De toekomstige arbeidsmarkt voor
onderwijspersoneel 2013-2025

23 oktober 2013

© CentERdata, Tilburg, 2013
Alle rechten voorbehouden. Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd, opgeslagen in een
geautomatiseerd gegevensbestand of openbaar gemaakt, in enige vorm of op enige wijze, hetzij
elektronisch, mechanisch, door fotokopieën, opnamen of op enige andere manier, zonder
voorafgaande schriftelijke toestemming van de uitgever.

Inhoudsopgave
Voorwoord ....................................................................................... 3
Managementsamenvatting ................................................................. 4

Trends op de onderwijsarbeidsmarkt ....................................................... 4
Primair onderwijs .................................................................................. 5
Voortgezet onderwijs ............................................................................. 6
Beroepsonderwijs en volwasseneneducatie ............................................... 7

1

Inleiding ..................................................................................... 9

2

Hoe ziet het model eruit? ............................................................ 11

3

Externe ontwikkelingen ............................................................... 16

1.1
1.2
2.1
2.2
2.3
2.4
3.1

3.2
3.3
3.4

Doel van dit rapport ...................................................................... 9
Leeswijzer ................................................................................. 10
De toekomst voorspellen ............................................................. 11
De vraag naar leraren ................................................................. 13
Het aanbod van leraren ............................................................... 14
Tot slot ...................................................................................... 15
Leerlingenprognoses po, vo en bve ............................................... 16
3.1.1
3.1.2
3.1.3
3.1.4

Introductie .................................................................................... 16
Primair onderwijs ........................................................................... 16
Voortgezet onderwijs ...................................................................... 18
Beroeps- en volwasseneneducatie ..................................................... 20

3.4.1
3.4.2
3.4.3

Inleiding ....................................................................................... 22
Beschikbare afgestudeerden voor po ................................................. 23
Beschikbare afgestudeerden voor vo ................................................. 24

(Regionale) vraagontwikkeling...................................................... 21
Conjunctuur ............................................................................... 21
Afgestudeerden lerarenopleidingen ............................................... 22

4

Primair onderwijs ....................................................................... 27

5

Voortgezet onderwijs .................................................................. 43

6

Beroepsonderwijs en volwasseneneducatie .................................... 59

4.1
4.2
4.3
4.4
4.5
4.6
5.1
5.2
5.3
5.4
5.5
5.6
5.7

Arbeidsmarktstromen leraren ....................................................... 27
Arbeidsmarktstromen directeuren ................................................. 29
Landelijke ontwikkeling onvervulde vraag ...................................... 31
Regionale ontwikkeling onvervulde vraag ....................................... 32
Ontwikkeling betrekkingsomvang, leeftijd en geslacht ..................... 33
Verschillen met vorige ramingen ................................................... 39
Arbeidsmarktstromen leraren ....................................................... 43
Arbeidsmarktstromen directeuren ................................................. 45
Landelijke ontwikkeling onvervulde vraag ...................................... 47
Regionale ontwikkeling onvervulde vraag ....................................... 48
Ontwikkeling betrekkingsomvang, leeftijd en geslacht ..................... 49
Ontwikkelingen naar vak ............................................................. 55
Verschillen met vorige ramingen ................................................... 56

De toekomstige arbeidsmarkt voor onderwijspersoneel 2013-2025

1/68

6.1
6.2

Arbeidsmarktstromen leraren ....................................................... 59
Ontwikkeling betrekkingsomvang, leeftijd en geslacht ..................... 62

A

Tabellen van de belangrijkste reeksen .......................................... 66

B

Gehanteerde variabelen .............................................................. 68

2/68

De toekomstige arbeidsmarkt voor onderwijspersoneel 2013-2025

Voorwoord
Voor u ligt het publieksrapport met betrekking tot prognoses van de
onderwijsarbeidsmarkt die in de zomer van 2013 met het Mirror model zijn
opgesteld. De vorige vergelijkbare rapportage (zie “De toekomstige arbeidsmarkt
voor onderwijspersoneel 2010-2020”, OCW, BAPO-reeks nr 193) dateert
inmiddels al weer van drie jaar geleden. Drie jaar waarin zich diverse
ontwikkelingen hebben voorgedaan met de nodige weerslag op de
onderwijsarbeidsmarkt.
Een van die ontwikkelingen betreft uiteraard de economische situatie. Ten tijde
van een economische crisis treedt minder aanzuigende werking op vanuit de
marktsector op het onderwijspersoneel vanwege het geringere aantal vacatures
in de marktsector. Anderzijds vergroot de nullijn in het onderwijs, die is
ingevoerd in reactie op de economische situatie, de achterstand op de
marktsector omdat in de markt de lonen wel deels zijn toegenomen. Daar staat
dan echter weer tegenover dat deze achterstand door invoering van de
functiemix (salarismix in het bve) en inkorting van de salarisschalen ook deels is
weggewerkt. Wat betreft het effect van de financiële positie van leraren op de
onderwijsarbeidsmarkt is dus sprake van meerdere elkaar deels tegenwerkende
ontwikkelingen. Een andere belangrijke factor die van invloed is op de
onderwijsarbeidsmarkt is het langer doorwerken van oudere werknemers. Dit
hangt samen met de sterk versoberde regelingen bij pensionering voor de AOWleeftijd, en de recent ingevoerde verhoging van de AOW-leeftijd en wordt nog
versterkt door de onzekerheid over de pensioenuitkeringen op korte en lange
termijn. Verder moet gewezen worden op de stijgende leerling-leraarratio,
waarschijnlijk mede als gevolg van financiële krapte bij de instellingen.
In de ramingen van de onderwijsarbeidsmarkt die in dit rapport worden
gepresenteerd zijn de laatste inzichten wat betreft voornoemde punten verwerkt.
Daarnaast zijn de achterliggende data uit de diverse gebruikte gegevensbronnen
met drie jaar uitgebreid ten opzichte van het vorige publieksrapport. Denk
daarbij aan de actuele formatie en inschaling van onderwijspersoneel, prognoses
met betrekking tot de aantallen afstudeerders van lerarenopleidingen, etc.
Daarmee hopen we in dit rapport een zo actueel mogelijke prognose te geven
van de onderwijsarbeidsmarkt voor het po, vo en bve.
Wij danken tot slot de Directie Leraren en de Directie Kennis van het Ministerie
van OCW en het CPB voor hun commentaar op dit rapport.

De onderzoekers van CentERdata,
Dr.ir. Peter Fontein, Dr. Hendri Adriaens, Dr. Jan Nelissen, Dr. Klaas de Vos,
Drs. Astrid Vloet

De toekomstige arbeidsmarkt voor onderwijspersoneel 2013-2025

3/68

Managementsamenvatting
De ramingen voor de onderwijsarbeidsmarkt die in dit rapport beschreven zijn,
geven een beeld van de verwachte kwantitatieve ontwikkelingen op de
arbeidsmarkt. De gegevens zijn uitgesplitst naar het primair onderwijs (po), het
voortgezet onderwijs (vo) en het beroepsonderwijs en volwasseneneducatie
(bve). De ramingen baseren zich op bestaand beleid. Daarbij is rekening
gehouden met onder meer de afgesproken inkorting van de salarisschalen, de
afspraken rond de functiemixontwikkeling (salarismix in het bve) en overige
financiële maatregelen, daar waar het om salariëring van onderwijspersoneel
gaat (zoals de nullijn, directietoelage etc.). In dit rapport worden hoofdzakelijk
uitspraken gedaan per sector. De situatie kan op lager niveau (zoals regio,
bestuur of vak) uiteraard afwijken van het sectorgemiddelde. Daarom wordt in
afzonderlijke hoofdstukken nader ingegaan op de uitkomsten uitgesplitst naar
regio en (groepen van) vakken.

Trends op de onderwijsarbeidsmarkt
De ontwikkelingen op de onderwijsarbeidsmarkt worden beïnvloed door
uiteenlopende factoren. Een aantal trends heeft een belangrijke invloed op het al
dan niet ontstaan van spanningen op de arbeidsmarkt. Sommige trends spelen al
enige tijd, andere zullen zich in de nabije toekomst gaan manifesteren.
Belangrijke trends op de onderwijsarbeidsmarkt zijn:
 Het aantal leerlingen in het primair onderwijs daalt. Daardoor daalt ook de
vraag naar personeel in deze sector.
 De gemiddelde leeftijd waarop leraren met (pre)pensioen gaan is de
afgelopen jaren steeds hoger geworden.
 Komende jaren verlaat een grote groep ouderen (de babyboomers) het
onderwijs en zal worden vervangen door jongeren. In 2020 zal de
leeftijdsverdeling daardoor evenwichtiger zijn dan nu. Door de
voorgenomen verhoging van de AOW-leeftijd zal de uittredeleeftijd
waarschijnlijk in de toekomst nog verder toenemen.
 Er zijn betere doorgroeimogelijkheden voor leraren. De vergrijzing
betekent ook een uitstroom van oudere directeuren. Hierdoor ontstaan
mogelijkheden voor leraren om door te groeien naar het management,
mits zij worden gestimuleerd en daarbij worden ondersteund.
 Er werken steeds meer vrouwen in het onderwijs.
 De onderwijsarbeidsmarkt is gevoelig voor conjuncturele ontwikkelingen.
In tijden van hoogconjunctuur zijn leraren eerder geneigd om een baan
buiten het onderwijs te accepteren. Bij laagconjunctuur is dit minder het
geval. De onderwijsarbeidsmarkt wordt al enige jaren gedomineerd door
de laagconjunctuur.
 Het aantal leraren per leerling vertoont de laatste jaren een dalende trend.
 Er verschijnen meer (soorten) opleidingen met als doel hoger opgeleiden
voor het onderwijs aan te trekken, zoals de universitaire pabo en de
educatieve minor.

4/68

De toekomstige arbeidsmarkt voor onderwijspersoneel 2013-2025

Conjunctuur
In de ramingen die wij in dit rapport presenteren wordt uitgegaan van een licht
herstel van de conjunctuur tot en met 2015. Daarna onderscheiden we twee
conjunctuurvarianten. In het optimistisch scenario veronderstellen we na 2015
een snel herstel van de economie. In het pessimistische scenario wordt
uitgegaan van een beperkte groei tot 2020. Eerst dan is er vervolgens sprake
van een hogere economische groei. In beide varianten nemen we aan dat op
termijn (na 2020) weer de gangbare conjunctuurcycli volgen. De invloed van
conjunctuur is beperkt en met name waar te nemen in de uitstroom van leraren,
het aanbod van afgestudeerden van lerarenopleidingen en daarmee ook in de
onvervulde vraag. Een lager conjunctuurniveau leidt daarbij tot minder
onvervulde vraag.
Invloed salarisschalen en functiemix
In de convenanten die zijn afgeleid van het Actieplan LeerKracht van Nederland
is een aantal maatregelen afgesproken, waaronder de inkorting van de
salarisschalen en de ontwikkeling van de functiemix1. Beide maatregelen zijn in
de ramingen verwerkt. De invloed van de niet-financiële elementen uit het
actieplan zijn niet expliciet te maken met het model dat wij gebruiken. Denk
daarbij aan een beroepsregister, meer inspraak van leraren en maatregelen rond
aanvullende opleidingen van leraren. Deze factoren hebben mogelijk een
dempend effect op het aantal vacatures dat verwacht wordt.
Nullijn
In 2010 is afgesproken dat de salarissen voor overheids- en onderwijspersoneel
twee jaar lang bevroren zouden worden. Daardoor heeft het onderwijspersoneel
een achterstand opgelopen op de ontwikkeling van de salariëring in de markt.
Deze nullijn is later met nog eens twee jaar verlengd. We hebben deze
ontwikkelingen meegenomen in de ramingen. Dit leidt tot een hogere onvervulde
vraag dan zonder nullijn het geval zou zijn.
In de paragrafen hieronder beschrijven we de uitkomsten per sector.

Primair onderwijs
Het po kent al enkele jaren een dalend aantal leerlingen. Deze trend zet zich
volgens de meest recente bevolkingsraming door tot het begin van het volgend
decennium. Ondanks de uitstroom van een grote groep ouder personeel zal er
hierdoor op korte termijn nauwelijks sprake zijn van onvervulde vraag en is er
momenteel zelfs sprake van overschotten. Tekorten die leiden tot een
percentage onvervulde vraag dat substantieel hoger is dan 1 procent worden pas
voorspeld in de tweede helft van de periode tot 2020.
Deze tekorten worden mede veroorzaakt door het feit dat er op grond van de
referentieramingen van het ministerie aanzienlijk minder afstudeerders van de
pabo worden verwacht dan een aantal jaar geleden nog werd voorspeld. Mocht
de door het ministerie voorspelde afname van het aantal afgestudeerden van de
pabo zich daadwerkelijk manifesteren, dan wordt het op termijn steeds
1

De functiemix betreft de verdeling van leraren over salarisschalen. Er worden meer leraren in een
hogere schaal ingeschaald dan tot nu toe het geval is. In het bve is sprake van de term salarismix.

De toekomstige arbeidsmarkt voor onderwijspersoneel 2013-2025

5/68

moeilijker om voldoende onderwijsgevend personeel aan te trekken. Naar
verwachting zullen er verder relatief nog meer vrouwen in het po gaan werken.
In 2016 bedraagt de vacaturegraad landelijk 1,4% en zijn de verschillen tussen
de regio’s beperkt. Wel is zichtbaar dat de tekorten in de grote steden al wat
groter zijn dan in de rest van het land. Daarna neemt de vacaturegraad snel toe,
evenals de regionale verschillen. Amsterdam laat naar verwachting in 2020
extreem veel vacatures zien (bijna 9%), maar ook de andere grote steden zijn
slechter af dan hun omgeving.

Voortgezet onderwijs
In het vo ligt de toekomstige situatie anders. Evenals in het po bestaat er in de
huidige situatie een kwantitatief evenwicht. Krapte blijft echter verborgen door
het aanstellen van onbevoegd of onderbevoegd personeel. Ook ontvangen
leerlingen niet altijd het minimaal verplichte aantal lesuren en kunnen tekorten
optreden bij specifieke vakken of op specifieke scholen die in landelijke
ramingsuitkomsten niet tot uiting komen.
Naast dit kwalitatieve tekort ontstaan naar verwachting de komende jaren
omvangrijke tekorten in de vorm van onvervulde vraag. In de jaren 2014 tot en
met 2017 is de onvervulde vraag substantieel hoger dan 1%. De beginperiode
kent daarbij een snel oplopend aantal vacatures, met een maximum aantal
vacatures van ruim 1.600 fte in de jaren 2015 en 2016, waarna het aantal
vacatures weer in ongeveer gelijk tempo daalt. De tekorten ontstaan onder meer
doordat tot en met 2015 het aantal leerlingen naar verwachting toeneemt en er
daardoor meer leraren nodig zullen zijn. Bovendien moeten relatief veel ouderen
die uitstromen, vervangen worden. Het aanbod is onvoldoende om beide effecten
op te vangen. In vergelijking tot het vorige publieksrapport ligt het voorspelde
aantal vacatures echter duidelijk lager. Dit is vooral ook een gevolg van het feit
dat het aantal leerlingen per leraar de afgelopen jaren een stijging heeft
ondergaan. Deze verhouding lag in 2012 in vergelijking met 2008 bijna 6%
hoger, hetgeen de vraag naar leerkrachten met eveneens 6% heeft doen
afnemen ten opzichte van het vorige publieksrapport.
Wat betreft de tekorten bestaan er in de jaren 2015-2017 aanzienlijke
verschillen tussen regio’s. In het noordoosten en het zuidoosten zijn de tekorten
gering. Haaglanden laat in 2016 de relatief grootste tekorten zien. Hier bedraagt
de vacaturegraad 4,6% in 2016. Ook Noord-Holland Noord en Twente kennen
dat jaar een vacaturegraad groter dan 4%. Aan het eind van het decennium zijn
de tekorten nagenoeg verdwenen en zien we nauwelijks nog regionale
verschillen.
In deze raming was het – evenals in het verleden – nog niet mogelijk volledig
rekening te houden met fricties naar vak. Wel valt af te leiden dat er
eerstkomende jaren slechts weinig vakken zijn met een overschot aan pas
afgestudeerden (enkel Lichamelijke Opvoeding, Kunstvakken, Gezondheidszorg
en Welzijn en Geschiedenis). De overige vakken kampen met een tekort (met
name de exacte vakken, diverse techniekvakken en de talen). Dit impliceert dat

6/68

De toekomstige arbeidsmarkt voor onderwijspersoneel 2013-2025

het aantal vacatures dat in dit rapport gepresenteerd wordt voor het vo uit dien
hoofde onderschat wordt.

