Wanbetaling zorgkosten:
voorkomen is beter dan genezen!

Pagina | 0

November 2012
dr. Nadja Jungmann | drs. Maarten Werksma

Wanbetaling zorgkosten:
voorkomen is beter dan genezen!
Op welke wijze kunnen zorgverzekeraars (in samenwerking met gemeenten) voorzien in een
effectievere aanpak om wanbetaling zorgkosten te voorkomen?

Opdrachtgever: Ministerie VWS
Auteurs: dr. Nadja Jungmann (Social Force) en drs. Maarten Werksma (BS&F)

Pagina | 1

Inhoudsopgave
Inhoudsopgave ........................................................................................................................................ 2
1. Wat zijn de mogelijkheden om wanbetaling zorgkosten tegen te gaan? ........................................... 3
1.1 Leeswijzer .......................................................................................................................................... 4
2. Hoe groot is het probleem van wanbetaling zorgkosten? .................................................................. 5
2.1 De schuldenproblematiek neemt al jaren toe................................................................................... 5
2.2 Binnen de schuldenproblematiek neemt wanbetaling zorgkosten een belangrijke plek in ............. 6
2.3 Ontwikkeling van de schuldenproblematiek en daarbinnen wanbetaling zorgkosten ..................... 7
3. Onderscheid tussen niet-kunners en niet-willers is noodzakelijk ....................................................... 9
3.1 Schuldenproblematiek is in hoge mate een gedragsvraagstuk......................................................... 9
3.2 Zowel bij niet-kunners als bij niet-willers is inzet schuldpreventie van belang .............................. 10
4. Staat preventie wanbetaling zorgkosten op de agenda? .................................................................. 12
4.1 Zorgverzekeraars proberen vooral het oplopen van achterstanden tegen te gaan ....................... 12
4.2 Gemeenten proberen het ontstaan van schulden te voorkomen .................................................. 13
4.3 Er lijken geen andere partijen te zijn die wanbetaling zorg als probleem identificeren................. 15
5. Hoe ziet de inzet op preventie wanbetaling zorgkosten er in de praktijk uit? ................................. 16
5.1 De interventies zijn hoofdzakelijk gericht op het corrigeren van actueel gedrag........................... 16
5.1.1 Belastingdienst stort zorgtoeslag direct naar verzekeraar .......................................................... 17
5.1.2 Premie inhouden op uitkering en doorbetalen aan verzekeraar ................................................. 18
5.1.3 Budgetbeheer en beschermingsbewind ...................................................................................... 19
5.2 Arrangementen om wanbetaling zorgkosten tegen te gaan .......................................................... 24
6. Conclusies en aanbevelingen ............................................................................................................ 28
6.1 Zorgverzekeraars en gemeenten kijken op een verschillende manier naar wanbetaling .............. 28
6.2 Er is ruimte om de inzet van interventies en arrangementen te verbeteren en te verbreden ...... 30
6.3 Om wanbetaling zorgkosten te beperken moet worden voorzien in drie randvoorwaarden ........ 31

Pagina | 2

1. Wat zijn de mogelijkheden om wanbetaling zorgkosten tegen te gaan?
In de afgelopen jaren is de schuldenproblematiek flink toegenomen. Steeds meer huishoudens
hebben steeds hogere schulden. De toename van de schuldenproblematiek is ook zichtbaar bij
zorgverzekeraars. Het aantal verzekerden met achterstanden en het aantal wanbetalers1 in de
bronheffing2 neemt toe.
In Nederland is het zorgstelsel zo ingericht dat elke burger verplicht is zich tegen zorgkosten3 te
verzekeren. Door in te zetten op onderlinge solidariteit wordt beoogd het stelsel betaalbaar te
houden en individuen te behoeden voor de consequenties van onverzekerdheid. De toename van de
schuldenproblematiek en specifiek de wanbetaling van zorgkosten, zetten de solidariteit en
betaalbaarheid echter onder druk. Voor het ministerie van VWS vormt dit de aanleiding om door
middel van een “quick scan” in kaart te brengen in hoeverre zorgverzekeraars (en gemeenten)
wanbetaling van zorgkosten als een probleem beschouwen en na te gaan welke mogelijkheden er
zijn om op dit vlak (nadrukkelijker) invulling te geven aan schuldpreventie. Voorliggende rapportage
beschrijft de bevindingen van deze quick scan. Het ministerie wil de bevindingen gebruiken om
samen met zorgverzekeraars en gemeenten na te denken over de mogelijkheden die er zijn om
wanbetaling van zorgkosten tegen te gaan (of op zijn minst het aantal wanbetalers te stabiliseren).
De vraag die in deze rapportage wordt beantwoord luidt:
Op welke wijze kunnen zorgverzekeraars (in samenwerking met gemeenten) voorzien in een
effectievere aanpak om wanbetaling zorgkosten te voorkomen?
Om deze vraag te beantwoorden, worden in dit rapport de volgende deelvragen beantwoord:
1. In welke mate en op welke wijze staat wanbetaling zorgkosten op de agenda van zowel
zorgverzekeraars als gemeenten?
2. Welke effectieve arrangementen of interventies worden lokaal al in praktijk gebracht en wat
zijn daarvan de werkzame bestanddelen?
3. Welke mogelijkheden zijn er om bestaande arrangementen of interventies op korte termijn
te versterken of breder in te zetten?
4. Welke mogelijkheden zijn er om (op de langere termijn) te voorzien in effectieve
arrangementen en interventies?
Hierboven is de term arrangement geïntroduceerd. Een arrangement is een samenwerkingsverband
tussen een zorgverzekeraar en gemeente(n)4 gericht op het voorkomen van instroom in de
bronheffing en/of het überhaupt voorkomen van achterstanden op de betaling van zorgkosten. Een
arrangement bestaat in elk geval uit samenwerkingsafspraken over de in te zetten interventies5.

1

Onder wanbetalers verstaan we verzekerden met een schuld van 6 of meer maandpremies.
Om wille van de leesbaarheid hanteren we in dit rapport de term “bronheffing” voor het regime van bestuursrechtelijke premieheffing.
3
Onder zorgkosten worden o.a. premies, eigen betalingen en eigen risico verstaan.
4
Onder gemeenten verstaan wij ook in opdracht van gemeenten werkende partijen zoals schuldhulpverlenende organisaties.
5
VWS zou graag zien dat zorgverzekeraars arrangementen gaan treffen met uiteindelijk een landelijke dekking.
2

Pagina | 3

Een interventie is een actie die ondersteunend is aan het voorkomen van wanbetaling (bijvoorbeeld
budgetbeheer, inhouden en doorbetalen van premie). Een interventie kan ingezet worden als
onderdeel van een arrangement maar ook zelfstandig. In dat geval is geen sprake van samenwerking
maar zet een partij (zorgverzekeraar of gemeente) de interventie ‘los’ in.
Aanpak van de quick scan
Om de centrale vraag en de deelvragen te beantwoorden zijn de volgende activiteiten verricht. Aan
de kant van de zorgverzekeraars zijn interviews gevoerd met vertegenwoordigers van de afdelingen
debiteuren/creditmanagement van nagenoeg alle zorgverzekeraars. Deze interviews hebben beelden
opgeleverd van de wijze waarop de zorgverzekeraars omgaan met wanbetaling en hetgeen ze doen
om wanbetaling tegen te gaan. In aanvulling op de interviews is aan de zorgverzekeraars een
uitgebreide vragenlijst verstuurd om ook meer feitelijke informatie te verzamelen (bijvoorbeeld over
aantallen en typen betalingsregelingen).
Om in kaart te brengen wat gemeenten doen aan schuldpreventie, specifiek gericht op wanbetaling
zorgkosten, is via meerdere kanalen contact gezocht met gemeenten. VNG en Divosa hebben in
nieuwsbrieven aan gemeenten gevraagd om voorbeelden van schuldpreventie gericht op
wanbetaling te melden. Daarnaast zijn circa 300 gemeenten per mail benaderd met de vraag wat zij
doen op dit terrein. Ook zijn oproepen om voorbeelden geplaatst op twitter en is op congressen over
schuldhulpverlening ernaar gevraagd. Naast deze algemene oproepen zijn gesprekken gevoerd met
de gemeenten Amsterdam, Amersfoort, Arnhem, Tilburg en Rotterdam. Aanleiding om met deze
gemeenten in gesprek te gaan is dat zij op enigerlei wijze reeds invulling geven aan preventie van
wanbetaling zorgkosten.
Naast deze activiteiten, specifiek gericht op gemeenten en zorgverzekeraars, zijn interviews
gehouden met vertegenwoordigers van branche- en koepelorganisaties (waaronder Divosa, VNG, ZN,
CVZ en NVVK).
1.1 Leeswijzer
Deze rapportage start met een beschrijving van de aard, omvang en verwachte ontwikkeling van de
schuldenproblematiek in zijn algemeen en specifiek wat betreft zorgkosten. Het derde hoofdstuk
bevat een beschrijving van het onderscheid tussen de zogenaamde niet-kunners en niet-willers, de
mate waarin schuldenproblematiek een gedragsvraagstuk is en vier verschillende vormen van
preventie. In het vierde hoofdstuk wordt ingegaan op de mate waarin wanbetaling zorgkosten op de
agenda staat van zorgverzekeraars en gemeenten. Het vijfde hoofdstuk bevat een beschrijving van de
geïnventariseerde interventies en arrangementen. Ook worden hier aanbevelingen gedaan voor het
verder verbreden en/of versterken van de gevonden interventies en arrangementen. Tenslotte
worden in het zesde hoofdstuk de conclusies en aanbevelingen benoemd.

Pagina | 4

2. Hoe groot is het probleem van wanbetaling zorgkosten?
Het terugdringen van wanbetaling zorgkosten begint met inzicht in de omvang van de problematiek
en de mate waarin het op de agenda staat van betrokken partijen zoals zorgverzekeraars en
gemeenten. In dit hoofdstuk wordt om te beginnen een schets gegeven van de omvang van de
schuldenproblematiek in Nederland en daarbinnen de plek van wanbetaling van zorgkosten. Daarbij
wordt ook voorzichtig vooruitgeblikt. Naast algemene beelden wordt ook expliciet ingegaan op
mogelijke effecten van het regeerakkoord VVD-PvdA6.
2.1 De schuldenproblematiek neemt al jaren toe
Steeds meer Nederlandse huishoudens hebben schulden. Op basis van de beschikbare data mogen
we aannemen dat ongeveer een kwart van de Nederlandse huishoudens één of meerdere
achterstanden heeft7. Bij ongeveer de helft van deze groep maken de achterstanden deel uit van een
onwenselijke situatie: er is sprake van een problematische schuldsituatie (693.000) of er dreigt een
problematische schuldsituatie te ontstaan (248.000)8. Een problematische schuldsituatie wil zeggen
dat hun schuldenlast zo hoog is dat zij na betaling van vaste lasten en afbetalingen niet voldoende
geld overhouden voor het dagelijks leven. Voor het merendeel van deze groep geldt dat zij hun
problematiek niet zelfstandig kunnen oplossen maar daar ondersteuning van een derde
(schuldhulpverlening) bij nodig hebben. Naast de groep met problematische schulden is er ook nog
een substantiële groep huishoudens die bij een beperkte financiële tegenslag in een problematische
schuldsituatie vervallen. Figuur 1 bevat een weergave van de omvang van de schuldenproblematiek
en heeft betrekking op het kwart huishoudens in Nederland die in 2010 minimaal één achterstand
hadden. Het totaal aantal huishoudens in Nederland is 7,1 miljoen.

Figuur 1: weergave van de omvang van de schuldenproblematiek in Nederland
Wanneer deze cijfers worden afgezet tegen onderzoek uit 1999 wordt de enorme toename van de
schuldenproblematiek direct zichtbaar.
6

Denk bijvoorbeeld aan het verkorten van de WW-duur, de afbouw van de hypotheekrenteaftrek en het inkomensafhankelijk maken van
het verplicht eigen risico.
7
Bleeker e.a. (2010) Monitor betalingsachterstanden, Panteia, Den Haag. Onder betalingsachterstand wordt in dit onderzoek verstaan: een
achterstallige rekening om financiële redenen, een krediet of lening, een afbetalingsregeling of een regelmatige roodstand of
creditcardschuld.
8
Van Ommeren e.a. (2009) Huishoudens in de rode cijfers, Panteia, Den Haag.

