DE ENERGIE-INVESTERINGSAFTREK:

FREERIDING
BINNEN DE PERKEN
Herman Vollebergh

De energie-investeringsaftrek:
Freeriding binnen de perken
Herman Vollebergh

De energie-investeringsaftrek: freeriding binnen de perken
© PBL Planbureau voor de Leefomgeving
Den Haag, 2020
PBL-publicatienummer: 3772
Auteur
Herman Vollebergh
Contact
Herman Vollebergh (herman.vollebergh@pbl.nl)
Supervisie
Rob Weterings
Met dank aan
Speciale dank gaat uit naar Ellen Schep en Robert Vergeer van CE Delft alsmede Joost Nauta (RVO)
en Jan Hendriks (Ministerie EZK). Verder dank ik collega’s van het PBL voor hun commentaar, in het
bijzonder Paul Koutstaal en Rob Weterings.
Redactie figuren
Beeldredactie PBL
Eindredactie en productie
Uitgeverij PBL
Delen uit deze publicatie mogen worden overgenomen op voorwaarde van bronvermelding:
Vollebergh, H. (2020), De energie-investeringsaftrek: freeriding binnen de perken, Den Haag: Planbureau
voor de Leefomgeving.
Het Planbureau voor de Leefomgeving (PBL) is het nationale instituut voor strategische
beleidsanalyse op het gebied van milieu, natuur en ruimte. Het PBL draagt bij aan de kwaliteit van
de politiek-bestuurlijke afweging door het verrichten van verkenningen, analyses en evaluaties
waarbij een integrale benadering vooropstaat. Het PBL is vóór alles beleidsgericht. Het verricht zijn
onderzoek gevraagd en ongevraagd, onafhankelijk en wetenschappelijk gefundeerd.

Inhoud

Samenvatting6
1

Inleiding

11

2

Adoptiesubsidies, freeriding en ­welvaart

13

2.1
2.2
2.3

Adoptiesubsidies voor het stimuleren van het gebruik van schonere technologie 13
Welvaartseffecten
14
Effectiviteit energiesubsidies en freeriding
17

3

Adoptiebeslissingen en effectiviteit

19

3.1
3.2

Factoren die een rol spelen bij freeriding 
Hoe freeriding te beperken?

19
22

4

Bevindingen en aanbevelingen EIA

24

4.1
4.2

EIA in de praktijk
Evaluatie en opties voor verbetering 

24
27

5

Literatuur

31

Samenvatting
Aanleiding
Momenteel is er veel aandacht voor verdere uitbreiding van het subsidiebeleid voor
schonere en zuiniger energietechnologie … In het kader van het klimaatakkoord zijn de
ambities groot om marktpartijen over te laten stappen naar minder CO2-intensieve
technologie. Vaak spelen subsidies een grote rol. Voorbeelden hiervan zijn de regeling
Versnelde klimaatinvesteringen in de industrie (VEKI), de Investeringssubsidie duurzame
energie (ISDE) gericht op het midden- en kleinbedrijf (mkb) en de Stimuleringsregeling
duurzame energietransitie (SDE++) gericht op CO2-besparingsopties in de industrie.
… maar er is weinig aandacht voor de effectiviteit, met name voor het risico dat er veel
gebruikers wel profiteren van de regeling maar niet hun gedrag aanpassen, de
zogenoemde freeriders. Er bestaat al veel ervaring met het stimuleren van schonere en
zuiniger technologie, zoals de al in 1997 ingevoerde Energie-investeringsaftrek (EIA), de
Milieu-investeringsaftrek (MIA) en de Vervroegde aftrek milieu-investering (VAMIL, later
hernoemd tot: Willekeurige afschrijving milieu-investeringen). Deze regelingen zijn
destijds ook ingevoerd ter ondersteuning van de in 1996 geïmplementeerde energiebelasting. Vooral bij de EIA is een steeds terugkerend zorgpunt het relatief hoge percentage
‘freeriders’, dat wil zeggen gebruikers die ook zonder de subsidie zouden hebben geïnvesteerd. Een groot aantal freeriders suggereert dat het subsidiegeld ineffectief is en niet leidt
tot meer inzet van schone technologie.
Het hoge aandeel freeriders bij de EIA roept de vraag op of hier niet wat aan te doen is.
Bij de EIA schommelt het percentage freeriders volgens de investeerders zelf rond de 50
procent. Door slimmere vormgeving in eerste 10 jaren na haar introductie is het percentage
geleidelijk wat teruggebracht, maar daarna is het toch weer boven de 50 procent. Naar
aanleiding van de laatste evaluatie door CE Delft (CE Delft 2018) heeft het kabinet een aantal
voorstellen gedaan voor verbetering (zie (Kamerbrief over Kabinetsreactie 2018). In de
discussie met de Tweede Kamer heeft het kabinet niettemin nog aanvullend onderzoek
toegezegd; op verzoek van het kabinet geeft het PBL in deze Policy Brief hieraan invulling.
Deze Policy Brief gaat op het freeridervraagstuk in aan de hand van literatuurstudie in
combinatie met inzichten uit de beschikbare evaluaties van de EIA in de afgelopen 20
jaar. De vragen van het kabinet naar aanleiding van het freeridervraagstuk bij de EIA
betreffen een goede definitie van wat freeriders precies zijn, welk inzicht bestaat in de wijze
waarop bedrijven tot een bepaalde investeringsbeslissing komen en welke rol een regeling
als de EIA daarbij speelt, en, tot slot, welke aanpassingen een verlaging van het percentage
freeriders in de EIA mogelijk zouden maken. Om antwoord te kunnen geven op deze vragen
is het nodig het vraagstuk van freeriding te plaatsen in de bredere maatschappelijke context
6 | De energie-investeringsaftrek

van het geven van overheidssubsidie in het algemeen, de welvaartseffecten die hierbij in het
geding zijn, en hoe subsidieregelingen als de EIA zo kunnen worden vormgegeven dat het
aantal freeriders zo beperkt mogelijk blijft. Daarbij gaan we expliciet in op de wijze waarop
bedrijven investeringsbeslissingen nemen en de verschillen daarbij tussen sectoren en
bedrijven.

Adoptiesubsidies, freeriding en welvaart
Subsidieregelingen zoals de EIA zijn bedoeld om bedrijven over te halen om schonere,
nog niet gangbare en vaak duurdere technologie eerder en vaker toe te passen oftewel
te adopteren. Dergelijke adoptiesubsidies worden vaak verstrekt om met name bedrijven te
stimuleren tot het nemen van bepaalde beslissingen, te weten de keuze voor een energiezuinige of schonere, maar vaak ook duurdere technologie. Een subsidie mikt op een
zogenoemd versnellingseffect: bedrijven gaan de technologie eerder gebruiken. Daarnaast
zorgt subsidie ook voor een verruimingseffect omdat méér bedrijven over de streep worden
getrokken. Het uiteindelijke penetratieniveau ligt dus hoger dan in de situatie zonder
subsidie. Voor deze effecten zorgen met name de attentiewaarde voor de gesubsidieerde
technologie en het financieel goedkoper maken van dit alternatief.
De economische theorie maakt duidelijk dat bij adoptiesubsidies een netto welvaartswinst kan optreden omdat er gunstige effecten zijn vanwege milieuwinst en kennisexternaliteiten. Adoptiesubsidies stimuleren schonere technologie die duurder én schoner is
dan het meer vervuilende alternatief, en die bovendien nog aan het begin van de leercurve
zit. Door het gebruik van de schonere technologie treedt directe milieuwinst op vanwege de
besparing op energie en emissies. Daarnaast er is sprake van welvaartswinst vanwege het
versterken van de transitietechnologie door onder meer de extra attentiewaarde, de lagere
leerkosten door meer diffusie van deze technologie en de eerdergenoemde extra impuls
voor R&D. Hiertegenover staan wel directe welvaartsverliezen. Allereerst zorgt de extra vraag
naar de technologie voor een ‘deadweight loss’) omdat de subsidie steeds groter is dan de
benodigde extra kosten voor degenen die hun gedrag veranderen. Daarnaast is er een verlies
vanwege de kosten om de subsidie zelf te financieren via hogere belastingen. Per saldo
treedt er dus pas welvaartswinst op als de twee positieve effecten de beide welvaartsverliezen domineren.
De problematiek van ‘freeriding’ betreft eigenlijk een herverdeling van overheidsgeld
en zorgt alleen voor een indirect welvaartsverlies. Voor sommige bedrijven is een
subsidie zonder twijfel noodzakelijk om bijvoorbeeld een warmtepomp te kunnen
aanschaffen. Maar andere bedrijven zouden die warmtepomp ook wel zonder subsidie
hebben aangeschaft, bijvoorbeeld vanwege de grootte van hun pand of omdat zij de
positieve effecten voor het milieu expliciet in hun aanschafbeslissing meewegen. Dat zijn
de bedrijven die in de literatuur worden aangeduid met de naam ‘freeriders’ omdat zij

Freeriding binnen de perken | 7

onnodig gebruik maken van de subsidie1: zij maken gebruik van de regeling maar zouden
ook zonder de inzet van de subsidie dezelfde beslissing op hetzelfde moment in de tijd
hebben genomen. De subsidie is daardoor minder effectief, maar leidt niet direct tot
welvaartsverlies. Voor de bedrijven komt de subsidie neer op een gratis inkomensoverdracht
zodat er dus alleen sprake is van herverdeling van belastingbetalers aan bedrijven.2

