lç.i

NDPLANDS OPD VAN ADVOCATEN

Ministerie van Veiligheid en Justitie
t.a.v. de minister
de wéledelgestrenge heer mr. G.A. van der Steur
Postbus 20301
2500 EH DEN HAAG

Den Haag, 15juni 2015
dossiernummer:
uw kenmerk:
telefoonnummer:
e-mail:
Betreft: consultatie conceptwetsvoorstel herziening regeling internationale samenwerking
in strafzaken (VPS)

Zeér geachte heer Van der Steur,

...iLk (1j.,

Bij brief van 21 april 2015 heeft u de Nederlandse orde van advocaten verzocht te adviseren over
het conceptwetsvoorstel tot herziening regeling internationale samenwerking in strafzaken (VPS).
De algemene raad heeft het conceptwetsvoorstel voorgelegd aan zijn adviescommissie strafrecht
die bijgaand advies heeft uitgebracht. De algemene raad sluit zich aan bij de overwegingen van de
adviescommissie en verzoekt u deze bij de verdere voorbereiding van het wetsvoorstel te
betrekken.
Met vriendelijke groet.
namens de algemene raad.

algemeen secretaris

Bezoekad ras
Neuhuyskade 94

Bijlage: advies van de adviescommissie strafrecht

2596 XM Den laag
Tel. 070

335 35 35
aa 070 -335 35 3’
-

postadres
Postbus 30851
2500 GW Den Haag
www. advocate no rde.n
1

NEDERLANDSE ORDE VAN ADVOCATEN

Van
Datum
Betreft

: adviescommissie strafrecht
: 10juni2015
: Wijziging van het Wetboek van Strafvordering en enkele andere wetten
met het oog op het moderniseren van de regeling internationale
samenwerking in strafzaken (herziening regeling internationale
samenwerking in strafzaken)

Kernpunten van het advies:
De verlofprocedure dient integraal te worden gehandhaafd voor rechtshulp aan niet
EU-lidstaten. Bovendien dient deze verlofprocedure te worden uitgebreid zodat 1)
deze
o alle dus ook minder ingrijpende dwangmiddelen bestrijkt (bijvoorbeeld
stelselmatige observatie (art. 126g Sv); en
o deze ook van toepassing is indien andere vormen van rechtshulp zijn
verleend zoals, bijvoorbeeld, het horen van getuigen of het verstrekken van
reeds bij de Nederlandse autoriteiten bekende informatie;
Indien desalniettemin wordt gekozen voor de variant waarin uitgangspunt is dat een
rechterlijke toets in beginsel alleen “op verzoek” van de belanghebbende
plaatsvindt en achterwege kan blijven bij, bijvoorbeeld, het horen van getuigen en
het verstrekken van reeds bestaande informatie geldt dat:
o De notificatieplicht moet worden aangescherpt;
o Een verplichte rechterlijke toets moet worden ingevoerd bij niet-heimelijke
opsporingsbevoegdheden als notificatie van belanghebbenden (waaronder
de verdachte) achterwege is gebleven als gevolg van een verzoek tot
geheimhouding van de verzoekende Staat;
o Een verplichte rechterlijke toets moet worden ingevoerd bij alle heimelijke
opsporingsbevoegdheden;
o De mogelijkheid om dwangmiddelen in te zetten bij een niet op een verdrag
gebaseerd rechtshulpverzoek moet worden geschrapt;
Aan het wetsvoorstel moet een bepaling worden toegevoegd die het verlenen en
vragen van rechtshulp verbiedt als dit in strijd is met fundamentele beginselen van
het Nederlands strafprocesrecht, het EVRM of het EU Handvest van de
Grondrechten;
Schrapping van de mogelijkheid tot voorlopige terbeschikkingstelling voordat de
rechter zich over het verlof heeft uitgesproken;
De verwijzing naar onder meer notificatieplicht en verwijdering
geheimhoudersstukken dient te worden hersteld;
Het beklagrecht tegen overdracht van de strafvervolging dient zijn oorspronkelijke
reikwijdte terug te krijgen;
—

—

1

I4
NEDERLANDSE ORDE VAN ADVOCATEN

(‘9

1. Introductie
Het onderhavige wetsvoorstel heeft tot doel kort gezegd de huidige regelgeving in het Wetboek
van Strafvordering ten aanzien van de internationale samenwerking in strafzaken “te
vereenvoudigen en te voorzien van waarborgen voor een evenwichtige uitvoering” (p. 2 concept
MvT). De ACS moet helaas constateren dat het uiteindelijke wetsvoorstel met name dat eerste
doet en niet tot nauwelijks dat laatste.
—

—

De ACS stelt in dit verband voorop dat het uiteraard ook in het belang is van de verdachte en
eventuele slachtoffers en andere belanghebbenden (bijv. personen bij wie op basis van een
rechtshulpverzoek beslag is gelegd) dat rechtshulp snel en efficiënt wordt verleend. Snelheid en
efficiëntie mogen echter nooit ten koste gaan van rechtsbescherming. Dat laatste is wel het geval
in het onderhavige wetsvoorstel. De ACS adviseert dan ook het wetsvoorstel aan te passen zodat
wordt voorzien in adequate rechtsbescherming. Daarnaast heeft de ACS nog enkele specifieke
opmerkingen ten aanzien van andere punten dan de rechtsbescherming.
Dit wordt als volgt toegelicht. Daarbij zij nog opgemerkt dat, omwille van de begrijpelijkheid van het
preadvies, niet noodzakelijkerwijs de in het wetsvoorstel gehanteerde volgorde wordt
aangehouden.
II. lnkomende rechtshulp (Derde afdeling):
De verlofprocedure dient te worden gehandhaafd voor alle rechtshulp aan niet EIJ-lidstaten:
Het hart van de met het wetsvoorstel beoogde efficiëntieslag lijkt te worden gevormd door de
verlofprocedure ex art. 552p Sv. grotendeels af te schaffen. Blijkens de Memorie van Toelichting is
deze verlofprocedure onderhevig aan kritiek, de procedure neemt veel tijd en capaciteit in beslag
en voegt vanuit een oogpunt van rechtsbescherming nauwelijks iets toe. De verlofprocedure loopt
in de praktijk vaak parallel met een beklag van een belanghebbende ex art 552a Sv zodat de facto
vaak een dubbele rechterlijke toets plaatsvindt.
Gelet op deze samenloop zoekt het wetsvoorstel naar een oplossing. Die wordt gevonden in een
afschaffing van de verlofprocedure (in het leeuwendeel van de gevallen). Teneinde te verzekeren
dat belanghebbenden nog steeds een rechterlijke toets kunnen doen plaatsvinden dient de officier
van justitie betrokkenen te wijzen op de mogelijkheid om een klaagschrift ex art 552a Sv in te
dienen. Daarnaast bestaat voor de officier van justitie een inspanningsplicht “om directe
belanghebbenden te vinden, te weten personen die eigenaar zijn van het inbeslaggenomen
voorwerp, of personen op wie de gevorderde gegevens in overwegende mate betrekking hebben’
Ook deze personen kunnen vervolgens een klaagschrift ex art 552a Sv indienen.
De verlofprocedure blijft dan enkel nog bestaan in die gevallen waarin het uit de aard van de
procedure onmogelijk is betrokkenen te wijzen op de beklagmogelijkheid: “De beklagprocedure kan
niet fungeren als alternatief voor de separate verlofprocedure voorafgaand aan de overdracht van
de resultaten van de inzet van ingrijpende bijzondere opsporingsbevoegdheden (artikel 552oa,
derde lid, Sv). Ook hier is de toetsing in het kader van de verlofprocedure echter inhoudelijk
beperkt en heeft de verdediging in tegenstelling tot de normale ver!ofprocedure vanwege het
geheime karakter geen toegang en mogelijkheid tot inbreng.” (MvT onder 6.2).
—