Beroepsonderwijs en volwasseneneducatie
In het po en vo is sprake van zeer specifieke vooropleidingen. Leraar worden in
de
sector
bve
kan
onder
bepaalde
voorwaarden
ook
zonder
onderwijsbevoegdheid. De praktijk is echter dat het overgrote deel van de
docenten in het bve een onderwijsbevoegdheid dan wel pedagogische en
didactische aantekening heeft. Dat gold in 2009 voor 70 respectievelijk 18
procent van de leraren in het bve (OCW, Startmeting Convenant Leerkracht
2009). Maar al met al is de bve sector daarmee veel opener dan het po en vo, en
het aanbod van onderwijsgevenden in de bve-sector is dus moeilijk vast te
stellen. Daarom hebben wij afgezien van een confrontatie van vraag en aanbod
om de omvang van de onvervulde vraag vast te stellen.
Al zal het, mede gelet op de situatie in het vo, in de praktijk niet lukken alle
vacatures in het bve te vervullen, in de ramingen voor de bve-sector tonen we
de arbeidsmarktstromen zoals die zouden zijn in de situatie dat wel alle
vacatures vervuld zouden kunnen worden. Een indicatie voor de krapte op de
arbeidsmarkt in deze sector is dan af te leiden uit de veranderingen in de
omvang van de benodigde instroom. Hieruit blijkt dat er tussen 2015 en 2019
behoefte is aan een aanzienlijk hogere instroom van leraren in het bve. De
benodigde
instroom
bedraagt
in
die
jaren
in
het
optimistische
conjunctuurscenario ongeveer 2000 fte of meer, tegen ruim 1500 fte of minder
in de eerdere jaren. Vanaf 2020 zien we de benodigde instroom afnemen, mede
als gevolg van een dalend leerlingenaantal. In het pessimistische
conjunctuurscenario zien we de omslag een paar jaar eerder plaats vinden.

De toekomstige arbeidsmarkt voor onderwijspersoneel 2013-2025

7/68

1

Inleiding

Om de kwaliteit van het onderwijs hoog te houden, is goed en voldoende
personeel essentieel. Daarvoor is het noodzakelijk om te weten hoe de
kwantitatieve personeelsbehoefte in het onderwijs zich de komende jaren
ontwikkelt. Ook moeten we weten in hoeverre het aanbod van (nieuwe) leraren
toereikend is. Dat is vooral belangrijk om te kunnen voorzien met welke
problemen scholen te maken krijgen als het gaat om de personeelsvoorziening.
Inzicht in de ontwikkelingen op de onderwijsarbeidsmarkt is dus van groot
belang voor het beleid. Op basis daarvan kunnen de verantwoordelijke partijen
knelpunten signaleren en ongewenste ontwikkelingen voorkomen met aanvullend
beleid.
In
2010
zijn
daarom
ramingen
gepubliceerd
voor
de
onderwijsarbeidsmarkt en de gevolgen van het Actieplan LeerKracht van
Nederland (zie De toekomstige arbeidsmarkt voor onderwijspersoneel 20102020, rapport 193 uit de BAPO-reeks).
Sindsdien heeft de wereld uiteraard niet stilgestaan en is de economische situatie
in Nederland veranderd. Daardoor is het conjunctuurscenario voor de toekomst
bijgesteld en is inmiddels sprake van vier jaar nullijn voor overheids- en
onderwijspersoneel.
Het ministerie van OCW heeft CentERdata de opdracht gegeven nieuwe ramingen
te publiceren die rekening houden met deze veranderde situatie. In dit rapport
presenteren we de nieuwe ramingen. Bij de modelberekeningen is de situatie per
10 juli 2013 leidend geweest. Dat betekent bijvoorbeeld dat de AOW-leeftijd in
de berekeningen stapsgewijs toeneemt tot 67 jaar in 2023.

1.1

Doel van dit rapport

Met dit rapport willen we de kwantitatieve ontwikkelingen op de
onderwijsarbeidsmarkt voor een breed publiek in het onderwijsveld toegankelijk
en begrijpelijk maken. Centraal staat de volgende vraag:
In hoeverre wordt de toekomstige arbeidsmarkt voor onderwijspersoneel
in het primair onderwijs (po), het voortgezet onderwijs (vo) en de sector
beroepsonderwijs en volwasseneneducatie (bve) gekenmerkt door
tekorten dan wel overschotten aan personeel, in het bijzonder voor wat
betreft leraren en directeuren (inclusief adjunct-directeuren)2?
Om deze vraag te beantwoorden maken wij gebruik van het microsimulatiemodel
Mirror (Microsimulatie Rekenmodel Regionale Onderwijs Ramingen). De
parameters in dit model zijn gebaseerd op realisatiegegevens van de
arbeidsmarktstromen over de periode 2006 tot en met 2011. De simulatie start
dan ook in 2011, het laatste jaar met realisatiegegevens. Wel is inmiddels
bekend dat de leerling-leraarratio ook in 2012 verder is gestegen. Deze stijging
2

In het model hebben we ook onderwijsondersteunend personeel (OOP) en organisatie- en
beheerpersoneel (OBP) opgenomen, maar in dit rapport tonen we geen resultaten voor deze
groepen omdat dit de strekking van dit rapport niet beïnvloedt.

De toekomstige arbeidsmarkt voor onderwijspersoneel 2013-2025

9/68

is in de simulatie verwerkt. Daarnaast zijn de meest recente gegevens over de
voorspellingen van de conjunctuur, economische groei en werkloosheid
meegenomen en wordt er rekening gehouden met de nullijn die op salarissen
voor overheids- en onderwijspersoneel is opgelegd tot en met 2013.

1.2

Leeswijzer

Het rapport is als volgt opgebouwd:
 In hoofdstuk 2 geven we een toelichting op het prognosemodel en de
gegevens die we daarvoor gebruikt hebben. Als u alleen geïnteresseerd
bent in de uitkomsten, kunt u dit hoofdstuk eventueel overslaan.
 In hoofdstuk 3 gaan we in op een aantal gegevens die belangrijk zijn voor
de modeluitkomsten, zoals de referentieramingen (relevant voor
leerlingenaantallen en aantallen afgestudeerden van de lerarenopleidingen) en de conjunctuur.
 In hoofdstuk 4 geven we de uitkomsten voor het primair onderwijs.
 In hoofdstuk 5 gaan we in op de uitkomsten voor het voortgezet
onderwijs.
 In hoofdstuk 6 geven we de uitkomsten voor de sector beroepsonderwijs
en volwasseneneducatie.
 In bijlage A zijn de achterliggende cijfers van een aantal figuren
weergegeven.
 En in bijlage B wordt ingegaan op de in Mirror gebruikte variabelen.
De hoofdstukken 4 tot en met 6 concentreren zich vooral op de ontwikkelingen
onder leraren, en in mindere mate directeuren.

10/68

De toekomstige arbeidsmarkt voor onderwijspersoneel 2013-2025

2

Hoe ziet het model eruit?

Bij het berekenen van de ramingen voor de arbeidsmarkt in het onderwijs
hebben we gebruik gemaakt van het prognosemodel Mirror. We beschrijven in
paragraaf 2.1 welke factoren van belang zijn in dit model. Daarna bespreken we
hoe de vraag naar leraren (paragraaf 2.2) en het aanbod van leraren (paragraaf
2.3) in het model zijn verwerkt. Ten slotte sluiten we in paragraaf 2.4 de
bespreking van het model af met een aantal opmerkingen van meer
beschouwende aard.

2.1

De toekomst voorspellen

Het prognosemodel gaat ervan uit dat (toekomstig) arbeidsmarktgedrag van
leraren3 te voorspellen is. Uiteraard is deze voorspelling voor individuele
personen moeilijk te maken. De keuzes die iemand gemaakt heeft of die te
verwachten zijn, zijn immers sterk afhankelijk van individuele voorkeuren en de
(toevallige) omstandigheden waarin die persoon verkeert of komt te verkeren.
Maar in algemene zin zijn op het niveau van leraren als werknemerspopulatie wel
‘voorspellingen’ mogelijk. Dergelijke voorspellingen worden gebaseerd op
ervaringsgegevens uit het verleden. Een voorbeeld: stel dat in de afgelopen tien
jaar elk jaar gemiddeld één op de tien leraren met bepaalde kenmerken het
onderwijs heeft verlaten om elders te gaan werken. Dan kunnen we met enige
mate van waarschijnlijkheid veronderstellen dat de kans dat een leraar met
dezelfde kenmerken de komende jaren het onderwijs verlaat om elders te gaan
werken ongeveer 10 procent is. De daadwerkelijke uitstroomkans wordt
uiteraard beïnvloed door een complex aan factoren. Met een groot aantal van die
factoren houden we in het model rekening. Dat zijn bijvoorbeeld geslacht,
leeftijd, inkomen en de stand van de conjunctuur.
Wel of niet in het onderwijs blijven
Het arbeidsmarktgedrag van onderwijzend personeel betreft in de eerste plaats
de keuze om wel of niet in het onderwijs te blijven werken. De keus om het
onderwijs te verlaten kan vrijwillig zijn, bijvoorbeeld ontslag nemen en buiten het
onderwijs aan de slag gaan of met vervroegd pensioen gaan. Het kan ook een
gedwongen keuze zijn vanwege arbeidsongeschiktheid, of omdat iemand
ontslagen wordt. Leraren die kiezen voor een baan buiten het onderwijs blijven
in theorie beschikbaar voor een baan in het onderwijs. Alle mensen met een
onderwijsbevoegdheid die niet werkzaam zijn binnen het onderwijs, worden
aangeduid met de term ‘stille reserve’. Vooral als er lerarentekorten zijn, wordt
op deze arbeidsreserve een beroep gedaan.
Instroom
Tegenover de werknemers die het onderwijs verlaten, staan personen die kiezen
voor een baan in het onderwijs. Traditioneel gaat het vooral om afgestudeerden
van de lerarenopleidingen basisonderwijs en voortgezet onderwijs, en de
3

We beschrijven de werking van het model aan de hand van de prognoses voor leraren. De
werking voor de andere personeelscategorieën (directeuren, onderwijsondersteunend personeel en
organisatie en beheerpersoneel) komt hiermee nagenoeg overeen. Om dezelfde reden maken we
hier geen onderscheid naar sectoren.

De toekomstige arbeidsmarkt voor onderwijspersoneel 2013-2025

11/68

universitaire lerarenopleidingen. Daarnaast zijn er regelingen voor mensen met
een afgeronde hbo-/wo-opleiding om leraar te worden via een andere route.
Recente initiatieven zijn de introductie van de universitaire pabo, waarmee hoger
opgeleiden voor het po beschikbaar komen en de educatieve minor. Hierbij
verkrijgt men naast een universitair diploma een lesbevoegdheid in het po
respectievelijk het vmbo-t of de onderbouw van havo/vwo.
Arbeidsduurwijziging
Daarnaast kunnen leraren op enig moment in hun loopbaan besluiten voor lange
of korte tijd meer of minder uren te gaan werken. Ze kunnen er een aanstelling
bij krijgen of van school wisselen. Ook dit beïnvloedt het beschikbare
arbeidsaanbod van leraren en vervolgens de vraag naar nieuwe leraren. Dit
duiden we aan als ‘arbeidsduurwijziging’.
Achtergrondkenmerken
Op basis van het arbeidsmarktgedrag in het verleden berekenen we in het
prognosemodel de kansen voor het toekomstige arbeidsmarktgedrag. Hierbij
houden we rekening met relevante achtergrondkenmerken van het personeel, zie
Bijlage B. Zo is het arbeidsmarktgedrag van mannen anders dan dat van
vrouwen, is het arbeidsmarktgedrag op een kleine school anders dan op een
grote school en is het arbeidsmarktgedrag in Groningen anders dan in de
Randstad. Ook is het arbeidsmarktgedrag afhankelijk van inkomen. In tijden van
hoogconjunctuur is het keuzegedrag van werknemers, en dus ook dat van
leraren, anders dan in tijden van laagconjunctuur. Deze en andere factoren zijn
meegenomen bij het bepalen van het toekomstige arbeidsmarktgedrag.
Concreet betekent dit dat het prognosemodel voor iedere werknemer afzonderlijk
voorspelt of hij of zij volgend jaar nog (in die functie) werkzaam is of van functie
verandert, meer of minder gaat werken, het onderwijs verlaat, op een andere
school gaat werken, enzovoort. Ook houdt het model rekening met mogelijke
instroom van personeel van buiten het onderwijs. Het model voorspelt dus, op
basis van het individuele arbeidsmarktgedrag, hoe vanuit de ene
arbeidsmarktsituatie de volgende arbeidsmarktsituatie ontstaat.
Vraag naar en aanbod van leraren
De toekomstige situatie op de onderwijsarbeidsmarkt wordt bepaald door de
vraag naar en het aanbod van (nieuwe) leraren. De verhouding tussen vraag en
aanbod bepaalt in hoeverre er sprake is van onvervulde vraag. Als niet aan alle
vraag kan worden voldaan of er ronduit moeilijk aan personeel is te komen,
spreken we van fricties op de arbeidsmarkt.

12/68

De toekomstige arbeidsmarkt voor onderwijspersoneel 2013-2025

2.2

De vraag naar leraren

De behoefte aan ‘nieuwe’ leraren wordt in hoofdzaak bepaald door de volgende
factoren (zie Figuur 1):
 de ontwikkeling in leerlingaantallen;
 de uitstroom van leraren;
 functiewijzigingen van leraren;
 verkleining van werktijdfactor van leraren (waaronder het gebruik van de
BAPO4).
Figuur 1: Vraag naar leraren

Uitstroom

Functiewijziging

Arbeidsduurverkleining

Leerlingen

Vraag

Uitbreidings- en vervangingsvraag
We onderscheiden twee soorten vraag naar leraren: de uitbreidingsvraag en de
vervangingsvraag. De uitbreidingsvraag wordt bepaald door de ontwikkeling in
het aantal leerlingen en de verhouding tussen het aantal leerlingen en het aantal
leraren. Naarmate er meer leerlingen zijn, zijn er meer leraren nodig. Hetzelfde
geldt als bij gelijkblijvend aantal leerlingen de verhouding tussen het aantal
leerlingen en het aantal leraren daalt. De vervangingsvraag wordt bepaald door
het saldo van uitstroom, arbeidsduurwijziging en functiewijziging. De
uitbreidingsvraag is dus de behoefte aan extra leraren als gevolg van
veranderingen in leerlingenaantallen en de vervangingsvraag is de behoefte aan
‘nieuwe’ leraren als gevolg van arbeidsmarktstromen bij het zittend personeel.
De uitbreidingsvraag kan positief of negatief zijn; hij is positief als het aantal
leerlingen toeneemt (bij een ongewijzigde leerling-leraarratio) en negatief als het
aantal leerlingen afneemt. De vervangingsvraag is in de praktijk altijd positief.
Andere factoren
Verder zijn er nog andere factoren die een rol spelen in de vraag naar nieuwe
leraren. We noemen hier de organisatie van het werk binnen de scholen. De
introductie van functiedifferentiatie biedt scholen de mogelijkheid om de
behoefte aan nieuwe leraren gedeeltelijk in te vullen met onderwijs- of
4

BAPO staat voor Bevordering Arbeidsparticipatie Ouderen. Het is een vorm van
arbeidsurenvermindering voor ouder personeel in het onderwijs met als doel de werkdruk voor
deze groep te verlagen en daarmee voortijdige uitstroom te beperken.

