Hoger Onderwijs en
Studiefinanciering

TER ONDERTEKENING

Aan: MOCW

Van
T (06)
Datum
15 maart 2022
Referentie
32059183
Bijlagen

Ondertekenen hoofdlijnenbrief studiefinanciering
Intern OCW afgestemd
DGHBWE, DUO, FEZ, HOenS,
MBO, WJZ

Aanleiding
In de MR van 25 maart staat de hoofdlijnenbrief over studiefinanciering
geagendeerd. Gelet op de bespreking in de RWIZO is de verwachting dat deze
direct niet meer besproken hoeft te worden in de MR. Om er voor te zorgen dat
de brief na de MR zo snel mogelijk kan worden verstuurd, wordt u via deze nota
gevraagd de brief en de brief aan de EK alvast te ondertekenen.

Interdepartementaal
afgestemd
AZ, BZK, BuZA, Def, EZK, Fin,
IenW, SZW, VWS

Geadviseerd besluit
Ondertekenen van de brief aan de Tweede Kamer en de brief aan de Eerste
Kamer, zodat deze na instemming in de MR op 25 maart aan de TK en de EK zal
worden verstuurd.

Kernpunten
Het betreft de hooflijnenbrief studiefinanciering waarmee het gesprek over dit
onderwerp met de Kamer geopend wordt. In de brieven worden voorstellen
gedaan rondom de herinvoering van de basisbeurs, de tegemoetkoming voor
studenten en de studievoorschotvouchers.
Naar aanleiding van de RWIZO is de voorkeursvariant uitgebreid met niet-gebruik
mbo en de aanpassing van de terugbetaalvoorwaarden in het mbo. De bedragen
in de tabellen zijn overeenkomstig aangepast. In de inleiding is benadrukt dat de
herinvoering van de basisbeurs de problemen van de jongere generatie niet
oplost. Tot slot is benadrukt dat de internetconsultatie er voor is bedoeld om de
mening van studenten te horen en mee te nemen in het uiteindelijke
wetsvoorstel. De nieuwe versie is ter informatie gedeeld met FIN, SZW en BZK.
Een afschrift van de brief wordt ook aan de Eerste Kamer gestuurd. Expliciet
wordt ingegaan op de EK-motie over het bedrag van 1 miljard euro.

Openbaarmaking
Conform de beleidslijn actieve openbaarmaking nota’s zal deze beslisnota,
evenals de eerdere beslisnota’s, openbaar worden gemaakt op de website
rijksoverheid.nl. Voorafgaand aan deze openbaarmaking zullen de
persoonsgegevens in de nota’s worden weggelakt. Het gaat om 7 nota’s die zijn
besproken en hebben geleid tot de inhoud van de hoofdlijnenbrief.

Pagina 1 van 1

Hoger Onderwijs en
Studiefinanciering

TER BESLUITVORMING

Aan: MOCW

Van
T 06Datum
22 februari 2022
Referentie
Bijlagen

Hoofdlijnenbrief studiefinanciering voor CWIZO

Aanleiding
Vrijdag 18 februari heeft u een versie van de hoofdlijnenbrief studiefinanciering
ontvangen, waarop u commentaar heeft gegeven. In bijgevoegde versie vindt u
uw opmerkingen verwerkt. Daarnaast zijn er nog enkele tekstuele wijzigingen
gedaan, mede op verzoek van de IRF. Er zijn nog enkele punten in de brief die
mogelijk wijzigen:
De bedragen in de tabel over de basisbeurs worden nog geüpdatet naar
de referentieraming van 2022, dit leidt mogelijk tot een kleine wijziging.
(Het eerder genoemde bedrag van 6 mln meerkosten voor het aanpassen
van de 1-februariregeling is wel verwerkt)
We zijn nog met DUO in gesprek over de uitvoeringskosten van de
tegemoetkoming. Als deze hoger uitvallen leidt dit tot lagere bedragen
voor de tegemoetkoming. Dit effect zal naar verwachting beperkt zijn.
Ambtelijk FIN lijkt akkoord met de kasschuif. M.FIN moet nog akkoord
gaan, maar krijgt dus een positief advies mee.
In deze nota wordt een extra toelichting gegeven op enkele vragen en een
beperkt aantal punten dat niet is overgenomen in de brief.

Geadviseerd besluit
Indien u akkoord bent met de wijzigingen wordt deze op 25 februari aangeleverd
voor de CWIZO.

Toelichting
Zin over kansarme jongeren (pagina 3 schone versie)
U had een zin toegevoegd dat kansarme jongeren met name gevoelig zijn
voor de afremmende werking van het leenstelsel.
Deze zin hebben we niet overgenomen, aangezien we hier geen
onderbouwing vanuit onderzoek voor hebben.
Het enige effect dat we zien is dat de doorstroom van het mbo naar het
ho stagneert. Dit heeft echter meerdere redenen en daarnaast lijkt het
niet juist om deze groep als kansarm te bestempelen.
Tekst over middeninkomens (pagina 3 en 4 schone versie)
U vroeg in hoeverre de belofte om aandacht te schenken aan
middeninkomens wordt waargemaakt met de voorgestelde
voorkeursoptie.
Een basisbeurs komt ten goede aan alle studenten, dus ook aan
studenten met ouders met een middeninkomen.
Pagina 1 van 2

-

-

Uiteraard is het een mogelijkheid om de aanvullende beurs uit te breiden
waardoor de middelen gerichter bij middeninkomens terecht kunnen
komen, maar een belangrijk deel van de groep middeninkomens zal niet
in aanmerking komen voor een volledige aanvullende beurs en daar dus
slechts beperkt van profiteren. Daarnaast zou dat ten koste gaan van de
hoogte van de basisbeurs.
De tekst in deze passage is aangepast om dit te verduidelijken.

Datum
22 februari 2022

Uitbreiden aanvullende beurs en tabel (pagina 6 en 9 schone versie)
U vroeg hoe de passage over het niet aanpassen van de aanvullende
beurs zich verhoudt tot de tabel met bedragen voor de basisbeurs.
In alternatief 2 en 3 wordt deze maatregel wel meegenomen, maar deze
maatregel zit niet in de voorkeursoptie.
Tabel basisbeurs (pagina 9 schone versie)
De varianten voor de basisbeurs zijn verduidelijkt. Er wordt nu duidelijk
één voorkeursoptie gepresenteerd, waarbij we naast de basisbeurs ook
het niet-gebruik van de aanvullende beurs in het hoger onderwijs
aanpakken en de bijverdiengrens in het mbo afschaffen. Daarna volgen
enkele alternatieven om de Kamer gevoel te geven bij de financiële
consequenties van verschillende keuzes.
U vroeg waarom de inkomensgrenzen in het ho anders zijn dan in het
mbo. Dit is historisch zo gegroeid, omdat het vaak ook als losse stelsels
gezien wordt. Dit kwam bijvoorbeeld duidelijk naar voren toen het
leenstelsel enkel in het hoger onderwijs is ingevoerd.
Daarnaast vroeg u hoe zeker de inschattingen zijn van het stimuleren van
het gebruik van de aanvullende beurs. Dit zijn uiteraard schattingen, die
ook afhankelijk zijn van de uiteindelijke methode die gekozen wordt om
het niet-gebruik terug te dringen. U informeert de Kamer hier na het
hoofdlijnendebat over. De schattingen zijn gebaseerd op onderzoeken van
andere regelingen in Nederland, zoals de aanpassingen in het
donorregister, en het buitenland.
Verschil bedragen mbo en ho (pagina 10 schone versie)
U vroeg waarom het volgens ons niet bezwaarlijk is dat het
basisbeursbedrag in het ho mogelijk lager wordt dan in het mbo.
Hoewel de basisbeurs opnieuw wordt ingevoerd, blijft een studie een
investering in jezelf. Op de lange termijn rendeert een ho-opleiding over
het algemeen meer dan een mbo-opleiding.
Daarnaast is het invoeren van de basisbeurs een significante verbetering
ten opzichte van de huidige situatie.
Ook zitten we simpelweg met een maximaal beschikbaar budget. Het is
dus niet mogelijk om alle maatregelen te nemen én de bedragen gelijk te
trekken binnen de gestelde financiële kaders.
De tekst is op dit punt niet aangepast.

Informatie die niet openbaar gemaakt kan worden
n.v.t.

Pagina 2 van 2

Datum
15 februari 2022

als dat niet lukt, stellen we voor om de internetconsultatie niet te
vertragen, maar het gesprek met de Kamer daar parallel aan te doen.
Daarnaast vestigen wij graag aandacht op de volgende punten die in de brief nog
gaan veranderen:
•
De bedragen in tabel A (de varianten voor de basisbeurs) worden
waarschijnlijk iets lager. Dit komt doordat de kosten voor de aanpassing
van de 1-februariregeling hoger worden nu de basisbeurs opnieuw wordt
ingevoerd. Deze hogere kosten (6 mln struc) moeten waarschijnlijk
worden gedekt uit de 1 miljard.
•
De bedragen in tabel B (de varianten voor de tegemoetkoming) worden
mogelijk lager. DUO heeft aangegeven mogelijk met een nieuwe
inschatting van de uitvoeringskosten te komen, die hoger uitvalt. Als dat
inderdaad zo is, moeten de bedragen voor de tegemoetkoming omlaag.
•
Mogelijk levert afstemming/nog eens nalopen nog kleine redactionele
veranderingen op.
Ons voorstel is dat wij deze aanpassingen zelf verwerken, en uitsluitend nog aan
u voorleggen als dit substantiële veranderingen oplevert.
Genomen besluiten
1. Herinvoering basisbeurs
Nalv het gesprek hierover met u op 3 februari 2022
Voor herinvoering van de basisbeurs hebben we het stelsel van voor 2015 als
startpunt genomen. Dit leidt ertoe dat we aan de Kamer willen voorstellen om de
volgende uitgangspunten te laten gelden voor de basisbeurs:
i.

ii.

de basisbeurs wordt verleend in de vorm van een prestatiebeurs. Dit
betekent dat de beurs bij het behalen van een diploma binnen de
diplomatermijn van 10 jaar wordt omgezet in een gift. Deze systematiek
geldt ook voor mbo 3 en mbo 4.
er is een onderscheid tussen een thuiswonende en uitwonende
basisbeurs. Ook hiervoor geldt dat wordt aangesloten bij de systematiek
voor mbo 3 en mbo 4.

Daarnaast leggen we de Kamer de vraag voor of zij een deel van het budget dat
in het CA is gereserveerd voor de basisbeurs, zou willen benutten voor (1) de
aanvullende beurs, (2) een maatregel om niet-gebruik van de aanvullende beurs
in het HO te verminderen, (3) het schrappen van de bijverdiengrens in het MBO
en (4) soepelere terugbetaalvoorwaarden in het MBO.
2. Tegemoetkoming voor studenten die geen basisbeurs hebben gehad
Nalv het gesprek hierover met u op 10 februari 2022.

Pagina 2 van 4

Datum
15 februari 2022

In de hoofdlijnenbrief komen enkele dilemma’s te staan voor wat betreft de
uitwerking voor de tegemoetkoming. In de brief is met behulp van de geschetste
argumenten bij de dilemma’s aangegeven naar welke variant de voorkeur uitgaat.
Hiervan is de inschatting dat deze juridisch, beleidsmatig en uitvoeringstechnisch
het beste uit te voeren zijn en geldt het in het coalitieakkoord beschikbare bedrag
van 1 miljard als uitgangspunt. Aan de hand van onderstaande dilemma’s wordt
de tegemoetkoming per student ingekleurd.
i.
ii.
iii.
iv.
v.

Afbakening: volledig of gedeeltelijk onder het leenstelsel gestudeerd?
Afbakening: wel of geen gebruik gemaakt van studiefinanciering?
Afbakening: wel of geen diploma-eis?
Uitkering: studievoucher, schuld verminderen en/of uitkeren?
Uitkering: één bedrag of per studievoorschotjaar?

Alles wegende stelt het kabinet in de brief voor om alle studenten die in
aanmerking voor studiefinanciering hadden kunnen komen aanspraak te laten
maken op een tegemoetkoming (dus ook wie wel recht had, maar niet gebruikt
heeft). De hoogte van de tegemoetkoming is daarbij afhankelijk van de duur dat
de student onder het leenstelsel heeft gestudeerd. Dat wil zeggen dat een student
geneeskunde (6 jaar) een hogere tegemoetkoming ontvangt, dan een
rechtenstudent (4 jaar). De minimale studieduur om voor de tegemoetkoming
bedraagt 12 maanden (1 studiejaar). Voor de tegemoetkoming geldt een diplomaeis.
In het regeerakkoord is aangegeven dat de student kan kiezen of de
tegemoetkoming van de studieschuld wordt afgetrokken of een studievoucher.
DUO geeft aan dat die combinatie van werkwijzen voor haar niet uitvoerbaar is.
Daarnaast heeft de Kamer eerder aangegeven liever van de
studievouchersystematiek af te stappen. De brief stelt daarom aan de Kamer voor
om de tegemoetkoming in mindering te brengen op de studieschuld; wie geen
schuld heeft opgebouwd, of de schuld heeft afbetaald, krijgt het bedrag
uitgekeerd.

Toelichting
Inzet DUO
De gevraagde uitvoering van de herinvoering van de basisbeurs en de
tegemoetkoming vragen veel van de capaciteit van DUO. De systemen en
communicatie moeten worden aangepast om uitbetaling van de basisbeurs in
goede banen te leiden. Ook de handhavingsactiviteiten zullen moeten uitgebreid
Pagina 3 van 4

Datum
15 februari 2022

in verband met de terugkerende controle op de uitwonende beurs in het hoger
onderwijs. Er zal door DUO voorrang worden gegeven aan de werkzaamheden
voor de basisbeurs, zodat dit gereed is voor studiejaar 2023-2024. Dit heeft tot
gevolg dat er niet eerder dan in 2024 kan worden begonnen met het inrichten van
de systemen voor de tegemoetkoming. Voor de systeemaanpassingen zijn
middelen gereserveerd op begroting voor 2022 en verder.
Planning
Actie
Hoofdlijnenbrief naar TK
Internetconsultatie
Ministerraad
Advies Raad van State en nader
rapport
Plenaire behandeling TK
Plenaire behandeling EK
Beoogde inwerkingtreding

Wanneer?
18/25 maart 2022
11 april 2022
Eind juni 2022
Na de zomer
Eind 2022/begin 2023
Voorjaar 2023
1 juli 2023

Pagina 4 van 4

Hoger Onderwijs en
Studiefinanciering

TER VOORBEREIDING

Aan: MOCW

Van
T (06
Datum
01 februari 2022
Referentie
Bijlagen

Gesprek 3 februari studiefinanciering

Aanleiding
Op donderdag 3 februari gaan we met u in gesprek over de uitwerking van het
coalitieakkoord met betrekking tot studiefinanciering. U heeft aangegeven hier
wat meer tijd voor te willen nemen, zodat er ook meer tijd is voor het maken van
keuzes. Daarnaast heeft u aangegeven in gesprek te willen gaan met een aantal
relevante partijen.
Ter voorbereiding op het verdere proces sturen we hierbij informatie over de
planning. Tevens doen we voorstellen voor gesprekken die met experts kunnen
worden gevoerd en gaan hierover graag het gesprek met u aan. Tot slot bevat
deze nota ook aanvullende informatie over de mogelijke uitbreiding van de
aanvullende beurs, die in het gesprek met studenten ter sprake kwam, en de
uitbreiding van de 1-februariregeling.

Toelichting
1. Planning
U heeft aangegeven in het voortraject graag tijd te nemen om gesprekken te
voeren met experts en studenten over het nieuwe studiefinancieringsstelsel,
voordat er een brief naar de Tweede Kamer wordt gestuurd. Hiertoe hebben we
gekeken welke mogelijkheden er zijn in de komende weken, zonder dat de
herinvoering van de basisbeurs in studiejaar 2023/2024 in het geding komt.
Om herinvoering van de basisbeurs per studiejaar 2023/2024 te regelen, dient de
wetgeving uiterlijk voor het zomerreces van 2023 (over 15 maanden) door
beide Kamers aangenomen te zijn. Vanuit deze datum hebben we teruggerekend
en het tijdspad uitgestippeld.
In grote lijnen moeten in het traject rekening houden met de volgende stappen:
•
CWIZO – RWIZO – MR hoofdlijnenbrief;
•
Behandeling hoofdlijnenbrief TK;
•
Opstellen van het wetsvoorstel;
•
Start uitvoeringstoets/internetconsultatie;
•
Behandeling wetsvoorstel in MR en wetsvoorstel voor advies naar de Raad
van State;
•
Nader rapport en indiening bij TK (via MR)
•
Plenaire behandeling TK;
•
Plenaire behandeling EK
Pagina 1 van 10

Datum
1 februari 2022

In bijlage 1 treft u een nader uitgewerkte versie van deze stappen.
In alle scenario’s is het zeer belangrijk dat medio april de uitvoeringstoets en
internetconsulatie op het conceptwetsvoorstel kan worden gestart. Wordt dat
later, dan worden de stappen later in het traject (bijvoorbeeld de tijd die
beschikbaar is voor de Kamers om vragen te stellen en voor OCW om ze te
beantwoorden) te krap.
Zoals eerder benoemd zitten we met een krap tijdspad. Dat geldt niet alleen voor
het opstellen van de wetgeving, maar ook voor het realiseren van de uitvoering.
Voor beiden is het noodzakelijk dat er keuzes gemaakt worden over de
vormgeving van het nieuwe stelsel. Het is van belang dat er tijd wordt genomen
voor gewogen keuzes, maar de invoeringsdatum in het Coalitieakkoord zorgt voor
een tijdsklem.
Stukken die worden aangeboden aan de Tweede Kamer dienen eerst in de
ministerraad te worden behandeld en kunnen vervolgens aan de Kamer worden
aangeboden. Om de behandeling in de MR goed te laten verlopen, is het van
belang dat de financiële, juridische en uitvoeringsgevolgen interdepartementaal
zijn afgestemd. Hiertoe worden ambtelijke voorportalen gebruikt. Voor OCW zijn
dit CWIZO (Commissie Werk, Inkomen, Zorg en Onderwijs) en de RWIZO. Indien
we willen afwijken van de gebruikelijke route zou dit vooraf moeten worden
afgestemd met AZ.
Voor de korte termijn zien wij de volgende optie om een hoofdlijnenbrief aan de
Kamer te sturen:
Een latere CWIZO (7 maart) – RWIZO – MR: op 25 maart zal de hoofdlijnenbrief
worden behandeld in de MR, indien de RWIZO kan worden overgeslagen is dit 18
maart. Om vervolgens genoeg tijd over te houden voor het debat over deze brief
kunnen we de Tweede Kamer vragen om alvast een vergaderdatum te bepalen
vlak na 18/25 maart. Met deze optie krijgt de Tweede Kamer minder tijd voor de
behandeling van de brief en is er minder tijd om dit te verwerken in het
wetsvoorstel, uitgaande van de start van de internetconsultatie op 11 april.
Planning DUO
DUO zal tijdig moeten starten met aanpassingstraject voor de communicatie, de
processen en systemen. Dit geldt vooral voor het herinvoeren van de basisbeurs,
het verbreden van de aanvullende beurs en het terugdringen van het niet gebruik
van de aanvullende beurs. Om deze onderdelen probleemloos op 1 september
2023 te kunnen invoeren, moeten de aanpassingen technisch gezien afgerond zijn
voordat de nieuwe studenten hun aanvraag voor studiefinanciering indienen
(medio maart 2023). DUO zal dit aanpassingstraject vanaf medio maart 2022
gaan opstarten. DUO zal daarbij zoveel als mogelijk is uitgaan van de bestaande
systematiek en de op dat moment gemaakte keuzes.

Pagina 2 van 10

Datum
1 februari 2022

Naast de technische aanpassingen moet rekening gehouden worden met de
bijbehorende communicatietrajecten. De communicatie richting studenten moet
ruim voor de start van het nieuwe stelsel opgestart kunnen worden en hiervoor is
het noodzakelijk dat de kaders helder zijn. Communicatie heeft ook invloed op het
doenvermogen van studenten.
2. Gesprekken met het veld
U heeft aangegeven de komende weken graag in gesprek te gaan met
verschillende experts over het nieuwe studiefinancieringsstelsel en de
tegemoetkoming voor studenten. We gaan donderdag graag met u in gesprek
over uw ideeën hierbij.
Enkele suggesties voor experts:
•
Kim Putters – directeur bij het Sociaal en Cultureel Planbureau (SCP).
Het SCP volgt, verklaart en verkent hoe het met de inwoners van
Nederland gaat op sociaal en cultureel gebied. U heeft reeds aangegeven
graag met hem in gesprek te willen, het gesprek wordt reeds gepland.
•
,
en
onderzoekers
van het RIVM en het Trimbos Instituut. Het RIVM heeft voor het eerst
landelijk onderzocht hoe het staat met de mentale gezondheid van
studenten in het hoger beroepsonderwijs en op de universiteit. Dit rapport
is in november 2021 verschenen. Ook zij zijn reeds benaderd.
•
Arjan Vliegenthart – directeur-bestuurder bij het NIBUD. Het NIBUD
heeft afgelopen jaar een onderzoek gedaan naar de financiële situatie van
studenten, zowel in het hoger onderwijs als in het mbo.
•
Klaas Knot – president van de Nederlandsche Bank (DNB). DNB kijkt o.a.
naar prijsstabiliteit en een schokbestendig financieel systeem. In dit kader
kijken zij ook naar (het functioneren van) de Nederlandse
hypotheekmarkt.
•
Maurice Knijnenberg en Mariëtte Hamer – respectievelijk voorzitter
SER Jongerenplatform en voorzitter SER. Het SER Jongerenplatform
bestaat uit 11 jongerenorganisaties en heeft vorig jaar een advies
uitgebracht over het leenstelsel. In januari publiceerden zij ook de
verkenning ‘Veelbelovend’, waarin de kansen en belemmeringen van
jongeren in Nederland op het gebied van leren, werken en ondernemen,
wonen, gezinsvorming en klimaat worden besproken. Dit rapport is een
update van het rapport ‘Hoge Verwachtingen’.
•
Akhilesh Bansidhar – voorzitter van de DUO Jongerenraad. Zij geven
DUO gevraagd en ongevraagd advies over zaken die studenten aangaan.
•
Studentenorganisaties – te denken valt aan ISO, LSVb, JOB MBO en
LAKS. Zij zijn ook vertegenwoordigd in het SER Jongerenplatform. De
directie COM stelt voor om een ‘debattour’ met studenten te organiseren
over de bredere vraagstukken waar jongeren mee kampen. Hierover
wordt u separaat geïnformeerd.