—

2

NEDPLANDSE ORDE VAN ADVOCATEN

Kortom: de verplichte wettelijke toets komt grotendeels te vervallen, de toets wordt afhankelijk
gesteld van de wens van betrokkenen tenzij ingrijpende opsporingsmiddelen zijn ingezet waarvan
de betrokkene geen kennis draagt.
De ACS heeft op zichzelf geen principieel bezwaar tegen het verschuiven van het initiatief voor de
rechterlijke toets naar de betrokkenen maar constateert dat in het voorstel het kind met het
badwater weggegooid wordt.
Uit de MvT blijkt immers allereerst dat de gestelde (nodeloos) vertragende verlofprocedure in de
praktijk binnen afzienbare termijn vrijwel geheel vanzelf zal verdwijnen. In 95% van de gevallen
waarin rechtshulp wordt verleend gaat om rechtshulp binnen de Europese Unie. In al die gevallen
is de verlofprocedure al afgeschaft, c.q. zal die binnen afzienbare termijn, nI. na implementatie van
het Europees Onderzoeksbevel (EOB) afgeschaft worden. Achterliggende reden voor het
afschaffen van de procedure binnen EU-verband is nu juist.de hoge mate van vertrouwen die de
lidstaten hebben in elkaars rechtssystemen en de waarborgen (procedural safeguards) die
momenteel binnen de EU ontwikkeld worden om dat vertrouwen ook daadwerkelijk handen en
voeten te geven. Over absolute aantallen valt in de MvT het volgende te lezen: “De bepalingen zjjn
van toepassing op de circa 30.000 verzoeken om justitiële rechtshulp in strafzaken die per jaar aan
Nederland worden gedaan [...] Het overgrote deel daarvan minstens 95 procent betreft
verzoeken afkomstig van andere ELJ-lidstaten, met een sterk accent op de ons omringende landen
(België en Duitsland).” (p. 2)
—

—

Uit deze cijfers volgt derhalve dat de verlofprocedure sowieso nog maar in een heel beperkt aantal
gevallen aan de orde zal zijn. Het praktische argument lijkt daarmee van de baan.
De gevallen die overblijven zijn echter nu uitgerekend wel die gevallen waarin het vertrouwen in de
wederpartij principieel minder groot is dan het vertrouwen zoals dat binnen de EU geldt. Weliswaar
mag men er van uit gaan dat Nederland in principe alleen verdragen sluit met landen in wier
rechtssystemen vertrouwen bestaat maar geconstateerd kan worden dat Nederland ook verdragen
heeft ondertekend op basis waarvan rechtshulp verleend kan aan landen waarbij de nodige
vraagtekens kunnen worden gezet als het gaat om, bijvoorbeeld, het recht op een eerlijk proces,
het verbod op foltering en andere fundamentele mensenrechten ( zie verder hieronder). Juist in
deze gevallen blijft er dus een behoefte aan een verplichte dat wil zeggen: ongeacht de vraag of
een belanghebbende hierom heeft verzocht rechterlijke toets voorafgaand aan de overdracht.
Een dergelijke verplichte rechterlijke toets past ook bij de op Nederland op grond van het EVRM
rustende verplichting tot bescherming van de mensenrechten, zelfs als die schending feitelijk in het
buitenland plaatsvindt.
—

-

Bovendien beoogt het wetsvoorstel nu juist de mogelijkheden om rechtshulp te verlenen aan
landen waar geen verdrag mee is gesloten en waarvan dus op voorhand niet gesteld kan worden
dat er veel vertrouwen bestaat structureel uitbreiden (zie verder hieronder). Heden ten dage is
het niet mogelijk om ciwangmiddelen in te zetten als er geen verdrag aan het verzoek tot rechtshulp
ten grondslag ligt. Met een ongewijzigde inwerkingtreding van het wetsvoorstel wordt deze
onmogelijkheid geschrapt en is er geen enkele belemmering meer om de meest ingrijpende
opsporingsmiddelen in te zetten en de resultaten daarvan over te dragen aan landen met een zeer
discutabele reputatie op bijvoorbeeld het gebied van mensenrechten.
—

—

Samengevat geldt dat ACS geen zinnige reden kan bedenken die rechtvaardigt dat de
verlofprocedure wordt afgeschaft in gevallen waarin materiaal dat door middel van toepassing van

3

NE DER LA NDSE ORDE VAN ADVOCATEN

dwangmiddelen is verkregen overgedragen dreigt te worden aan landen buiten de EU. Die
rechtvaardiging is er zeker niet als het gaat om het verlenen van rechtshulp aan landen waar
Nederland geen rechtshulpverdrag mee heeft afgesloten. Het feit dat het ook nog eens om een
heel beperkt aantal gevallen gaat maakt die noodzaak nog geringer.
De ACS pleit dan ook uitdrukkelijk voor het behoud van de verlofprocedure voor
gevallen
waarin rechtshulp verleend wordt aan landen buiten EU. Bovendien dient deze verlofprocedure te
worden uitgebreid zodat 1) deze alle dus ook minder ingrijpende dwangmiddelen bestrijkt
(bijvoorbeeld stelselmatige observatie (art. 126g Sv) en 2) ook van toepassing is indien andere
vormen van rechtshulp zijn verleend zoals, bijvoorbeeld, het horen van getuigen of het verstrekken
van reeds bij de Nederlandse autoriteiten bekende informatie.
—

Verscherping notificatieplicht
Indien toch wordt gekozen voor een rechterlijke toets “op verzoek” van een belanghebbende is het
uiteraard van groot belang dat er dan wel een redelijke gelegenheid bestaat dat een dergelijk
verzoek ook kan worden gedaan
Art. 5.1.11 stelt thans dat de betrokkene alleen wordt gewezen op de mogelijkheid tot het indienen
van een klaagschrift ex art. 552a Sv indien 1) bij deze voorwerpen in beslag zijn genomen of 2) van
deze gegevens zijn gevorderd. De ACS constateert dat art. 5.1.11 aldus lang niet alle beschikbare
niet-heimelijke dwangmiddelen bestrijkt. Zo vallen art. 125i- 1250 Sv (Doorzoeking ter vastiegging
van gegevens) buiten de notificatieplicht van art. 5.1.11. In die gevallen wordt een plaats door de
officier van Justitie of rechter-commissaris betreden ter fine van doorzoeking van een
geautomatiseerd werk. Vervolgens wordt echter niets “in beslag genomen” of “gevorderd” maar
worden relevante gegevens ‘vastgelegd”. Dit onderscheid komt ook tot uitdrukking in art. 552a Sv.
De ACS vermag niet inzien waarom in een dergelijk geval de betrokkene niet ook zou moeten
worden gewezen op de mogelijkheid een klaagschrift in te dienen.
Daar komt echter nog bij dat de ACS niet zonder meer duidelijk is of art. 5.1.11 zo moet worden
gelezen dat de daar genoemde mogelijkheid een overdrachtsverbod te vorderen ook alleen
toekomt aan de eerder genoemde betrokkenen (van wie voorwerpen in beslag zijn genomen of
gegevens zijn gevorderd), Is dat het geval dan zou de betrokkene bij wie, bijvoorbeeld, een
doorzoeking op de voet van art. 1251 et seg heeft plaatsgevonden geen verbod tot overdracht
kunnen vorderen en dus buitenspel staan. Het zal weinig betoog behoeven dat het bij die stand
van zaken gunstiger is voor het OM om, bijvoorbeeld, een computer niet in beslag te nemen maar
“slechts” de daarop aanwezige gegevens vast te leggen. In dat laatste geval kan immers anders
dan in het eerste geval geen verbod tot overdracht worden gevorderd.
-