De toekomstige arbeidsmarkt voor onderwijspersoneel 2013-2025

13/68

klassenassistenten; de mate waarin functiedifferentiatie zich in de toekomst zal
ontwikkelen is ons op dit moment echter onbekend. De verhouding onderwijzend
personeel tot overig personeel (inclusief directie) is in Mirror constant. Deze
factor is daarom niet in Figuur 1 opgenomen.

2.3

Het aanbod van leraren

Het aanbod van nieuwe leraren is afkomstig van diverse bronnen waaruit nieuw
personeel gerekruteerd kan worden (zie Figuur 2):
Figuur 2: Aanbod van leraren

Lerarenopleiding

Functiewijziging

Arbeidsduurvergroting

Stille reserve

Aanbod









14/68

Lerarenopleiding: het opleiden van jongeren tot leraar is traditioneel de
belangrijkste bron om te voorzien in de behoefte aan nieuwe leraren.
Tegenwoordig kan een student het vierde opleidingsjaar volgen op basis
van een leer-arbeidsovereenkomst bij een school. Deze leraar in opleiding
(lio) kan daarmee een deel van de taak van de leraar overnemen en op
deze wijze eventuele problemen in de personeelsvoorziening verlichten.
Stille reserve: deze groep bestaat voor het po en het vo uit personen met
een onderwijsbevoegdheid die buiten het onderwijs werkzaam zijn of zich
hebben teruggetrokken van de arbeidsmarkt (bijvoorbeeld in verband met
zorgtaken). De stille reserve voor de bve-sector is groter, omdat daar
andere bevoegdheidseisen gelden.
Zij-instroom: mensen met een afgeronde hbo-/wo-opleiding die leraar
kunnen worden via een andere route. Dit onderwerp hebben we besproken
in paragraaf 2.1. Zij-instromers moeten uiteindelijk ook aan alle
bevoegdheidseisen voldoen en worden in het model daarom meegenomen
onder de instroom van afgestudeerden van de pabo en lerarenopleidingen
om dubbeltelling te voorkomen.
Functiewijzigingen: Leraren kunnen directeur worden. Andersom kan
natuurlijk ook: directeuren kunnen een stap terug doen en leraar worden.
In dat geval is er ook sprake van aanbod van nieuwe leraren. Indien
personen vanuit de positie van onderwijsondersteunend personeel

De toekomstige arbeidsmarkt voor onderwijspersoneel 2013-2025



(onderwijsassistenten) doorstromen naar de positie van leraar geldt dit
evenzeer, maar gaat het veelal ook om personen die net een
onderwijsbevoegdheid gehaald hebben. Dit zou mogelijk leiden tot
dubbeltellingen met betrekking tot het aanbod van net afgestudeerden
(nog niet werkzaam in het onderwijs). Daar wordt in Mirror rekening mee
gehouden.
Vergroting van aanstellingsomvang of arbeidsduurvergroting: hierdoor
maken scholen intensiever gebruik van het bestaande arbeidspotentieel bij
leraren. Daardoor neemt de behoefte aan nieuwe leraren af.

Als we vraag en aanbod met elkaar confronteren, levert dit prognoses van de
vervulde en onvervulde vraag op. Het niveau van de onvervulde vraag in het
startjaar
2011
is
ten
behoeve
van
Mirror
ontleend
aan
de
Arbeidsmarktbarometer po, vo en mbo 2011/2012, Vacatures 3e kwartaal 2011,
OCW BAPO reeks nummer 206.

2.4

Tot slot

Het model geeft een kwantitatief beeld van de ontwikkelingen op de
onderwijsmarkt voor het po, vo en bve. De kwalitatieve invulling komt niet aan
bod. Een voorbeeld daarvan is dat scholen gedwongen zijn om maatregelen te
nemen om de gevolgen van lerarentekorten te beperken. Daardoor wordt een
deel van de lessen in het vo en bve door onbevoegde docenten gegeven, wordt
er meer onderwijsondersteunend personeel ingezet en wordt het minimaal
vereiste aantal lesuren niet altijd gehaald. Ook heeft men bij een ruime
arbeidsmarkt keuze uit een ruimer aanbod, waardoor de kandidaat mogelijk
beter aansluit bij de wensen. Dit betekent dat er sprake kan zijn van een tekort
aan voldoende gekwalificeerde leraren, hoewel er op dit moment slechts een
beperkte onvervulde vraag waarneembaar is in het po, vo en bve. Daar staat
tegenover dat er in het verleden problemen rondom de onvervulde vraag zijn
opgelost door extra middelen5 in te zetten. Ook zijn via zij-instroom nieuwe
wegen naar het leraarschap geopend en zijn scholen efficiënter met de
beschikbare leraren omgesprongen door het aantal leraren per leerling te
reduceren.
Mede door de getroffen beleidsmaatregelen hebben eerdere ramingen in het
verleden waarin (grotere) tekorten werden voorspeld zichzelf dus als het ware
vernietigd. Dat zal vrijwel zeker ook gelden voor de toekomst die we in dit
rapport ramen. Maar dat betekent niet dat gesignaleerde problemen geen
aandacht behoeven.
Het zal verder duidelijk zijn dat naarmate verder in de toekomst gekeken wordt,
de prognoses met steeds grotere onzekerheden omgeven zijn. Er is sprake van
vele
onbekende
externe
factoren
die
van
invloed
zijn
op
de
onderwijsarbeidsmarkt en het gedrag van leraren. In het volgende hoofdstuk
gaan we op enkele van deze factoren in.
5

De commissie-Van Rijn heeft in 2001 een aantal aanbevelingen gedaan naar aanleiding van
knelpunten in de collectieve sector. Op grond daarvan zijn extra middelen ter beschikking gesteld,
onder meer voor de verbetering van de wervingskracht, optimalisatie van inschakeling van
personeel en bevordering van behoud van personeel voor de collectieve sector.

De toekomstige arbeidsmarkt voor onderwijspersoneel 2013-2025

15/68

3

Externe ontwikkelingen

In dit hoofdstuk bespreken we de ontwikkeling van een aantal grootheden die uit
externe bron worden aangeleverd en niet met Mirror worden voorspeld. Het gaat
om de referentieramingen (leerlingen in het po, vo en bve en afgestudeerden
van lerarenopleidingen), de ontwikkeling van het aantal leraren per leerling en
conjuncturele ontwikkelingen.
In paragraaf 3.1 komt het aantal leerlingen en de verhouding tussen het aantal
leerlingen en het aantal leraren in het po, vo en bve aan bod. In paragraaf 3.2
lichten we toe welk conjunctuurscenario we hanteren en in paragraaf 3.3
bespreken we de aantallen afgestudeerden van lerarenopleidingen die we in het
model gebruiken.

3.1

Leerlingenprognoses po, vo en bve

3.1.1

Introductie

OCW maakt jaarlijks leerlingenprognoses, de zogeheten referentieramingen. We
laten in het onderstaande de referentieramingen zien voor leerlingen in het po,
vo en bve die zijn opgesteld door het ministerie in 2010, 2011, 2012 en 2013.
De referentieraming 2010 is gehanteerd in de vorige publieksversie, die van
2013 in het huidige rapport. De prognoses van de twee tussenliggende ramingen
(2011 en 2012) zijn getoond om de ontwikkelingen die de referentieramingen
doorgemaakt hebben te verduidelijken. Voor alle sectoren geldt dat het aantal
leerlingen dat in de referentieramingen voorspeld wordt6 samen met het aantal
leraren per leerling bepalend is voor het aantal benodigde leraren. Zo betekent
5% meer leerlingen 5% meer benodigde leraren bij gelijkblijvend aantal leraren
per leerling. Als het aantal leraren per leerling met 1% afneemt, dan betekent
dat uiteraard dat 1% minder leraren nodig is bij gelijkblijvend aantal leerlingen.

3.1.2

Primair onderwijs

De prognoses van het aantal leerlingen in het po zijn in Figuur 3 weergegeven.
Duidelijk is dat er tussen de referentieramingen die in de jaren 2010-2012 zijn
gemaakt door het ministerie slechts geringe wijzigingen zijn opgetreden. In de
referentieraming 2013 zijn de leerlingenprognoses voor het po echter flink naar
beneden bijgesteld. In dat jaar is voor het eerst het onderwijsnummer gebruikt
waardoor standgegevens en ook stroomgegevens van leerlingen beter te bepalen
zijn. De doorstroom binnen het basisonderwijs, maar ook de doorstroom van
basisonderwijs naar voortgezet onderwijs bleek sneller te gaan dan voorheen
door het ministerie was geschat. Het aantal zittenblijvers is naar beneden
bijgesteld op basis van de nieuwe verdeling van leerlingen over de leerjaren. Dit
leidt voor de referentieraming 2013 tot een aanzienlijk lager aantal leerlingen in
6

De sectordefinities in Mirror wijken iets af van die van de referentieramingen, met name omdat
verticale scholen in het bve geheel tot het bve gerekend worden. De vo leerlingen aldaar vallen in
Mirror daarmee onder het bve.

16/68

De toekomstige arbeidsmarkt voor onderwijspersoneel 2013-2025

het po vanaf 2012. Daarnaast zijn de bevolkingsprognoses bijgesteld: het aantal
geboorten in 2012 en de eerstkomende jaren erna is verder verlaagd.
Los van de bijstellingen die in de loop der tijd hebben plaatsgevonden is duidelijk
dat het aantal leerlingen tot na 2020 af zal nemen. Dit leidt tot een afnemende
vraag naar leerkrachten. Daarna stijgt het aantal leerlingen naar verwachting
weer, waardoor ook de vraag weer zal toenemen.
Figuur 3: Ontwikkeling aantal leerlingen in
referentieramingen 2010, 2011, 2012 en 2013.

het

po

op

grond

van

de

Leerlingen po
1700000

Leerlingen

1650000
1600000

rr 2010
rr 2011

1550000

rr 2012
1500000
1450000
2010

rr 2013

2015

2020

2025

Jaar

Ook het feit dat het aantal leerlingen per leraar de laatste jaren stijgt (zie Tabel
1) leidt tot een lagere vraag naar leerkrachten in het po. Voor het po als geheel
bedraagt de stijging in deze verhouding in 2010 1,3%, in 2011 3,5% en in 2012
2,2%. Deze stijging wordt niet gecompenseerd door bijvoorbeeld meer personeel
in andere functiecategorieën. In de tabel is ook het onderscheid naar de
subsectoren basisonderwijs (bao), speciaal basisonderwijs (sbao) en (voortgezet)
speciaal onderwijs ((v)so) te vinden.

De toekomstige arbeidsmarkt voor onderwijspersoneel 2013-2025

17/68

Tabel 1: leerling-leraarratio in het po, onderscheiden naar bao, sbao en (v)so
(Bron: Kerncijfers 2008-2012) en de procentuele verandering van de leerlingleraarratio.

2008

2009 2010 2011

2012

po

16.3

15.8

16.0

16.6

17.0

bao

18.1

17.6

17.8

18.4

18.8

sbao

9.0

8.7

8.9

9.3

9.3

(v)so

5.9

5.7

5.9

6.2

6.4

% verandering po

-2.8% 1.3% 3.5%

2.2%

bao

-2.6% 1.2% 3.4%

2.2%

sbao

-3.8% 3.0% 4.2% -0.1%

(v)so

-3.2% 2.6% 5.5%

leerlingen/fte

3.1.3

3.6%

Voortgezet onderwijs

Ook voor het vo geldt dat de update van oude gegevens, het toevoegen van
nieuwe telgegevens en stroomgegevens en aangepaste bevolkingsprognoses
effect hebben op de leerlingenprognoses, zie Figuur 4. Zo leidt in de
referentieraming van 2012 de update van de telgegevens over 2010/2011 en de
nieuwe onderwijsmatrix 2010 tot een lagere raming dan in de referentieraming
van 2011.
In de referentieraming van 2013 werkt zowel de update van de oude
stroomgegevens als het toevoegen van de stroomgegevens van 2011 positief
door voor de ramingen in het vo. Door de snellere doorstroom van po naar vo
(zichtbaar geworden door registratie van het onderwijsnummer in het po) is in
de referentieraming 2013 het aantal leerlingen in het vo naar boven bijgesteld.
Binnen het vo zijn ook enkele verschuivingen aanwezig (niet zichtbaar in de
figuur), zoals minder doorstroom van vmbo naar havo en een daling van vmbodeelname ten gunste van havo/vwo. Hierdoor wordt per saldo het positieve
effect van de snellere doorstroom van po naar vo op het aantal vo-leerlingen iets
verminderd.

18/68

De toekomstige arbeidsmarkt voor onderwijspersoneel 2013-2025

Figuur 4: Ontwikkeling aantal leerlingen in
referentieramingen 2010, 2011, 2012 en 2013.

het

vo

op

grond

van

de

Leerlingen vo
980000

Leerlingen

960000
940000
rr 2010

920000

rr 2011

900000

rr 2012

880000

rr 2013

860000
2010

2015

2020

2025

Jaar

Wat betreft de ontwikkeling van het aantal leerlingen per fte is het beeld in het
vo vergelijkbaar aan dat voor het po. De stijging van het aantal leerlingen per fte
leraren bedraagt de laatste drie jaar ongeveer 3% per jaar: 2,6% in 2010, 3,2%
in 2011 en 2,8% in 2012. Dit impliceert een daling van het aantal leraren per
leerling in dezelfde mate. Ook hier geldt dat de stijging niet gecompenseerd
wordt door het aannemen van personeel in andere functiecategorieën.
Tabel 2: leerling-leraarratio in het vo (Bron: Kerncijfers 2008-2012) en de
procentuele verandering van de leerling-leraarratio.

jaar

ll/fte

% verandering

2008

14.33

2009

14.03

-2.1%

2010

14.39

2.6%

2011

14.85

3.2%

2012

15.26

2.8%

De toekomstige arbeidsmarkt voor onderwijspersoneel 2013-2025

19/68

3.1.4

Beroeps- en volwasseneneducatie

De referentieramingen voor het bve laten een wisselend beeld zien, zie Figuur 5.
Het valt op dat in de laatste referentieraming de ontwikkeling weer naar boven is
bijgesteld. Het laatste is het gevolg van de nieuwe tel- en stroomgegevens van
2012. De doorstroom van vmbo naar havo blijkt minder te stijgen dan geraamd.
Dit heeft tot gevolg dat de mbo-deelname in de referentieraming 2013 hoger
geraamd wordt, ten koste van de deelname in het hoger onderwijs.
Figuur 5: Aantal leerlingen in het bve op grond van de referentieramingen 2010,
2011, 2012 en 2013.

Leerlingen bve
600000

Leerlingen

580000
560000

rr 2010

540000

rr 2011

520000

rr 2012

500000

rr 2013

480000
2010

2015

2020

2025

Jaar

Ook de ontwikkeling van het aantal leerlingen per fte leraren in het bve vertoont
de laatste jaren een stijging, uitgezonderd van het jaar 2010 op 2011, waar
sprake is van een lichte afname met 0,2%.
Tabel 3: leerling-leraarratio in het bve (Bron: Kerncijfers 2008-2012 exclusief
groen onderwijs) en de procentuele verandering van de leerling-leraarratio.