Subsidie-effectiviteit en freeriding
Om het freeridergedrag te verminderen kan de overheid zich het beste richten op de
factoren die dit gedrag beïnvloeden, zoals specifieke kenmerken van de gesubsidieerde
technologie, bedrijven, de subsidie zelf en de instrumentcontext. De netto-effectiviteit
van subsidies is groter als een regeling minder freeriders trekt. Freeriding is in zekere mate
echter onvermijdelijk. Dat komt omdat de overheid te weinig informatie heeft over welke
(subsidie)hefboom investeerders precies in welke situatie over de streep trekt. De uitdaging
voor de overheid is dus door middel van de juiste (impliciete) subsidiecontracten de
bedrijven die niet toch al zouden investeren aan te zetten tot gedragsverandering. Daarbij
hebben subsidies het voordeel dat ze uitdrukkelijk bijdragen aan het verminderen van de
onzekerheid bij investeringsbeslissingen. Naarmate beter rekening wordt gehouden met de
zogenoemde onrendabele top, het gewoonlijk negatieve verschil in rendement van de
schonere technologie, bij de juiste groep gebruikers, zal de kans op freeriding kleiner zijn.
Uit de literatuur over subsidie-effectiviteit en freeriding kunnen een aantal lessen
worden getrokken. In het algemeen kan een subsidie het beste worden gericht op
technologieën met een wat langere, maar ook weer niet al te lange terugverdientijd van de
techniek. Het is dus de vraag wanneer de technologie echt buiten bereik ligt voor investeerders vanwege het (netto)kostenverschil, de al genoemde ‘onrendabele top’, en wanneer de
extra kosten voor die investeerders juist te laag zijn. Van belang is ook een continue
screening van technologieën, zodat bekend is welke technologieën voldoende vernieuwend
zijn en of het kostenverschil nog een subsidie rechtvaardigt. De subsidie kan zich het beste
richten op bedrijven die hiervoor het meest gevoelig zijn. Opvallend is dat de mate van
voordeel minder van belang is voor de subsidie-effectiviteit vanwege het attentiewaardeeffect, dat wil zeggen het bekender worden van schonere technologie door de subsidie. Tot
slot geldt dat naarmate de garantie van de subsidiestroom zekerder is, de effectiviteit
toeneemt en dus de kans op freeriding afneemt.
1

Een ‘freerider’ is iemand die gebruik maakt van een publieke voorziening zonder daarvoor zijn eigen
bijdrage te leveren. Strikt genomen is hier geen sprake van het bewust profiteren van de regeling, maar
eerder van een ‘windfall profit’, dat wil zeggen een voordeeltje waar iemand bij toeval van meeprofiteert.
Het begrip ‘freerider’ is momenteel de meer ingeburgerde term en wordt daarom hier ook gehandhaafd.

2

Omdat het welvaartsverlies van extra subsidievraag ook afhangt van de mate van gedragsreactie
(‘elasticiteit’) doet zich hier het paradoxale effect voor dat hoe sterker de reactie, des te minder freeriders,
maar des te hoger dit welvaartsverlies. Omdat in deze studie geen analyse is gemaakt van alle welvaartseffecten, blijft dit effect verder buiten beschouwing.

8 | De energie-investeringsaftrek

Bevindingen EIA
Uiteindelijk bepalen vormgeving en context tezamen de welvaartseffecten van een
subsidieregeling zoals de EIA. De EIA is zo vormgegeven dat in essentie de overheid bepaalt
welke schone technieken gericht op energiebesparing mogen worden toegepast. Aan de
aanbodkant – de Energielijst op basis waarvan subsidie wordt verstrekt – worden nieuwe
technieken gescreend en in principe aangepast aan voortschrijdende technologische
ontwikkeling. Deze lijst draagt tegelijk aan de vraagkant – dat wil zeggen de bedrijven die
investeren – bij aan de bekendheid van deze schonere technieken. Tegelijk zorgt de keuze
voor een belastingaftrek voor een verlaging van de (extra) kosten, maar wel alleen bij de
aanschaf van technologieën.
De evaluaties in de loop der jaren suggereren een duidelijk positief attentiewaarde-effect
van de Energielijst maar ook relatief veel freeriders. De evaluaties van de EIA bevestigen dat
de Energielijst in belangrijke mate bijdraagt aan een bredere bekendheid van de technieken die
op die lijst staan. Door plaatsing op de Energielijst komt een technologie onder de aandacht van
mogelijke investeerders en ook het vertrouwen in een bepaalde techniek neemt hierdoor toe.
Het belang van dit effect bleek ook uit de casestudies en de enquête onder leveranciers. Tegelijk
geeft gemiddeld zo rond de helft aan de investeringsbeslissing ook zonder EIA te zullen hebben
genomen. Dat is een redelijk robuust beeld in de loop van de tijd. Het percentage freeriders is bij
EIA relatief hoog ten opzichte van andere regelingen zoals de MIA, de VAMIL, en de SDE+.
Bedrijven die investeringen evalueren op basis van een financiële rekenmethode zijn vaker
freeriders. Het blijkt moeilijk om een duidelijk verband te vinden tussen factoren als het type
technologie dat wordt gesubsidieerd, de terugverdientijd van de technologie, de sector die
investeert of de mate van voordeel, het subsidiepercentage. Uit econometrisch onderzoek blijkt
uiteindelijk alleen dat het wel of niet rekenen door een bedrijf met een kritische terugverdientijd de belangrijkste verklarende factor is voor het al of niet freeridergedrag, ook als gecontroleerd wordt voor verschillende technologieën (Aalbers et al. 2011). Bedrijven die een financiële
evaluatie doen zijn relatief vaak freerider en dat zijn vaak de grotere bedrijven.
De subsidie-effectiviteit van de EIA is relatief hoog, maar neemt geleidelijk wel af. De
subsidie-effectiviteit van de EIA, gemeten als de energiebesparing per euro belastinguitgave,
blijkt hoog ten opzichte van andere regelingen. Zelfs als rekening wordt gehouden met
freeriders zijn de opbrengsten per euro overheidsgeld nog steeds heel behoorlijk.
Omgerekend naar euro per ton bespaarde CO2-emissie gaat het tussen 2012 en 2017 om een
subsidie-‘effectiviteit’ van gemiddeld 14 euro per ton CO2, en wanneer rekening wordt
gehouden met freeriders tussen 21 en 46 euro per ton CO2. Vergeleken met andere subsidies
is dit een relatief goedkope manier om op CO2 te besparen. Wel neemt deze effectiviteit
geleidelijk af, maar dat hangt ook samen met de keuze om de EIA alleen te gaan richten op
energiebesparende technologie en niet langer op investeringen in duurzame energie omdat
deze laatste volgens bestaande rekenregels meer opleveren per euro investering. De huidige
gesubsidieerde technieken leveren ook minder grote besparingen per euro belastinguitgave
dan in het verleden omdat het laaghangende fruit al is geplukt.
Freeriding binnen de perken | 9

Aanbevelingen
De huidige vormgeving van de EIA sluit goed aan op inzichten uit de literatuur: over
effectieve regelingen om de adoptie van schonere technologie te stimuleren. Een aantal
kenmerken zoals het gebruik van een goed gescreende Energielijst, de gerichtheid van de
EIA op het mkb en de vormgeving van de subsidie als belastingaftrek zijn de belangrijkste
ingrediënten voor de effectiviteit van de regeling. De conclusie is daarom dat het stimuleren
van het toepassen van energiezuinige technologie van groot belang is, maar ook dat er
vanwege de dynamiek in de technologische ontwikkeling een continue alertheid van de
subsidiegever is vereist.
De analyse van de ervaringen met de EIA geeft wel aanleiding tot de volgende suggesties:
Het lijkt zinvol nog eens kritisch na te gaan of de huidige lijst met technologieën voldoende
is aangepast aan de voortschrijdende technologische ontwikkeling. Juist deze screening is
van groot belang, zeker nu wordt overwogen de regeling uit te breiden naar nieuwe
technologie zoals CO2-besparende procestechnologie in de industrie of grondstofverminderende technologie in het kader van de Circulaire Economie.
• Ook zou nog eens goed naar de besparingsberekeningen moeten worden gekeken, onder
meer omdat deze nu uitgaan van de klassieke werking van een vooral op fossiele
brandstoffen gebaseerde energiemarkt, terwijl momenteel de baten (van energie of CO2)
meer en meer plaats- en tijdstipgebonden worden vanwege onder meer een vraaggestuurd energie-aanbod.
• Het is moeilijk om onderscheid te maken tussen bedrijven die wel of niet rekenen met
een terugverdientijd omdat informatie daarover niet voor derden toegankelijk is. Zolang
de focus gericht blijft op relatief kleine investeringen die met name het mkb doet, zullen
er minder freeriders zijn.
• Het lijkt mogelijk om de subsidie nog aan te passen en effectiever te maken. Zo is de
huidige termijn voor verliescompensatie van 3 jaar mogelijk aan de korte kant of zou juist
meer ruimte voor willekeurige afschrijving moeten worden gegeven. In de non-profitsector kan mogelijk nog winst worden behaald met een lagere kans op freeriding.
• Gezien de ervaringen in het verleden lijkt er binnen het huidige regime geen enkele reden
voor hogere aftrekpercentages. Hogere percentages maken de regeling duurder voor de
overheid, ook al lijken ze niet tot meer freeriders te leiden.
• De vaststelling of een investeerder een freerider is, is nu vooral gebaseerd op zelfevaluatie
van deze investeerder en dat geeft een beperkt inzicht. Nader onderzoek naar vergelijkbare bedrijven die juist geen gebruik hebben gemaakt van de EIA bij een vergelijkbare
investering zou meer helderheid verschaffen of een investering in de schonere technologie echt additioneel is dankzij de EIA of toch niet.

