenwerkingscultuur tussen de regionale opdrachtgever en de uitvoeringscombinatie?
Hoe gaan de teams straks in de praktijk met de risico’s om? Bovendien is nog onduidelijk
of de samenwerking tussen de ‘nieuwe’ projectdirectie en de lagere overheden net zo
vruchtbaar zal worden. De huidige personele aanpassingen trekken een wissel op het
collectief geheugen van de organisatie en de persoonlijke relaties.
Wij willen daarom naast de gebruikelijke kostenstijgingen (lastige grondverwerving voor
enkele maatregelen, hogere staal- en benzineprijzen) op de volgende financiële risico’s
wijzen, die in de uitvoering kunnen ontstaan. Nog ongeveer de helft van de maatregelen
moet worden aanbesteed. Het gaat overigens om een mix van twee grote maatregelen,
enkele middelgrote maatregelen en een groot aantal kleine maatregelen. Tegen welke
prijzen de maatregelen zullen worden aangenomen is nog niet duidelijk, noch wat de
risico’s van die contracten op meerwerk zijn. Er is voorts geen hard kengetal (op basis van
eerdere projecten) voor te verwachte meerkosten in de realisatie. Er is geen benchmark. In
de droge infra blijkt een gemiddelde stijging van de aanneemkosten van 20% normaal te
zijn. In de natte infra is een voorzichtige aanname dat die gemiddelde stijging vanwege de
aard van de werkzaamheden wat lager ligt. Een aanname van 10-15% is niet onrealistisch.
Het je rijk rekenen vanwege de aanbestedingsmeevallers lijkt ons voorbarig en niet
verantwoord.

GR103/eindrapport/18 maart 2013

4

Andersson Elffers Felix

De risico-opslag van 7,5% in de realisatie is een prikkel voor lagere overheden (wat ze niet
nodig hebben, mogen ze houden). Het is contractueel een exogeen risico voor RWS.
Lagere overheden wijzen er op dat zij daarop natuurlijk sturen, maar tevens wijzen zij op
(in hun ogen) gentlemen’s agreements als die 7,5% opslag te laag blijkt te zijn. De
bureaucratische logica van het contract (alleen bij nieuwe omstandigheden) staat daarmee
op voorhand ter discussie. Onderlinge onafhankelijkheden tussen maatregelen en andere
werkzaamheden (die nu nog niet voorzien zijn; wat weten we niet, dat we nog niet kunnen
weten?) blijken vaak in projecten voor ‘the devil in the detail’ te zorgen.
Terwijl beheer oorspronkelijk buiten het programma valt (omdat het geen onderdeel van
de PKB is) willen we toch aandacht vragen voor het feit dat de onverwachte
beleidsveranderingen met betrekking tot uitgifte van natuurgronden en (het aanbesteden)
van beheer van belang zijn voor reeds gemaakte afspraken van de PDR met lokale partijen
en daardoor financiële consequenties kunnen hebben in de realisatiefase. Ook kunnen zij
de samenwerking tussen de PDR en de lokale partijen negatief beïnvloeden. Het
daadwerkelijke effect van de beleidsverandering laat zich echter op dit moment nog niet
voorspellen.

GR103/eindrapport/18 maart 2013

5

Andersson Elffers Felix

1 Inleiding
Achtergrond en aanleiding voor een ¾ evaluatie
Het rijksprogramma Ruimte voor de Rivier (RvdR) streeft een dubbele doelstelling na van
waterveiligheid en ruimtelijke kwaliteit in het rivierengebied. In de PKB waren aanvankelijk
39 maatregelen opgenomen in het basispakket. Daarvan zijn in de loop van het
programma 5 maatregelen vervallen. Nu wordt via 34 maatregelen langs de
Benedenrivieren, de Maas, de Waal, de IJssel en de Nederrijn en Lek gewerkt aan veiligere
en mooiere rivieren. Nu alle maatregelen op één na de planstudiefase hebben afgesloten
met een SNIP-3 besluit, staat het programma op een kantelpunt van plan- naar
realisatiefase.1 Eén maatregel (Hondsbroekse Pleij) is al opgeleverd.
Het algemene beeld over de voortgang van het programma RvdR is dat er in de PKB-fase
waarin de Planologische Kernbeslissing werd voorbereid en genomen (2004-2006) en de
daarop volgende planstudiefase (vanaf 2006) grote prestaties zijn geleverd en het
programma in vergelijking met andere grote infrastructuurprojecten buitengewoon goed
scoort wat betreft de tijdsplanning en de budgetbewaking. Dit werd ook bevestigd in de
‘Tussenevaluatie PKB Ruimte voor de Rivier’ van augustus 2011.2
Het was een van de aanbevelingen van de Tussenevaluatie om een nieuwe evaluatie uit te
voeren op het moment dat ongeveer 75% van de doorlooptijd van het programma is
verstreken (in het eerste kwartaal van 2013). In de voortgangsrapportages over het
programma werd het houden van deze ¾ evaluatie aan de Tweede Kamer toegezegd.
De hoofdvraag is hoe het programma er op ¾ voorstaat en afgeleid daarvan of de
voortgang van het programma ook op ¾ zit. Meer specifiek is afgesproken de evaluatie te
concentreren op projectbeheersing. Immers, wat de risico’s betreft, is het de vraag of die
intussen al voor ¾ beheerst zijn. Zoals ook in de Tussenevaluatie werd geconcludeerd zijn
de risico’s niet gelijk verdeeld over de gehele programmaperiode en kunnen zich in de
uitvoering veel problemen voordoen.
Vraagstelling
Het hoofddoel van de evaluatie is om de functionaliteit van de programmabeheersing te
beoordelen. Daaraan gaat de vraag vooraf of het programma conform planning en
financiële middelen afgerond kan worden gelet op de risico’s die onderkend worden en de
beheersmaatregelen die genomen worden. Tevens is er een aanbeveling gewenst hoe de
kennisoverdracht geborgd kan worden.
Het gaat er in deze evaluatie om, vast te stellen hoe het programma er thans voor staat en
of de belangrijkste doelstellingen (planning, budget en hydraulische taakstelling) gehaald
worden.

1

Voor de Dijkverbetering Schoonhovenseveer–Langerak is nog geen

SNIP3 beslissing genomen.
2

Tussenevaluatie PKB Ruimte voor de Rivier, Berenschot, Erasmus Universiteit, augustus 2011.

GR103/eindrapport/18 maart 2013

6

Andersson Elffers Felix

Een relevante vraag in dit verband is of er ruimte is vanwege de werkelijke kosten in de
projecten om het budget op programmaniveau aan te passen. Dat laatste hangt natuurlijk
samen met de inschatting hoe groot de risico’s in de uitvoering kunnen zijn en hoe
robuust de projectbeheersing is. Die invalshoek hebben wij proberen te duiden in schema
1. We noemen dat de toetsing van de vraagstelling.
Schema 1: toetsing vraagstelling

Herziene raming
= besparing?

Programma RvdR

Projecten

- 2015
- budget 2012: 2.181 mln
- hydraulische taakstelling

- op schema?
- werkelijke kosten binnen raming?
- werkelijke bijdrage aan hoogwaterbescherming

Risico’s

Projectbeheersing

Op basis van de onderzoeksresultaten kunnen vervolgens aanbevelingen worden gedaan
voor het nemen van beheersmaatregelen voor de afronding, de overdracht richting
beheerders en de aanpassing van het budget.
Naast de aanbevelingen voor het laatste ¼ van het programma RvdR zullen ook
aanbevelingen worden gegeven gericht op kennisoverdracht ten behoeve van andere
programma’s, zoals het HWBP-3 en het Deltaprogramma.
Aanpak
Het onderzoek bestaat uit een combinatie van kwantitatieve en kwalitatieve
onderzoeksmethoden. Er is gestart met een documentenstudie van eerdere evaluaties, de
voortgangsrapportages en andere interne stukken ten behoeve van de Q-gesprekken.
Hierbij geldt het uitgangspunt dat continuïteit in evalueren helpt om tot een goed oordeel
te komen.
Dit betekent dat in ons onderzoek is voortgebouwd op de bestaande kennis uit de eerdere
evaluaties, met name de Tussenevaluatie uit 2011 en de voortgangsrapportages van de
PDR zelf.

GR103/eindrapport/18 maart 2013

7

Andersson Elffers Felix

Daarna zijn gesprekken gevoerd met verschillende betrokkenen bij het programma zowel
op centraal als decentraal niveau.3 Zij zijn bevraagd over de projectbeheersing in de
uitvoering. Wat gaat er goed? Wat gaat er minder goed? Welke teams in welke projecten
zijn succesvol en hoe komt dat?
Vervolgens hebben we twee enquêtes uitgezet onder alle teamleden van de maatregelen
met IPM-rollen om de bevindingen uit de deskresearch en de gesprekken te toetsen en
indien mogelijk nader aan te scherpen. Bij de eerste enquête is getoetst hoe de teamleden
hun risicobeheersing inschatten, welke risico’s zij voor hun maatregel(en) verwachten,
hoe de relatie met de programmadirectie is en wat zij nog nodig hebben voor succesvolle
afronding. Op basis van de resultaten is ervoor gekozen vier onderwerpen in de tweede
enquête uit te diepen: het vergunningentraject, de borging van de ruimtelijke kwaliteit, de
personele samenstelling van de uitvoeringsteams en de samenwerking met de PDR in de
realisatiefase. 4
Leeswijzer
We beginnen dit rapport met een samenvatting. In hoofdstuk 2 worden de hoofdlijnen van
het programma geschetst. Hoofdstuk 3 geeft een overzicht van de stand van zaken van
het programma op het moment van de ¾ evaluatie en van risico’s zoals gesignaleerd door
de PDR en eerdere evaluaties. Gezien het succes van het programma gaat hoofdstuk vier
in op de factoren die daar kritisch voor zijn geweest. Daarna worden in hoofdstuk 5 de
risico’s in de uitvoeringsfase besproken. Conclusies en aanbevelingen volgen in hoofdstuk
6. Hoofdstuk 7 vertaalt de conclusies naar lessen voor andere programma’s binnen
Rijkswaterstaat, zowel op het gebied van waterveiligheid als meer in het algemeen. Op
deze wijze kunnen de lessen van Ruimte voor de Rivier geborgd worden.
In de bijlagen is een aantal documenten opgenomen ter onderbouwing van de
onderzoeksopzet en de bevindingen.

Zie bijlage 1 voor een overzicht van de gesprekpartners.

3

4

De enquêtes werden uitgezet bij 87 teamleden met IMP rollen in de

uitvoeringsfase van het programma Ruimte voor de Rivier. De
respons bij de eerste enquête was met 44 respondenten relatief
hoog. De respons bij de tweede enquête was met 24 respondenten
laag. We denken dat de respondenten geen reden zagen zich zorgen
te maken over de onderwerpen die in de tweede enquête werden
uitgediept: het vergunningentraject, de borging van de ruimtelijke
kwaliteit, de personele samenstelling van de uitvoeringsteams en de
samenwerking met de PDR in de realisatiefase. Het overzicht van de
vragen en antwoorden van de enquêtes kan worden opgevraagd bij
K.Lubina@aef.nl.

GR103/eindrapport/18 maart 2013

8

Andersson Elffers Felix

2 Het programma Ruimte voor de Rivier
Ruimte voor de Rivier (RvdR) is een rijksprogramma waarin Rijkswaterstaat samen met
waterschappen, gemeenten en provincies werkt aan een dubbele doelstelling van
waterveiligheid en een mooier rivierengebied.
Het programma was een reactie op het overstromingsgevaar in 1993 en 1995. Toen werd
duidelijk dat de traditionele aanpak van dijkverhoging en -versterking onvoldoende is om
het toenemende overstromingsrisico te beheersen. In plaats van vechten tegen het water
werd gekozen voor een nieuwe vorm van watermanagement: het geven van meer ruimte
aan de rivier. Dat betekent in deze benadering het verleggen van dijken, het vergraven
van uiterwaarden, het ontpolderen, het verdiepen van het zomerbed, het verlagen van
kribben, het verwijderen van obstakels in het rivierbed, het aanleggen van zogenaamde
langsdammen, het inrichten van tijdelijke waterberging en het maken van
hoogwatergeulen.
Alleen nog waar rivierverruiming geen optie is, is gekozen voor de traditionele aanpak van
dijkverhoging en -versterking.
Deze negen vormen van watermanagement wordt op 34 plekken langs de IJssel, de
Nederrijn, Lek, Waal en het benedenstroomse deel van de Maas toegepast. In totaal wordt
op ca. 400 km rivier waterstandsdaling gerealiseerd, en op ca. 100 km rivier
dijkverbetering gerealiseerd.
Schema 2: maatregelen Ruimte voor de Rivier

GR103/eindrapport/18 maart 2013

9

Andersson Elffers Felix

Samen moeten deze 34 maatregelen ervoor zorgen dat uiterlijk in 2015 de waterveiligheid
in overeenstemming is met de in 2001 vastgestelde maatgevende afvoer van 16.000 m3/s
bij Lobith voor de Rijn en 3.800 m3/s bij Borgharen voor de Maas.
Het samenhangende pakket van 34 maatregelen is zorgvuldig voorbereid in de eerste
fasen van het programma: de fase van 2004-2006 waarin de PKB is voorbereid en de
planstudiefase (vanaf 2006).
De PKB-fase
De PKB is in december 2006 door het parlement vastgesteld. De PKB wordt gekenmerkt
door de dubbele doelstelling van het realiseren van waterveiligheid en de verbetering van
de ruimtelijke kwaliteit in het rivierengebied. In de PKB waren aanvankelijk 39
maatregelen opgenomen in het basispakket. Daarvan zijn in de loop van het programma 5
maatregelen vervallen.
Per maatregel zijn de locatie, het type maatregel en de vereiste veiligheid bepaald. De
vereiste waterveiligheid is uitgedrukt in termen van te behalen waterstandsdaling. Bij een
aantal maatregelen gaat het niet om het realiseren van waterstandsdaling maar om het
versterken van dijken.5 Voor de ruimtelijke kwaliteit is een aantal richtlijnen opgenomen
in de PKB, zoals bijvoorbeeld de maatregel zoveel mogelijke te laten aansluiten bij
begrippen als gebruikswaarde, belevingswaarde en toekomstwaarde. Daarnaast bepaalt
de PKB dat de concrete invulling van de ruimtelijke kwaliteit op maatregelniveau door de
betrokken partijen in de planstudiefase dient te worden bepaald.
Het budget is vastgesteld op € 2,2 miljard (prijspeil 2005) met een bandbreedte van 37%.
De financiële middelen worden beschikbaar gesteld door het ministerie van Infrastructuur
en Milieu.
De planstudiefase
Tijdens de planstudiefase zijn de plannen uit de PKB gedetailleerd uitgewerkt. Eind
september 2006 heeft de DG Water (thans DG Ruimte en Water) opdracht gegeven voor de
planstudie en voor de voorbereiding van de realisatie aan de DG RWS. Die laatste DG heeft
de programmaopdracht voor de planstudiefase doorgegeven aan de HID Ruimte voor de
Rivier. Hierop volgden de inrichting van de programmadirectie Ruimte voor de Rivier (PDR)
als aparte organisatie die rechtstreeks rapporteert aan de DG RWS.
DG R&W, RWS en PDR werken als rijkspartijen samen in de relatie opdrachtgever (DG R&W)
en opdrachtnemer (RWS en PDR).
In de planstudiefase is de PKB leidend geweest. Dat beperkte de mogelijkheden om de
scope aan te passen. De mogelijkheid om een omwisselbesluit in te dienen voor een
alternatieve maatregel gaf nog enige ruimte voor aanpassingen. Binnen die ruimtelijke en
financiële kaders hebben de lagere overheden (provincie, waterschappen en gemeenten)
en RWS de regionale ruimtelijke inpassing van de maatregelen vorm gegeven. Zij voerden
het overleg met belanghebbende burgers, organisaties en bedrijven in de regio en zij
werkten de plannen verder uit.
Als eigenaar van het programma en als financier, toetste PDR de voorstellen van de
regionale partners, waarna de besluitvorming plaatsvond.

5

Zie ook bijlage 3.