20/68

jaar

ll/fte

% verandering

2008

22.30

2009

22.77

2.1%

2010

23.64

3.8%

2011

23.60

-0.2%

2012

24.21

2.6%

De toekomstige arbeidsmarkt voor onderwijspersoneel 2013-2025

3.2

(Regionale) vraagontwikkeling

In Mirror is de leerlingenontwikkeling bepalend voor het benodigd aantal leraren.
Daarbij vormt het aantal fte leraren exclusief BAPO het uitgangspunt. De
werkgelegenheidsontwikkeling is opgenomen in Bijlage A. Stijgt het aantal
leerlingen met 1% dan stijgt in Mirror de vraag naar leraren exclusief BAPO met
1%. De leerling-leraarratio wordt daarbij per brin constant gehouden,
uitgezonderd in het eerste simulatiejaar. Het startpunt van de raming is het jaar
2011, het laatste jaar waarvan alle benodigde detailinformatie beschikbaar is.
Omdat nu al wel bekend is dat het aantal leraren per leerling voor alle sectoren
afneemt in 2012 wordt deze wijziging in de leerling-leraarratio meegenomen in
de modelsimulaties.
De opsplitsing van de leerlingenprognose naar het niveau van een individuele
school7 gebeurt met een model van ResearchNed en QDelft. Dit model baseert
zich op de regionale Pearl bevolkingsprognose en houdt rekening met het
voedingsgebied van scholen. De landelijke aantallen die uit dit model volgen
worden genormeerd op de referentieraming. Een bekende andere regionale
bevolkingsprognose is Primos. Indien deze als uitgangspunt gehanteerd zou
worden ontstaan uiteraard andere prognoses. Vanwege onze landelijke
normering op de referentieraming zijn deze verschillen (vrijwel) alleen zichtbaar
in Mirror indien naar uitkomsten op regionaal niveau wordt gekeken. Het verschil
tussen beide prognoses (Pearl en Primos) is onder meer het gevolg van andere
aannames omtrent regionale bouwprogramma’s. Het is niet duidelijk of de ene
prognose beter is dan de andere. Waarschijnlijk wisselt dit per regio. In dit
rapport is voor de Pearl prognose gekozen omdat leerlingenprognoses met
Primos momenteel alleen voor het vo beschikbaar zijn.

3.3

Conjunctuur

Voor de periode tot en met 2015 gaan we uit van de ramingen van het Centraal
Planbureau (CPB)8. Het CPB gaat ervan uit dat in 2013 de economie (in termen
van het bruto binnenlands product, bbp) met 1 procent krimpt en vervolgens in
2014 met 1 procent toeneemt. In de middellange termijnraming wordt voor 2015
uitgegaan van een groei van 1,5 procent. Vanaf 2016 onderscheiden we twee
scenario’s, zie Figuur 6. In het eerste (optimistische) scenario veronderstellen we
een verdere stijging van de economische groei naar 4 procent in 2018, waarna
een aantal jaren sprake is van een hoogconjunctuur. Na 2020 wordt dan de
‘normale’ conjunctuurcyclus9 in gang gezet. In het andere (pessimistische)
scenario nemen we aan dat de groei vanaf 2015 tot 2020 bescheiden blijft (1,5
7

In Mirror worden geen vestigingen onderscheiden, het laagste niveau is het zogeheten
brinniveau.
8
De gehanteerde waarden in de jaren 2011-2014 zijn gebaseerd op de Juniraming 2013 zoals
gepubliceerd in CPB Policy Brief 2013/06. Voor het jaar 2015 zijn de gegevens ontleend aan
Kerngegevens 2011-2015 van 1 maart 2012.
9
Het verloop is gebaseerd op de ontwikkeling van de economische groei tijdens de conjunctuurcycli
in de laatste twee decennia van de vorige eeuw. Gemiddeld beslaat de conjunctuurcyclus in die
periode ongeveer zeven jaar, is de minimumgroei 0 procent en de maximumgroei 4 procent.
Daarbij duurt de laagconjunctuur in het algemeen iets korter dan de hoogconjunctuur.

De toekomstige arbeidsmarkt voor onderwijspersoneel 2013-2025

21/68

procent). Na 2020 wordt aangenomen dat de ‘normale’ conjunctuurcyclus plaats
vindt.
Naast
de
economische
groei
(bbp)
gebruiken
we
ook
het
werkloosheidspercentage10 en de conjunctuurindicator11 van De Nederlandsche
Bank (DNB)12.
Figuur 6: Ontwikkeling van de economische groei (% bruto binnenlands product)

Economische groei (bbp)
5
4
3

waarneming en prognose
CPB

2
%

optimistische conj.
1
pessimistische conj.

0
-1
-2
2011 2013 2015 2017 2019 2021 2023 2025

In de volgende hoofdstukken worden de ramingsresultaten besproken. Waar
conjunctuur slechts een gering effect heeft, zal alleen het optimistische
conjunctuurscenario in de figuur opgenomen worden.

3.4

Afgestudeerden lerarenopleidingen

3.4.1

Inleiding

De instroom in de lerarenopleidingen reageert op de ontwikkeling van de vraag
naar docenten in het onderwijs, die op haar beurt in relatie staat tot de
werkgelegenheidsontwikkeling buiten het onderwijs. Indirect reageert de
instroom in de lerarenopleidingen dus ook op de conjunctuur. Laagconjunctuur
(bij het gemiddelde achterblijvende economische groei) zorgt voor meer
instroom in de lerarenopleiding. Dit effect is meegenomen in de ramingen en
heeft vanwege de doorlooptijd van de lerarenopleiding een vertraagd effect van
10

Dit is de werkloze beroepsbevolking in procenten van de beroepsbevolking.
Zie voor meer informatie www.dnb.nl/onderzoek/auto88154.jsp.
12
Het verloop in de tijd is voor de scenario’s op dezelfde manier bepaald als voor de economische
groei. Het werkloosheidspercentage beweegt tussen 3,5 en 6,5 procent tijdens de
conjunctuurcyclus. De DNB-conjunctuurindicator geeft de conjunctuur als gestandaardiseerde
afwijking ten opzichte van de trend weer; deze afwijking ligt in het algemeen tussen de waarden 1,8 en +1,6.
11

22/68

De toekomstige arbeidsmarkt voor onderwijspersoneel 2013-2025

vier jaar op de beschikbaarheid van leraren uit de lerarenopleiding. Naast de
invloed op het aantal instromers in de lerarenopleiding, heeft conjunctuur ook
invloed op het aandeel afgestudeerden van de lerarenopleidingen dat
daadwerkelijk in het onderwijs gaat werken. Naarmate het conjunctureel gezien
beter gaat, is de kans groter dat afgestudeerden buiten het onderwijs gaan
werken. Dat is op zich niet vreemd, aangezien het aantal beschikbare banen in
de marktsector in een dergelijke periode in het algemeen groter zal zijn. De
genoemde effecten zijn in Mirror meegenomen.
In het onderstaande gaan we nader in op de referentieramingen 2010-2013. De
referentieraming 2010 is gehanteerd in de vorige publieksrapportage, terwijl de
huidige arbeidsmarktraming uitgaat van de referentieraming 2013. De
referentieraming 2013 loopt door na 2020, voor eerdere jaren hebben we op dit
detailniveau alleen cijfers tot en met 2020 beschikbaar. De twee tussenliggende
referentieramingen (2011 en 2012) tonen we om inzichtelijk te maken hoe deze
zich in de loop der tijd ontwikkelen.

3.4.2

Beschikbare afgestudeerden voor po

In Figuur 7 is het aantal afgestudeerden van de pabo weergegeven zoals dat aan
de referentieramingen 2010-2013 ontleend kan worden. Zoals aangegeven wordt
in Mirror ook de (conjunctuurafhankelijke) beschikbaarheid voor de
onderwijsarbeidsmarkt meegenomen, waardoor het daadwerkelijk aantal
beschikbare leraren lager ligt dan in de figuur, zie Figuur 8.
Nieuwe tel- en stroomgegevens leiden ook hier jaarlijks tot een aanpassing van
de referentieramingen. De prognoses zijn hier steeds in negatieve zin
achterhaald
door
de
realisaties,
waardoor
de
achtereenvolgende
referentieramingen steeds naar beneden zijn bijgesteld.

Figuur 7: Aantal afgestudeerden pabo volgens de referentieramingen 2010-2013.

Afgestudeerden pabo
7500
7000

personen

6500
6000
5500

RR10

5000

RR11

4500

RR12

4000

RR13

3500
3000
2000

2005

2010

2015

2020

2025

jaar

De toekomstige arbeidsmarkt voor onderwijspersoneel 2013-2025

23/68

Figuur 8: Aantal afgestudeerden pabo dat beschikbaar is voor de arbeidsmarkt
po na correcties voor conjuncturele ontwikkelingen en beschikbaarheid.

Beschikbaar aantal afstudeerders pabo
6000

personen

5000
4000
3000

optimistische conj.

2000

pessimistische conj.

1000
0
2013

2015

2017

2019

2021

2023

2025

jaar

3.4.3

Beschikbare afgestudeerden voor vo

In Figuur 9, respectievelijk Figuur 10 is het aantal afgestudeerden van de hboen universitaire
lerarenopleidingen weergegeven zoals
dat aan de
referentieramingen 2009-2013 ontleend kan worden. Het is duidelijk uit de figuur
dat de referentieraming voor het hbo in 2010 en 2011 naar boven is bijgesteld
en dat dit ook geldt voor het eerste prognosejaar van de latere
referentieramingen, maar dat men daar vervolgens een dalende in plaats van
een stijgende trend voorspelt. Het beeld is tussen 2011 en 2012 duidelijk
omgeklapt. De piek in het aantal afgestudeerden in 2012 die in de
referentieraming 2013 zichtbaar is, is het gevolg van versneld afstuderen in
verband met de langstudeerdersboete. Voor de ulo geldt dat de ramingen elk
jaar hoger zijn komen te liggen.
In Mirror wordt net als in het po ook de (conjunctuurafhankelijke)
beschikbaarheid voor de onderwijsarbeidsmarkt meegenomen, waardoor het
daadwerkelijk aantal beschikbare leraren wat lager ligt, zie Figuur 11.

24/68

De toekomstige arbeidsmarkt voor onderwijspersoneel 2013-2025

Figuur 9: Afgestudeerden van
referentieraming 2010 t/m 2013.

de

hbo

lerarenopleiding

volgens

de

Afgestudeerden hbo lerarenopleiding
5500

personen

5000
4500

RR10
RR11

4000

RR12
3500
3000
2000

RR13

2005

2010

2015

2020

2025

jaar

Figuur 10: Afgestudeerden van de universitaire lerarenopleiding volgens de
referentieraming 2010 t/m 2013.

Afgestudeerden ulo
1200
1000

personen

800
RR10

600

RR11

400

RR12

200

RR13

0
2000

2005

2010

2015

2020

2025

jaar

De toekomstige arbeidsmarkt voor onderwijspersoneel 2013-2025

25/68

Figuur 11: Aantal afgestudeerden van de lerarenopleidingen dat beschikbaar is
voor de arbeidsmarkt vo na correcties voor conjuncturele ontwikkelingen en
beschikbaarheid.

Beschikbaar aantal afstudeerders lerarenopleidingen
4500
4000

personen

3500
3000
2500
2000

optimistische conj.

1500

pessimistische conj.

1000
500
0
2013

2015

2017

2019

2021

2023

2025

jaar

26/68

De toekomstige arbeidsmarkt voor onderwijspersoneel 2013-2025

4

Primair onderwijs

In dit hoofdstuk bespreken we de ramingen voor het primair onderwijs (po). We
gaan daarbij uit van de modeluitkomsten die resulteren onder de aanname dat
vier jaar lang de nullijn is gehanteerd. In paragraaf 4.1 komen de ramingen voor
de arbeidsmarktstromen van leraren aan de orde en in 4.2 die van de
arbeidsmarktstromen van directeuren. Vervolgens gaan we in paragraaf 4.3 en
4.4 in op de ontwikkeling van de onvervulde vraag (respectievelijk landelijk en
regionaal) en bespreken we in paragraaf 4.5 de ontwikkeling van de
betrekkingsomvang, de leeftijd en het geslacht van leraren en directeuren.
Paragraaf 4.6 gaat in op de verschillen van de voorliggende raming met eerdere
ramingen.

4.1

Arbeidsmarktstromen leraren

De arbeidsmarktstromen zijn in hoofdzaak te verdelen in instroom en uitstroom.
Verder zijn arbeidsduurwijziging en functiewijziging onderdeel van de
arbeidsmarktstromen.
Uitstroom
Na een aanvankelijke toename van de uitstroom tussen 2013 en 2014 vertoont
de uitstroom van leraren een dalende tendens. In de periode tussen 2014 en
2025 daalt de uitstroom geleidelijk van ongeveer 6.000 fte tot ongeveer 4.800
fte. De conjunctuurontwikkeling heeft slechts zeer beperkte invloed.

Figuur 12: Omvang instroom en uitstroom van leraren in het po

In- en uitstroom leraren po
7000
6000

fte

5000
4000

instroom opt

3000

instroom pes

2000

uitstroom opt
uitstroom pes

1000
0
2013

2015

2017

2019

2021

2023

2025

jaar

De toekomstige arbeidsmarkt voor onderwijspersoneel 2013-2025

27/68

Arbeidsduurwijziging
Individuen kunnen meer of minder gaan werken. Netto resulteert dit in een
afname van het aantal gewerkte uren van degenen die in het onderwijs blijven
werken. Het aantal fte dat op deze wijze verdwijnt, wordt tussen 2013 en 2014
wat geringer om na 2014 toe te nemen.
Figuur 13: Arbeidsduurwijziging en functiewijziging onder leraren in het po; het
gaat om netto effecten van de onderliggende stromen.

Arbeidsduur- en functiewijziging leraren po
0
-100
-200
fte

-300

arbeidsduurwijz. opt

-400

arbeidsduurwijz. pes

-500

functiewijz. opt

-600

functiewijz. pes

-700
-800
2013

2015

2017

2019

2021

2023

2025

jaar

Functiewijzigingen
Functiewijzigingen hebben per saldo een negatief effect op het aantal
beschikbare fte leraren (zie figuur 13). De onvervulde vraag die onder
directeuren ontstaat, wordt vooral vervuld door leraren te promoveren tot
directeur. Omgekeerd vindt er een beperkt aantal overgangen plaats van de
functie van directeur naar leraar. Ook is er jaarlijks een overgang van ongeveer
200 fte van onderwijsondersteunend personeel naar leraren. De aantallen in
Figuur 13 zijn het saldo van de genoemde stromen als gevolg van
functiewijziging van en naar leraar.
BAPO
De eerder genoemde uitstroom van ouderen heeft duidelijk gevolgen voor het
gebruik van de BAPO. Omdat er minder ouderen zijn, neemt het aantal fte BAPO
af, zie Figuur 14. Op grond van recente afspraken wordt de BAPO mogelijk
afgeschaft, waarbij wel sprake kan zijn van een overgangsregeling.