Pagina | 5

Ruim tien jaar geleden bevonden 230.000 huishoudens zich in een problematische schuldsituatie en
was er bij 500.000 huishoudens sprake van een risico9. De definitie die in de verschillende
onderzoeken is gehanteerd is overigens niet helemaal gelijk. Maar het verschil in definitie is te klein
om de verdriedubbeling van het aantal huishoudens met problematische schulden te verklaren.
Wie zijn de huishoudens met problematische schulden?
De groep10 die een beroep doet op de schuldhulpverlening heeft gemiddeld € 30.000 schuld bij 16
schuldeisers. Van deze groep is bijna de helft tussen de 25 en de 45 jaar oud en heeft de helft
inkomen uit werk. Dossierstudies en analyses in het kader van het screeningsinstrument
schuldhulpverlening laten daarnaast zien dat de groep die om schuldhulpverlening vraagt ook
frequent te maken heeft met allerlei immateriële problemen. Zo ontbreekt een substantieel deel van
de verzoekers aan budgetvaardigheden. Zij zijn niet goed in staat om hun inkomen in te delen in
bestedingsdoeleinden (vaste lasten, onvoorzien, dagelijkse boodschappen etc). Ook is bij een grote
groep sprake van psychosociale problematiek zoals het ontbreken van zelfvertrouwen (waardoor
men niet handelt op momenten dat dit wel zou moeten), het consequent overschatten van de eigen
situatie (waardoor nieuwe problemen ontstaan) of een algemeen tekort aan sociale vaardigheden
(waardoor bijvoorbeeld bijna elk gesprek ontaardt in een conflict of ander gedoe).
2.2 Binnen de schuldenproblematiek neemt wanbetaling zorgkosten een belangrijke plek in
Het is niet bekend hoeveel huishoudens een achterstand hebben op hun premie of betaling van
eigen bijdragen en het verplicht eigen risico. We weten dus ook niet precies welk deel wanbetaling
zorgkosten inneemt in de totale schuldenproblematiek. Wel is duidelijk dat het een belangrijke plek
inneemt. Achterstanden op zorgkosten zijn na belastingschulden de meest voorkomende schulden
bij de groep die om schuldhulpverlening vraagt. Zeker de helft van alle verzoekers om deze
voorziening heeft hier achterstanden op. Verder weten we dat het aantal wanbetalers dat in de
bronheffing zit in de periode 2006-2011 steeg van 190.000 naar meer dan 300.00011.
Op dit moment constateren zorgverzekeraars dat zij steeds meer betalingsregelingen treffen12. Zo
treft Menzis (2,1 miljoen verzekerden) ongeveer 12.000 keer per maand een betalingsregeling. Dit
zijn er twee keer zoveel als een jaar geleden. Zilveren Kruis Achmea (2,5 miljoen verzekerden) trof de
afgelopen twee maanden 8.000 nieuwe betalingsregelingen voor betaling van het verplicht eigen
risico. In februari waren dit er nog 1.00013. Tijdens de interviews met zorgverzekeraars gaven zij aan
dat de toename van het aantal betalingsregelingen betrekking heeft op een groter wordende groep
verzekerden.

9

Janssen, J., A. Kersten & H.J.J.M. Vermeulen (1999), Problematische schulden; zicht op het onzichtbare, Ministerie van Sociale Zaken en
Werkgelegenheid, Den Haag.
10
In 2011 deden naar schatting 100.000 huishoudens een beroep op de schuldhulpverlening.
11
Bron: College van Zorgverzekeringen (CVZ), peildatum 31 december 2011.
12
Een deel van deze stijging kan verklaard worden doordat verzekeraars het afsluiten van betalingsregelingen gemakkelijker maken en
coulanter zijn met de aantal aflostermijnen en de minimale af te lossen maandbedragen.
13
Bron: Volkskrant, 10 februari 2012.

Pagina | 6

Wie zijn de wanbetalers van zorgkosten?
Verzekerden die hun zorgkosten niet betalen zijn in te delen in de groep die in de bronheffing zit en
de groep die daar niet in zit. Ten aanzien van de laatste groep ontbreekt het ons aan een beschrijving
van hun kenmerken14. Over wanbetalers in de bronheffing is meer bekend. Informatie van het CBS en
het CVZ wijst uit dat:
 Iets meer dan 70% van de wanbetalers een schuld bij het CVZ heeft hoger dan €620,-.
Daarbij komt nog een schuld aan de zorgverzekeraar van minimaal 6 maandpremies
vermeerderd met incassokosten en niet betaalde eigen bijdragen en eigen risico.
 Jongeren en allochtonen relatief zijn oververtegenwoordigd:
o 44% is jonger dan 35 jaar en 79% jonger dan 50 jaar.
o 45% van de wanbetalers is allochtoon, in de vier grote gemeenten is dit percentage
72%.
 60% van de wanbetalers zorgtoeslag ontvangt.
 Ongeveer de helft een inkomen heeft tot €2.300,- netto.
 Zeker een derde van de wanbetalers een uitkering ontvangt. Iets minder dan 16% van alle
wanbetalers heeft een bijstandsuitkering en 15% ontvangt een uitkering van het UWV.
 Iets meer dan de helft van de wanbetalers in de 36 grootste gemeenten woont.
2.3 Ontwikkeling van de schuldenproblematiek en daarbinnen wanbetaling zorgkosten
Het voorspellen van de ontwikkeling van de schuldenproblematiek en daarbinnen de wanbetaling
van zorgkosten is niet eenvoudig. Op het niveau van de schuldenproblematiek zijn de beelden bij
gemeenten sterk wisselend. Er zijn gemeenten waar het aantal aanvragen lijkt te stabiliseren en er
zijn gemeenten die ook dit jaar weer te maken hebben met een (forse) toename. Het aantal
wettelijke schuldsaneringen lijkt te stabiliseren15. Tegelijkertijd hebben crediteuren, waaronder
zorgverzekeraars, nog steeds te maken met een forse toename van het aantal mensen dat om een
betalingsregeling vraagt. Niet eerder stond bij incassobureaus een dusdanig hoog bedrag aan in te
vorderen bedragen uit als in 2011. Ook loopt het aantal huishoudens met hypotheekachterstanden
gestaag op en hebben bijvoorbeeld instellingen zoals pandhuizen het steeds drukker16. Naast deze
ontwikkelingen bevat het regeerakkoord een aantal voornemens die consequenties kunnen hebben
voor de ontwikkeling van de schuldenproblematiek. De belangrijkste zijn de verkorting van de WWduur en de afbouw van de hypotheekrenteaftrek. Deze leiden er respectievelijk toe dat de
koopkracht van huishoudens zal dalen en dat wanneer zij een koophuis hebben het maar de vraag is
wat dat huis op dat moment nog waard is. De koopkrachtplaatjes van het Nibud laten overigens zien
dat de meeste huishoudens er op achteruit gaan17.

14

Momenteel wordt er gewerkt aan de ontwikkeling van een “ketenmonitor wanbetalersregeling”. Deze monitor zal de nodige informatie
opleveren over deze groep.
15
Deze stabilisatie kan voor een belangrijk deel verklaard worden uit een nieuwe manier van werken die veel gemeenten doorvoeren. Ze
passen een selectie toe waarin motivatie en vaardigheden bepalend zijn voor de vraag of er überhaupt een traject schuldregeling wordt
opgestart. Hiermee willen ze onder meer de grote uitval die in de afgelopen jaren tekenend was voor de schuldhulpverlening beperken.
Een neveneffect van de aanscherping van de gemeentelijke werkwijze is dat onder meer ketenpartners niet meer iedereen met schulden
naar de gemeente verwijzen. Als er daar minder aanmeldingen komen, zijn er wellicht ook minder mensen die voor een wettelijke
schuldsanering in aanmerking komen.
16
Een pandhuis is een organisatie of bedrijf waar je waardevolle goederen zoals goud of een laptop tijdelijk in beheer kan geven in ruil voor
contant geld. Het idee is dat je de goederen na enige tijd weer op komt halen en dan het verkregen bedrag vermeerderd met rente weer
terugbetaald. In de praktijk komt het ook regelmatig voor dat mensen hun goederen helemaal niet meer ophalen. Zie onder meer het
nieuwsitem hierover op 6 februari 2012 bij RTL nieuws.
17
http://www.nibud.nl/over-het-nibud/actueel/nieuws/artikel/nibud-koopkrachtontwikkelingen-2012-2017-1.html.

Pagina | 7

De hoogte van het inkomen is geen directe voorspeller voor de kans dat er financiële problemen
ontstaan18. Bij huishoudens die gezond met geld omgaan hoeft een daling van het inkomen niet
direct tot problemen te leiden. Er is echter een substantiële groep huishoudens die niet goed
(genoeg) met geld omgaat. Zij zullen lang niet altijd snel genoeg anticiperen op bovenstaande
ontwikkelingen. In combinatie met de al jarenlange stijging van de schuldenproblematiek lijkt er op
dit moment weinig reden te zijn om een afname van de schuldenproblematiek onder huishoudens te
verwachten.
De vraag is dan hoe de wanbetaling van zorgkosten zich binnen die algemene tendens ontwikkelt.
Per 2013 wordt het verplicht eigen risico verhoogd van €220,- naar €350,- per persoon.
Zorgverzekeraars constateren dit jaar al een toename van de achterstanden op de betaling van het
eigen risico. Naar verwachting zal de verhoging in 2013 leiden tot meer achterstanden. De verhoging
vindt immers plaats in een context waarin de schuldenproblematiek in het algemeen en daarbinnen
de wanbetaling van zorgkosten al jaren toeneemt. Daarnaast lijkt per 2014 het eigen risico
inkomensafhankelijk19 te worden en daarmee in hoogte te dalen voor de lage inkomens. Daar staat
echter een stijging tegenover voor de hogere inkomens. Per saldo zal deze maatregel de mate van
wanbetaling waarschijnlijk niet sterk beïnvloeden. Het niet betalen van zorgkosten staat zelden op
zichzelf. Doorgaans is het een van meerdere achterstanden. Gezien de veronderstelde toename van
de schuldenproblematiek en de verhoging van het eigen risico mag verwacht worden dat zonder
bijsturen ook het aantal wanbetalers zorgkosten de komende periode verder zal oplopen.

18

T. Madern & A. van der Schors (2012) Kans op financiële problemen. Nibud/Wijzer in geldzaken, Utrecht/Den Haag.
Hierbij zal sprake zijn van drie tredes die gelden voor drie even grote inkomensgroepen. Deze tredes zullen bij invoering grofweg €180,
€350 en €595 bedragen. De omvang van de bedoelde inkomensgroepen is nog niet bekend.
19

Pagina | 8

3. Onderscheid tussen niet-kunners en niet-willers is noodzakelijk
Het niet betalen van een rekening kan verschillende achtergronden hebben. Er zijn mensen die een
rekening niet betalen omdat ze dat niet willen of omdat ze hun administratie onvoldoende
bijhouden. Anderen betalen niet omdat ze niet genoeg geld hebben om al hun verplichten na te
komen. In dit rapport worden deze groepen aangeduid met de termen niet-willers en niet-kunners.
Bij de aanpak van schuldenproblematiek is het van belang om scherp onderscheid te maken tussen
deze twee groepen. Hard duwen en incassokosten in rekening brengen zal niet-kunners alleen maar
verder in de problemen brengen, terwijl het aanbieden van soepele betalingsregelingen of zelfs
kwijtschelding de niet-willers onvoldoende aanzet om normaal betalingsgedrag te vertonen20.
Er bestaan helaas geen cijfers over welk deel van de wanbetalers van zorgkosten tot de niet-willers
behoren en welk deel tot de niet-kunners. In 2011 deden naar schatting ongeveer 100.000
huishoudens een beroep op de schuldhulpverlening. Bij zeker de helft van deze huishoudens was
onder meer sprake van een achterstand op zorgkosten. Voor deze groep geldt dat de toelating tot de
schuldhulpverlening betekent dat mag worden aangenomen dat het een niet-kunner betreft. Het is
niet duidelijk hoe deze groep zich verhoudt tot de circa 300.000 personen in de bronheffing en de
vele huishoudens die bij een zorgverzekeraar een betalingsregeling hebben voor achterstanden in de
eerste zes maanden. Het lijkt er in ieder geval op dat aangenomen mag worden dat een substantieel
deel van de wanbetalers tot de niet-kunners gerekend moeten worden.
Recent onderzoek door het CJIB naar het eigen debiteurenbestand laat een vergelijkbaar beeld zien.
De universiteit van Groningen becijferde dat bij het CJIB ongeveer 20% van de debiteuren als nietkunner aangemerkt mag/moet worden21.
3.1 Schuldenproblematiek is in hoge mate een gedragsvraagstuk
Het onderscheid tussen niet-kunners en niet-willers zegt iets over de bereidheid om een bestaande
schuldsituatie op te lossen. Daarmee is nog niets gezegd over de oorzaken van het ontstaan van de
schulden. Er is niet veel recent onderzoek beschikbaar naar de oorzaken van (problematische)
schuldsituaties. De onderzoeken die er zijn wijzen wel in dezelfde richting: schulden zijn in hoge mate
een gedragsvraagstuk22. Zonder de groep die door pech in het leven in de (financiële) problemen
komt tekort te willen doen, wordt steeds duidelijker dat de wijze waarop mensen met geld omgaan,
de normen die ze hebben ten aanzien van geld en de wijze waarop hun omgeving met geld omgaat
belangrijke variabelen zijn in het ontstaan van schulden. Zo laat het Nibud in recent onderzoek zien
dat er geen relatie is tussen de hoogte van het inkomen en de kans dat mensen in financiële
problemen komen. Naast inkomen wijst het Nibud nog een aantal variabelen aan die de kans
vergroten (leven bij de dag) of juist verkleinen (spaarzin, financiële opvoeding).
Als het ontstaan van schulden in hoge mate een gedragsvraagstuk is, dan ligt het voor de hand dat de
oplossing in ieder geval voor een deel gezocht moet worden in gedragsbeïnvloeding.
20