Pagina 3 van 10

Datum
1 februari 2022

Naast gesprekken met externen kunt u ook denken aan nadere
(inter)departementale verdieping, zoals:
•
Gesprek met minister voor Volkshuisvesting en Ruimtelijke Ordening,
Hugo de Jonge, of zijn ambtenaren over de huidige situatie op de
woningmarkt.
•
Gesprek met minister voor Armoedebeleid, Participatie en Pensioenen,
Carola Schouten, of haar ambtenaren, over de effecten van schulden in
de samenleving.
•
Gesprek met minister voor Klimaat en Energie, Rob Jetten, of zijn
ambtenaren, over de huidige stand van het klimaat en de lange termijn
effecten daarvan voor jongeren.
•
Indien gewenst, kunnen wij uiteraard ook nadere (verdiepings)sessies
organiseren over het studiefinancieringsstelsel.
Bespreekpunt: Met welke partijen (niet-gelimiteerd tot bovenstaande suggesties)
wilt u in gesprek gaan de komende weken?
3. ‘Betere start deze generatie’
U heeft aangegeven in de gesprekken ook stil te willen staan bij het voornemen
van het kabinet om ‘deze generatie te helpen aan een betere start’.
Onderstaande tekst betreft een handvat voor in de brief om het gesprek nader te
voeren. Deze is nog niet afgestemd met andere departementen. We gaan graag
met u in gesprek over waar u naar op zoek bent en welke plek dat kan hebben in
het traject rond studiefinanciering.
Handvat tekstvoorstel
De generatie jongeren die nu studeert, of nu net de arbeidsmarkt op is, heeft de
aandacht van het kabinet vanwege de bijzondere omstandigheden waarin deze
verkeert. En dat gaat verder dan studiefinanciering.
Zeer recentelijk heeft deze groep bij uitstek te kampen gehad met de gevolgen
van de Coronacrisis. Veel studenten zaten verplicht thuis en hadden dus een heel
ander leven dan zij van hun studietijd hadden voorgesteld. En juist onder starters
werd de economische klap van de coronacrisis sterk gevoeld, omdat juist flexibele
contracten kwetsbaar werden.
Maar er speelt meer. Al langer ziet het kabinet toenemende prestatiedruk en
onzekerheid bij deze groep. Hoe zeker is mijn inkomen als ik straks ben
afgestudeerd? Kan ik straks nog wel een huis kopen? En hoe ziet de wereld eruit
voor mijn kinderen, gezien het veranderende klimaat? Die zorgen zijn begrijpelijk,
en raken aan zekerheden die het kabinet eenieder gunt. Veel van deze zorgen
worden daarom geadresseerd in het coalitieakkoord. Maar het kabinet wil hier ook
graag over in gesprek. Daarom PM.
Pagina 4 van 10

Datum
1 februari 2022

4. Uitbreiding aanvullende beurs en gevolgen basisbeurs
Er zijn mogelijkheden om de aanvullende beurs uit te breiden. Dit heeft gevolgen
voor de basisbeurs. Kort gezegd kan worden gesteld dat als er € 50 miljoen extra
aan de aanvullende beurs wordt besteed, dat dit betekent dat er € 10 per student
per maand minder beschikbaar is voor de basisbeurs.
In onderstaande tabel ziet u drie variant. In variant 1 wordt het volledige
beschikbare bedrag uit het CA in de basisbeurs gestopt en blijft de aanvullende
beurs zoals die nu is (het nul-scenario). In variant 2 wordt de doelgroep
uitgebreid naar een inkomen van €70.000 en bij variant 3 naar €80.000. Deze
cijfers zijn berekend op basis van prijspeil 2021 en de referentieraming 2021.
Uiteraard kan nog gekeken worden naar de verhouding van de hoogte van de
uitwonende beurs ten opzichte van de thuiswonende beurs. Daarbij is nu
uitgegaan van de verhouding zoals die was vóór het leenstelsel.

Basisbeurs uitwonend
Basisbeurs thuiswonend
Aanvullende beurs maximaal
Totaal maximaal uitwonend
Totaal maximaal thuiswonend
Inkomen ouders voor maximale
aanvullende beurs
Inkomen ouders voor minimale
aanvullende beurs

Variant 1
€ 300
€105
€414
€714
€519
€33.700 of
lager
€52.800

Variant 2
€ 265
€ 95
€414
€ 679
€ 509
€33.700 of
lager
€70.000

Variant 3
€ 247,50
€ 90
€414
€ 661,50
€ 504
€33.700 of
lager
€80.000

Eerste inschatting is dat in variant 2 ongeveer 50.000 extra studenten een
aanvullende beurs krijgen ten opzichte van variant 1. In variant 3 gaat het om
80.000 extra studenten ten opzichte van variant 1. Studenten die in variant 1 al
een aanvullende beurs ontvingen en bij de nieuwe variant een hogere aanvullende
beurs ontvangen, zijn niet in deze aantallen meegenomen. Onderstaande
grafische weergave laat zien hoe het bedrag aan aanvullende beurs afneemt naar
mate het inkomen hoger wordt.

Pagina 5 van 10

Datum
1 februari 2022

5. Wetsvoorstel verruiming 1-februariregeling
•
De 1-februariregeling houdt in dat studenten die voor het eerst beginnen
met studeren en vóór 1-februari stoppen met hun studie, hun
prestatiebeurs toch als gift krijgen. Het heeft als voordeel dat de
prestatiebeurs die ze hebben ontvangen, geen lening wordt omdat de
studie niet is afgerond. In de praktijk beslissen veel studenten voor 1
februari of ze hun studie willen voortzetten.
•
Het wetsvoorstel voor aanpassing van de 1-februariregeling beoogt deze
periode te verlengen tot 1 september voor mbo’ers die aan een hboopleiding beginnen. Doel van deze aanpassing is om doorstroom specifiek
voor deze groep te bevorderen, waar die de laatste jaren terugliep.
•
De Kamer heeft hiertoe ook een motie ingediend. (De motie van der
Molen c.s.).
•
De Afdeling advisering van de Raad van State heeft haar advies
uitgebracht m.b.t. dit wetsvoorstel. Dit was een positief advies (Bdictum). Wel heeft de RvS zorgen geuit over samenloop in de uitvoering
als er ook in het RA maatregelen zouden worden aangekondigd rond
studiefinanciering. De volgende stap is het opstellen van een nader
rapport waarin wordt gereageerd op het advies van de Raad van State.
•
De oorspronkelijke planning was om dit in te laten per collegejaar
2022/2023. Om het wetsvoorstel verder te brengen zijn er verschillende
opties:

Pagina 6 van 10

Datum
1 februari 2022

Optie 1: Onveranderd voortzetten als apart wetsvoorstel.
•
Voordeel is dat de verruiming van de 1-februariregeling een jaar eerder
ingaat dan als het mee zou lopen met de herinvoering van de basisbeurs
(inwerkingtreding is beoogd m.i.v. collegejaar 2022-2023).
•
Een ander voordeel is dat de maatregel in werking treedt op het moment
dat de vorige minister van OCW heeft aangegeven aan de Kamer.
•
Nadeel is dat DUO in de uitvoeringstoets bij de verruiming van de 1februariregeling heeft gesteld dat de uitvoering in de knel zou komen als
het ‘nieuwe’ kabinet zou beslissen tot herziening van het
studiefinancieringsstelsel. Nu hier sprake van is, wordt het voor DUO
lastig om beide voorstellen tijdig te kunnen implementeren. Dit heeft dan
ook niet de voorkeur van DUO. Daarnaast is voor een aparte
wetsbehandeling ook extra capaciteit nodig, die vanwege de overige SFmaatregelen schaars is.
•
Een ander nadeel is dat het risico bestaat dat de Kamer bij de
behandeling van dit wetsvoorstel alvast een voorschot neemt de discussie
over de basisbeurs. Dan krijgen we in de prakrijk eigenlijk twee keer de
behandeling van de invoering van de herziening van de basisbeurs.
•
Daarnaast betreft het een zeer krap tijdspad, waarvan de vraag gesteld
kan worden of het nog realistisch is.
Optie 2: Samenvoegen met het wetstraject voor de herinvoering van de
basisbeurs.
•
Voordeel is dat de Kamer beide maatregelen op het gebied van
studiefinanciering, in gezamenlijkheid kan wegen. Daarnaast geeft dit
DUO meer ruimte om haar processen te organiseren.
•
Nadeel is dat de regeling een jaar later ingaat.
Optie 3: Aanhouden en bezinnen of u deze wijziging wil voortzetten.
•
Indien u dat wenselijk vindt, kunnen we u ook uitgebreider meenemen in
de voors- en tegens van het wetsvoorstel voor de 1-septemberregeling. U
kunt dan in een later stadium (enkele weken) bepalen of u de
wetsvoorstellen wil samenvoegen, het 1 februari-wetsvoorstel wilt
doorzetten als apart traject, of dit wetsvoorstel wilt stopzetten.
•
In dit geval dient u wel te besluiten dat het wetsvoorstel niet per 1
augustus 2022 zal worden ingevoerd, omdat DUO moet weten wat het
beleid wordt voor het volgende collegejaar. Richting Kamer zou u openlijk
aan kunnen geven dat u zich beraadt op het wetsvoorstel.
•
Voordeel is dat u tijd en ruimte heeft om het wetsvoorstel inhoudelijk te
wegen.
•
Nadeel is dat, als u later besluit het wetsvoorstel stop te zetten, u
hiermee geen uitvoering geeft aan een motie van de Kamer.
Bespreekpunt: graag bespreken we deze opties met u om dit wetsvoorstel verder
te brengen.

Pagina 7 van 10

Datum
1 februari 2022

Bijlage 1 – voorstel planning
Processtap
Voorbereiden
hoofdlijnenbrief
Aanleveren CWIZO
CWIZO
MR + aanbieden aan TK

Tijd
Heden – 25 februari

Debat TK

21 maart – 25 maart

Schrijven wetsvoorstel

Heden – 11 april

Internetconsultatie +
uitvoeringstoetsen

11 april – 3 juni

Verwerken
internetconsultatie +
uitvoeringstoetsen
Wetgevingstoets J&V en
afstemming FIN

6 juni – 10 juni

Verwerken J&V + FIN en
klaarmaken stukken MR
Aanleveren CWIZO

17 juni – 24 juni

25 februari
7 maart
18 maart

13 juni – 17 juni

Opmerkingen
Uitgaande van een
inhoudrijke brief

Uitgaande van overslaan
RWIZO
Dit zou van te voren
gepland moeten worden.
Er kan reeds begonnen
worden aan de ‘kapstok’
voor de wetswijziging.
Dit kan pas gefinaliseerd
worden nadat er
definitieve besluiten
genomen worden. Ook
eventuele moties n.a.v.
het debat moeten nog
verwerkt worden.
Er is gekozen voor een
internetconsultatie van
de gebruikelijke termijn
van 8 weken. In die
periode moeten ook
uitvoeringstoetsen
worden gevraagd aan
o.a. DUO en de Raad
voor de Rechtsspraak. In
het kader van Werk aan
Uitvoering heeft het
kabinet aangegeven hier
meer aandacht aan te
willen geven.

Voor het aanbieden aan
de Raad van State doen
J&V en FIN een toets op
de stukken.

24 juni
Pagina 8 van 10

Datum
1 februari 2022

CWIZO
MR

4 juli
15 juli

Advisering Raad van
state

18 juli – 30 september
18 juli – 22 augustus
(bij spoedadvies)

Nader rapport

3 oktober – 14 oktober

Aanbieding via
voorportalen en MR aan
TK
Indienen verslag TK

14 oktober – 11
november

Beantwoorden verslag
TK

5 december – 23
december

14 november – 5
december

Uitgaande van wederom
overslaan RWIZO (nog
niet afgestemd met AZ).
Dit is de laatste MR voor
de zomer, indien de MR
niet akkoord gaat en het
voorstel nog een keer
terug moet komen
moeten we rekenen op
een maand vertraging.
Uitgaande van een
directe aanlevering aan
de RvS (daar kan ook
een week tussen zitten)
en advies binnen 10
weken (gebruikelijke
termijn is 12 weken).
Optie is om een
spoedadvies van 5
weken te vragen, dat
geeft meer ruimte in de
planning – maar nog
steeds niet veel.
Hierna zijn we uitgegaan
van de situatie zonder
spoedadvies
Data voorportalen na de
zomer zijn nog niet
bekend
Er is drie weken
gerekend voor alle
stappen in de Kamer,
uiteraard gaat de Kamer
over haar eigen
planning. Normaliter is
er een
procedurevergadering en
wordt vervolgens een
inbrengtermijn
vastgesteld. Dit gebeurt
zelden binnen drie
weken.
Verzending vlak voor het
kerstreces
Pagina 9 van 10

Datum
1 februari 2022

Plenaire behandeling
Stemmingen
Aanbieden EK
Indienen voorlopig
verslag
Memorie van Antwoord
Definitief verslag

16 januari – 6 februari
6 februari – 13 februari
20 februari – 24 februari
27 februari – 19 maart

Plenaire behandeling
Stemmingen
Publiceren in Staatsblad

8 mei – 26 mei
29 mei – 3 juni
5 juni – 16 juni

20 maart – 9 april
10 april – 21 april

Ook hier is de termijn
van drie weken gekozen.
De EK stelt het verslag
nog vast in een
procedurevergadering
Na het meireces
Inclusief tekenen door
Koning e.d.

De planning na de RvS is een grove schatting. Daarbij geldt dat de Tweede en
Eerste Kamer over haar eigen planning en procedures gaat.
Daarnaast is het goed om te weten dat er volgend jaar Provinciale
Statenverkiezingen zijn. Daardoor vergadert de Eerste Kamer mogelijk langere
tijd niet. Hier is nog geen rekening mee gehouden in de planning.

Pagina 10 van 10

Hoger Onderwijs en
Studiefinanciering

TER INFORMATIE

Aan: MOCW

Van
T (06
Datum
27 januari 2022
Referentie

Oplegnota bij de hoofdlijnenbrief

Bijlagen
1.
Analyse van veelgehoorde
argumentatie over het
leenstelsel.
2.
Tijdlijn sociaal leenstelsel
3.
Concept hoofdlijnenbrief

Aanleiding
In het overleg van 26 januari over de studiefinancieringsmaatregelen heeft u
gevraagd om de randvoorwaarden van de uitvoering van het coalitieakkoord te
schetsen. En daarbij wil u graag meer gevoel krijgen bij de argumenten waarom
we de basisbeurs herinvoeren in het hoger onderwijs en de studenten die geen
basisbeurs hebben ontvangen, een tegemoetkoming verlenen. Bij de uitwerking
van het coalitieakkoord spelen er meerdere dilemma’s die nu zijn geschetst in de
hoofdlijnenbrief. Een concept van deze brief is meegezonden. Een overzicht van
onze weging van argumenten treft u aan in bijlage 1.
Beslispunt
Wij vernemen graag uw commentaar op de concept versie van de
hoofdlijnenbrief.
Bent u akkoord om bij enkele opties rondom de basisbeurs een
voorkeursrichting op te nemen richting de Kamer?

Toelichting
Randvoorwaarden voor keuzes
Om richtinggevende adviezen op te kunnen nemen voor de Kamer en keuzes te
kunnen maken over de vormgeving van de basisbeurs en de tegemoetkoming is
het goed om de randvoorwaarden waar binnen we werken scherp te hebben.
Indien een optie aansluit bij al deze randvoorwaarden wordt voorgesteld deze als
richtinggevend advies op te nemen in de hoofdlijnenbrief.
Uitgangspunten herinvoeren basisbeurs
1. De invoering basisbeurs is in collegejaar 2023-2024, dat betekent dat er
uiterlijk 1 juni een akkoord moet zijn van beide Kamers én dat DUO de
wet tijdig kan uitvoeren.
2. Er is 1 miljard structureel beschikbaar voor de herinvoering van de
basisbeurs.
3. We nemen het stelsel van voor 2015 als uitgangspunt. We wijken daar
alleen van af als dat aansluit bij onze argumentatie voor de herinvoering
van de basisbeurs.

Pagina 1 van 12

Datum
27 januari 2022

Dilemma’s
Basisbeurs
Gezien de bovenstaande uitgangspunten vragen wij u om op de volgende punten
voorlopige besluiten te nemen en deze als richtinggevend advies aan de Kamer
mee te geven. Mocht de Kamer tot een ander inzicht komen, of uzelf op basis van
voortschrijdend inzicht, dan kan dat later nog worden herzien.
Onderscheid uit- en thuiswonend
o In het oude stelsel bestond er een onderscheid tussen uit- en
thuiswonende studenten.
o Het belangrijkste nadeel hiervan is dat het risico op oneigenlijk
gebruik toeneemt: er zullen studenten zijn die een
uitwonendenbeurs aanvragen zonder uitwonend te zijn. DUO zal
de handhavingscapaciteit daarvoor op moet schakelen, maar dat
is mogelijk.
 Advies is om richting de Kamer de voorkeur uit te spreken
voor een onderscheid tussen uit- en thuiswonend.
Niet gebruik aanvullende beurs in het hoger onderwijs
o Uit onderzoek van het CPB blijkt dat een deel van de studenten
die wel recht heeft op een aanvullende beurs, die niet aanvraagt.
Een deel van hen heeft wel een lening.
o Het is wenselijk dat studenten gebruik maken van de
mogelijkheden die er zijn en niet onnodig een lening aangaan.
 Advies is om richting de Kamer de voorkeur uit te spreken
om het gebruik van de aanvullende beurs te stimuleren.
Daarvoor is geen wetswijziging noodzakelijk.
Hoogte maximale lening
o Iedere student kan in totaal aanspraak maken op een bedrag per
maand, afhankelijk van of hij uit- of thuiswonend is(met
uitzondering van de eenoudertoeslag). Op dit moment is dat voor
elke student € 1.116,95.
o In het oude stelsel was het deel dat studenten konden lenen
lager. Dit werd verlaagd met de basisbeurs.
 Gelet op de argumentatie om de schulden niet te ver op te
laten lopen, ligt het in de rede om ook nu de lening te
verminderen met de basisbeurs.
Bijverdiengrens ho en mbo
o Met de introductie van het leenstelsel is de bijverdiengrens in het
hoger onderwijs afgeschaft. Het idee daarbij was dat studenten
niet gehinderd moesten worden om geld bij te verdienen.
o Het hebben van een bijbaan of een eigen onderneming kan
bovendien een goede manier zijn om werkervaring op te doen.
Dat moet niet worden ontmoedigd.
o Met de argumentatie dat we schulden willen voorkomen lijkt het
onlogisch om studenten te hinderen in hun bijverdiensten.
Pagina 2 van 12

Datum
27 januari 2022

 Daarom wordt in de hoofdlijnenbrief voorgesteld om de
bijverdiengrens in het hoger onderwijs niet terug te laten
komen en deze ook in het mbo af te schaffen. De kosten
voor het afschaffen in het mbo, bedragen € 1 miljoen. Dit
wordt betaald uit het totale budget voor herinvoering van
de basisbeurs in het hoger onderwijs. Dit vraagt minder
van de capaciteit van DUO op dit moment en heeft als
voordeel dat dit duidelijk aan de student kan worden
gecommuniceerd.
Daarnaast is er een aantal onderwerpen waar een dergelijk advies nog niet
duidelijk is. Daarom worden deze keuzes enkel als dilemma geschetst in de brief,
die vooral betrekking hebben op de gevolgen voor het mbo. Hoewel het in een
aantal gevallen logisch lijkt om voor het mbo gelijksoortig beleid te voeren als
voor het ho, heeft dit wel consequenties voor de hoogte van de basisbeurs in het
hoger onderwijs; over mbo is geen afspraak in het coalitieakkoord gemaakt. Het
gaat daarbij om de volgende onderwerpen in de brief:
-

-

Terugdringen niet-gebruik aanvullende beurs mbo
o Afweging tussen kosten terugdringen niet-gebruik en investering
in basisbeurs. De verwachting is dat het niet-gebruik in het mbo
hoger is dan in het hoger onderwijs.
Leenvoorwaarden mbo
o De stelsels in het mbo en ho gaan veel meer op elkaar lijken.
Belangrijk verschil zijn de terugbetaalvoorwaarden. In het MBO
moet de lening in 15 jaar worden terugbetaald, in het HO in 35
jaar.
o Er zijn geen signalen dat de terugbetaalvoorwaarden op dit
moment als belemmerend worden ervaren in het mbo.
o Zowel het terugbetalen in 15 jaar als in 35 jaar kennen voor- en
nadelen.
o Daarnaast kost het aanpassen van de leenvoorwaarden ongeveer
€ 8 miljoen, wat ook betaald dient te worden uit het totale
beschikbare bedrag voor herinvoering van de basisbeurs. DUO
heeft op dit moment nog niet uitgezocht wat de impact is en per
wanneer het kan worden uitgevoerd.