GR103/eindrapport/18 maart 2013

10

Andersson Elffers Felix

De faseovergangen zijn niet zo scherp geweest. Vanwege het grote aantal maatregelen
verschilde het tempo onderling. De ene maatregel was al in realisatie terwijl de andere
nog werd voorbereid. Onderstaand schema verduidelijkt deze manier van parallel (in
plaats van volgtijdelijk) werken.
Schema 3: Faseovergangen Programma RvdR

Uitvoeringsfase
De overgang van de planstudiefase naar de uitvoeringsfase wordt gemarkeerd door de
SNIP-3 beslissing.6 Het verschilt per maatregel wanneer de uitvoeringsfase precies begint.
Per 31 december 2012 is voor alle maatregelen op één na een SNIP-3 projectbeslissing
genomen.7
De uitvoeringsfase omvat onder meer de voorbereidingsfase van vastgoedverwerving en
het verzorgen van de randvoorwaarden (kabels en leidingen, niet gesprongen
explosieven, vergunningen, etc. ), de marktbenadering, het aanbesteden en ten slotte, het
waken over de tijdige en kwalitatief verantwoorde uitvoering van het werk door de
marktpartijen.
De PDR heeft in de realisatiefase (vanaf schop in de grond) een beperkte rol. Dit geldt
voor alle maatregelen met een decentrale uitvoeringspartij. Bij ⅔ van de maatregelen is de
initiatiefnemer een waterschap of een gemeente en die is dan ook verantwoordelijk voor
de realisatie van de maatregel. Voor het andere derde is de HID PDR naast
programmaverantwoordelijke ook verantwoordelijk voor de realisatie.8

6

De beslissingen tijdens de plan- en uitvoeringsfase worden

genomen conform de binnen het ministerie van Infrastructuur en
Milieu gehanteerde ‘Spelregels voor Natte Infrastructuur Projecten
(SNIP). De planstudiefase omvat de SNIP-fasen 1 t/m 3. Hierna vindt
ook de formele besluitvorming plaats door het bevoegde gezag uit
de regio. De realisatiefase omvat de SNIP-fasen 4 t/m 6.
7

Voor de dijkverbetering Schoonhovenseveer-Langerak ontbreekt

nog het SNIP-3 besluit.
8

Rivierverruiming De Tollewaard, rivierverruiming Doorwerthsche

Waarden, rivierverruiming Elst, rivierverruiming Middelwaard,
uiterwaardvergraving Meinerswijk, zomerbedverlaging BenedenIJssel, kribverlaging Waal, ontpoldering Noordwaard, Ruimte voor de
Lek, dijkverlegging Hondsbroeksche Pleij (gereed).

GR103/eindrapport/18 maart 2013

11

Andersson Elffers Felix

Met de overgang van de plan- naar de realisatiefase is ook de eindverantwoordelijkheid
voor het programma overgegaan van DG R&W naar RWS.
Publiek-publieke samenwerking
Naast de vernieuwende aanpak van het watermanagement, wordt het programma ook
gekenmerkt door de manier waarop de publiek-publieke samenwerking georganiseerd is.
In totaal zijn er bijna 20 publieke partijen die sleutelrollen vervullen ( ministeries,
provincies, gemeenten en waterschappen9 ). Daarnaast zijn er veel gemeenten betrokken
vanwege de maatregelen op hun grondgebied. De samenhang van het totale programma
wordt op nationaal niveau bewaakt door Programmadirectie Ruimte voor de Rivier (PDR).
De PDR is opgericht om de dubbele doelstelling te bewaken, de samenhang tussen de
maatregelen te bewerkstelligen (waterveiligheid), de regie te voeren over alle planstudies,
de realisatie van de afzonderlijke maatregelen te bewaken qua tijd en geld en de
initiatiefnemers en de realisatoren te faciliteren.
In de tussentijdse evaluatie heet de manier waarop de publiek-publieke samenwerking is
vormgegeven ‘multi-level governance’.
Samenhang met andere programma’s
Het programma RvdR hangt nauw samen met andere programma’s voor waterbeheer en
waterveiligheid.
Naast RvdR zijn de programma’s Maaswerken, Stroomlijn en Nadere Uitwerking
Rivierengebied (NURG) in uitvoering. Maaswerken omvat 3 deelprogramma’s om de Maas
beter bevaarbaar, veiliger (minder overstromingsrisico) en natuurlijker te maken; te weten
Grensmaas, Zandmaas en Maasroute. Het project Stroomlijn omvat tientallen projecten
waarin Rijkswaterstaat in overleg met een groot aantal terreineigenaren zorgt voor het op
orde brengen van het rivierengebied zodat het risico op overstromingen door ongewenste
begroeiing in de uiterwaarden verminderd wordt. Het betreft een eenmalige activiteit om
de vegetatie in het rivierbed van alle grote rivieren in overeenstemming te brengen met de
normen.
Het NURG-programma heeft als doelstelling overstromingen in het rivierengebied te
voorkomen door 7.000 ha nieuwe natuur en veiligheid te realiseren. De PKB Ruimte voor
de Rivier gaat ervan uit dat zeven NURG-projecten vóór eind 2015 een bijdrage leveren
aan de waterveiligheidsdoelstellingen van RvdR; dit zijn de zogenaamde Autonome
Ontwikkelingsprojecten. Deze NURG-projecten vormen geen onderdeel van het PKBbasispakket (met uitzondering van de maatregel Millingerwaard), maar zijn wel
noodzakelijk voor het op tijd realiseren van de in de PKB opgenomen
veiligheidsdoelstelling.

9

Ministerie van Infrastructuur en Milieu, Ministerie van Economische

Zaken, de provincies Gelderland, Noord- Brabant, Overijssel en
Utrecht; de gemeenten Arnhem, Deventer, Gorinchem en Nijmegen;
en de Waterschappen Brabantse Delta, Groot Salland, Hollandse
Delta, Rijn en IJssel, Rivierenland, Scheldestromen, Stichtse
Rijlanden en Veluwe.

GR103/eindrapport/18 maart 2013

12

Andersson Elffers Felix

Het vigerende beleid voor duurzaam waterbeheer staat vermeld in het Nationaal
Waterplan (NWP). Dit plan richt zich op bescherming tegen overstromingen,
beschikbaarheid van voldoende en schoon water en diverse vormen van gebruik van
water. Het Nationaal Waterplan vormt de basis voor het Deltaprogramma, dat is gericht op
duurzame waterveiligheid en zoetwatervoorziening.
Het programma RvdR maakt deel uit van het lange termijn Deltaprogramma.
RvdR heeft een eigen besturing, organisatie en financiering. De maatregelen van het
programma RvdR richten zich op het realiseren van een robuust riviersysteem tot 2050.
Het Deltaprogramma kijkt verder voorruit naar de periode 2050-2100 en is in essentie een
beleidsverkenning. Het Deltaprogramma heeft de te bereiken veiligheidsdoelstellingen
van de programma’s RvdR, Maaswerken en het Hoogwaterbeschermingsprogramma-2
(HWBP-2) als uitgangspunt. De opdrachtgevers van de verschillende deelprogramma’s van
het Deltaprogramma zijn de ministeries van Infrastructuur en Milieu en van Economische
Zaken.10 Eén daarvan is het deelprogramma ‘Rivieren’.

10

Infrastructuur en Milieu is trekker van 7 deelprogramma’s:

Veiligheid, Zoetwatervoorziening, IJsselmeergebied, Rivieren,
Rijnmond-Drechtsteden, Kust, Nieuwbouw en Herstructurering.
Economische Zaken trekt 2 deelprogramma’s: Zuidwestelijke Delta
en het Waddengebied.

GR103/eindrapport/18 maart 2013

13

Andersson Elffers Felix

3 Stand van zaken in 2013
In dit hoofdstuk worden de belangrijkste ontwikkelingen op programmaniveau
weergegeven met betrekking tot de dubbele doelstelling van het programma, de planning
(tijd), de financiële aspecten en de risico’s. Het overzicht is gebaseerd op
Voortgangsrapportage 21, de inzichten uit de gesprekken en de enquêtes. Voor een
gedetailleerd overzicht, ook op maatregelniveau, verwijzen we naar de
Voortgangsrapportages 20 en 21.
De dubbele doelstelling waterveiligheid en ruimtelijke kwaliteit
Deltares heeft in januari 2013 de Pakkettoets 2013 afgerond. In deze pakketsommen
worden alle maatregelen uit de PKB Ruimte voor de Rivier in hun onderlinge samenhang
bekeken en is nagegaan of voldaan wordt aan de veiligheidsopgave uit de PKB.
In het benedenrivierengebied zijn er ten opzichte van 2012 geen veranderingen geweest.
Bij de bovenrivieren zijn nieuwe ontwerpen toegevoegd in verband met de genomen SNIP3 besluiten. Tevens zijn van 2 NURG-maatregelen nieuwe getoetste ontwerpen
toegevoegd.
De belangrijkste conclusie van de Pakkettoets 2013 is dat over het geheel genomen
voldaan zal worden aan de veiligheidsopgave uit de PKB.
Deltares toetst ook voor de komende jaren de pakketsommen, waarbij de berekening
steeds meer op basis van de definitieve ontwerpen gebeurt. Ook de definitieve oplevering
wordt door Deltares getoetst. De verwachting is dat de huidige toets al een goed beeld
van de eindtoets geeft. Al met al worden er geen problemen verwacht voor wat betreft de
hydraulische effecten van de maatregelen. Om die reden heeft PDR het risico van het
‘plaatselijk niet volledig bereiken van hydraulische taakstelling’ op nul gezet. Alle SNIP-3
besluiten zijn genomen (op Schoonhovense Veer-Langerak na11) en de randvoorwaarden
van de maatregelen liggen daarmee vast. Het restrisico dat overblijft tijdens de uitwerking
van het definitief ontwerp (DO) is een maatregelrisico. De aannemers, aldus de
benadering van PDR, zullen verantwoordelijk gehouden worden voor de te realiseren
centimeters waterstanddaling.
Ruimtelijke kwaliteit is het tweede onderdeel van de dubbele doelstelling van Ruimte voor
de Rivier. Ruimtelijke kwaliteit gaat over de versterking van landschappelijke, ecologische,
economische en (soms ook) stedelijke functies van het rivierengebied. Voor 71% van het
PKB-realisatiebudget is het bestemmings- of inrichtingsplan onherroepelijk. Anders dan
het doelbereik bij de waterveiligheid is het doelbereik bij de ruimtelijke kwaliteit niet te
kwantificeren. Er zijn geen aanwijzingen dat er problemen worden verwacht met de
realisatie van de ruimtelijke kwaliteit.

Hiernaast zijn er de ‘kleine’ maatregelen Oude Maas-Hoeksche

11

Waard en Oude Maas-Voorne Putten die onder regie van RvdR
uitgevoerd worden binnen het Hoogwaterbeschermingsprogramma
(HWBP2). De beide maatregelen verkeren nog in de planstudiefase.
Voor de beide maatregelen is een SNIP3 niet aan de orde en geldt
de, van RvdR afwijkende, besluitvorming bij het HWBP2.

GR103/eindrapport/18 maart 2013

14

Andersson Elffers Felix

Er zijn geen scopewijzigingen geweest en uit de enquête blijkt dat ruimtelijke kwaliteit
voor de realisatiefase niet als groot risico wordt gezien. Voor het thema natuur worden op
programmaniveau eveneens geen financiële risico’s voorzien.
Planning (tijd)
In totaal is er eind 2012 een SNIP-3 beslissing genomen voor 97% van het PKB-budget
(bestemd voor de realisatiefase). Alleen voor het traject Schoonhovenseveer-Langerak van
de dijkverbetering Lek/Alblasserwaard en de Vijfheerenlanden moet nog een
projectbeslissing genomen worden.12 Wanneer de laatste Snip-3 beslissing zal zijn
genomen, dan zal de planfase van Ruimte voor de Rivier volledig afgerond zijn.
In de tussentijd heeft een groot aantal maatregelen al mijlpalen in de realisatiefase
doorlopen: voor 86% van het PKB-realisatiebudget is de marktbenadering gestart c.q.
afgerond. Per februari 2013 is zelfs al € 481,1 miljoen aan werk gegund. Per 31 december
2012 is € 403 miljoen aan vastgoed uitgegeven. Dit is 89% van de actuele
vastgoedraming.
De verwachting is dat in de periode tot eind 2015 voor de meeste projecten de veiligheid
wordt bereikt en dan ook aan de beheerders worden overgedragen.13









Eind februari 2013 is de verwachting van de PDR dat zeven maatregelen in 2015 niet
gerealiseerd zijn. Het gaat om:
de zomerbedverlaging Beneden-IJssel
de hoogwatergeul Veessen-Wapenveld
de dijkverlegging Cortenoever
de dijkverlegging Voorster Klei
de dijkverbetering Nederrijn / Betuwer/ Tieler- en Culemborgerwaard
dijkverbetering Lek / Alblasserwaard en de Vijfheerenlanden
dijkverbetering Betuwe/ Tieler- en Culemborgerwaard.
Vanaf Voortgangsrapportage 22 komt hier nog de hoogwatergeul bij Kampen bij (na
toevoeging aan de PKB).

12

Zie opmerking in vorige voetnoot over de twee ‘kleine’

maatregelen Oude Maas-Hoeksche Waard en Oude Maas-Voorne
Putten die nog in de planstudiefase verkeren maar waarvoor een
SNIP3 niet aan de orde is.
13 De oplevering inclusief ruimtelijke kwaliteit en de financieel-

administratieve afronding kan later zijn.

GR103/eindrapport/18 maart 2013

15

Andersson Elffers Felix

Deze inschatting is gebaseerd op een deterministische planning. Bij het aanhouden van
een probabilistische planning bestaat er ook voor de volgende maatregelen het risico dat
de waterveiligheid na 2015 wordt gerealiseerd:
Schema 4: maatregelen met kans op realisatie na 2015 (probabilistische planning)
Maatregel

Verwachte realisatie waterveiligheid

Uiterwaardvergraving Munnikenland
Waterberging Volkerak Zoommeer
Uiterwaardvergraving Vianen

Q4 2016
Q1 2018
Q1 2016

De PDR wil eventuele uitloop op de planning zoveel mogelijk beheersen door met name
de markt in de aanbesteding uit te dagen om de opleverdatum van 2015 te halen.
Ook voor een van de zelfstandige NURG-projecten (Afferdensche en Deetsche Waarden) is
het overigens nog niet duidelijke of de maatregel in 2015 gereed is. Dit project bevindt
zich evenwel buiten de directe invloedssfeer van de PDR.
Financiële stand van zaken
Budget
Het programmabudget bedraagt per 31 december 2012 € 2,28 miljard (2.282,9 miljoen).
De raming bedraagt € 2,27 miljard (2.272,67 miljoen) met een bandbreedte van 8,1%.14
Dit betekent dat de verwachte uitgaven zullen uitkomen tussen € 2,09 en € 2,45 miljard.
Recent (in Q4 2012) is het programmabudget opgehoogd met € 102,1 miljoen.
Deze toename wordt veroorzaakt door een toekenning van IBOI over 2012 (€ 28,7
miljoen) en de mutatie in de opbouw van de raming ten behoeve van de maatregel
IJsseldelta - Zuid voor een bedrag van € 74,1 miljoen. Deze mutatie komt voort uit de
Nota Ruimte (€ 22,4 miljoen) en een extra bijdrage uit het fonds Infrastructuur en Milieu
(€ 51,7 miljoen). Verder heeft er een administratieve correctie plaatsgevonden van € 0,7
miljoen.
Er is ruimte tussen raming en budget in Q4 2012 voor een bedrag van € 10 miljoen. In
deze ruimte zijn aanbestedingsmeevallers verdisconteerd.

14 Er is gebleken dat er nog een fout zit in de raming van de VGR21.

Bij MIRT3 Bypass Kampen / zomerbedverlaging in het najaar was
nog niet de gehele raming formeel afgedekt door I&M en provincie.
I&M heeft aangegeven 2/3 van die spanning voor haar rekening te
nemen. Dekking moet komen uit het projectbudget RvdR. Dit was
nog niet meegenomen in de VGR 21. Concreet betekent dit dat de
raming bijgesteld moest wordt met 12,67 mln. Deze wijziging ligt
nu voor ter accordering bij de accountantsdienst.