Jungmann, N. (2012) Schuldenproblematiek, een vraagstuk in transitie, Hogeschool Utrecht, Utrecht.
Hertog, M.L.M., Winter, H.B., Schudde, L.T. (2012) Een factuurtje uit Leeuwarden, De invloed van legitimiteit op het nalevings- en
betalingsgedrag van CJIB-debiteuren. Pro Facto, Groningen.
22
Van Geuns, R. Jungmann, N. , De Weerd, M. (2011) Klantprofielen in de schuldhulpverlening Regioplan/Hogeschool Utrecht,
Amsterdam/Utrecht, Jungmann, N. (2012) Schuldenproblematiek, een vraagstuk in transitie Hogeschool Utrecht, Utrecht Madern, T. Van
der Schors, A. (2012) Kans op financiële problemen, Nibud/Wijzer in geldzaken, Utrecht/Den Haag.
21

Pagina | 9

3.2 Zowel bij niet-kunners als bij niet-willers is inzet schuldpreventie van belang
Schuldpreventie kan omschreven worden als een mix van maatregelen, activiteiten en voorzieningen
die er op gericht zijn dat mensen financieel vaardig worden en zich zo gedragen dat zij hun financiën
op orde houden23. Schuldpreventie kan zowel gericht zijn op het voorkomen dat überhaupt financiële
problemen ontstaan als op het voorkomen van terugval nadat een schuldsituatie is opgelost. Het is
derhalve zowel nuttig bij niet-kunners als bij niet-willers. Bij de niet-kunners kan het bijdragen aan
het voorkomen van terugval nadat een schuldsituatie is opgelost. Bij niet-willers kan schuldpreventie
in een deel van de gevallen bijdragen aan het veranderen van de instelling en/of motivatie opdat
men alsnog gaat betalen.
Schuldpreventie is in te delen in vier typen preventie: universele, selectieve, geïndiceerde en
probleemgerelateerde preventie. De vier typen zijn ingedeeld naar de groep waar de preventie zich
op richt. Uitgedrukt in het jargon van de zorgverzekeringen is universele preventie gericht op alle
verzekerden. Selectieve preventie richt zich op de groep waarbij sprake is van een verhoogd risico op
wanbetaling. Geïndiceerde preventie is gericht op de groep die een of enkele maanden achterstand
hebben. Probleemgerelateerde preventie richt zich op de groep die in de bronheffing zit en/of in een
problematische schuldsituatie.

Figuur 2: Overzicht van preventietypen
Schuldpreventie om wanbetaling tegen te gaan kan alle vier de typen omvatten. De inspanningen die
bijvoorbeeld Stichting de Ombudsman verricht kunnen getypeerd worden als selectieve preventie.
Door voorlichting onder specifiek jongeren en allochtonen probeert de Ombudsman wanbetaling bij
deze risicogroepen te voorkomen. Zorgverzekeraars die mensen met een beperkte achterstand
aanbieden om de zorgtoeslag direct door de belastingdienst over te laten maken naar de verzekeraar
geven invulling aan geïndiceerde preventie. Het betreft een groep die door het laten ontstaan van de
23

Jungmann, N. & Van Iperen, F. (2011) Schuldpreventiewijzer, Centiq, Wijzer in geldzaken, Den Haag.

Pagina | 10

achterstanden aangemerkt kan worden als risicovol maar waarbij van bronheffing nog geen sprake is.
Door de toeslag direct over te laten maken, wordt zo veel mogelijk het verder oplopen van de
achterstand vermeden.
Schuldpreventie kan zowel gericht zijn op gedragsbeïnvloeding als op correctie van gedrag
In de vorige paragraaf is beschreven dat schuldenproblematiek in hoge mate een gedragsvraagstuk
is. Voor schuldpreventie geldt dat deze zowel gericht kan zijn op gedragsbeïnvloeding als op het
corrigeren van gedrag. Het aanmoedigen van jongeren om hun zorgkosten te betalen is preventie
gericht op gedragsbeïnvloeding. Het inhouden en doorbetalen van premies is een vorm van
preventie die gekarakteriseerd kan worden als het corrigeren van gedrag. Het onderscheid tussen
beïnvloeden en corrigeren is van belang omdat de uitwerking in de toekomst verschilt. Het
beïnvloeden van gedrag vraagt een lange adem maar levert een werkelijk verschil op. Het corrigeren
van gedrag levert op de korte termijn juist winsten op maar maakt voor de lange termijn veel minder
verschil. Het is een interventie die zichzelf niet automatisch overbodig maakt.

Pagina | 11

4. Staat preventie wanbetaling zorgkosten op de agenda?
De twee meest voor de hand liggende partijen om invulling te geven aan schuldpreventie van
zorgkosten zijn zorgverzekeraars en gemeenten. Daarnaast kan nog naar andere partijen gekeken
worden zoals grote uitkeringsinstanties en werkgevers. Dit hoofdstuk bevat een beschrijving van de
mate waarin preventie van wanbetaling zorgkosten op ieders de agenda staat.
4.1 Zorgverzekeraars proberen vooral het oplopen van achterstanden tegen te gaan
In het kader van deze quick scan is zorgverzekeraars gevraagd wat zij doen om te voorkomen dat er
überhaupt achterstanden ontstaan. Zorgverzekeraars antwoordden op deze vraag dat zij daar
feitelijk weinig inspanningen op verrichten. Wel verrichten ze de nodige inspanningen gericht op het
voorkomen dat eenmaal ontstane achterstanden verder oplopen24.
In hoofdstuk 3 zijn vier typen schuldpreventie onderscheiden. Binnen deze indeling geven
zorgverzekeraars vooral invulling aan geïndiceerde en probleemgerelateerde preventie (of met
andere woorden preventie gericht op de groep met lichte of zware schuldenproblematiek om verder
oplopen te voorkomen). Zorgverzekeraars geven eigenlijk geen invulling aan universele (op iedereen
gericht) en selectieve preventie (gericht op risicogroepen). Het ontstaan van achterstanden
beschouwen zij toch min of meer als een gegeven dat buiten hun invloedssfeer ligt. Het volgende
hoofdstuk bevat een overzicht van de interventies en arrangementen die zijn gevonden bij de
uitvoering van deze quick scan. Hierin is bovenstaande insteek te herkennen. De interventies en
arrangementen zijn vooral gericht op het bijsturen of corrigeren van gedrag. Hiermee wordt bedoeld
dat de interventies of arrangementen verzekerden er toe aanzetten om weer gaan betalen of zo veel
mogelijk garanderen dat in de toekomst betaald wordt door ‘technische’ ingrepen (bijvoorbeeld de
premie inhouden en doorbetalen aan de zorgverzekeraars).
Er zijn geen interventies gevonden die zorgverzekeraars inzetten om gedrag te beïnvloeden. Op de
vraag waarom men geen invulling geeft aan universele en selectieve preventie (lees: het voorkomen
dat er überhaupt een achterstand ontstaat) werden hoofdzakelijk twee antwoorden gegeven. Het
eerste en meest gegeven antwoord luidt dat men de afgelopen periode al flink heeft moeten
doorwerken om de incassoprocessen goed op de rit te krijgen. De inspanningen die daarvoor nodig
waren, besloegen een dusdanig groot deel van de beschikbare capaciteit dat eigenlijk geen ruimte
was voor andere zaken. Het tweede minder vaak gegeven antwoord luidt dat men eigenlijk geen rol
voor zichzelf weggelegd ziet in het überhaupt voorkomen dat achterstanden ontstaan.
In het kader van dit onderzoek is de zorgverzekeraars ook gevraagd of men zich er iets bij voor kan
stellen dat men in de toekomst invulling geeft aan universele en selectieve preventie. Diverse
zorgverzekeraars antwoorden hierop dat ze eigenlijk geen beelden hebben bij de manier waarop dat
zou kunnen maar dat men daar in principe wel interesse in heeft. Zeker als in dat kader wordt
gekeken naar arrangementen met gemeenten.

24

Zie ook het incassoprotocol incassotraject wanbetalers Zorgverzekeringswet.

Pagina | 12

Het is onduidelijk in hoeverre het huidige systeem verzekeraars prikkelt
Voor de meeste zorgverzekeraars die we spraken, geldt dat ze aandacht hebben voor de
achterstanden op de premie maar zich vooral zorgen maken om de betaling van het verplicht eigen
risico. Deze wordt per 2013 verhoogd naar €350,- per jaar. Verzekeraars gaan er vanuit dat deze
verhoging bij een deel van de verzekerden zal bijdragen aan het ontstaan van wanbetaling.
De quick scan heeft weinig inzicht opgeleverd in de mate waarin het huidige systeem verzekeraars
prikkelt om echt in te zetten op preventie. In samenhang met de Zorgverzekeringswet die in 2006 in
werking trad is in 2009 het systeem van de bronheffing geïntroduceerd. Dit systeem biedt
zorgverzekeraars de garantie dat men maximaal zes maanden premie misloopt. Wanneer
zorgverzekeraars zich gedurende de eerste zes maanden houden aan het incassoprotocol25 dat in dit
kader is opgesteld worden zij vanaf de zevende maand gecompenseerd voor de lopende premie.
Deze compensatie bedraagt in 2012 maandelijks €118,83. Dat is €13,33 meer dan de gemiddelde
bruto premie 2012 van een basisverzekering (circa €105,50). Vanuit dit verschil moet de verzekeraar
ook het verlies dekken dat hij oploopt bij het niet (volledig) innen van het eigen risico. Het verschil
tussen het compensatiebedrag en de gemiddelde premie zal in 2013 toenemen in verband met de
verhoging van het verplicht eigen risico. Zorgverzekeraars vragen zich af of de compensatie wel
voldoende meestijgt met de stijging van het eigen risico.
Zorgverzekeraars geven zelf aan dat het huidige systeem hen nu al voldoende prikkelt om in te zetten
op preventie. Ook wordt aangegeven dat de huidige compensatie lang niet altijd voldoende is als
men de derving van het bovengenoemde eigen risico en de extra kosten aan uitvoeringscapaciteit en
systeemaanpassing meeweegt die kleven aan het uitvoeren van de bronheffingsprocessen en het
werken volgens het incassoprotocol. Het protocol dwingt zorgverzekeraars om te werken binnen
bepaalde tijdseenheden. Dit brengt volgens hen allerlei logistieke vragen met zich mee die ook
kosten meebrengen. Ook levert het volgen van het incassoprotocol (hoge) externe incasso kosten op
waar men anders eenvoudig had geroyeerd. Daarnaast bevat het protocol nog een aantal
weeffoutjes bij onder meer overlijden, detentie en de fouten bij de inschrijving in de GBA.
4.2 Gemeenten proberen het ontstaan van schulden te voorkomen
Per 1 juli is schuldhulpverlening een wettelijke verantwoordelijkheid geworden van gemeenten.
Onderdeel van de op die datum van kracht geworden wetgeving is dat gemeenten ook invulling
moeten geven aan schuldpreventie. Noch de wettekst noch de memorie van toelichting bevat een
toelichting op de manier waarop gemeenten hier invulling aan moeten geven.
Gemeenten hebben grote beleidsvrijheid in de wijze waarop ze voorzien in schuldpreventie. Op
grond van de wet wordt van hen verwacht dat ze in een beleidsplan aangeven hoe ze invulling geven
aan schuldpreventie. Hun beleidsvrijheid biedt ze de ruimte om een bepaalde focus aan te brengen
in het lokale beleid en de daarbij passende keuzen te maken.