-

Geadviseerd wordt dan ook art. 5.1.11 aan te passen en daarbij te volstaan met een meer
algemene verwijzing naar art. 552a Sv. Bijvoorbeeld:
“De betrokkene die de bevoegdheid heeft een klaagschrift ex art. 552a Sv in te dienen als
gevolg van bij de uitvoering van het rechtshulpverzoek ingezette dwangmiddelen wordt
schriftelijk in kennis gesteld van de mogelijkheid van deze bevoegdheid gebruik te maken.
In afwijking van het bepaalde in art. 552a Sv dient het klaagschrift binnen 14 dagen na
inkennisstelling te worden ingediend bij de rechtbank. Het klaagschrift kan tevens een
vordering inhouden [etc.J”

4

NEDERLANDSE ORDE VAN ADVOCATEN

Verplichte rechterlijke toets als notifïcatie van belanghebbenden (waaronder de verdachte)
achterwege is gebleven wegens een verzoek tot geheimhouding van de verzoekende Staat
Wie een gang naar de beklagrechter wilt maken moet wel weten dat er rechtshulp is verleend. De
kennisgeving aan belanghebbenden dat dit het geval is geweest speelt een cruciale rol in dit
verband. De laatste volzin van het voorgestelde art. 5.1 .11, lid 1 voorziet echter in de mogelijkheid
deze kennisgeving achterwege te laten “indien de autoriteiten van de verzoekende staat
gemotiveerd hebben verzocht om geheimhouding het verzoek om rechtshulp”.
Het spreekt voor zich dat in bepaalde gevallen kennisgeving aan bijvoorbeeld de verdachte in het
belang van het onderzoek achterwege dient te blijven. Het spreekt wat de ACS betreft echter ook
voor zich dat dit niet betekent dat een rechterlijke toets dus niet noodzakelijk is.
Ter illustratie het volgende fictieve voorbeeld:
Nederland ontvangt uit een rechtshulpverzoek uit Zimbabwe waarin wordt gevraagd om
verstrekking van enkele bankafschriften van een in Nederland lopende bankrekening.
Zimbabwe is namelijk bezig met een strafrechtelijk onderzoek naar omkoping van de
burgemeester van Harare door de directeur van een Nederlandse projectontwikkelaar. De
autoriteiten van Zimbabwe hebben om geheimhouding verzocht. Het OM heeft daarmee
ingestemd. Het OM vordert op basis van het rechtshulpverzoek de betreffende
bankafschriften van de ING bank. Aangezien de ING honderden van dergelijke vorderingen
ontvangt en het een standaardverzoek betreft ziet de bank geen enkele reden een
klaagschrift in te dienen. Notificatie aan de directeur blijft, gelet op het verzoek om
geheimhouding, achterwege. Ook deze dient derhalve geen klaagschrift in. Hij weet
immers simpelweg niet van het verzoek. De betreffende gegevens kunnen dan ook
vervolgens zonder rechterlijke toets worden overgedragen aan Zimbabwe.
De ACS acht het zeer onwenselijk dat in een geval zoals het voorgaande geen rechterlijke toetsing
heeft plaatsgevonden. De ACS bepleit dan ook voor dergelijke gevallen een rechterlijke toets
verplicht te stellen. Een dergelijke verplichting zou kunnen worden verwezenlijkt door aan art.
5.1.11 een vijfde lid toe te voegen dat als volgt zou kunnen luiden:
“5. Indien de autoriteiten van de verzoekende staat om geheimhouding van het verzoek om
rechtshulp hebben verzocht en om die reden de in het eerste en tweede lid boedelde
kennisgeving achterwege is gebleven worden de resultaten van de uitvoering van het
verzoek om rechtshulp alleen ter beschikking gesteld aan de autoriteiten van de
verzoekencte staat nadat daartoe verlof is verleend door de rechtbank.”
Verplichte rechterlijke toets bij alle heimelijke opsporingsbevoegdheden

Art. 5.1.11 is niet van toepassing op heimelike opsporings bevoegdheden zoals bijvoorbeeld een
telefoontap. Dat betekent echter niet dat een rechterlijke toets niet noodzakelijk is, hetgeen ook de
Minister zelf onderkent. Om die reden is in art. 5.1.10, lid 3 van het wetsvoorstel voor een beperkt
aantal heimelijke bevoegdheden voorzien in een verplichte rechterlijke toets middels een
verlofprocedure.
.

.

Het voorgestelde art. 5.1.10, lid 3 is echter maar op een beperkt aantal heimelijke bevoegdheden
van toepassing Zo is het niet van toepassing op, bijvoorbeeld, een (stelselmatige) observatie

5

NEDERLANDSE ORDE VAN ADVOCATEN

(politiewet / art. 1269 Sv en art. 1260 Sv); het stelselmatig inwinnen van informatie (art. 1 26j Sv en
126qa Sv) en het betreden van een besloten plaats (art. 126k Sv en art. 126qa Sv). Ook op zeer
ingrijpende bevoegdheden als infiltratie (art. 126p Sv), pseudokoop (art. 126q Sv) en de inzet van
een burgerinfiltrant (art. 126v; art. 126w Sv) is dit artikel in het geheel niet van toepassing.
Datzelfde geldt voor de bijzondere BOB-bevoegdheden die kunnen worden ingezet in het kader
van de opsporing van terroristische misdrijven (Titel VB e.v.).
De ACS constateert dan ook dat het huidige wetsvoorstel een zorgwekkende lacune bevat. Ter
illustratie de volgende casus:
‘De Verenigde Staten doet een verzoek om rechtshulp in verband met een strafrechtelijk
onderzoek naar in Afghanistan gepleegde terroristische misdrijven. Enkele verdachten in
deze zaak zitten gedetineerd op Guantanamo Bay en hebben verklaard contact te hebben
gehad met een medewerker van een Nederlandse liefdadigheidsinstelling die zich inzet
voor vluchtelingen in Afghanistan. De Amerikaanse autoriteiten vermoeden dat deze
medewerker relevante informatie heeft verschaft aan de reeds aangehouden verdachten.
Verzocht wordt een burgerinfiltrant in te zetten en over te gaan tot stelselmatige observatie.
De door de observanten en burgerinfiltrant gedane bevindingen worden zonder rechterlijke
toets overgedragen aan de Amerikaanse autoriteiten.”
De ACS acht het ontbreken van eerverplichte rechterlijke toets in een voorbeeld zoals het
voorgaande vanuit rechtstatelijk en mensenrechtelijk perspectief zeer onwenselijk. De ACS
adviseert dan ook dringend het voorgestelde art. 5.1.11, lid 3 aan te passen in die zin dat het van
toepassing is op alle heimelijke BOB-bevoegdheden.
Geen inzet van dwangmiddelen bii niet op een verdraa gebaseerde rechtshulpverzoeken
Op grond van de huidige wettelijke regeling kunnen geen dwangmiddelen en bijzondere
opsporingsbevoegdheden worden ingezet indien het rechtshulpverzoek niet is gebaseerd op een
verdrag. Het onderhavige wetsvoorstel voorziet in een verruiming op dit punt. Immers, aldus de
Minister, wordt dit verbod
uin de praktijk ervaren als een serieuze beperking.