GR103/eindrapport/18 maart 2013

16

Andersson Elffers Felix

Risico’s
Uit de VGR 21 blijkt dat het risicoprofiel in de verslagperiode met € 75 miljoen is
gedaald. De optelsom van de huidige verwachtingswaarde van risico’s is € 47 miljoen.
De reeds opgetreden risico’s hebben een waarde van € 204,6 miljoen.
Schema 5: Kwantificering van risicoprofiel in miljoen euro naar programmathema’s
(bron VGR 21 Tabel 5.2 p. 31)
Thema’s

PKB4
verwachtingswaarde

Verwachtingswaarde
begin verslagperiode

Verwachtingswaarde
einde verslagperiode

Proces

96,9

23,1

19,5

Grond

116,4

29,2

27,5

Vastgoed

40,1

-

0

Hydraulica

54,2

60,2

0

Natuur

11,2

-

-

Markt & Aanbesteding

-

-

-

Subtotaal benoemde
risico’s

318,8

112,5

47

Onbenoemde risico’s

65,4

9,5

0

Totaal

384,2

122,0

47

Procesrisico’s
Voor de procesrisico’s is het financiële risicoprofiel in de verslagperiode afgenomen met €
3,6 miljoen. De belangrijkste mutatie voor de procesrisico’s is de toezegging van de
staatssecretaris van € 25 miljoen voor het beheer en onderhoud door
natuurbeheerorganisaties waarmee ook het restrisico van € 4,5 miljoen weg is. Voor het
risico dat ‘de aanwezige constructie tijdens de realisatie blijkt af te wijken van de
beschikbare (areaal)informatie’ heeft de PDR € 2 miljoen gereserveerd.
Grondrisico’s
Het risicoprofiel van de grondrisico’s is licht gedaald met € 1,7 miljoen ten opzichte van
VGR 20.
Diverse risico’s (het meer dan verwacht aantreffen van sterk verontreinigde grond, meer
grond dan voorzien die elders bestemd moet worden en baggerspecie die niet op tijd in
rijksdepots gestort kan worden) die voor aanvang van de realisatie aanwezig waren, zijn
kleiner geworden. Het risico overigens op aanvullende eisen van toekomstige beheerders,
eigenaren of bevoegd gezag tijdens de realisatie is toegenomen. Voor een aantal andere
risico’s (geotechnische samenstelling, extra conditionering uitvoering) is samen ruim € 7
miljoen gereserveerd.

GR103/eindrapport/18 maart 2013

17

Andersson Elffers Felix

Vastgoedrisico’s
Vastgoed is een belangrijk onderdeel van het totale budget. Het budget werd eind 2012
verhoogd van 430 naar 455 miljoen euro. In totaal is per 31 december 2012 € 403
miljoen aan vastgoed uitgegeven (89% van het totaalbudget), terwijl 77% van de (rond
500) dossiers is verworven (gerealiseerde overeenkomsten). De resterende dossiers
hebben een gemiddelde lagere waarde. Binnen het programma (PDR) is de verwachting
dat het vastgoedbudget binnen de programmaraming zal volstaan, waardoor geen
risicoreservering nodig is.
Hydraulische risico’s
Het risicoprofiel voor hydraulica is naar nul bijgesteld. Het profiel had eerder betrekking
op aanvullende maatregelen die mogelijk voor het project zomerbedverlaging BenedenIJssel getroffen moesten worden. Dit risico is opgetreden en ingeboekt.
Risico’s natuur: markt en aanbesteding
Voor de risicoprofielen ‘natuur en markt en aanbesteding’ zijn net als in de vorige
verslagperiode geen financiële risico’s met financiële gevolgen voor het programma
voorzien. Als risico’s zich voordoen worden die opgevangen via de reservering onvoorzien
binnen het budget voor de maatregelen.
Onbenoemde risico’s
Afgelopen verslagperiode is de reservering voor onbenoemde risico’s (onvoorzien uit het
PKB-budget) in de programmaraming met € 9,5 miljoen verlaagd. De reservering is
verlaagd omdat naarmate de realisatie van het programma vordert, steeds meer en zoveel
mogelijk risico’s onder ‘benoemde risico’s’ zijn geïdentificeerd.
In totaal bedraagt het budget voor benoemde en niet benoemde risico’s € 384,2 miljoen.
Hiervan zijn inmiddels risico’s voor een bedrag van € 204,7 miljoen opgetreden. Het
restant bedraagt € 179,5 miljoen, waarvan zoals gezegd voor € 47 miljoen aan risico’s
zijn benoemd. Hiervan zijn de grondrisico’s voor de uitvoeringsfase een belangrijk punt
van beheersing.
Schema 6: benutting onvoorzien Ruimte voor de Rivier per 31 december 2012 (in mln. €)
Totaal VGR 21
Budget onvoorzien (stand PKB deel 4)

384,2

Onttrekking tot verslagperiode

128

Onttrekking in verslagperiode

76,7

Restant budget onvoorzien

179,5

Risico’s volgens PDR
In deze paragraaf volgen in tabelvorm de overzichten van de belangrijkste tot nu toe
gesignaleerde risico’s voor de afronding van het programma Ruimte voor de Rivier voor
tijd en geld. PDR maakt voor iedere voortgangsrapportage een overzicht van de top 5
risico’s. In de laatste VGR21 zijn de risico’s voor de tijd en het geld samengebracht tot
één top 5.
Daarna volgt een overzicht van de risico’s voor de afronding die in eerdere evaluaties
werden genoemd.

GR103/eindrapport/18 maart 2013

18

Andersson Elffers Felix

Volgends de PDR zijn de vijf belangrijkste risico’s voor het afronden van het programma
in de tijd en binnen budget (bron VGR21). Hierbij geldt dat de risico’s met betrekking tot
de grond met name risico’s zijn voor het budget en de risico’s met betrekking tot het
proces voor de tijd.
Schema 7: risico’s volgens PDR (VGR21)
Risico

1 GROND: Uitvoeringsknelpunten rondom grondverzet vanwege
(aanvullende) eisen door toekomstige beheerders, eigenaren of
bevoegd gezag
2 GROND: Archeologische toevalsvondst tijdens de uitvoering.

Verwachtingswaarde
(kans * gevolg)
€ 11,6 miljoen

€ 5 miljoen

3 PROCES: Bestemmingsplannen, inpassingsplannen en/of
omgevingsvergunningen worden niet of te laat vastgesteld of verleend
door het Bevoegd Gezag of worden niet of deels onherroepelijk door
een uitspraak van Raad van State.

75% kans op 6
maanden

4 PROCES: De uitvoeringstijd wordt te krap door vertraging in de
kritieke processen gedurende de voorbereiding.

50% kans op 9
maanden

5 PROCES: De kennis en kunde van de realisator is niet ingericht op
het aanleggen van de niet alledaagse rivier verruimende maatregel
(type, omvang en binnen gestelde oplevertijd)

50% kans op 9
maanden

Risico’s volgens eerdere evaluaties
Onderstaande tabel geeft een overzicht van de risico’s voor de uitvoeringsfase die in
eerdere evaluaties naar voren kwamen. Bij de inventarisatie zijn de volgende evaluaties
meegenomen: Tussenevaluatie PKB Ruimte voor de Rivier (Berenschot, Erasmus
Universiteit, augustus 2011), Due Diligence Review Programma Ruimte voor de Rivier
(interne evaluatie onder leiding van Ad Smaal, oktober 2011)en Evaluatie Vastgoedproces
Ruimte voor de Rivier (Berenschot, februari 2012). Naast de evaluaties is ook het
accountantsrapport bij voortgangsrapportage 20 een belangrijke bron van informatie.
Van de in eerdere evaluaties gesignaleerde risico’s is een aantal niet langer relevant (in
tabel gemarkeerd in groen). De meeste risico’s zijn echter nog steeds relevant (in tabel
gemarkeerd in oranje) en worden vanuit het perspectief van de ¾ evaluatie besproken in
hoofdstuk 5.

GR103/eindrapport/18 maart 2013

19

Andersson Elffers Felix

Schema 8: risico’s gesignaleerd in eerdere evaluaties

Risico
Aantal maatregelen niet
gereed in 2015
Nurg-maatregel Afferdensche
en Deetsche waarden niet in
2015 gereed
Afname draagvlak voor
maatregelen vanwege
verkiezingen of
gebeurtenissen (rond/in het
project zelf)
Aanbestedingsmeevallers
kunnen op later moment tot
meerwerk leiden
Enkele maatregelen kunnen
bij aanbesteding nog tot een
forse financiële tegenvaller
leiden ( Zomerbedverlaging)
Grondverwerving
Vergunningverlening
Veranderende
natuurregelgeving
Zomerbedverlaging Beneden
IJssel brengt een deel van de
veiligheidsdoelstellingen bij
de IJssel wel in gevaar
Als 7,5% risico-opslag voor
de uitvoering niet volstaat,
zullen waterschappen extra
budget claimen bij PDR
Waterschappen (en
gemeenten) hebben weinig
ervaring met nieuwe
contractvormen
Onteigening kan lange tijd in
beslag nemen, gezien de
doorlooptijd en de
beschikbare capaciteit bij RvS
en Onteigeningskamer
Als maatregelen straks
allemaal min of meer
tegelijkertijd capaciteit
vragen, bestaat risico van
vertraging in de realisatie

GR103/eindrapport/18 maart 2013

Tussenevaluatie
 (4)

Due
Diligence
 (10)

Evaluatie
Vastgoed

Accountants
rapport
 (8)


























20

Andersson Elffers Felix

4 Het succes van Ruimte voor de Rivier
Paradox
Als projecten goed gaan (doel wordt binnen budget, op tijd en met goede productkwaliteit
bereikt) dan zijn opdrachtgevers over het algemeen tevreden met periodieke informatie
die de stand van zaken binnen de gestelde kaders weergeeft. Zolang er geen rode of
oranje kleuren in de kwartaalrapportages verschijnen, zijn de risico’s onder controle en
ligt het project op koers. Opdrachtgevers en projectmanagers gaan er vrijwel altijd van uit
dat projecten in principe goed gaan, omdat ze denken dat alle risico’s bekend zijn en
beheersbaar zijn. Deze aanname staat haaks op de praktijk, waaruit blijkt dat projecten
meestal anders verlopen of uitpakken dan aanvankelijk voorzien. Het is dus eerder
‘normaal’ dat het anders gaat dan dat het volgens plan gaat. Uit onderzoek blijkt dat veel
projecten in hun aannamen 'unrealistic close to best-case-scenarios' zijn. Daniel
Kahneman stelt dat er sprake is van een merkwaardige paradox. Budgetoverschrijdingen
blijken normaal te zijn, terwijl er krampachtig vastgehouden wordt aan een laag budget.
Datzelfde geldt voor doelbereiking, planning en kwaliteit. Dat heeft niet alleen te maken
met de fictie dat we alles kunnen plannen en beheersen, maar ook met het
marktmechanisme. “The optimism of planners and decisionmakers is not the only cause
of overruns. Contractors of kitchen renovation and of the weapon systems readily admit
(though not to their clients) that they routinely make most of their profit on additions to
the original plan. The failures of forecasting in these cases reflect the customers’ inability
to imagine how much their wishes will escalate over time. They end up paying much more
than they would if they had made a realistic plan and stuck to it”.15
Projecten moeten tegemoet getreden worden met optimisme (anders komt er niets tot
stand), maar tegelijkertijd met wat in de volksmond ‘gezond wantrouwen’ wordt
genoemd. Onredelijk optimisme en strategisch verkeerde voorstelling van zaken zorgen
er vaak voor dat kosten en planning van tevoren onderschat worden.16
In de gemeente Amsterdam vallen projecten of programma’s met de grootste risico’s (en
dat zijn niet alleen de fysieke, maar het kunnen ook facilitaire, financiële of sociale zijn)
onder de Regeling Risicovolle Projecten (RRP). Er zijn voorgeschreven, periodieke
risicoanalyses en verplichte gesprekken daarover met de wethouder(s). Ook de
gemeenteraad wordt hier goed over geïnformeerd. Daarnaast is er een programma dat
Tegenspraak heet. Op kritieke momenten wordt een externe reflectie op het project
georganiseerd. Het verslag of het rapport daarvan wordt openbaar.

15

Kahnemann, D. (2011). Thinking fast and slow, p.250.

16

Flyvbjerg, Bent, 2006, "From Nobel Prize to Project Management:

Getting Risks Right," Project Management Journal, vol. 37, no. 3,
August, pp. 5-15; Flyvbjerg, Bent, 2012, "Quality Control and Due
Diligence in Project Management: Getting Decisions Right by Taking
the Outside View," International Journal of Project Management,
published online November 2012, forthcoming in print 2013; Clegg,
Stewart, 2008, "Bent Flyvbjerg: Power and Project Management: An
Appreciation" International Journal of Managing Projects in Business,
vol. 1, no. 3, pp. 428-431.

GR103/eindrapport/18 maart 2013

21

Andersson Elffers Felix

Met beide benaderingen (RRP en Tegenspraak) wordt geprobeerd de belangrijkste kwaal
binnen projecten (het niet zien of ontkennen van afwijkingen en problemen door ‘tunnel
denken’) te voorkomen: het gaat om het bewaken van het realiteitsgehalte van de
ambities en de kaders van een project. In Amsterdam zijn de RRP en Tegenspraak er
gekomen na het debacle van de Noord-Zuid-lijn. De politiek probeert op deze wijze
sindsdien niet alleen te bewerkstelligen dat men binnen projecten kritischer is, maar ook
dat de politiek goed over risico’s geïnformeerd wordt. Zo was er in dat kader in december
2012 nog een informeel overleg tussen de burgemeester en leden van de gemeenteraad
over ‘zorgplicht’. Wie hoort wat op welk moment te melden en wat is de rol van de
burgemeester?





Het kader voor de projectbeheersing van RvdR is vastgelegd in het document Basis
Beheersmodel Grote Projecten (BBGP).17 Het BBGP stelt dat de projectorganisatie de
uitgangspunten moet uitwerken zoals die verwoord zijn in het beleidskader van het model
en die concreet moet beschrijven in een eigen document. Daarnaast eist het BBGP:
uitgebreide informatievoorziening naar de Tweede Kamer: voortgangsrapportages worden
ten minste eenmaal per half jaar uitgebracht
accountantsrapporten. Ook die worden ten minste eenmaal per jaar uitgebracht
een eindevaluatie.
Unieke projecten, opdrachtgeverschap en verantwoording
Grote projecten of programma’s bij de overheid zijn meestal uniek. Het zijn projecten
gericht op het realiseren van een nog niet eerder beproefde functionaliteit. Meestal met
uitvoerende partijen, die het prototype nog niet eerder hebben gemaakt. En met een
budget, waarvan niet op voorhand vaststaat dat dit volstaat (hoeveel contracten er ook
onder liggen of hoe hard politieke uitspraken ook zijn). Ten slotte is ook de planning niet
gebaseerd op reële feiten, maar meestal gebaseerd op politieke wensen.

1
2
3
4

De vraag is nu, hoe de overheid dit soort unieke projecten aanpakt en in de hand houdt?
Voor ons bureau staan er bij het beantwoorden van die vraag vier begrippen centraal:
articulatie van politieke wensen (voornemen en besluitvorming)
publiek opdrachtgeverschap
risicomanagement op unieke projecten
rekenschap aan de politiek.
Tegelijkertijd zijn er in dit systeem allerlei voortgangsrapportages, die mogelijkheid
bieden om te interveniëren.

17

BBGP, RWS, 2005.