10 | De energie-investeringsaftrek

1 Inleiding
Momenteel is er veel aandacht voor verdere uitbreiding van het subsidiebeleid voor
schonere en zuiniger energietechnologie. De vraag om extra middelen is groot in het
kader van de ambities van het klimaatakkoord en de wens om over te stappen naar minder
CO2-intensieve technologie. Zo is er de regeling Versnelde klimaatinvesteringen in de
industrie (VEKI), de verruiming met 100 miljoen extra voor de Investeringssubsidie
duurzame energie (ISDE) gericht op het midden- en kleinbedrijf (mkb) ter stimulering van
zonnepanelen, lijkt er een regeling te komen voor binnenvaart (in voorbereiding), en is er
onderzoek binnen de Stimuleringsregeling duurzame energietransitie (SDE++) om
technologie op te nemen van warmtepompen tot ledverlichting in kassen.
Er bestaat echter al veel ervaring met het stimuleren van schonere en zuiniger technologie. Sinds 1997 bestaat al de Energie-investeringsaftrek (EIA) die samen met de Milieuinvesteringsaftrek (MIA) en de Vervroegde aftrek milieu-investeringen (VAMIL) voor een deel
in hetzelfde voorziet als de nieuw beoogde instrumenten. Bij de EIA gaat het net als bij MIA
en VAMIL om fiscale faciliteiten die specifieke investeringen bij bedrijven beogen te
stimuleren door de marktintroductie daarvan fiscaal aantrekkelijk te maken. Bij de EIA staan
met name innovatieve bedrijfsmiddelen die energie-efficiënter zijn dan de gangbare
bedrijfsmiddelen centraal, en voorheen ook de toepassing van duurzame energiebronnen.
De lagere investeringskosten voor ondernemers ontstaan door deze kosten aftrekbaar te
maken van de inkomsten- en vennootschapsbelasting (ib en vpb). Er bestaat dus al veel
ervaring met subsidieregelingen gericht op schonere en zuiniger energietechnologie.
Een zorgpunt bij subsidieregelingen is de onvermijdelijke aanwezigheid van zogenoemde ‘freeriders’, oftewel investeerders die ook zonder de regeling in schonere
technologie zouden investeren. Sinds de introductie van de EIA in 1997 is er al aandacht
voor de effectiviteit ervan, omdat subsidieregelingen vaak ook leiden tot overmatig en
ineffectief gebruik. Vanwege een goede budgettaire controle op die effectiviteit dienen
subsidies in de vorm van fiscale faciliteiten iedere vijf jaar te worden geëvalueerd (zie
Tweede Kamer 2015) en waar nodig tussentijds te worden gemonitord en bijgestuurd.
Inmiddels zijn er 4 evaluaties beschikbaar over de EIA die de gehele periode van 1997 tot een
groot deel van 2017 bestrijken (IBO 2000; SEO 2006; Ecorys, 2012 en CE, 2018). Een steeds
terugkerend zorgpunt is het relatief hoge percentage ‘freeriders’, dat wil zeggen gebruikers
die ook zonder de subsidie zouden hebben geïnvesteerd. Een groot aantal freeriders
suggereert immers dat het subsidiegeld ineffectief is besteed omdat het niet heeft geleid tot
méér toepassingen van schone technologie.

Freeriding binnen de perken | 11

In deze Policy Brief onderzoeken we de rol van freeriding bij subsidies die het gebruik
van een schonere technologie moeten stimuleren, en wat er aan freeriding te doen
valt. Het percentage freeriders schommelt al lange tijd rond de 50 procent; voor de helft van
de subsidieontvangers komt de subsidie daardoor neer op een gratis inkomensoverdracht.
De helft van de subsidie trekt dan geen nieuwe investeerders over de streep en is daardoor
niet effectief. Het kabinet onderschrijft de breed gedeelde politieke wens om het percentage
freeriders in de EIA zo laag mogelijk te houden. In de kabinetsreactie naar aanleiding van
het laatste onderzoek naar de effectiviteit van het EIA-instrumentarium (CE Delft 2018) komt
het freeriderprobleem ook weer terug (Kamerbrief over Kabinetsreactie 2018). In de
discussie met de Tweede Kamer is daarom door het kabinet toegezegd nog aanvullend
onderzoek te doen naar dit fenomeen. Deze Policy Brief vormt de praktische invulling van
deze toezegging van het kabinet.
Aan de hand van literatuurstudie in combinatie met empirische inzichten uit de
evaluaties van de EIA in de afgelopen 20 jaar wordt het freeridersvraagstuk geplaatst in
een maatschappelijke welvaartscontext en nagegaan welke extra mogelijkheden er zijn
om de effectiviteit van de EIA te verbeteren. De relevante vragen voor dit onderzoek
betreffen: wat verstaan we precies onder freeriders, welk inzicht bestaat er in de wijze
waarop bedrijven tot een bepaalde investeringsbeslissing komen en welke rol speelt een
regeling als de EIA daarbij, en, tot slot, welke aanpassingen zouden een verlaging van het
percentage freeriders in de EIA mogelijk maken? We besteden expliciet aandacht aan de
wijze waarop bedrijven investeringsbeslissingen nemen, en de verschillen daarbij tussen
sectoren en bedrijven. Daarbij wordt gebruik gemaakt van beschikbare inzichten uit de
(economische) literatuur in combinatie met empirische inzichten uit de beschikbare
evaluaties van de EIA in de afgelopen 20 jaar. Ook is gebruik gemaakt van nadere detail­
kennis van de vorige evaluator CE Delft alsmede betrokkenen van het ministerie van EZK
en RVO. In het bijbehorende Achtergrondrapport gaan we veel uitgebreider in op de
verschillende vragen en wordt de empirische kennis in meer detail geanalyseerd en in
context geplaatst.

12 | De energie-investeringsaftrek

2 Adoptiesubsidies,
freeriding
en ­welvaart
2.1 		Adoptiesubsidies voor het stimuleren van het ­gebruik
van schonere technologie
Veel subsidieregelingen zoals de EIA zijn in de eerste plaats gericht op de toepassing
van schonere, nog niet gangbare en vaak duurdere technologie. Subsidies in de vorm
van een belastingaftrek op een investering, zoals de EIA, worden verstrekt om met name
bedrijven te stimuleren tot het nemen van bepaalde beslissingen, te weten de keuze voor
een energiezuinige of schonere, maar vaak ook duurdere technologie.
In principe verruimt en vervroegt een subsidie de adoptie van schonere technologie. In
figuur 2.1 beschrijft de S-vormige curve de mogelijke penetratie van een technologie in de loop
van de tijd. Een subsidie verschuift die curve naar voren en naar boven. De verschuiving van de
curve naar voren laat het versnellingseffect zien: bedrijven adopteren de technologie eerder. De
verschuiving van de curve naar boven komt doordat er meer bedrijven over de streep worden
getrokken. Het uiteindelijke penetratieniveau ligt dus hoger dan in de situatie zonder subsidie.
De snellere en grotere penetratie van schonere technologie door een adoptiesubsidie
komt door de combinatie van attentiewaarde en kostenverlaging. De twee belangrijkste
redenen waarom een subsidie effect kan hebben op de adoptie van bepaalde technologie zijn:
(i) Grotere bekendheid van specifieke, nog weinig in de praktijk toegepaste schonere
technologieën. Dit komt door de zogenoemde attentiewaarde die uitgaat van de lijst die
aangeeft welke technologieën worden gesubsidieerd. Hierdoor worden deze technologieën beter bekend bij potentiële gebruikers;
(ii) Gunstiger financiële kosten-batenverhouding voor de duurdere schonere technologie.
De subsidie verlaagt de financiële kosten-batenverhouding van de in beginsel duurdere
technologie waardoor deze technologie voor een bedrijf eerder rendabel wordt.
Door deze twee effecten zijn bedrijven zich door de subsidie meer bewust van de mogelijkheden die de schone technologie biedt, en ook zullen er nu meer bedrijven zijn die haar als
rendabel beoordelen.

Freeriding binnen de perken | 13

Figuur 2.1
Penetratie van gesubsidieerde schonere technologie
%
100
Met subsidie
Additionele
penetratie

0
Marktintroductie

pbl.nl

Zonder subsidie

Start
subsidie

Tijd

Bron: PBL

Naast een stimulans voor meer vraag, stimuleren goed vormgegeven adoptiesubsidies
ook de ontwikkeling van nieuwe technologie. De (relatieve) prijsverlaging van schone
technologie geeft vanzelfsprekend een directe stimulans aan bedrijven om meer van deze
technologie te kopen. Maar daarnaast is het ook voor de aanbieders van deze technologie
zaak om te zorgen dat er steeds weer nieuwe technologie op de markt komt die nog beter
presteert. Dit effect treedt op zolang er subsidie wordt verstrekt op basis van steeds beter
presterende technologieën. Bij voldoende dynamiek verdwijnen deze technieken ook weer
en komen er nieuwe, steeds zuiniger exemplaren daarvoor in de plaats.

