Tweede Kamer der Staten-Generaal

2

Vergaderjaar 2015–2016

31 936

Luchtvaartbeleid

Nr. 329

BRIEF VAN DE STAATSSECRETARIS VAN INFRASTRUCTUUR EN
MILIEU
Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal
Den Haag, 5 april 2016
Op 9 oktober 2014 hebben de Nederlandse gezamenlijke sociale partners
in de luchtvaartsector, premier Rutte in een brief gevraagd om, analoog
aan de maritieme sector, maatregelen te treffen ter verbetering van de
concurrentiekracht van de Nederlandse luchtvaartsector. Specifiek werd
gevraagd naar steun aan de luchtvaartsector in de vorm van een fiscale
loonfaciliteit voor het vliegend personeel. Het Ministerie van Infrastructuur en Milieu heeft naar aanleiding van dit verzoek opdracht
gegeven aan SEO Economisch Onderzoek (hierna: SEO) om een
verkennend en vergelijkend onderzoek uit te voeren naar de fiscale
loonmaatregelen die in de jaren ’90 zijn getroffen ter ondersteuning van
de Europese maritieme sector en of en op welke wijze deze zouden
kunnen worden toegepast op de luchtvaartsector van nu. Dit heeft
geresulteerd in het rapport «Mogelijkheden toepassing fiscale maatregelen in de luchtvaartsector analoog aan de maritieme sector» van SEO.
Deze brief bevat de kabinetsreactie op dit rapport en onderteken ik mede
namens de Staatssecretaris van Financiën.
Het onderzoek vergelijkt de ontwikkelingen op het gebied van werkgelegenheid en arbeidskosten in de Nederlandse maritieme sector in de jaren
’80 en ’90 met de ontwikkelingen in de luchtvaartsector van dit moment.
Daarnaast is een verkenning uitgevoerd naar de effecten van eventuele
fiscale loonmaatregelen en naar mogelijke alternatieve maatregelen.
Het onderzoek laat zien dat de belangrijkste overeenkomst tussen beide
sectoren is dat ze te maken hebben met een geliberaliseerde markt die
gekenmerkt wordt door sterke mondiale concurrentie. Daarnaast zijn er
ook belangrijke verschillen. Qua arbeidskrapte en -ruimte bijvoorbeeld: In
de zeevaart was sprake van vervanging van Nederlandse maritieme
officieren door goedkoper niet EU personeel op de vloot. Daar is in de
luchtvaart momenteel geen sprake van. In de zeevaart is sprake van krapte
aan geschoold varend personeel, in de luchtvaart is juist sprake van een