GR103/eindrapport/18 maart 2013

22

Andersson Elffers Felix

Schema 9: samenhangend systeem

Articulatie politieke
wensen

Rekenschap aan
de politiek

Publiek
opdrachtgeverschap

Risicomanagement
op unieke projecten

De cyclus start met politieke wensen. De politiek articuleert wensen. Nederland moet
beter beschermd worden tegen hoog water. Uitgavenstromen in de sociale zekerheid
moeten inzichtelijker. Fiscale data moeten gekoppeld kunnen worden aan burgerdata.
Meestal wordt alleen het ambitieniveau geformuleerd. En de tijd: het moment dat iets
operationeel moet zijn. Soms worden ook financiële kaders gesteld.
Met het articuleren van politieke wensen probeert de politiek maatschappelijke
meerwaarde toe te voegen. Meer veiligheid. Snelle bereikbaarheid. Betere dienstverlening.
Et cetera. Het gaat niet alleen om de voornemens, maar ook om de besluitvorming.
Onder publiek opdrachtgeverschap verstaan we de wijze waarop vanuit de publieke sector
diensten of producten tot stand worden gebracht. Publieke opdrachtgevers stellen het
ambitieniveau van projecten vast (doelen), stellen de kaders (tijd en budget) en bepalen
de functionaliteit van hetgeen dat wordt ingekocht (kwaliteit). De publieke opdrachtgever
operationaliseert de politieke wens en probeert het in te kopen product te specificeren.
Het publiek opdrachtgeverschap is gesitueerd binnen de ambtelijke organisatie.
De publieke opdrachtgever moet er voor zorgen dat de dienstverlener op tijd en binnen
budget de afgesproken functionaliteit oplevert. De minister - geadviseerd door zijn
topambtenaren - is hier uiteindelijk de eindverantwoordelijke.
Onder risicomanagement op unieke projecten verstaan we de inzet van alle middelen
binnen de projectorganisatie om risico’s te onderkennen en te beheersen. De
verantwoordelijkheid hiervoor ligt primair bij de publieke opdrachtgever. Risico’s worden
intern en extern getoetst. Over risico’s wordt periodiek gerapporteerd.
Ten slotte wordt rekenschap afgelegd aan de politiek. De politiek wordt geïnformeerd
over de prestaties, de resultaten van het beleid. Op deze wijze moet de publieke waarde
worden geëxpliciteerd: wat is de samenleving er beter van geworden?
Daarnaast zijn er de periodieke voortgangsrapportages van de publieke opdrachtgever
aan de Tweede Kamer (zie BBGP).

GR103/eindrapport/18 maart 2013

23

Andersson Elffers Felix

1
2

3

4

A
B
C
D

Beoordeling programma Ruimte voor de Rivier
Een belangrijke vraag is wat een programma succesvol maakt. Het succes is te danken aan
de volgende factoren:
Voor waterveiligheid heeft de politiek een reëel budget beschikbaar gesteld (aan de
bovenkant van de raming).
De leden van het kernteam van de projectdirectie beschikken over veel ervaring
(sleutelfiguren gemiddeld meer dan 20 jaar specifieke expertise), de samenstelling is zo
dat de competenties (water, economie, ecologie, recht, communicatie, politiek-bestuurlijk,
programmabeheersing, ruimtelijke kwaliteit) elkaar goed aanvullen, de continuïteit in het
team is gegarandeerd en het team is het eens over de benadering, de werkcultuur en de
werkwijze.
Het programma bestaat uit veel losse projecten, waardoor de kwetsbaarheid voor risico’s
afneemt, beheersmaatregelen per project kunnen worden ingezet en optredende risico’s
uitmiddelen.
De organisatiecultuur is gericht geweest op publiek-publieke samenwerking; ondanks de
verschillen in machtsbases namen partijen elkaar serieus en werkten zij zoveel als
mogelijk gelijkwaardig samen. Daardoor is ruimte voor de Rivier voor alle betrokkenen
een positieve ‘brand’ geworden en dat maakt identificatie, (overwegend) bereidwillige
samenwerking en enthousiasme los. Deze 4 kritische factoren blijken noodzakelijk en
voldoende te zijn (geweest) voor het succes tot nu toe.
Daarnaast zijn er vier belangrijke factoren die in grote mate hebben bijgedragen aan het
slagen van het programma. Voor het behalen van het succes zijn het noodzakelijke, maar
op zichzelf niet voldoende voorwaarden:
De scope van het project lag vast in de PKB en zorgt voor rust.
Veel aandacht voor kennisoverdracht naar lagere overheden (bijvoorbeeld goed publiek
opdrachtgeverschap en de toepassing van nieuwe contractvormen).
De verankering bij lagere overheden van risicomanagement (omdat de realisatie van de
meeste projecten door die overheden plaatsvindt).
De goede samenwerking tussen DG R&W, RWS en PDR.
Organisatiecultuur is de gemeenschappelijke verzameling van normen, waarden en
gedragsuitingen die gedeeld worden door de betrokkenen bij het programma. In de
tussenevaluatie van het programma is eerder gewezen op ‘multi-level governance’. Ruimte
voor de Rivier is een rijksprogramma, op basis van een rijksbesluit (PKB), met
rijksmiddelen. Van de kant van de PDR is er centrale regie op het programma. Vanwege
(tegelijkertijd) de regionale invloed op de ruimtelijke inpassing en de realisatie door een
waterschap of gemeente van veel maatregelen, vergt dit een slim concept van publiekpublieke samenwerking. Het variëren in de stijl van het leiderschap (nu eens dienend, dan
weer dwingend), het elkaar serieus nemen, samenwerking op basis van gelijkwaardigheid
en het elkaar wat gunnen (win-win) zijn daarbinnen belangrijke waarden.
Deze samenwerking is succesvol gebleken en dat is niet vanzelfsprekend. De
procesarchitectuur heeft bijgedragen aan succesvolle samenwerking. Het omwisselbesluit,
als mogelijkheid voor lokale belanghebbenden om alternatieve maatregelen te
introduceren, heeft bijgedragen aan het gevoel van gelijkwaardigheid en wordt door
lokale partijen zeer gewaardeerd. Ook de wijze waarop PDR zijn rol heeft ingevuld droeg
bij.

GR103/eindrapport/18 maart 2013

24

Andersson Elffers Felix

De projectorganisatie
Voor het programma Ruimte voor de Rivier is er een projectdirectie ingesteld, die geleid
wordt door een HID. De HID van die directie rapporteert rechtstreeks aan de DG RWS.
Hiërarchisch staat het programma daarmee naast de regionale directies en de Dienst
Infrastructuur. Het is een zelfstandig dienstonderdeel met een eigen budget en eigen
formatieruimte.
Als projecteigenaar moet de programmadirectie voor de doelbereiking in 2015 zorgen. De
kaders daarvoor liggen vast in de PKB. Het programma heeft als doel voor voldoende
waterafvoer te zorgen in 2015. De programmadirectie voert de regie over alle planstudies,
bewaakt de dubbele doelstelling (waterveiligheid naast ruimtelijke kwaliteit),
bewerkstelligt de samenhang tussen de maatregelen, faciliteert de initiatiefnemers en
realisatoren en bewaakt de uitvoering van de afzonderlijke maatregelen qua tijd en geld.
Er is deels sprake van sturing op projectdoelen, deels van processturing.
De manier waarop de PDR haar rol uitvoert, wordt gekenmerkt door een combinatie van
dienend leiderschap en samenwerking op basis van gelijkwaardigheid. Bij dienend
leiderschap gaat het om het faciliteren van lokale partners en de realisatoren. De eigen
kracht van de partner staat centraal en de opgave is de partner zoveel mogelijk te
ondersteunen. Dat kan een ingewikkelde knoop in de besluitvorming zijn, maar ook iets
praktisch zodat niet iedereen het wiel opnieuw hoefde uit te vinden (bijvoorbeeld het
handboek voorbereiding marktbenadering). Het is de verdienste van de projectdirectie dat
ze dit hebben weten te bereiken, hetgeen niet wegneemt dat er natuurlijk lagere
overheden zijn die (ofschoon ze overall tevreden zijn) kritische kanttekeningen plaatsen
bij (in hun ogen) bureaucratische logica, centralisme en dirigisme van RWS. Maar
‘spelplezier’ bij alle betrokkenen overheerst en er is een sterke identificatie met het
programma.
Lagere overheden krijgen de ruimte met eigen ruimtelijke invulling te komen. Als dat
binnen scope, budget en planning past, dan wordt die ruimtelijke invulling gerealiseerd.
De omgang van de PDR met de andere overheden vergt een goed ontwikkeld gevoel voor
de kaders enerzijds en de ruimte anderzijds die de politieke omgeving nodig heeft.
Een indicatie van de manier van de zorgvuldige wijze van werken van de PDR is de actuele
stand van zaken met betrekking tot de verwerving van het vastgoed. Slechts in 1 % van de
vastgoeddossiers moest tot onteigening over worden gegaan.
Sturing op de maatregelen
De programmadirectie stuurt op te bereiken mijlpalen (planning) en voortgang in het
budget. Daarnaast wordt er gestuurd op behaalde vastgoeddossiers.
Door de sturing via mijlpalen wordt het proces steeds meer beheersbaar. Naarmate de
maatregelen vorm krijgen (eerst zijn er varianten, dan een projectbeslissing, voorts een
voorbereidingsbeslissing voor de uitvoeringsfase, gevolgd door een uitvoeringsbeslissing
en de opleveringsbeslissing) neemt de duidelijkheid toe voor de planning en het budget.
In diverse soorten overeenkomsten tussen bewindspersonen en andere bestuurders
(SOK’s en ROK’s) worden de afspraken vervolgens vastgelegd.
De werkwijze van de programmadirectie is deels dienend en faciliterend (met de regio
zorgen voor een goede ruimtelijke inpassing en werken aan de professionalisering voor
de uitvoering) en deels dwingend. PDR is immers duidelijk over de kaders. Zakelijk over
de randvoorwaarden. Streng op de beslissende momenten in de planning van projecten.
En scherp in de beoordeling van (tussen) producten.
GR103/eindrapport/18 maart 2013

25

Andersson Elffers Felix

“Alles moet zoals PDR het wil, ze zijn streng. Ze bemoeien zich met alles, tot achter de
komma. Ze zijn risicomijdend. Ze laten niets aan het toeval over”, aldus een projectleider
van een waterschap. Dienend is PDR bij de professionalisering van de uitvoering.
Belangrijke elementen van de werkwijze van RWS moeten worden geadopteerd door de
lagere overheden (IPM-rollen, nieuwe contractvormen en beheersinstrumenten). In het
Onderzoeksplan Control haalt PDR zo ongeveer alle beschikbare middelen uit de kast
(inclusief een handboek realisatie en systeemgerichte contractbeheersing).
Daarnaast moeten er leerprocessen tussen de betrokken lagere overheden op gang
komen (opleidingen, uitwisselingen, samenwerking bij politiek-bestuurlijke
besluitvorming et cetera).
Risicobeheersing
De programmadirectie heeft daarmee zwaar ingezet op risicobeheersing. Niet alleen
worden de risico’s naar onze waarneming op een integere en transparante wijze in beeld
gebracht (via voortgangsrapportages VGR en integrale rapportages Q) en naar vermogen
gekwantificeerd, maar er worden ook maatregelen genomen in het kader van
risicobeheersing. De voortgangsrapportages en Q-rapporten lezen als een logisch
vervolgverhaal en bieden goed inzicht in de stand van zaken. Risicobeheersing (vanuit een
breed repertoire aan instrumenten) is een belangrijk onderwerp in de samenwerking met
waterschappen en gemeenten.
De mate van professionaliteit en het accent op kennisoverdracht van risicobeheersing
beschouwen wij als passend voor een dergelijk omvangrijk en complex programma. In het
programma is volgens betrokkenen (met name bij de waterschappen) eerder te veel
aandacht voor risicobeheersing dan te weinig. Tegelijkertijd is de grote aandacht logisch
omdat het Rijk de financier is van de maatregelen die overwegend door lagere overheden
worden uitgevoerd. Bovendien werken er veel verschillende publieke partijen met een
verschillend niveau in competenties met elkaar samen. Elke ketting is zo zwak als de
zwakste schakel. Het is evenwel niet verwonderlijk dat de meer professionele partners van
RWS (en die zijn er natuurlijk ook) zich ‘op de vingers gekeken voelen’. Een projectleider
van een waterschap: “zelfs als er in de Tweede Wereldoorlog in het gebied niet gevochten
is, geen bommen zijn gedumpt en geen vliegtuigen zijn neergestort, eist PDR een
onderzoek”. De projectdirectie wijst daar zelf ook op: de werkwijze is die van met het
vergrootglas. Zwakkere professionele partners roemen daarentegen de zorg van RWS om
hun projecten goed voor te bereiden en goed in control te houden. Het hameren op de
risico’s leidt tot een scherper besef bij alle betrokkenen voor de noodzaak van
risicobeheersing.
Bij goed georganiseerde risicobeheersing passen twee bijna academische kanttekeningen
en een praktische. Onwetendheid voorkomen is een illusie. En onwetendheid over een
risico leidt soms tot ingewikkelde problemen (vergelijk de onvoorziene wateroverlast in de
Haagse Tramtunnel). De tweede is dat een te veel aan risicobeheersing (als rapporteren en
beheersen een bureaucratische routine worden) op zichzelf ook weer kan leiden tot
‘tunneldenken’ (bedrijfsblindheid) of nonchalance (in projecten waar fout op fout wordt
gestapeld, blijken de rapportages vaak te kloppen, maar het gezond verstand ‘uit te
staan’). De projectdirectie constateert ook dat er een ‘bepaalde moeheid’ optreedt als
telkens dezelfde personen worden bevraagd. De derde heeft betrekking op de spanning
tussen vakmanschap enerzijds en systemen en instrumenten anderzijds. De logica vanuit
de vakman is dat hij aan de slag wil en ook sterk vertrouwt op zijn Fingerspitzengefühl,
terwijl de logica van de systemen en instrumenten is dat de organisatie voorspelbaar en
betrouwbaar is.

GR103/eindrapport/18 maart 2013

26

Andersson Elffers Felix

“We missen het relationele, de emotie”, zegt een projectmanager van een waterschap,
waarmee hij bedoelt dat in de praktijk het gevoel van de vakman in een specifieke context
met anderen uiteindelijk een bepalende rol speelt bij te nemen (kleine of grote)
beslissingen.
Het bijzondere aan Ruimte voor de Rivier is dat het een Rijksprogramma is met
rijksmiddelen terwijl de planvoorbereiding en het overgrote deel van de realisatie
decentraal plaatsvinden. Het is daarom logisch dat veel projectrisico’s voor de
programmadirectie exogeen zijn, terwijl ze normaal gesproken (RWS betaalt, bedenkt en
voert uit) endogeen zijn. Bij endogene risico’s richt projectbeheersing zich op het
beïnvloeden van de oorzaak, terwijl het zich bij exogene risico’s richt op de beperking van
de gevolgen. Dat de programmadirectie dan ook opgetreden is als een strenge publieke
opdrachtgever is een belangrijke constatering.
De evaluatie leert dat de plannen van lagere overheden altijd moesten voldoen aan de
hoge en strenge kwaliteitseisen van de projectdirectie. De ruimte om te marchanderen is
op dat niveau vrijwel afwezig. Dat neemt niet weg dat er op bestuurlijk niveau meestal wel
(eenmalig) een mouw te passen was aan een iets duurdere ruimtelijke ingreep ter wille
van het maatschappelijk en bestuurlijk draagvlak. En als opschaling bij (dreigende)
escalatie nodig was, dan gebeurde dat snel en effectief.

GR103/eindrapport/18 maart 2013

27

Andersson Elffers Felix

5 De risico’s in de uitvoering
In de uitvoering van projecten gaat het eigenlijk om drie op elkaar inwerkende processen.
De ontwikkeling van de contractueel afgesproken uitvoeringskosten, het al dan niet
optreden van al dan niet ingeschatte risico’s en de wijze waarop het contract beheerst
wordt en het project gemanaged wordt. In schema 10 bepaalt de interactie tussen deze
drie processen hoe de werkelijke kosten zich ontwikkelen.
Schema 10: ontstaan werkelijke kosten

Raming
Wat de raming betreft zijn wij (met anderen zoals de Audit Dienst) ervan overtuigd dat de
raming voor het programma goed is. Zeker als het budget vanwege scope-aanpassingen
tijdig wordt aangepast (zoals in het geval van de hoogwatergeul Kampen het geval is
geweest in 2012). Het beeld is dat waterveiligheid een zodanige politieke prioriteit heeft
dat het ter beschikking gestelde budget niet te krap is ingeschat (“aan de bovenkant van
de raming”, zoals een van de betrokken financiële experts dat omschrijft).
Het risico op budgetoverschrijding wordt door betrokkenen op dit moment niet meer
hoog ingeschat. Tegelijkertijd is er zorg of de ruimte die er nog in het budget is en is (en
zal) ontstaan vanwege aanbestedingsmeevallers beschikbaar blijft voor het programma.
Omdat de planontwikkeling van vrijwel alle projecten gereed is en het PKB daar als een
dwingend kader fungeert, zijn de mogelijkheden op scopewijzigingen beperkt. Ook dat
vergroot het vertrouwen dat het ter beschikking gestelde budget goed geraamd is.
Financiële risico’s
In elk project zijn er exogene risico’s die meestal kunnen leiden tot aanpassing van de
kosten. Dat is bij Ruimte voor de Rivier ook zo. De kosten van grondstoffen of materiaal
kunnen stijgen (of dalen). En ook de gronden die het lastigste te verwerven zijn, zullen in
de tijd laat worden verworven en gronden zijn met een bovengemiddelde prijs. Grond
blijft sowieso een risico, niet alleen in de verwerving, maar ook vanwege de grondbalans
(raken we de grond goedkoop kwijt?) en mogelijke verontreiniging.
Kostenstijgingen zullen er dus vrijwel altijd zijn. Daar wordt in de post onvoorzien ook
rekening mee gehouden.