Tegemoetkoming
De keuzes die gemaakt worden inzake de tegemoetkoming hebben direct
gevolgen voor de hoogte van de tegemoetkoming. De analyse van de gevolgen
zijn nu geschetst in de hoofdlijnenbrief. Er is op dit moment nog geen concreet
advies gegeven in de hoofdlijnenbrief. De uitkomst van het gesprek met de
studentenbonden op 31 januari kan ook iets meer kleur geven in de
hoofdlijnenbrief aan de Tweede Kamer. U ontvangt hierover een meer uitgewerkte
nota voor het gesprek op 3 februari.
Pagina 3 van 12

Datum
27 januari 2022

Uitgangspunten tegemoetkoming
1. Aankondiging in het coalitieakkoord dat er een tegemoetkoming komt
2. Er is 1 miljard beschikbaar voor de tegemoetkoming.
3. Verworven aanspraak op een studievoucher van studenten onder het
sociaal leenstelsel – de beschikbare 600 miljoen blijft hiervoor
gereserveerd. In het coalitieakkoord is opgenomen dat de 1 miljard voor
de tegemoetkoming bovenop het bedrag voor de studievouchers komt.
Hieronder wordt toegelicht waarom we als uitgangspunt moeten nemen
dat het bedrag van de studievouchers gereserveerd blijft voor de
oorspronkelijke groep.
4. Tegemoetkoming kan een middel zijn om de omgekeerde boeggolf te
voorkomen.
Studievoorschotvouchers
Op 1 september 2015 trad de Wet studievoorschot hoger onderwijs in
werking. In het nieuwe stelsel stond het studievoorschot centraal: een
sociale leenvoorziening die de overheid aan alle studenten ter beschikking
stelt. Tegelijkertijd maakte de wet het mogelijk dat met de middelen die
vrijkomen door de hervorming van het stelsel flink konden worden
geïnvesteerd in de kwaliteit van het hoger onderwijs en aan hoger
onderwijs gerelateerd onderzoek.
De regering vond het belangrijk dat de studenten die als eerste te maken
kregen met het studievoorschot, en deze kwaliteitsverbetering zo mede
mogelijk maakte, dit ook terug konden zien in het onderwijs dat zij
volgen.
Daarom komen studenten die in de eerste vier collegejaren van het
leenstelsel (2015/2016 t/m 2019/2020) voor het eerst studiefinanciering
hebben ontvangen voor het volgen van een bacheloropleiding in het hoger
onderwijs en met goed gevolg hebben afgerond, in aanmerking voor een
studievoucher. Deze voucher ter waarde van ongeveer € 2.150 (prijspeil
2022) kunnen zij vanaf het vijfde jaar na afstuderen inzetten ten behoeve
van een opleidingsonderdeel gedurende maximaal vijf jaar. Het totaal
beschikbare budget voor de studievouchers is 600 miljoen.
De reden hiervoor is dat zij niet hebben kunnen profiteren van de
investeringen in het hoger onderwijs die zijn gedaan met de opbrengsten
van de afschaffing van het hoger onderwijs.
In de Tweede Kamer zijn inmiddels twee moties aangenomen waarin de
regering werd verzocht om deze vouchers af te schaffen en het bedrag
dat ermee gemoeid is, uit te betalen aan de studenten in de vorm van
aftrek op de studieschuld. Ook de studenten hebben eerder aangegeven
hier voorstander van te zijn.
- Deze studenten hebben een verworven recht op deze compensatie. We
kunnen de studievoorschotvouchers dus niet geheel afschaffen. Het is wel
mogelijk om de vorm daarvan aan te passen.
Pagina 4 van 12

Datum
27 januari 2022

-

-

Het voorstel is daarom om – in lijn met de wens van de Kamer – de vorm
van de studievoorschotvouchers aan te passen naar een korting op de
studieschuld en (indien die schuld er niet is) een uitbetaling. Hiervoor is
wel nog instemming van de IRF nodig.
DUO kan deze uitbetaling samen doen met de tegemoetkoming, wat voor
hen de uitvoeringslasten beperkt.

Pagina 5 van 12

Datum
27 januari 2022

Planning
De planning ziet er (tot aan de zomer) als volgt uit :
4 februari
Aanleveren CWIZO hoofdlijnenbrief
14 februari
CWIZO hoofdlijnenbrief
25 februari
MR hoofdlijnenbrief + verzenden aan TK
7 maart – 25 maart
Debat TK over hoofdlijnenbrief
Januari – 8 april
Gereed maken wetsvoorstel
11 april – 6 juni
Openbare internetconsultatie en
uitvoeringstoetsen
6 juni – 25 juni
Verwerken reacties en toetsen JenV en FIN
en CWIZO
25 juni (laatste MR voor reces)
Aanbieden wetsvoorstel RvS
Op die manier kunnen we in het najaar het wetsvoorstel aanbieden aan de
Tweede Kamer en hebben we ongeveer een half jaar voor de parlementaire
behandeling.
Het is goed om te weten dat er zowel na de openbare internetconsultatie als na
het advies van de Raad van State nog ruimte is om het wetsvoorstel aan te
passen.

Pagina 6 van 12

Datum
27 januari 2022

Bijlage 1: Analyse van veelgehoorde argumentatie over het leenstelsel
Inleiding
•
In het overleg over studiefinanciering van 26 januari heeft u gevraagd om
een analyse van de veelgehoorde argumentatie over het leenstelsel. Dus:
welke argumenten passeren de revue, welke snijden hout, en welke doen
dat minder.
•
Hierbij onze voorlopige ambtelijke weging van de argumenten. De
argumenten worden bewust besproken zoals ze in het maatschappelijk
debat terugkomen – sommige argumenten overlappen dus ook, en wat
vanuit de ene invalshoek een valide argument is, hoeft dat vanuit een
andere invalshoek niet te zijn. Voor al deze argumenten geldt dat het een
politieke vraag is of ze tot aanpassing van beleid moeten leiden.
Argument 1: “Het studievoorschotstelsel zorgt voor (kans)ongelijkheid
tussen generaties”
•
Wat ons betreft klopt dit.
o Studenten die geen beurs ontvangen gedurende hun studie,
‘krijgen’ in die periode minder van de overheid dan studenten die
wel een beurs ontvangen tijdens hun studie – in die zin is sprake
van financiële ongelijkheid.
o Daarnaast kan ook sprake zijn van een tweede orde effect, omdat
deze studenten met een hogere studieschuld, een slechtere
uitgangspositie hebben op bijvoorbeeld de woningmarkt
(vergeleken met studenten met een lagere studieschuld). In dat
laatste geval zou je kunnen spreken van grotere kansongelijkheid.
Argument 2: “Het studievoorschotstelsel is slecht voor middeninkomens;
een basisbeurs is beter”
•
Dit klopt ten dele.
o Toen het studievoorschotstelsel is ingevoerd, is de aanvullende
beurs iets verhoogd. Daardoor is de impact voor ouders met lage
inkomens verminderd. Wie net niet meer in aanmerking kwam
voor een aanvullende beurs, kreeg dan niets.
o Het klopt dat middeninkomens daarmee per saldo minder kregen.
Het klopt ook dat het herinvoeren van de basisbeurs ook deze
groep tegemoet komt. Maar ouders met hoge inkomens, worden
met de herinvoering ook bediend. Het herinvoeren van de
basisbeurs is dus beter, maar het uitbreiden van de doelgroep van
de aanvullende beurs is doelmatiger als specifiek deze groep het
probleem was geweest.
Argument 3: “Het herinvoeren van de basisbeurs verbetert voor jongeren
de situatie op de woningmarkt”
•
Dit geeft wat ons betreft een te beperkt beeld.
o De huidige situatie op de woningmarkt kent vele oorzaken, en als
studieschulden daar één van zijn, dan slechts in beperkte mate.

Pagina 7 van 12

Datum
27 januari 2022

o

o

o

Als jongeren straks een lagere schuld hebben, zouden ze in staat
zijn meer te lenen voor hun hypotheek. Meer jongeren met een
grotere portemonnee zorgt, voor een gegeven vraag en aanbod,
voor een stijgende prijs. De herinvoering van de basisbeurs kan
zo juist leiden tot verder stijgende woningprijzen. Daarvan
profiteren met name bestaande woningeigenaren.
Dat gezegd hebbende heeft een jongere zonder studieschuld op
de woningmarkt een betere uitgangspositie dan een jongere met
studieschuld. Het collectief is dus slechter af, maar jongeren met
minder studieschuld hebben relatief meer kans om een huis te
kopen.
NB in het coalitieakkoord is ook afgesproken dat de hoogte van
een hypotheek voortaan berekend zou worden op basis van de
actuele studieschuld in plaats van op basis van de oorspronkelijke
studieschuld.

Argument 4: “Schulden beinvloeden het welzijn en de kansen van
studenten”
•
Dit klopt wat ons betreft grotendeels.
o Het economisch risico van een studieschuld is beperkt door de
soepele aflossingsvoorwaarden. Dat laat onverlet dat het ‘hebben
van een schuld’ op een persoon kan drukken. Dat is niet voor
iedereen hetzelfde: de ene persoon kan een gegeven schuld veel
zwaarder beleven dan iemand anders met een gelijke schuld. Als
een schuld zwaar op je drukt kan dat zowel tijdens als na je
studie je welzijn en kansen beïnvloeden.
o Het (mentale) welzijn van de student wordt echter ook beïnvloed
door andere oorzaken, zoals de prestatiedruk. Die moeten niet
worden gebagatelliseerd.
o Voor zover een schuld iemand beperkt om bepaalde investeringen
te doen, in bijvoorbeeld een huis of bedrijf, kan ook gezegd
worden dat dit de ontwikkeling beperkt.
Argument 5: “Het studievoorschotstelsel heeft de toegankelijkheid
verminderd/betaalbaarheid verminderd/leenangst vergroot”
•
Er is weinig overtuigend bewijs voor deze stelling.
o De beleidsdoorlichting van artikel 11 (studiefinanciering) heeft
laten zien dat de invoering van het leenstelsel er over het
algemeen niet voor heeft gezorgd dat mensen minder zijn gaan
studeren.
o Het betekent overigens niet dat als het voor de gemiddelde
student niet de toegankelijkheid heeft verminderd, dat dit niet is
gebeurd voor een kleinere groep.
o De beleidsdoorlichting laat ook zien dat de doorstroom van Mbo
naar Hbo in deze periode verder is gedaald. Dat zou een gevolg
kunnen zijn van het studievoorschotstelsel, maar kan ook worden
Pagina 8 van 12

Datum
27 januari 2022

verklaard door bijvoorbeeld de verbeterde arbeidsmarktpositie
van Mbo’ers blijkt uit aanvullend onderzoek. De dalende trend was
ook al ingezet voor het studievoorschotstelsel. Een causaal
verband is hier dus niet te leggen.
Argument 6: “Het studievoorschotstelsel heeft zijn doelen niet gehaald”
•
Er is geen overtuigend bewijs voor deze stelling.
o Voor het invoeren van het studievoorschotstelsel waren vier
argumenten genoemd.
1. Stijgende studentenaantallen maakten het stelsel duurder.
2. Studeren is een investering in het eigen inkomen, wat een
hogere bijdrage zou rechtvaardigen.
3. Studiefinanciering zou denivellerend werken, van alle
belastingbetalers naar mensen die toch een goede baan
gaan krijgen.
4. Het studievoorschotstelsel zou het mogelijk maken om te
investeren in het hoger onderwijs.
o Al deze argumenten zijn nog steeds geldig. Daarnaast is de
toegankelijkheid van het stelsel dus niet verminderd. En het kost
wel minder geld. In zoverre is sprake van doelmatig en
doeltreffend beleid.
o (Dit laat natuurlijk onverlet dat er ándere argumenten zijn om nu
tot een andere conclusie te komen).
Argument 7: “Bij invoering van het studievoorschot moesten we kiezen
tussen de studiebeurs en investeren in het hoger onderwijs; nu kunnen
we beide hebben”
•
Dit klopt in principe, maar het is niet het hele verhaal.
o Bij invoering van het studievoorschotstelsel is expliciet gesteld dat
er voor invoering van het studievoorschotstelsel zowel
inhoudelijke als budgettaire overwegingen waren. Dit argument
wekt de suggestie dat het eigenlijk uitsluitend een budgettaire
overweging was, wat zich niet goed lijkt te verhouden tot de
oorspronkelijke argumentatie – die, zoals eerder gesteld, nog
gewoon klopt.
Argument 8: ‘Met de herinvoering van de basisbeurs hebben studenten
geen schuld meer’
•
Dit klopt ten dele.
o Een deel van de studenten zal met de herinvoering van de
basisbeurs inderdaad af kunnen studeren zonder studieschuld.
o Echter – uit de beleidsdoorlichting blijkt ook dat studenten meer
extra zijn gaan lenen dan alleen de weg gevallen basisbeurs.
o Daarnaast hadden studenten ook voor het studievoorschot al een
studieschuld en was er sprake van een prestatiebeurs en werd het
pas een gift als een diploma werd behaald.

Pagina 9 van 12

Datum
27 januari 2022

Het is dus niet zo dat alle studenten zonder studieschuld zullen
afstuderen.

Pagina 10 van 12

Datum
27 januari 2022

Bijlage 2
TIJDLIJN SOCIAAL LEENSTELSEL
Collegejaar 2015/2016
Najaar 2019
Juli 2020

Oktober 2020

Leenstelsel in werking
Start evaluatie n.a.v. motie Klaver om het stelsel
na vier jaar te evalueren
Beleidsdoorlichting wordt met de Kamer gedeeld.
In de begeleidende Kamerbrief wordt aangegeven
dat:
‘De onderzoekers concluderen dat het stelsel in
zijn geheel doelmatig en doeltreffend is’
‘De onderzoekers concluderen dat de
doorstroom naar het hoger onderwijs en
keuzes die studenten maken nauwelijks zijn
beïnvloed door de invoering van het
studievoorschot.’
‘Het kabinet ziet dat de financiële
toegankelijkheid van het hoger onderwijs
wordt geborgd door het stelsel van
studiefinanciering. Studenten maken gebruik
van alle elementen van studiefinanciering,
waarmee ze over de financiële mogelijkheden
beschikken om te studeren. Het kabinet
beoordeelt de invoering van het
studievoorschot als een
doelmatigheidsverbetering, en ziet ook de
aandachtspunten die de onderzoekers
aandragen.’
Die aandachtspunten richten zich op:
De doorstroom van het mbo naar het hbo;
De ouderbijdrage van middeninkomens;
Bewust lenen – studenten zijn meer gaan
lenen dan het weggevallen basisbeursbedrag;
Zorgen van jongeren over hun studieschuld.
Op enkele acties rondom bewust lenen na
(communicatie) worden in de brief nog geen
concrete beleidsmaatregelen aangekondigd, mede
gelet op de op dat moment aankomende
verkiezingen.
Motie van der Molen c.s. tijdens de
begrotingsbehandeling over het aanpassen van de
1-februariregeling voor mbo-studenten die
doorstromen naar het ho naar een 1septemberregeling.
Deze motie komt voort uit de conclusie van de
Pagina 11 van 12

Datum
27 januari 2022

December 2020
Januari 2021
Maart 2021
September 2021

September 2021

December 2021

Januari 2022

beleidsdoorlichting dat de doorstroom van het mbo
naar het ho is gedaald.
Initiatief wetsvoorstel Futselaar: wet invoering
inkomensonafhankelijk beurs hoger onderwijs.
Kabinet wordt demissionair
Verkiezingen
Algemene Politieke Beschouwingen
Tijdens de APB worden twee moties aangenomen
die vragen om het afschaffen van het leenstelsel.
De motie Seegers/Heerma wordt door alle partijen,
behalve de VVD, gesteund. De motie Dassen wordt
door de volledige oppositie gesteund.
Naar aanleiding van de stemmingen in de Kamer
over beide moties reageert de minister richting de
pers: ‘Dit was een hele mooie nacht voor
studenten.’ en ‘Het is aan een nieuwe coalitie om
dat ingevoerd te krijgen. Dit is zo’n ingrijpende
stelselwijziging, dat moet een nieuw kabinet doen.’
Coalitieakkoord met daarin de afspraak om het
leenstelsel af te schaffen en de basisbeurs opnieuw
in te voeren. Tevens wordt 1 miljard beschikbaar
gesteld voor een tegemoetkoming.
Nieuw kabinet treedt aan
Advies RvS over de aanpassing van de 1 februariregeling.

Pagina 12 van 12

Hoger Onderwijs en
Studiefinanciering

TER BESLUITVORMING

Aan: MOCW

Van
T (06
Datum
27 januari 2022
Referentie

Tegemoetkoming, studievouchers en hoofdlijnenbrief

Bijlagen
1.
Informatie over
omgekeerde boeggolf
2.
Concept hoofdlijnenbrief

Aanleiding
In deze nota worden u enkele dilemma’s voorgelegd met betrekking tot de
tegemoetkoming en de studievouchers. Dit is ter voorbereiding op de deep-dive
over de tegemoetkoming op donderdag 10 februari. Het gesprek met de
studenten zal – zoals vorige week besproken - breder worden gevoerd, maar voor
wat betreft studiefinanciering houden we nu vast aan herinvoering van de
basisbeurs en de tegemoetkoming. Tot slot ontvangt u ook nog informatie over
hoe de studieschuld meetelt bij het aanvragen van een hypotheek en in de bijlage
informatie over de omgekeerde boeggolf.
Geadviseerd besluit
A. De tegemoetkoming
 U wordt geadviseerd om voorlopige besluiten te nemen t.a.v. de
tegemoetkoming en deze besluiten in de hoofdlijnenbrief op te nemen als
richtinggevende adviezen.
 Voor wat betreft de vorm van de tegemoetkoming wordt u geadviseerd om
het bedrag van de tegemoetkoming van de studieschuld af te trekken en als
die er niet is dan de tegemoetkoming in de vorm van een geldbedrag te laten
uitbetalen.
B. Geschil met FIN over budget bestaande studievoorschotvouchers
 Het advies is om de vorm de bestaande studievoorschotvoucher, zoals die
reeds geldt voor studenten die tussen 2015 en 2019 onder het leenstelsel
hebben gestudeerd, los te laten en direct een bedrag van € 1.770 te minderen
op de schuld of uit te betalen aan de student (dit is dus exclusief de
tegemoetkoming uit het coalitieakkoord).
 Er is hierover een geschil met FIN. Als we daar ambtelijk niet uitkomen,
adviseren wij u om daarover op korte termijn in gesprek te treden met MFIN.
C. Hoofdlijnenbrief
 We vernemen graag uw opmerkingen bij het concept van de hooflijnenbrief.

Pagina 1 van 14

Datum
27 januari 2022

Toelichting
A. De tegemoetkoming
In het coalitieakkoord is gesteld dat de tegemoetkoming beschikbaar komt voor
studenten voor wie geen basisbeurs beschikbaar is geweest. Zij krijgen de keuze
tussen korting op hun studieschuld en een studievoucher. Er wordt verder geen
duiding gegeven aan de doelgroep en de hoogte van de tegemoetkoming per
student. Er is één miljard extra uitgetrokken, bovenop het huidige budget voor
studievouchers (€ 600 miljoen). We zullen het voorstel in ieder geval moeten
voorleggen aan het interdepartementaal overleggremium onverplicht
tegemoetkomen. De andere departementen zullen hier goed op mee willen lezen
in verband met mogelijke precedentwerking.
Afbakening doelgroep
Er zijn verschillende opties om de doelgroep van de tegemoetkoming af te
bakenen. De omvang van de doelgroep die voor een tegemoetkoming in
aanmerking komt, heeft invloed op de hoogte van de tegemoetkoming. Hieronder
is het advies steeds als eerste geformuleerd. Het uitgangspunt daarbij is ‘zo
simpel mogelijk’ en binnen het kader van het coalitieakkoord. Er wordt gevraagd
om voorlopige besluiten te nemen. Indien in het debat wordt aangegeven dat de
TK andere voorkeuren heeft, dan kunnen op dat moment de consequenties
worden geschetst voor de uitvoering en voor de hoogte van de tegemoetkoming.
1. Voorlopig gevraagd besluit:
De tegemoetkoming beschikbaar stellen voor:
a. studenten die ten tijde van het leenstelsel ingeschreven hebben gestaan
aan een hoger-onderwijsinstelling;
b. aanspraak konden maken op studiefinanciering, en;
c. een diploma hebben behaald.
Toelichting
Vraag 1 – Is de tegemoetkoming alleen voor studenten die hun (1) hele
opleiding onder het leenstelsel hebben gedaan, of ook voor studenten die (2)
gedeeltelijk onder het leenstelsel hebben gestudeerd?
Ten eerste is de vraag of studenten die hun volledige opleiding onder het
leenstelsel hebben gestudeerd in aanmerking moeten komen voor de
tegemoetkoming. Studenten die deels onder het leenstelsel hebben gestudeerd,
profiteren immers nog van een basisbeurs of hebben daar tijdens hun bachelor
gebruik van kunnen maken. Het gevolg hiervan zou zijn dat studenten die drie
jaar onder het leenstelsel hebben gestudeerd en nog één jaar basisbeurs zouden
krijgen, geen tegemoetkoming ontvangen.

Pagina 2 van 14

Datum
27 januari 2022

Indien een ruimere interpretatie wordt toegepast – en alle studenten die onder
het leenstelsel hebben gestudeerd in aanmerking komen voor de tegemoetkoming
- dan krijgen studenten die bijvoorbeeld maar één jaar onder het leenstelsel
hebben gestudeerd ook de tegemoetkoming. Dit is ook de maatschappelijke wens
en de studentenbonden hebben aangegeven er voorkeur aan te geven de
tegemoetkoming beschikbaar te stellen voor iedereen die onder het leenstelsel
heeft gestudeerd. Hierdoor is er sprake van een grotere doelgroep en valt het
bedrag voor de tegemoetkoming lager uit.
Gelet op het bovenstaande achten we het, het meest rechtvaardig om ook
studenten die gedeeltelijk onder het leenstelsel hebben gestudeerd voor de
tegemoetkoming in aanmerking te laten komen. Daarbij is het advies om dit wel
te combineren met een differentiatie van het bedrag al naar gelang de student
heeft gestudeerd (dit vraagstuk komt later aan bod), een minimum qua aantal
maanden en een diploma-eis (komt eveneens later aan bod).
Vraag 2 – Is de tegemoetkoming (1) alleen voor studenten die geleend
hebben, of ook voor (2) alle studenten die studiefinanciering hebben
gehad, of (3) voor alle studenten met recht op studiefinanciering, ook als
ze daar geen gebruik van hebben gemaakt?
Studiefinanciering in het hoger onderwijs heeft de laatste jaren bestaan uit een
lening, studentenreisproduct en eventueel een aanvullende beurs of
collegegeldkrediet.
Eén van de keuzes is om de tegemoetkoming alleen beschikbaar te stellen aan
studenten die een lening (excl. collegegeldkrediet en levenlanglerenkrediet 1) zijn
aangegaan. Deze studenten hebben immers de grootste schuld. Vanuit de
redenering dat de tegemoetkoming is voor studenten die de grootste schuld
hebben opgebouwd onder het leenstelsel en die zouden moeten worden
“gecompenseerd”, kan worden beargumenteerd dat alleen die groep een
tegemoetkoming zou moeten ontvangen.
Aan de andere kant kan de tegemoetkoming beschikbaar worden gesteld aan alle
studenten die studiefinanciering hebben gehad, ook als dat bijvoorbeeld alleen
een studentenreisproduct was. Er zijn immers studenten die heel bewust geen
lening zijn aangegaan en in plaats daarvan extra zijn gaan werken. Indien
studenten zonder lening geen aanspraak kunnen maken op de tegemoetkoming,
zal dat zeker gevoelens van onrechtvaardigheid oproepen.