Voorgesteld wordt om volwaardige
uitvoering van verdragloze verzoeken mogelijk te maken. Echter is daarbij ook enige
terughoudendheid op zijn plaats. Zo is het zaak ruime mogelijkheden te voorzien om een
verzoek te weigeren als het vertrouwen in het rechtssysteem van de verzoekende staat
ontbreekt of onzekerheid bestaat over de vraag of na overdracht op fatsoenlijke wijze zal
worden omgesprongen met de resultaten van de uitvoering van een verzoek.” (p. 12)
Opvallend genoeg acht de Minister een rechterlijk verlof voor overdracht van cie verkregen
onderzoeksresultaten in het geval van een verdragloos verzoek echter niet een belangrijke
waarborg in dit verband.
Ter illustratie van de (bizarre) gevolgen die de nieuwe wettelijke regeling zoals die hiervoor is
geschetst kan hebben het volgende voorbeeld:
Nederland ontvangt uit een rechtshulpverzoek uit Myanmar dat vraagt om verstrekking van
enkele bankafschriften van een in Nederland lopende bankrekening. Myanmar is namelijk
bezig met een strafrechtelijk onderzoek naar verduistering van subsidiegelden door een

6

NEDERLANDSE ORDE VAN ADVOCATEN

Nederlandse ondernemer. Deze Nederlandse ondernemer heeft in Myanmar een
waterbouwproject uitgevoerd met subsidie van de lokale overheid aldaar. Het
rechtshulpverzoek is niet op een verdrag gestoelci maar de minister van justitie acht het
desalniettemin voor inwilliging vatbaar. De bank waar de gegevens zijn gevorderd dient
geen klaagschrift in. De Nederlandse ondernemer wordt op verzoek van de autoriteiten in
Myanmar niet op de hoogte gesteld van de vordering. In Myanmar wordt de ondernemer
mede op basis van de uit Nederland verkregen onderzoeksresultaten na een showproces
veroordeeld tot een jarenlange gevangenisstraf.
In voormeld voorbeeld kan op basis van het huidige wetsvoorstel gevolg worden gegeven aan het
rechtshulpverzoek uit Myanmar zonder dat op enig moment een Nederlandse rechter heeft
getoetst of inwilliging van het verzoek verenigbaar is met, bijvoorbeeld, het bepaalde in het EVRM.
De ACS acht een dergelijke gang van zaken vanuit rechtstatelijk oogpunt en gelet op het bepaalde
in art. 13 EVRM (vereiste van een daadwerkelijk rechtsmiddel) onacceptabel.
Overigens is een dergelijke rechterlijke toetsing ook op z’n plaats indien het rechtshulpverzoek wel
op een verdrag is gebaseerd. Ter illustratie zij verwezen naar de diverse multilaterale verdragen
waar Nederland bij is aangesloten, zoals het VN corruptieverdrag (Trb. 2004/11) en het VN verdrag
tegen transnationale georganiseerde misdaad (Trb. 2004/34). Bij deze laatste twee verdragen zijn
ook landen als Wit-Rusland, Iran en Egypte aangesloten. Het zal weinig betoog behoeven dat geen
van deze landen een smetteloze reputatie op het gebied van mensenrechten heeft.
Dat een dergelijke toets niet zonder meer aan justitie (OM en Minister) kan worden overgelaten
blijkt wel uit de uitleveringspraktijk. Zeer recentelijk nog verbood de rechter uitleveringen aan
Albanië (ECLI:NL:GHDHA:201 4:3750), Turkije (ECLI:NL:GHDHA:2014:4107) en de Verenigde
Staten (ECLI:NL:HR:2014:1680; en na een tweede poging nogmaals ECLI:NL:RBDHA:2015:471).
In al deze gevallen was er een kort geding voor nodig om uitvoering van de gevraagde rechtshulp
te stoppen. Ten overvloede zijn in dit verband overigens nog opgemerkt dat in al deze gevallen
sprake was van een verdragsbasis. Zelfs in dergelijke gevallen wordt de plank dus nog wel eens
faliekant misgeslagen.
Het voorgaande onderstreept nog maar eens waarom de ACS in zijn algemeenheid pleit voor
behoud en uitbreiding van de verlofprocedure in gevallen waarin rechtshulp wordt verleend aan
landen buiten de EU (zie hiervoor). Alleen op die wijze is immers rechtsbescherming van de
diverse betrokkenen in voldoende mate gegarandeerd. Indien behoud van de verlofprocedure om
welke reden dan ook toch niet wenselijk wordt geacht is het in ieder geval van groot belang dat de
inzet van dwangmiddelen niet mogelijk is indien zonder verdragsbasis om rechtshulp wordt
verzocht.

Introductie van een bepaling die het verlenen van rechtshulp verbiedt als dit in strijd is met
fundamentele beginselen van het Nederlands strafprocesrecht enlof het EVRM
Opvallend genoeg wordt in het wetsvoorstel en de concept MvT met geen woord gerept over de
vaste jurispwdentie van de Hoge Raad dat zelfs indien het rechtshulpverzoek op een verdrag is
gebaseerd geen rechtshulp dient te worden verleend “indien door de inwilliging van het
rechtshulpverzoek wordt gehandeld in strijd met fundamentele beginselen van Nederland
strafprocesrechr (Cf., bijvoorbeeld, ECLI:NL:HR:201 2:BV921 2).