GR103/eindrapport/18 maart 2013

28

Andersson Elffers Felix

Anders is dat met de mogelijke meerkosten vanwege de uitvoering van de maatregelen.
Op dit moment worden de meeste projecten door aannemers voor een lagere prijs
aangenomen dan aanvankelijk was geraamd. Deze aanbestedingsmeevallers treden thans
daadwerkelijk op in het programma en zorgen voor meer financiële ruimte dan verwacht
(maar tegelijkertijd wordt die ruimte direct benut). Tegelijkertijd zijn er twee
wetmatigheden in de uitvoering. De eerste is dat er vrijwel altijd meerkosten zijn ten
opzichte van wat is afgesproken. De tweede is dat hoe scherper een project wordt
ingekocht, hoe preciezer een aannemer zal kijken naar meerwerk. Immers, vaak moet het
rendement op een werk, dat voor een relatief lage prijs is aangenomen, worden gemaakt
door meerwerk. Beide wetmatigheden kunnen aan de orde zijn. De eerste is redelijk
voorspelbaar. Ook al is er (op basis van eerdere waterprojecten) geen hard kengetal voor
meerkosten in de realisatie, gaan experts ervan uit dat een afwijking met 10 tot 15 %
mogelijk is. Dat getal is afgeleid van een kengetal in de droge infra, dat wat hoger ligt.
Omdat de werkzaamheden in de natte infra minder complex zijn, ligt dat cijfer naar
verwachting lager dan in de droge. Maar nogmaals, er is geen benchmark18. Wat het
programma Ruimte voor de Rivier helpt is dat de scope vastligt en dat dit in elk geval een
rem is op meerkosten.
De tweede wetmatigheid is minder voorspelbaar. Welk gedrag ontstaat er vanwege relatief
lage aanneemprijzen? Daar is niets van te zeggen. Gelukkig is men zich in de projecten
bewust van het risico. Het consortium dat de werkzaamheden in Nijmegen gaat uitvoeren,
heeft nog eens goed moeten uitleggen dat het in staat is de uitvoering te doen voor de
aangenomen som en geen meerwerk zal gaan claimen.
Vanwege beide wetmatigheden is het niet vanzelfsprekend om het aanbestedingsvoordeel
direct in te boeken. Daarvoor zijn beide risico’s in de bouwpraktijk te realistisch.
In samenhang met de aanbestedingsmeevallers is het de vraag of zich voor de nog aan te
besteden werken19 tegenvallers kunnen voordoen. Het waterschap Rivierenland zal in
2013 5 maatregelen met een aanzienlijke omzet aanbesteden. Als er in 2013 te veel werk
op de markt komt (hetgeen gesuggereerd wordt door een grote aannemer en ook de
vrees is van een waterschap)) dan kan dat leiden tot aanbestedingstegenvallers. In totaal
moet er immers nog voor circa 450 miljoen euro werk worden aanbesteed, exclusief
Schoonhovenseveer-Langerak, inclusief Kampen.20

18

De enige bekende cijfers komen uit een analyse van de taskforce

HWBP. Hierin is gebleken dat de dijkversterkingen van het HWBP 1
en 2 gemiddeld genomen 35% duurder zijn uitgevallen dan
geraamd. Bron: ‘Een dijk van een programma, naar een nieuwe
aanpak van het Hoogwaterbeschermingsprogramma, Taskforce
HWBP, 16 december 2010, paragraaf 6.2).
19

Omdat de aanbestedingen nog moeten starten hebben we hier de

ramingen van die uit te voeren werken niet in begrote bedragen
opgenomen.
20 Volgens de planning wordt de hoogwatergeul bij Kampen in

voortgangsrapportage 22 aan de standen toegevoegd wanneer de
PKB hierop is aangepast.

GR103/eindrapport/18 maart 2013

29

Andersson Elffers Felix

Op het moment van de ¾ evaluatie is nog niet duidelijk wat de feitelijke
aannemingsprijzen van uiteindelijk (inclusief de maatregel Kampen, die nog niet
administratief verwerkt is) ongeveer de helft van het realisatiebudget zullen worden en
welk effect dat zal (kunnen) hebben op risico’s van meerkosten.
Het gaat overigens om een mix van grote maatregelen (Hoogwatergeul VeessenWapenveld en RvdR IJsseldelta), middelgrote maatregelen (Berging op het Volkerak
Zoommeer, de Dijkverbetering NR/Betuwe/Tieler-CW, de Dijkverbetering Lek/Betuwe/CW,
De Dijkverleggingen Cortenoever en Voorster Klei) en een groot aantal kleine maatregelen
(zoals de Dijkverbetering Amer-Donge, de Dijkverbeteringen Oude Maas en het project

Huissensche Waarden.
Een ander financieel risico is dat de uitvoerders nu een risico-opslag op hun project
mogen rekenen van 7,5%. Die opslag werkt als een bonus-malus. Wat overblijft is voor de
gemeente of het waterschap. Als het risico groter blijkt te zijn, is dat voor rekening van
deze publieke partij. Contractueel ligt dit vast, ook al is er een maas in het net (‘nieuwe
omstandigheden’).21 Tegelijkertijd wijzen enkele waterschappen er onafhankelijk van
elkaar op dat de afspraken over de risico-opslag niet ter discussie staan, maar dat er wel
sprake is van een gentlemen’s agreement dat er volgens hen te praten valt over kosten
die de risico-opslag overstijgen. Ook in de due diligence op Ruimte voor de Rivier wordt
gewezen op dit risico (hoe lang blijven deze risico’s exogeen? En wanneer worden ze
endogeen?). De PDR ontkent dat er een gentlemen’s agreement zou zijn tussen PDR en
realisatoren. Los van wie er gelijk heeft, is het relevant vast te stellen dat een deel van de
betrokkenen (met name aan de kant van de Rijksoverheid) uitgaat van het pacta sunt
servanda-beginsel en verwacht dat de afspraken in het contract afdoende zijn, terwijl een
ander deel (met name aan de kant van de uitvoerende overheden) verwacht dat een
budgetoverschrijding wordt opgelost. Daarmee is de risico-opslag een risico.
Een nieuw exogeen risico dat financiële consequenties kan krijgen is de aanbesteding van
natuurgronden. Tot nu toe is er uitgegaan van onderhandse verkoop, maar als er moet
worden aanbesteed stijgen de transactiekosten. Dit vraagstuk speelt bijvoorbeeld bij de
maatregel Noordwaard.22
Een volgend financieel risico speelt in de uitvoering. Volgens betrokkenen blijft grond
onvoorspelbaar. Er kunnen zich tijdens de uitvoering en na oplevering zogenaamde
afschuivingen voordoen, die niemand voorziet, maar die wel grote financiële
consequenties kunnen hebben. Een voorbeeld hiervan is de chemisch verontreinigde
grond bij de Noordwaard.23

21

Artikel 15 van de ROK stelt expliciet dat er wijzigingen kunnen

plaatsvinden indien volgens redelijkheid en billijkheid geen
ongewijzigde uitvoering kan plaatsvinden.
22

De problematiek omtrent de onderhandse verkoop en de

aanbesteding van het beheer wordt nader toegelicht onder het kopje
‘Onvoorzien’.
23

Samen met de keermuur Deventer zijn dit de grootste

risicokostenposten tot nu toe.

GR103/eindrapport/18 maart 2013

30

Andersson Elffers Felix

Een laatste financieel risico kan ontstaan als er onverwachte onderlinge afhankelijkheden
optreden met andere projecten. Bij veel maatregelen is dit niet aan de orde, maar in een
situatie waarin er meerdere contracten naast elkaar bestaan is dat niet ondenkbaar. Ook is
denkbaar dat een project dat niets te maken heeft met Ruimte voor de Rivier toch opeens
raakt aan de maatregel. De praktijk van projecten laat zien dan dit soort vraagstukken van
onderlinge afhankelijkheid zich gelukkig zelden voordoen, maar als ze er zijn dan dienen
ze zich vaak spontaan aan. En dan kunnen ze ook grote gevolgen hebben (denk alleen
maar aan de planning en tijd is geld). In Nijmegen is bijvoorbeeld niet alleen de stad
betrokken bij een deel van de uitvoering van het project, maar ook ProRail. Als er iets
onvoorziens gebeurt met de spoorbrug waaraan ProRail werkt, dan kan dat gevolgen
hebben voor de uitvoering van het stedelijk project.
Planningsrisico’s
Over de planning van de maatregelen is de programmadirectie transparant. Leek het er
aanvankelijk op dat 8 projecten niet op tijd zouden zijn gerealiseerd, thans staat de teller
van de deterministische planning op 7. Tegelijkertijd meldt de programmadirectie dat dit
aantal wellicht nog kan worden teruggebracht door de markt uit te dagen. Er is een
enorme druk op alle betrokkenen om de planning (2015) te halen.
Het is elke keer weer opmerkelijk te zien dat deterministische planning zo dwingend is.
Dat hangt samen met de politieke afspraak gereed te zijn in 2015. Experts (zoals in de
due diligence) vinden het verantwoord om in de uitvoering over te gaan op
probabilistische planning.
Het risico van politiek gestuurde planning is dat de druk zo wordt opgevoerd dat er
risico’s ontstaan, die onder normale omstandigheden niet zouden optreden. Alle spelers
in het team hebben een nat shirtje, maar het raffinement en de rust verdwijnen. Het
hanteren van een deadline is natuurlijk ook gewoon een dilemma. Door de druk loopt
iedereen harder en worden taaie processen vloeibaar, terwijl het idee bestaat dat als de
druk verminderd wordt iedereen stil valt en processen vastlopen. Is het erg om met de
Kamer te bespreken dat zorgvuldigheid in de uitvoering belangrijker (en minder risicovol)
is dan een paar maanden tijdsverschil? Te meer daar er in de uitvoering altijd onvoorziene
omstandigheden blijken te zijn (immers, soms is the devil in the detail: een slechte
inschatting van bijvoorbeeld de beveiliging van de invaart van een geul kan complicerend
werken). Bovendien is nog niet alles vergund of goedgekeurd. We willen hier waarschuwen
tegen optimisme vanwege de deadline. Dat beschouwen wij als een risico.
Organisatorische risico’s
Het succes van de afgelopen jaren is mede gebaseerd op vertrouwen tussen
sleutelfiguren. Niet alle afspraken zijn zwart op wit vastgelegd. De huidige personele
wisselingen (niet alleen binnen de projectdirectie, maar ook bij publieke partijen vanwege
het vertrek van een dijkgraaf of een burgemeester) trekken een wissel op het collectief
geheugen van de organisatie(s) en de persoonlijke relaties. Tegelijkertijd zijn die
personele wisselingen onvermijdelijk. De projectdirectie was in de afgelopen jaren sterk
gericht op de planontwikkeling, terwijl het nu aankomt op de realisatie. Maar wisseling
kan consequenties hebben voor de samenwerking en de onderlinge werkcultuur.
Ondanks de enorme professionalisering die sterk gestimuleerd is door de projectdirectie,
is de kwaliteit van de uitvoeringsteams niet vanzelfsprekend. Is er genoeg praktijkervaring
in de teams van de waterschappen en de gemeenten om projecten, die een slag groter
zijn dan gebruikelijk en die met een nieuwe (niet vertrouwde) contractvorm in de markt
zijn gezet, uit te voeren? Is er naast evidence based knowhow voldoende
Fingerspitzengefühl in de uitvoeringsorganisaties?
GR103/eindrapport/18 maart 2013

31

Andersson Elffers Felix

Juist omdat er zo’n diversiteit is aan voor de uitvoering verantwoordelijke publieke
partijen, is dit een risico. Dit wordt nog versterkt omdat de projectdirectie in deze
(plan)fase erg in control is, maar de regionale publieke partijen er vanuit gaan dat zij
verantwoordelijk zijn voor de uitvoering.
Doelbereiking als risico: waterveiligheid
Vanuit de politieke sturing op het project is het wenselijk preciezer aan te geven hoeveel
waterafvoer er in 2015 zal worden bereikt door de thans ingeplande maatregelen. Op ¾
van het project lijkt het ons verantwoord van een deterministische planning (lees: een
politiek gewenste planning van het aantal maatregelen) over te gaan op een
probabilistische (hoeveel waterafvoer zal er in 2015 en in 2016 zijn bereikt). Het voordeel
van deze invalshoek als alternatief naast de thans gehanteerde invalshoeken (benutting
naar rato geld of stand van zaken aantal maatregelen) is het voorkomen van extra druk op
het aantal nog niet (geheel) gerealiseerde maatregelen in 2015. De gedachte dat alleen
onder tijdsdruk de tucht in het project bewaakt kan worden, zien wij (zoals eerder
gezegd) als een risico in deze fase. Voor de goede orde: de waterveiligheidsdoelstelling
zal in 2015 voor 61% bereikt worden. 39% wordt nog niet bereikt.24 Die doelbereiking
varieert evenwel per riviertak.
Het bereiken van de waterveiligheid wordt per riviertak berekend. Dit omdat de
maatregelen met elkaar samenhangen en verschuivingen of aanpassingen bij een
maatregel het effect van een andere maatregel kunnen beïnvloeden. Eerst het goede
nieuws. De maatregelen op de Benedenrivieren en de Maas zullen op tijd klaar zijn. De
gewenste water afvoerende capaciteit zal in 2015 gereed zijn. Hetzelfde geldt voor de
maatregelen in het kader van Ruimte voor de Rivier op de Waal. Voor een van de
zelfstandige NURG-projecten (Afferdensche en Deetsche Waarden) is het niet duidelijk of
de maatregel in 2015 gereed is en of de waterstandsdaling bereikt wordt (het zou gaan
om 3 cm verschil). Het effect daarvan op de waterveiligheidsdoelstelling van de Waal is
evenwel beperkt.
Dan de zorgen. De IJssel is de riviertak met de meeste maatregelen, die vertraging
hebben opgelopen. De helft van het aantal rivier verruimende maatregelen op de IJssel is
vertraagd. Daar zijn allerlei oorzaken voor (complexe projecten, veel belanghebbenden,
veel natuurwaarde, vertraging door de politiek et cetera). Maar het gaat tegelijkertijd wel
om maatregelen die veel waterstandsdaling moeten leveren. De vier maatregelen bij
Deventer en Zwolle zijn overigens wel op tijd klaar. Met uitzondering van Lent en
Noordwaard zitten daarnaast alle grote maatregelen op de IJssel.

24

Hierbij gelden de volgende nuances: De veiligheid uit de PKB is

gebaseerd op het (hoogwaterveiligheid)beleid tot 2005. Inmiddels
zijn er volgens PDR veel andere factoren bijgekomen die de
hoogwaterveiligheid beïnvloeden. Dit betekent volgens PDR dat met
de kennis van vandaag dan ook niet meer zondermeer gesteld kan
worden dat de veiligheid is bereikt als de PKB gereed is. Hiernaast
geldt volgens PDR dat het bereikte percentage waterveiligheid op
basis van de PKB doelstelling een perspectief op veiligheid is en
geen rekening houdt met andere argumenten, zoals kans op
schade/slachtoffers en geen rekening houdt met afvoerverdeling bij
Pannerden (2/3 naar Waal en 1/9 naar IJssel).