2.2 		

Welvaartseffecten

Een steeds terugkerende discussie over het gebruik van subsidieregelingen is de vraag
of deze wel effectief en (kosten)efficiënt zijn. Als maatstaf voor de effectiviteit van
overheidsbeleid via belastinguitgaven geldt in dit geval de gerealiseerde reductie van
energiegebruik of emissies. Effectiviteit heeft daarnaast betrekking op de vraag in welke
mate een subsidie daadwerkelijk zorgt voor andere keuzes van bedrijven en dus leidt tot
andere aankoopbeslissingen en technologiegebruik. Kostenefficiëntie gaat juist over de
vraag of dit instrument wel tegen de laagste kosten zorgt voor doelbereik, in dit geval
minder energiegebruik of emissiedruk. Traditioneel zijn subsidies impopulair onder
economen omdat er twijfels bestaan over zowel effectiviteit als kostenefficiëntie (OECD
2013). Als subsidies niet leiden tot een andere inzet van schonere technologie, omdat de
investeerder deze toch wel zou hebben gekozen, dan is deze subsidie niet effectief. En
efficiënt is deze evenmin als andere instrumenten dit doel ook zouden realiseren tegen
14 | De energie-investeringsaftrek

lagere kosten. Zo is een nadeel van subsidies dat er ook kosten moeten worden gemaakt om
deze te financieren, bijvoorbeeld via het heffen van belasting. Subsidies, of dat nu in de
vorm is van een directe overdracht of een gedeeltelijke teruggave van de investeringskosten
via de vennootschap- (vpb)- of inkomstenbelasting (ib), vereisen nu eenmaal belastingheffing om de budgettaire uitgaven te financieren.
Evaluaties van (kosten)effectiviteit dienen idealiter in het bredere raamwerk te worden
bezien van alle relevante welvaartseffecten van subsidieverlening. Effectiviteit heeft
betrekking op de vraag in welke mate een subsidie daadwerkelijk zorgt voor andere keuzes
van bedrijven en dus leidt tot andere adoptiebeslissingen. Kosteneffectiviteit beziet in
hoeverre een gegeven instrument zoveel mogelijk waar geeft voor zijn ‘subsidiegeld’. Dit is
wat anders dan de vraag of dit instrument tegen de laagste kosten zorgt voor doelbereik, in
dit geval minder energiegebruik of emissiedruk. Bovendien zijn er nog heel andere
welvaartseffecten van een subsidie relevant. Samengevat bestaan de welvaarstseffecten uit:
1. Directe milieuwinst vanwege de besparing op energie en emissies door de adoptie van de
schonere technologie;
2. Welvaartswinst vanwege het versterken van transitietechnologie onder meer via de extra
attentiewaarde, de mogelijk lagere leerkosten van meer diffusie van deze technologie en
de extra impuls voor R&D;
3. Welvaartsverlies van extra subsidievraag omdat de subsidie steeds groter is dan de
benodigde extra kosten voor degenen die hun gedrag veranderen (deadweight loss);
4. En de kosten van de financiering van de subsidie zelf, bijvoorbeeld vanwege de extra
kosten van belastingheffing.
5. Herverdeling van investeringsuitgaven van bedrijven die toch al zouden overstappen op
een schonere technologie, de zogenoemde freeriders, naar overheidsuitgaven vanwege
de door de overheid verstrekte subsidie.
Idealiter worden bij een evaluatie al deze effecten bepaald en afgezet tegen het alternatief van
een ander instrument, zoals een belasting op vervuiling, waarna de overheid het beste instrument kan selecteren. In de praktijk, en ook in deze studie, blijft de evaluatie veelal beperkt tot
een aantal van deze effecten, en is deze vaak ook nog onderhevig aan stevige meetproblemen.

Kern van de welvaartsanalyse van een adoptiesubsidie is dat deze wordt gegeven bij een
niet marktconforme en duurdere referentietechnologie. Figuur 2.2 brengt enkele van de
welvaartseffecten van een adoptiesubsidie in beeld. Hier wordt aangenomen dat zonder
subsidie de vraag naar de referentietechnologie veel groter is dan naar de schonere technologie, maar het kan ook zijn dat er helemaal nog niet in een referentietechnologie is geïnvesteerd zoals bij isolatie. Uit de figuur blijkt dat deze subsidie zorgt voor een grotere vraag naar
de schonere technologie (van productie initieel naar productie met subsidie), en dus ook
minder vraag naar de vuile technologie (niet in de figuur). Hierdoor is sprake van minder
onevenwichtigheid in de markt voor nieuwe technologie. Direct hieraan is ook de milieuwinst gekoppeld doordat de schonere technologie minder energieverbruik (en emissies) met
zich meebrengt ten opzichte van de referentietechnologie (niet in de figuur). Het derde
effect is een welvaartsverlies vanwege het kostprijsverlagende effect van de subsidie.
Freeriding binnen de perken | 15

Figuur 2.2
Welvaartseﬀecten van adoptiesubsidie
Marginale meerkosten

Productievraag
Aanbod schonere technologie

Schonere
technologie

'Deadweight loss'

Extra vraag
schonere technologie
pbl.nl

Referentie

Adoptiesubsidie

'Subsidie free riders'

Meerkosten
ten opzichte
van referentie

0

Bron: PBL

Initieel
schonere
technologie

Schonere
technologie
met subsidie

Het bedrag gemoeid met de subsidie is groter dan de welvaartswinst voor de extra gebruikers zoals blijkt uit de rode driehoek.3 Verder is een nadeel van subsidies dat er ook kosten
moeten worden gemaakt om deze te financieren, bijvoorbeeld via het heffen van extra
belasting. Dit vierde welvaarstseffect zorgt dus voor extra welvaartsverlies. Wanneer die
financiering echter komt uit de opbrengsten van extra milieubeprijzing kunnen die
welvaartskosten juist beperkt blijven, zolang tenminste sprake is van onbeprijsde milieuschaarste (Vollebergh 2012).
De problematiek van ‘freeriding’, dat wil zeggen het onnodig subsidie verstrekken
vanuit het perspectief van effectiviteit, betreft eigenlijk herverdeling en zorgt niet
zozeer voor een direct welvaartsverlies. Voor sommige bedrijven is een adoptiesubsidie
zonder twijfel noodzakelijk om bijvoorbeeld een warmtepomp aan te schaffen. Maar andere
bedrijven zouden die warmtepomp ook zonder subsidie hebben aangeschaft, bijvoorbeeld
vanwege de grootte van hun pand of omdat zij de positieve effecten voor het milieu expliciet
in hun aanschafbeslissing meewegen. Dat is de in de literatuur met de wat ongelukkige

3

Het gaat hier om het zogenoemde deadweight loss of excess burden van subsidieverlening. Om de extra vraag
te genereren is het bedrag aan subsidie in principe altijd groter dan de extra welvaartswinst die deze
oplevert voor de nieuwe gebruikers. Het welvaartsverlies hangt af van de hoogte van het subsidietarief en
de elasticiteit van de nieuwe gebruikers: naarmate meer gebruikers hun gedrag veranderen als gevolg van
de subsidie hoe hoger dit verlies.

16 | De energie-investeringsaftrek

Productie

naam freeriders aangeduide groep4: zij maken gebruik van de regeling maar zouden ook
zonder de inzet van de subsidie dezelfde beslissing op hetzelfde moment in de tijd hebben
genomen. Voor hen komt de subsidie neer op een gratis inkomensoverdracht zodat alleen
sprake is van herverdeling en niet van een welvaartsverlies.5 Degenen die de aanschaf toch al
zouden doen zonder subsidie, zijn weergegeven met het blauwe blok in de figuur.6

2.3 		

Effectiviteit energiesubsidies en freeriding

Subsidie-effectiviteit kan het beste worden gemeten door het doel van de subsidie, de
extra energiebesparing, af te zetten tegen de daarmee gemoeide belastinguitgaven plus
uitvoeringskosten. Effectiviteit van overheidsbeleid via belastinguitgaven, in dit geval
afgemeten aan de realisatie van een bepaalde reductie van energiegebruik of emissies, kan
het beste worden beoordeeld ten opzichte van de door de overheid gederfde belastingopbrengsten plus de gemaakte kosten voor de uitvoering plus de administratieve lasten van de
bedrijven. Dit is de zogenaamde subsidie-effectiviteit: hoeveel energiebesparing levert een
euro subsidiegeld gemiddeld op. De directe baten van dit beleid zijn dan de in de teller van
deze ratio tot uitdrukking komende vermeden energieverbruik of emissies. Hoe hoger deze
ratio, hoe effectiever de subsidie. Indirecte effecten op bijvoorbeeld de ontwikkeling van
nieuwe technologie blijven zo wel buiten beeld. Dat geldt ook voor de investeringskosten
en bedrijfsbaten van deze investeringen.
Voor de subsidie-effectiviteit is het verschil tussen bruto- en voor freeriders gecorrigeerde netto-effectiviteit relevant. Subsidies die bedoeld zijn om gedrag te veranderen,
zoals het stimuleren van de penetratie van schonere technologie, zorgen voor sommige
bedrijven onverwachts voor een voordeel voor bedrijven die toch al in deze nieuwe
technologie zouden investeren. Zolang het gedrag niet echt wordt beïnvloed door een
regeling, direct dan wel indirect, komt zo’n regeling voor freeriders dus neer op een
inkomensoverdracht. Omdat hier geen additionele energiebesparing wordt gerealiseerd, is
een regeling effectiever als er minder freeriders zijn.
4

Een freerider is iemand die gebruik maakt van een publieke voorziening zonder daarvoor zijn volledige
eigen bijdrage te leveren. Strikt genomen is hier geen sprake van het bewust profiteren van de regeling,
maar eerder van een windfall profit, dat wil zeggen een voordeeltje waar iemand bij toeval van meeprofiteert. Het begrip freerider is momenteel de meer ingeburgerde term en wordt daarom hier ook
gehandhaafd.

5

Omdat het welvaartsverlies van extra subsidievraag ook afhangt van de mate van gedragsreactie
(‘elasticiteit’) doet zich hier het paradoxale effect voor dat hoe sterker de reactie, des te minder freeriders,
maar des te hoger dit welvaartsverlies. Omdat in deze studie geen analyse is gemaakt van alle welvaartseffecten, blijft dit effect verder buiten beschouwing. Voor een verdere uitdieping van de welvaarsteffecten
zie het Achtergronddocument.

6

In plaats van dat de investeerder de totale kosten zelf draagt, neemt nu de overheid een deel daarvan
over zonder dat de subsidie hun gedrag verandert. Daarom geldt voor deze groep dat alleen sprake is van
herverdeling.