28/68

De toekomstige arbeidsmarkt voor onderwijspersoneel 2013-2025

Figuur 14: Ontwikkeling BAPO onder leraren in het po

BAPO leraren po
4500
4000
3500

fte

3000
2500
2000

leraren opt

1500
1000
500
0
2013

2015

2017

2019

2021

2023

2025

jaar

Instroom
Beschikbare arbeidsplaatsen worden deels ingevuld via instroom (zie Figuur 12)
en deels via arbeidsduurwijzigingen en functiewijzigingen. De voorspelde
instroom onder leraren stijgt in beide scenario’s geleidelijk van 4.100 fte in 2013
naar 4.900 in 2019. Onder de pessimistische conjunctuurontwikkeling stijgt de
instroom tot en met 2024 verder. Het optimistische conjunctuurverloop
daarentegen laat tussen 2019 en 2022 een daling zien. Tussen 2022 en 2025
stijgt de instroom vervolgens weer naar ongeveer 5.200 fte. De daling vanaf
2019 wordt veroorzaakt door het geringere aanbod van afgestudeerden in het
optimistische conjunctuurscenario. Mede door het toenemen van het aantal
vacatures stijgt de instroom vanuit stille reserve van 1.100 fte in 2013 tot 2.100
fte in 2025.

4.2

Arbeidsmarktstromen directeuren

Voor directeuren valt op dat er een groot verschil is tussen in- en uitstroom (zie
Figuur 15). Dit komt doordat de onvervulde vraag onder directeuren in het po
voor een groot deel wordt opgevuld door leraren die directeur worden. In figuur
16 is de netto omvang van functiewijziging van en naar directeuren
weergegeven. Deze bedraagt in de meeste jaren tussen de 350 en 400 fte netto
per jaar (in de richting van directeuren). Ook is in Figuur 16 de netto
arbeidsduurwijziging onder directeuren opgenomen. Deze is gering.
Net als bij leraren zien we dat in de toekomst minder directeuren gebruikmaken
van de BAPO (zie Figuur 17) als gevolg van de uitstroom van ouderen.

De toekomstige arbeidsmarkt voor onderwijspersoneel 2013-2025

29/68

Figuur 15: Omvang instroom en uitstroom van directeuren in het po

In- en uitstroom directeuren po
800
700
600
fte

500
400

instroom opt

300

uitstroom opt

200
100
0
2013

2015

2017

2019

2021

2023

2025

jaar

Figuur 16: Arbeidsduurwijziging en functiewijziging onder directeuren in het po

Arbeidsduur- en functiewijziging directeuren po
500
400

fte

300
200

arbeidsduurwijz. opt

100

functiewijz. opt

0
-100
2013

2015

2017

2019

2021

2023

2025

jaar

30/68

De toekomstige arbeidsmarkt voor onderwijspersoneel 2013-2025

Figuur 17: Ontwikkeling BAPO onder directeuren in het po

BAPO directeuren po
600
500

fte

400
300
directeuren opt

200
100
0
2013

2015

2017

2019

2021

2023

2025

jaar

4.3

Landelijke ontwikkeling onvervulde vraag

Vanwege de uitwisseling tussen directeuren en leraren in het po kan in de
praktijk onvervulde vraag uitgeruild worden tussen directeuren en leraren. Bij de
interpretatie van de resultaten moeten we er dan ook rekening mee houden dat
de precieze verhouding van de onvervulde vraag van directeuren en leraren
lastig te modelleren is. We presenteren voor de ontwikkeling van de onvervulde
vraag daarom alleen de optelling van onvervulde vraag onder directeuren en
leraren.
In Figuur 18 is de ontwikkeling van de onvervulde vraag onder leraren plus
directeuren in het po weergegeven. Tot en met 2015 is de vacaturegraad minder
dan 1% van het aantal leraren. Momenteel is zelfs sprake van overschotten. In
latere jaren ontstaat echter een toenemend tekort waarbij de situatie in 2020
met een tekort van ongeveer 4% zorgwekkend genoemd kan worden. Deze
tekorten worden voor een belangrijk deel veroorzaakt door de afnemende
aantallen afstudeerders van de pabo. Tussen 2012 en 2020 studeren op grond
van de referentieraming 2013 bijna 4400 personen minder af van de pabo dan
op grond van de referentieraming 2012. Een deel van de voorspelde tekorten zal
in de toekomst waarschijnlijk worden weggewerkt door een verdere vergroting
van het aantal leerlingen per leraar. Op regionaal niveau kan overigens sprake
zijn van grotere tekorten (of overschotten). In het volgende hoofdstuk gaan we
nader in op de tekorten naar regio. De conjunctuurafhankelijkheid is conform de
verwachting. Onder een optimistisch conjunctuurverloop is de aantrekkingskracht
van de marktsector groter, het aanbod van afgestudeerden lager en zijn de
tekorten hoger.

De toekomstige arbeidsmarkt voor onderwijspersoneel 2013-2025

31/68

Figuur 18: Onvervulde vraag leraren en directeuren in het po (fte)

fte

onvervulde vraag leraren plus directeuren po
10000
9000
8000
7000
6000
5000
4000
3000
2000
1000
0
2013

optimistisch conj.
pessimistisch conj.

2015

2017

2019

2021

2023

2025

jaar

4.4

Regionale ontwikkeling onvervulde vraag

In Figuur 19 is de regionale verdeling van de onvervulde vraag weergegeven
voor de jaren 2016 en 2020. Daarbij is voor beide jaren een vergelijkbare
schaalverdeling aangehouden. In 2016 bedraagt de vacaturegraad landelijk 1,4%
en zijn de verschillen tussen de regio’s beperkt. Wel is zichtbaar dat de tekorten
in de grote steden al wat groter zijn dan in de rest van het land. In 2020
bedraagt de vacaturegraad landelijk 4,2%. Er zijn nu aanzienlijk grotere
regionale verschillen. Amsterdam laat naar verwachting in 2020 extreem veel
vacatures zien (bijna 9%), maar ook de andere grote steden zijn slechter af dan
hun omgeving. Het is van belang op te merken dat voorspelde regionale tekorten
mede afhangen van aannames omtrent de regionale bevolkingsgroei.

32/68

De toekomstige arbeidsmarkt voor onderwijspersoneel 2013-2025

Figuur 19: vacaturegraad naar regio, po leraren plus directeuren in 2016 (links)
en 2020 (rechts) (optimistisch conjunctuurscenario).

4.5

Ontwikkeling betrekkingsomvang, leeftijd en geslacht

In deze paragraaf bespreken we de gemiddelde betrekkingsomvang, de
gemiddelde leeftijd en het geslacht van leraren en directeuren in het po.
Betrekkingsomvang
Figuur 20 geeft de gemiddelde betrekkingsomvang van leraren en directeuren in
het po weer. Duidelijk is dat er nauwelijks verschillen bestaan tussen de twee
conjunctuurscenario’s. De gemiddelde betrekkingsomvang daalt onder
directeuren. In de periode 2013 tot en met 2025 bedraagt die daling bijna 0,07
fte. In 2013 hebben directeuren gemiddeld een betrekking van 0,91 fte, in 2025
0,85 fte. Onder leraren is vanaf 2016 is een lichte stijging zichtbaar in de
gemiddelde betrekkingsomvang. Deze ontwikkelingen hangen samen met de
instroom van jongeren en de toename van het aandeel vrouwen in beide functies
(zie hieronder). Ook speelt mee dat vanwege de geringe geraamde tekorten in
de eerste jaren de onvervulde vraag minder groot wordt en de
betrekkingsomvang van instromers onder druk staat omdat minder
(vacature)ruimte beschikbaar is. Vanaf 2016 geldt het omgekeerde: de
onvervulde vraag stijgt sterk, zodat de druk op de aanwezige leraren om meer te
werken toeneemt.
In Figuur 21 en Figuur 22 is de gemiddelde betrekkingsomvang ook
weergegeven voor mannen en vrouwen afzonderlijk, voor zowel leraren als
directeuren. Voor leraren geldt dat onder vrouwen de gemiddelde

De toekomstige arbeidsmarkt voor onderwijspersoneel 2013-2025

33/68

betrekkingsomvang vanaf 2013 blijft toenemen. Voor mannen geldt dat de
betrekkingsomvang tot 2018 daalt, om daarna licht toe te nemen. Gezien het
grote aandeel vrouwen onder leraren in het po, zorgt dit ook voor de stijging van
de gemiddelde betrekkingsomvang zoals in Figuur 20 vanaf 2016 optreedt. Bij
directeuren zien we bij zowel mannen als vrouwen een daling van de gemiddelde
betrekkingsomvang gedurende de gehele voorspelperiode. Dit correspondeert
met de ontwikkeling in Figuur 20.
Figuur 20: Gemiddelde betrekkingsomvang van leraren en directeuren in het po

Gemiddelde betrekkingsomvang po
1,00
0,95
0,90
fte

0,85
0,80

directeuren opt

0,75

leraren opt

0,70
0,65
0,60
2013

2015

2017

2019

2021

2023

2025

jaar

Figuur 21: Gemiddelde betrekkingsomvang van leraren in het po

Gemiddelde betrekkingsomvang leraren po
1,00
0,95
0,90
fte

0,85
0,80

mannen opt

0,75

vrouwen opt

0,70
0,65
0,60
2013

2015

2017

2019

2021

2023

2025

jaar

34/68

De toekomstige arbeidsmarkt voor onderwijspersoneel 2013-2025

Figuur 22: Gemiddelde betrekkingsomvang van directeuren in het po

Gemiddelde betrekkingsomvang directeuren po
1,00
0,95
0,90
fte

0,85
0,80

mannen opt

0,75

vrouwen opt

0,70
0,65
0,60
2013

2015

2017

2019

2021

2023

2025

jaar

Leeftijd
De ontwikkeling van de gemiddelde leeftijd voor leraren en directeuren is
weergegeven in Figuur 23. De gemiddelde leeftijd van directeuren daalt van 51,1
jaar in 2013 naar 49,4 jaar in 2025. Voor leraren is de daling minder fors, maar
nog steeds aanzienlijk: van 43,0 jaar in 2013 naar 42,1 jaar in 2025. Deze
ontwikkelingen zijn uitgesplitst naar mannen en vrouwen in Figuur 24 en Figuur
25 voor respectievelijk leraren en directeuren.
Voor de groep mannen onder de leraren geldt dat de gemiddelde leeftijd daalt
(van 46,6 jaar in 2013 naar 44,2 jaar in 2025). Voor vrouwen neemt de
gemiddelde leeftijd in het optimistische conjunctuurscenario toe tot en met 2022,
om daarna af te nemen. In het pessimistische conjunctuurscenario is er vanaf
2017 sprake van een daling van de gemiddelde leeftijd. Voor directeuren geldt
dat de gemiddelde leeftijd voortdurend daalt onder de mannen. Dat geldt ook
voor vrouwen tot en met 2021; daarna loopt de gemiddelde leeftijd op.

De toekomstige arbeidsmarkt voor onderwijspersoneel 2013-2025

35/68

Figuur 23: Gemiddelde leeftijd van leraren en directeuren in het po

Gemiddelde leeftijd po
60
55

leeftijd

50
45

directeuren opt

40

leraren opt

35
30
2013

2015

2017

2019

2021

2023

2025

jaar

Figuur 24: Gemiddelde leeftijd van leraren in het po

Gemiddelde leeftijd leraren po
60
55

leeftijd

50
45

mannen opt

40

vrouwen opt

35
30
2013

2015

2017

2019

2021

2023

2025

jaar

36/68

De toekomstige arbeidsmarkt voor onderwijspersoneel 2013-2025

Figuur 25: Gemiddelde leeftijd van directeuren in het po

Gemiddelde leeftijd directeuren po
60
55

leeftijd

50
45

mannen opt

40

vrouwen opt

35
30
2013

2015

2017

2019

2021

2023

2025

jaar

De verandering in leeftijdsopbouw van leraren en directeuren wordt voor het
optimistische conjunctuurscenario weergegeven in Figuur 26 en Figuur 27. In
2013 is voor leraren sprake van een leeftijdsverdeling met twee pieken: één bij
ouderen en één bij jongeren. In 2020 is er ook nog steeds sprake van twee
pieken maar is het aandeel leraren tot 40 jaar aanzienlijk toegenomen. In 2025
ligt het zwaartepunt nog duidelijker bij de jongeren. Ook onder directeuren zijn
veel ouderen uitgestroomd tussen 2013 en 2020 en is de leeftijdsopbouw in
2020 en 2025 veel homogener.
Figuur 26: Leeftijdsverdeling van leraren in het po

Leeftijdsverdeling leraren po
3500
3000

fte

2500
2000

leraren 2013

1500

leraren 2020

1000

leraren 2025

500
0
20

25

30

35

40

45

50

55

60

65

leeftijd

De toekomstige arbeidsmarkt voor onderwijspersoneel 2013-2025

37/68

Figuur 27: Leeftijdsverdeling van directeuren in het po

Leeftijdsverdeling directeuren po
700
600

fte

500
400

directeuren 2013

300

directeuren 2020

200

directeuren 2025

100
0
20

25

30

35

40

45

50

55

60

65

leeftijd

Geslacht
Tot slot zien we in Figuur 28 dat het aandeel vrouwen in beide functies verder
toeneemt. Vormden vrouwen onder de leraren al lang de meerderheid, vanaf
2014 is dat ook het geval onder directeuren. In 2014 bedraagt het aandeel
vrouwelijke directeuren 52 procent. Dit neemt in de komende jaren toe naar 71
procent in 2025. Daarmee blijft het aandeel vrouwen in managementfuncties nog
steeds achter bij het aandeel vrouwen in de functiegroep leraren. Daar stijgt het
aandeel vrouwen ook, maar minder spectaculair, namelijk van 83 procent in
2013 naar 87 procent in 2025.
Figuur 28: Aandeel vrouwen onder leraren en directeuren in het po

aandeel

Aandeel vrouwen po
100%
90%
80%
70%
60%
50%
40%
30%
20%
10%
0%
2013

directeuren opt
leraren opt

2015

2017

2019

2021

2023

2025

jaar

38/68

De toekomstige arbeidsmarkt voor onderwijspersoneel 2013-2025

4.6

Verschillen met vorige ramingen

In deze paragraaf beschrijven we de (oorzaken van) de verschillen in de tekorten
tussen de ramingen van dit rapport en de uitkomsten zoals deze beschreven zijn
in de kamerbrief van 3 juli 2012. Omdat de kamerbrief de uitkomsten volgens
het pessimistisch conjunctuurverloop betreft beperken we ons hier ook tot het
pessimistisch conjunctuurverloop. In de kamerbrief wordt bovendien vooral
ingegaan op de jaren 2016 en 2020.
Voordat we ingaan op de verschillen moet worden opgemerkt dat een exacte
decompositie van de effecten complex is. Effecten kunnen elkaar versterken of
verzwakken als ze samen optreden en het totaal is dan anders dan de som der
delen. Ook het moment en de volgorde waarin veranderingen optreden kunnen
van invloed zijn. Zo heeft in een situatie van nul vacatures een stijgend aantal
leerlingen mogelijk geen effect als er voldoende aanbod is, terwijl een stijging
van het aantal leerlingen tot meer vacatures leidt als er wel al vacatures waren.
Voor het po staan de uitkomsten en de verschillen in Figuur 29. Hieruit blijkt dat
de verschillen zeer beperkt zijn. In 2012 en 2013 is sprake van iets minder
vacatures in de nieuwe raming. Dit is het gevolg van een verdere verhoging van
de leerling-leraarratio in 2012 met ongeveer 2%. Verder valt op dat in 2020
plotseling een verschil ontstaat. De oude raming geeft een daling van het aantal
vacatures in 2020 ten opzichte van 2019 en de nieuwe raming niet. De oorzaak
daarvoor is dat de AOW-leeftijd in de oude raming in een jaar verhoogd werd van
65 naar 66 jaar van 2019 op 2020. In de nieuwe raming is de AOW-leeftijd
jaarlijks met een aantal maanden verhoogd. Zouden we in de oude raming ook
een geleidelijk verloop hanteren van de AOW-leeftijd dan zou het plotselinge
verschil dat in 2020 tussen beide ramingen ontstaat geleidelijker tot stand
komen.
Het feit dat de overige verschillen tussen beide ramingen klein zijn betekent niet
dat er niets veranderd is in de onderliggende gegevens, integendeel. De leerlingleraarratio is anders, de nieuwe referentieraming voorspelt een lager aantal
leerlingen en een lager aantal afgestudeerden van de pabo en er is het een en
ander veranderd in het stroomgedrag. Onderhuids is er dus van alles veranderd
en het feit dat de verschillen klein zijn, komt doordat deze onderliggende
factoren elkaar deels opheffen.