25

Dat protocol is zo ingericht dat zorgverzekeraars zich moeten inspannen om te voorkomen dat verzekerden in de bronheffing instromen.
Momenteel wordt gekeken naar de mogelijkheden om de inhoud en het protocol verder aan te scherpen en de handhaving te verbeteren.

Pagina | 13

In de praktijk leggen gemeenten een aantal accenten in het schuldpreventiebeleid. Om te beginnen
richten zij hun beleid vaak op specifieke groepen: jongeren, ZZP-ers en werkenden. Verder maken zij
nadrukkelijke keuzen ten aanzien van het soort interventies dat ze inzetten en de wijze waarop ze de
schuldpreventie (laten) organiseren26.
In relatie tot wanbetaling zorgkosten valt op dat gemeenten zich bij de inzet van schuldpreventie wel
op specifieke doelgroepen richten maar nauwelijks op het voorkomen van bepaalde typen
achterstanden. Alleen huur en energie krijgen in dit kader specifieke aandacht27. Dat er nauwelijks
tot geen specifieke aandacht is voor wanbetaling zorgkosten heeft ongetwijfeld te maken met het
gegeven dat wanbetaling niet tot royement leidt en derhalve door gemeenten niet als een acuut
probleem wordt beschouwd.
Er zijn wel gemeenten die bijvoorbeeld in hun voorlichting aan jongeren nadrukkelijk aandacht
besteden aan het belang van het betalen van zorgkosten. De gemeente Rotterdam geeft
bijvoorbeeld voorlichting op middelbare scholen. Daarbinnen wordt met de jongeren doorgenomen
waarom het van belang is dat ze hun zorgkosten gaan betalen en wat de consequenties zijn als ze dat
niet doen. Gemeenten die zo specifiek aandacht besteden aan schuldpreventie van zorgkosten zijn
echter een uitzondering.
Verder zetten gemeenten in het kader van de schuldpreventie ook wel in op het voorkomen van
huisuitzettingen en/of afsluitingen van energie. Overweging daarbij is dat problemen bij deze vaste
lasten direct de basis van het bestaan aantasten. Vanuit het perspectief van gemeenten vormt het
niet betalen van zorgkosten geen directe risico’s voor de basis van het bestaan. Vanuit dat oogpunt
ligt het voor hen niet voor de hand om achterstanden op zorgkosten onderdeel te maken van
specifieke projecten. Alleen de gemeente Amsterdam heeft achterstanden op zorgkosten in een
arrangement met Agis onderdeel gemaakt van het project Vroeg eropaf!
Voor de meeste gemeenten geldt dat ze in hun preventiebeleid de nadruk leggen op het aanleren
van vaardigheden. Gaandeweg realiseren zij zich dat het aanleren van vaardigheden niet voldoende
is om gezond financieel gedrag te vertonen. Naast voldoende vaardigheden moeten mensen vooral
gemotiveerd zijn om hun financiën op orde te hebben. Dit wil zeggen dat ze zich realiseren dat het
van belang is en dat zelf ook echt doorvoelen. Het eerder aangehaalde onderzoek van het Nibud laat
ook zien dat voor een gezonde financiële huishouding motivatie bepalender is dan het niveau van de
vaardigheden.
De inzet van budgetbeheer was ook een vorm van schuldpreventie zorgkosten
Indirect gaven gemeenten de afgelopen jaren overigens ook op een andere manier invulling aan
schuldpreventie wanbetaling. Tot voor kort probeerden gemeenten voor elke schuldenaar een
schuldregeling te treffen. In veel gevallen boden zij in dat kader budgetbeheer aan de groep die
moeite had om zelfstandig hun financiën bij te houden. Concreet betekende dit dat het inkomen van
de schuldenaar naar de schuldhulpverlenende organisatie werd gestort en onder meer de vaste
lasten (waaronder de premie zorgkosten) direct werden overgemaakt. Budgetbeheer was daarmee
een hele praktische vorm van preventie om wanbetaling van zorgkosten te voorkomen.
26
27

Jungmann, N (2012) Whitepaper schuldpreventie 2.0 www.schuldpreventiewijzer.nl.
De meeste aandacht gaat uit naar betalingsachterstanden voor de huur en (steeds) minder naar die voor energie.

Pagina | 14

De uitvoering van de schuldhulpverlening wordt momenteel anders ingericht. Niet langer proberen
gemeenten voor elke schuldenaar een schuldenvrije toekomst te realiseren. Veel sterker dan
voorheen gaan zij na wat het hoogst haalbare is. Dat kan een schuldregeling met kwijtschelding zijn
maar dat kan ook het voorkomen van een huisuitzetting of afsluiting van energie zijn. Gemeenten
leggen de verantwoordelijkheid voor een schuldsituatie nadrukkelijker bij schuldenaren. In dat kader
schaffen de meeste gemeenten langdurig budgetbeheer af. Naast de overweging dat budgetbeheer
niet een vanzelfsprekende plaats heeft in de nieuwe verhoudingen schuldhulpverlening-schuldenaar
zijn er nog twee redenen voor gemeenten om de inzet van budgetbeheer te beperken. Om te
beginnen is het voor gemeenten een kostbare voorziening. Zeker als mensen weekgeld krijgen, is het
een bewerkelijk product. Elke wijziging in premie, huur, energie moet aangepast worden.
Schuldenaren vragen om extra geld voor elke verjaardag, winterjas et cetera. De tweede reden is dat
budgetbeheer vooral een ‘beheeractiviteit’ is. Hiermee wordt bedoeld dat de inzet hiervan an sich er
niet aan bijdraagt dat de vaardigheden en motivatie van mensen om hun financiën bij te houden
toenemen. Intensieve budgetcoaching (al dan niet door vrijwilligers) draagt daar wel aan bij. De
combinatie van de bovenstaande overwegingen is voor veel gemeenten de reden geweest om de
inzet van budgetbeheer flink te beperken.
Budgetbeheer is een breed instrument dat niet specifiek is gericht op wanbetaling zorgkosten.
Doordat de betaling van zorgkosten (in ieder geval de premie) wel is gegarandeerd heeft
budgetbeheer als ‘bijeffect’ wel een preventieve werking. Als gemeenten budgetbeheer afschaffen of
in volume flink terugbrengen, komt daar in de praktijk doorgaans geen alternatieve voorziening voor
in de plaats. Vanuit het oogpunt van schuldpreventie wanbetaling betekent dit dat een groep die
moeite heeft zijn financiën op orde te houden en voorheen de geborgenheid had van de
doorbetaling deze verliest. Dit kan in beginsel negatief uitwerken op de betaling van zorgkosten.
4.3 Er lijken geen andere partijen te zijn die wanbetaling zorg als probleem identificeren
Als onderdeel van de quick scan is aan zorgverzekeraars en gemeenten ook gevraagd of zij andere
partijen kennen die zich inzetten om wanbetaling van zorgkosten tegen te gaan. Denk daarbij
bijvoorbeeld aan werkgevers (in het kader van collectieve contracten) of instellingen van sociale
dienstverlening zoals maatschappelijk werk of verslavingszorg. Er zijn wel enkele werkgevers die er in
collectieve contracten aandacht aan besteden door te voorzien in de mogelijkheid om de premie in
te houden en door te betalen, maar dit zijn echt uitzonderingen. Naast zorgverzekeraars en
gemeenten lijken er geen andere partijen te zijn die invulling geven aan schuldpreventie van
wanbetaling zorgkosten.
Overigens lijkt het er op dat werkgevers langzaamaan meer interesse krijgen in de aanpak van de
schuldenproblematiek van hun werknemers. In dit kader laat het ministerie van Sociale Zaken en
Werkgelegenheid op dit moment een verkennende studie uitvoeren. De studie moet beelden
opleveren over de wijze waarop werkgevers aandacht besteden aan de schuldenproblematiek van
hun medewerkers en mogelijkheden om hun betrokkenheid op dit punt te vergroten. Toepassing van
de bronheffing heeft behoorlijke financiële consequenties voor de huishoudens die onder deze
voorziening vallen. Door werkgevers te overtuigen van het belang om in het kader van collectieve
contracten nog meer dan voorheen te voorzien in constructies om premies in te houden en door te
betalen kan ook bij mensen met inkomen uit werk voorzien worden in deze vorm van
schuldpreventie.
Pagina | 15

5. Hoe ziet de inzet op preventie wanbetaling zorgkosten er in de praktijk uit?
Zorgverzekeraars en gemeenten geven op verschillende manieren invulling aan wanbetaling van
zorgkosten. In hoofdstuk 1 is een onderscheid gemaakt tussen arrangementen en interventies28. In
dit hoofdstuk worden de geïnventariseerde interventies (5.1) en arrangementen (5.2) beschreven en
worden aanbevelingen gedaan voor het verder verbreden en/of versterken van de gevonden
interventies en arrangementen. De aanbevelingen zijn het resultaat van de gesprekken die zijn
gevoerd ten behoeve van deze quick scan en zeker niet uitputtend. De reikwijdte van de quick scan
was te beperkt om de omvang waarmee de verschillende interventies worden ingezet en de
effectiviteit te kwantificeren.
In het algemeen valt op dat de interventies en arrangementen in termen van schuldpreventietype
met name gekenmerkt kunnen worden als geïndiceerde en probleemgerelateerde schuldpreventie.
Daarbij valt op dat ze nagenoeg allemaal gericht zijn op het corrigeren van actueel gedrag en
nauwelijks op het beïnvloeden van gedrag opdat verzekerden in de toekomst het tijdig betalen van
zorgkosten belangrijker gaan vinden en uit hoofde daarvan er op grotere schaal invulling aan geven.
5.1 De interventies zijn hoofdzakelijk gericht op het corrigeren van actueel gedrag
De inventarisatie van interventies levert acht verschillende soorten interventies op. Daar waar
interventies in de uitvoering veel op elkaar leken, zijn deze in de onderstaande beschrijving
samengevoegd. De gevonden interventies zijn:
1. Zorgtoeslag door de belastingdienst rechtstreeks laten storten naar de zorgverzekeraar
2. Inhouden van premies op de bijstandsuitkering
3. Budgetbeheer/beschermingsbewind
4. Voorlichting op scholen over het belang van betaling zorgkosten
5. Doorgeven van informatie van verzekerden met een achterstand aan gemeenten
6. Effectieve incasso (d.w.z. directe actie bij ontstaan achterstand)
7. Betalingsregelingen verplicht eigen risico
8. Samenwerkingsverband tussen gemeenten/schuldhulpverlening en deurwaarders
Een interventie wordt soms ingezet door een zorgverzekeraar, soms door een gemeente en
zorgverzekeraar samen en soms alleen door een gemeente29. Tabel 1 bevat een overzicht van de
gevonden interventies ingedeeld naar partij die ze inzet en type schuldpreventie. Onder deze tabel is
per interventie een korte omschrijving opgenomen.

28

Een arrangement is een samenwerkingsverband tussen een zorgverzekeraar en gemeente(n) gericht op verkleinen van wanbetaling
zorgkosten. Een arrangement bestaat in elk geval uit samenwerkingsafspraken omtrent de in te zetten interventies.
29
Onder gemeente wordt hier in voorkomende gevallen ook een eventuele uitvoerder van schuldhulpverlening verstaan die door de
gemeente wordt ingehuurd (zoals een kredietbank of commerciële organisatie).