1
Het collegegeldkrediet en levenlanglerenkrediet worden u tgezonderd, omdat hier ook door studenten
aanspraak op kan worden gemaakt als ze niet (meer) voldoen aan de criteria om in aanmerking te komen voor
studiefinanciering.
Pagina 3 van 14

Datum
27 januari 2022

Tot slot zien we een mogelijkheid om de tegemoetkoming ook beschikbaar te
stellen aan studenten die wel recht hadden op studiefinanciering, maar daar geen
gebruik van hebben gemaakt – ook niet van het studentenreisproduct. DUO kan
alleen achterhalen of de student in Nederland ingeschreven heeft gestaan aan een
hoger onderwijsinstelling, maar beschikt niet contactgegevens van deze
studenten. Als deze groep niet wordt meegenomen in de doelgroep, zal de
tegemoetkoming per student hoger uitvallen voor de studenten die wel in
aanmerking komen. Het niet meenemen van deze groep zal echter zeker
gevoelens van onrechtvaardigheid oproepen. Naar verwachting is deze groep
klein. Indien deze groep wordt opgenomen in de doelgroep voor de
tegemoetkoming, zal voor die groep contact nodig zijn tussen de student en DUO.
DUO zal dan moeten nagaan of de betreffende student ook daadwerkelijk
aanspraak had kunnen maken op studiefinanciering. Het opnemen van deze groep
vraagt dan ook om veel meer capaciteit bij DUO. De studenten die wel
studiefinanciering hebben gehad, hoeven niet eerst contact op te nemen met DUO
en de tegemoetkoming kan gelijk worden uitgekeerd.
De juridische houdbaarheid van de eerste en tweede optie is onzeker, doordat
groepen studenten niet dezelfde behandeling krijgen. Studenten konden destijds
ook niet weten dat hun keuze om geen studielening aan te gaan (maar bv. meer
te werken) of geen reisproduct aan te vragen, later gebruikt zou worden bij de
vraag of zij wel of niet recht hebben op een tegemoetkoming. WJZ adviseert
daarom om te kiezen voor de derde optie. DUO geeft daarvan juist aan dat deze
optie veel inspanningen vraagt van de uitvoering, maar niet onuitvoerbaar is.
DUO zal hiervoor aparte processen moeten ontwikkelen voor het bepalen van de
aanspraak in het verleden en het vastleggen van personen met aanspraak.
Beleidsmatig vinden we het wel rechtvaardig om iedereen die aanspraak had
kunnen maken op studiefinanciering voor de tegemoetkoming in aanmerking te
laten komen en daarom adviseren we u toch iedereen die aanspraak had kunnen
maken voor de tegemoetkoming in aanmerking te laten komen.
2. Voorlopig gevraagd besluit: De hoogte van de tegemoetkoming afhankelijk
stellen van de duur dat de studenten onder het leenstelsel hebben
gestudeerd.
Toelichting
Het is ook mogelijk om de hoogte van de tegemoetkoming afhankelijk te stellen
van de duur dat een student onder het leenstelsel heeft gestudeerd. Een student
die enkel in de masterfase onder het leenstelsel heeft gestudeerd, ontvangt dan
een lagere tegemoetkoming dan een student die zijn gehele bachelor én master
onder dit stelsel heeft gestudeerd.

Pagina 4 van 14

Datum
27 januari 2022

Een uniform bedrag is eenvoudiger uit te voeren. Daarentegen is het voordeel van
een niet uniform bedrag in hoogte gedifferentieerde tegemoetkoming dat een
student die vier jaar heeft gestudeerd zonder basisbeurs, daar een hogere
tegemoetkoming voor krijgt, waarmee recht wordt gedaan aan de duur dat een
student geen basisbeurs heeft ontvangen en (in veel gevallen) heeft moeten
lenen. DUO kan precies vaststellen hoeveel maanden de student geen aanspraak
heeft kunnen maken op een basisbeurs, dat wil zeggen wat de nominale duur is
van de opleiding waarvoor de student staat ingeschreven. Het proces kan volledig
geautomatiseerd worden voor studenten die bij DUO bekend zijn. De
uitvoeringskosten zullen wel ten koste gaan van de hoogte van de
tegemoetkoming. Het gaat om 2 miljoen incidenteel en 1 miljoen structureel ieder
jaar dat het uitgevoerd moet worden.
Het geheel overziend adviseren we u de hoogte afhankelijk te stellen van de duur
dat studenten onder het leenstelsel hebben gestudeerd (met een minimum van
12 maanden), want dit voldoet meer aan de maatschappelijke wens en de extra
uitvoeringslasten zijn relatief beperkt. 2
3. Voorlopig gevraagd besluit: de diploma-eis hanteren als voorwaarde voor
de tegemoetkoming.
Toelichting
Een andere optie om de doelgroep af te bakenen is door een diploma-eis te
hanteren bij de tegemoetkoming. Dit betekent dat een student binnen de
diplomatermijn van (in beginsel) 10 jaar een diploma moet hebben behaald en
anders niet voor een tegemoetkoming in aanmerking komt. Door de groep zonder
diploma niet mee te nemen in de doelgroep, zal de tegemoetkoming hoger
uitvallen voor de studenten die wel een diploma hebben behaald. Studenten
zullen dit mogelijk als onrechtvaardig ervaren, omdat ongeacht het behalen van
een diploma, de student ’nadeel’ heeft ondervonden van het leenstelsel. Als er
geen diploma-eis wordt gehanteerd, dan kan dit een aanzuigende werking
hebben, omdat studenten zich nu dan alsnog voor een korte periode kunnen
inschrijven om voor de tegemoetkoming in aanmerking te komen. De ervaring is
dat men toch probeert om voor financiële middelen in aanmerking te komen
(bijvoorbeeld aanvragen die worden ingediend voor compensatie van de
kinderopvangtoeslag affaire). Doordat de doelgroep dan groter wordt, zal de
tegemoetkoming per student weer lager uitvallen.

2
Als wordt gekozen voor een niet uniform bedrag dat afhangt van de duur dat studenten onder het leenstelsel
hebben gestudeerd, kan daarbinnen nog een keuze worden gemaakt tussen een variant waarbij elk jaar onder
het leenstelsel even veel tegemoetkoming oplevert, of een variant waarbij studenten (per jaar) meer krijgen als
ze meer jaren onder het leenstelsel vielen. Op deze manier komt nog meer geld terecht bij studenten die langer
onder het leenstelsel hebben gestudeerd (en die in veel gevallen langer hebben moeten lenen).

Pagina 5 van 14

Datum
27 januari 2022

Een andere reden om een diploma-eis in te stellen is dat deze ook zou hebben
gegolden als er wel een basisbeurs was verleend, aangezien de basisbeurs een
prestatiebeurs was en wordt. Dit betekent dat studenten die niet binnen tien jaar
een diploma hebben behaald, de ontvangen basisbeurs alsnog (hadden) moeten
terugbetalen. De groep die binnen de diplomatermijn een diploma heeft behaald,
is in beeld bij DUO en het is daarom voor DUO uitvoerbaar om de doelgroep op
deze manier af te bakenen. Er dient wel te worden gecontroleerd of aan de
diploma-eis is voldaan, dus dit vraagt wel meer capaciteit dan als de
tegemoetkoming zonder diploma-eis wordt toegekend. Daarnaast zal de
uitvoering veel langer doorlopen, omdat studenten tien jaar de tijd hebben om
een diploma te halen, wat in sommige gevallen zelfs kan worden verlengd met 5
jaar. Ook de uitvoeringskosten zullen daardoor hoger uitvallen (ongeveer € 10
miljoen omdat structurele kosten wegvallen als er geen diploma-eis wordt
gehanteerd). 3
Alles afwegende is het advies om voor de tegemoetkoming een diploma-eis te
hanteren. Hiervoor gelden dan dezelfde eisen als die hadden gegolden als er wel
een basisbeurs was geweest. Hiervoor zullen nog wel gesprekken moeten worden
gevoerd met FIN omdat een kasschuif moet worden toegepast.
De wijze van uitkering
Voorlopig gevraagd besluit: de tegemoetkoming wordt vormgegeven als een
aftrek op de studieschuld en als die er niet (meer) is, in de vorm van een
geldbedrag.
Toelichting
In het coalitieakkoord is opgenomen dat studenten kunnen kiezen tussen een
studievoucher of een korting op de studieschuld. 4 Dit zou betekenen dat alle
studenten die in aanmerking komen voor de tegemoetkoming een aanvraag
moeten doen bij DUO. Zoals hierboven onder 1 aangegeven zorgt dat voor een
zware belasting van de uitvoering en de beschikbare ICT-capaciteit.
De huidige studievoorschotvouchers staan zowel in de Kamer als maatschappelijk
ter discussie en deze gedwongen keuze kan dan ook kunnen leiden tot een gevoel
van onrechtvaardigheid. Studenten die om uiteenlopende redenen geen
studieschuld (meer) hebben, komen immers enkel in aanmerking voor een
3 Op basis van het bovenstaande kan er ook voor worden gekozen om studenten die maar een hele korte periode
hebben gestudeerd niet voor de tegemoetkoming in aanmerking te laten komen. Alleen studenten die langer dan
een jaar ingeschreven hebben gestaan, komen dan voor de tegemoetkoming in aanmerking. Deze studenten zijn
bij DUO bekend. De regeling hoeft dan niet nog 10 jaar te worden uitgevoerd. Aan de andere kant wordt hiermee
wel weer een nieuwe voorwaarde gecreëerd die ook niet onder het oude stelsel gold.
4
Tekst uit het coalitieakkoord: Studenten voor wie geen basisbeurs beschikbaar is geweest krijgen de keuze
tussen korting op hun studieschuld of een studievoucher. Hiervoor wordt €1 miljard extra uitgetrokken, bovenop
het huidige budget voor studievoucher.
Pagina 6 van 14

Datum
27 januari 2022

studievoucher. Studentenbonden hebben vorige week in het gesprek ook
aangegeven een studievoucher als nieuwe tegemoetkoming geen goede optie te
vinden.
Bovendien is het uitgeven van een voucher vanuit een financieel oogpunt niet
direct logisch, wanneer er nog een studieschuld openstaat. Wanneer er nog een
schuld is, is het logischer om die eerst af te boeken. Dat is zowel in het voordeel
van de overheid, als in het voordeel van de student. De student heeft dan immers
een lagere schuld (wat ook doorwerkt naar bijvoorbeeld het aanvragen van een
hypotheek).
Met het oog op bovenstaande wordt u geadviseerd om te kiezen voor een
uitbetaling van de tegemoetkoming, indien korting op de studieschuld niet
mogelijk is. Daarmee wordt voorkomen dat studenten mét een studieschuld de
tegemoetkoming voor andere doeleinden gebruiken, maar krijgen de studenten
zonder studieschuld de ruimte om deze naar eigen inzicht in te zetten. De
combinatie van deze twee is voor DUO uitvoerbaar. Daarbij geeft DUO wel aan
dat de uitvoering pas kan beginnen nadat de herinvoering van de basisbeurs is
geïmplementeerd.
Uiteraard is dan tevens het advies om dit regime ook te laten gelden voor de
groep die nu reeds recht heeft op een studievoorschotvoucher, het gaat dan om
de eerste vier cohorten die onder het leenstelsel hebben gestudeerd (2015-2019).
Dit is mede gebaseerd op de wens van de Kamer om deze vouchers om te zetten
naar een vorm van uitbetaling. Die studenten ontvangen dan naast de korting op
hun studieschuld vanwege het recht op de studievoorschotvoucher ook een
korting op hun studieschuld vanwege de tegemoetkoming (en als er geen
studieschuld is, ontvangen ze 2 bedragen). Er geldt dan geen eis meer dat de
middelen moeten worden ingezet voor het volgen van een studie. Dit verschil kan
worden gerechtvaardigd, omdat er aanspraak op een studievoucher is vanwege
het mislopen van de investeringen in het hoger onderwijs en de tegemoetkoming
wordt uitgekeerd vanwege het niet ontvangen van een basisbeurs.
Indien u hiervoor kiest is wel toestemming van FIN nodig in verband met de
uitbetaling in latere jaren. Een deel van 1 miljard zal dan naar achteren moeten
worden verschoven. De middelen staan nu geboekt in 2023 en 2024. Als we een
diploma-eis hanteren kan uitbetaling in bepaalde gevallen tot vijftien jaar later
worden opgerekt. Ook betekent dit dat u het coalitieakkoord niet letterlijk
uitvoert, omdat de keuze voor een studievoucher niet wordt gegeven.
Een deel van de bestaande middelen voor de studievouchers zal daarentegen naar
voren moeten worden gehaald.
In onderstaande tabel zijn de gevolgen voor de hoogte van de tegemoetkoming
weergegeven.
Pagina 7 van 14

Datum
27 januari 2022

N.B. de berekening zijn gebaseerd op vele aannames, waardoor de berekeningen
op dit moment wel nog fragiel zijn. In groen de tegemoetkoming zoals die uitkomt
met inachtneming van alle geadviseerde voorlopige besluiten.

Doelgroep [1]

Aantal
studenten
Zonder
diplomaeis

Hoogte
tegemoetkoming
Zonder diplomaeis

Aantal
studenten
met
diploma
eis

Hoogte
tegemoetkoming
Met diploma-eis

Bedrag
per jaar
onder het
leenstelsel
zonder
diplomaeis

Bedrag
per jaar
onder het
leenstelsel
met
diplomaeis

Ten dele onder het
leenstelsel (incl.
studenten die geen sf
hebben aangevraagd,
maar daar wel recht
op hadden)

1.095.000

€ 913,-

865.050

€ 1.1560,00

€ 298,-

€ 363,-

Ten dele onder het
leenstelsel (incl.
studenten met alleen
studentenreisproduct)

985.500

€ 1.015,-

778.545

€ 1.284,-

€ 356,-

€ 404,-

Volledig onder het
leenstelsel [2] (incl.
studenten die geen sf
hebben aangevraagd
maar daar wel recht
op hadden)

646.500

€ 1.547,-

462.150

€ 2.164,-

€ 382,-

€ 508,-

Volledig onder het
leenstelsel en
daadwerkelijk
aangevraagd (incl.
studenten met alleen
studentenreisproduct)

581.850

€ 1.717,-

415.935

€ 2.404,-

€ 425,-

€ 565,-

Volledig onder het
leenstelsel en
daadwerkelijk
geleend (excl.

465.480

€ 2.148,-

332.748

€ 3.005, -

€ 531,-

€ 706,-

Studenten die studiefinanciering hebben aangevraagd kunnen ook enkel een studentenreisproduct hebben
aangevraagd. Studenten die daadwerkelijk hebben geleend hebben ook een studielening aangevraagd. De groep
die studiefinanciering heeft aangevraagd is dus hoger.
[2]
Er is ook rekening gehouden met studenten die tussen 2020-2021 en 2022-2023 zijn gestart en vóór
studiejaar 2023-2024 u tvallen, waardoor zij geen basisbeurs hebben ontvangen.
[1]

Pagina 8 van 14

Datum
27 januari 2022

studenten met alleen
een
studentenreisproduct)

Voorbeelden van gedifferentieerde bedragen
Student X is op 1 september 2015 begonnen met studeren en heeft nominaal (4
jaar) gestudeerd: deze student ontvangt een bedrag voor de
studievoorschotvoucher van € 1.770 + een tegemoetkoming (4 X 363,-)
€ 1.453 = € 3.222
Student Y is op 1 september 2020 begonnen met studeren en studeert nog op
het moment dat de basisbeurs wordt ingevoerd: deze student ontvangen een
tegemoetkoming van (3 X 363,-) = € 1.089,Student Z is op 1 september 2013 begonnen met studeren en heeft na 4 jaar
een diploma behaald: deze student ontvangt een tegemoetkoming van (1 x 363,) = € 363- voor alleen de masterfase onder het leenstelsel.
B. Geschil met FIN over het budget voor studievoorschotvouchers
Advies: Er is een geschil met FIN over het budget voor studievoorschotvouchers.
Als het gesprek op DG-niveau niet succesvol is, adviseren wij u om daarover op
korte termijn in gesprek te treden met MFIN.
•

•

•

In het coalitieakkoord is afgesproken dat voor de tegemoetkoming 1
miljard uitgetrokken wordt in aanvulling op het bestaande budget voor de
studievoorschotvouchers (600 miljoen). De tegemoetkoming zou
beschikbaar moeten zijn als voucher of als vermindering van de
studieschuld.
OCW heeft een ambtelijk geschil met FIN over de ‘kasschuif’ die nodig is
om de bestaande studievoorschotvouchers in geld uit te keren of in
mindering te brengen op de studieschuld (zie advies hierboven). Als wij
hier ambtelijk niet uitkomen, adviseren wij u hierover op korte termijn in
gesprek te treden met M.FIN. Het geschil wordt hieronder nader
toegelicht.
Studievoorschotvouchers zijn beschikbaar voor iedereen die voor het
eerst studiefinanciering kreeg tussen september 2015 en augustus 2019,
en zijn in huidige vorm inzetbaar tussen het 5e en 10e jaar na afstuderen.
Dat betekent dat het geld voor de uitbetaling van de huidige
studievoorschotvouchers voor een substantieel is ingepland na de huidige
begrotingshorizon (2022-2027).
Pagina 9 van 14

Datum
27 januari 2022

•

•

•

•

•

•

Als we het mogelijk willen maken om studievoorschotvouchers te
minderen op schulden (zoals het coalitieakkoord voorstelt), of te
minderen waar mogelijk en uit te keren waar niet (zoals wij, om
uitvoerbaarheidsredenen, voorstellen en wat de wens is van de Kamer) en
de voorwaarde om de middelen aan te wenden voor een studie loslaten, is
dit geld eerder nodig. Dat betekent dat het geld ‘binnen de
begrotingshorizon’ moet worden gehaald. Dit moet middels een kasschuif:
het totale budget verandert niet, maar het wordt wel op een ander
moment uitgegeven. Het totale budget dat binnen de begrotingshorizon
gehaald zou moeten worden is ongeveer € 600 miljoen bij uitbetaling
direct na afstuderen en € 200 miljoen als er na 5 jaar na behalen van
diploma wordt uitbetaald.
Omgekeerd moet een deel van de 1 miljard CA-middelen naar achteren in
de tijd worden verplaatst, indien we hiervoor een diploma-eis gaan
hanteren voor de nieuwe tegemoetkoming. De middelen staan nu geboekt
in 2023 en 2024. Als we een diploma-eis hanteren kan uitbetaling in
bepaalde gevallen tot tien jaar later worden opgerekt.
De positie van ambtelijk FIN is dat deze kasschuif niet zomaar mag. Door
de kasschuif geven we immers meer uit dan de vastgestelde kaders, en
dat mag niet volgens de begrotingsregels. De consequentie hiervan is dat
we òfwel later uitbetalen, òfwel dat we elders op de OCW-begroting
moeten bezuinigen om binnen de kaders te blijven.
De positie van ambtelijk OCW is dat deze interpretatie van de
begrotingsregels lastig uitlegbaar is gegeven de afspraak in het CA om de
vouchers ook als aftrek van de schuld vorm te kunnen geven. De hoogte
van de tegemoetkoming is al controversieel, maar als de vouchers op een
ander moment worden uitbetaald, is dat zowel politiek als
maatschappelijk niet uit te leggen. Datzelfde zou gelden voor
bezuinigingen op OCW-terrein.
Zoals gezegd proberen we uiteraard eerst ambtelijk om eruit te komen.
DGHBWE zal hiertoe eerst in gesprek gaan met DGRijksbegroting. Als dat
niets oplevert, willen we u vragen om hier op korte termijn met MFIN over
te spreken.
DGHBWE zal eerst in overleg gaan en als hier niet de gewenste uitkomst
uitkomt, dan zal een afspraak worden ingepland tussen u en MFIN.

C. Hoofdlijnenbrief
Als bijlage bij deze nota ontvangt u een concept van de hoofdlijnenbrief.

Pagina 10 van 14

Datum
27 januari 2022

D. Informatie over studieschuld en hypotheken
•
•

•

•

•

•

•

•

De groep studenten die onder het leenstelsel heeft gestudeerd en zich nu op
de (koop)woningmarkt begeeft zal nog betrekkelijk klein zijn.
Er hebben meer studenten een studielening door voor invoering van het
leenstelsel en bij een grotere groep drukt dus de studieschuld op de maximale
hypotheek.
Studieleningen wegen altijd al mee bij het bepalen van een maximale
hypotheek. Dat is ook belangrijk in het kader van een financieel verantwoorde
kredietverstrekking, want de aflossing dient maandelijks te worden gedaan en
drukt daardoor op het beschikbare maandbudget van de (oud)student.
De terugbetaalvoorwaarden zijn bij invoering van het leenstelsel socialer
gemaakt. Daardoor dalen de maandlasten bij een gelijke schuld. De
terugbetaling mag bijvoorbeeld over 35 jaar worden verspreid (was 15 jaar).
Hierdoor tellen studieleningen onder het huidige stelsel minder zwaar mee bij
een hypotheek.
De wegingsfactor is met invoering van het leenstelsel verlaagd van 0,75%
naar 0,45%. Inmiddels zijn die wegingsfactoren bijgesteld naar 0,65% voor
het oude stelsel en 0,35% voor het leenstelsel.
Bij een gemiddelde studieschuld onder het oude stelsel kun je minder
hypotheek krijgen dan met de gemiddelde studieschuld onder het huidige
stelsel. Een student die voor het leenstelsel geen studieschuld heeft
opgebouwd en nu wel een schuld heeft van € 14.000, dan kan een
maandbedrag van € 49,- minder worden besteed aan een hypotheek.