De toekomstige arbeidsmarkt voor onderwijspersoneel 2013-2025

39/68

Figuur 29: Onvervulde vraag volgens de nieuwe raming en de raming waarop de
kamerbrief van 3 juli 2012 is gebaseerd en het verschil tussen beide
(pessimistisch conjunctuurverloop).

Onvervulde vraag po
3500
3000
2500

fte

2000
1500

kamerbrief

1000

raming 2013

500

verschil

0
-500
-1000
2011

2013

2015

2017

2019

jaar

In het onderstaande kijken we meer in detail naar de oorzaken van de
verschillen. We nemen 2013 daarbij als basis. Het afnemende verschil in
vacatures in de jaren daarvoor is het gevolg van een dalend aantal leerkrachten
per leerling en de lagere uitstroomkansen op hogere leeftijd. De verschillende
factoren die een rol spelen in de verschillen tussen de ramingen zijn:
 Het aantal leerlingen is lager in de nieuwe referentieraming, zie Figuur 3.
Dit leidt tot een lagere vraag. We combineren dit met het volgende punt.
 Het aantal leraren per leerling is lager in de nieuwe raming, zie Tabel 1
voor de recente ontwikkeling. Ook dit leidt tot een lagere vraag. Samen
met het vorige punt leidt dit in de nieuwe raming tot een extra verlaging
van de vraag. Ten opzichte van 2013 is de extra verlaging cumulatief
1.300 fte in 2016 en 2.310 fte in 2020.
 Het aantal afgestudeerden van de lerarenopleidingen is lager in de nieuwe
referentieraming. Het cumulatief verschil in instroom vanuit de pabo ten
opzichte van 2013 is in de ramingen ongeveer 1.080 fte in 2016 en 3.950
fte in 2020.
 De instroom uit de stille reserve verschilt. Dit leidt tot een verschil van
330 resp. 60 minder vacatures in 2016 en 2020.
 Het
stroomgedrag
is
veranderd
(mede
onder
invloed
van
conjunctuuraannames). In de nieuwe raming neemt niet alleen het aantal
fte leraren per leerling af, ook de zittende leerkrachten groeien beduidend
minder qua aanstellingsomvang. De uitstroom is in de latere jaren wat
lager dan in de oude raming. De verschillen (exclusief lio) ten gevolge van
het stroomgedrag leiden samen vanaf 2013 tot cumulatief 320 fte
vacatures extra in 2016 en 600 fte vacatures minder in 2020. Onderdeel
hiervan is het al genoemde feit dat de AOW-leeftijd geleidelijk is verhoogd
in de nieuwe raming en niet in één keer in 2020. Zoals al aangegeven
loopt dit verschil geleidelijk op tot 1.000 vacatures in 2019 en is het weer
nul in 2020.

40/68

De toekomstige arbeidsmarkt voor onderwijspersoneel 2013-2025



Verandering in het gebruik van de BAPO. Dit is een beperkt effect van 0
fte in 2016 en 80 fte in 2020. Het BAPO gebruik neemt in 2020 iets meer
af in de nieuwe raming.

Als we dit opnemen in een tabel, zie Tabel 4, dan zien we dat de aantallen
opgeteld leiden tot 230 vacatures minder in 2016 en 900 extra vacatures in 2020
ten opzichte van de oude raming. Daarbij moeten we nog corrigeren voor het feit
dat de oude raming in 2013 500 vacatures minder kent en het feit dat in de
stromen geen lio’s zijn meegenomen13. We komen dan tot een verschil tussen
beide ramingen van -130 vacatures in 2016 en +1.000 vacatures in 2020. Dit
zijn op afrondingsverschillen na ook de verschillen tussen de vacatureaantallen
zoals ze uit Figuur 29 zijn af te lezen.
Tabel 4: Effect op aantal vacatures in de nieuwe raming ten opzichte van de
oude raming.

Verlaagde vraag
Afgestudeerden pabo
Overige instroom exclusief lio
Overig stroomgedrag exclusief lio
BAPO gebruik
Totaal
Correctie verschil vacatures in 2013
Correctie lio
Verschil tussen oude en nieuwe raming
qua vacatures in 2016 en 2020

2016
-1.300
+1.080
-330
+320
0
-230

2020
-2.310
+3.950
-60
-600
-80
+900

-500
600
-130

-500
600
1.000

Samenvattend kunnen we stellen dat er twee grote effecten zijn: verlaagde
vraag (ten gevolge van lagere leerlingenaantallen, in combinatie met een daling
van het aantal leraren per leerling) en lagere aantallen afgestudeerden van de
pabo. Het netto effect van veranderingen in de overige instroom plus overige
stromen samen is beduidend kleiner dan dat van de leerlingenaantallen en
afgestudeerden.

13

Vanwege het starten met 0 vacatures, krijgen LIO’s in de beginjaren weinig kansen om in te
stromen. De instroom van LIO’s komt daarna op gang en de uitstroom loopt daar met vertraging
achteraan. Cumulatief leidt dit tot het in de tabel getoonde resultaat.

De toekomstige arbeidsmarkt voor onderwijspersoneel 2013-2025

41/68

5

Voortgezet onderwijs

De opbouw van dit hoofdstuk volgt grotendeels die van het hoofdstuk over het
primair onderwijs. In paragraaf 5.1 komen de ramingen voor de
arbeidsmarktstromen van leraren aan de orde, en in 5.2 die van de
arbeidsmarktstromen van directeuren. Vervolgens gaan we in paragraaf 5.3 en
paragraaf 5.4 in op de ontwikkeling van de onvervulde vraag op nationaal
respectievelijk regionaal niveau en in paragraaf 5.5 bespreken we de
ontwikkeling van de betrekkingsomvang, de leeftijd en het geslacht van leraren
en directeuren. De ontwikkeling naar vak komt in paragraaf 5.6 aan bod.
Paragraaf 5.7 tenslotte gaat in op de verschillen met de vorige ramingen.

5.1

Arbeidsmarktstromen leraren

De arbeidsmarktstromen zijn in hoofdzaak te verdelen in instroom en uitstroom.
Verder zijn arbeidsduurwijziging en functiewijziging onderdeel van de
arbeidsmarktstromen.
Uitstroom
Voor de komende jaren mogen we een uitstroom van leraren verwachten die
ruwweg tussen de 3.000 en 4.000 fte per jaar ligt (zie Figuur 30). In de eerste
jaren zal de uitstroom wat hoger zijn doordat een grote groep ouderen dan
uitstroomt.
Figuur 30: Omvang instroom en uitstroom van leraren in het vo

In- en uitstroom leraren vo
4500
4000
3500

fte

3000
2500

instroom opt

2000

instroom pes

1500

uitstroom opt

1000

uitstroom pes

500
0
2013

2015

2017

2019

2021

2023

2025

jaar

De toekomstige arbeidsmarkt voor onderwijspersoneel 2013-2025

43/68

BAPO
De hiervoor genoemde uitstroom van ouderen heeft duidelijk gevolgen voor het
gebruik van de BAPO. Omdat er minder ouderen zijn, neemt het aantal fte BAPO
af (zie Figuur 31). Op grond van recente afspraken wordt de BAPO mogelijk
afgeschaft, waarbij wel sprake kan zijn van een overgangsregeling.
Figuur 31: Ontwikkeling BAPO onder leraren in het vo

BAPO leraren vo
3500
3000

fte

2500
2000
1500

leraren opt

1000
500
0
2013

2015

2017

2019

2021

2023

2025

jaar

Arbeidsduurwijziging
Slechts een klein deel van de uitstroom wordt ondervangen via (positieve)
arbeidsduurwijziging (zie Figuur 32). Vergeleken met de periode vóór 2013 is de
(positieve) arbeidsduurwijziging flink gedaald. Dit is onder andere een gevolg
van de schaalinkorting en de functiemix. De gemiddelde leraar in het vo is
geneigd iets minder te gaan werken wanneer het salaris stijgt.
Functiewijziging
Vanaf 2016 heeft functiewijziging (zie Figuur 32) netto een gering positief effect
op het aantal beschikbare leraren. Het aantal fte leraren dat directeur wordt,
wordt gecompenseerd door onderwijsondersteunend personeel dat doorstroomt
naar de functiegroep leraren en door directeuren die (weer) leraar worden.

44/68

De toekomstige arbeidsmarkt voor onderwijspersoneel 2013-2025

Figuur 32: Arbeidsduurwijziging en functiewijziging onder leraren in het vo

Arbeidsduur- en functiewijziging leraren vo
300
250
200
fte

150

arbeidsduurwijz. opt

100

arbeidsduurwijz. pes

50

functiewijz. opt

0

functiewijz. pes

-50
-100
2013

2015

2017

2019

2021

2023

2025

jaar

Instroom
De instroom aan leraren (zie Figuur 30) daalt in het optimistische
conjunctuurscenario van 3.600 fte in 2013 naar 2.500 fte in 2022, om daarna
weer wat te stijgen. Het verschil met het pessimistische conjunctuurscenario is
beperkt. Gemiddeld bedraagt de instroom tussen 2013 en 2020 zo’n 3.300 fte
per jaar.

5.2

Arbeidsmarktstromen directeuren

De voorspelde instroom bij directeuren ligt jaarlijks op ongeveer 100 fte. Deze
instroom is voor driekwart afkomstig van buiten de sector en voor een kwart uit
de stille reserve. De uitstroom bij directeuren laat een daling zien, van 275 fte
naar 225 fte in 2025 in het optimistische conjunctuurscenario en ruim 200 in het
pessimistische conjunctuurscenario (zie Figuur 33).
Arbeidsduurwijziging geeft bij directeuren een klein negatief saldo (zie Figuur
34). Daarentegen leidt functiewijziging tot een toename van het aantal fte
directeuren. Deze bedraagt netto tussen 100 en 200 fte per jaar. Het aantal fte
leraren dat directeur wordt, is groter dan het aantal fte directeuren dat leraar
wordt. Het netto effect neemt in de loop van de jaren af.
Het gebruik van de BAPO door directeuren in het VO neemt over de gehele
voorspelperiode af (zie Figuur 35), met name door de verjonging die ook in die
populatie zichtbaar is. We komen hier in paragraaf 5.5 op terug.

De toekomstige arbeidsmarkt voor onderwijspersoneel 2013-2025

45/68

Figuur 33: Omvang instroom en uitstroom van directeuren in het vo

In- en uitstroom directeuren vo
300
250

fte

200
instroom opt

150

instroom pes

100

uitstroom opt

50

uitstroom pes

0
2013

2015

2017

2019

2021

2023

2025

jaar

Figuur 34: Arbeidsduurwijziging en functiewijziging onder directeuren in het vo

Arbeidsduur- en functiewijziging directeuren vo
250
200

fte

150
arbeidsduurwijz. opt

100

arbeidsduurwijz. pes

50

functiewijz. opt

0

functiewijz. pes

-50
2013

2015

2017

2019

2021

2023

2025

jaar

46/68

De toekomstige arbeidsmarkt voor onderwijspersoneel 2013-2025

Figuur 35: Ontwikkeling BAPO onder directeuren in het vo

BAPO directeuren vo
250
200

fte

150
100

directeuren opt

50
0
2013

2015

2017

2019

2021

2023

2025

jaar

5.3

Landelijke ontwikkeling onvervulde vraag

In Figuur 36 is de ontwikkeling van de onvervulde vraag onder leraren plus
directeuren in het vo weergegeven. Vanaf 2019 is de vacaturegraad minder dan
1% van het aantal leraren. Voor specifieke vakken kunnen dan echter nog wel
tekorten optreden. In de jaren ervoor is sprake van een groter tekort met een
maximum in de jaren 2015 en 2016. Ook hier geldt – net als voor het po – dat
als de trend van een steeds groter worden gemiddeld aantal leerlingen per leraar
zich doorzet, de tekorten aanzienlijk lager zullen zijn. Regionaal en op vakniveau
kan overigens sprake zijn van relatief grotere tekorten dan uit de landelijke
cijfers blijkt. In de volgende paragraaf gaan we nader in op de regionale
tekorten, de ontwikkelingen naar vak bespreken we in Hoofdstuk 5.6. De
afhankelijkheid van conjunctuur met betrekking tot de onvervulde vraag is
conform verwachting. Onder een optimistisch conjunctuurverloop is de
aantrekkingkracht van de marktsector groter, is het aanbod van afgestudeerden
van de lerarenopleidingen lager en zijn de tekorten hoger.

De toekomstige arbeidsmarkt voor onderwijspersoneel 2013-2025

47/68

Figuur 36: Onvervulde vraag leraren en directeuren vo (fte)

fte

Onvervulde vraag leraren plus directeuren vo
2000
1800
1600
1400
1200
1000
800
600
400
200
0
2013

optimistisch conj.
pessimistisch conj.

2015

2017

2019

2021

2023

2025

jaar

5.4

Regionale ontwikkeling onvervulde vraag

In Figuur 37 is de regionale vacaturegraad in het vo weergegeven voor leraren
plus directeuren samen. Duidelijk is dat de tekorten in 2020 in alle regio’s
afwezig zijn. In 2016 is het beeld meer divers. In het noordoosten en het
zuidoosten zijn de tekorten gering. Haaglanden laat in 2016 de relatief grootste
tekorten zien. Hier bedraagt de vacaturegraad 4,6% in 2016. Ook Noord-Holland
Noord en Twente kennen dat jaar een vacaturegraad groter dan 4%.
Zoals aangegeven in paragraaf 3.2 is de regionale leerlingengroei gebaseerd op
de Pearl bevolkingsprognose. In de Primos prognoses is met name sprake van
minder groei in Almere en meer groei in de stad Utrecht. Indien de Primos
prognoses zouden zijn gehanteerd, zou daarom in Almere de vacaturegraad lager
zijn en in de stad Utrecht hoger.

48/68

De toekomstige arbeidsmarkt voor onderwijspersoneel 2013-2025

Figuur 37: vacaturegraad naar regio, vo leraren plus directeuren in 2016 (links)
en 2020 (rechts).

5.5

Ontwikkeling betrekkingsomvang, leeftijd en geslacht

In deze paragraaf bespreken we de gemiddelde betrekkingsomvang, de
gemiddelde leeftijd en het geslacht van leraren en directeuren in het vo.
Betrekkingsomvang
De gemiddelde betrekkingsomvang is weergegeven in Figuur 38. We zien dat de
gemiddelde betrekkingsomvang onder zowel leraren (in tegenstelling tot het po)
als directeuren licht afneemt. Onder directeuren daalt de gemiddelde
betrekkingsomvang van 0,961 fte in 2013 naar 0,929 fte in 2025 en onder
leraren van 0,799 naar 0,770 fte (in het optimistische conjunctuurscenario). In
Figuur 39 en Figuur 40 is voor leraren en directeuren de ontwikkeling van de
betrekkingsomvang uitgesplitst voor mannen en vrouwen.
Bij leraren zien we een lichte daling van de gemiddelde betrekkingsomvang
onder mannen en na een lichte stijging vanaf 2018 ook een daling van de
gemiddelde betrekkingsomvang onder vrouwen. Bij directeuren zien we een
voortdurende daling van de gemiddelde betrekkingsomvang bij mannen. Voor
vrouwen is er de eerstkomende jaren eveneens sprake van een daling. Later
stijgt de gemiddelde betrekkingsomvang bij vrouwen weer licht.