GR103/eindrapport/18 maart 2013

32

Andersson Elffers Felix

66% van de waterveiligheid op de IJssel zal in 2015 al met al nog niet gerealiseerd zijn.25
Dit komt neer op ca. 30 % van de totale taakstelling van de PKB.
Voor de Nederrijn en Lek geldt dat de veiligheid anders gedefinieerd wordt. Dit in
verband met de ontbrekende ruimte voor rivierverruiming. Terwijl de rivier verruimende
maatregelen wel gereed zullen zijn, zijn de dijkversterkingen over 30 km (van de in totaal
100 km) dat niet. Door de dijkversterkingen kan de veiligheid maar voor een deel in
waterstandsdaling worden uitgedrukt. Door het niet gereed zijn van de dijkversterkingen
in 2015 blijft de doelbereiking van waterveiligheid met 30% achter. Dit is ongeveer 7% van
de totale doelstelling van Ruimte voor de Rivier.
Wat de doelbereiking betreft dient ook nog rekening te worden gehouden met de
maatregelen die niet onder Ruimte voor de Rivier vallen maar die in de PKB als autonoom
project zijn opgenomen (zoals enkele NURG-projecten) en zo bijdragen aan de
veiligheidsdoelstellingen. In totaal dragen ze voor ca. 10% bij aan de veiligheid. Een deel
is al opgeleverd, maar een deel heeft vertraging waardoor in 2015 ca. 5% van totale
veiligheid wordt gemist. Nogmaals, hier is de projectdirectie niet voor verantwoordelijk.26
Doelbereiking als risico: ruimtelijke kwaliteit
De doelstelling van ruimtelijke kwaliteit is niet omschreven. De doelbereiking is daarmee
moeilijk te toetsen. De ene stedenbouwkundige school zal de projecten geslaagd vinden,
terwijl de andere zal zeggen dat er sprake is van gemiste kansen. De ene zal de
loftrompet opsteken over de rol van de decentrale overheden, de ander zal het betreuren
dat de rijksoverheid niet een steviger stempel op de ruimtelijke kwaliteit heeft gedrukt.
In ons onderzoek zijn geen indicaties gevonden dat de versterking van landschappelijke,
ecologische en economische functies van het rivierengebied in de realisatiefase onder
druk komt te staan. De borging van de ruimtelijke kwaliteit in projectbeslissing en
plannen lijkt voldoende houvast en richting te geven voor de realisatiefase. Voor de goede
orde, eind februari 2013 waren de bestemmings- en inrichtingsplannen voor 71% van het
PKB-realisatiebudget onherroepelijk. Ook dit is een indicatie dat de nagestreefde
ruimtelijke kwaliteit er zal komen, ook al zullen er in de realisatiefase aanpassingen
komen.
Er is al met al een duidelijk kader voor het behalen van de afgesproken doelstelling met
betrekking tot ruimtelijke kwaliteit. Deze conclusie wordt ook getrokken in een
procesevaluatie van de Rijksadviseur voor het Landschap naar de ruimtelijke kwaliteit in
de realisatiefase, die is uitgevoerd in opdracht van de PDR. Belangrijk in dat kader is dat
de uitvoeringsteams de na te streven ruimtelijke kwaliteit als referentiekader blijven
hanteren. Dit is direct ook het risico dat bestaat: hoe wordt de aandacht voor ruimtelijke
kwaliteit in de uitvoering voldoende geborgd en blijft de planvisie ter zake als
referentiekader gehanteerd. Uit onderzoek in de wegenbouwsector blijkt dat
stedenbouwkundige of architectonische ambities in de uitvoering veel te weinig aandacht
krijgen en routines overheersen. Bovendien blijkt daar dat ook onduidelijk is wie er
verantwoordelijk is voor de toetsing van de doelbereiking in de uitvoering.

25 Dit is 39% van de totale waterstandsdaling van de PKB RvdR.

Inclusief de trajecten waar dijkverbetering plaatsvindt (ca. ¼ van het
projectgebied) komt dit neer op ca. 30% van de PKB scope,
26

Zie bijlage 3.

GR103/eindrapport/18 maart 2013

33

Andersson Elffers Felix

Een periodieke review van een onafhankelijke landschapsdeskundige (dus niet de
Rijksadviseur voor het Landschap) is te overwegen als beheersingsmaatregel in de
uitvoering.
Onvoorzien
Er is tot nu toe een relatief beperkt aantal onverwachte onvoorziene zaken opgekomen
tijdens de uitvoeringsfase (na gunning): een voorbeeld is de chemisch verontreinigde
grond bij de maatregel Noordwaard en de benodigde bouw van een keermuur in
Deventer. Een ander voorbeeld zijn de planstudies, die € 30 miljoen duurder bleken te
zijn dan verwacht (€ 91,7 miljoen in plaats van de geraamde € 59 miljoen).27 Een vierde
voorbeeld van onvoorziene risico’s heeft te maken met het beheer en onderhoud van de
gronden na oplevering. Beheer valt strikt genomen buiten het programma RvdR, maar
werd door de PDR tijdens de planning meegenomen. De recente beleidsverandering dat
beheer van gronden niet meer onderhands mag worden ondergebracht bij
natuurbeschermingsorganisaties, laat zien dat ook beleidswijzigingen op andere
beleidsterreinen onvoorziene risico’s met zich mee kunnen brengen. Dit laatste vraagstuk
is overigens zeer actueel. Tot heden is er geen RWS-brede werkwijze ontwikkeld voor het
doorleveren van natuurgronden en het opleggen van een beheerverplichting. Dit betekent
dat voor een zestal maatregelen nog ongewis is of inmiddels gemaakte afspraken met
(toekomstige) beheerders houdbaar zijn. Dit kan tot risico’s leiden: vertraging, extra
kosten, spanningen met de natuurbeschermingsorganisaties en andere publieke partijen
(provincies).28

27 Door politiek-bestuurlijke keuzes om meer varianten te

onderzoeken of voor het bewerkstelligen van de referentiekwaliteit
door projectteams of ingenieursbureaus.
28

Het gaat om de maatregelen: Westenholte,Scheller- en Oldeneler

Buitenwaarden, Elst; Munnikenland, Millingeraard en Ruimte voor de
Lek (‘Vianen’).

GR103/eindrapport/18 maart 2013

34

Andersson Elffers Felix

6 Conclusies en aanbevelingen
Conclusies
De beoogde bescherming tegen hoog water zal door het programma Ruimte voor de
Rivier worden gerealiseerd. Evenals de verbetering van de ruimtelijke kwaliteit van het
rivierengebied. Het ter beschikking gestelde budget is toereikend, terwijl de planning
nagenoeg gehaald wordt. Van de 34 maatregelen is er een aantal dat na 2015 wordt
afgerond. De verwachting van de PDR aan het eind van de verslagperiode van VGR21 is
dat voor zeven maatregelen het veiligheidsniveau niet voor eind 2015 wordt gerealiseerd.
De verwachting is bovendien dat het (aangepaste) vastgoedbudget zal volstaan.
Voor een programma van ruim 2 miljard euro, waarbij veel publieke partijen betrokken
zijn en dus veel (soms tegenstrijdige) belangen spelen, is dat een niet te onderschatten
prestatie.
Aanbevelingen
Er moet goed onderscheid worden gemaakt tussen het politiek en ambtelijk
opdrachtgeverschap aan de ene kant en het opdrachtnemerschap van PDR aan de andere
kant. De opdrachtgever moet sterker sturen op de politieke doelstellingen die met het
programma worden nagestreefd. In dit geval waterveiligheid en ruimtelijke kwaliteit. Dit
dwingt de opdrachtnemer transparant verantwoording af te leggen over resultaten en over
doelbereiking. Nu bestaat het risico dat het politieke opdrachtgeverschap onvoldoende
kan worden ingevuld door een overdaad aan instrumentele of operationele informatie, die
bovendien nog wel eens veranderen.
Vanuit de politieke sturing op het project is het wenselijk preciezer aan te geven hoeveel
waterafvoer er in 2015 zal worden bereikt door de thans ingeplande maatregelen. Op ¾
van het project lijkt het ons verantwoord van een deterministische planning (lees: een
politiek gewenste planning van het aantal maatregelen) over te gaan op een
probabilistische (hoeveel waterafvoer is er in 2015 en in 2016 bereikt). Dit voorkomt
sowieso extra druk op het aantal nog niet of nog niet geheel gerealiseerde maatregelen in
2015. De gedachte dat alleen onder tijdsdruk de tucht in het project bewaakt kan worden,
zien wij (zoals eerder gezegd) als een risico in deze fase. Voor de goede orde: de
waterveiligheidsdoelstelling zal in 2015 voor 61% bereikt kunnen worden. Met name in de
riviertak IJssel is achterstand ontstaan.
Wat de beoordeling van de kwaliteit van de ruimtelijke ingrepen betreft raden wij aan de
komende jaren tijdens de uitvoering periodiek een onafhankelijke beoordeling te laten
maken van de stand van zaken.
Om risico’s in de uitvoering beter te kunnen inschatten is benchmarking met andere
projecten belangrijk.

GR103/eindrapport/18 maart 2013

35

Andersson Elffers Felix

Het verdient aanbeveling voor grote projecten in de natte infra een
vergelijkingsinstrument als de door Flyvberg ontwikkelde Reference Class Forecast (RCF)
te introduceren.29
Door het lopende project te spiegelen aan vergelijkbare projecten (Grensmaas, HWBP, etc.)
en door lessen uit die projecten systematisch te evalueren voor het lopende project,
kunnen volgens de methodiek van RCF betere forecasts van tijd en budget worden
gemaakt. Juist in de realisatiefase lijkt forecasting belangrijk.
Het is verstandig het budget nu (en wellicht, straks) niet aan te passen aan de
aanbestedingsmeevallers. Dat zou een schoolvoorbeeld zijn van het planningsoptimisme
waartegen experts dagelijks waarschuwen. Bovendien zou het opnieuw bewijzen dat een
budget een moving target is.
Er zijn in de uitvoeringsfase nog te veel financiële risico’s. Wel blijft het noodzakelijk
scherp te sturen op een mogelijk overschot in het budget en daar ook expliciet melding
van te maken in de rapportages. De eventuele ruimte kan na de realisatie verzilverd
worden.
Wat de organisatorische risico’s betreft raden wij aan bij personele wisselingen van
sleutelfiguren te investeren in een zorgvuldige tussentijdse projectevaluatie. Daar moeten
waarden worden gedeeld, afspraken worden herbevestigd en eventuele open of losse
eindjes in beeld worden gebracht en afgehecht.
Er zijn thans vier grote waterprogramma’s. Ieder met zijn eigen doelstellingen, belangen,
dynamiek en organisatie. Het verdient aanbeveling te investeren in een gedeeld beeld over
de totaalvisie en over de samenhang tussen de vier programma’s.

29

RCF is een methode om de uitkomst van een project te voorspellen door te

kijken naar eerdere, vergelijkbare situaties en hun resultaten. RCF is gebaseerd op
theorieën van Daniel Kahneman en Amos Tversky. Uit hun onderzoek blijkt dat het
menselijk oordeelsvermogen over het algemeen te optimistisch is door 1)
overmoed en 2) onvoldoende aandacht voor het leren van eerdere resultaten.
Daarom hebben mensen de neiging om de kosten, doorlooptijden en de risico's
van geplande projecten te onderschatten, terwijl ze de voordelen van dezelfde
projecten overschatten. RCF biedt een oplossing voor deze manier van denken en
werken, die te veel intern gericht is en zich richt op de specifieke elementen van
een project door de aandacht te vestigen op de werkelijke uitkomsten van
vergelijkbare projecten die reeds zijn afgerond. RCF voor een specifiek project
omvat de volgende drie stappen:
1. Het identificeren van vergelijkbare projecten in het verleden op een /meer
parameters (referenties)
2. Het berekenen van een kansverdeling voor de geselecteerde referenties voor de
parameter(s)
3. Het vergelijken van het nieuwe project met de kansverdeling van de referenties
om zo de meest waarschijnlijke uitkomst voor het specifieke project vast te stellen.

GR103/eindrapport/18 maart 2013

36

Andersson Elffers Felix

7 Lessen voor andere projecten
In dit hoofdstuk formuleren we lessen voor andere projecten. We volgen daarbij de binnen
RWS gehanteerde indeling van scope, kwaliteit, budget, planning en organisatie.
Lessen scope
Het vastzetten van de scope via een Planologische Kernbeslissing of een vergelijkbaar
instrument zorgt voor heldere kaders waarbinnen de bestuurders en de vakmensen
vervolgens maatregelen vorm kunnen geven. Veel infraprojecten gedragen zich wat
betreft de scope als stuiterballen. Er is altijd wel een nieuwe wens, waarvan het beter,
slimmer of handiger is die gedeeltelijk in te passen. Door de discussie aan de voorkant
goed te voeren en vervolgens een besluit te nemen, worden de mogelijkheden tot
scopewijziging beperkt.
Een tweede les is dat het denken vanuit de levenscyclus onmisbaar is.30 Bij Ruimte voor
de Rivier wordt - ondanks de initiatieven die PDR zelf heeft genomen ten aanzien van
beheer en onderhoud - primair gekeken naar de investeringen om de doelstelling te
bereiken en niet naar de totale investeringen die nodig zijn om de levenscyclus te
optimaliseren.
Lessen kwaliteit
Een belangrijke les is dat lagere overheden veel ruimte hebben gekregen om zelf de
ruimtelijke kwaliteit te bepalen. Dat heeft wellicht tot enige vertraging ten opzichte van de
aanvankelijke planning geleid, maar tegelijkertijd tot veel draagvlak voor de maatregel.
Een tweede les is dat het sturen op een riviertak meer flexibiliteit geeft dan het sturen op
afzonderlijke projecten of maatregelen. Een brede, integrale visie heeft voordelen.
Een derde les is dat onafhankelijke oordelen over de ruimtelijke kwaliteit passen bij een
model waarin het rijk de kaders stelt en de regio’s zorgen voor ruimtelijke inpassing.
Lessen budget
Het klinkt als een open deur, maar een goed begroot budget is en blijft een succesfactor.
De kunst is bovendien om politieke steun te verwerven voor een reëel budget, want dat
geeft een project net wat meer lucht. Waterveiligheid is een thema met een hoge politieke
sensitiviteit.
Een budget wordt altijd begroot op veronderstellingen. Het wordt aan de inputzijde van
het proces vastgesteld. Vervolgens wordt het tijdens de throughput fase bijgesteld,
meestal omhoog. Het zou interessant zijn naast deze wijze van budgettering veel
explicieter te werken met een verwachte eindprijs. Nu beweegt die raming (waar
verwachten we dat de prijs op uitkomt?) voor Ruimte voor de Rivier zich in neerwaartse
richting van Q2 2012 naar Q3 2012, maar een volgende keer stijgt die mogelijk weer.
Maar nogmaals, wat is de verwachte eindprijs? Van een aannemer verwachten we ook dat
hij daar duidelijk over is.

30

Intussen is Life Cycle Costing (LCC) verplicht bij alle projecten van

RWS en opgenomen in Spelregels van het MIRT.

GR103/eindrapport/18 maart 2013

37

Andersson Elffers Felix

De aanbeveling om te werken met Reference Class Forecast als aanvullend instrument is
een les voor nieuwe projecten. Belangrijke uitgangspunten voor budgetbeheer blijven
sober en doelmatig opereren.
Lessen planning
Planning is een middel en geen doel. Het gaat er vooral om het doel in ogen te houden en
fixatie op middelen (tijd en geld) te vermijden. Dat is een belangrijke les. Waarom? Wij
denken dat de Kamer meer geïnteresseerd is in de voortgang van het bereiken van de
doelstelling van waterveiligheid in 2015 dan in het aantal projecten dat de planning in
2015 net niet haalt. Stel de zaken voor zoals ze zijn, beredeneerd vanuit de
doelstellingen.
Een tweede les is dat planningsdruk (2015) uitstekend is in een programma, maar dat op
¾ de moeilijkste projecten in principe nog over zijn. Daarop blijven sturen met
planningsdruk is waarschijnlijk onverstandig.
Lessen organisatie
Wat voor een type organisatie er van de kant van RWS nodig is, is een belangrijk punt van
overweging. Voor een klassiek investeringsprogramma als Ruimte voor de Rivier past een
aparte projectdirectie, die de verantwoordelijkheid neemt als opdrachtgever voor de
maatregelen. Voor programma’s die gebaseerd zijn op cofinanciering en cocreëren passen
minder ‘dirigistische’ en qua personele bezetting lichtere organisatievormen. Zeker ook
als de waterschappen zelf bijdragen en initiatiefnemer zijn. De programmaorganisatie
toetst dan eerder aan de normen van het ‘subsidieprogramma’ van het Rijk.
Tegelijkertijd is de doorzettingsmacht van de projectdirectie Ruimte voor de Rivier groot
geweest omdat het opdrachtgeverschap op een slimme manier verbonden werd met multilevel governance (samenwerking van overheden op basis van gelijkwaardigheid binnen de
kaders van de PKB). Eigenlijk werd een ‘top-down’ benadering zo op subtiele wijze een
‘bottom-up’ benadering binnen strenge kaders van planning, budget en scope. Dat is een
aantrekkelijke werkwijze, maar staat of valt met de kwaliteit van de projectdirectie en de
wijze waarop ‘leiderschap’ wordt vormgegeven. Een derde les is dat de samenwerking met
een waterschap dat een uitstekende reputatie heeft om dijken te bouwen anders moet
worden vormgegeven dan met een die een zwakkere reputatie heeft. Een benadering van
‘one size fits all’ werkt dan onvoldoende.
Een vierde les is dat het veel oplevert om aan de voorkant te werken aan gedeelde
waarden aan de kant van de rijksoverheid. De werkwijzen van een Regionale Directie, een
projectdirectie en van bijvoorbeeld DLG moeten unisono zijn.
Naast bovengenoemde lessen is er nog een aantal losse leerpunten.
Branding
Door branding van het programma (Ruimte voor de Rivier doet het alleen al qua titel veel
beter dan Gamma, NHW6 of RRZ12) treedt er een grote mate van identificatie met het
programma op. Daardoor voelen ook lagere overheden zich eigenaar van de maatregelen,
ook al is het een rijksprogramma. Betrokkenen op alle niveaus bij verschillende overheden
voelen zich (op inhoud) verbonden met en (qua doelstelling) verantwoordelijk voor de
maatregelen.