Oude stelsel
(cohort 2014)

Nieuwe stelsel
(cohort 2015)

Gemiddelde schuld (tot op
peildatum 30-9-2020)

€12.248

€17.620

Wegingsfactor

0,65%

0,35%

Maandlast waarmee voor
hypotheek rekening wordt
gehouden

€ 79,61

€ 61,67

In het coalitieakkoord is afgesproken dat voor starters bij het aanvragen van
een hypotheek de actuele stand van de studieschuld bepalend is en niet de
oorspronkelijke studieschuld. Die actuele stand is in de meeste gevallen lager
dan de oorspronkelijke schuld en zal dus in mindere mate drukken op de
hypotheek aanvraag.
Omdat de verwachting is dat de leenvoorwaarden niet wijzigen in het nieuwe
stelsel, is de verwachting dat de wijze waarop een studieschuld meetelt voor
een hypotheek ook niet anders zal gaan meewegen.
Pagina 11 van 14

Datum
27 januari 2022

Bijlage 1
Omgekeerde boeggolf
U wordt geadviseerd om in te zetten op goede communicatie voor de groep
studenten die in 2022/2023 (gaan) studeren. Daarnaast wordt u geadviseerd om
ambtelijk het gesprek met FIN te starten over het verloop van het macrobudget
voor de ho-instellingen de komende jaren.
Toelichting
De aankondiging dat de basisbeurs vanaf studiejaar 2023/2024 terugkeert,
kan leiden tot strategisch gedrag van (aankomende) studenten. Zij kunnen er
voor kiezen om de start van hun studie een jaar uit te stellen of een
tussenjaar in te lassen. Immers – in het leenstelsel moeten zij een jaar
volledig lenen en met een basisbeurs krijgen zij 12 maal de basisbeurs. Met
een basisbeurs van €300 (voorbeeldbedrag) komt dat dus uit op €3600.
Dat tussenjaar is met name interessant als de coronasituatie in de wereld
verbetert. Veel studenten die recent zijn begonnen hebben eerder geen
mogelijkheid gehad voor een tussenjaar om bijvoorbeeld te reizen.
Anderzijds, als de coronasituatie verbetert en studenten weer (vrijwel
volledig) fysiek onderwijs kunnen krijgen, kan dit hen er ook toe bewegen de
studie juist wel te beginnen of voort te zetten.
Dit kan leiden tot grote verschillen in het aantal studenten per collegejaar,
met een dal in 2022/2023 en een piek in 2023/2024.
Dit heeft op korte termijn gevolgen voor de onderwijsinstellingen. Grote
verschillen in studentenaantallen maken het lastig om goed in te spelen op
bijv. het aantal beschikbare docenten.
Daarnaast is het macrobudget dat beschikbaar is voor ho-instellingen
afhankelijk van het aantal studenten. Een sterke schommeling kan dus leiden
tot discussies met FIN over het eerst verlagen en vervolgens weer ophogen
van dit macrobudget. Daarbij geldt dat een financiële meevaller in principe
terugvloeit naar de schatkist en dat een tegenvaller zelf gedekt moet worden.
Ook op de lange termijn is een dergelijk grillig verloop economisch
onwenselijk. Het heeft immers ook effect op de uitstroom van studenten naar
de arbeidsmarkt en woningmarkt, waar soortgelijke pieken en dalen zullen
worden waargenomen.
Het is op voorhand niet te voorspellen in hoeverre studenten dit gedrag ook
daadwerkelijk zullen vertonen. Wel weten dat er bij de invoering van het
leenstelsel zich een significant effect voordeed. De studentenbonden hebben
aangegeven hier (nog) onvoldoende beeld van te hebben.

Pagina 12 van 14

Datum
27 januari 2022

Opties om de boeggolf te beperken
Om de boeggolf (gedeeltelijk) te voorkomen moet het voor studenten die in
het studiejaar 2022/2023 (zouden) gaan studeren, het aantrekkelijk gemaakt
worden om dat ook daadwerkelijk te doen.
De no-regret optie is om studenten goed te informeren over zowel de
uitwerking van de basisbeurs als de tegemoetkoming. Goede en duidelijke
informatie is van belang om een goede keuze te kunnen maken. Daarom is
het belangrijk om op korte termijn duidelijkheid te kunnen geven over beide
regelingen.
Een optie is om deze studenten ook in aanmerking te laten komen voor de
tegemoetkoming. Dat houdt in dat de tegemoetkoming niet alleen voor
studenten is die helemaal geen basisbeurs hebben ontvangen, maar voor alle
studenten die (geheel of gedeeltelijk) onder het leenstelsel hebben
gestudeerd. Een dergelijke tegemoetkoming moet dan wel significant zijn om
voldoende prikkel te geven om studenten te overtuigen. Een belangrijk deel
van het bedrag dat ‘misgelopen’ wordt aan basisbeurs zal daarin moeten
worden meegenomen. Des te meer geld er op deze wijze in het voorkomen
van de boeggolf gestopt wordt, des te minder blijft er dan over voor de rest.
Dat lijkt ons politiek niet haalbaar aangezien de hoogte van de
tegemoetkoming al controversieel is. Een alternatief zou kunnen zijn om het
wettelijk collegegeld op nul te zetten. Daar kleven echter meerdere
belangrijke nadelen aan, waardoor dit geen kansrijk alternatief wordt geacht:
o Het verlagen van het collegegeld kost €1,9 miljard. Er zijn geen
financiële middelen beschikbaar om dit te dekken.
o Het is wenselijk om stabiel beleid te voeren op het collegegeld. In
studiejaar 2021-2022 is het collegegeld als gevolg van COVID-19
gehalveerd. Als voor studiejaar 2022-2023 ook aan het collegegeld
wordt gesleuteld, blijft de indruk bestaan dat het collegegeld altijd
gebruikt kan worden om de resultaten van ander beleid op te lossen.
Bovendien zorgt de sterke wisseling ook richting studenten voor
onvoorspelbaar beleid.
o Het verlagen van het wettelijk collegegeld naar €0 geldt voor alle
studenten die dat betalen. Dus ook voor EER-studenten die mogelijk
niet voldoen aan de eisen voor volledige studiefinanciering. Dit creëert
een risico op een grote toestroom van EER-studenten waardoor juist
een boeggolfeffect kan ontstaan van méér studenten dan je normaal
gesproken zou hebben (het wordt voor EER-studenten bijvoorbeeld
gratis om in Nederland een 1-jarige master te volgen). Dat staat
haaks op de weg die met de Wet taal en toegankelijkheid wordt
ingeslagen, waarbij naar manieren wordt gezocht om de instroom van
internationale studenten te reguleren. Het zet instellingen onder druk
om nog grotere studentenaantallen te accommoderen. Bovendien is
de kans zeer groot dat FIN hiervoor geen extra middelen beschikbaar
Pagina 13 van 14

Datum
27 januari 2022

-

-

stelt, waardoor bestaande middelen over een groter aantal studenten
verdeeld moeten worden.
o Om het wettelijk collegegeld per studiejaar 2022-2023 op € 0 te
kunnen stellen zal een spoedwet nodig zijn die vermoedelijk uiterlijk 1
juli 2022 gereed moet zijn. Vanwege het strakke tijdpad is volledige
medewerking van Raad van State, Tweede Kamer en Eerste Kamer
noodzakelijk. Dit is een risico. Voor een compensatie van het
collegegeld achteraf is meer tijd.
o De maatregel zal bij alle eerstejaarsstudenten en de
tweedejaarsstudenten van lerarenopleidingen beperkt effect hebben:
zij maken reeds aanspraak op een reguliere halvering van het
collegegeld.
Op dit moment geldt er nog een halvering van het collegegeld voor alle
eerstejaarsstudenten en ook voor tweedejaarsstudenten aan de
lerarenopleiding. Indien deze maatregel wordt afgeschaft per studiejaar 2023,
dan zullen er studenten zijn die mogelijk hierom toch al in studiejaar 2022
starten met hun studie, omdat ze dan maar de helft van het collegegeld
hoeven te betalen. Voor studiejaar 2021-2022 bedraagt het collegegeld
zonder halvering € 2.168,-. Een jaar basisbeurs zal ongeveer gemiddeld
uitkomen op € 2.549,-. Het blijft dus wel “voordeliger” om de studie een jaar
uit te stellen.
Met de beschikbare middelen voor de tegemoetkoming lijkt het dus lastig om
een omgekeerde boeggolf helemaal te voorkomen.

Conclusies
Het belangrijkste nadeel van de boeggolf is dat dit mogelijk kan leiden tot
sterke fluctuaties in het macrobudget voor ho instellingen.
We zullen hier ambtelijk op korte termijn het gesprek over aangaan met FIN
en bezien of/hoe fluctuaties kunnen worden gemitigeerd.

Pagina 14 van 14

Hoger Onderwijs en
Studiefinanciering

TER BESLUITVORMING

Aan: MOCW

Van
T 06Datum
17 januari 2022
Referentie
Bijlagen

Beslisnota herinvoeren basisbeurs
Intern OCW afgestemd
DUO, FEZ, WJZ, MBO

Aanleiding
In het coalitieakkoord is afgesproken dat het leenstelsel wordt afgeschaft en er
opnieuw een stelsel met een basisbeurs en aanvullende beurs wordt ingevoerd.
Met deze nota wordt u een aantal besluiten voorgelegd ten behoeve van de
verdere uitwerking van dit nieuwe stelsel. Deze nota bespreken wij met u op
woensdag 26 januari tijdens het overleg over studiefinanciering.
Op basis van de door u gemaakte keuzes zullen de bedragen voor de basisbeurs
en aanvullende beurs worden berekend.
Een aantal dingen is reeds vastgelegd in het coalitieakkoord of zijn vorige week
met u besproken:
De investeringen in het hoger onderwijs blijven ongemoeid;
De leenvoorwaarden in het hoger onderwijs blijven ongewijzigd;
Het studentenreisproduct blijft ongewijzigd;
De basisbeurs wordt vormgegeven als een prestatiebeurs;
We stellen aan de Kamer voor om een onderscheid te maken tussen de
uit- en thuiswonende beurs.
Verder vindt u in bijlage 1 en 2 factsheets met informatie over de effecten van het
leenstelsel en de standpunten van partijen om het leenstelsel af te schaffen. In
bijlage 3 vindt u meer informatie over het niet-gebruik en de prestatiebeurs als
reden daarvan. Volgende week komen we in een separate nota terug op de
tegemoetkoming.

Geadviseerd besluit
U wordt gevraagd om meerdere besluiten te nemen over de vormgeving van het
nieuwe studiefinancieringsstelsel in het hoger onderwijs. Deze besluiten en
adviezen staan in de nota toegelicht.
In het kort wordt u geadviseerd om:
Ook in te zetten op het terugdringen van het niet-gebruik van de
aanvullende beurs.
De doelgroep van de aanvullende beurs uit te breiden indien daar
middelen voor beschikbaar komen.
Het maximale leenbedrag aan te passen met de hoogte van de
basisbeurs.
Pagina 1 van 20

Datum
17 januari 2022

-

-

De bijverdiengrens af te schaffen in het ho en mbo.
Ook de leenvoorwaarden en de inspanningen rondom het niet-gebruik in
het mbo gelijk te trekken met het ho – met inachtneming van de kosten
die dit meeneemt.
In te zetten op goede communicatie om het boeggolfeffect zo veel
mogelijk te voorkomen en parallel ambtelijk op korte termijn het gesprek
aangaan met FIN en bezien of/hoe fluctuaties kunnen worden
gemitigeerd.

Toelichting
Narratief hoofdlijnenbrief over de herinvoering van de basisbeurs
Advies
U wordt geadviseerd om in de hoofdlijnenbrief:
Voor wat betreft de inhoud:
o Open te zijn over de inhoudelijke dilemma’s achter de
herinvoering van de basisbeurs en de voor- en nadelen van de
richting die u daarbinnen voorstaat.
o Te kiezen voor een verbindende toon: de argumenten voor het
studievoorschot zijn er nog steeds, maar er zijn nieuwe
argumenten waardoor we tot een ander inzicht komen.
De Kamer actief mee te nemen in het verdere procesverloop, en daarmee
ook het halen van de verschillende deadlines. Daarbij wordt ook de rol die
de Kamer heeft meegenomen.
Toelichting
In het coalitieakkoord is afgesproken dat grote wetswijzigingen
voorafgegaan worden door een hoofdlijnenbrief aan de Kamer. Doel is om
het inhoudelijke gesprek met de Kamer vroegtijdig te openen, in het
kader van de nieuwe bestuurscultuur. Verder zijn er voor de brief geen
spelregels. In het licht van de intentie achter dit instrument, ligt het voor
de hand om openheid te schetsen over dilemma’s.
De redeneerlijn voor de basisbeurs is nog in ontwikkeling, maar
vooralsnog denken we aan de volgende argumentatielijnen:
o Onzekerheid. Lenen en schulden leiden tot onzekerheid, en
hinderen studenten en schuldenaren bij hun welzijn en
ontwikkeling. Ook als het economisch risico beperkt is.
o Intergenerationele herverdeling. Jonge generaties beginnen door
hun studieschuld met een achterstand aan hun leven. Dit telt op
bij zorgen over hun positie op de arbeidsmarkt, de woningmarkt
en het klimaat. Het kabinet acht herverdeling naar deze generatie
daarom rechtvaardig.
o Middeninkomens. Het studievoorschotstelsel vraagt een bijdrage
van middeninkomens die we niet meer rechtvaardig achten.

Pagina 2 van 20

Datum
17 januari 2022

-

-

Voorstel is om in de brief ook richting Kamer te expliciteren dat invoering
van de basisbeurs per 2023/2024 alleen mogelijk is bij een spoedige
wetsbehandeling, en dat de Kamer hiermee dus ook onderdeel is van het
halen van die planning.
Dit ligt in lijn met het reeds besproken voornemen om basisbeurs en
tegemoetkoming samen op te laten lopen tenzij uit de bespreking met de
Kamer volgt dat het logischer is om ze op te knippen.

Opties basisbeurs en aanvullende beurs
Advies
U wordt geadviseerd naast het invoeren van de basisbeurs in te zetten op het
verkleinen van niet-gebruik van de aanvullende beurs (zie ook volgende kopje).
Alleen indien extra middelen beschikbaar komen, wordt u geadviseerd om de
doelgroep van de aanvullende beurs te vergroten.
Toelichting
Het is mogelijk om het volledig beschikbaar gestelde bedrag in het CA in
te zetten voor de nieuwe basisbeurs. De bedragen voor de basisbeurs
komen dan uit rond de ‘oude’ basisbeurs, namelijk €300 voor een
uitwonende beurs en €105 voor een thuiswonende beurs.
o De ‘oude’ basisbeurs komt op dit moment uit op € 308,60 voor
uitwonende studenten en € 110,84 voor thuiswonende studenten.
o Deze groep heeft wel een lagere maximale aanvullende beurs dan
de huidige studenten, omdat bij invoering van het leenstelsel de
hoogte van de aanvullende beurs met ongeveer €100 is verhoogd.
Er zijn echter nog enkele keuzes te maken die invloed hebben op de
hoogte van de basisbeurs:
o Het verkleinen van het niet-gebruik van de aanvullende beurs (zie
ook volgende kopje);
o Het vergroten van de doelgroep voor de aanvullende beurs;
o Het verhogen van het bedrag van de aanvullende beurs.
o Hierbij kan de stelregel worden gebruikt dat iedere €50 miljoen
ongeveer €10 kost op de basisbeurs.
U wordt geadviseerd in te zetten op het verkleinen van het niet-gebruik
en daarvoor middelen te gebruiken uit het CA. In de ramingen voor de
formatie is hier ook rekening mee gehouden.
U wordt geadviseerd de doelgroep van de aanvullende beurs alleen uit te
breiden indien extra middelen beschikbaar komen.
o In de beleidsdoorlichting wordt benoemd dat de positie van
ouders met een middeninkomen een aandachtspunt is. Ouders
zijn niet altijd in staat om een financiële bijdrage te doen en deze
studenten komen niet in aanmerking voor een aanvullende beurs.
o Verschillende politieke partijen willen voor deze groep studenten
extra financiële middelen beschikbaar stellen via de aanvullende
beurs.
Pagina 3 van 20

Datum
17 januari 2022

Ter illustratie – het vergroten van de doelgroep tot een inkomen
van €70.000 kost €135 miljoen structureel.
o Volgende week wordt u geïnformeerd over mogelijke extra
middelen die zouden vrijvallen indien de halvering van het
collegegeld zou worden teruggedraaid.
U wordt geadviseerd de hoogte van de aanvullende beurs niet aan te
passen.
o Er zijn geen signalen dat het totale bedrag dat een student kan
ontvangen te laag is.
Daarnaast kan nog gekeken worden naar de verhouding van de
uitwonende tot de thuiswonende beurs. In het oude stelsel was de
uitwonende beurs ongeveer drie keer zo hoog als de thuiswonende beurs.
Dit heeft echter geen budgettair effect
o

-

-

Terugdringen niet-gebruik aanvullende beurs
Advies
U wordt geadviseerd om het niet-gebruik van de aanvullende beurs terug
te dringen.
U wordt geadviseerd het gesprek aan te gaan met de studenten over de
voor- en nadelen van optie 2 (opt-out) en optie 1 (melding MijnDUO) als
terugvaloptie te houden. Parallel zal ambtelijk het gesprek gevoerd
worden met de Belastingdienst.
Toelichting
Probleem
Uit onderzoek van het CPB (2020) blijkt dat een kwart van de
rechthebbende eerstejaars ho-studenten geen gebruik maakt van de
aanvullende beurs. 41% van deze studenten maakt wel gebruik van een
lening. Ter illustratie: het CPB schat in dat 34% van de eerstejaars hostudenten recht heeft op een aanvullende beurs.
CPB noemt als mogelijke oorzaak dat studenten niet weten van het
bestaan van de aanvullende beurs of dat ze niet weten dat ze hier recht
op hebben. Dit wordt ook onderschreven door het Nibud
Studentenonderzoek uit 2021.
Uit de beleidsdoorlichting kwamen daarnaast als mogelijke verklaringen
naar voren het niet nodig hebben van de aanvullende beurs, de complexe
aanvraagprocedure en de angst om schulden op te bouwen.
Omdat een deel van deze studenten wel een lening aangaat, en het geld
dus wel nodig lijkt te hebben, eindigen zij met een onnodig(e) hoge
schuld. Daarnaast komt het voor dat deze studenten meer werken dan
nodig is of zelfs niet gaan studeren, omdat ze niet weten welke financiële
ondersteuning ze kunnen krijgen.

Pagina 4 van 20

Datum
17 januari 2022

-

-

De aanvullende beurs is een prestatiebeurs en wordt een schuld als de
student niet binnen de diplomatermijn (10 jaar) een diploma haalt. Dit
komt voor bij 1 op de 10 studenten.
Tot op heden heeft DUO altijd ingezet op het verbeteren van de
communicatie rondom de aanvullende beurs en nog niet op het faciliteren
van de aanvraag. De voornaamste reden hiervoor is het feit dat de
aanvullende beurs een prestatiebeurs is en geen gift.

Proces toekennen aanvullende beurs
DUO weet niet welke studenten recht hebben op de aanvullende beurs,
omdat het recht pas na een aanvraag door de student kan worden
vastgesteld.
DUO vraagt hiervoor de inkomensgegevens van de ouders op bij de
Belastingdienst. Indien er een recht is, wordt deze direct toegekend. Als
de Belastingdienst geen gegevens heeft, worden deze gegevens
opgevraagd bij de ouders. DUO mag deze gegevens opvragen, omdat
deze gegevens nodig zijn voor de uitvoering van de wet.
Vanuit privacyoverwegingen moeten ouders worden geïnformeerd dat hun
gegevens zijn gebruikt voor het vaststellen van het recht op aanvullende
beurs van hun kind. Dit gebeurt pas na vaststelling van het recht en de
toekenning. Ouders kunnen dus het opvragen van gegevens bij de
Belastingdienst niet tegenhouden. Studenten kunnen wel aangeven niet te
willen dat de ouders worden geïnformeerd, omdat bijvoorbeeld de
onderlinge verhoudingen slecht zijn.
Er zijn op dit moment geen inkomensregelingen waarbij de overheid
vooraf vaststelt of iemand recht heeft op financiële middelen en dit direct
toekent.
Opties om het niet-gebruik te verminderen
Binnen het tijdspad van dit wetsvoorstel zijn enkele opties mogelijk om
het niet-gebruik te verminderen.
Indien de keuze wordt uitgesteld zijn ook andere opties mogelijk (zie
bijlage 4). De vraag is echter of de financiële middelen die nu beschikbaar
zijn, ook dan gebruikt kunnen worden.
U wordt daarom geadviseerd om nu al te kiezen voor een mogelijkheid
om het niet-gebruik te verkleinen, daarvoor zien wij twee opties:
Optie 1: Melding in Mijn DUO
In het aanvraagscherm van studiefinanciering in Mijn DUO moet de
student aanvinken dat hij een aanvullende beurs wil aanvragen. Het is
mogelijk om – als de student dit niet doet – voordat de student door kan
met de aanvraag, een melding te geven met de vraag of hij zeker weet
dat hij de aanvullende beurs niet wil aanvragen.

Pagina 5 van 20

Datum
17 januari 2022

-

-

-

Hiermee worden studenten nogmaals gewezen op het bestaan van de
aanvullende beurs, waarmee het gebruik van de beurs naar verwachting
zal toenemen.
Studenten die denken geen recht op de beurs te hebben, zullen hier naar
verwachting niet allemaal mee worden overgehaald. De inschatting is dat
dit zal leiden tot een afname van het niet-gebruik tussen 10-20%
Deze optie kan relatief snel binnen de bestaande systemen worden
doorgevoerd, zonder dat hier een wetswijziging voor nodig is.

Optie 2: Opt-out
In het aanvraagscherm van studiefinanciering wordt de aanvraag van de
aanvullende beurs standaard aangevinkt. Als de student dit niet wil, zal
die dit moeten aangeven door het vinkje te verwijderen.
Het (juridische) risico bestaat dat het aanvraagformulier niet goed wordt
gelezen en de aanvrager zich niet bewust was van zijn aanvraag voor de
aanvullende beurs (doenvermogen). Gezien het prestatiebeurscomponent,
de aanvullende beurs wordt omgezet in een schuld indien de student geen
diploma heeft behaald binnen de diplomatermijn, zou de student zich
hierop (in rechte) kunnen beroepen.
Dit risico kan gedeeltelijk worden weggenomen door goede communicatie
in het aanvraagscherm en in de toekenning.
Een tweede nadeel is dat er veel meer gegevens over ouderinkomens
zullen worden ingewonnen dan in de huidige situatie. Bij een substantieel
deel (bij ouders die te veel verdienen) zal dit niet leiden tot toekenning
van een aanvullende beurs. Dit roept in het licht van de privacyregels
nadrukkelijk vragen op over de proportionaliteit van de
gegevensuitwisselingen. Opmerking hierbij is dat, hoewel financiële
gegevens geen bijzondere persoonsgegevens zijn in de zin van de AVG,
zij wel als ‘gevoelige’ gegevens worden aangemerkt.
Gezien de ervaringen met de opt-out in het donorregister, pensioensparen
en e-mailservices, is de inschatting dat dit tot een afname van het nietgebruik kan leiden tussen de 50 en 75%. Ter illustratie: in landen met
een opt-out voor donorregistratie is vrijwel iedereen in het register
opgenomen, terwijl dat bij landen met een opt-in maar voor een heel
klein deel het geval is. Vanuit de marketing weten we dat bij het
ontvangen van e-mails bij een opt-out 95% deze ontvangt en bij een optin 5%.
We spelen bij deze optie in op het gebrek aan doenvermogen van de
student. Momenteel heeft dit gebrek aan doenvermogen nadelige
gevolgen voor studenten die wel recht hebben op de aanvullende beurs,
maar hier onbewust geen gebruik van maken. Het uitvoeren van deze
optie kan, wederom vanwege datzelfde gebrek aan doenvermogen, wel
nadelig uitpakken voor de student die vanwege dat gebrek zich niet
bewust is van het aangaan van een aanvullende beurs en de
Pagina 6 van 20

Datum
17 januari 2022

-

consequenties daarvan. Zeker wanneer deze student niet binnen de
diplomatermijn een diploma haalt en de aanvullende beurs wordt omgezet
in een schuld.
Dit weegt wat ons betreft echter niet op tegen het voordeel dat deze optie
zal betekenen voor de overige studenten
Deze optie kan relatief snel binnen de bestaande systemen worden
doorgevoerd, zonder dat hier een wetswijziging voor nodig is. DUO heeft
aangegeven dat dit uitvoerbaar is.