Freeriding binnen de perken | 17

Freeriding bij een subsidie is tot op zekere hoogte onvermijdelijk. Freeridergedrag is het
gevolg van het feit dat overheden niet in staat zijn vooraf te ‘discrimineren’ tussen bedrijven
die wel en die niet hun gedrag als gevolg van de subsidie aanpassen (Van Soest 2007; Wirl
2000). Omdat bedrijven zelf het beste weten wat goed voor hen is en de overheid geen
volledig inzicht heeft in alle factoren die een rol spelen bij individuele bedrijfsbeslissingen
ontstaat deze (discretionaire) ruimte voor freeriding.
De mate van effectiviteit, en ook van freeriding, is afhankelijk van de vormgeving en
context van subsidieregelingen. De grote verschillen tussen subsidieregelingen hebben
gevolgen voor de mate van effectiviteit (Aalbers et al. 2005). Sommige regelingen geven
subsidie bij de investering, zoals de EIA, terwijl andere juist de exploitatiekosten verlagen en
onzekerheid wegnemen door een (deels) gegarandeerde opbrengst. Ook spelen verschillen
tussen de gesubsidieerde technologie en het belang daarvan voor het productieproces een
rol. Zo maakt het nogal wat uit of een technologie de potentie heeft om zichzelf terug te
verdienen dan wel vooral van belang is om aan regelgeving te voldoen, zoals bij geluidsschermen in de MIA. Het volgende hoofdstuk gaat hier dieper op in.
De overheid kan bij subsidies publiek observeerbare informatie gebruiken die de kans
vermindert op freeriderschap. De overheid is niet helemaal overgeleverd aan de bedrijven
wanneer zij gebruik kan maken van ‘publiek observeerbare informatie’, zoals besparingskentallen van de technologie, en weet hoe bedrijven in verschillende sectoren hun
investeringsbeslissingen nemen. Uit een analyse van de factoren die een rol spelen bij
freeriding bij de EIA blijkt dat een gedifferentieerde aanpak nodig is afhankelijk van de
vraag of bedrijven financiële waarderingsmethoden gebruiken (Aalbers et al. 2011).
Verder kan de overheid ook zorgen voor voldoende prikkels voor dynamiek en concurrentie
om subsidiegeld.

18 | De energie-investeringsaftrek

3 Adoptiebeslissingen
en effectiviteit
3.1 		

Factoren die een rol spelen bij freeriding

De netto subsidie-effectiviteit van adoptiesubsidies kan verbeterd worden als een
regeling minder freeriders met zich meebrengt. Adoptiesubsidies dragen dus bij aan de
maatschappelijke welvaart mits goed gericht op de aanschaf van nieuwe schonere technologie. Daarmee wordt dan energie of CO2-emissie bespaard. Ook is een belangrijk doel van de
EIA de continue bevordering van het op de markt brengen van steeds weer nieuwe generaties schonere technologie. Uit experimenteel onderzoek naar de effectiviteit van adoptiesubsidies van schonere technologie blijkt dat in principe alle subsidies hiervoor zorgen (zie
Aalbers et al. 2005: 79; Aalbers et al. 2009). Daarom is het een belangrijke vraag voor de
overheid hoe de subsidie-effectiviteit zo groot mogelijk te krijgen, dat wil zeggen hoe zij het
meeste effect per uitgegeven euro subsidie kan verkrijgen. In dat licht is het ook begrijpelijk
om de regeling zo in te richten dat zo er min mogelijk freeriders zijn.
Tabel 3.1
Relevante factoren die een rol spelen bij effectiviteit subsidies en freeriding
Vormgeving:
- Technologie

Mate van

Mogelijkheid

heterogeniteit

terugverdienen
investering

Bekendheid

Dynamiek

- Bedrijfstype

Mate van
heterogeniteit

Type sector

Al of niet gebruik
maken financiële
rekenmethodes

Financieringsruimte

- Instrumentontwerp

Subsidie op
investering of
exploitatie

Belasting­
teruggave of
directe subsidie

Hoogte effectief
tarief

Zekerheid
kasstroom

Context

Andere subsidies

Europese
emissiehandel

Conjunctuur

Energielijst

Freeriding binnen de perken | 19

Factoren die het freeridergedrag beïnvloeden zijn specifieke kenmerken van de
gesubsidieerde technologie, bedrijven, subsidie en instrumentcontext. Voor de
effectiviteit en gedragsreactie is een aantal factoren van belang (Vollebergh & Renes 2020).
Tabel 3.1 geeft een overzicht van relevante factoren die de effectiviteit bepalen en daarmee
ook de kans op freeriders. Gezien de vele relevante factoren is het steeds een uitdaging voor
de overheid om investeerders in verschillende en ook nog vaak veranderende context
daadwerkelijk aan te zetten tot gedragsverandering.
Technieken verschillen in de mate waarin deze daadwerkelijk energie besparen en
leiden tot financiële besparingen. De eerste factor die gedrag beïnvloedt is de fysieke
besparing (in Joules) van een technologie die wordt gesubsidieerd. Deze bepaalt de (bruto)
effectiviteit maar ook de mate waarin een investering leidt tot financiële voordelen over de
gebruiksperiode van de technologie. Technologieën verschillen hierin aanzienlijk.
Energie-efficiënte verlichting zoals ledlampen bespaart flink energie ten opzichte van een
klassieke gloeilamp, maar per extra geïnvesteerde euro duurt het lang voor deze daadwerkelijk geld bespaart. Ook al omdat deze technologie duurder is dan haar minder schone
alternatief. Verder zijn niet alle technologieën natuurlijk even bekend en soms ontwikkelen
deze zich snel of juist langzaam.
Een belangrijk criterium voor de (financiële) evaluatie van investeringen is de terugverdientijd (tvt) van de adoptie van de nieuwe technologie. Een terugverdientijd (tvt) van een
technologie is het aantal jaren dat de energiebesparingen moeten optreden alvorens de (extra)
kosten van de investering kunnen worden terugverdiend. Voor zover het hier om de meerkosten gaat, is dan sprake van de zogenoemde onrendabele top. Niet alle schonere technologie
kent overigens een direct effect op de terugverdientijd via besparingen op energie of andere
kosten. Isolatie of een meer energie-efficiënt apparaat geeft direct financiële voordelen, maar
een geluidsscherm zorgt in beginsel alleen voor extra kosten voor een bedrijf.
De tweede factor is dat bedrijven flink verschillen in hoe ze investeringsbeslissingen
nemen. Bedrijven verschillen enorm naar omvang van de productie of omzet. Verder
verschillen bedrijven ook sterk in hoe financieel gezond zij zijn en in welke sector zij actief zijn.
Zo komt de EIA bijvoorbeeld terecht bij bedrijven die variëren van de landbouw tot transport,
dienstverlening tot bouw. Bedrijven nemen bovendien niet op dezelfde wijze hun beslissing
om in een technologie te investeren. Sommige gebruiken een financiële waarderingsmethode
om de investering te vergelijken met bedrijfsspecifieke rendementsdoelen. Maar niet alle
bedrijven doen dat.
Sommige, vooral grote bedrijven maken een (financiële) evaluatie van hun investeringen
alvorens ze beslissen, en vergelijken de tvt van een nieuwe technologie met een bedrijfsspecifieke kritische tvt (ktvt). Met een financiële evaluatie kan een bedrijf de berekende
terugverdientijd van een technologie (tvt) vergelijken met een of andere vereiste kritische
terugverdientijd (ktvt) voor de onderneming. Vaak is de vereiste of ktvt een criterium waaraan
alle investeringen moeten voldoen alvorens het project daadwerkelijk in aanmerking komt om
te worden uitgevoerd. Als isolatie zich bijvoorbeeld na 6 jaar terugverdient terwijl het bedrijf 3
20 | De energie-investeringsaftrek

jaar vereist, dan zal de investering niet worden gedaan. Deze vereiste ktvt verschilt ook sterk
tussen bedrijven en sectoren en bedraagt gemiddeld zo’n 3 tot 4 jaar.
Investeringsbeslissingen in het mkb worden vaak niet genomen aan de hand van een
berekende tvt maar op basis van een vuistregel. Uit nader onderzoek van investeringsbeslissingen blijken lang niet alle bedrijven volgens een financiële waarderingsmethode de
investeringsbeslissing te evalueren (De Beer et al. 2001; Graham & Harvey 2002): hoe kleiner
het bedrijf, hoe minder waarschijnlijk. Eerder nemen deze investeerders beslissingen aan de
hand van een vuistregel, bijvoorbeeld of de investeringskosten opwegen tegen de baten
uitgedrukt in fysieke kentallen voor energieverbruik (Aalbers et al. 2011). Ook de financieringsruimte – welk bedrag is beschikbaar vanuit eigen middelen of een lening – is daarbij van
belang.
De derde factor die de beslissing en het gedrag van een bedrijf beïnvloedt is de vormgeving van de subsidieregeling zelf. De verlaging van de financiële last van een investering door
een subsidie hangt ook af van de vormgeving daarvan. Een subsidie kan de investeringskosten
bij aanschaf verlagen maar ook de exploitatiekosten. Daarnaast zijn er verschillen in de
zekerheid van de subsidiestroom en dat heeft direct invloed op (on)zekerheid van de nettobaten van de investering en daarmee op de aanschaf- en toepassingsbeslissing. Een subsidie in de
vorm van een zeker exploitatiecontract geeft veel meer zekerheid dan een belastinguitgave die
afhankelijk is van de jaarlijkse winst. Er is dan pas voordeel als er winst wordt behaald. Ook de
kans op succes bij aanvraag is van belang. Het maakt voor een investeerder uit of een subsidieaanvraag afhankelijk is van risicovolle budgettaire beperkingen bij de subsidieverstrekker.
Belangrijk voor de effectiviteit van een subsidie tot slot is de context waarbinnen deze
wordt toegepast. Het is van belang wat er in de omgeving van een bedrijf speelt. Zo kunnen
soms meerdere subsidies voor dezelfde technologie worden aangevraagd – de zogenoemde
stapeling – wat de effectiviteit verlaagt en de kans op freeridergedrag vergroot. Dit is zeker het
geval wanneer per saldo de subsdie(s) de extra kosten overtreffen.