kst-31936-329
ISSN 0921 - 7371
’s-Gravenhage 2016

Tweede Kamer, vergaderjaar 2015–2016, 31 936, nr. 329

1

aanbod overschot van gekwalificeerd vliegend personeel. Ook het
juridisch kader verschilt: de richtsnoeren voor staatssteun aan luchthavens en luchtvaartmaatschappijen (uit 2014) voorzien op dit moment
niet in het (na melding) toestaan van een sectorale fiscale loonmaatregel
voor de Europese luchtvaartsector.
Een aantal belangrijke noties uit het rapport luiden als volgt: (passages uit
het rapport van SEO):
«Een afdrachtvermindering voor Nederlandse luchtvaartmaatschappijen
leidt tot een kostenreductie van ongeveer € 330 miljoen en kost de
overheid ook € 330 miljoen. Bij eventuele doorgifte in de vorm van lagere
ticketprijzen, komt (een deel van) die reductie uiteindelijk terecht bij de
(Nederlandse) passagier. Indirecte effecten op onder andere de werkgelegenheid, het netwerk, het vestigingsklimaat en de binnenlandse bestedingen zijn alleen substantieel als met de maatregel wordt voorkomen dat
Nederlandse luchtvaartmaatschappijen verdwijnen, hun operatie
verplaatsen naar het buitenland en/of aanzienlijke netwerkrationalisaties
doorvoeren. Alternatieve mogelijkheden voor de Nederlandse overheid
om tot een reductie van de arbeidskosten voor Nederlandse luchtvaartmaatschappijen te komen zijn beperkt. Een belangrijke sleutel om tot een
substantiële reductie van de arbeidskosten te komen ligt in de sector zelf:
een verhoging van de arbeidsproductiviteit. Ten slotte kan van invoering
van fiscale loonmaatregelen voor de luchtvaart slechts sprake zijn indien
er op Europees niveau richtsnoeren worden opgesteld, aangezien
dergelijke steunmaatregelen niet passen binnen het huidige Europese
staatssteunbestel.»
Het rapport en de noties van SEO vormen naar het inzicht van het kabinet
op dit moment dan ook geen aanleiding om bij de Europese Commissie
aan te sturen op aanvullende richtsnoeren voor staatssteun aan de
luchtvaartsector, waardoor een afdrachtvermindering analoog aan de
maatregel die in het verleden voor de maritieme sector is ingevoerd, ook
voor de (Nederlandse en Europese) luchtvaartsector geïmplementeerd
zou kunnen worden.
De maritieme en de luchtvaartsector zijn, zoals het onderzoek laat zien,
slechts in beperkte mate vergelijkbaar, waardoor niet evident is dat
maatregelen zoals destijds toegepast voor de maritieme sector nu ook
voor de luchtvaartsector voor de hand liggen.
Uit het onderzoek blijkt dat de budgettaire kosten van een dergelijke
maatregel nagenoeg gelijk zijn aan de kostenreductie die bij de sector
neerslaat. In scenario’s waarin uitgegaan wordt van een normale
voortzetting van de bedrijfsactiviteiten zijn de indirecte effecten van de
implementatie van de fiscale maatregel gering. De maatregel leidt volgens
SEO alleen tot substantiële andere, indirecte positieve effecten in een
«worst case scenario», namelijk wanneer de maatregel cruciaal is om te
voorkomen dat luchtvaartmaatschappijen failliet gaan of uit Nederland
verdwijnen. In het «worst case scenario» blijft sterk de vraag of maatregelen in de fiscale sfeer dan het meest geëigend zijn. Daarnaast zijn de in
het rapport genoemde argumenten voor een afdrachtvermindering in de
luchtvaart eveneens van toepassing op andere internationaal concurrerende sectoren met grote toegevoegde waarde voor de Nederlandse
economie, waar ook geen fiscale loonmaatregelen worden overwogen.
Het kabinet deelt de conclusie van SEO dat de sociale partners in de
luchtvaartsector grotendeels zelf de sleutel in handen hebben om via
lagere arbeidskosten hun concurrentiepositie te verbeteren. Daar wordt
thans door de sector ook aan gewerkt, zoals onder meer blijkt uit de
recente CAO afspraken bij KLM. Bovendien concludeert SEO dat een
fiscale loonmaatregel de prikkel bij luchtvaartmaatschappijen reduceert of
wegneemt om zelf tot kostenreductie over te gaan.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2015–2016, 31 936, nr. 329

2

De sociale partners die de brief aan premier Rutte hebben gestuurd zijn
door SEO gevraagd om informatie te leveren ten behoeve van de
totstandkoming van het rapport. Deze partijen hebben helaas echter laten
weten zich niet te kunnen vinden in het eindrapport en in overleg met hen
is daarom besloten om in het rapport geen verwijzingen naar hun eerdere
bijdragen op te nemen. Na overleg met de partijen hebben zij een
schriftelijke reactie gegeven op het rapport. Kernpunt van hun kritiek is
dat SEO de effecten van een lastenverlichting op arbeid, concurrentiekracht en werkgelegenheid niet of nauwelijks noemt of onderzoekt en dat
Nederlandse luchtvaartmaatschappijen te maken hebben met hogere
arbeidskosten (onder andere door relatief hoge sociale lasten) dan veel
andere luchtvaartmaatschappijen in andere landen.
Het kabinet is van oordeel dat het SEO rapport voldoende ingaat op de
effecten op concurrentiekracht en werkgelegenheid. Deze effecten worden
weliswaar niet gekwantificeerd maar beschouwd in kwalitatieve zin. Dit
doet echter niets af aan de eindconclusies van het onderzoek en de
oordeelsvorming van het kabinet. Hoewel Nederlandse luchtvaartmaatschappijen inderdaad te maken hebben met relatief hoge arbeidskosten, is
dat op zichzelf onvoldoende reden om een sectorale fiscale maatregel te
treffen of een Europees richtsnoer te bepleiten.
Alhoewel het kabinet geen fiscale maatregel treft, spant het zich wel in om
waar mogelijk de concurrentiepositie van de luchtvaartsector te
versterken. Binnenkort wordt de Actieagenda Schiphol gepresenteerd
waarin concrete voorstellen worden gedaan. Daarnaast spant het kabinet
zich in Europees verband in om arbeidsconstructies in de luchtvaart tegen
te gaan die, bijvoorbeeld vanuit veiligheidsperspectief, niet door de
beugel kunnen. Ook steunt het kabinet de inzet van de Europese
Commissie voor een goede «social dialogue» met sociale partners, waarin
concrete zorgen en knelpunten worden besproken.
De Staatssecretaris van Infrastructuur en Milieu,
S.A.M. Dijksma

Tweede Kamer, vergaderjaar 2015–2016, 31 936, nr. 329

3