7

NEDERLANDSE ORDE VAN ADVOCATEN

Ook niet opgenomen in het wetsvoorstel is een op het EVRM gebaseerde weigeringsgrond.
Blijkens de concept MvT is dit echter een bewuste keuze geweest van de Minister:
‘Er is om meerdere redenen niet voor gekozen om de ongeschreven weigeringsgrond
inzake een dreigende (flagrante) schending van mensenrechten in de wet op te nemen.
Deze is immers rechtstreeks van toepassing op grond van artikel 1 EVRM. Door de
rechtspraak van het EHRM blijft de inhoud van de op grond van het EVRM geldende
verplichtingen in ontwikkeling en heeft de uitleg van deze weigeringsgrond een dynamisch
karakter. De praktijk is bovendien met de toepassing van deze weigeringsgrond vertrouwd,
zodat ook in die zin opneming in de wet niet nodig is,” (concept MvT, p. 13).
De ACS meent dat beide weigeringsgronden wel degelijk codificatie behoeven.
Specifiek ten aanzien van de mensenrechten weigeringsgrond zij in dit verband nog opgemerkt dat
de argumentatie van de Minister in het geheel niet overtuigt. Zeker voor rechtshulpverzoeken
waarbij sprake is van rechtstreekse toezending (art. 5.1.4, lid 4 Sv) (en waar het ministerie dus in
het geheel niet meer tussen zit) is het van belang expliciet in de wet te benadrukken dat inwilliging
van het rechtshulpverzoek in overeenstemming moet zijn met op Nederland rustende
verplichtingen voor wat betreft de bescherming van mensenrechten. Het argument dat codificatie
niet nodig is omdat de praktijk al voldoende vertrouwd is met deze weigeringsgrond kan de ACS
niet volgen. Diezelfde redenering gaat ook op voor, bijvoorbeeld, de Overleveringswet. Deze wet
voorziet in art. 11 echter juist expliciet in op het EVRM gebaseerde weigeringsgrond. Ook in de
nieuwe EU richtlijn inzake het Europees Onderzoeksbevel (EOB) (2014/41/EU) is expliciet een
weigeringsgrond opgenomen die ziet op (dreigende) mensenrechtenschendingen (art. 11, lid 1
onder f). De opmerking van de Minister dat de uitleg van deze weigeringsgrond “een dynamisch
karaktee’ heeft en zich althans zo begrijpt de ACS de Minister dus niet goed leent voor
codificatie overtuigt ook niet. Aan nieuwe ontwikkelingen in de jurisprudentie van het EHRM kan
immers eenvoudig tegemoet worden gekomen door deze naar analogie met voormeld art. 11, lid
1 onder f van de EOB richtlijn in algemene bewoordingen te formuleren.
—

—

—

—

De ACS pleit derhalve voor codificatie van 1) een op het EVRM en, indien van toepassing, EU
Handvest van de Grondrechten, gebaseerde weigeringsgrond en 2) een op fundamentele
beginselen van Nederlands strafprocesrecht gebaseerde weigeringsgrond. Deze
weigeringsgronden zouden als volgt kunnen luiden en als lid 7 en 8 aan art. 5.1.5 kunnen worden
toegevoegd:
“7. Aan het verzoek wordt geen gevolg gegeven indien er gegronde redenen zijn om aan te
nemen dat inwilfiging daarvan niet verenigbaar zou zijn met de verplichtingen die
overeenkomstig het Europees Verdrag tot Bescherming van de Rechten van de Mens en
de Fundamentele Vrijheden (EVRM) en, indien van toepassing, het Handvest van de
Grondrechten van de Europese Unie op Nederland rusten;
8. Aan het verzoek wordt geen gevolg gegeven indien door inwilliging daarvan wordt
gehandeld in strijd met fundamentele beginselen van Nederlands strafprocesrecht”
Geen voorlopige terbeschikkingstelling ex art. 5.1.10
In art. 5.1.10, lid 2 van het wetsvoorstel wordt voorzien in de mogelijkheid tot voorlopige
terbeschikkingstelling van de onderzoeksresultaten hangende een eventueel in te dienen

8

NDEPLANDS OPD VÂN ADVOCATEN

-

bezwaarschrift. In de concept MvT wordt ter onderbouwing van de noodzaak van voorlopige
terbeschikkingstelling het volgende aangevoerd:

5

“Een van de knelpunten in de bestaande regeling van internationale rechtshulp is de
onmogelijkheid om stukken alvast aan buitenlandse autoriteiten te kunnen overdragen
voordat beslist is over een ingesteld rechtsmiddel, gegeven het feit dat het vaak lange tijd
duurt voordat een definitieve beslissing valt. Bezien zou daarom moeten worden of in
gevallen waarin buitenlandse autoriteiten aangeven de vergaarde gegevens?
inbeslaggenomen stukken zo spoedig mogelijk nodig te hebben voor de opsporing, deze
voorlopig ter beschikking kunnen worden gesteld aan de buitenlandse autoriteiten, ook
hangende de beslissing op een eventueel ingesteld rechtsmiddel. Daaraan wordt dan
tevens de voorwaarde verbonden dat het Nederlandse recht geldig blijft ten aanzien van de
stukken en dat het gebruik als bewijsmiddel pas mogelijk is nadat een onherroepelijke
beslissing is genomen of indien de mogelijkheid tot instelling van beklag is vervallen.
Een dergelijke figuur bestaat reeds in het kader van de samenwerking in
gemeenschappelijke onderzoeksteams (vgl. artikel 552qd Sv) en — enigszins afwijkend bij
de uitvoering van een Europees bewijsverkrjgingsbevel (artikel 552ccc Sv).

[. .1
.

[D]e toepassing [is] te allen tijde een discretionaire bevoegdheid van de officier van Justitie.
Ter invulling van die discretionaire bevoegdheid is het vertrouwen in de wijze waarop de
autoriteiten van de vreemde staat zullen omspringen met voorlopig verstrekte informatie
cruciaal. De officier van Justitie moet ervan kunnen uitgaan dat de informatie precies
conform de gestelde voorwaarden zal worden gebruikt en dat bij een eventueel negatief
oordeel over overdracht van de beklagrechter, de buitenlandse autoriteiten de verstrekte
afschriften en kopieën inderdaad niet zullen gebruiken als bewijs. Dit vertrouwen vereist
een nauwe rechtshulprelatie, in ieder geval gebaseerd op een verdrag.”
De ACS acht deze argumentatie niet overtuigend. Bovendien is de ACS van mening dat invoering
van voorlopige terbeschikkingstelling niet alleen zeer onwenselijk is maar ook onnodig is.
Allereerst dient in dit verband opgemerkt te worden dat het enkele feit dat sprake is van een
verdragsrelatie volstrekt onvoldoende is om een verstrekkende maatregel als voorlopige
terbeschikkingstelling te rechtvaardigen. In dit verband zij (nogmaals) opgemerkt dat met name in
het kader van multilaterale verdragen sprake is van een rechtshulprelatie met landen waarvan
simpelweg niet is vol te houden dat het voor voorlopige terbeschikkingstelling vereiste vertrouwen
zonder meer aanwezig kan zijn (vgl. de hiervoor aangehaalde VN-verdragen waarbij ook landen
als Egypte, Wit-Rusland en Iran zijn aangesloten).
Daar komt bij dat “snelheid” kennelijk het enige argument van de Minister is dat het creëren van de
mogelijkheid tot voorlopige terbeschikkingstelling rechtvaardigt. De Minister miskent echter dat
hetzelfde wetsvoorstel ook voorziet in de verkorting van de meest belangrijke termijnen die tot
“vertraging” zouden kunnen leiden (beslistermijn raadkamer, termijn indienen cassatieschriftuur en
beslistermijn Hoge Raad). Bij clie stand van zaken is de ACS van mening dat het argument van
“snelheid” dusdanig aan kracht heeft ingeboet dat dit onvoldoende rechtvaardiging vormt voor een
verstrekkende maatregel als voorlopige terbeschikkingstelling.

9

NEDERLANDSE ORDE VAN ADVOCATEN

J:3.