De toekomstige arbeidsmarkt voor onderwijspersoneel 2013-2025

49/68

Figuur 38: Gemiddelde betrekkingsomvang van leraren en directeuren in het vo

Gemiddelde betrekkingsomvang vo
1,00
0,95
0,90
fte

0,85
0,80

directeuren opt

0,75

leraren opt

0,70
0,65
0,60
2013

2015

2017

2019

2021

2023

2025

jaar

Figuur 39: Gemiddelde betrekkingsomvang van leraren in het vo

Gemiddelde betrekkingsomvang leraren vo
1,00
0,95
0,90
fte

0,85
0,80

mannen opt

0,75

vrouwen opt

0,70
0,65
0,60
2013

2015

2017

2019

2021

2023

2025

jaar

50/68

De toekomstige arbeidsmarkt voor onderwijspersoneel 2013-2025

Figuur 40: Gemiddelde betrekkingsomvang van directeuren in het vo

Gemiddelde betrekkingsomvang directeuren vo
1,00
0,95
0,90
fte

0,85
0,80

mannen opt

0,75

vrouwen opt

0,70
0,65
0,60
2013

2015

2017

2019

2021

2023

2025

jaar

Leeftijd
De gemiddelde leeftijd daalt zowel voor leraren als directeuren (zie Figuur 41).
De gemiddelde leeftijd van leraren daalt – afhankelijk van het
conjunctuurscenario – met een tot anderhalf jaar tussen 2013 en 2025. Voor
directeuren is de daling met bijna 2,5 jaar tot 49,9 in 2025 nog aanzienlijker.
Uitgesplitst naar mannen en vrouwen (zie Figuur 42 en Figuur 43) zien we vooral
bij mannelijke directeuren en leraren de gemiddelde leeftijd sterk dalen. Voor
beide groepen geldt dat men in 2013 gemiddeld ook ouder is dan de gemiddelde
vrouw. Door uitstroom van ouder en instroom van jonger personeel daalt de
gemiddelde leeftijd vervolgens. Door het toenemende aandeel vrouwen in beide
functiecategorieën (zie ook Figuur 46) verloopt de ontwikkeling in Figuur 41
ietwat vlakker.

De toekomstige arbeidsmarkt voor onderwijspersoneel 2013-2025

51/68

Figuur 41: Gemiddelde leeftijd van leraren en directeuren in het vo

Gemiddelde leeftijd vo
60
55

leeftijd

50
45

directeuren opt

40

leraren opt

35
30
2013

2015

2017

2019

2021

2023

2025

jaar

Figuur 42: Gemiddelde leeftijd van leraren in het vo

Gemiddelde leeftijd leraren vo
60
55

leeftijd

50
45

mannen opt

40

vrouwen opt

35
30
2013

2015

2017

2019

2021

2023

2025

jaar

52/68

De toekomstige arbeidsmarkt voor onderwijspersoneel 2013-2025

Figuur 43: Gemiddelde leeftijd van directeuren in het vo

Gemiddelde leeftijd directeuren vo
60
55

leeftijd

50
45

mannen opt

40

vrouwen opt

35
30
2013

2015

2017

2019

2021

2023

2025

jaar

De gevolgen voor de leeftijdsverdeling voor directeuren en leraren zijn voor het
optimistische conjunctuurscenario te vinden in Figuur 44 en Figuur 45. Net als in
het po is er in het vo in 2013 een leeftijdsverdeling met twee pieken onder
leraren, zij het dat in het vo een kleine piek bij jongeren optreedt en een
omvangrijke bij ouderen. In 2020 zien we een aanzienlijke piek onder jongeren.
Bij de ouderen is nog slechts een beperkte piek zichtbaar, die in 2025 nagenoeg
verdwenen is.
Ook onder directeuren zullen veel ouderen in 2020 uitgestroomd zijn. Het gevolg
is dat de piek onder 50- tot 60-jarigen (die in 2013 zichtbaar is) verdwijnt en dat
de leeftijdsopbouw vanaf 2020 homogener zal zijn.

De toekomstige arbeidsmarkt voor onderwijspersoneel 2013-2025

53/68

Figuur 44: Leeftijdsverdeling van leraren vo

Leeftijdsverdeling leraren vo
2500
2000

fte

1500
leraren 2013
1000

leraren 2020
leraren 2025

500
0
20

25

30

35

40

45

50

55

60

65

leeftijd

Figuur 45: Leeftijdsverdeling van directeuren vo

Leeftijdsverdeling directeuren vo
250
200

fte

150
directeuren 2013
100

directeuren 2020
directeuren 2025

50
0
20

25

30

35

40

45

50

55

60

65

leeftijd

Geslacht
Tot slot zien we dat het aandeel vrouwen (Figuur 46) in het komende decennium
in het vo verder zal toenemen. Het aandeel vrouwen onder leraren stijgt van
46,8 in 2013 naar bijna 54% procent in 2025. Onder directeuren stijgt het
aandeel vrouwen relatief sterker, namelijk van 28,1 procent in 2013 naar iets
meer dan 40 procent in 2025.

54/68

De toekomstige arbeidsmarkt voor onderwijspersoneel 2013-2025

Figuur 46: Aandeel vrouwen onder leraren en directeuren in het vo

aandeel

Aandeel vrouwen vo
100%
90%
80%
70%
60%
50%
40%
30%
20%
10%
0%
2013

directeuren opt
leraren opt

2015

2017

2019

2021

2023

2025

jaar

5.6

Ontwikkelingen naar vak

Een uitgebreid model op vakkenniveau is momenteel in ontwikkeling. Op basis
van de eerste resultaten van deze uitbreiding is het mogelijk op landelijk niveau
een beeld te geven van de benodigde instroom van afgestudeerden van de
lerarenopleidingen en deze benodigde instroom te confronteren met het
verwachte aanbod vanuit de lerarenopleidingen. Op dit moment is het echter nog
niet mogelijk de confrontatie van vraag en aanbod op een lager aggregatieniveau
uit te voeren, zodat nog geen rekening gehouden is met mogelijke
allocatieproblemen op lokaal of regionaal niveau. Waarschijnlijk wordt hierdoor
het aantal vacatures momenteel onderschat. Anderzijds zal een mogelijke
verdere verhoging van de leerling-leraarratio de tekorten (sterk) reduceren.
Tabel 5 geeft de mate van het te verwachten jaarlijkse tekort aan afstudeerders
van de lerarenopleidingen voor 20 (deels geaggregeerde) vakken in de periode
2013-2015. Hierin is het tekort aan afstudeerders uitgedrukt in procenten van de
werkgelegenheid.

De toekomstige arbeidsmarkt voor onderwijspersoneel 2013-2025

55/68

Tabel 5 Gemiddeld jaarlijks tekort in de periode 2013-2015 per vak als
percentage van de werkgelegenheid
Tekort
>3%
2-3%
1-2%
<1%
Geen tekort

Vakken
Informatica, Natuurkunde, Wiskunde
Duits, Frans, Klassieke Talen, Nederlands,
Scheikunde, Overige Vakken
Aardrijkskunde, Engels, Levensbeschouwing,
Maatschappijleer
Biologie, Economie, Techniek
CKV en Kunstvakken, Geschiedenis, Lichamelijke
Opvoeding, Gezondheidszorg en Welzijn

Hieruit blijkt dat er met name grote tekorten te verwachten zijn voor
Informatica, Natuurkunde, Wiskunde en eveneens, doch in iets mindere mate
voor Duits, Frans, Klassieke Talen, Nederlands, Scheikunde en Overige Vakken.
De kunstvakken, Geschiedenis, Lichamelijke Opvoeding en Gezondheidszorg en
Welzijn laten naar verwachting geen tekorten zien in de hier beschouwde
periode.
Opgemerkt dient te worden dat daar waar sprake is van geaggregeerde vakken
de tekorten groter kunnen zijn voor de onderliggende vakken. Dit gaat in ieder
geval op voor een aantal vakken in de sfeer van Techniek (Mechanische
techniek, Metaaltechniek, Installatietechniek, Metalectro en Basisvorming
Techniek) en voor Algemene Economie.

5.7

Verschillen met vorige ramingen

Tot slot beschrijven we de (oorzaken van) de verschillen in de tekorten tussen de
ramingen van dit rapport en de uitkomsten zoals deze beschreven zijn in de
kamerbrief van 3 juli 2012. Omdat de kamerbrief de uitkomsten volgens het
pessimistisch conjunctuurverloop betreft beperken we ons hier ook tot het
pessimistisch conjunctuurverloop. In de kamerbrief wordt bovendien vooral
ingegaan op de jaren 2016 en 2020. Het resultaat van de vergelijking en het
verschil is te vinden in Figuur 47. In de nieuwe raming is sprake van minder
vacatures. Het verschil bedraagt maximaal ongeveer 650 fte en dit maximum
wordt bereikt in de jaren 2017 en 2018.
Er spelen net als in het po meerdere effecten die het verschil in tekorten tussen
beide ramingen verklaren. We nemen ook hier het jaar 2013 als uitgangspunt en
kijken naar de ontwikkelingen daarna:
 Het aantal leerlingen is hoger in de nieuwe referentieraming, zie Figuur 4.
Dit leidt tot een hogere vraag. We combineren dit met het volgende punt.
 Het aantal leraren per leerling is lager in de nieuwe raming, zie Tabel 2
voor de recente ontwikkeling. Dit leidt tot een lagere vraag. Samen met
het vorige punt leidt dit in de nieuwe raming tot een nauwelijks afwijkende

56/68

De toekomstige arbeidsmarkt voor onderwijspersoneel 2013-2025









vraag. Ten opzichte van 2013 is sprake van een extra verhoging van de
vraag van 20 fte in 2016 en een extra verlaging van 10 fte in 2020.
Het aantal afgestudeerden van de lerarenopleidingen wijkt af. Het
cumulatief verschil in instroom vanuit de lerarenopleidingen ten opzichte
van 2013 is in de ramingen ongeveer 260 fte extra instroom in de nieuwe
raming in 2016 en 10 fte minder in 2020.
De instroom uit de stille reserve verschilt. Dit leidt tot een verschil van
230 resp. 860 extra vacatures in 2016 en 2020. Merk op dat dit verschil
groot is in 2020, maar dat er ook niet meer instroom nodig is om het
aantal vacatures naar nul te brengen in 2020.
Het
stroomgedrag
is
veranderd
(mede
onder
invloed
van
conjunctuuraannames). In de nieuwe raming neemt niet alleen het aantal
fte leraren per leerling af, ook de zittende leerkrachten groeien beduidend
minder qua aanstellingsomvang, de uitstroom is lager in de nieuwe
raming. De verschillen (exclusief lio) ten gevolge van het stroomgedrag
leiden samen vanaf 2013 tot cumulatief 480 fte vacatures minder in 2016
en 860 fte vacatures minder in 2020. Onderdeel hiervan is het al
genoemde feit dat de AOW-leeftijd geleidelijk is verhoogd in de nieuwe
raming en niet in één keer in 2020.
Verandering in het gebruik van de BAPO. Dit is een beperkt effect van 140
fte in 2016 en 180 fte in 2020. Het BAPO gebruik neemt in 2020 iets
minder af in de nieuwe raming, wat leidt tot meer vacatures.

Figuur 47: Onvervulde vraag volgens de nieuwe raming en de raming waarop de
kamerbrief van 3 juli 2012 is gebaseerd en het verschil tussen beide
(pessimistisch conjunctuurverloop).

Onvervulde vraag vo
2500
2000

fte

1500
1000
kamerbrief

500

raming 2013

0

verschil

-500
-1000
2011

2013

2015

2017

2019

Jaar

Als we dit opnemen in een tabel, zie Tabel 6, dan zien we dat de aantallen
opgeteld leiden tot 350 minder vacatures in 2016 en 180 extra vacatures in 2020
ten opzichte van de oude raming. Daarbij moeten we nog corrigeren voor het feit
dat de oude raming in 2013 start met 160 vacatures minder. Er is hier geen

De toekomstige arbeidsmarkt voor onderwijspersoneel 2013-2025

57/68

correctie voor lio nodig omdat de in- en uitstroom van lio elkaar in het vo precies
compenseert over deze periode. We komen dan tot een verschil tussen beide
ramingen van -510 vacatures in 2016 en +20 vacatures in 2020. Dit zijn op
afrondingsverschillen na ook de verschillen tussen de vacatureaantallen zoals ze
uit Figuur 47 zijn af te lezen.
Tabel 6: Effect op aantal vacatures in de nieuwe raming ten opzichte van de
oude raming, vo.

Vraag
Afgestudeerden lerarenopleidingen
Overige instroom
Overig stroomgedrag
BAPO gebruik
Totaal
Correctie verschil vacatures in 2013
Verschil tussen oude en nieuwe raming
qua vacatures in 2016 en 2020

2016
+20
-260
+230
-480
+140
-350

2020
-10
+10
+860
-860
+180
+180

-160
-510

-160
+20

Samenvattend kunnen we stellen dat er een aantal effecten zijn die elkaar deels
tegenwerken: in de vraag is nauwelijks verschil te zien omdat de hogere
leerlingenaantallen worden gecompenseerd door een lager aantal leraren per
leerling. In 2020 compenseren de veranderingen in de stromen elkaar omdat het
aantal vacatures ongeveer nul is en de instroom dus begrensd wordt.

58/68

De toekomstige arbeidsmarkt voor onderwijspersoneel 2013-2025

6

Beroepsonderwijs en volwasseneneducatie

De opbouw van dit hoofdstuk wijkt iets af van die van de hoofdstukken over het
primair en voortgezet onderwijs. In paragraaf 6.1 komen de ramingen van de
arbeidsmarktstromen van leraren aan de orde. Vervolgens gaan we in paragraaf
6.2 in op de ontwikkeling van de betrekkingsomvang, de leeftijd en het geslacht
van leraren. In afwijking van de andere sectoren komen voor het bve de
directeuren dus niet aan bod in dit rapport. Dit omdat het aantal directeuren in
het bve slechts geringe aantallen betreft (ongeveer 550 fte = 2,5% van het
aantal leraren in het bve, tegen bijna 10% in het po en ongeveer 5,5% in het
po). Dit lage aantal is het gevolg van het feit dat dit de kleinste sector betreft
met bovendien grootschalige instellingen.

6.1

Arbeidsmarktstromen leraren

De arbeidsmarktstromen zijn in hoofdzaak te verdelen in instroom en uitstroom.
Verder zijn arbeidsduurwijziging en functiewijziging onderdeel van de
arbeidsmarktstromen.
Vraag
Als gevolg van de leerlingenontwikkeling daalt de behoefte aan leraren in het bve
in 2013 en 2014. In de drie jaar nadien neemt de behoefte aan leraren
vervolgens wat toe, om vanaf 2018 structureel te dalen. Tussen 2013 en 2020 is
de formatie echter vrij stabiel, maar daarna gaat de daling heel snel. In 2025 is
het benodigde aantal leraren 9% lager in vergelijking met 2020.
Uitstroom
De uitstroom is in vergelijking met het recente verleden hoog. Dit hangt samen
met de leeftijdssamenstelling van de huidige bve-populatie. Deze is relatief sterk
vergrijsd. De uitstroom bedraagt ongeveer 1.750 fte in 2013, stijgt in het
optimistische conjunctuurscenario vervolgens naar zo’n 2.350 fte in 2018 en
2019 om vervolgens weer te dalen tot ongeveer 1.600 fte na 2020, zie Figuur
48. In het pessimistische conjunctuurscenario beweegt de uitstroom na 2013
rond de 2.000 fte.