Pagina | 16

Type preventie/
uitvoerder
Universele/
selectieve
Preventie
(d.w.z. gericht op
alle verzekerden met
een verhoogd risico)

Zorgverzekeraar

Zorgverzekeraar i.s.m.
gemeente

Gemeente





Premie inhouden op
uitkering en
doorbetalen aan
verzekeraar



Geïndiceerde
preventie (d.w.z.
gericht op de
verzekerden met
beperkte
achterstanden)




Premie inhouden op
uitkering en
doorbetalen aan
verzekeraar
Doorgeven informatie
van verzekerden met
een achterstand



Probleem Premie inhouden op
gerelateerde
uitkering en
preventie
doorbetalen aan
(d.w.z. gericht op
verzekeraar
verzekerden met
forse achterstanden)
Tabel 1: overzicht van de gevonden interventies ingedeeld naar preventietype





Belastingdienst stort
zorgtoeslag direct
naar verzekeraar
Betalingsregelingen
verplicht eigen risico
31

Effectieve incasso
Inlichtingenbureau
geeft informatie van
verzekerden met een
achterstanden door
aan gemeenten









Voorlichting op scholen
specifiek over belang
30
betalen zorgkosten
Budgetbeheer en
beschermingsbewind
Budgetbeheer en
beschermingsbewind
Samenwerking tussen
gemeente c.q.
schuldhulpverlening en
deurwaarders
Budgetbeheer en
beschermingsbewind

5.1.1 Belastingdienst stort zorgtoeslag direct naar verzekeraar
Op kleine schaal maakt de belastingdienst na toestemming van verzekerde de zorgtoeslag
rechtstreeks over aan zorgverzekeraar(s). De zorgverzekeraar brengt vervolgens de ontvangen
zorgtoeslag in mindering op de maandpremie van de verzekerde. In de inventarisatie zijn we een
zorgverzekeraar tegengekomen die voor 5.000 verzekerden deze afspraak had.
Resultaten
Zekerheid dat de zorgtoeslag gebruikt wordt waarvoor deze bedoeld is. Als toch een maandtermijn
premie wordt gemist is de omvang van de wanbetaling geringer doordat de zorgtoeslag in ieder geval
is aangewend.
Mogelijkheden voor doorontwikkeling
Het gegeven dat de verstrekte zorgtoeslag in 80% van de gevallen te hoog of te laag is, weerhoudt
zorgverzekeraars er van om op grote(re) schaal de zorgtoeslag direct te ontvangen en te verrekenen.
Ze vrezen dat met name de te veel verstrekte zorgpremie (60%) zal leiden tot veel extra
administratieve handelingen. Ook lijken er nadere afspraken met de belastingdienst nodig omdat
deze streeft naar een systeem waarbij ze per burger maar één rekeningnummer voor alle betalingen
hanteert. Als inzet op grotere schaal wordt overwogen, verdient het aanbeveling om meer
duidelijkheid te scheppen over de condities waaronder de belastingdienst de zorgtoeslag niet aan
betreffende verzekerde maar rechtstreeks aan verzekeraar(s) mag overmaken. Op welke wijze moet
een burger/verzekerde kenbaar maken dat hij of zij dit wil?
30

Alleen voor deze interventie geldt dat het doel gedragsbeïnvloeding is opdat verzekerden het belangrijk(er) gaan vinden om premie en
eigen risico te betalen. Voor de andere interventies geldt dat die gericht zijn op het corrigeren van actueel of toekomstig gedrag.
31
Vanaf het moment dat een betaling achterwege blijft direct incassoacties inzetten

Pagina | 17

5.1.2 Premie inhouden op uitkering en doorbetalen aan verzekeraar
Veel gemeenten hebben een collectieve zorgverzekering voor de minima (CZM). In dit kader houden
veel gemeenten premies in op de bijstandsuitkeringen die zij verstrekken. De ingehouden premies
betalen zij direct uit aan de contractverzekeraar(s). Het inhouden en doorbetalen gebeurt op
verschillende manieren. Veel gemeenten doen dit preventief bij alle uitkeringsgerechtigden. Anderen
gaan pas over tot inhouding en doorbetaling na een signaal van de contractverzekeraar dat
betreffende deelnemer een achterstand aan het opbouwen is. Over het algemeen beschouwen
gemeenten het inhouden en doorbetalen als een behoorlijke uitvoeringslast. Deze uitvoeringslast
wordt groter naarmate het aantal inhoudingen stijgt. Het doorvoeren van mutaties kost veel tijd32.
Daarnaast ontstaan regelmatig discussies tussen gemeente en verzekeraar over niet
ontvangen/ingehouden premies. Voor steeds meer gemeenten vormt de uitvoeringslast de
aanleiding om te stoppen met inhouden en doorbetalen of dit bij veel minder mensen te doen. Deze
keuze heeft grote invloed op het bereik van inhouden en doorbetalen als effectieve interventie om
wanbetaling zorgkosten te voorkomen.
Resultaten
Er is geen onderzoek gedaan naar de effectiviteit van deze interventie. Wel geven zowel de
gemeenten die we spraken als de zorgverzekeraars aan dat zij geloven dat inhouden en doorbetalen
een preventieve werking heeft en voorkomt dat het aantal wanbetalers verder toeneemt.
Mogelijkheden voor doorontwikkeling
Gezien de veronderstelde effectiviteit van inhouden en doorbetalen is het de moeite waard om na te
gaan welke mogelijkheden er zijn om deze voorziening landelijk in te richten33. Gemeenten worden
hiermee geholpen omdat het zeker voor de kleinere vrijwel onmogelijk is om met alle
zorgverzekeraars bilaterale afspraken te maken en andersom. Het ligt voor de hand hierbij de
partijen te betrekken die aangeven dat hun werkwijze robuust is en weinig uitvoeringslast geeft.
Daarnaast kunnen ook andere (grote) bronbeheerders34 betrokken worden. Wel moet gekeken
worden naar eventuele overlap met het doorstorten van de zorgtoeslag van de belastingdienst naar
de zorgverzekeraar.
Een tweede mogelijkheid om ten aanzien van inhouden en doorbetalen op uitkeringen door te
ontwikkelen is door met verzekeraars in gesprek te gaan over de mogelijkheden om
bijstandsgerechtigden af te melden voor de bronheffing onder de conditie dat gemeente betreffende
verzekerden aanmeldt voor de CZM. De gemeente gaat dan de te betalen premies inhouden op de
uitkering en doorbetalen aan de betreffende verzekeraar35. De verzekerde is weer aanvullend
verzekerd36, betaalt circa 50% minder voor zijn basisverzekering en heeft indien nodig een hogere
afloscapaciteit.

32

Er zijn beide partijen die aangeven dat hun werkwijze robuust is en weinig uitvoeringslast geeft.
VNG, Divosa en ZN hebben zich in het “convenant gericht op het voorkomen en oplossen van wanbetaling van de nominale premie voor
een zorgverzekering ingevolge de Zorgverzekeringswet” reeds gecommitteerd om de mogelijkheden hiervoor te onderzoeken.
34
Denk bijvoorbeeld aan het UVW, de SVB en (vertegenwoordigers van) werkgevers.
35
Eind 2011 zaten er ruim 47.000 mensen met een bijstanduitkering in de bronheffing (bron:CBS).
36
van belang is wel dat de aanvullende verzekering snel herstelt kan worden en dat hiermee niet gewacht hoeft te worden totdat alle
schulden zijn voldaan.
33

Pagina | 18

5.1.3 Budgetbeheer en beschermingsbewind
Er is een groep huishoudens die moeite heeft om zelfstandig de huishoudfinanciën bij te houden of
daar (tijdelijk) niet toe in staat is. Deze huishoudens kunnen gebruik maken van budgetbeheer of
beschermingsbewind37. Voor beide voorzieningen geldt nadrukkelijk dat deze niet ontwikkeld zijn als
interventie in het kader van wanbetaling zorgkosten. Behalve in de lopende pilot tussen Menzis en
de Stadsbank Oost Nederland worden deze interventies dan ook nergens zelfstandig ingezet om
wanbetaling zorgkosten te voorkomen. Wel zijn ze als zodanig aan te merken. Immers, het inhouden
van het inkomen en betalen van de vaste lasten waaronder de zorgkosten levert feitelijk een garantie
voor de zorgverzekeraar op dat de verzekerde zijn verplichtingen nakomt.
Resultaten
Er is geen onderzoek beschikbaar naar het specifieke rendement van budgetbeheer en/of
beschermingsbewind om wanbetaling zorgkosten te voorkomen. Net als bij inhouden en doorbetalen
van premies op uitkeringen gaan gemeenten en zorgverzekeraars er vanuit dat budgetbeheer en
beschermingsbewind een bijdrage leveren aan het voorkomen van wanbetaling omdat afdracht van
premie en betaling eigen risico gegarandeerd is zolang iemand inkomen krijgt.
Mogelijkheden voor doorontwikkeling
Budgetbeheer is een voorziening die in een smalle en een brede variant kan worden ingezet. In de
smalle variant worden alleen de vaste lasten op het inkomen ingehouden en doorbetaald. In de
brede variant wordt het hele inkomen gebudgetteerd en krijgt de cliënt week- of maandgeld. In de
afgelopen jaren bouwden veel gemeenten grote portefeuilles budgetbeheer in de brede variant op.
Mede onder druk van de bezuinigingen en een nieuwe visie op de inrichting van schuldhulpverlening
zijn ze deze aan het afbouwen of hebben dat al gedaan. In de smalle variant is het niet
vanzelfsprekend dat betaling van zorgkosten onderdeel is van het betalingsschema. Regelmatig
vallen alleen huur, energie en de aflossing in het kader van een schuldregeling daaronder. Door
budgetbeheerders en beschermingsbewindvoerders bewust te maken van het belang van tijdige
betaling van de zorgkosten, kan de inzet van deze voorzieningen zo veel mogelijk bijdragen aan het
voorkomen van wanbetaling.
5.1.4 Voorlichting op scholen over belang betaling zorgkosten
Veel gemeenten (of in opdracht daarvan werkende schuldhulpverlenende organisaties) geven in het
kader van de schuldpreventie voorlichting op scholen. Vaak is deze activiteit gericht op mboinstellingen maar soms ook op andere middelbare schoolniveaus of lagere scholen. Er zijn diverse
lespakketten in omloop. Het Nibud heeft er een aantal ontwikkeld en er zijn ook gemeenten die zelf
lespakketten hebben ontwikkeld. Doorgaans wordt hierin niet specifiek aandacht besteed aan
wanbetaling van zorgkosten. Als dit al gebeurt, dan vindt dit plaats op middelbare scholen.
Voorlichting op lagere scholen heeft doorgaans betrekking op de basale concepten van de
huishoudfinanciën zoals: lenen, sparen, rente, keuzes maken, et cetera.

37

Budgetbeheer wordt aangeboden door gemeenten of kan door een burger worden ingekocht. Beschermingsbewindvoerders werken
doorgaans zelfstandig maar zijn soms in dienst van een gemeente of kredietbank. Zij worden aangewezen door de rechtbank na toekenning
van een verzoek om beschermingsbewind door een burger bij de rechtbank.

Pagina | 19

Resultaten
Het is niet bekend in hoeverre aandacht op scholen aan wanbetaling in het algemeen of zelfs
specifiek aan wanbetaling van zorgkosten bijdraagt aan een reductie daarvan.
Mogelijkheden voor doorontwikkeling
Gezien de leeftijdsopbouw van de wanbetalers en de nog altijd groeiende schuldenproblematiek
onder jongeren is het van belang dat zorgkosten een standaard aandachtspunt wordt in de
lesprogramma’s over financiën op scholen. In aanvulling daarop verdient het aanbeveling om na te
gaan welke mogelijkheden er zijn om invulling te geven aan een algemene campagne rondom het
moment dat jongeren 18 worden. Onderzoek naar massamediale campagnes laat zien dat het onder
meer van belang is om present te zijn op het moment dat bepaald handelen dat van belang is
aanvangt38.
5.1.5. Doorgeven informatie van verzekerden met een achterstand
Gemeenten en andere overheden kunnen bij het bepalen van rechten van burgers op bijvoorbeeld
een uitkering een beroep doen op het Inlichtingenbureau. Naast gegevens over uitkeringen verstrekt
dit bureau ook informatie aan gemeenten over burgers. Zo kan het Inlichtingenbureau ook
informatie doorgeven over achterstanden op de betaling van de zorgkosten door
bijstandsgerechtigden. Naast het Inlichtingenbureau verstrekken zorgverzekeraars ook zelf
informatie over wanbetalers aan gemeenten van deelnemers aan de CZM. Het idee is dat de
gemeente op basis van deze informatie zelf in actie kan komen richting de wanbetaler.
Resultaten
Er wordt door gemeenten weinig gebruik gemaakt van de signalering39 door het Inlichtingenbureau.
Reden hiervoor is dat beschikbare informatie niet voldoet aan de wensen van gemeenten. Zo
ontbreekt bijvoorbeeld de hoogte van de huidige maandpremie waardoor gemeenten voor ieder
geval deze informatie moeten gaan halen bij verzekeraar/verzekerde voordat ze kunnen gaan
inhouden. De informatie die verzekeraars verstrekken omtrent deelnemers aan de CZM die
achterstanden hebben, wordt meer gebruikt. Zo zijn er gemeenten die op basis van deze informatie
over gaan op het inhouden en het doorbetalen van de premie op de uitkering. Ook zijn er gemeenten
die deze groep telefonisch of middels een brief wijzen op de mogelijkheden van schuldhulpverlening.
Het aanschrijven van wanbetalers komt overigens maar weinig voor. Op dit moment neemt echter
circa 33% van de rechthebbenden deel aan een CZM. Gemeenten hebben dus geen adequaat zicht
op betalingsachterstanden van een groot deel van de doelgroep van het armoedebeleid.
Mogelijkheden voor doorontwikkeling
Door aan de informatie die het Inlichtingenbureau tot haar beschikking heeft in ieder geval de
hoogte van de maandpremie toe te voegen, neemt de waarde van de beschikbare informatie voor
gemeenten toe. Inzicht in de hoogte van de maandpremie biedt gemeenten de mogelijkheid om
direct te gaan op het inhouden en doorbetalen van premies.