Voorts wordt opgemerkt dat zelfs de rechtshulprelatie met lidstaten van de Europese Unie in het
kader van het Europees Bewijsverkrijgingsbevel niet een dergelijke ongelimiteerde bevoegdheid
kent. Op basis van het huidige art. 552ccc, lid 3 (art. 5.6.7 in het wetsvoorstel) is voorlopige

terbeschikkingstelling immers alleen mogelijk “indien noodzakelijk ter beëindiging van een strafbaar
feit of ter voorkoming van nieuwe sfrafbare feiten’. Met andere woorden: zelfs in de
rechtshulprelatie met landen waar het meest vergaande vertrouwen denkbaar bestaat zitten
anders dan in het huidige wetsvoorstel grenzen aan de bevoegdheid tot voorlopige
terbeschikkingstelling.
—

—

Ter illustratie van de (bizarre) gevolgen die de nieuwe wettelijke regeling zoals hiervoor geschetst
kan hebben, de volgende twee voorbeelden:
Tajikistan doet een rechtshulpverzoek aan Nederland op basis van het VN
corruptieverdrag. Verzocht wordt de resultaten van het onderzoek met spoed over te
dragen omdat dit essentieel is voor het onderzoek. Dat dit ook noodzakelijk is ter
beëindiging van een strafbaar feit of ter voorkoming van nieuwe strafbare feiten is niet
gesteld laat staan gebleken.”
Duitsland stuurt aan Nederland een Europees bewijsverkrijgingsbevel in het kader van een
geruchtmakende moordzaak op een lokale politicus. Ook hier wordt verzocht de resultaten
van het onderzoek met spoed over te dragen omdat dit essentieel is voor het onderzoek.
Dat dit ook noodzakelijk is ter beëindiging van een strafbaar feit of ter voorkoming van
nieuwe strafbare feiten wordt ook hier niet gesteld laat staan gebleken.
In het geval van Tajikistan kan de officier van Justitie wel overgaan tot voorlopige
terbeschikkingstelling en in het geval van de Duitse moordzaak niet. De ACS kan dat niet met
elkaar rijmen.
Tot slot wordt opgemerkt dat in art. 5.1.10 alleen is opgenomen dat de voorlopig overgedragen
stukken van overtuiging niet tot het bewijs mogen worden gebruikt. Die bepaling zal in de praktijk
weinig tot geen waarde hebben als een dergelijk verbod zich niet ook uitstrekt over de vruchten
van op basis van de overgedragen stukken door de ontvangende autoriteit gedaan nader
onderzoek.
Gelet op het voorgaande adviseert de ACS de in art. 5.1.10, lid 2 gecreëerde mogelijkheid tot
voorlopige terbeschikkingstelling uit het wetsvoorstel te schrappen.
De verwijzing naar onder meer notificatieplicht en verwijdering geheimhoudersstukken
dient niet te worden geschrapt
Bij het overhevelen’ van art. 552oa Sv naar de diverse nieuwe artikelen is het equivalent van art.
552oa, lid 5 Sv komen te vervallen. De ACS acht dit zeer onwenselijk. Deze schakelbepaling regelt
immers onder meer dat de notificatieplicht (art. 1 26bb Sv) en het verwijderen van met de inzet van
dwangmidclelen verkregen geheimhoudersstukken (art. 126aa, lid 2 Sv).
De ACS adviseert deze omissie te herstellen.

10

NDPLANDSE OPD Vh.N ADVOCATFN

1 ‘1

III. Uitgaande rechtshulp (Tweede afdeling):
Introductie van een bepaling die het vragen van rechtshulp verbiedt als dit in strijd is met
het EVRM en met fundamentele beginselen van het Nederlands strafprocesrecht.
De ACS onderschrijft het belang van codificatie van uitgaande rechtshulp. Waar echter met geen
woord over wordt gerept in de voorgestelde artikelen 5.1.2 en 5.1.3 is de vraag wanneer het
vragen van rechtshulp niet aan de orde kan zijn. Dit klemt met name vanuit mensenrechtelijk
perspectief. Dat mensenrechten en het vragen van rechtshulp op onaanvaardbare wijze kunnen
botsen onderschrijft ook de Minister in het concept wetsvoorstel:
“Het is voor de uitvaardigende autoriteit, meestal zal dit de officier van justitie zijn, van
belang stil te staan bij de eventuele gevolgen van het richten van een rechtshulpverzoek
aan buitenlandse autoriteiten. Met het toezenden van een rechtshulpverzoek wordt aan
buitenlandse autoriteiten inhoudel(jke informatie verstrekt over strafbare feiten gepleegd
door bepaalde verdachten. Rekening moet worden gehouden met het feit dat het
rechtshulpverzoek voor de ontvangende staat aanleiding kan zijn, om ook al is dit
geenszins de bedoeling van de Nederlandse autoriteiten met toepassing van het
geldende strafrecht een eigen onderzoek in te stellen naar de in het rechtshuipverzoek
vermelde gedragingen. Dit kan het risico van een dreigende flagrante
mensenrechtenschending opleveren, indien het recht van desbetreffende land
onvoldoende waarborgen tegen schendingen kent; bijvoorbeeld wanneer op de strafbare
feiten waarvoor rechtshulp wordt gevraagd in de ontvangende staat de doodstraf is
gesteld. Ook dient rekening te worden gehouden met de gevolgen van eventuele
vervolgstappen zoals een uitleveringsverzoek ten aanzien van een in het buitenland
verblijvende verdachte als bekend is dat de detentieomstandigheden in de
desbetreffende vreemde staat uitzonderlijk slecht zijn (vgl. Hoge Raad 8juli2008, NJ
—

—

—

—

2009, 440).” (concept MvT, p. 20; onze onderlijning, ACS)
Dat een dergelijke botsing geenszins denkbeeldig is illustreert de casus van het ook door de
Minister aangehaalde arrest van de Hoge Raad NJ 2009/440 waarin sprake was van een
Nederlands uitleveringsverzoek. Echter zelfs indien niet om uitlevering is verzocht kan het verlenen
of vragen van rechtshulp ernstige gevolgen hebben. Ter illustratie de volgende fictieve casus:
—

—

Er zijn aanwijzingen dat drugs wordt gesmokkeld vanuit Nederland naar Indonesië. In
Indonesië staat op dit delict de doodstraf. Uit telefooncontacten volgen aanwijzingen dat de
drugs wel aankomen in Indonesië maar aldaar waarschijnlijk zijn onderschept door de
douane. De officier van justitie wilt natuurlijk weten of dit inderdaad zo is en, zo ja, wat voor
soort drugs, hoeveel etc. Om daar achter te komen moet een rechtshulpverzoek worden
gedaan waarin naam en toenaam van de verdachten zoals die hier in Nederland bekend
zijn moeten worden vermeld (inclusief de namen van personen, waaronder Nederlanders,
die zich nog in Indonesië bevinden). Indonesië kan met deze informatie in de hand een
eigen strafrechtelijk onderzoek starten dat weer tot de doodstraf kan leiden als verdachten
1
worden berecht.
1

Deze casus is ontleend aan de zaak van de zogenaamde “Bali nine. Aan de hand van een tip van de Australische
Federale Politie aan de Indonesische autoriteiten werden negen Australiërs op Bali aangehouden voor drugssmokkel. Een
aantal van hen werd uiteindelijk veroordeeld tot de doodstraf die recentelijk (april 2015) werd voltrokken.

bali-nine-201 50429-1 mvyex.html) In Australië is deze casus aanleiding geweest voor een wetsvoorstel dat het verstrekken
van informatie aan buitenlandse autoriteiten als gevolg waarvan het leven van Australiërs gevaar loopt stratbaar stelt

11

NEDERLANDSE ORDE VAN ADVOCATEN

In een opsporingsonderzoek naar een BTW-carrousel blijkt een van de verdachten zich in
Pakistan te bevinden. De FIOD en officier van justitie willen (nog) geen uitleveringsverzoek
doen en verzoeken de Pakistaanse autoriteiten uitsluitend de persoon in kwestie te
verhoren. Tijdens het verhoor wordt de verdachte, die ontkent, gefolterd door de
Pakistaanse politie waarna deze een bekentenis aflegt.