3.2 		

Hoe freeriding te beperken?

In het algemeen kan een adoptiesubsidie het beste worden gericht op technologieën
met een wat langere, maar ook weer niet al te lange tvt. Technologieën met een lange tvt
zijn ofwel relatief duur – een grote onrendabele top – ofwel leveren naar verhouding
minder baten vergeleken met het alternatief. Ook speelt de technische levensduur een rol.
De kans dat een technologie met een korte tvt wordt geaccepteerd door bedrijven is echter
veel groter dan van een technologie met een langere tvt. Figuur 3.1 maakt duidelijk hoe deze
kans samenhangt met verschillen in het gebruik van een kritische tvt. Als technologieën een
langere tvt hebben (hoger op de y-as), is de kans veel kleiner dat deze zonder subsidie
worden geselecteerd. Technologie met een kortere tvt (lager op de y-as zoals Technologie A)
zal veel vaker vanzelf al voldoen aan rendementscriteria.

Freeriding binnen de perken | 21

Figuur 3.1
Selectie van technologie op basis van terugverdientijd door bedrijven
Terugverdientijd =
kritische terugverdientijd

Terugverdientijd

Technologie B
Bedrijf investeert alleen
met subsidie
Bedrijf investeert
zonder subsidie

pbl.nl

Technologie A

Kritische terugverdientijd
Bron: PBL

Continue screening van technologie waarvoor een alternatief bestaat is essentieel om
de kans op freeriding te beperken. Omdat de kans groot is dat technologie met een korte
tvt vanzelf zijn weg dus vindt naar de markt, kan de overheid het beste innovatieve, maar
duurdere technologie subsidiëren met een iets langere tvt. Daarvoor is screening op zowel
fysieke als economische besparingskentallen essentieel. Fysieke besparing (in Joule) wordt
afgeleid uit een vergelijking van prestaties in standaardsituaties terwijl de economische
prestatie (in euro’s) ook nog afhangt van de energieprijzen die uiteindelijk de tvt bepaalt en
de eventuele onrendabele top ten opzichte van een referentietechniek. Omdat de lijst met
te subsidiëren technologieën aanbieders in principe prikkelt om op zoek te gaan naar
verbeteringsopties, is het essentieel dat de lijst bij de tijd blijft. Wel zal het steeds moeilijker
worden om tot verdere besparing te komen van een gegeven technologie.
Door subsidies te beperken tot de onrendabele top van de investering wordt de kans op
freeriding aanzienlijk verkleind. Een subsidie die meer dan het kostenverschil tussen het
vuile en schone alternatief, de onrendabele top, overbrugt, vergroot de kans op freeriding.
Voor bedrijven die hun beslissingen vooral op financiële afwegingen baseren, is elke
subsidie groter dan het rendementsverschil met de goedkopere technologie overbodig, en
die zal dan niet tot gedragsverandering leiden.
De subsidie kan het beste worden gericht op bedrijven die daar het sterkst op reageren.
Uit figuur 3.1 valt ook af te leiden dat een subsidie minder snel een bedrijf met een langere
kritische tvt-eis over de streep zal trekken. Zij zullen daar dus minder snel op reageren. Maar
daarbij speelt ook de attentiewaarde een rol. Essentieel is immers dat bedrijven wel al weet
hebben van die technologieën. Een adoptiesubsidie helpt namelijk bij het verspreiden van
22 | De energie-investeringsaftrek

kennis over beschikbare nieuwe technologie. Dit attentiewaarde-effect is dan ook een
belangrijk bijkomend effect van de lijst van technologieën. De kans dat bedrijven voor wie dit
attentiewaarde-effect groot is free rider zijn, is daarom beduidend kleiner. Als een bedrijf
immers niet op de hoogte is van de technologie kan het ook geen freerider zijn. Dit effect
staat in beginsel los van de vraag of bedrijven gebruik maken van financiële evaluatiecriteria.
De mate van voordeel lijkt bij subsidies zoals de EIA niet erg van belang. Uit het
eerdergenoemde experimenteel onderzoek naar de effectiviteit van stimuleringssubsidies
van schone technologie bleek ook dat de effectiviteit van de subsidie niet erg gevoelig is
voor de hoogte van de subsidie (zie Aalbers et al. 2005: 79). Het geven van subsidie op het
gebruik van geselecteerde, schonere technologie trekt al veel investeerders over de streep
omdat die de zoekkosten verlaagt (zie ook Potters et al. 2009). Hier speelt dus de attentiewaarde een rol. Ook werd geconcludeerd dat regelingen in de vorm van een belastingaftrek
effectiever zijn dan een directe investeringssubsidie ineens, en dat met name bedrijven met
financieringsproblemen extra baat hebben bij een flexibele regeling zoals die waarbij
willekeurige afschrijving mogelijk is.
Naarmate de garantie van de subsidiestroom zekerder is, neemt ook de effectiviteit toe.
Voor investeerders is onzekerheid met betrekking tot de exploitatie een extra handicap. Die
onzekerheid kan het gevolg zijn van budgettair beleid bij de overheid, bijvoorbeeld om
overdadig gebruik van subsidies terug te dringen, maar ook samenhangen met de risico’s
van de batenstroom, bijvoorbeeld vanwege onzekerheid in de energieprijzen. Subsidies
gericht op meer zekerheid bij de exploitatie zullen daarom sneller leiden tot gebruik van de
schonere technologie. Als hierdoor meer investeerders over de streep worden getrokken
neemt de kans op freeriding af.

Freeriding binnen de perken | 23

4 Bevindingen en aanbevelingen EIA
4.1 		

EIA in de praktijk

Uiteindelijk bepalen vormgeving en context tezamen de welvaartseffecten van een
subsidieregeling zoals de EIA. De EIA is zo vormgegeven dat in essentie de overheid
bepaalt welke schone technieken gericht op energiebesparing in aanmerking komen voor
toepassing. Aan de aanbodkant – de Energielijst op basis waarvan subsidie wordt verstrekt
– worden nieuwe technieken gescreend en in principe aangepast aan voortschrijdende
technologische ontwikkeling. Deze lijst draagt tegelijk aan de vraagkant – dat wil zeggen de
bedrijven die investeren in deze nieuwe technieken – bij aan de bekendheid van deze
schonere technieken. Tegelijk zorgt de keuze voor belastingaftrek als subsidievorm voor een
verlaging van de (extra) kosten, maar wel alleen bij de aanschaf daarvan.
De EIA bereikt vele ondernemers en kent min of meer een stabiel uitgaven- en
investeringsbeeld sinds 2010. Per jaar vragen gemiddeld 15.000 ondernemers EIA aan (zie
figuur 4.1). De EIA leidde in 2017 tot een belastinguitgave van ongeveer 135 miljoen euro
(0,07 procent van de totale belastinguitgaven) (RVO 2018). RVO schat dat hiermee 997
miljoen euro aan investeringen is gemoeid (ongeveer 2 procent van de totale investeringen
van het Nederlandse bedrijfsleven) en dat dit resulteerde in een energiebesparing van 11
petajoule. Dit komt overeen met een energiebesparing van 0,82 procent (KEV 2019). De
belastinguitgaven stijgen sinds 2009 na eerdere pieken in de jaren nul. Opvallend is de
daling van de gemiddelde investering per aanvraag sinds 2013. De recente groei in het aantal
aanvragen heeft dus betrekking op gemiddeld genomen minder omvangrijke investeringen,
terwijl de belastinguitgaven juist zijn toegenomen.
De attentiewaarde voor schonere technologie als gevolg van de Energielijst is aanzienlijk. Eerder is al het effect genoemd dat uitgaat van het opnemen van schone technologie
op de Energielijst. In de laatste evaluatie geeft ruim 50 procent van de aanvragers aan dat zij
op de hoogte waren van het bestaan van de EIA vóór het doen van de investeringen, terwijl
35 procent bekend werd met de regeling tijdens het doen van de investering en ten slotte 6
procent na de investering (CE Delft 2017: 35). Het attentiewaarde-effect treedt met name op
bij de eerste groep, namelijk bekendheid met de EIA voorafgaand aan de investering. Het
belang van dit effect bleek verder ook uit de casestudies en de enquête onder leveranciers.
Het bevestigt dus ook de eerdere bevindingen uit experimenteel onderzoek (Aalbers et al.
2005 en 2009).