38
39

Renes, R.J. (2012) Effectieve communicatie in het publieke domein. Hogeschool Utrecht, Utrecht.
Een signaal bestaat uit; BSN nummer, naam, geboortedatum, verzekeraar, creatiedatum signaal en wel/geen betalingsachterstand.

Pagina | 20

5.1.6. Effectieve incasso
Een effectieve incasso is voor zorgverzekeraars een belangrijke vorm van preventie. Door er vanaf
het ontstaan van een achterstand direct bovenop te zitten, proberen zorgverzekeraars instroom in
de bronheffing zoveel mogelijk te voorkomen. Verzekeraars hebben de afgelopen jaren met name
aandacht besteed aan het efficiënt, voorspelbaar en transparant krijgen van hun incassosystemen en
-procedures. Hiermee willen ze verzekerden een kader bieden wat de consequenties zijn van niet
betalen. In de praktijk valt het verzekeraars niet mee om hier in te voorzien. Er is niet of nauwelijks
aandacht besteed aan het onderscheid maken tussen niet-willers en niet-kunners om hier vervolgens
de incasso inspanningen op aan te passen.
Voor een deel wordt dit veroorzaakt door de samenloop van eigen incassoprocedures en de stappen
die men moet zetten in het kader van het landelijke incassoprotocol. Zo komt het bij
zorgverzekeraars voor dat verzekerden diverse brieven krijgen om invulling te geven aan het ‘eigen’
incassoproces terwijl de verzekerde ook de zogenaamde twee-, vier- en zesmaandsbrieven krijgt. Het
kan dan bijvoorbeeld voorkomen dat iemand een tweemaandsbrief ongeveer op dezelfde dag krijgt
als een betalingsherinnering of sommatie. In het verlengde hiervan gaven zorgverzekeraars aan dat
het incasseren van de eigen bijdragen en het verplicht eigen risico de efficiency, voorspelbaarheid en
transparantie van het incassoproces verstoren. Bijvoorbeeld doordat de incasso op de premie en de
eigen risico ook naast elkaar plaatsvinden. De verzekerde heeft dan te maken met drie
papierstromen: eigen incasso op de premie, incasso in het kader van twee, vier en zesmaandsbrief en
incasso op het eigen risico.
Bovenstaande worsteling om te voorzien in een efficiënt, voorspelbaar en transparant incassoproces
laat onverlet dat zorgverzekeraars wel op allerlei manieren proberen de incassoprocedures slimmer
en/of effectiever in te richten. Voorbeelden die we in dit kader tegenkwamen zijn:
 Machtigingskaartjes meesturen om een automatische machtiging te krijgen (een variant op
inhouden en doorbetalen uit de uitkering).
 Het (laten) bellen van mensen zonder noemenswaardige achterstanden maar met frequente
herinneringen om een machtiging af te geven.
 Bij mensen met die serieuzere achterstanden werd een machtiging tot automatische incasso
gevraagd wanneer er een betalingsregeling werd afgesloten.
 Het (op kleine schaal) bellen van verzekerden met een eerste herinnering of een stornering. Eén
verzekeraar stuurde direct na een gesprek een AcceptEmail met een iDeal knop zodat de klant
direct kan betalen. De verzekeraar kon dan online volgen of de klant betaalt.
 Het (op kleine schaal) per sms verzekerden wijzen op betalingsachterstanden.
Resultaten
De quick scan heeft geen overzicht opgeleverd van de resultaten van al de bovenstaande
interventies. Alleen ten aanzien van de machtiging tot automatische incasso in ruil voor een
betalingsregeling weten we dat ongeveer 25-30% hier aan meewerkte. Overigens bleek dat na
ongeveer twee maanden in slechts 50% van de gevallen de achterstand was afgenomen. In 10% van
de gevallen was de achterstand gelijk en in 40% zelfs toegenomen.

Pagina | 21

Mogelijkheden voor doorontwikkeling
Bij de doorontwikkeling van het Protocol incassotraject wanbetalers Zorgverzekeringswet kan
overwogen worden om de volgende zaken op te pakken:
 Verbeter de afstemming van de “eigen” incassobrieven (bijvoorbeeld aanmaningen) op de
zogenaamde twee-, vier- en zesmaandsbrieven.
 Ga (collectief) na hoe het rendement is van alternatieve wegen voor brieven. De mate waarin
debiteuren op een brief reageren is beperkt. Het verdient aanbeveling om na te gaan of andere
wegen (bijvoorbeeld telefonische herinneringen) van contact meer opleveren en in verhouding
tot de meerkosten rendabel zijn.
 Maak het sluiten van een betalingsregeling tussen een verzekerde en een zorgverzekeraar een
grond voor afmelding voor de bronheffing.
 Faciliteer het sluiten van betalingsregelingen optimaal door verzekerden bijvoorbeeld de
mogelijkheid te geven zelf online betalingsregelingen te sluiten.
 Stimuleer pilotsgewijze experimenten en het delen van de inhoud van succesvolle pilots.
 Probeer (eventueel gezamenlijk) nog meer verzekerden aan te zetten tot automatisch betalen.
 Besteed meer aandacht aan de achtergronden van wanbetalers40.
5.1.7 Betalingsregelingen verplicht eigen risico
Zorgverzekeraars bieden ook betalingsregelingen aan ten behoeve van het verplicht eigen risico41.
Deze betalingsregelingen verschillen per verzekeraar. De varianten die we tegenkwamen zijn de
volgende:






Verzekeren verplicht eigen risico
In 2012 hebben 10 á 15 gemeenten waaronder Amsterdam, Utrecht, Rotterdam en Den Haag
ervoor gekozen een dekking voor het verplicht eigen risico op te nemen in de CZM. Deelnemers
betalen daarvoor maandelijks gemiddeld €15,50. Vaak nemen gemeenten (een deel van) deze
kosten voor hun rekening.
Vooraf gespreid betalen met teruggaaf niet geconsumeerde (deel) verplicht eigen risico
Twee verzekeraars42 bieden verzekerden de mogelijkheid om een regeling te treffen voor
gespreide betaling van het verplicht eigen risico. Meedoen aan de regeling houdt in dat
verzekerde in 10 of 12 maanden het gehele eigen risico betaalt. Wanneer achteraf blijkt dat
verzekerde meer heeft betaald dan geconsumeerd, krijgt verzekerde het niet geconsumeerde
bedrag retour.
Proactief aanbieden ruime betalingsregeling bij opleggen (deel) verplicht eigen risico
Kort voordat het verplicht eigen risico geïncasseerd wordt middels automatische incasso wordt
verzekerde geïnformeerd over de mogelijkheden tot het treffen van een betalingsregeling.
Wanneer geen machtiging is afgegeven voor automatische incasso zal verzekerde bij het
ontvangen van het betalingsverzoek geïnformeerd worden over de mogelijkheden tot het treffen
van een betalingsregeling.

40

Zo is bijvoorbeeld 44% van de wanbetalers jonger dan 35 jaar en 45% allochtoon. In Amsterdam, Rotterdam, Den Haag en Utrecht is
maar liefst 72% allochtoon.
41
De hoogte van het verplicht eigen risico bedraagt in 2012 €220,- en €350,- in 2013.
42
CZ en De Friesland Zorgverzekeraar.

Pagina | 22

Resultaten
Onderstaande tabel bevat een aantal voor- en nadelen van de verschillende interventies.
Type regeling
Verzekeren

Voordelen
Betaling voorspel- en planbaar

Vooraf gespreid betalen

Betaling voorspel- en planbaar
Niet/minder consumeren wordt
(achteraf) verrekend
Niet betalen wanneer niet nodig

Achteraf gespreid betalen

Nadelen
Minder rem op zorgconsumptie
Betalen losgekoppeld van
consumptie
Niet gebruikers betalen altijd mee
Relatief hoge premie
Betalen losgekoppeld van
consumptie
Betaling minder voorspel- en
planbaar
Klant moet tijdig zelf actie
ondernemen

Tabel 2: voor- en nadelen regelingen betaling verplicht eigen risico

Mogelijkheden voor doorontwikkeling
Een optimaal aanbod van betaalmogelijkheden bevat minimaal onderstaande zaken:
 Verzekeraar biedt al haar verzekerden de mogelijkheid deel te nemen aan een gespreide betaling
(vooraf) van het verplicht eigen risico. Meedoen aan zo’n regeling houdt in dat verzekerde in 10
of 12 maanden het gehele eigen risico betaalt. Het niet geconsumeerde deel wordt achteraf
geretourneerd.
 Wanneer een verzekerde de zorgverzekeraar gemachtigd heeft tot automatische incasso, biedt
de verzekeraar de verzekerde voldoende informatie over en tijd om een betalingsregeling af te
sluiten voordat hij overgaat tot automatisch incasseren.
5.1.8 Samenwerking tussen gemeente c.q. schuldhulpverlening en deurwaarders
Als een zorgverzekeraar een vordering uit handen geeft aan een deurwaarder rekent deze een deel
van de kosten die hij maakt door aan de schuldenaar. Bij de niet-willers onder de wanbetalers wordt
dat bedrag aan extra kosten geïncasseerd samen met de achterstand. Bij de niet-kunners ligt dit
anders. Daar leiden de extra kosten tot een verhoging van de schuldenlast terwijl een volledige
betaling niet kan plaatsvinden zonder elders nieuwe verplichtingen of schulden te laten ontstaan.
Om te voorkomen dat er kosten in rekening worden gebracht bij de groep waarvoor geldt dat
voorzien kon worden dat zij niet kunnen betalen, zijn diverse gemeenten/schuldhulpverlenende
organisaties en deurwaarderskantoren gaan samenwerken. In het oog springende
samenwerkingsverbanden zijn onder meer een pilot van de NVVK (branchevereniging
schuldhulpverlening) en de KbVG (beroepsorganisatie van gerechtsdeurwaarders) in Friesland 43.
Voordat een deurwaarder een kostenverhogende maatregel neemt, verifieert hij eerst of de
schuldenaar al bekend is bij de schuldhulpverlening. Indien dat het geval is staakt de deurwaarder
(tijdelijk) de incasso in afwachting van de resultaten van de kredietbank. Naast dit voorbeeld zijn er in
Drenthe, Groningen en Rotterdam vergelijkbare projecten.

43

Deze pilot loopt al enige tijd. Er wordt gewerkt aan een doorontwikkeling.