•

Het zal weinig betoog behoeven dat een gemiddelde opsporingsambtenaar, officier van justitie,
rechter-commissaris of zittingscombinatie zich niet dagelijks bezighoudt met het doen van
rechtshulpverzoeken. De ACS betwijfelt dan ook ten zeerste of deze autoriteiten zich voldoende
bewust zullen zijn van voormelde risico’s als zij zich buigen over de vraag of een
rechtshulpverzoek zal worden gedaan. Dat dit inderdaad niet het geval lijkt te zijn wordt
onderstreept door de zaak van Johan van Laarhoven (oprichter van de Grass Company). In het
kader van een in Nederland lopend strafrechtelijk onderzoek naar Van Laarhoven had het
Nederlandse OM een verzoek om informatie gedaan aan de Thaise autoriteiten. Op basis van deze
informatie startten de Thaise autoriteiten echter een eigen strafrechtelijk onderzoek. Van
Laarhoven werd vervolgens aangehouden en zit inmiddels al lange tijd vast in Thailand onder
erbarmelijke omstandigheden die op gespannen voet staan met het verbod op een onmenselijke
behandeling ex art. 3 EVRM. Het OM was daar “niet blij mee” maar, aldus hoofdofficier van justitie
Charles van der Voort, dit was wel het “goed recht” van de Thaise autoriteiten.
2
Codificatie van een verbod in dit verband in de wet is dan ook een eerste stap om een expliciete
afweging op dit punt te stimuleren. Daarnaast onderstreept een wettelijke bepaling nog eens het
belang van de voorschriften in kwestie die immers zien op de meest fundamentele rechten van
personen.
Een dergelijke bepaling zou

—

in lijn met art. 11 van de Overleveringswet

—

als volgt kunnen luiden:

“Van een verzoek tot rechtshulp wordt afgezien indien er gegronde redenen zijn om aan te
nemen dat het doen daarvan gevolgen kan hebben die niet verenigbaar zouden zijn met de
verplichtingen die overeenkomstig het Europees Verdrag tot Bescherming van de Rechten
van de Mens en de Fundamentele Vrijheden (EVRM) en, indien van toepassing, het
Handvest van de Grondrechten van de Europese Unie, op Nederland rusten”
IV. Het beklagrecht tegen overdracht van de strafvervolging dient zijn oorspronkelijke
reikwijdte terug te krijgen
Art. 5.3.1 van het wetsvoorstel voorziet in de mogelijkheid tot overdracht van een in Nederland
lopende strafvervolging aan een vreemde staat. Dit artikel (gebaseerd op het huidige art. 552t Sv)
heeft sinds de invoering daarvan een ontwikkeling doorgemaakt die wat de ACS betreft er toe heeft
geleid dat thans in strijd met het uitgangspunt van de wetgever —onvoldoende rechtsbescherming
wordt geboden aan de verdachte.
—

Aanvankelijk voorzag art. 5.3.1 (art. 552t oud) voor de verdachte in een specifiek met art. 12 Sv te
vergelijken strafvorderlijk rechtsmiddel in die gevallen waarin 1) een GVO had plaatsgevonden of
2) voorlopige hechtenis was toegepast. Als gevolg van de Wet versterking positie rechter
by-ciive-palmer-201 50429-1 mvsv3.htn,I)
Zie http:Ilwww.ad.nllad!nI/1O1 2lNederland/article!detai11403590112015/05!20/Advocaat-Spong-dreigt-OM-met-megaclaimna-blunder.dhtnil

2

12

NEDERLANDSE ORDE VAN ADVOCATEN

fr

commissaris (stb: 20111600; art. AAA) is de GVO variant komen te vervallen. Nu een specifieke
toelichting ontbreekt moet het er voor gehouden worden dat een en ander samenhangt met de
algemene lijn om alle verwijzingen naar het GVO uit het wetboek te schrappen. Onbedoelde
consequentie van deze wijziging is dan ook dat het toepassingsbereik van het strafvorderlijk
rechtsmiddel van art. 552t Sv behoorlijk scheef is gegroeid. Ter illustratie de volgende twee casus:
Een uit Letland afkomstige en aan alcohol verslaafde verdachte leidt in Nederland een
zwervend bestaan. Na de zoveelste woninginbraak besluit de officier van justitie de
bewaring te vorderen met het oog op nader onderzoek naar de reclassering. De rechtercommissaris wijst de vordering bewaring toe maar schorst deze onmiddellijk onder
voorwaarde dat de verdachte meewerkt aan de totstandkoming van een
reclasseringsrapportage. Enkele weken later volgt een Europees Arrestatiebevel uit
Estland. De verdachte blijkt nog een gevangenisstraf uit te moeten zitten van twee jaar in
Estiand. De officier van justitie besluit daarop de vervolging van de Nederlandse strafzaak
over te dragen aan Estiand.
Een Nederlandse ondernemer wordt verdacht van betrokkenheid bij een onderzoek naar
niet-ambtelijke corruptie in een aanbestedingsprocedure voor de bouw van een
kerncentrale in Roemenië. Er vindt een doorzoeking plaats van het kantoor en de woning
van de ondernemer en hij wordt uitgebreid gehoord door de FIOD als verdachte. Nadat de
eerste dossierstukken opgemaakt zijn en een voorlopige tenlastelegging is geformuleerd
worden op verzoek van de verdediging enkele tientallen getuigen gehoord door de rechtercommissaris. Als deze verhoren 1,5 jaar later zijn afgerond blijkt ook de Roemeense justitie
werk gemaakt te hebben van de zaak. Er is een groot opsporingsonderzoek gestart en
meerdere verdachten zijn aangehouden waaronder de voltallige directie van de betrokken
Roemeense onderneming. De Nederlandse officier van justitie stelt in overleg met zijn
Roemeense ambtsgenoot vast dat het zwaartepunt va de strafzaak zodanig naar
Roemenië is verschoven dat het in het belang van een goede rechtsbedeling is dat alle
zaken, dus ook die van de Nederlandse ondernemer, daar worden afgedaan. Hij besluit
daarop de vervolging over te dragen aan Roemenië. Behandeling van de zaak zal in
Roemenië waarschijnlijk jaren duren. Het is waarschijnlijk dat de Nederlandse ondernemer
al die tijd in voorlopige hechtenis zal moeten doorbrengen.
In bovenstaande voorbeelden heeft de Estse veelpleger wel, en dé Nederlandse ondernemer geen
mogelijkheid de overdracht van de vervolging op de voet van art. 5.3.1 Sv aan de beklagrechter
voor te leggen. De ACS vermag niet inzien hoe een dergelijk onderscheid te rechtvaardigen valt.
In dit verband wordt tot slot nog opgemerkt dat in de huidige regeling de benadeelde partij wel een
ongelimiteerd recht tot bezwaar geeft (welk bezwaar met machtiging van de rechter weer ter zijde
kan worden gesteld). Niet goed valt in te zien waarom de benadeelde partij wel, en de verdachte
niet een dergelijk algemeen recht zou moeten hebben.
De ACS pleit er dan ook voor om het tweede lid van het voorgestelde art. 5.3.1 Sv aan te vullen
door daar “en indien de rechter-commissaris enig onderzoek heeft verricht” aan toe te voegen.
Daarmee wordt recht gedaan aan het belang van de verdachte in wiens zaak uitvoerig onderzoek
is gedaan door de rechter-commissaris om zich op betrekkelijk eenvoudige wijze bij het
gerechtshof te verzetten tegen een voornemen tot overdracht van de strafvervolging.