NB – in beide gevallen geldt dat er een grotere uitwisseling met zowel de
Belastingdienst als de Basisregistratie Personen moet worden opgezet. Het gaat
daarbij alleen om een vergroting van de omvang en niet om een nieuwe opdracht.
Hier zijn nog geen gesprekken over gevoerd.
Maximale leenbedrag
Advies
U wordt geadviseerd het maximale leenbedrag te verminderen met het bedrag
van de basisbeurs en bij het maximale totale bedrag weer onderscheid te maken
naar uit- en thuiswonende studenten.
Toelichting
Iedere student kan in totaal aanspraak maken op hetzelfde bedrag per
maand (met uitzondering van de eenoudertoeslag). Op dit moment is dat
€ 1116,95.
Dit bedrag bestaat uit de lening, de aanvullende beurs en het
collegegeldkrediet. Studenten die geen (maximale) aanvullende beurs
ontvangen, kunnen het (resterende) bedrag extra lenen. Daarmee komt
de maximale lening uit op €513,83 voor studenten met een maximale
aanvullende beurs en op €932,87 voor een student zonder aanvullende
beurs.
Het ligt niet in de rede om het totale bedrag dat studenten kunnen
ontvangen (€1116,95) op te hogen met de basisbeurs. Er zijn geen
signalen dat het totale bedrag dat een student kan ontvangen te laag is.
Ook gelet op de argumentatie om schulden niet te ver op te laten lopen,
ligt het in de rede om het maximale leenbedrag aan te passen.
Hierbij kan net zoals in het oude stelsel wel gekozen worden om niet meer
te werken met één totaalbedrag, maar met een bedrag specifiek voor
uitwonende studenten en een bedrag voor thuiswonende studenten.
Deze keuze heeft geen effect op het basisbeursbedrag en voor DUO leidt
dit niet tot extra werk.
Bijverdiengrens
Advies
U wordt geadviseerd geen bijverdiengrens in te stellen in het hoger onderwijs.

Pagina 7 van 20

Datum
17 januari 2022

Toelichting
De bijverdiengrens houdt in dat wanneer de inkomsten van een student
hoger zijn dan € 15.828,77 per jaar, het meerinkomen dient te worden
terug betaald tot een maximum van de totaal ontvangen prestatiebeurs
(basisbeurs, aanvullende beurs, eenoudertoeslag en
studentenreisproduct).
Met de introductie van het leenstelsel is de bijverdiengrens in het hoger
onderwijs afgeschaft. Het idee daarbij was dat studenten niet gehinderd
moesten worden om geld bij te verdienen.
Met de herinvoering van de basisbeurs kan overwogen worden om de
bijverdiengrens weer opnieuw in te voeren.
Argumenten voor een bijverdiengrens:
o In het mbo geldt ook nog steeds een bijverdiengrens (optie is om
deze ook daar af te schaffen, zie volgende kopje).
o De bijverdiengrens kan studenten stimuleren om niet meer te
werken en meer focus te leggen op hun studie. De
prestatiebeurssystematiek draagt hier natuurlijk ook al aan bij.
o Een bijverdiengrens kan de verdringing door studenten van
andere groepen op de arbeidsmarkt verminderen.
Argumenten tegen een bijverdiengrens:
o Het hebben van een bijbaan of een eigen onderneming kan een
goede manier zijn om werkervaring op te doen. Dat moet niet
worden ontmoedigd.
o Met de argumentatie dat we schulden willen voorkomen lijkt het
onlogisch om studenten te hinderen in hun bijverdiensten.
o Indien een student de bijverdiengrens zou passeren, wordt het
meerinkomen teruggevorderd (tot een maximum van de totaal
ontvangen prestatiebeurs). Dit bedrag kan hoog oplopen voor een
student. Dit kan geld zijn dat de student reeds heeft uitgegeven,
aangezien de controle achteraf plaatsvindt. De bijverdiengrens
zou er daarom voor kunnen zorgen dat de student (mogelijk
onverwacht) hogere schulden heeft.
o In de uitvoering zou het instellen van een bijverdiengrens leiden
tot extra apparaatskosten, maar het is wel uitvoerbaar.
In de ramingen voor de formatie is geen rekening gehouden met een
bijverdiengrens. Het invoeren van een bijverdiengrens levert dus geld op.
Dit betreft ongeveer €10 miljoen. Dit bedrag ligt hoger dan het afschaffen
van de bijverdiengrens voor het mbo (circa €1 miljoen), omdat er meer
ho-studenten zijn en zij over het algemeen meer bijverdiensten hebben.
Samenloop mbo
Advies
U wordt geadviseerd om de bijverdiengrens, de terugbetaalvoorwaarden en de
inspanningen om het niet-gebruik van de aanvullende beurs af te laten nemen in

Pagina 8 van 20

Datum
17 januari 2022

het mbo gelijk te trekken met het ho. U wordt geadviseerd de bedragen voor de
basisbeurs en de aanvullende beurs in het mbo niet aan te passen.
Toelichting
Op een aantal punten ontstaat er een onderscheid tussen het stelsel in het mbo
en het ho. Hieronder wordt op ieder van die punten ingegaan.
Bedragen basisbeurs en aanvullende beurs
Voor het leenstelsel waren deze bedragen ook verschillend in het mbo en
ho. Het bedrag in het ho was destijds hoger.
Ook nu is de kans groot dat de bedragen verschillen.
Indien de bedragen in het ho net boven het mbo liggen, kan gekozen
worden om deze gelijk te trekken.
Indien de bedragen in het ho hoger zijn dan in het mbo kan bij de
argumentatie worden aangesloten dat de kosten in het ho ook hoger zijn.
Het is financieel niet mogelijk om de bedragen in het mbo ook te
verhogen.
Indien de bedragen in het mbo hoger zijn kan worden aangesloten bij het
argument dat de groep mbo-studenten gezien wordt als een
kwetsbaardere groep. Het is niet uitlegbaar om de bedragen in het mbo te
verlagen.
Aanvragen aanvullende beurs
De wens is om studiefinanciering in het mbo zo eenvoudig te maken. Het
kan daarom ook wenselijk zijn om op dit punt aan te sluiten bij de keuze
in het ho.
Het exacte niet-gebruik van de aanvullende beurs in het mbo is echter
niet bekend. De kosten zijn daardoor ook nog niet goed in te schatten.
Hiervoor is niet expliciet budget beschikbaar. Wel is in de ramingen
rekening gehouden met het verminderen van het niet-gebruik in het ho
voor een bedrag van €110 miljoen. Indien die vermindering niet volledig
wordt gerealiseerd, zou budget aangewend kunnen worden voor deze
maatregel in het mbo.
Terugbetaalvoorwaarden
In het ho worden de terugbetaalvoorwaarden niet aangepast. Dat
betekent dat oud-studenten 35 jaar de tijd hebben om hun schuld terug
te betalen, in plaats van de 15 jaar die geldt voor mbo-studenten.
Het niet veranderen van de terugbetaalvoorwaarden in het ho is een
afspraak uit het regeerakkoord. Een van de redenen om dat niet te doen
kan zijn dat met een kortere leenperiode de termijnbedragen hoger
worden. Dit kan ook invloed hebben op het aanvragen van een
hypotheek.
Een ander verschil zit in de draagkrachtberekening, die is in het ho ruimer
dan in het mbo.
Pagina 9 van 20

Datum
17 januari 2022

-

De kosten om de ho-terugbetaalvoorwaarden in het mbo in te voeren, zijn
circa €8 miljoen per jaar structureel.
Hier is geen financiële dekking voor en dit zou dus (beperkt) ten koste
gaan van de hoogte van de basisbeurs in het ho.

Bijverdiengrens
Met dezelfde redenering als in het hoger onderwijs lijkt het logisch om ook
in het mbo de bijverdiengrens af te schaffen.
De wens is om het studiefinancieringsstelsel in het mbo zo simpel te
maken voor studenten.
Het afschaffen van de bijverdiengrens kost ongeveer €1 miljoen per jaar.
Dit heeft een zeer beperkt effect op de basisbeurs voor het ho.
Omgekeerde boeggolf
Advies
U wordt geadviseerd om in te zetten op goede communicatie voor de groep
studenten die in 2022/2023 (gaan) studeren. Daarnaast wordt u geadviseerd om
ambtelijk het gesprek met FIN te starten over het verloop van het macrobudget
voor de ho-instellingen in de komende jaren.
Toelichting
Het omgekeerde boeggolfeffect
De aankondiging dat de basisbeurs vanaf studiejaar 2023/2024
terugkeert kan leiden tot strategisch gedrag van (aankomende)
studenten. Zij kunnen er voor kiezen om de start van hun studie een jaar
uit te stellen of een tussenjaar in te lassen. Immers – in het leenstelsel
moeten zij een jaar volledig lenen en met een basisbeurs krijgen zij 12
keer de basisbeurs. Met een basisbeurs van €300 (voorbeeld bedrag)
komt dat dus uit op €3600.
Dat tussenjaar is met name interessant als de coronasituatie in de wereld
verbetert. Veel studenten die recent zijn begonnen hebben eerder geen
mogelijkheid gehad voor een tussenjaar om bijvoorbeeld te reizen.
Anderzijds, als de coronasituatie verbetert en studenten weer (vrijwel
volledig) fysiek onderwijs kunnen krijgen, kan dit hen er ook toe bewegen
de studie juist wel te beginnen of voort te zetten.
Dit kan leiden tot grote verschillen in het aantal studenten per collegejaar,
met een dal in 2022/2023 en een piek in 2023/2024.
Dit heeft op korte termijn gevolgen voor de onderwijsinstellingen. Grote
verschillen in studentenaantallen maken het lastig om goed in te spelen
op bijv. het aantal beschikbare docenten.
Daarnaast is het macrobudget dat beschikbaar is voor ho-instellingen
afhankelijk van het aantal studenten. Een sterke schommeling kan dus
leiden tot discussies met FIN over het eerst verlagen en vervolgens weer
ophogen van dit macrobudget. Daarbij geldt dat een financiële meevaller

Pagina 10 van 20

Datum
17 januari 2022

-

-

in principe terugvloeit naar de schatkist en dat een tegenvaller zelf gedekt
moet worden.
Ook op de lange termijn is een dergelijk grillig verloop economisch
onwenselijk. Het heeft immers ook effect op de uitstroom van studenten
naar de arbeidsmarkt en woningmarkt, waar soortgelijke pieken en dalen
zullen worden waargenomen.
Het is op voorhand niet te voorspellen in hoeverre studenten dit gedrag
ook daadwerkelijk zullen vertonen. Wel weten dat er bij de invoering van
het leenstelsel zich een significant effect voordeed. De studentenbonden
kunnen hier tijdens de gesprekken hun inschatting van geven.

Opties om de boeggolf te voorkomen
Om de boeggolf (gedeeltelijk) te voorkomen moet het voor studenten die
in het studiejaar 2022/2023 (zouden) gaan studeren, het aantrekkelijk
gemaakt worden om dat ook daadwerkelijk te doen.
De no-regret optie is om studenten goed te informeren over zowel de
uitwerking van de basisbeurs als de tegemoetkoming. Goede en duidelijke
informatie is van belang om een goede keuze te kunnen maken. Daarom
is het belangrijk om op korte termijn duidelijkheid te kunnen geven over
beide regelingen.
Een optie is om deze studenten ook in aanmerking te laten komen voor de
tegemoetkoming. Dat houdt in dat de tegemoetkoming niet alleen voor
studenten is die helemaal geen basisbeurs hebben ontvangen, maar voor
alle studenten die (geheel of gedeeltelijk) onder het leenstelsel hebben
gestudeerd. Een dergelijke tegemoetkoming moet dan wel significant zijn
om voldoende prikkel te geven om studenten te overtuigen. Een
belangrijk deel van het bedrag dat ‘misgelopen’ wordt aan basisbeurs zal
daarin moeten worden meegenomen. De vraag is of dat met het huidige
budget mogelijk is.
Een alternatief zou kunnen zijn om het wettelijk collegegeld op nul te
zetten. Daar kleven echter meerdere belangrijke nadelen aan:
o Het verlagen van het collegegeld kost €1,9 miljard. Er zijn geen
financiële middelen beschikbaar om dit te dekken.
o Het is wenselijk om stabiel beleid te voeren op het collegegeld. In
studiejaar 2021-2022 is het collegegeld als gevolg van COVID-19
gehalveerd. Als voor studiejaar 2022-2023 ook aan het
collegegeld wordt gesleuteld, blijft de indruk bestaan dat het
collegegeld altijd gebruikt kan worden om de resultaten van ander
beleid op te lossen. Bovendien zorgt de sterke wisseling ook
richting studenten voor onvoorspelbaar beleid.
o Het verlagen van het wettelijk collegegeld naar €0 geldt voor alle
studenten die dat betalen. Dus ook voor EER-studenten die
mogelijk niet voldoen aan de eisen voor volledige
studiefinanciering. Dit creëert een risico op een grote toestroom
van EER-studenten waardoor juist een boeggolfeffect kan
Pagina 11 van 20

Datum
17 januari 2022

-

ontstaan van méér studenten dan je normaal gesproken zou
hebben (het wordt voor EER-studenten bijvoorbeeld gratis om in
Nederland een 1-jarige master te volgen). Dat staat haaks op de
weg die met de Wet taal en toegankelijkheid wordt ingeslagen,
waarbij naar manieren wordt gezocht om de instroom van
internationale studenten te reguleren. Het zet instellingen onder
druk om nog grotere studentenaantallen te accommoderen.
Bovendien is de kans zeer groot dat FIN hiervoor geen extra
middelen beschikbaar stelt, waardoor bestaande middelen over
een groter aantal studenten verdeeld moeten worden.
o Om het wettelijk collegegeld per studiejaar 2022-2023 op € 0 te
kunnen stellen zal een spoedwet nodig zijn die vermoedelijk
uiterlijk 1 juli 2022 gereed moet zijn. Vanwege het strakke tijdpad
is volledige medewerking van Raad van State, Tweede Kamer en
Eerste Kamer noodzakelijk. Dit is een risico. Voor een
compensatie achteraf is meer tijd.
o De maatregel zal bij alle eerstejaarsstudenten en de
tweedejaarsstudenten van lerarenopleidingen beperkt effect
hebben: zij maken reeds aanspraak op een reguliere halvering
van het collegegeld.
Met de beschikbare middelen voor de tegemoetkoming lijkt het dus lastig
om een omgekeerde boeggolf helemaal te voorkomen.

Opties om effecten boeggolf voor instellingen te verminderen
Het belangrijkste nadeel van de boeggolf is dat dit mogelijk kan leiden tot
sterke fluctuaties in het macrobudget voor ho instellingen.
We zullen hier ambtelijk op korte termijn het gesprek over aangaan met
FIN en bezien of/hoe fluctuaties kunnen worden gemitigeerd.

Informatie die niet openbaar gemaakt kan worden
Nvt

Pagina 12 van 20

Datum
17 januari 2022

Bijlage 1 – factsheet leenstelsel en argumenten partijen
Schuldenverloop en gemiddelde leenbedragen sinds invoering studievoorschot
Gemiddelde studieschuld van instroomcohort
Hbo
Wo
2014 en 2015 1
Studieschuld van alle studenten met studieschuld
€29.235
Studieschuld instroomcohort 2015
€21.637
€22.623
Studieschuld instroomcohort 2014
€17.141
Studieschuld van alle studenten
Studieschuld instroomcohort 2015
Studieschuld instroomcohort 2014

Gemiddelde leenbedragen HO
Gemiddelde leenbedrag per maand 2
Percentage studenten met een
lening 3

€15.126
€9.979

20172018
€592,63
66%

20182019
€617,89
65%

€23.534
€17.956

Ho

€24.121
€19.068

€17.620
€12.248

20192020
€631,21
62%

Instroom studenten mbo en leerlingen havo/vwo naar HO
Uit de beleidsdoorlichting (2020) blijkt dat het studievoorschot niet heeft
geleid tot minder instroom in het hoger onderwijs. Er was sprake van een
boeggolfeffect, maar in cohort 2017 was het niveau weer nagenoeg
hetzelfde als in 2011-2012. De doorstroom van het mbo naar ho
stagneert.
Instroom (direct en indirect) van mbo-bol niveau 4 naar ho ligt voor
cohort 2017-2018 (40,8%) lager dan voor cohort 2011-2012 (46,2%).
o De doorstroom mbo-ho bij ‘’stapelaars’’ neemt na 2014-2015
verder af, de doorstroom bij niet-stapelaars stabiliseert.
o Doorstroom van mbo studenten wier ouders geen opleiding in ho
hebben gehad is lager, en neemt gemiddeld tien procentpunten
meer af, dan bij studenten met ouders die wel een ho opleiding
hebben genoten;
o De doorstroom mbo-hbo naar inkomen laat een dalende trend
zien waarbij midden- en lagere inkomens achterblijven op hogere
inkomens.
o Causaliteit tussen invoering van het studievoorschot en de
doorstroom van mbo naar ho is moeilijk aan te tonen, er was
1

Monitor beleidsmaatregelen: totale studieschuld op peildatum 31-9-2020 naar het eerste jaar van

inschrijving in het hoger onderwijs, er is geen rekening gehouden met studiestatus of aflossingen.
2
Onderwijs in Cijfers (OIC)/Ramingsmodel SF. Definitie: totaal geleend bedrag in jaar gedeeld door
aantal studenten die geleend heeft in jaar. Dit bedrag is exclusief collegegeldkrediet.
3
Monitor beleidsmaatregelen: Percentage studenten met een lening als deel van alle studenten met recht
op studiefinanciering
Pagina 13 van 20

Datum
17 januari 2022

-

sinds 2006 al sprake van een licht dalende trend. Andere
(conjunctuur)effecten spelen mogelijk een rol.
Instroom (direct en indirect) van havo naar ho en van vwo nar ho cohort
2017-2018 is 87% en laten geen significante verschillen zien.
Deze uitkomsten van de beleidsdoorlichting worden bevestigd door
onderzoek van het CPB in 2020 4, zowel voor als na invoering van het
studievoorschot begint gemiddeld 85% van de havo- én vwo-scholieren
binnen drie jaar na afronding met een opleiding in het ho.

Invloed studiefinanciering op keuzes (aankomend) studenten
Uit de beleidsdoorlichting (2020) blijkt dat de kans op doorstuderen
verschilt per opleidingsniveau: voor het vwo 90%, havo 76% en mbo
57%.
Voor 60% van de havo en vwo-scholieren speelt studiefinanciering geen
rol. Een kwart van de havo- en vwo-leerlingen ziet het
studiefinancieringsstelsel als een belemmering om door te stromen.
Voor 38% van de mbo-studenten speelt studiefinanciering geen rol. 47%
ziet het studiefinancieringsstelsel als bezwaar om door te studeren.
o Twee derde van de mbo-studenten die (naar verwachting) niet zal
doorstuderen gaf aan dat dit is vanwege de kosten, lenen of risico
op terugbetalen. Dit is significant hoger voor de lagere
inkomensgroepen (41%) ten opzichte van de midden- en hoge
inkomens (25%). 5
-

In de monitor Beleidsmaatregelen (2018-2019) blijkt dat leenaversie geen
doorslaggevende reden is om niet door te studeren.
o Onder mbo-studenten bleek leenaversie groter dan onder havo of
vwo-leerlingen;
o Ook is leenaversie groter bij de groep wier ouders een laag
opleidingsniveau hebben.

-

Uit de beleidsdoorlichting blijkt dat huidige studenten onder het
leenstelsel verschillende strategieën toepassen om de kosten op te
vangen. Deze strategieën worden significant meer toegepast door
studenten met minder daadkrachtige ouders.
o 54% geeft aan meer te gaan werken - uit de Monitor
Beleidsmaatregelen blijkt dat het aandeel werkende wo studenten
(75%) al jaren stabiel is. In het hbo is dit percentage licht
gestegen.
o 45% zegt af te zien van het opdoen van buitenlandervaring - De
Monitor Beleidsmaatregelen laat een lichte stijging zien;
o 43% geeft aan te gaan lenen;

Het CPB heeft alleen instroom vanuit de middelbare school (havo en vwo) meegenomen.
Het onderzoek uit de beleidsdoorlichting is op basis van zelfrapportage van aankomend studenten, deze
gegevens gaan dus om een inschatting.
4
5

Pagina 14 van 20

Datum
17 januari 2022

o

o

41% zegt thuis te blijven wonen – onderzoek van CBS en de
Landelijke Monitor Studentenhuisvesting 2019 bevestigen dit
beeld, de Studentenmonitor HO laat geen stijging van
thuiswonende studenten zien;
27% zegt af te zien van het volgen van een honoursprogramma,
het doen bestuurswerk of andere extra activiteiten – de Monitor
Beleidsmaatregelen laat hierin een stabiel beeld zien.

Pagina 15 van 20

Datum
17 januari 2022

Bijlage 2 – overzicht standpunten politieke partijen
Partij

Voor/tegen
invoeren
basisbeurs 6

Standpunt afschaffen
leenstelsel

Opvatting over basisen aanvullende beurs 7

Overig

VVD (34)

Tegen

-

Investeringen ho
blijven overeind.

D66 (24)

Voor

Leenstelsel werkt niet voor
alle studenten goed, met
name middeninkomens
knel.