GR103/eindrapport/18 maart 2013

38

Andersson Elffers Felix

Als een programma integraal is, waarom de rest dan ook niet?
Bij Ruimte voor de Rivier wordt de waterafvoer op programmaniveau en op riviertakniveau
gerealiseerd. Alle maatregelen bij elkaar dragen bij aan de waterafvoer. Dat dwingt ook
om maatregelen op elkaar af te stemmen.
Merkwaardig is dan bijvoorbeeld dat natuurcompensatie per Natura 2000-gebied plaats
moet vinden. Door, zoals een dijkgraaf zegt, op plek A de habitat van één bever te
verwijderen (waarover dan natuurlijk commotie ontstaat), kan er op plak B juist veel meer
ruimte ontstaan voor meerdere bevers. In andere sectoren is een integrale,
programmatische aanpak inmiddels gemeengoed geworden ( Luchtkwaliteit (NSL) en
Stikstof (PAS)). Een vergelijkbare aanpak verdient ook voor natuur aanbeveling.
Procesarchitectuur
Voordat een omvangrijk programma start is een grondige afweging nodig van de
procesarchitectuur. Hoe liggen verantwoordelijkheden centraal en decentraal? Hoe moet
publiek-publieke samenwerking vorm krijgen? Bovendien moet goed afgewogen worden
welke rolopvatting en wel type leiderschap wordt gekozen. En bij voorbaat dient die
benadering gedifferentieerd te kunnen worden afhankelijk van de professionaliteit van de
andere betrokken overheden.

GR103/eindrapport/18 maart 2013

39

Andersson Elffers Felix

Bijlagen

GR103/eindrapport/18 maart 2013

40

Andersson Elffers Felix

Bijlage 1: Gesprekspartners
PDR
Ingwer de Boer
Edie Brouwer
Peter Bakker
Ben Broens
Leo Paul
Ingrid Klokke
Marjolijne Herbergs
Steve Busby
Rick Kuggeleijn
Cor Beekmans
DG R&W
Roel Feringa

HID
Directeur Bedrijfsvoering
Hoofd juridische zaken
Directeur Kennis & plv HID
Hoofd staf & communicatie
Afdelingshoofd
programmabeheersing
Senior Adviseur markt en
aanbesteding
Hoofd Personeelszaken
Senior adviseur hoogwaterveiligheid
Riviertakmanager

Maarten Scheffers
Eric van Beek

Directeur Algemeen Waterbeleid en
Veiligheid
Senior Beleidsadviseur
Senior Beleidsadviseur

RWS (Staf) DG
Jan Hendrik Dronkers
Theo van de Gazelle
Mirjam Horstman
Johan van Vulpen

DG
pDG
Adviseur
Adviseur

RWS Oost-Nederland
Joke Cuperus
Harry Meesters
Eric ten Cate

HID
Senior adviseur Ruimte voor de
Rivier
Riviertakcoördinator RvdR IJssel

Waterschap Veluwe
Gert Verwolf

Dijkgraaf

Adriaan Smeenk

Projectleider

Johan van de Boomgaard

Projectmanager

John Meijberg

Manager grote projecten

GR103/eindrapport/18 maart 2013

41

Andersson Elffers Felix

Waterschap Brabantse Delta
Hein van Stokkom
Maartje Thijssen

Secretaris - Directeur
Projectleider

Gemeente Nijmegen
Jan van der Meer
Nico Poolen

Wethouder
Projectmanager

Gemeente Gorinchem
Piet IJssels

Burgemeester

Peter Beerlage

Projectleider

Departementale Auditdienst (min. Fin)
Paul Scholte
Directeur
Anco Duits

Sr auditor

Theo van Dijk

Auditor

FMC
Hans Jesse

Coördinerend Beleidsmedewerker

Aannemers
Pim van der Knaap (Boskalis)
Fries Heinis

Hoofd regio Rotterdam
Directeur vereniging waterbouwers

Stroomlijn SBB
Nel Sangers

Plaatsvervangend directeur

Theo Meeuwissen

Afdelingshoofd

Overig
Rien van Zetten
Roeland Hillen
Richard Jorissen

GR103/eindrapport/18 maart 2013

Projectmanager, Delta programma,
Rivieren
Directeur Netwerk Water
Directeur nHWBP

42

Andersson Elffers Felix

Bijlage 2: Overzicht gunningswaarde en
contractraming maatregelen
Maatregelen

Nr31
2
3
5
6
7
8
9
10
11
13
14
15
16
17

18
19

Gunning

Extra uiterwaardvergraving
Millingerwaard
Dijkteruglegging Lent
Kribverlaging Pilotproject (100 kribben)
Kribverlaging Midden-Waal
(253 kribben)
Kribverlaging Waal- Fort St. An (167
kribben)
Kribverlaging Beneden Waal
(161 kribben)
Dijkteruglegging Munnikenland
Uiterwaardvergraving Avelingen
Ontpoldering Noordwaard
(meestromend)
Ontpoldering Overdiepsche Polder
(meestr.)
Dijkverbetering Amer/Donge (dijkkring
35)
Dijkverbetering Steurgat/L v Altena (DR
24)
Dijkverbetering BM/Land van Altena
(DR 24)
Dijkverbetering Oude Maas/Hoeksche
Waard
Dijkverbetering Oude Maas/Voorne
Putten
Zuiderklip
Berging op het Volkerak Zoommeer
Uiterwaardvergraving Huissensche
Waarden

20

Uiterwaardvergraving Meinerswijk

21
25
27

Uiterwaardvergraving Neder-Rijn
Uiterwaardvergraving Vianen
Dijkverbetering NR/Betuwe/Tieler-CW
(DR 43)

7,8

Contractraming

Opmerking
Bijdrage vanuit PDR aan
realisatiebudget

150,1
8,3
4,2
59,4

18,2
18,0
93,1
28,3

Private initiatiefnemer,
geen kosten ten laste van
PDR
Contractraming Start
Markbenadering
14,7
8,1
2,1

31 Bij de nummering hoort de volgende uitleg: Het programma RvdR

begon met 39 maatregelen. Hieraan zijn twee maatregelen
toegevoegd die niet meetellen voor het bereiken van de
waterveiligheid (Zuiderklip en Hondsbroeksche Pleij). Samen met de
bypass Kempen (RvdR IJsseldelta) zijn dit de hier weergegeven 42
maatregelen.

GR103/eindrapport/18 maart 2013

43

Andersson Elffers Felix

28
29

30

- Dijkverbetering Rijswijk - Opheusden
(RIP)
- Dijkverbetering Arnhem-Malburgen
Dijkverbetering Neder-Rijn/Arnhemseen VB
Dijkverbetering Lek/Betuwe/CW (DR 43)
- Dijkverbetering Fort Everdingen Ravenswaaij (RIP)
Dijkverbetering Lek/AB en de VHL (DR
16)
- Dijkverbetering Hagesteijn - Fort
Everdingen (RIP)
- Lekdijk Vianen

Onderdeel van 27;
Bouwkosten SNIP3 raming
Onderdeel van 27

2,1
0,7

Onderdeel van 29;
Bouwkosten SNIP3 raming

Onderdeel van 30;
Bouwkosten SNIP3 raming
Is meegenomen in
uiterwaardvergraving
Vianen
Onderdeel van 30; nog in
planstudiefase, PDR
verwacht half maart
contractwaarde te kunnen
actualiseren.
Projectbudget was € 40
miljoen.
Contractraming Start
Marktbenadering

- Dijkverbetering Schoonhovenseveer –
Langerak

32

Dijkverlegging Cortenoever

33
34
35
36

Dijkverlegging Voorster Klei
Uiterwaardvergraving Deventer: BWO
Uiterwaardvergraving Deventor: KSO
Hoogwatergeul Veessen-Wapenveld

37
38

Uiterwaardvergraving Scheller
Dijkverlegging Westenholte
RvdR IJsseldelta
- Zomerbedverlaging Beneden-IJssel

39

26,2
Contractraming Start
Marktbenadering
27,3

BK + EK ON uit SNIP3
raming
BK + EK ON uit SNIP3
raming

- Ijsseldelta Zuid
42

Hondsbroeksche Pleij
Subtotaal maatregelen (realisatie)

15,3
481,8

460,6

Opmerkingen
De reden dat de nummering niet doorloopt ligt aan het feit dat zowel de tabel de
oorspronkelijke 39 maatregelen bevat (genummerd), als ook de later toegevoegde
maatregelen Zuiderklip, Hondsbroeksche Pleij en bypass Kempen (IJsseldelta Zuid).
De cijfers van de contractraming voor de nog aan te besteden maatregelen zijn
weggelaten in verband met mogelijk aanbestedingsvoordeel. In het subtotaal zit Kampen
inbegrepen.

GR103/eindrapport/18 maart 2013

44

Andersson Elffers Felix

Bijlage 3: Overzicht realisatie waterveiligheid
Maatregel

Beoogd effect
(PKB)

Bovenrijn en Waal (ca. 20% PKB-gebied)
Uiterwaardvergraving Millingerwaard
Dijkteruglegging Lent *
Kribverlaging Midden-Waal
Kribverlaging Fort St-Andries
Kribverlaging Beneden Waal
Munnikenland

%
Rivierverruiming
deelgebied PKB

9 cm
35 cm
12 cm
8 cm
6 cm
11 cm
Totaal:
Waarvan oplevering 2015:

Merwedes, Bergsche Maas, Amer- Rijn- en Maasmondinggebied
(ca. 30% PKB-gebied)
Avelingen
Noordwaard
Overdiepsche Polder
Dijkverbetering Amer/Donge
Dijkverbetering Steurgat
Dijkverbetering Bergsche Maas
Dijkverbetering Oude Maas/Hoeksche Waard
Dijkverbetering Oude Maas/Voorne Putten
Berging Volkerak Zoommeer
Totaal:
Waarvan oplevering 2015:

GR103/eindrapport/18 maart 2013

5 cm
30 cm
27 cm
1 km
5 km
2 km
2 km
1 km
10 cm

45

%
Rivierverruiming
totale PKB

Dijkverbeterin
g

11
43
15
10
7
14
100%
100%

2
9
3
2
1
3
20%
20%

7
42
38

1
8
7

14
100%
100%

3
19%
19%

0 km
0 km

11 km
11 km (100%)

Andersson Elffers Felix

Pannerdensch Kanaal/Nederrijn en Lek (ca. 25% PKB-gebied)
Huissensche Waarden
Meinerswijk
Doorwertsche Waarden
Middelwaard
De Tollewaard
Machinistenschool Elst
Vianen (Ruimte voor de Lek)
Dijkverbetering Nederrijn/Betuwe/Tieler en Culemborger Waarden
(2016)*
Dijkverbetering Arnhemse en Velperbroek
Dijkverbetering Lek/Tieler en Culemborgerwaard (2016)*
Dijkverbetering Alblasserwaard en Vijfheerenlanden (2016)*
Totaal:
Waarvan oplevering 2015:
Ijssel (ca. 25% PKB-gebied)
Cortenoever (2016)*
Voorsterklei (2016)*
Bolwerksplas, Ossenwaard en Worp
Keizers- en Stobbenwaarden em Olsterwaarden
Hoogwatergeul Veessen-Wapenveld (2016)*
Scheller en Oldeneler Buitenwaarden
Westenholte
Zomerbedverdieping BenedenIJssel en Bypass Kampen (2017)*
Totaal:
Waarvan oplevering 2015:

8 cm
7 cm
2 cm
3 cm
6 cm
5 cm
6 cm
20 km

2
2
1
1
1
1
1

100%
100%

9%
9%

35 km
2 km (6%)

17
14
8
5
31
4
7
14
100%
34%

9
7
4
3
16
2
4
7
52%
13%

0 km
0 km

2 km
8 km
5 km

35
29
17
10
63
8
15
29

Totaal oplevering veiligheid conform scope PKB 2015:
Totaal oplevering veiligheid conform scope PKB 2016:
Totaal oplevering veiligheid conform scope PKB 2017:

61%
93%
100%

*Te laat opgeleverd

GR103/eindrapport/18 maart 2013

22
19
5
8
16
13
16,2

46

13 km (28%)

46 km (100%)
46 km (100%)

Andersson Elffers Felix

Bijlage 4: Samenvatting eerdere evaluaties





Deze ¾ evaluatie werd voorafgegaan door een reeks externe en interne evaluaties. De
volgende evaluaties behandelen ook risico’s voor de realisatiefase:
Tussenevaluatie PKB Ruimte voor de Rivier, Berenschot, Erasmus Universiteit, augustus
2011
Due Diligence Review Programma Ruimte voor de Rivier (RvdR), interne evaluatie onder
leiding van Ad Smaal, oktober 201132
Evaluatie Vastgoedproces Ruimte voor de Rivier, Berenschot, februari 2012.33
Naast deze evaluaties zijn ook de accountantsrapporten een belangrijke bron om op
voort te bouwen.
Onderstaand worden per evaluatie de relevante conclusies en eventuele aanbevelingen
met betrekking tot de risico’s in de realisatiefase weergegeven. Dit om de continuïteit
te garanderen en als uitgangskader voor dit onderzoek.








Ten behoeve van het overzicht zijn de conclusies en aanbevelingen geclusterd
volgends de volgende categorieën:
projectdoelen/scope
tijd
geld
(risico’s)
organisatie
andere aspecten.
Hierbij geldt dat gesignaleerde risico’s waar mogelijk naar effect op tijd en geld
worden toebedeeld. Waar dit niet mogelijk is, wordt het risico apart benoemd.
A Tussenevaluatie PKB Ruimte voor de Rivier, 2011







Projectdoelen/scope
Doelbereik dubbeldoelstelling PKB (waterveiligheidsnorm & ruimtelijke kwaliteit): de
outcome zal worden gehaald.
De dubbeldoelstelling is effectief. Sterker nog: juist door de combinatie werd/wordt de
voortgang minder belemmerd.
De (politieke) perceptie over de dubbeldoelstelling is veranderd. Waterveiligheid is de
hoofddoelstelling geworden. Ruimtelijke kwaliteit wordt in het landelijke politieke
debat steeds meer afgedaan als ondergeschikt en in zekere zin een ‘luxe’.
Aanbeveling: Bezie dubbeldoelstelling niet vanuit eenzijdig perspectief.

32

Deze interne evaluatie werd uitgevoerd ten behoeve van de

overdracht van DGRW naar RWS. Het doel van de evaluatie was
een gemeenschappelijk beeld van het programma te verwerven,
met nadruk op de vraag of de doelstellingen realiseerbaar zijn
binnen budget / tijd, rekening houdend met risico’s.
33

Hiernaast is er ook de Evaluatie naar de ontwerpprocessen van

Ruimte voor de Rivier, Ecorys, 2011. Intern worden in het kader
van het Onderzoeksplan Control veel onderzoeken uitgevoerd.