24 | De energie-investeringsaftrek

Figuur 4.1
Kernindicatoren van energie-investeringsaftrek
Aantal aanvragen en investeringsbedrag
per aanvraag

Totale investeringsbedrag en belastinguitgaven
Index (1997 = 100)

600

600

400

400

200

200
pbl.nl

800

0
2000

2005

2010

2015

2020

pbl.nl

Index (1997 = 100)
800

0
2000

2005

2010

Aantal aanvragen
(10.369 aanvragen in 1997)

Totale investeringen
(318 miljoen euro in 1997)

Investeringsbedrag per aanvraag
(42 duizend euro in 1997)

Belastinguitgaven
(45 miljoen euro in 1997)

2015

2020

Bron: CBS en RVO.nl; bewerking PBL/CE Delft

Grofweg noemt steeds de helft van de investerende bedrijven zichzelf ‘freerider’ bij
EIA-investeringen en vergeleken met andere regelingen is dat relatief veel. In de
enquêtes geeft zo rond de helft van de bedrijven aan dezelfde investering op hetzelfde
tijdstip ook zonder EIA wel te hebben gedaan. Dat beeld is redelijk robuust in de loop van
de tijd (zie tabel 3.1). Doordat steeds min of meer dezelfde vragen zijn gesteld, is het
mogelijk om deze percentages te vergelijken, net als hun onder- en bovenwaarde. Alleen
over de periode 2006-2011 is een kleinere bandbreedte gevonden (zie tabel 4.1).
Tabel 4.1
Percentage freeriders in de verschillende evaluatiestudies
1997-1999

2001-2005

2006-2011

2012-2017

Ondergrens

30%

44%

30%

Bovengrens

68%

64%

69%

47%

54%

50%

Middenwaarde

52%

Bron: CE Delft (2018)

Freeriding binnen de perken | 25

De belangrijkste factor die freeriding verklaart is de vraag of een bedrijf investeringen
waardeert op basis van een financiële rekenmethode, iets wat vooral samengaat met de
grootte van het bedrijf. Het blijkt moeilijk om een duidelijk verband te vinden tussen
factoren als het type technologie dat wordt gesubsidieerd, de terugverdientijd van de
technologie, de sector die investeert of de mate van voordeel, het subsidiepercentage. Uit
econometrisch onderzoek blijkt uiteindelijk alleen het wel of niet rekenen door een bedrijf
met een kritische terugverdientijd de belangrijkste verklarende factor voor het al of niet
freeridergedrag, ook als gecontroleerd wordt voor verschillende technologieën (Aalbers et
al. 2011): bedrijven die vooraf een financiële evaluatie doen zijn relatief vaak freerider. En
dat zijn vaak grotere bedrijven. Met andere woorden, er is een vergrote kans op freeriding
bij relatief grote bedrijven die gebruik maken van financiële rekenregels.
Het percentage freeriders is bij EIA hoger dan bij andere subsidieregelingen. In vergelijking met andere regelingen, zoals de Milieu-investeringsaftrek (MIA) en de Vervroegde aftrek
milieu-investeringen (VAMIL), en de Stimuleringsregeling duurzame energie (SDE+) is het
percentage freeriders bij EIA aanzienlijk hoger. Bij deze andere regelingen variëren de
percentages van 5 tot 40 procent over de periode 2013-2018 (CE Delft 2018: 44; CE Delft 2017b).
De verklaring voor deze verschillen heeft waarschijnlijk van doen met de aard van de
subsidie. Met name de energiebedrijven hadden de laatste jaren relatief veel freeriders bij
de EIA, en beoordelen het effect van de SDE+ kennelijk heel anders. Daar gaat het om geheel
additionele projecten en niet om projecten gericht op energiebesparing en technologie
waarvoor ook een andere optie bestaat.
De subsidie-effectiviteit van de EIA is relatief hoog, maar neemt geleidelijk af. De
subsidie-effectiviteit van de EIA, gemeten als de energiebesparing per euro belastinguitgave,
blijkt hoog ten opzichte van andere regelingen. Zelfs als rekening wordt gehouden met
freeriders zijn de baten per euro overheidsgeld nog steeds heel behoorlijk. Omgerekend
naar euro per ton bespaarde CO2-emissie gaat het om een subsidie-‘effectiviteit’ tussen 2012
en 2017 van gemiddeld 14 euro per ton CO2 en wanneer rekening wordt gehouden met
freeriders tussen 21 en 46 euro per ton CO2. Vergeleken met andere subsidies is dit een
relatief goedkope manier om op CO2 te besparen. Wel neemt deze effectiviteit geleidelijk af
(zie figuur 4.2), maar dat hangt ook samen met de keuze om de EIA alleen te richten op
energiebesparende technologie en niet langer op investeringen in duurzame energie omdat
die eerste volgens bestaande rekenregels meer oplevert per euro investering. Ook leveren de
huidige gesubsidieerde technieken minder grote besparingen per euro belastinguitgave dan
in het verleden omdat het laaghangende fruit inmiddels wel is geplukt.

26 | De energie-investeringsaftrek

Figuur 4.2
Jaarlijkse energiebesparing van energie-investeringsaftrek per euro
Index (1997 = 100)
200

Besparing per
geïnvesteerde euro
(26 MJ in 1997)

150

Besparing per euro
belastinguitgave
(181 MJ in 1997)

100

pbl.nl

50

0
2000

2005

2010

2015

2020

Bron: CBS en RVO.nl; bewerking PBL/CE Delft

4.2 		

Evaluatie en opties voor verbetering

Er zijn forse verschillen in kosten per bespaarde ton CO2 en freeriders tussen subsidieregelingen in Nederland. Tabel 4.2 vat de belangrijkste kenmerken van enkele vergelijkbare subsidies op schonere technologie samen. Ook staat hierin het op basis van enquêtes
gevonden percentage zelfverklaarde freeriders, en de berekende subsidie-effectiviteit in
euro per ton CO2. Het gaat hier dus om deelnemers aan de regeling die beoordelen of ze de
investering ook zonder de subsidie zouden hebben gedaan. Let wel: dit is een selectieve
steekproef van alleen deelnemers aan de regeling die bovendien zelf achteraf een inschatting geven van hun eigen beslissing.
De EIA is ondanks een relatief groot aandeel freeriders wel degelijk een subsidie-effectieve regeling. De EIA heeft duidelijk het sterkst te lijden onder een groot aantal freeriders.
Ten opzichte van vergelijkbare regelingen als de MIA, maar ook de SDE+, zijn de voor de EIA
gevonden freeriderpercentages weliswaar sterk techniekafhankelijk maar gemiddeld
genomen ook veel hoger. Tegelijk is de subsidie-effectiviteit van de EIA juist weer veel hoger
dan die van de andere regelingen. Per saldo is de effectiviteit voor investeringen in
energietechnologie van de EIA, zelfs als de verschillen in freeriders worden meegenomen,
fors hoger.

Freeriding binnen de perken | 27

Tabel 4.2
Freeriding en effectiviteit subsidies
Naam

Vormgeving

Context

Freeriders

Bruto kosten
per ton CO21)

Technologie

Kenmerken
Bedrijf

Subsidie

EIA

Energiebesparing;
heterogeen

Heterogeen

Aftrek ib/vpb: 11%

Andere
regelingen

30-69%

9

MIA

Milieueisen;
heterogeeen

Heterogeen

Aftrek ib/vpb: 4-9%

Vergunningen

13-40%

nvt

VAMIL

Idem

Heterogeen

Willekeurige
afschrijving: 3%

Vergunningen

13-40%

nvt

SDE+

Alleen duurzaam
en gestaffeld per
categorie

Energie
bedrijven

Exploitatiecontract
onrendabele top;
gestaffelde veiling;
25-80%

ETS

5-15%

452)

ISDE

Warmtepomp;
zonnepanelen

Heterogeen

Directe subsidie; 25%

Niet-ETS

n.b.

127-220

1. De bruto kosten zijn de gevonden waarden voor de subsidie-effectiviteit. Hierbij is wel rekening
gehouden met de uitvoeringskosten, maar niet met de freeriders (zie ook Achtergronddocument,
paragraaf 3.4.3).
2. Dit betreft hernieuwbare elektriciteit; groen gas en warmte hebben hogere kosten.
Bron: CE (2018 a en b); CE (2017)

Vergeleken met andere regelingen wordt EIA toegekend aan veel verschillende typen
technologie die zichzelf moet terugverdienen in veel verschillende sectoren door in
grootte heel verschillende bedrijven. Het verschil met MIA/VAMIL zit met name in het
bovenwettelijke karakter van de gesubsidieerde technologie en de flexibiliteit. Kenmerk van
de gesubsidieerde technologie bij MIA\VAMIL is dat deze geen directe bedrijfsbaten opleveren
in de vorm van een besparing op energie bijvoorbeeld, en dat deze verder gaat dan vereist in
de vergunning en dus bovenwettelijk is. De kans dat een bedrijf zo’n investering zonder
subsidie zou doen is vanzelfsprekend laag. En bij de VAMIL speelt dat hier meer flexibiliteit
mogelijk is, wat vooral voor bedrijven met kredietbeperkingen aantrekkelijk is. Met SDE+ zit
het verschil met EIA vooral in de homogeniteit van de gesubsidieerde technologie die gericht
is op duurzame productie van energie. Bovendien behoort deze vaak tot de kernactiviteit van
de bedrijven. Ook dekt deze regeling een fors deel van het exploitatierisico gedurende de
hele looptijd van het project als dat eenmaal is toegekend.