PVV (17)

Voor

CDA (14)

Voor

Onaanvaardbaar om
studenten leven lang met
schulden op te zadelen.
Gelijke kansen bieden.
Leenstelsel mag geen
belemmering vormen om
door te leren/studeren.

Leenstelsel behouden;
Aanvullende beurs lage
inkomens
Nieuwe
studie(prestatie)beurs op
basis van inkomen
(verruimd voor
middeninkomens tot
70.000). Belastingkorting
i.p.v. toeslagen.
Basisbeurs herinvoeren

SP (9)

Voor

Nieuwe basisbeurs
invoeren alle studenten.
Geldt voor nominale
duur, onderscheid thuisen uitwonend.
Basisbeurs alle
studenten. Aanvullende
beurs lage inkomens.

Investeringen ho en
Ov-studentenkaart
blijven behouden.
Compensatie
leenstelselgeneratie.
Compensatie voor
‘leenstelselgeneratie.

PVDA (9)

Voor

Compensatie voor
(oud-)studenten
misgelopen beurs.
Investeringen ho
overeind.

GroenLinks
(8)

Voor

PvdD (6)

Voor

ChristenUnie (5)

Voor

Herinvoering basisbeurs,
combinatie met een
progressiever
belastingstelsel.
Aanvullende beurs voor
middeninkomens.
Studiebeurs van max
€400, beschikbaar voor
gezinnen inkomen tot
€100.000
Basisbeurs herinvoeren.
Mogelijke vorm
ontwikkelbudget (ho –
mbo gelijk).
Basisbeurs herinvoeren:
€550 euro p.m. voor
uitwonende, €275

’Schulden’stelsel beperkt
toegankelijkheid
onderwijs. Met name
minder daadkrachtige
gezinnen.
Leenstelsel zadelt
studenten op met
schulden. Vergroot de (al
hoge)prestatiedruk en (al
bestaande) onzekerheid
m.b.t. werk, woning.
Leenstelsel belemmert
financieel
(schuldenopbouw) en om
vrij te ontwikkelen.
Leenstelsel maakt dat
studeren niet voor
iedereen betaalbaar en
toegankelijk is.
Leenstelsel werpt hoge
financiële barrières op om
(door) te studeren.
Onwenselijke hoge

Verzilverbare
belastingkorting.
Studievouchers.

Startkapitaal
€100.000 iedere
18+. Compensatie
’leenstelselgeneratie.’
Collegegeld verlagen.
Compensatieregeling
leenstelselgeneratie.
Investeringen in het
hoger onderwijs door
leenstelsel blijven
overeind.

6
Op basis van steun Motie van het lid Dassen (c.s. over uitspreken dat het sociaal leenstelsel afgeschaft
dient te worden en een basisbeurs ingevoerd)
7
Op basis van verkiezingsprogramma.

Pagina 16 van 20

Datum
17 januari 2022

schulden generatie
betreden arbeids-en
woningmarkt.
-

inwonende studenten.
Aanvullende beurs.

Compensatie
leenstelgeneratie.

Basisbeurs herinvoeren

Leenstelsel vergroot
kansenongelijkheid,
belemmert vrije keuze,
vergroot leenangst.
Leenstelsel brengt
onwenselijke schulden
studenten.
Middeninkomens hard
geraakt.
Leenstelsel benadeelt lage
inkomens of kinderen van
ouders met
migratieachtergrond en/of
een laag opleidingsniveau
wat betreft kansen.
-

Basisbeurs herinvoeren.

Compensatie
leenstelgeneratie.
Collegegeld
afschaffen.

Voor

Door leenstelsel is ho
minder betaalbaar.

-

Voor

Leenstelsel zadelt
studenten met
onwenselijke schulden op.
Leenstelsel zorgt voor
ongelijke kansen in
toegankelijkheid ho.
Schulden zorgt voor
levenslange achterstand.
Leenstelsel zorgt voor
ongelijke kansen ho en
toekomst.

Basisbeurs invoeren.

FvD (5)

Voor

Volt (3)

Voor

JA21 (3)
SGP (3)

Voor
Voor

Denk (3)

Voor

Van Haga
(3)
Lid
Omtzigt
(1)
Lid Den
Haan (1)

Voor

BBB (1)

Voor

Bij1 (1)

Voor

Basisbeurs herinvoeren
als gift. Aanvullende
beurs uitbreiden
middeninkomens.
Basisbeurs herinvoeren.

Compensatie
leenstelgeneratie.

-

Basisbeurs herinvoeren.

Inkomensafhankelijke
basisbeurs.

College- en lesgeld
(ho en mbo)
afschaffen.

Pagina 17 van 20

Datum
17 januari 2022

Bijlage 3 – niet-gebruik en prestatiebeurs
Uit de beleidsdoorlichting blijkt dat: ‘In het hoger onderwijs geeft ongeveer zeven
procent aan dat ze geen gebruikmaken van de aanvullende beurs maar hier wel
recht op te hebben. Hierbij is nagegaan in hoeverre de angst voor schulden een
rol speelt. Dit is bij achttien procent het geval. Het prestatiebeurseffect speelt in
het hoger onderwijs aldus bij achttien procent van de (ongeveer) zeven procent:
daarmee concluderen we dat van degenen die zelf aangeven recht hebben op een
aanvullende beurs in het hoger onderwijs ongeveer een procent hiervan afziet
vanwege het prestatiebeurseffect ervan.’
In het mbo ligt dat iets hoger – op 3% - ook uit de beleidsdoorlichting: ‘Van de
mbo-studenten gaf ongeveer achttien procent aan geen gebruik te maken van de
beurs terwijl ze er wel recht op hebben (volgens eigen zeggen). Voor zeventien
procent van deze groep speelt het de prestatiebeurscomponent: zij willen geen
schulden hebben, mochten ze de studie niet succesvol afronden. Het
prestatiebeurseffect lijkt afgaande op de enquêteresultaten in het mbo in totaal
voor drie procent een rol te spelen (voor 17% van de 17,7% procent
rechthebbenden die afzien van een aanvullende beurs terwijl ze er wel recht op
zeggen te hebben).’
Vanuit het recente NIBUD-onderzoek weten we dat:
een kwart van de studenten in het hoger onderwijs niet heeft uitgezocht
of ze in aanmerking komen voor een aanvullende beurs. Daarvan weet
een kwart niet dat ze een aanvullende beurs aan kunnen vragen.
In het mbo liggen deze percentages nog iets hoger, 38% heeft het niet
uitgezocht en 46% daarvan wist niet dat ze een aanvullende beurs
konden aanvragen.

Pagina 18 van 20

Datum
17 januari 2022

Bijlage 4 – andere opties automatisch toekennen
Optie 3: Offerte met automatische controle vooraf
In deze optie controleert DUO vooraf automatisch – dus zonder aanvraag
- of een student recht heeft op aanvullende beurs. Vervolgens wordt een
offerte aan de student voorgelegd met daarin het bedrag aan basisbeurs
en aanvullende beurs waar die recht op heeft. De student kan dan een
bewuste keuze met betrekking tot de hoogte van de beurzen en eventuele
lening maken.
Het is de inschatting dat dit tot een afname van het niet-gebruik zal
leiden tussen 40 en 80%.
Voor deze optie is een wetswijziging nodig, omdat de Wsf 2000 nu
voorschrijft dat de student een aanvraag voor de aanvullende beurs moet
doen.
Deze optie vereist een grote aanpassing van de systemen van DUO, die
naar verwachting niet voor september 2023 te realiseren is.
Ook zal dit leiden tot een grotere uitwisseling met de Belastingdienst en
het BRP. Ook zal het aantal aanvragen voor aanvullende beurs door
studenten van wie de inkomensgegevens van de ouders ontbreken flink
toenemen. Dat betekent een groter beslag op de capaciteit van DUO,
maar dit is wel werkbaar.
Nadeel is dat zonder instemming van de student inkomensgegevens van
ouders worden opgevraagd en ouders op de hoogte worden gesteld. De
groep die hier bezwaar tegen zal hebben is weliswaar klein, maar dit kan
tot heel pijnlijke situaties leiden. 8
Uit onderzoek van het Nibud weten we dat studenten niet altijd bewust
nadenken over de hoogte van hun leenbedrag. In de huidige situatie
vragen studenten de aanvullende beurs tegelijk aan met de lening, terwijl
ze dan nog niet weten of en welk bedrag aan aanvullende beurs ze zullen
ontvangen. Na toekenning van de aanvullende beurs kan het zo zijn dat
studenten meer lenen dan ze nodig hebben, maar het leenbedrag niet
meer verlagen, met een onnodig hoge schuld als gevolg. Door binnen
deze optie een extra moment in te bouwen waarop de student weet welk
bedrag aan aanvullende beurs (en basisbeurs) beschikbaar is, waarna het
leenbedrag pas kan worden bepaald, stimuleren we het nemen van
bewustere leenkeuzes.
Het is de vraag of het proportioneel is dat de gegevens van de ouders van
álle studenten die studiefinanciering aanvragen worden opgevraagd,
terwijl slechts ongeveer 8% van alle studenten geen aanvullende beurs
aanvraagt, terwijl die wel recht hebben.
Optie 4: Offerte na aanvraag

8
Denk aan studenten die niet willen dat hun ouders weten dat ze gaan studeren en partners
die er via deze weg achter komen dat er nog een kind bestaat.

Pagina 19 van 20

Datum
17 januari 2022

-

-

-

-

Een variant op de offerte is dat de student eerst een offerte aanvraagt –
en daarmee instemt met de gegevensuitwisseling. Na ontvangst van de
offerte kan de student dan een bewustere keuze met betrekking tot de
hoogte van de beurs en lening maken.
De verwachte afname van het niet-gebruik is voor deze optie niet
doorgerekend, maar lijkt vergelijkbaar met optie 4.
Voor deze optie is wetswijziging nodig, omdat in de Wsf2000 geregeld
moet worden dat de student een offerte aan kan vragen.
Het voordeel t.o.v. optie 4 is dat studenten een bewuste keuze maken
voor het verwerken van inkomensgegevens en minder inkomensgegevens
worden verwerkt. Dit is dus meer proportioneel.
Het nadeel t.o.v. optie 4 is dat dit meer contactmomenten met de student
vraagt, wat onherroepelijk tot vertraging in het proces zal leiden. Wat
doen we als studenten niet reageren op de offerte?
Deze optie leidt tot hoge uitvoeringskosten en is zeker niet voor
september 2023 te realiseren.

Optie 5: Budget
In deze optie heeft DUO het recht op aanvullende beurs al zonder
instemming vooraf vastgesteld. De student geeft eerst – met behulp van
een tool - aan hoeveel geld die nodig heeft om de studie te kunnen
bekostigen. DUO geeft dan zelf een verdeling over de beschikbare
bedragen aan beurzen en lening.
Het is de inschatting dat dit wel tot een afname van het niet-gebruik zal
leiden tussen 30 en 60%.
Voor deze optie is een wetswijziging nodig, omdat de Wsf 2000 nu
voorschrijft dat de student een aanvraag voor de aanvullende beurs moet
doen.
Deze optie leidt tot hoge uitvoeringskosten en is zeker niet voor
september 2023 te realiseren.
Ook hier spelen de nadelen van proportionaliteit en het niet instemmen
met de gegevensuitwisseling mee.

Pagina 20 van 20

Hoger Onderwijs en
Studiefinanciering
Van

TER BESLUITVORMING

Aan: MOCW

T 06Datum
23 december 2021
Referentie
Bijlagen

Uitwerking studiefinanciering n.a.v. coalitieakkoord

Intern OCW afgestemd
DUO, FEZ, WJZ

Aanleiding
Op woensdag 19 januari spreken wij met u over de opgave rond studiefinanciering.
In het coalitieakkoord zijn op het terrein van studiefinanciering twee maatregelen
aangekondigd: 1) het herinvoeren van een stelsel met een basisbeurs en
aanvullende beurs in het hoger onderwijs per collegejaar 23/24 en 2) een
tegemoetkoming voor studenten voor wie geen basisbeurs beschikbaar is geweest.
Tekst coalitieakkoord
We willen dat iedereen in staat is om te kunnen studeren, ongeacht het inkomen
van de ouders. We voeren daarom per studiejaar 2023/2024 een basisbeurs voor
alle studenten in en een inkomensafhankelijke aanvullende beurs. We hebben
daarbij aandacht voor de uitvoerbaarheid en handhaafbaarheid. We laten de OVstudentenkaart, de huidige leenvoorwaarden en de investeringen vanuit het
studievoorschot ongemoeid.
Studenten voor wie geen basisbeurs beschikbaar is geweest krijgen de keuze
tussen korting op hun studieschuld of een studievoucher. Hiervoor wordt €1 miljard
extra uitgetrokken, bovenop het huidige budget voor studievouchers.

In deze nota vindt u op beide onderwerpen enkele (politieke) bespreekpunten en
wordt u meegenomen in de planning van deze wetsvoorstellen. In de bijlage vindt
u informatie over de voorgeschiedenis en het huidige stelsel (bijlage 1) en vindt u
de openstaande vraagstukken rondom de tegemoetkoming (bijlage 3). Deze laatste
is nog niet ter besluitvorming, maar geeft al wel een beeld van de (op korte termijn)
te nemen besluiten.

Geadviseerd besluit
De planning voor het herinvoeren van de basisbeurs per collegejaar 23/24 is krap.
U wordt gevraagd op enkele inhoudelijke punten op korte termijn richting te
geven zodat wij aan de slag kunnen met de uitwerking.
Voor het invoeren van een stelsel met basisbeurs en aanvullende beurs in het ho:
U wordt geadviseerd de keuze voor een onderscheid tussen uit- en
thuiswonende studenten of het uitkeren van een uniform
basisbeursbedrag te bespreken met de studentenbonden.
Gaat u akkoord met het behouden van het prestatiebeurs element voor de
basisbeurs? Ons advies is dit wel te doen.

Pagina 1 van 15

Datum
23 december 2021

Voor de tegemoetkoming van studenten voor wie geen basisbeurs beschikbaar is
geweest:
Gaat u akkoord om het herinvoeren van een basisbeurs en de
tegemoetkoming als twee separate wetsvoorstellen voor te bereiden? Ons
advies is dit wel te doen. De tegemoetkomingsregeling is
uitvoeringstechnisch en inhoudelijk complex en vatbaar voor veel politieke
en maatschappelijke discussie, en zal daarom vrijwel zeker zorgen voor
vertraging.
Komende week ontvangt u een separate nota over de
tegemoetkomingsregeling. In bijlage 2 zijn reeds enkele afwegingspunten
weergegeven. Ter informatie is ook de eerder verstuurde kamerbrief ter
zake bijgevoegd.
Daarnaast procesmatig:
We stellen voor om – zeker in het begin – wekelijks een overleg met u te
hebben over studiefinanciering.
Het advies om spoedig in overleg te gaan met de studentenbonden. We
vragen uw secretariaat om dit in te plannen.
Parallel aan het wetsvoorstel (de wetsvoorstellen) zal gewerkt worden aan
een hoofdlijnenbrief voor de TK; conform het coalitieakkoord worden
grote wetsvoorstellen voorafgegaan door zo’n hoofdlijnenbrief.

Toelichting
INHOUD
Herinvoeren stelsel basisbeurs en aanvullende beurs in het hoger
onderwijs
Voor het nader uitwerken van het herinvoeren van de basisbeurs, worden u nu
twee vraagstukken voorgelegd: 1) onderscheid uit- en thuiswonend en 2)
basisbeurs in de vorm van een prestatiebeurs. Op zeer korte termijn ontvangt u
nadere beslispunten over de uitwerking van de herinvoering van een basisbeurs.
Narratief
Het herinvoeren van de basisbeurs moet goed worden beargumenteerd, o.a. voor
het advies van de Raad van State. Uit de beleidsdoorlichting van het leenstelsel
blijkt niet dat er minder studenten zijn gaan studeren na afschaffing van de
basisbeurs. Het voorstel is daarom om in de argumentatie te kiezen voor het
beperken van de schulden bij jongeren. Wel volgt uit de beleidsdoorlichting dat de
doorstroom van het mbo naar het ho stagneert.
Onderscheid uit- en thuiswonend
Onder het huidige leenstelsel bestaat er geen onderscheid meer in het toe
te kennen bedrag tussen uit- en thuiswonende studenten. In het oude
Pagina 2 van 15

Datum
23 december 2021

-

-

-

-

basisbeursstelsel (en het huidige stelsel in het mbo) werd dit onderscheid
wel gemaakt voor zowel de basisbeurs als de aanvullende beurs.
De voordelen van dit onderscheid zijn:
o De bedragen sluiten beter aan bij de kosten die de student
daadwerkelijk maakt. Een uitwonende student moet bijvoorbeeld
huur betalen en zijn eigen boodschappen doen.
o Het kan studenten helpen die een studie in een andere stad willen
gaan doen dan waar zij nu wonen om die keuze ook daadwerkelijk
te maken.
o Een uitwonende beurs kan zelfstandig wonen stimuleren en
daarmee mogelijk bijdragen aan een bredere persoonlijke
vorming van studenten.
o Het sluit aan bij het stelsel zoals het geldt in het mbo.
o Het SER Jongerenplatform gaat in hun voorstel ook uit van een
onderscheid tussen uitwonend en thuiswonend. Studenten zijn
hier dus waarschijnlijk voorstander van.
De nadelen van dit onderscheid zijn:
o Het voorstel leidt tot hogere uitvoeringskosten voor DUO. DUO
moet controleren of iemand uit- of thuiswonend is. Bovendien is
dit onderscheid fraudegevoelig. Een student kan zich op een ander
adres inschrijven zonder daar ook daadwerkelijk te wonen en de
kosten te maken (misbruik uitwonendenbeurs).
o Een hogere beurs voor uitwonenden kan leiden tot meer druk op
de woningmarkt. Dit zou dus zeker met de betrokken minister
moeten worden besproken.
o Daarnaast is het doel van studiefinanciering om het onderwijs
financieel toegankelijk te maken en niet om studenten volledig te
voorzien in hun levensonderhoud. Dit zou pleiten voor het
hanteren van een uniform bedrag.
o Wel zorgt een uniform bedrag voor een onderscheid met het
stelsel in het mbo, (en voor dat onderscheid zijn geen goede
argumenten). In het mbo is namelijk wel een onderscheid in
hoogte van de bedragen voor uit- en thuiswonenden studenten.
In algemene zin geldt dat een uniform bedrag tussen het bedrag van een
thuiswonende en uitwonende student in zal liggen. Met een uniform
bedrag ontvangt een uitwonende student dus minder basisbeurs, dan
wanneer er wel een onderscheid gemaakt zou worden. Een thuiswonende
student ontvangt met een uniform bedrag juist meer basisbeurs.
De keuze maakt geen verschil voor de financiële raming, omdat de hoogte
van de bedragen wordt aangepast binnen het beschikbare budget.
Voor beide opties zijn goede argumenten. U wordt geadviseerd beide
opties te bespreken met de studentenbonden.

Pagina 3 van 15

Datum
23 december 2021

Basisbeurs als prestatiebeurs of gift
Voor het leenstelsel waren de basisbeurs en de aanvullende beurs een
prestatiebeurs. Dat betekent dat de ontvangen beurzen worden omgezet
in een gift nadat de student een diploma heeft gehaald binnen de
diplomatermijn van 10 jaar. Ook bij mbo niveau 3 en 4 geldt dit.
Langer geleden was de basisbeurs in het hoger onderwijs standaard een
gift. Met het herinvoeren van de basisbeurs kan opnieuw gekeken worden
of dit de vorm van een prestatiebeurs zou moeten krijgen.
De afwegingen voor deze keuze zijn te vinden in bijlage 2.
Advies: De basisbeurs wordt ook nu weer een prestatiebeurs.
NB: Ook in het mbo geldt een systeem met een basisbeurs. De onderstaande
voorstellen richten zich echter enkel op het hoger onderwijs. Het is goed om te
weten dat er daardoor verschillen ontstaan tussen het studiefinancieringsstelsel in
het ho en mbo, bijvoorbeeld rond de aflossingstermijn. De vraag welke
consequenties dit moet hebben, zal te zijner tijd aan de orde komen in een
separate nota.
Tegemoetkoming studenten leenstelsel
Op zeer korte termijn ontvangt u nadere beslispunten over de tegemoetkoming
voor studenten. Een eerste overzicht van de vraagstukken vindt u in bijlage 3.
Verder wordt u op dit moment gevraagd aan te geven of u één wetsvoorstel of
twee losse voorstellen wenst voor te bereiden.
-

-

-

-

De tegemoetkoming en het invoeren van een basisbeurs kunnen gezien
worden als twee losse trajecten of als één traject. De Kamer en de
studenten zullen dit mogelijk als een onlosmakelijk pakket zien.
Wij verwachten veel weerstand bij de tegemoetkoming. Op dit moment is
€1 miljard beschikbaar voor de tegemoetkoming. Maatschappelijk klinkt
echter al de roep om zowel de doelgroep als de hoogte van het bedrag zo
ver mogelijk op te rekken.
Daarnaast ziet DUO uitvoeringstechnische issues bij het vormgeven van
de tegemoetkoming (zie bijlage 3) en geeft DUO aan de uitvoering van de
tegemoetkoming pas op te kunnen pakken na het invoeren van de
basisbeurs.
Een koppeling zal daarom vrijwel zeker leiden tot vertraging van het
basisbeurs-deel van de wetgeving.
Loskoppelen betekent dat de tegemoetkoming pas later (na september
2023) kan worden geregeld dan het herinvoeren van de basisbeurs.

Pagina 4 van 15

Datum
23 december 2021

-

Indien de tegemoetkoming (ook) moet zorgen voor een vermindering van
het boeggolf effect 1 moeten in ieder geval de studenten die in studiejaar
2022/2023 (kunnen gaan) studeren worden meegenomen in de doelgroep
voor de tegemoetkoming. Bovendien zal het traject dan ook vóór
studiejaar 2022/23 voldoende duidelijkheid moeten kennen om een effect
te sorteren. Dit kan worden opgelost met heldere communicatie in de
komende maanden. Zie voor meer informatie over de boeggolf ook bijlage
3.