De toekomstige arbeidsmarkt voor onderwijspersoneel 2013-2025

59/68

Figuur 48: In- en uitstroom van leraren in het bve

In- en uitstroom leraren bve
2500
2000
1500
fte

instroom opt
instroom pes

1000

uitstroom opt
500
0
2013

uitstroom pes

2015

2017

2019

2021

2023

2025

jaar

Arbeidsduur- en functiewijziging
Het saldo van de arbeidsduurwijzigingen in het bve is structureel negatief (zie
Figuur 49). Functiewijziging laat een stabiel beeld zien. Bijna 300 fte in de groep
van onderwijsondersteunend personeel wordt jaarlijks leraar.
Figuur 49: Arbeidsduurwijziging en functiewijziging onder leraren in het bve

Arbeidsduur- en functiewijziging leraren bve
400
300

fte

200
100

arbeidsduurwijz. opt

0

arbeidsduurwijz. pes
functiewijz. opt

-100

functiewijz. pes

-200
-300
2013

2015

2017

2019

2021

2023

2025

jaar

60/68

De toekomstige arbeidsmarkt voor onderwijspersoneel 2013-2025

BAPO
De BAPO laat onder leraren in de sector bve een dalende trend zien (zie Figuur
50). Dit is vooral een gevolg van wijzigingen in de regelgeving in het bve,
waardoor het recht op BAPO in deze sector de afgelopen jaren op steeds hogere
leeftijd is ingegaan. Tot 2008 konden leraren als ze 52 jaar waren, maximaal 170
uren met BAPO-verlof per jaar. Als ze 56 jaar waren was dat maximaal 340 uren.
Vanaf 2008 schuift dat recht in zes stappen elk halfjaar op. Op die manier is
vanaf 2013 de ingangsleeftijd voor het BAPO-verlof 55 jaar voor de regeling van
maximaal 170 uren. De ingangsleeftijd is dan 59 jaar voor de regeling van
maximaal 340 uren. Daarnaast leidt de verjonging van de lerarenpopulatie (als
gevolg van de uitstroom van een grote groep ouderen) ook op termijn tot een
verdere afname van het gebruik van de BAPO.
Figuur 50: Ontwikkeling BAPO onder leraren in het bve

BAPO leraren bve
1400
1200

fte

1000
800
600

leraren opt

400

leraren pes

200
0
2013

2015

2017

2019

2021

2023

2025

jaar

Instroom /onvervulde vraag
In het po en vo is sprake van zeer specifieke vooropleidingen. Leraar worden in
de
sector
bve
kan
onder
bepaalde
voorwaarden
ook
zonder
onderwijsbevoegdheid. De praktijk is echter dat het overgrote deel van de
docenten in het bve een onderwijsbevoegdheid dan wel pedagogische en
didactische aantekening heeft. Dat gold in 2009 voor 70 respectievelijk 18
procent van de leraren in het bve (OCW, Startmeting Convenant Leerkracht
2009). Maar al met al is de bve sector daarmee veel opener dan het po en vo, en
het aanbod van onderwijsgevenden in de bve-sector is dus moeilijk vast te
stellen. Daarom hebben wij afgezien van een confrontatie van vraag en aanbod
om de omvang van de onvervulde vraag vast te stellen. Daarmee is instroom de
sluitpost van alle arbeidsmarktstromen. Per definitie is de instroom gelijk aan het
saldo van de uitbreidingsvraag, de uitstroom, arbeidsduurwijzigingen,
functiewijzigingen en de verandering in het gebruik van de BAPO. In de praktijk
kan uiteraard wel onvervulde vraag optreden als het aanbod onvoldoende groot

De toekomstige arbeidsmarkt voor onderwijspersoneel 2013-2025

61/68

is. Gegeven de tekorten die voorspeld worden voor het vo ligt het zelfs in de lijn
der verwachting dat het niet altijd makkelijk zal zijn aan alle vraag te voldoen.
In het bve model leiden we de krapte derhalve af uit de benodigde instroom. De
omvang van de instroom is samen met de omvang van de uitstroom
weergegeven in Figuur 48. Te zien is dat de instroom in de jaren 2015-2017 vrij
dicht bij het niveau van de uitstroom ligt. Dit zijn de jaren met een toenemend
aantal leerlingen en dus toenemende vraag, zie Figuur 5. De (benodigde)
instroom vertoont een maximum in het tweede deel van dit decennium, waarbij
het maximum onder het optimistisch conjunctuurverloop wat later valt dan onder
het pessimistisch conjunctuurverloop. Indien er tekorten optreden in het bve is
te verwachten dat deze met name in die periode en mogelijk ook iets eerder
optreden. De sector concurreert immers voor een deel met het vo, waar de
tekorten met name rond 2015-2017 groot zijn.

6.2

Ontwikkeling betrekkingsomvang, leeftijd en geslacht

In deze paragraaf bespreken we de gemiddelde betrekkingsomvang, de
gemiddelde leeftijd en het geslacht van leraren in het bve.
Betrekkingsomvang
In de sector bve blijft de gemiddelde betrekkingsomvang voor leraren de
komende jaren nagenoeg constant op 0,81 fte (zie Figuur 51). Uitgesplitst zijn
voor mannen en vrouwen lichte verschillen in de ontwikkeling te zien (zie Figuur
52). Voor leraren zien we dat mannen meer werken dan vrouwen. De
gemiddelde betrekkingsomvang onder mannen neemt tussen 2013 en 2025 met
één procentpunt af; onder vrouwen neemt deze toe van 0,728 fte in 2013 naar
0,745 fte in 2025.
Figuur 51: Gemiddelde betrekkingsomvang van leraren in het bve

Gemiddelde betrekkingsomvang bve
1,00
0,95
0,90
fte

0,85
0,80
leraren opt

0,75
0,70
0,65
0,60
2013

2015

2017

2019

2021

2023

2025

jaar

62/68

De toekomstige arbeidsmarkt voor onderwijspersoneel 2013-2025

Figuur 52: Gemiddelde betrekkingsomvang van leraren in het bve

Gemiddelde betrekkingsomvang leraren bve
1,00
0,95
0,90
fte

0,85
0,80

mannen opt

0,75

vrouwen opt

0,70
0,65
0,60
2013

2015

2017

2019

2021

2023

2025

jaar

Leeftijd
De gemiddelde leeftijd (zie Figuur 53) daalt voor leraren in het optimistische
conjunctuurscenario van 48,6 jaar in 2013 naar 46,4 jaar in 2020, om daarna
weer te stijgen. De gemiddelde leeftijd ligt in het bve aanzienlijk hoger dan in
het po en vo. In Figuur 54 is de gemiddelde leeftijd ook uitgesplitst naar mannen
en vrouwen. Onder leraren daalt de gemiddelde leeftijd bij mannen tussen 2013
en 2025 met ongeveer twee jaar. Tussen 2013 en 2020 daalt ook de gemiddelde
leeftijd bij vrouwen, maar daarna stijgt deze weer. Per saldo is in 2025 de
gemiddelde leeftijd bij vrouwen lager in vergelijking met 2013.
In Figuur 55 is de resulterende leeftijdsverdeling weergegeven. Voor leraren zien
we de forse piek bij de groep van 50 jaar en ouder in de loop van de tijd kleiner
worden, maar ook in 2025 is er nog steeds sprake van een relatief oude
beroepspopulatie.

De toekomstige arbeidsmarkt voor onderwijspersoneel 2013-2025

63/68

Figuur 53: Gemiddelde leeftijd van leraren in het bve

Gemiddelde leeftijd bve
60
55

leeftijd

50
45
leraren opt

40
35
30
2013

2015

2017

2019

2021

2023

2025

jaar

Figuur 54: Gemiddelde leeftijd van leraren in het bve

Gemiddelde leeftijd leraren bve
60
55

leeftijd

50
45

mannen opt

40

vrouwen opt

35
30
2013

2015

2017

2019

2021

2023

2025

jaar

64/68

De toekomstige arbeidsmarkt voor onderwijspersoneel 2013-2025

Figuur 55: Leeftijdsverdeling van leraren in het bve

Leeftijdsverdeling leraren bve
1400
1200

fte

1000
800

leraren 2013

600

leraren 2020

400

leraren 2025

200
0
20

25

30

35

40

45

50

55

60

65

leeftijd

Geslacht
Er werken in vergelijking met po en vo relatief weinig vrouwen in het bve (zie
Figuur 56). In 2025 vormen vrouwen 48 procent van de lerarenpopulatie
tegenover 45 procent in 2013.
Figuur 56: Aandeel vrouwen onder leraren en directeuren in het bve

aandeel

Aandeel vrouwen bve
100%
90%
80%
70%
60%
50%
40%
30%
20%
10%
0%
2013

directeuren opt
leraren opt

2015

2017

2019

2021

2023

2025

jaar

De toekomstige arbeidsmarkt voor onderwijspersoneel 2013-2025

65/68

A

Tabellen van de belangrijkste reeksen

Deze bijlage bevat tabellen van de belangrijkste resultaten voor leraren in dit
rapport (onvervulde vraag betreft leraren plus directeuren), afgerond op
tientallen fte.

po - optimistisch

2013

2014

2015

2016

2017

2018

2019

2020

2021

2022

2023

2024

2025

werkgel. excl. BAPO

89250

88140

86920

85820

85020

84470

84100

83780

83600

83540

83730

84160

84690

instroom

4080

4460

4430

4360

4670

4600

4810

4630

4430

4330

4540

4770

5240

uitstroom

-5660

-6050

-5960

-5660

-5580

-5540

-5390

-5220

-5010

-4990

-5000

-5010

-4740

arbeidsduurwijziging

-200

-100

-160

-250

-310

-340

-410

-460

-530

-580

-650

-700

-750

functiewijziging

-150

-140

-160

-140

-180

-210

-220

-210

-190

-170

-170

-170

-180

onvervulde vraag

-10

560

940

1290

1670

2360

3030

3830

4830

6060

7420

8850

9750

po - pessimistisch

2013

2014

2015

2016

2017

2018

2019

2020

2021

2022

2023

2024

2025

werkgel. excl. BAPO

89250

88140

86920

85820

85020

84470

84100

83780

83600

83540

83730

84160

84690

instroom

4080

4460

4430

4370

4720

4680

4890

4960

5040

5110

5230

5390

5220

uitstroom

-5660

-6050

-5960

-5650

-5610

-5610

-5490

-5330

-5190

-5090

-4980

-4940

-4800

arbeidsduurwijziging

-200

-100

-160

-240

-310

-340

-410

-470

-520

-580

-630

-670

-720

functiewijziging

-150

-140

-160

-140

-160

-170

-180

-170

-170

-180

-200

-210

-210

onvervulde vraag

-10

560

940

1260

1600

2230

2830

3350

3870

4430

5120

5930

6960

vo - optimistisch

2013

2014

2015

2016

2017

2018

2019

2020

2021

2022

2023

2024

2025

werkgel. excl. BAPO

58000

58570

58940

58830

58250

57400

56430

55640

55100

54780

54450

54030

53610

instroom

3620

3630

3610

3490

3440

3180

3000

2660

2530

2480

2520

2540

2650

uitstroom

-3750

-3930

-3980

-3900

-3870

-3890

-3750

-3520

-3300

-3120

-3050

-3080

-3120

arbeidsduurwijziging

100

140

170

130

110

120

130

150

110

60

10

40

70

functiewijziging

-20

0

-20

0

30

40

40

30

20

30

50

60

60

onvervulde vraag

620

1280

1720

1710

1240

750

210

60

80

250

340

300

160

vo - pessimistisch

2013

2014

2015

2016

2017

2018

2019

2020

2021

2022

2023

2024

2025

werkgel. excl. BAPO

58000

58570

58940

58830

58250

57400

56430

55640

55100

54780

54450

54030

53610

instroom

2330

2350

2340

2290

2360

2220

2180

2110

2070

2040

2030

2050

1960

uitstroom

-3750

-3930

-3980

-3870

-3750

-3710

-3620

-3460

-3380

-3350

-3370

-3360

-3220

arbeidsduurwijziging

100

140

170

100

60

50

50

80

100

130

160

190

210

functiewijziging

-20

0

-20

10

40

50

60

60

60

50

30

30

20

onvervulde vraag

620

1280

1710

1680

1110

490

70

50

60

60

70

60

60

66/68

De toekomstige arbeidsmarkt voor onderwijspersoneel 2013-2025

bve - optimistisch

2013

2014

2015

2016

2017

2018

2019

2020

2021

2022

2023

2024

2025

werkgel. excl. BAPO

22840

22820

22920

23060

23160

23140

23010

22740

22320

21850

21400

21040

20780

instroom

1270

1530

1950

2070

2140

2140

2040

1810

1510

1180

1060

1070

1180

uitstroom

-1750

-1820

-2040

-2160

-2250

-2350

-2350

-2230

-2070

-1790

-1650

-1550

-1560

arbeidsduurwijziging

-50

-60

-120

-130

-140

-150

-160

-180

-160

-140

-130

-150

-160

functiewijziging

300

300

300

300

310

300

300

300

290

290

290

290

290

bve - pessimistisch

2013

2014

2015

2016

2017

2018

2019

2020

2021

2022

2023

2024

2025

werkgel. excl. BAPO

22840

22820

22920

23060

23160

23140

23010

22740

22320

21850

21400

21040

20780

instroom

1270

1530

1950

2030

1970

1820

1660

1450

1260

1260

1390

1520

1480

uitstroom

-1750

-1820

-2040

-2130

-2090

-2050

-2000

-1920

-1870

-1880

-1970

-1990

-1840

arbeidsduurwijziging

-50

-60

-120

-120

-120

-120

-130

-140

-140

-160

-180

-180

-190

functiewijziging

300

300

300

300

310

320

320

320

310

300

280

280

270

De toekomstige arbeidsmarkt voor onderwijspersoneel 2013-2025

67/68

B

Gehanteerde variabelen

In Mirror speelt een groot aantal variabelen een rol. Deze wisselen per
vergelijking, afhankelijk van statistische en/of economische relevantie in het
verleden. Stromen met weinig waarnemingen worden in het algemeen met
minder variabelen voorspeld omdat in de schatting van de betreffende
vergelijking minder coëfficiënten significant zijn. Vanwege het grote aantal
vergelijkingen (ongeveer 300 per sector) is het niet doenlijk hier alle
schattingsresultaten weer te geven. Derhalve geven we een indruk van de
gehanteerde variabelen in een classificatie. Voor iedere categorie worden
voorbeelden genoemd.







68/68

Variabelen op taakniveau: betrekkingsomvang, omvang van de BAPO,
dummy voor een voltijdse aanstelling, inschaling (schaal en periodiek,
gedefleerd bruto salaris), dummy voor maximum periodiek.
Variabelen op persoonsniveau: leeftijd(scategorie), geslacht, totale
betrekkingsomvang van alle taken van de persoon, aantal taken.
Variabelen op schoolniveau: aantal leerlingen, groei van het aantal
leerlingen, aantal fte in een bepaalde functie, denominatie, schooltype,
gemiddelde betrekkingsomvang op de school, percentage uitstroom uit
een bepaalde functie.
Variabelen op regionaal niveau: werkloosheid, regionaal aantal vacatures
in het voorafgaande jaar, aandeel leraren werkend aan een school van een
specifiek schooltype in het totaal aantal fte leraren in de regio.
Variabelen op landelijk niveau: conjunctuurindicator, landelijk aantal
vacatures.

De toekomstige arbeidsmarkt voor onderwijspersoneel 2013-2025