Pagina | 23

Resultaten
De samenwerking voorkomt niet dat er wanbetaling van zorgkosten ontstaat. Wel worden onnodige
extra kosten bespaard wat bijdraagt aan de (financiële) mogelijkheden om een schuldenpakket op te
lossen. De pilot in Friesland leidt er bijvoorbeeld toe dat deurwaarders in ongeveer één op de tien
dossiers niet over gaan tot kostenverhogende handelingen. Er vanuit gaande dat een dossier beter is
op te lossen naarmate de totale schuld lager is, dragen samenwerkingsverbanden zoals deze bij aan
de oplosbaarheid van schuldsituaties (en indirect dus in het voorkomen van instroom in de
bronheffing). Het initiatief voor deze samenwerkingsverbanden was het resultaat van een steeds
intensievere dialoog tussen deurwaarders en de schuldhulpverlening.
Mogelijkheden voor doorontwikkeling
Er worden op dit moment verschillende samenwerkingsverbanden naast elkaar ontwikkeld. Dit heeft
als nadeel dat de beelden die ontstaan gefragmenteerd zijn. De vraag of een deurwaarder weet dat
een schuldenaar al in behandeling is bij de schuldhulpverlening en om die reden een pas op de plaats
maakt is direct afhankelijk van de vraag of de individuele deurwaarder een samenwerkingsverband
heeft met de individuele schuldhulphulpverlenende organisatie waar een schuldenaar zich meldt.
Door te komen tot een landelijk systeem wordt de signalering systematisch en landelijk dekkend
waardoor de effectiviteit toeneemt.
5.2 Arrangementen om wanbetaling zorgkosten tegen te gaan
Een arrangement is een samenwerkingsverband tussen een zorgverzekeraar en gemeente(n) dat in
elk geval bestaat uit samenwerkingsafspraken en een in dat kader in te zetten set van interventies.
Rondom het thema wanbetaling zijn drie arrangementen gesignaleerd en nader beschouwd44.
De inhoud van de samenwerking in arrangementen verschilt per regio/gemeente. In een aantal
grotere gemeenten is de samenwerking vastgelegd in convenanten en zijn concrete afspraken
gemaakt over organisatie en financiering. In slechts drie van deze samenwerkingsverbanden
(arrangementen) wordt structureel aandacht besteed aan het bestrijden van wanbetaling
zorgkosten. Deze paragraaf bevat een korte omschrijving van de drie arrangementen en
aanbevelingen voor mogelijkheden tot verbreding en/of verbeteringen.
5.2.1. Pilot Financiële quick scan door Menzis en Stadsbank Oost-Nederland
Schuldenaren ervaren een hoge drempel om een beroep te doen op de schuldhulpverlening.
Gemiddeld hebben ze al vijf jaar schulden op het moment dat ze hulp zoeken. Tevens is bekend dat
bij veel schuldenaren een achterstand op bijvoorbeeld zorgkosten niet op zich staat maar onderdeel
is van een groter geheel. Zorgverzekeraars die verzekerden een tweemaandsbrief sturen met daarin
de suggestie om een beroep op schuldhulpverlening te doen, kunnen bij voorbaat eigenlijk al weten
dat een substantiële groep daar geen gebruik van zal maken. De vraag is of mensen eerder gebruik
maken van ondersteuning als deze actief aangeboden zou worden.

44

Overigens gaan (met name grotere) gemeenten en zorgverzekeraar(s) steeds meer samenwerken op andere onderwerpen zoals een
CZM, maatschappelijke opvang, ketenzorg dementie, preventie en gezondheidsbevordering en wijknetwerken.

Pagina | 24

Om deze vraag te beantwoorden voeren Menzis en de Stadsbank Oost Nederland een pilot uit. In het
kort komt deze er op neer dat verzekerden tegelijkertijd met de tweemaandsbrief van Menzis een
uitnodiging krijgen om gebruik te maken van een financiële quick scan. Hierin wordt de hele
financiële situatie van de verzekerde in kaart gebracht en wordt een totaaloplossing voor alle
achterstanden gezocht. Indien de schuldenaar zich in een problematische schuldsituatie bevindt zal
dit doorgaans een schuldregeling met kwijtschelding zijn. Als de situatie niet problematisch is wordt
een andere oplossing gezocht zoals een herfinanciering of betalingsregelingen. In veel gevallen krijgt
de schuldenaar ook een smalle vorm van budgetbeheer om toekomstige betalingen veilig te stellen.
Door mensen met twee maanden achterstand een totaaloplossing aan te bieden, wordt beoogd
meer mensen in een eerder stadium in contact te brengen met de kredietbank.
Naast de groep die een tweemaandsbrief ontvangen richt de pilot zich op de groep die in de
bronheffing zit. Er wordt een aselect getrokken groep wanbetalers aangeschreven met de vraag of zij
gebruik willen maken van de eerder genoemde quick scan. Ook hier is het de bedoeling om een
totaaloplossing aan te bieden. Dit laatste kan zowel door toepassing van een schuldregeling als door
toepassing van een herfinanciering.
Resultaten
Het beoogd resultaat is om het aantal wanbetalers zorgverzekering terug te dringen en daarmee
eveneens de instroom in de bronheffing te reduceren door schuldenaren actief op te zoeken en
uitstroom te bevorderen. De pilot is in oktober 2012 van start gegaan en loopt tot medio 2013.
Opvallende aspecten in de pilot zijn:
 Het pro actief en vroegtijdig benaderen van verzekerden die hun premie niet betalen.
 Verzekerden een concrete dienst (een financiële quick scan) aan te bieden waarin de gehele
financiële situatie van de verzekerde in kaart gebracht en wordt gezocht naar een totaaloplossing
voor alle achterstanden.
 De pilot maakt onderdeel uit van een breed arrangement tussen Menzis en Enschede45.
5.2.2. Project vroegsignalering Amsterdam: Vroeg Eropaf!
Het project Vroeg eropaf! heeft als doel om ernstige sancties als gevolg van wanbetaling
(bijvoorbeeld ontruiming, afsluiting) te voorkomen en structurele betaling te herstellen. Indien nodig
vindt toeleiding naar schuldhulpverlening plaats. De ervaring leert dat hoe nijpender de
schuldsituatie is des te lastiger het voor de schuldhulpverlening is om de schuldsituatie op te lossen
of te stabiliseren. Vroeg Eropaf! houdt in dat crediteuren een betalingsachterstand van minimaal 2
maanden aanmelden46 voor Vroeg Eropaf! Dit is het moment dat nog geen ingrijpende
incassomaatregelen zijn genomen. De gegevens worden – via de gemeente – doorgegeven aan één
van de instellingen voor maatschappelijke dienstverlening. Deze organisaties vormen in Amsterdam
onder andere ‘de poort’ naar de schuldhulpverlening. Naast huur en energie maken ook
premieachterstanden deel uit van het project.

45
46

Zie voor meer informatie: http://www.enschede.nl/repository/08054/110908_Convenant_Menzis_en_gemeente_Enschede.pdf/.
Het proces van melden is volledig geautomatiseerd.

Pagina | 25

De schulden die onder het project vallen kunnen aangemerkt worden als bedreigende schulden voor
de basis van het bestaan. Het eerste contact voor “massameldingen” (energie, zorg,
gemeentebelastingen) verloopt telefonisch of middels uitnodiging op kantoor. De instellingen voor
maatschappelijke dienstverlening gaan op basis van hun bevindingen na welke ondersteuning nodig
is. Jaarlijks vinden momenteel circa 10.000 meldingen plaats.
Specifiek voor zorgverzekeringen wordt samengewerkt met Agis47. Agis meldt
betalingsachterstanden van minimaal 4 maandpremies. Het aantal meldingen is om budgettaire
redenen gemaximeerd op 3.000 (van de circa 12.000 potentiële meldingen) per jaar. Vroeg Eropaf!
onderzoekt momenteel mogelijkheden om uit alle potentiële meldingen de meest relevante te
selecteren om zo de effectiviteit verder te optimaliseren. Vroeg Eropaf! is verankerd in het
meerjarenbeleidsplan van de gemeente Amsterdam. Zij is ook de regisseur en bewaakt de
uitvoeringskwaliteit. Er is daardoor een goede basis voor langdurige voortzetting van het initiatief.
Resultaten
Op basis van onderzoek van Agis is gebleken dat de kans op het inlopen van de betalingsachterstand
voor degenen die aan Vroeg Eropaf! zijn gemeld circa 20% groter is dan degenen die niet zijn gemeld.
De financiering van Vroeg Eropaf! vindt plaats door de gemeente Amsterdam. De instellingen voor
maatschappelijke dienstverlening worden betaald voor geslaagde interventies. Een interventie wordt
als geslaagd beschouwd indien een verantwoorde analyse heeft plaatsgevonden en is gerapporteerd
over de oorzaak van de wanbetaling en een plan van aanpak de oplossing daarvan. Onder deze
definitie is het succespercentage circa 70% voor huurachterstanden en circa 35% voor
“massameldingen”.
Bovenstaande succesdefinitie zegt echter nog onvoldoende over het daadwerkelijke betaalgedrag.
Berenschot heeft in 2010 onderzocht of de gestelde doelen van Vroeg Eropaf! zijn gerealiseerd48. De
conclusie is dat Vroeg Eropaf! kan werken. Problemen komen eerder aan het licht en adequate hulp
kan vroeger georganiseerd worden. Hard bewijs voor de werking en het maatschappelijk rendement
ontbreekt nog. Wel is bijvoorbeeld een vermindering van huisuitzettingen te constateren. In welke
mate Vroeg Eropaf! leidt tot beter betaalgedrag en aflossing van schulden is nog niet duidelijk.
Recenter onderzoek is nog niet beschikbaar, wel zijn inmiddels een aantal van de aanbevelingen van
Berenschot geïmplementeerd.
5.2.3. Informatieuitwisseling tussen gemeente Amersfoort en Agis
De gemeente Amersfoort en Agis hebben een arrangement ontworpen met als doel het verder
oplopen van achterstanden en het onnodig in rekening brengen van incassokosten zo veel mogelijk
te voorkomen. De werkwijze is als volgt. Agis voorziet de sociale dienst maandelijks van informatie
over achterstanden bij verzekerden. De sociale dienst geeft vervolgens aan wie van deze verzekerden
een bijstandsuitkering krijgt van de gemeente. In reactie daarop verstrekt Agis nadere informatie
over deze groep, zet de incassoactiviteiten tijdelijk on hold en doet een voorstel voor
betalingsregeling. De sociale dienst houdt vervolgens de premie inclusief het maandelijkse
aflossingsbedrag in op de uitkering en betaalt deze door aan Agis.
47

Zie voor meer informatie: http://www.loketgezondleven.nl/object_binary/o13540_Zorgverzekeraar-

Convenant_Achmea_Amsterdam_samen_gezonder.pdf.
48

Zie voor meer informatie: http://www.eropaf.org/lib/publicaties/RapportVroegEropaf.pdf.

Pagina | 26

De sociale dienst vraagt middels een machtigingsformulier toestemming aan de betreffende
bijstandsgerechtigde. Sinds kort haalt Agis ook vorderingen op bijstandsgerechtigden terug van
incassobureaus om vervolgens met de sociale dienst een terugbetalingsregeling (inclusief
incassokosten) te treffen.
Resultaten
Het resultaat van de samenwerking is een daling van het aantal betalingsregelingen en gemiddelde
schuld per bijstandsgerechtigde. Ook op de toepassing van de bronheffing werkt de samenwerking
goed uit. In Amersfoort zit 3% van de bijstandsgerechtigden in de bronheffing terwijl dit percentage
landelijk 13,2% bedraagt.

Pagina | 27

6. Conclusies en aanbevelingen
Op welke wijze kunnen zorgverzekeraars (in samenwerking met gemeenten) voorzien in een
effectievere aanpak om wanbetaling zorgkosten te voorkomen? Die vraag staat centraal in deze
quick scan. Er is bij zowel zorgverzekeraars als bij gemeenten geïnventariseerd in hoeverre
wanbetaling zorgkosten op de agenda staat en wat zij feitelijk al doen aan schuldpreventie op dit
punt. Dit hoofdstuk bevat de conclusies en een aantal aanbevelingen om te komen tot een actievere
en effectievere invulling van schuldpreventie wanbetaling zorgkosten. Daarbij wordt een onderscheid
gemaakt tussen arrangementen en interventies. Een arrangement is een samenwerkingsverband
tussen zorgverzekeraars en (in ieder geval) gemeenten om wanbetaling tegen te gaan. Interventies
zijn op zichzelf staande acties die onderdeel kunnen uitmaken van een arrangement.
De belangrijkste conclusie van deze quick scan luidt dat zorgverzekeraars en gemeenten het belang
van schuldpreventie wanbetaling zorgkosten wel onderschrijven maar daar in beperkte mate in
voorzien. Beschikbare interventies zoals inhouden en doorbetalen op bijstandsuitkeringen of door de
gemeente gefinancierd budgetbeheer staan door gemeentelijke bezuinigingen onder druk.
Betrokkenheid van de ministeries van VWS en SZW lijkt van groot belang om een impuls te geven aan
schuldpreventie specifiek gericht op wanbetaling zorgkosten. Ook lijkt het vrijmaken van financiële
middelen een belangrijke randvoorwaarde om tot invulling te komen.
Momenteel onderzoekt het ministerie van VWS de mogelijkheden om een deel van de compensatie49
in te zetten ten behoeve van de preventieve fase zodat zorgverzekeraars worden gestimuleerd om, in
samenwerking met gemeenten, preventieve activiteiten te ontwikkelen om het ontstaan van
problematische schulden te voorkomen50. Gezien de budgettaire krapte bij gemeenten zou het op die
manier voorzien in financiering een belangrijke bijdrage leveren aan het daadwerkelijk realiseren van
succesvolle arrangementen. Zorgverzekeraars geven echter aan er niet voor te voelen een deel van
de compensatie hiervoor aan te wenden. Een patstelling dreigt. Welke keuze er gemaakt wordt, het
is bij alle uitkomsten van belang dat wordt ingezet op nauwere samenwerking. Want de sleutel naar
beperking van wanbetaling ligt bij de zorgverzekeraars noch bij gemeenten alleen maar in nauwe
samenwerking tussen beide partijen.
6.1 Zorgverzekeraars en gemeenten kijken op een verschillende manier naar wanbetaling
Inzet om wanbetaling zorgkosten te voorkomen begint bij het besef dat dit noodzakelijk is. De
gesproken vertegenwoordigers van credit-/debiteurenmanagement van zorgverzekeraars geven
allemaal aan dat wanbetaling in meer of mindere mate bij hun organisatie op de agenda staat. Ze
proberen grofweg op twee manieren te voorkomen dat wanbetaling ontstaat of dat deze zo ver
oploopt dat verzekerden moeten worden aangemeld voor de bronheffing. De eerste manier is door
betalingsconstructies te organiseren. Voorbeelden hiervan zijn het inhouden en doorbetalen van de
premies op het inkomen, het rechtstreeks door de belastingdienst overmaken van de zorgtoeslag aan
de verzekeraar en/of het actief aanbieden van regelingen om bijvoorbeeld betaling van het eigen
risico over het jaar te spreiden. De tweede manier is door actief invulling te geven aan effectieve
incasso.