13

NEDERLANDSE ORDE VAN ADVOCATEN

In ieder geval dient aan art. 5.3.1 een algemene notificatieplicht te worden toegevoegd zodat
iedere verdachte tenminste een kort geding kan aanspannen tegen het voornemen de
strafvervolging in diens zaak over te dragen.

V. Overige aandachtspunten:
Ook de advocaat-generaal bij de Hoge Raad moet in herzieningszaken een
rechtshulpverzoek kunnen doen
In de in art. 5.1.2 van het wetsvoorstel genoemde autoriteiten die bevoegd zijn een
rechtshulpverzoek te doen ontbreekt de procureur-generaal bij de Hoge Raad. De Minister heeft
hier blijkens de concept MvT bewust voor gekozen:
Overwogen is om de procureur-generaal bij de Hoge Raad aan te wijzen als
uitvaardigende autoriteit, in verband met de instelling van nader onderzoek door hem in het
kader van een herzieningsverzoek. Echter ligt het meer voor de hand dat de procureurgeneraal op grond van artikel 463, eerste lid, Sv feitelijk onderzoek opdraagt aan de
rechter-commissaris en als onderdeel van dat onderzoek een eventueel rechtshulpverzoek
aan hef buitenland kan gelden.’ (p. 21)
De ACS acht die overweging niet overtuigend.
Het door de Minister genoemde art. 463, lid 1 Sv verwijst terug naar art. 461 Sv. Op basis van dat

artikel kan de procureur-generaal ‘ter voorbereiding van een herzieningsaanvraag” op verzoek van

een persoon die is veroordeeld voor een feit waarop naar de wettelijke omschrijving
gevangenisstraf van twaalfjaren of meer is gesteld en waardoor de rechtsorde” nader onderzoek
doen. Is geen sprake van een 12-jaars feit of is het herzieningsverzoek al ingediend dan is art. 461
en dus art. 463, lid 1 Sv dan ook niet van toepassing. In beide gevallen kan echter wel behoefte
zijn aan nader onderzoek door de procureur-generaal. Ter illustratie zij in dit verband verwezen
naar ECLI:NL:HR:2004:AR2468. In deze zaak was sprake van een veroordeling voor bezit van een
vals paspoort (art. 231 Sr; maximaal zes jaar gevangenisstraf). Naar aanleiding van de ingediende
herzieningsaanvraag heeft de Advocaat-Generaal de Franse autoriteiten om aanvullende
informatie gevraagd. In de huidige wettelijke regeling is dat niet langer meer mogelijk, het betreft
immers geen 12-jaars feit en nog los daarvan was de herzieningsaanvraag al ingediend. Dit is wat
de ACS betreft onwenselijk.
Nog los daarvan geldt dat ook indien wel voldaan is aan de eisen van art. 461 Sv uit de
rechtspraak diverse voorbeelden naar voren komen waarin de Procureur-Generaal (of in zijn plaats
de Advocaat-Generaal) zelfstandig buitenlandse autoriteiten om assistentie verzoekt (zie,
bijvoorbeeld, ECLI:NL:PHR:201 5:40). Het komt op de ACS nodeloos formalistisch over om in zo’n
geval te verlangen dat de gang naar de rechter-commissaris wordt gemaakt. Het werpt bovendien
een extra drempel op om informatie en bewijs uit het buitenland te verkrijgen. Dat is niet in het
belang van de waarheidsviriding en dus ook niet in het belang van de veroordeelde die om
herziening heeft gevraagd.
Geadviseerd wordt dan ook de procureur-generaal bij de Hoge Raad toe te voegen aan het lijstje
met autoriteiten in art. 5.1.2 dat bevoegd is tot het doen van een rechtshulpverzoek.

14

NEDERLANDSE ORDE VAN ADVOCATEN

Codificatie van het primaat van het verdrag in het internationale rechtshulpverkeer
Hoewel het wetsvoorstel een aantal uitgangspunten codificeert ontbreekt een verwijzing naar de in
het internationale rechtshulpverkeer geldende regel dat de bepalingen van het toepasselijke
rechtshulpverdrag in beginsel boven het bepaalde in de Nederlandse wet gaan. Dit op art. 94 Gw
gebaseerde uitgangspunt staat de praktijk echter niet altijd even helder op het netvlies. Of zoals
Van Sliedregt af al. het omschrijven in het Handboek International Strafrecht (Kluwer, 2008):
“In concrete zaken rijst altijd de vraag naar de verhouding tussen verdrag en nationale wet.
Helderheid daarover is van groot belang, omdat zo ken worden voorkomen dat verweren in
een onjuist verband worden gevoerd.”(p. 256)
Gelet op het voorgaande acht de ACS het wenselijk dat de verhouding tussen verdrag en nationale
wet ook in het wetsvoorstel expliciet tot uitdrukking wordt gebracht. Dit schept duidelijkheid over
het toepasselijk beoordelingskader.

Onduidelijk welke rechtbank bevoegd is tot behandeling van het klaagschrift ex art. 5.1.11
Artikel 5.1.11 introduceert de beklagprocedure als alternatief voor de verlofprocedure. Over de
onwenselijkheid daarvan is eerder in dit advies al aandacht besteed.
In aanvulling op deze inhoudelijke kritiek nog de volgende meer procedurele opmerking. Nu art.
5.1.11 terugverwijst naar art. 552a dient ook voor wat betreft de bevoegde rechtbank aansluiting bij
dit artikel te worden gezocht. Aangezien uit de aard der zaak een vervolging niet zal zijn ingesteld
is art. 552a, lid 4 Sv van toepassing. Dit artikel spreekt echter alleen van de “griffie van de
rechtbank van het arrondissement binnen hetwelk de inbeslagneming, kennisneming of
ontoeganke!jkmaking is geschied’. Met andere woorden: in de gevallen waarin, bijvoorbeeld,
gegevens zijn gevorderd of vastgesteld (zie ook hierboven) voorziet dit artikel niet in een bevoegde
rechtbank. Vermoedelijk betreft het hier een omissie van de wetgever.
Wat daar ook van zij, de ACS adviseert deze bepaling zodanig te herzien dat in alle gevallen voor
de betrokkene duidelijk is welke rechtbank bevoegd is kennis te nemen van het klaagschrift.

15