GR103/eindrapport/18 maart 2013

47

Andersson Elffers Felix

Volgens de onderzoekers bestaan er drie perspectieven op de relatie tussen de twee
doelstellingen, waarbij de derde meest gehanteerde is:
1 Waterveiligheid als basis met ruimtelijke kwaliteit als toegevoegde waarde
2 Waterveiligheid en ruimtelijke kwaliteit als concurrerende doelstellingen
3 Waterveiligheid en ruimtelijke kwaliteit als ondeelbare doelstellingen waarbij het gaat
om ‘nette inpassing’ van de rivier verruimende maatregelen, waarbij tegelijkertijd een
bijdrage aan ruimtelijke kwaliteit wordt geleverd.
De aanbeveling is om het programma vanuit deze verschillende perspectieven te
blijven bezien en niet langs één perspectief te snijden in budget en mogelijkheden.
Anders zouden veel partners minder goed uit de voeten kunnen met de realisatie van
de maatregelen. Er is een taak voor goed verwachtingsmanagement en ruimte voor
dialoog en discussie.








Tijd
De uitvoering van het programma ligt voor het grootste gedeelte op schema en vindt
plaats binnen tijd en budget. Voor een aantal maatregelen is duidelijk dat ze mogelijk
niet gerealiseerd zijn in 2015.
Er moet nog een relatief groot deel van het programma worden aanbesteed. Dat is een
risico. Het draagvlak voor maatregelen kan bijvoorbeeld als gevolg van (landelijke,
lokale en regionale) verkiezingen of gebeurtenissen (rond/in het project zelf) afnemen.
Geld
De uitvoering van het programma ligt voor het grootste gedeelte op schema en vindt
plaats binnen tijd en budget.
Resultaten van aanbestedingen zijn gunstig zijn ten opzichte van de raming bij de
projectbeslissing/SNIP3. Deze mogelijke meevaller moet echter niet te snel worden
geïncasseerd. Het is namelijk ook een risico, omdat de algemene ervaring met
realisatie van grote projecten is dat budgetten veelal overschreden worden. Pas na
realisatie wordt duidelijk of het aanbestedingsvoordeel ook daadwerkelijk tot een
lagere uitgave voor het realiseren heeft geleid.



Aanbeveling: Houd de budgettaire ruimte in het programma vast.
De Tweede Kamer heeft bepaald dat het geld dat is vrijgevallen door de geschrapte
maatregelen binnen het programmabudget behouden kan blijven. De onderzoekers
vinden dit passend bij het programma en bevelen aan het (programma)budget vast te
houden tot het moment van realisatie van de PKB-doelstellingen. Tot 2015 moet nog
veel gerealiseerd worden. De marktsituatie ziet vanuit budgettair perspectief relatief
goed uit, maar daarin kan verandering komen. De lakmoesproef van de realisatie moet
nog komen. En ter vergelijking: ten opzichte van het moment van budgetteren liggen
verschillende prijzen (vastgoed, olie en staal) nog steeds hoger dan het niveau van
toen.



Aanbeveling: Koppel budgetten intelligent in de relatie Rijk-regio.
Een aantal maatregelen van RvdR zijn tegelijkertijd ook onderdeel van een regionaal
programma. Zo maken Lent en Munnikenland onderdeel uit van het regionale
programma Waalweelde. Andere regionale programma’s zijn bv. IJsselsprong en
IJsseldelta Zuid.
Er bestaan inhoudeliijke verbanden tewijl de financiering uit verschillende bronnen
afkomstig is. Dit eist een intelligentemanier van koppeling om situaties te verwijden

GR103/eindrapport/18 maart 2013

48

Andersson Elffers Felix

waarin verschillende deelprojecten op elkaar wachten. Zowel sterker koppelen als
ontkoppelen kan het risico van niet realisatie vergroten.



















Risico’s
Vooruitkijkend verwacht men een aantal risico’s voor tijdige realisatie en realisatie
binnen budget: grondverwerving, vergunningverlening en de veranderende
natuurregelgeving. De risico’s zijn niet nader uitgewerkt.
Aanbeveling: Houd ¾ evaluatie en eindevaluatie.
Organisatie
Overall conclusie is dat er een grote prestatie is geleverd. Dit terwijl andere
soortgelijke programma’s in de problemen komen en te maken hebben met vertraging
en/of budgetoverschrijding. Een verklaring hiervoor is de gedegen basis van de PKB die
ruimte biedt voor regionale inbreng, rekening houdt met (financiële) risico’s en uitgaat
van een realistische planning. Daarnaast is het succes van de uitvoering van de PKB
gelegen in de kwaliteit van de programmaorganisatie en het management.
In de programma-inrichting ziet men een hoge mate van bestuurlijke en ambtelijke
vervlechting. Er is sprake van een doordacht geconstrueerde vorm van ‘multi-level
governance’, die voortkomt uit een strategie die past bij de complexiteit van de opgave
en de omgeving én in termen van doelbereik faciliterend blijkt te werken.
Het beoogde ‘partnership’ tussen centrale opdrachtgever en decentrale uitvoerder is
verwezenlijkt: er is sprake van strak management, zonder dat dit ten koste gaat van de
decentrale bestuurlijke steun. Belangrijk voor dit succes is de ruimte die decentraal is
geboden om ook in ruimtelijke zin een kwaliteitsslag aan hun gebied te kunnen geven.
Een aantal bestuurlijk inventieve aspecten van de PDR blijkt bijgedragen te hebben aan
de relatief soepele uitvoering in de geëvalueerde periode: het parallel schakelen van
procedures, het parallel werken, het in een vroeg stadium betrekken van
eindbeheerders en vergunningverleners, het instellen van een Q-team en het intensief
bouwen van een kennis- en relatienetwerk.
Ook de vormgeving van het risicomanagement werkt: per maatregel faciliterend vanuit
de centrale programmaorganisatie, op programmaniveau overkoepelend in een
risicocomité en reflectief (de wijze waarop de centrale programmaorganisatie het eigen
opereren en functioneren laat beoordelen).
Aanbeveling: Blijf profiteren van de programmatische netwerkvorming en etaleer dit
ook naar buiten (naar vergunningverleners en raadsleden).
Aanbeveling: Stel de programmatische aanpak als voorbeeld; een PDR voor andere
programma’s.
Aanbeveling: Zorg voor (extra) aandacht voor fase overgangen, bekijk of Q-team bij
realisatie nog een rol kan spelen.
Aanbeveling: Bekijk of en hoe de rol van de riviertakmanagers aangepast kan worden.
Aanbeveling: Versterk synergie binnen het Rijk.
De tussenevaluatie heeft laten zien dat bestaande kokers tussen departementen
geslecht kunnen worden.
Op een aantal complexe dossiers, Natura 2000, Stroomlijn en het besluit
Bodemkwaliteit is het lastig gebleken binnen een redelijke termijn een doorbraak te
forceren. Dit heeft enerzijds te maken met de complexiteit maar ook met de prioriteit
en wil om door de pakken.
De onderzoekers bevelen aan het probleemoplossend vermogen van het Rijk als het
gaat om langlopende dossiers die relevant zijn voor RvdR en dus de synergie op
Rijksniveau te versterken.

GR103/eindrapport/18 maart 2013

49

Andersson Elffers Felix



Aanbeveling: Houd driehoek DG R&W- RWS- PDR in stand, ook na overdracht
verantwoordelijkheid.
Andere aspecten
Niet van toepassing.
B Due Diligence Review Programma Ruimte voor de Rivier




















Projectdoelen/scope
Het programma is goed op weg om de PKB-doelstelling van waterveiligheid te
realiseren.
Het doel van de ruimtelijke kwaliteit wordt momenteel anders gewogen dan enige jaren
geleden. Er blijft daarmee kans op scopewijzigingen (dat is een exogeen risico, vooral
een tijdsrisico).
Maatregel Zomerbedverlaging Beneden IJssel brengt een deel van de
veiligheidsdoelstellingen bij de IJssel wel in gevaar. Er is nog geen oplossing voor dit
probleem.
Tijd
Kans op scopewijzigingen door andere weging ruimtelijke kwaliteit.
PDR hanteert in haar rapportages een te optimistische/niet realistische planning
(aantal projecten dat deadline haalt). Volgens het reviewteam zal voor meer dan de
door PDR in VGR 18 gerapporteerde 4 maatregelen de waterveiligheid niet gerealiseerd
zijn per december 2015 (10 van de 39 lijkt reëler beeld).
Geld
Er is geen reden aan te nemen dat RvdR onvoldoende budget heeft. Vanaf de start is er
een ruime risicoreservering in het budget.
Er zijn (vooralsnog) aanzienlijke aanbestedingsmeevallers naast kostenstijgingen (bv.
duurdere grondaankoop).
Enkele maatregelen kunnen nog tot een forse financiële tegenvaller leiden (met name
Zomerbedverlaging).
Verder kan onderbrengen Stroomlijn (scopewijziging - budget €75 mio) nog tot
tegenvallers leiden. Onduidelijkheid over vergunbaarheid scope en toereikend zijn
budget.
Risico’s
Risico’s moeten deels beter gekwantificeerd worden.
Een aantal risico’s wordt door het programma gezien als exogeen.
De vraag is hoe lang deze risico’s exogeen blijven en endogeen worden:
­ als 7,5% risico-opslag voor de uitvoering niet genoeg blijkt te zijn, zullen
waterschappen extra budget claimen bij PDR
­ Beheer & Onderhoud en Stroomlijn zitten niet in scope maar worden deels wel
gefinancierd uit projectbudget (onvoorzien en organisatiebudget).
Waterschappen (en gemeenten) hebben weinig ervaring met nieuwe contractvormen.
Aanbeveling: B&O: Regel bij overdracht financiering B&O:
­ onttrekking €35 mln bestuurlijk onvoorzien voor afkoop NBO’s
­ borging juiste inzet beschikbaar EL&I budget (€1,5 mln/j) voor B&O
­ leg in overdrachtsprotocol DGRW-RWS vast hoe het extra B&O financieel wordt gedekt
(SLA).

GR103/eindrapport/18 maart 2013

50

Andersson Elffers Felix













Organisatie
Projectbeheersing is over het algemeen goed op orde.
Voortgangsrapportages hebben een terugkijkend karakter. Hierdoor wordt een kans op
verwachtingenmanagement gemist.
Door verantwoordelijkheidsverdeling tussen programma en maatregelen is er centraal
in beperkte mate inzicht in de omvang van de risico’s (geen centraal risicodossier voor
alle maatregelen).
PDR heeft tot op heden goed gefunctioneerd.
De organisatie is tot nu toe te weinig gekanteld van planstudie naar realisatiekennis en
-ervaring.
Het is wenselijk na overdracht de tripartite sturing RWS/DGRW/PDR in stand te houden
en onderwerpen te benoemen waarover tenminste overleg moet worden gevoerd.
Aanbeveling: Met de kanteling naar realisatie wordt tijd en budget forecasting zeer
belangrijk. PDR moet zich hiervoor organisatorisch versterken (senior realisator). De
senior realisator dient tevens aandacht te hebben voor contractbeheersing bij
waterschappen.
Andere aspecten
Met de kanteling naar realisatie wordt forecasting van tijd en budget zeer belangrijk.
PDR hanteert nu deterministische planning. Voor realisatiefase geldt dat
probabilistische planning noodzakelijk is.
C Evaluatie Vastgoedproces Ruimte voor de Rivier
Projectdoelen/scope
Niet van toepassing.







Tijd
Goede voortgang vastgoedproces maar het halen van gestelde termijnen vergt veel
inspanningen en gaat met nodige risico’s gepaard.
Onteigening kan lange tijd in beslag nemen, gezien de doorlooptijd van procedure en
de beschikbare capaciteit bij de Raad van State en de Onteigeningskamer.
Als maatregelen straks allemaal min of meer tegelijkertijd capaciteit vragen, bestaat
risico van vertraging in de realisatie.
Geld
Uit de stand van zaken t/m Q4 2011 blijkt dat de onderhandelingen nog voor ca. 20%
van de dossiers moeten worden gestart en er nog 4% van het totaal budget
beschikbaar is. Hoewel de omvang en complexiteit van deze dossiers relatief beperkt
is, is het van belang om te bekijken of beschikbare budget afdoende is.
Risico’s
Niet van toepassing.





Organisatie
Bij Ruimte voor de Rivier is het vastgoedproces uit het primaire proces gehaald en als
aparte unit neergezet. Dit blijkt achteraf een goede beslissing te zijn geweest. Een
goede afstemming van het vastgoedproces en de projecten is daarbij van belang.
Het samenwerken met anderen (DLG en RVOB) is een ingewikkeld proces (andere
culturen en werkwijzen) maar door het instellen van een CTV (Coördinatie Team
Vastgoed) heeft de samenwerking positief uitgepakt.

GR103/eindrapport/18 maart 2013

51

Andersson Elffers Felix






Door het parallel lopen van de processen vastgoed, planvorming en aanbesteding was
het noodzakelijk frequent te overleggen en af te stemmen.
Andere aspecten
Het onderhandelingsproces krijgt veel aandacht in het rapport en hier worden veel
aanbevelingen gegeven voor toekomstige programma’s.
Verwachtingsmanagement is nodig opdat de (on)tevredenheid bij de rechthebbenden,
die nu eenmaal hoort bij vastgoedverwerving, goed in beeld wordt gebracht.
Accountantsrapport bij 20e Voortgangsrapportage 34
In het kader van de Regeling Grote Projecten is minimaal een keer per jaar een
accountantsrapport vereist. Het laatste accountantsrapport dateert van oktober 2012
en heeft betrekking op de periode van 1 juli 2011 tot en met 30 juni 2012. Het wordt
uitgevoerd in de vorm van een joint audit van de Auditdienst Rijk met de Auditdienst
van het ministerie van Veiligheid en Justitie. De audit bevat twee onderdelen: een
controleverklaring bij de verantwoording van verplichtingen, uitgaven en ontvangsten
en een assurancerapport met conclusies over de volledigheid en het
totstandkomingsproces van de informatie in de voortgangsrapportage 20 en de
beheersing en het beheer van het programma RvdR.
Projectdoelen/scope
Niet van toepassing.



Tijd
Ten opzichte van voortgangsrapportage 18 is het aantal maatregelen dat na 2015
wordt opgeleverd met 4 toegenomen tot 8.



Herhaling van opmerking in accountantsrapport bij voortgangsrapportage 18 dat de
maatregel Nurg ‘Afferdensche en Deetsche waarden’ naar verwachting niet in 2015
gereed zal zijn. De realisatie ligt echter buiten de beïnvloedingssfeer van het ministerie
van IenM.



Uit de voortgangsrapportage 20 blijkt dat het programma ten aanzien van vastgoed op
koers ligt. Dit is door extern onderzoek bevestigd.



Geld
De eerder gemelde spanning tussen raming en budget is in de verslagperiode
verdwenen door aanbestedingsmeevallers, genomen SNIP-3 beslissingen en herijking
van de risicoreserve



Het budget onvoorzien bedraagt € 384,2 miljoen waarvan inmiddels € 128 miljoen is
opgetreden. Het restant van het budget onvoorzien bedraagt € 256,2 miljoen met een
verwachtingswaarde voor nog optredende risico’s van € 122,0 miljoen. Geen
aanmerking op inschatting PDR dat dit bedrag voldoende is om programma af te
ronden.

34

In het kader van de Regeling Grote Projecten is minimaal een

keer per jaar een accountantsrapport vereist.

GR103/eindrapport/18 maart 2013

52

Andersson Elffers Felix



Vaststelling dat aanbestedingsmeevallers (€107,1 miljoen) nog niet zijn verwerkt in het
budget. Inschatting dat budgetbijstelling mogelijk zal gaan plaatsvinden wanneer het
grootste deel van de aanbestedingen heeft plaatsgevonden.
Risico’s
Niet van toepassing.





Organisatie
In opzet zijn door de PDR veel maatregelen genomen om de uitvoering beheerst te
laten verlopen.
Auditing vormt belangrijk beheersinstrument binnen PDR om risico’s te monitoren. Op
kritische processen vinden regelmatig audits plaats. In de verslagperiode onder andere
over aanbestedingen, vastgoed, kabels en leidingen.
Andere aspecten
Niet van toepassing.

GR103/eindrapport/18 maart 2013

53