49
50

Hier wordt de financiële compensatie bedoeld die zorgverzekeraars krijgen voor de gemiste nominale premie van wanbetalers.
Kamerbrief evaluatierapport wanbetalersregeling, d.d. 4 november 2011.

Pagina | 28

Door vanaf het moment van wanbetaling direct in actie te komen en betalingsregelingen aan te
bieden proberen zorgverzekeraars het verder oplopen van achterstanden zoveel mogelijk te
voorkomen.
Bij de gevonden invulling van schuldpreventie wanbetaling door zorgverzekeraars vallen vijf zaken
op:
1. Er zijn er bijna geen interventies (of arrangementen) gericht op het beïnvloeden van gedrag. Dat
terwijl wanbetaling zorgkosten c.q. schuldenproblematiek in het algemeen in hoge mate een
gedragsvraagstuk is. Waar gedrag de oorzaak is, ligt het voor de hand de oplossing te zoeken in
gedragsbeïnvloeding. In het kader van wanbetaling zorgkosten betekent dit onder meer het
beïnvloeden van de algemene norm dat het belangrijk is zorgkosten te betalen en waar nodig
mensen te ondersteunen het door hen gewenste gedrag ook in praktijk te brengen. De gevonden
interventies en arrangementen zijn echter nauwelijks gericht op het beïnvloeden van “de wil” om
te betalen. Anders gezegd: de motivatie om te betalen. De actuele inzet is hoofdzakelijk gericht
op het corrigeren van gedrag, of te wel voorzien in technische constructies (bijvoorbeeld
inhouden en doorbetalen) om wanbetaling te voorkomen of in druk om betalingen te hervatten
(effectieve incasso).
2. Voor zorgverzekeraars begint schuldpreventie op het moment dat een verzekerde niet heeft
betaald. Het überhaupt voorkomen dat er achterstanden ontstaan valt buiten hun
aandachtsgebied. In termen van schuldpreventietypen geven zij vooral invulling aan geïndiceerde
en probleemgerelateerde schuldpreventie (zie paragraaf 3.2). Daarbij valt op dat het aantal
beschikbare interventies en arrangementen beperkt is.
3. Er zijn eigenlijk geen interventies waarin actief rekening gehouden wordt met het onderscheid
tussen niet-willers en niet-kunners.
4. Er lijkt weinig kennis beschikbaar te zijn over de effectiviteit van de ingezette interventies en
arrangementen. Zorgverzekeraars weten goed welk deel van de achterstanden op welke
termijnen wel of niet worden terugbetaald. Maar een antwoord op de vraag wat de verschillende
interventies of arrangementen opleveren lijkt niet te geven. Ook is niet duidelijk op welke schaal
de beschikbare interventies worden ingezet. Afgezet tegen alle verzekerden lijkt het er op dat de
inzet op geïndiceerde en probleemgerelateerde (derde en vierde trede) schuldpreventie beperkt
is.
5. Het is de vraag in hoeverre het systeem van de bronheffing voor verzekeraars een werkelijke
financiële prikkel bevat om te voorzien in schuldpreventie.
Ondanks deze kanttekeningen lijken zorgverzekeraars zich terdege bewust van het problematische
karakter van het maatschappelijke vraagstuk van wanbetaling zorgkosten en lijken ze absoluut in te
willen zetten op het terugdringen er van.
Naast zorgverzekeraars zijn gemeenten een tweede partij van wie voor de hand ligt dat zij invulling
geven aan schuldpreventie. Al was het maar omdat zij formeel deze verantwoordelijkheid kregen
met de inwerkingtreding van de Wet gemeentelijke schuldhulpverlening afgelopen juli. In de
afgelopen jaren zijn gemeenten gaan voorzien in een aanbod van schuldpreventie. Zij zetten in
termen van preventietypen met name in op selectieve en geïndiceerde schuldpreventie (tweede en
derde trede). Daarbij ligt de focus op het terugdringen van de schuldenproblematiek in het
algemeen.
Pagina | 29

Gemeenten besteden wel aandacht aan doelgroepen (ZZP-ers, jongeren, huizenbezitters) maar
nauwelijks aan typen achterstanden (zoals betaling zorgkosten). Binnen het preventiebeleid
besteden gemeenten wel aandacht aan het belang om vaste lasten te betalen, maar daarbij richten
ze zich doorgaans op huur en in mindere mate op energie. Omdat wanbetaling zorgkosten niet tot
royement kan leiden, zijn de consequenties minder groot dan het niet betalen van huur of energie.
Dit lijkt een belangrijke verklaring voor het feit dat zorgkosten geen standaard aandachtspunt zijn bij
de inzet van gemeenten om burgers te motiveren in ieder geval de vaste lasten trouw te betalen.
Bij veel gemeenten staan de financiële middelen op dit moment onder druk. Zowel een algemene
bezuinigingsopgave als de structurele korting op het gemeentefonds per 2012 op schuldhulpverlening, leidt er bij een deel van de gemeenten toe dat zij zich bezinnen op hun inzet op
schuldpreventie. Een steeds grotere groep gemeenten stopt of is voornemens te stoppen met het op
aanzienlijke schaal inhouden en doorbetalen van de premie. Hetzelfde geldt voor het aanbod van
budgetbeheer.
6.2 Er is ruimte om de inzet van interventies en arrangementen te verbeteren en te verbreden
Het verschil in focus tussen zorgverzekeraars en gemeenten en de relatieve onbekendheid met de
oorzaken van wanbetaling (gedragsvraagstuk) lijken belangrijke verklaringen te zijn voor zowel het
type interventies als voor de mate waarin de beschikbare interventies en arrangementen worden
ingezet. Wanbetaling zorgkosten is geen op zichzelf staand vraagstuk. Het is onderdeel van een
bredere schuldenproblematiek bij de Nederlandse huishoudens. En het besef dat schuldenproblematiek in hoge mate een gedragsvraagstuk is, geeft aanleiding om niet alleen te voorzien in
‘technische’ interventies en arrangementen gericht op het ‘overnemen’ van de betaling door de
verzekerde maar juist ook op interventies en arrangementen om de motivatie om te betalen te
beïnvloeden. Immers, het overnemen van de betalingsstroom (zoals bij inhouden en doorbetalen)
levert vooral op de korte termijn succes op. De verzekerde betaalt zijn premie. Maar als niet ook
wordt ingegrepen op de eigen (intrinsieke) motivatie om te betalen, dan leiden de ‘technische’
interventies op de lange termijn tot (te) grote en (te) arbeidsintensieve interventies waarbij op enig
moment de betaalbaarheid ter discussie komt.
Het antwoord op de vraag hoe zorgverzekeraars (in samenwerking met gemeenten) kunnen voorzien
in een effectievere aanpak om wanbetaling zorgkosten te voorkomen, lijkt onder meer te liggen in
het verbeteren en uitbreiden van het aantal beschikbare interventies en deze inzetten binnen
arrangementen.
De verbetering van de bestaande interventies en arrangementen is dan met name gericht op het
optimaliseren van ‘technische’ betalingsconstructies. Door het inhouden en doorbetalen van premie
en/of zorgtoeslag te optimaliseren, kan bij een grotere groep gegarandeerd worden dat nieuwe
premies betaald worden (zolang er inkomen is). Door hiernaast ook te zorgen voor uitbreiding van
het aantal interventies en arrangementen kan invulling worden gegeven aan het besef dat
schuldenproblematiek een gedragsvraagstuk is.

Pagina | 30

Door ‘de wil’ om zorgkosten te betalen te beïnvloeden, wordt ook voor de langere termijn voorzien
in een strategie om de zorg betaalbaar te houden. Het is ondoenlijk om wanbetaling alleen terug te
dringen door sec in te zetten op het bij steeds grotere groepen inhouden van de noodzakelijke
betalingen ten gunste van de zorg.
Naast verbeteren en uitbreiden moet bij de doorontwikkeling van interventies en arrangementen
ook nadrukkelijker aandacht komen voor effectiviteit en efficiency. Het ontbreken van gedeelde
kennis hierover staat effectieve doorontwikkeling van het arsenaal aan interventies en
arrangementen in de weg.
6.3 Om wanbetaling zorgkosten te beperken moet worden voorzien in drie stappen
Om te kunnen voorzien in de doorontwikkeling zoals hiervoor geschetst (verbeteren, verdiepen en
inzicht in resultaat) lijkt het noodzakelijk dat wordt voorzien in drie stappen. De eerste en meest
belangrijke stap is dat zorgverzekeraars en gemeenten elkaars denkkader en belangen (h)erkennen
als het gaat om preventie wanbetaling. Deze quick scan wijst uit dat de afstand tussen
zorgverzekeraars en gemeenten nog vrij groot is. Het verdient aanbeveling om ter ondersteuning van
het ontwikkeltraject van nieuwe arrangementen er voor te zorgen dat gemeenten en
zorgverzekeraars om te beginnen meer oog krijgen voor elkaars positie en de gedeelde belangen
daarbinnen. Die (h)erkenning vormt basis voor de volgende stap: het ontwerpen van nieuwe
interventies en arrangementen.
De tweede stap is het bij elkaar brengen van de stakeholders. Om tot succesvolle arrangementen en
interventies te komen, is het van belang dat zorgverzekeraars en gemeenten daar in samenwerking
de lead in hebben. Ze hebben beide belangen en mogelijkheden om wanbetaling tegen te gaan.
Overwogen kan worden om een aantal afgevaardigden van zorgverzekeraars en gemeenten met
elkaar in gesprek te brengen om zowel de probleemanalyse (wat zijn de oorzaken van wanbetaling)
als de daarop aansluitende oplossingen (arrangementen en interventies) te laten ontwerpen. Door
bij de uitwerking van mogelijke arrangementen en interventies nadrukkelijk aandacht te besteden
aan het rendement (positieve businesscase) wordt de kans zo groot mogelijk dat de uitgewerkte
arrangementen en interventies ook daadwerkelijk tot stand komen.
De derde stap heeft betrekking op de (lokale) inbedding van arrangementen. In de samenwerking
tussen zorgverzekeraars en gemeenten is het noodzakelijk dat er bij de gemeente niet alleen
ambtelijk maar ook bestuurlijk commitment is om wanbetaling aan te pakken en dat financiering
beschikbaar is. De bezuinigingsopgave bij gemeenten leidt ertoe dat hun mogelijkheden om nieuwe
interventies te ontwikkelen en/of in te zetten beperkt zijn. Gemeenten kunnen momenteel vooral
tijd en kennis over de (lokale) schuldenproblematiek en mogelijke oplossingen inbrengen. Andere
randvoorwaarden om te komen tot succesvolle arrangementen zijn: nadrukkelijke co-creatie door
zorgverzekeraar en gemeente, stapsgewijze invoering en regelmatige evaluatie van de voortgang
zodat bijsturing tijdig mogelijk is.

Pagina | 31