28 | De energie-investeringsaftrek

De aanpassing van de EIA naar alleen energiebesparende technologie heeft de bruto
subsidie-effectiviteit verlaagd, maar het effect op het aantal freeriders is nog onduidelijk. Lange tijd was de focus van de EIA dubbelzinnig omdat zowel technologie gericht op
meer energie-efficiency als technologie gericht op hernieuwbare bronnen op de lijst
stonden. In 2013 is in het SER Energieakkoord afgesproken dat de EIA zich voortaan zo veel
mogelijk zou gaan richten op energiebesparingsmaatregelen. Duurzame energieopties
waren echter relatief goedkoop in termen van energiebesparing per geïnvesteerde euro en
dat verklaart waarom de subsidie-effectiviteit de laatste jaren daalt (zie ook figuur 4.2). Er
lijkt wel wat indirect bewijs dat het uitbannen van duurzame energietechnieken gemiddeld
een positief effect heeft omdat het aantal freeriders is gedaald na 2014 (zie CE 2018, Bijlage F
tabel 53, p.92).
Er zijn geen aanwijzingen gevonden voor een structurele onderschatting van mogelijkheden om het aantal freeriders terug te dringen. De huidige vormgeving van de EIA komt
overeen met inzichten uit de literatuur over effectieve regelingen om schonere technologie
te stimuleren. Een aantal kenmerken van de EIA, zoals het gebruik van een goed gescreende
Energielijst, de gerichtheid op het mkb en de vormgeving van de subsidie als belastingaftrek, zijn hiervoor de belangrijkste ingrediënten.
• Zo is de Energielijst van de EIA erg heterogeen, maar de strenge screening van technieken
voorkomt dat relatief veel subsidie wordt verleend aan technologie die zichzelf al
terugverdient (en waarvoor de kans op freeriding groter is) dan wel weinig toevoegt in
besparingstermen (en de kans op freeriding kleiner is maar de effectiviteit ook).
• Verder is gebleken dat freeriders vooral te vinden zijn bij bedrijven die het rendement van
een investering beoordelen aan de hand van een kritische terugverdientijd (ktvt). Het
rekenen met een ktvt wordt vooral gedaan door grote bedrijven en daarom is het vanuit
het oogpunt van minder freeriders belangrijk dat de EIA zich richt op het mkb. Hier is ook
de attentiewaarde van de Energielijst het grootst.
• Tot slot bevordert de vormgeving van de EIA als belastingaftrekregeling voor investeringen de effectiviteit. Dergelijke regelingen hebben een groter gedragseffect (per eenheid
energiebesparing) dan een subsidiebedrag ineens of een exploitatiesubsidie – hetgeen
ook in belangrijke mate samenhangt met de attentiewaarde.
Er is nog een aantal mogelijkheden om de EIA-regeling verder aan te scherpen en haar
bruto- en netto subsidie-effectiviteit te vergroten. De uitgebreide analyse van de EIA zoals
beschreven in het Achtergronddocument (Vollebergh 2020: 34-38) levert een aantal opties
voor verbetering op:
• Het lijkt zinvol te overwegen nog eens kritisch na te gaan of de huidige Energielijst voldoet,
ook al omdat de besparingsberekeningen uitgaan van de klassieke werking van de energiemarkt. Juist de screening van technologieën op die lijst blijft van groot belang, zeker als wordt
overwogen nieuwe technologie toe te voegen zoals in het kader van de Circulaire Economie.
• Het is moeilijk om onderscheid te maken tussen bedrijven die wel of niet rekenen met
een terugverdientijd omdat deze informatie voor derden niet toegankelijk is. Zolang de
focus gericht is op relatief kleine investeringen, die met name het mkb doet, zullen er
minder freeriders zijn.
Freeriding binnen de perken | 29

• Aanpassing van de vormgeving van de subsidie om deze effectiever te maken lijkt nog wel
mogelijk. Zo zou de onzekerheid en het gebrek aan flexibiliteit van de subsidiestroom bij
de EIA kunnen worden verminderd door de mogelijkheid te bieden van flexibele
afschrijving. Tot slot lijkt er binnen het huidige regime geen enkele reden voor hogere
aftrekpercentages.
• Verder zou kunnen worden overwogen dit soort technologie ruimer beschikbaar te
maken door ook bedrijven zonder winstoogmerk subsidie te verlenen. Juist in de
non-profitsector kunnen organisaties over de streep worden getrokken met een lagere
kans op freeriding, gezien de eerdere ervaringen met de EINP.
Stimuleren van het gebruik van energiezuinige technologie blijft van groot belang,
maar vereist vanwege de dynamiek in de technologische ontwikkeling een continue
alertheid van de subsidiegever. Het blijft van groot belang om de EIA zo effectief mogelijk
te laten zijn en freeriding zoveel mogelijk terug te dringen. De geschiedenis van de EIA laat
zien dat het moeilijk is om het freeriderpercentage gemiddeld genomen te laten dalen.
Voortdurende alerheid is daarom geboden omdat er steeds weer nieuwe technieken op de
markt komen – juist mede vanwege de voor aanbieders van deze technologie zo belangrijke
Energielijst – terwijl soms toch ook weer regelingen in het leven worden geroepen die
dezelfde technologie subsidiëren.

30 | De energie-investeringsaftrek

5 Literatuur
Aalbers, R., H.L.F. de Groot & H.R.J. Vollebergh (2004), ‘Effectiviteit van energie-investerings­
subsidies op technologiekeuze in Nederland’, in: H.R.J. Vollebergh (red.), Milieubeleid,
technologische ontwikkeling en de Nederlandse economie, pp. 155-174. Den Haag: Sdu.
Aalbers, R.F.T., E.C.M. van der Heijden, A.G.C. van Lomwel, J.H.M. Nelissen, J.J. M. Potters, D.P.
van Soest & H.R.J. Vollebergh (2005), ‘Naar een optimaal design voor investeringssubsidies in
milieuvriendelijke technieken’, Studies in Economic Policy 15.
Aalbers, R.F.T., B. Baarsma, P. Berkhout, S. Bremer, M. Gerritsen & M. de Nooij (2007), Ex-post
evaluatie Energie Investeringsaftrek (EIA), SEO Amsterdam, in opdracht van het Ministerie van
Economische Zaken, SEO-rapport nr. 999. Amsterdam: SEO.
Aalbers, R.F.T., E. van der Heijden, J. Potters, D.P. van Soest & H.R.J. Vollebergh (2009),
‘Technology adoption subsidies: An experiment with managers’, Energy Economics 31: 431–442.
Aalbers, R.F.T., H.L.F. de Groot & H.R.J. Vollebergh (2011), Rents from energy technology
subsidies, CentER Working Paper, 2011-109. Tilburg.
Algemene Rekenkamer (2011), Energiebesparing: ambities en resultaten, Den Haag.
Beer, J.G., M.M.M. de Kerssemeeckers, R.F.T. Aalbers, H.R.J. Vollebergh, J. Ossokina, H.L.F. de
Groot, P. Mulder & K. Blok (2000), Effectiviteit energiesubsidies – onderzoek naar de effectiviteit van
enkele subsidies en fiscale regelingen in de periode 1988-1999. Ecofys, OCFEB, EUR, VU, IVM.
CE Delft (2016), Evaluatie van de SDE+-regeling. Delft: CE Delft.
CE Delft (2017), Handboek Milieuprijzen 2017, publicatienr. 17.7A76.64. Delft: CE Delft.
CE Delft (2018), Beleidsevaluatie Energie-investeringsaftrek 2012-2017, 18.7.M83.005, Delft: CE Delft.
ECN (2004), Milieukosten energiemaatregelen 1990-2010, ECN.
EIM (2007), Neveneffecten van de EIA, Onderzoek voor het Ministerie van Economische Zaken en
SenterNovem.
IBO (2001), Interdepartementaal Beleidsonderzoek naar de kosteneffectiviteit van energiesubsidies. Den
Haag: IBO.

Freeriding binnen de perken | 31

Kamerbrief over kabinetsreactie (2018), Kamerbrief over kabinetsreactie op het rapport van CE Delft
betreffende de beleidsevaluatie Energie Investeringsaftrek (EIA) 2012-2017, Tweede Kamer, Den Haag.
Popp, D., R.G. Newell & A.B. Jaffe (2010), ‘Energy, the environment and technological change’,
in: B.H. Hall & N. Rosenberg (eds), Handbook of the Economics of Innovation. Volume 2,
North-Holland.
Roosdorp, R. (2012), ‘Energiesubsidies: 15 jaar ervaring en 4 lessen verder’, in: C.A. de Kam &
A.P. Ros (red.), Jaarboek Overheidsuitgaven 2012. Den Haag: Sdu Uitgevers.
Ruijs, A. & H.R.J. Vollebergh (2012), Lessons from 15 years of experience with the Dutch Tax Allowance for
Energy Investments for Firms, OECD Environment Working Papers, No. 55. Maris: OECD
Publishing.
Ruijs, A. & H.R.J. Vollebergh (2013), ‘Economische analyse van de energie-investeringsaftrek’,
Economische Statistische Berichten 98 (4673): 700-703.
RVO, Senter, Senter Novem, Agentschap NL (1998-2019), Jaarverslagen Energie-investeringsaftrek
(EIA) 1997-2011. Zwolle: Senter.
RVO, Senter, Senter Novem, Agentschap NL (1998-2019), Energiebesparingseffect van de EIA
1997-2018. Zwolle: Senter.
SER (2013), Energieakoord voor duurzame groei. Den Haag: Sociaal Economische Raad.
Soest, D.P. van (2007), ‘De aanpak van het subsidie-freerider probleem’, Economische Statistische
Berichten 29 (4513) 407-409.
Soest, D.P. van & H.R.J. Vollebergh (2011), ‘Energy investment behavior: Heterogeneity and
subsidy design’, in: R.J.G.M. Florax,.H.L.F. de Groot & P. Mulder (eds.), Improving energy
efficiency through technology: Trends, investment behaviour and policy design. Cheltenham:
Edward Elgar Publishing.
Vooren, A. van der & A. Hanemaaijer (2015), De Vallei des doods voor eco-innovatie in Nederland. Den
Haag: PBL Planbureau voor de Leefomgeving.
Volkerink, B, S. Slingerland, S. Boeve, L. Meindert, H.L.F. de Groot & F. van Zutphen (2012),
Evaluatie Energie-Investeringsaftrek: Ex-post evaluatie 2006-2011, in opdracht van het
Ministerie van Economische Zaken, Landbouw en Innovatie. Ecorys, Van Zutphen Economisch
Advies.
Vollebergh, H.R.J. (2012), ‘The role of taxation in spurring technological innovation’, in: J.
Milne & M. Skou Andersen, Handbook of Research on Environmental Taxation. Cheltenham: Edward
Elgar Publishing.

32 | De energie-investeringsaftrek

Vollebergh, H.R.J. & G. Renes (2020), Leidraad Milieubeleidsinstrumenten: sturing binnen kaders. Den
Haag: PBL Planbureau voor de Leefomgeving, https://www.pbl.nl/publicaties/
leidraad-milieubeleidsinstrumenten-sturing-binnen-kaders.
Wirl, F. (2000), ‘Lessons from utility conservation programs’, Energy Journal 21: 87–108.

Freeriding binnen de perken | 33

Planbureau voor de Leefomgeving
Postadres:
Postbus 30314
2500 GH Den Haag
www.pbl.nl
@leefomgeving
mei 2020