PROCES
Belanghebbenden
Het herinvoeren van een basisbeurs en de tegemoetkoming hebben met name
effect op studenten. Zij hebben ook reeds reacties gegeven in de media, waarbij
zij vooral gericht zijn op de (in hun ogen) matige tegemoetkoming. Zij pleiten
voor volledige compensatie.
U wordt geadviseerd de studentenbonden vroegtijdig mee te nemen in de keuzes
die gemaakt moeten worden. Advies is om hen zo spoedig mogelijk uit te nodigen
voor een gesprek.
Planning
In het coalitieakkoord is aangegeven dat de basisbeurs in het studiejaar
2023/2024 moet worden ingevoerd. Dat geeft ons ongeveer anderhalf
jaar om de wetswijziging door beide Kamers te laten behandelen.
Dit is een krap tijdspad, maar niet onmogelijk. In de eerste fase betekent
dit snelle acties aan onze kant. Daarna betekent het een spoedige
behandeling aan de zijde van de Kamer.
Dit betekent dat:
o Er op zeer korte termijn een hoofdlijnenbrief naar de Kamer moet
(conform afspraak coalitieakkoord). De Kamer zal daar vervolgens
het debat over willen voeren, wat kan leiden tot vertraging;
o Er tot en met maart/half april tijd is voor het uitwerken van het
wetsvoorstel;
o De uitvoeringstoets en internetconsultatie nog vóór de zomer
gedaan moeten zijn (kan parallel). Gezien het belang van deze
consultatie voor het draagvlak van het voorstel en het belang van
de uitvoeringstoets is het niet wenselijk de standaardtijd voor
deze processen te verkorten. Het advies is dan ook hier de volle 8
weken voor te nemen; daarna volgt de wetgevingstoets JenV.
o Dit betekent waarschijnlijk dat het wetsvoorstel rond het
zomerreces via de MR kan worden aangeboden aan de RvS;

1
Met de (omgekeerde) boeggolf wordt bedoeld dat studenten die in 2022/23 zouden starten met hun
studie, hun studie uitstellen omdat de studiefinanciering een jaar later gunstiger wordt, en dat studenten
die al aan het studeren zijn, hun studie om dezelfde reden pauzeren in 2022/23.

Pagina 5 van 15

Datum
23 december 2021

Optie is om de RvS om een spoedadvies (5 weken) te vragen;
Het tijdig invoeren is daarna in handen van beide Kamers. Er zal
tijdig en duidelijk met de Kamers gecommuniceerd moeten
worden dat een spoedige behandeling noodzakelijk is voor tijdige
inwerkingtreding.
DUO zal al vóór instemming van beide Kamers beginnen met de
implementatie, omdat de systemen anders niet tijdig zijn aangepast.
De tegemoetkoming kan pas worden uitgevoerd door DUO ná het
invoeren van een basisbeurs.
U ontvangt op korte termijn een gedetailleerdere planning.
o
o

-

Proces binnen OCW
Er wordt op dit moment een werkgroep ingericht die bestaat uit medewerkers van
de directies HO&S, WJZ, FEZ en DUO. Gezamenlijk wordt gewerkt aan de
uitwerking van beide voorstellen.
De komende tijd zullen veel opties aan u worden voorgelegd ter besluitvorming
om zo de voorstellen uit te kunnen werken. Om dit efficiënt te laten verlopen is
het mogelijk om een wekelijks overleg in te plannen om de beslispunten rondom
studiefinanciering te bespreken. Deze krijgt u dan tevens van te voren per nota
toegestuurd. Op die manier kunnen eventuele vragen direct worden beantwoord
en kan het proces vlot blijven verlopen. Een apart overleg heeft daarnaast het
voordeel dat andere onderwerpen binnen het departement ook voldoende ruimte
behouden, bijv. bij de beleidsstaf HBWE, om besproken te worden. Dit overleg
kan uiteraard worden afgeschaald in frequentie op het moment dat we in een
volgende fase terecht komen.
Graag vernemen wij wat uw voorkeur heeft in de communicatie de komende
periode.
NB: zoals gebruikelijk zal in het vervolgtraject ook afgestemd worden met het
ministerie van Financiën (FIN toetst onze plannen o.a. op doelmatigheid en
budgettaire inpasbaarheid). De goedkeuring van Financiën is benodigd om de
gereserveerde middelen voor het nieuwe stelsel en de tegemoetkoming naar de
OCW-begroting over te hevelen.

Pagina 6 van 15

Datum
23 december 2021

Bijlage 1 – facts & figures
Leenstelsel
De huidige studiefinanciering in het hoger onderwijs bestaat uit vier
componenten:
Een lening van maximaal €507,39 per maand;
Een aanvullende beurs van maximaal €413,78 per maand in de vorm van
een prestatiebeurs. Deze is afhankelijk van het inkomen van de ouders
van een student. Tot een inkomen van €33.683,58 is de aanvullende
beurs maximaal en deze loopt gelijkmatig af tot een inkomen van
€52.781,12. Daarnaast spelen nog andere factoren een rol voor de hoogte
van de aanvullende beurs, zoals meerdere studerende en/of schoolgaande
kinderen in een gezin en het terugbetalen van een reguliere studieschuld
bij de ouder(s). De eerste vijf maanden aanvullende beurs zijn altijd een
gift;
De aanvullende beurs en de lening zijn communicerende vaten. Indien
iemand niet in aanmerking komt voor een volledige aanvullende beurs,
kan het bedrag van de aanvullende beurs geleend worden. Iedere student
kan dus hetzelfde bedrag per maand ontvangen van DUO.
Collegegeldkrediet van maximaal €90,33 per maand. Dit bedrag
gebaseerd op het wettelijk collegegeld;
Een studentenreisproduct (prestatiebeurs);
Een éénoudertoeslag (prestatiebeurs).
De prestatiebeurs elementen worden omgezet in een gift wanneer de student
binnen de diplomatermijn een diploma behaalt. Indien de student dit diploma niet
tijdig behaalt, wordt de prestatiebeurs omgezet in een lening.
Studenten in het ho betalen hun lening terug volgens sociale
aflossingsvoorwaarden:
De rente is nu 0%. Ze is gebaseerd op de rente die de overheid betaalt.
Terugbetaling mag gespreid worden over 35 jaar. Sneller of extra aflossen
mag zonder restricties, wat de student rente bespaart.
Als de student minder dan minimumloon verdient, betaalt hij niet terug.
Bij een inkomen boven het minimumloon betaalt de student nooit meer
dan 4% ervan. Dit wordt ook de draagkracht genoemd.
De student mag tijdelijke terugbetalingspauzes inlassen, met ‘jokerjaren’,
voor maximaal vijf jaar.
Na 35 jaar wordt de eventuele restschuld kwijtgescholden.
Oude basisbeurs
Vóór studiejaar 2015/2016 bestond er in het hoger onderwijs nog een basisbeurs,
waarbij onderscheid gemaakt werd tussen uit- en thuiswonende studenten.
Pagina 7 van 15

Datum
23 december 2021

Geïndexeerd naar prijspeil 2021 komen die bedragen uit op respectievelijk
€300,69 en €108.
Andere belangrijke verschillen met het huidige stelsel zijn:
De aanvullende beurs was lager (€296) en de maximale aanvullende
beurs liep tot een inkomen van €39.100.
De maximale rentedragende lening was lager (minus de basisbeurs);
De terugbetaalvoorwaarden waren minder ruim. Studenten hadden 15
jaar de tijd om af te lossen. Daarnaast werd de draagkracht anders
berekend (maximaal 12% boven bijstandsniveau), waardoor studenten
hogere bedragen per maand aflossen.
Beleidsdoorlichting leenstelsel
In 2020 is het leenstelsel geëvalueerd. Daaruit blijkt dat het leenstelsel
niet heeft geleid tot minder instroom in het hoger onderwijs. Wel zijn de
schulden van studenten hoger geworden.
Verder blijkt uit de beleidsdoorlichting dat:
o De doorstroom van het mbo naar het ho lijkt te stagneren;
o Bij middeninkomens kan het betalen van de ouderbijdrage lastig
zijn. Tegelijkertijd komen deze studenten niet altijd in aanmerking
voor een aanvullende beurs.
Ook geven zij aan dat studenten minder snel kiezen voor extra
curriculaire activiteiten, zoals een bestuursfunctie. Dit punt blijkt
overigens niet uit de beleidsdoorlichting.
Andere partijen, zoals de studentenbonden, geven overigens nog aan dat
het leenstelsel en het aangaan van schulden leidt tot grote druk en stress
onder studenten.
Wijziging 1-februariregeling
Op dit moment ligt een wetsvoorstel bij de RvS met als doel het wijzigen
van de 1-februariregeling voor studenten die doorstromen van het mbo
naar het ho. Voor hen wordt de 1-februariregeling opgerekt naar een 1septemberregeling, waardoor zij meer tijd krijgen om de opleiding in het
ho te ervaren. Deze wijziging is naar aanleiding van de motie Van der
Molen;
De 1-februariregeling houdt in dat wanneer studenten voor 1 februari hun
studiefinanciering stopzetten in het eerste jaar dat ze daar gebruik van
maken, het prestatiebeursdeel wordt omgezet naar een gift. De lening
blijft altijd een lening.
Wetsvoorstel versterking handhaving
In de vorige kabinetsperiodes is gewerkt aan het wetsvoorstel versterking
handhaving en inning studiefinanciering. In dit voorstel worden
verschillende voorstellen gedaan om de uitvoering te verbeteren en
Pagina 8 van 15

Datum
23 december 2021

-

-

worden ook de mogelijkheden voor handhaving en inning uitgebreid. DUO
heeft nu onvoldoende wettelijke mogelijkheden om het misbruik en
oneigenlijk gebruik van studiefinanciering aan te pakken. Het wetsvoorstel
zorgt voor een uitbreiding van de toezichthoudende bevoegdheden van
DUO. Hiermee komen de bevoegdheden in lijn met andere
uitvoeringsinstanties, zoals het UWV.
Dit wetsvoorstel is nog niet aan de Tweede Kamer aangeboden, omdat op
dat moment de publieke opinie sterk was gedraaid door de
kinderopvangtoeslagaffaire. Wel heeft er een internetconsultatie
plaatsgevonden en heeft de Raad van State advies gegeven.
Bezien zal worden of en hoe (onderdelen van) dit wetsvoorstel, alsnog
ingediend kan worden.

Pagina 9 van 15

Datum
23 december 2021

Bijlage 2 – afwegingen prestatiebeurs of gift
Basisbeurs als gift
Argumenten voor:
Studenten voelen minder druk om een diploma te halen en meer ruimte
om door te stromen.
Het automatisch uitkeren als gift kan (een deel van) de stress bij
studenten wegnemen
Argumenten tegen:
Het vormgeven van de basisbeurs als gift is duurder. Bij de berekeningen
voor de formatie is daar geen rekening mee gehouden. In de
berekeningen van de basisbeurs is uitgegaan van een omzetting in gift
van 90% (naar lening dus 10%). Dat betekent dat de basisbeurs lager uit
zal komen.
Daarnaast komt een deel van de kosten naar voren omdat de uitgaven als
gift in de plaats komen van prestatiebeursuitgaven die niet-relevant zijn
voor het EMU-saldo, maar pas relevant worden na afstuderen (het
verkregen bedrag wordt dan pas omgezet in een gift; daarvoor is het een
lening). In de eerste jaren is er hierdoor sprake van de nieuwe uitgaven
als gift en tevens aan omzettingen in gift van prestatiebeursuitgaven die
in de jaren daarvoor al zijn verstrekt.
De prikkel om je in te schrijven aan een opleiding, die niet te volgen,
maar wel studiefinanciering te ontvangen wordt groter. Daarbij geldt wel
dat een student altijd het collegegeld zal moeten betalen.
De basisbeurs als prestatiebeurs sluit aan bij het systeem voor de Wet
studievoorschot en sluit aan bij het systeem in het mbo. Eventuele
wijzigingen daarin geven mogelijk meer vertraging c.q. vragen van
studenten en kamerleden.
Op dit moment is de prestatiebeurs in de wet opgenomen als zijnde
bestaande uit: basisbeurs (mbo), eventueel aanvullende beurs en
studentenreisproduct. Aanpassing daarvan vraagt om een grotere
wijziging van de wet.
Basisbeurs als prestatiebeurs
Argumenten voor:
Er wordt een duidelijke verantwoordelijkheid bij de student gelegd om een
diploma te behalen. Deze oorspronkelijke reden om de prestatiebeurs in
te voeren, geldt nog steeds.
De prestatiebeurs is een instrument om het studiesucces te vergroten. Uit
de evaluatie van de invoering van de tempobeurs en prestatiebeurs
(1998) komt naar voren dat door de invoering van de prestatiebeurs het
aantal spookstudenten is afgenomen, studenten meer studiepunten
hebben behaald en ook sneller zijn afgestudeerd.
Pagina 10 van 15

Datum
23 december 2021

-

De diplomatermijn is 10 jaar, dat is nog steeds voldoende ruimte om een
(of meerdere) verkeerde studiekeuzes te maken.
Het gros van de studenten (~85%) behaalt een diploma binnen de
diplomatermijn.
De toegankelijkheid van het onderwijs is niet afgenomen na invoering van
prestatiebeurs.

Pagina 11 van 15

Datum
23 december 2021

Bijlage 3 – studievouchers en tegemoetkoming studenten
Wat vooraf ging: Studievouchers en kwaliteitsafspraken
De middelen die vrij kwamen bij het invoeren van het leenstelsel zijn
gebruikt om te investeren in het hoger onderwijs. Dit gebeurt via de
kwaliteitsafspraken. In het coalitieakkoord is aangegeven dat deze
investeringen ongemoeid worden gelaten.

-

-

-

-

Studenten die in de eerste vier collegejaren (2015/2016 tot en met
2018/2019) zijn gestart met een opleiding in het ho, voor het eerst
studiefinanciering in de vorm van een studievoorschot hebben ontvangen
en een afsluitend diploma hebben gehaald, komen daarnaast in
aanmerking voor een studievoorschotvoucher, omdat zij nog niet hebben
kunnen profiteren van de investeringen in het hoger onderwijs die zijn
betaald met de opbrengsten van de afschaffing van de basisbeurs. Met
deze voucher kunnen zij vanaf het vijfde jaar na afstuderen nog een
opleidingsonderdeel volgen. De waarde van de studievoorschotvoucher is
ongeveer €2.000.
In de Tweede Kamer zijn inmiddels twee moties aangenomen die de
regering verzochten om deze vouchers af te schaffen en het bedrag dat
ermee gemoeid is, uit te betalen aan de studenten in de vorm van aftrek
op de studieschuld. Door technische redenen zijn deze moties in de
afgelopen coalitieperiode niet uitgevoerd. Deze uitkering vergt namelijk
een financiële kasschuif waarvoor het ministerie van Financiën geen
toestemming gaf.
Het totale beschikbare budget voor de studievoorschotvouchers is € 600
miljoen. Daarbij is ervan uitgegaan met het feit dat niet iedere student
een studievoucher zal aanvragen. Het beschikbare budget is dus niet
voldoende om alle studenten in die vier cohorten €2.000 uit te keren.
De studievoucher kan niet achteraf worden ontzegd aan studenten die
onder het studievoorschot hebben gestudeerd. Hoewel de vorm gewijzigd
kan worden, zal het juridisch erg lastig worden om deze studenten een
lager bedrag uit te keren dan de waarde van de voucher.

Vraagstukken bij de tegemoetkomingsregeling
Opinie studentenbonden
De studentenbonden hebben in de media al laten weten dat de
beschikbare € 1 miljard voor de tegemoetkoming niet afdoende zal zijn.
Zij pleiten voor een volledige compensatie van de misgelopen basisbeurs.
Een volledige compensatie komt uit op een totaalbedrag van circa € 8
miljard. Dit is te vergelijken met variant 3 uit de Kamerbrief over
compensatie. Belangrijkste verschil is dat we niet uitgaan van een
diploma-eis.

Pagina 12 van 15

Datum
23 december 2021

Samenloop bestaande studievouchers
In het coalitieakkoord wordt €1 miljard uitgetrokken voor de
tegemoetkoming bovenop het beschikbare bedrag van de
studievoorschotvouchers (zie exacte tekst in bijlage 3). De vraag is hoe
de tegemoetkoming en de bestaande studievoorschotvouchers zich tot
elkaar verhouden. Hiervoor zijn twee opties:
1. Studenten behouden het recht op een studievoorschotvoucher en
krijgen daarnaast een tegemoetkoming. Er blijven dus twee
regelingen bestaan.
2. Het recht op een studievoorschotvoucher en de tegemoetkoming
worden samengevoegd, waardoor één regeling ontstaat.
Optie 1 lijkt uitvoeringstechnisch lastiger. Daarnaast betekent dit dat een
deel van de studenten (namelijk de eerste vier cohorten) een grotere
tegemoetkoming krijgen dan anderen. De vouchers zijn echter bedoeld
om de studenten te compenseren voor het feit dat zij nog niet zouden
kunnen hebben genoten van de verbetering van kwaliteit van het ho die
de invoering van het leenstelsel zou bewerkstelligen. Het betreft dus een
deels andere groep (ook juridisch) dan de studenten die zijn begonnen
met studeren vanaf cohort 2019-20. Hierin ligt een rechtvaardiging voor
een grotere tegemoetkoming voor de studenten van de eerste vier
cohorten. Maatschappelijk gezien is dit wel een ingewikkelde boodschap.
Bij optie 2 krijgen alle studenten eenzelfde aanbod. Dit aanbod moet qua
hoogte van het bedrag wel ten minste gelijk zijn aan het geldende aanbod
van de studievoorschotvouchers, omdat studenten daar een verworven
recht hebben. De vraag is wel of dit juridisch houdbaar is gelet op
bovenstaande.
In algemene zin moet bezien worden hoe wordt omgegaan met de
diploma-eis die voor de bestaande studievouchers geldt.
Een tussenoptie zou kunnen zijn om de studievoucher wel af te schaffen,
maar studenten die in aanmerking kwamen voor die voucher een hoger
bedrag uit te keren. Daarbij is het goed om op te merken dat het
beschikbare budget voor de (oude) studievouchers niet voldoende is om
iedereen het bedrag van €2000 uit te keren, omdat er uit is gegaan van
een percentage niet-gebruik.
Doelgroep tegemoetkoming
Er zijn verschillende opties om de doelgroep af te bakenen. Hierbij is het
van belang om het effect van een eventueel (omgekeerd) boeggolfeffect
mee te wegen.
Door de aankondiging van een basisbeurs per studiejaar 2023/2024
ontstaat een prikkel voor (aankomende) studenten om hun studie een
jaar uit te stellen of een jaar te pauzeren. Op die manier hoeven zij niet

Pagina 13 van 15

Datum
23 december 2021

-

-

-

-

-

-

een jaar te lenen en kunnen zij vanaf september 2023 gebruik maken van
de basisbeurs.
Een dergelijk boeggolfeffect is zowel nadelig voor onderwijsinstellingen
(korte termijn) als voor de economie (lange termijn). Voor
onderwijsinstellingen creëert dit een grillig effect in de instroom van
studenten, wat het lastig maakt om het onderwijs daar goed op in te
richten (denk bijvoorbeeld aan het (tijdelijk) aannemen van voldoende
personeel en het beschikbaar hebben van voldoende locaties). Bovendien
zorgt het voor onderwijsinstellingen voor een grillig verloop in de
Rijksbijdrage (bekostiging op basis van studentenaantallen). Ditzelfde
geldt op de langere termijn voor de instroom op de arbeidsmarkt en
huizenmarkt, ook daar zal een sterke piek en dal te zien zijn.
Om een dergelijk effect te voorkomen door middel van een
tegemoetkoming moeten in ieder geval de studenten die in studiejaar
2022/2023 (kunnen gaan) studeren worden meegenomen in de doelgroep
voor de tegemoetkoming.
Of en in welke mate een boeggolf zich voordoet is van te voren lastig te
voorspellen. Verkend kan worden of er ook andere mogelijkheden zijn om
de boeggolf te voorkomen.
Tegelijkertijd is in het CA opgenomen dat de tegemoetkoming beschikbaar
komt voor studenten voor wie geen basisbeurs beschikbaar is geweest.
Dat zou betekenen dat enkel studenten die hun volledige studie onder het
leenstelsel zijn gevallen in aanmerking komen. Studenten die 3 jaar onder
het leenstelsel hebben gestudeerd en aan het einde nog één jaar
basisbeurs krijgen in het nieuwe stelsel, ontvangen dan niets.
Een grotere doelgroep betekent daarentegen wel een lager bedrag per
student aan tegemoetkoming. Er ontstaat op dit moment al
maatschappelijke druk om de leenstelselstudenten ruim tegemoet te
komen.
Het is in zijn algemeenheid hoogst ongebruikelijk om een eerdere
generatie een tegemoetkoming te verlenen bij een beleidswijziging. Voor
zo ver bekend is dit niet eerder voorgekomen.

Keuzemogelijkheid tegemoetkoming voor studenten
In het CA is opgenomen dat studenten kunnen kiezen tussen een
studievoucher of een korting op de studieschuld. Dit zou betekenen dat
alle studenten die in aanmerking komen voor de tegemoetkoming een
aanvraag moeten doen bij DUO. Dat zorgt voor een zware belasting van
de uitvoering en de beschikbare ICT-capaciteit.
Bovendien is het uitgeven van een voucher vanuit een financieel oogpunt
niet direct logisch, wanneer er nog een studieschuld openstaat. Wanneer
er nog een schuld is, is het logischer om die eerst af te boeken. Dat is
zowel in het voordeel van de overheid, als in het voordeel van de student.
Pagina 14 van 15

Datum
23 december 2021

De student zit dan immers met een lagere schuld (wat ook doorwerkt
naar bijvoorbeeld het aanvragen van een hypotheek). Dit argument weegt
sterker bij een hogere tegemoetkoming.
Mogelijkheid tot uitbetalen
Omdat de keuze beperkt is tot een studievoucher of korting op de
studieschuld hebben studenten zonder studieschuld – bijvoorbeeld omdat
zij veel gewerkt hebben of deze al hebben terugbetaald –daarmee enkel
de optie om te kiezen voor een studievoucher.

-

De studievouchers staan zowel in de Kamer als maatschappelijk ter
discussie en deze gedwongen keuze kan dan ook leiden tot een gevoel
van onrechtvaardigheid.

-

Om dit te voorkomen is er de optie om te kiezen voor een uitbetaling van
de tegemoetkoming, indien korting op de studieschuld niet mogelijk is.
Daarmee wordt voorkomen dat studenten mét een studieschuld de
tegemoetkoming voor andere doeleinden gebruiken, maar krijgen de
studenten zonder studieschuld de ruimte om deze naar eigen inzicht in te
zetten. De combinatie van deze twee is voor DUO uitvoerbaar.

Pagina 15 van 15