Trends in Beeld 2011
Zicht op Onderwijs,
Cultuur en Wetenschap

Trends in Beeld 2011 | 141

Inhoudsopgave
Voorwoord
Thema’s

........................................................................................................................................................................................................................................

......................................................................................................................................................................................................................................................

2
4

A. Monitor begroting OCW

......................................................................................................................................................... 5
I	Monitor O- en W-prestaties ten opzichte van de ............................................................ 5
internationale top 5
II Monitor prestaties en toerusting OCW-stelsel ...................................................................... 6
III Monitor beleidsagenda .................................................................................................................................................................. 6

B. Onderwijs internationaal

................................................................................................................................................... 8
IV Samenvatting Education at a Glance 2011 .................................................................................... 8

1. Prestaties onderwijsbestel

....................................................................................................................................... 10
1.1 Samenvatting onderwijs ....................................................................................................................................................... 11
1.2 Inrichting van het Nederlandse onderwijsbestel ....................................................... 17
1.3 Kwalificatiefunctie ................................................................................................................................................................................ 26
		 1.3.1 Toegankelijkheid ............................................................................................................................................................... 26
		 1.3.2 Kwaliteit ................................................................................................................................................................................................. 40
		 1.3.3 Doelmatigheid ........................................................................................................................................................................ 62
1.4 Socialisatiefunctie .................................................................................................................................................................................. 76
		 1.4.1 Sociaaleconomische integratie ...................................................................................................... 76
		 1.4.2 Sociale participatie en cultureel-normatieve integratie .... 78

2. Prestaties cultuur- en mediastelsels

........................................................................................ 84
2.1	Culturele sector van belang voor de Nederlandse .................................................. 85
economie en maatschappij
2.2	Inrichting van het cultuur- en medialandschap ............................................................ 86
2.3 Prestaties cultuur- en mediastelsels ........................................................................................................... 90
		 2.3.1 Verscheidenheid van voorzieningen ................................................................................. 90
		 2.3.2 Spreiding en toegankelijkheid .......................................................................................................... 94
		 2.3.3 Kwaliteit en doelmatigheid ..................................................................................................................... 98

3. Prestaties wetenschap

........................................................................................................................................................ 102
3.1 Samenvatting wetenschap .......................................................................................................................................... 103
3.2 Het publieke wetenschapsbestel .................................................................................................................. 104
3.3 Toegankelijkheid ................................................................................................................................................................................... 109
3.4 Kwaliteit .................................................................................................................................................................................................................... 112
3.4.1 Wetenschappelijke output ................................................................................................................... 112
		 3.4.2 Technologische output ................................................................................................................................. 114
		 3.4.3 Citatie-impact ..................................................................................................................................................................... 116
3.5 Doelmatigheid .......................................................................................................................................................................................... 118

Bijlagen
1
2
3
4
5

............................................................................................................................................................................................................................... 122
ISCED en ISCO-classificatie ......................................................................................................................................... 122
Bronnen van de figuren ...................................................................................................................................................... 126
Lijst van afkortingen .................................................................................................................................................................... 134
Index Figuren Beleidsartikelen .......................................................................................................................... 136
Index Figuren EAG 2011 ................................................................................................................................................... 138

Voorwoord

In deze publicatie van het Ministerie van Onderwijs, Cultuur en
Wetenschap bieden we u in woord, beeld en cijfers inzicht in de
kwaliteit en prestaties van de Nederlandse onderwijs-, cultuur- en
wetenschapsstelsels. Trends in Beeld is opgebouwd rondom de
belangrijkste doelen en functies van de afzonderlijke stelsels.
Zo komen onder meer de kwalificatiefunctie van het onderwijs, het
maatschappelijk draagvlak voor cultuur en de hoge kwaliteit van het
Nederlandse wetenschappelijk onderzoek aan bod. Veel gegevens
in deze publicatie worden zowel in historisch als in internationaal
perspectief vergeleken.
Dit jaar sluit Trends in Beeld, meer dan in voorgaande jaren, aan
bij de begroting van het Ministerie van OCW. In het hoofdstuk
‘Thema’s’ wordt expliciet aandacht besteed aan de indicatoren die
betrekking hebben op de begrotingsartikelen. Daarnaast komen in
dit hoofdstuk de prestaties aan bod op het gebied van onderwijs en
wetenschap, ten opzichte van de internationale top 5.
We besteden ook aandacht aan de onderzoeksresultaten van Education at a Glance 2011, de jaarlijkse publicatie van de OESO, waarin
alle indicatoren op het gebied van onderwijs staan. Achterin deze
publicatie vindt u een index die per begrotingsartikel laat zien waar
in dit boekje u deze indicatoren kunt vinden. Eenzelfde index is
opgenomen voor de figuren uit Education at a Glance 2011.
De informatie uit Trends in Beeld kunt u ook vinden op de website
van het Ministerie van OCW. Daar staan ook de meest actuele
nationale en internationale data. Ook vindt u hier geografische
weergaven en langere tijdreeksen. Voor meer informatie,
zie www.trendsinbeeld.minocw.nl

Marja van Bijsterveldt-Vliegenthart,
Deze publicatie is samengesteld door de directie Kennis van het
Ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap.

minister van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap.

Vragen en/of opmerkingen kunt u mailen naar kennis@minocw.nl

Trends in Beeld 2011 | 3

Thema’s

A. Monitor begroting OCW
I Monitor O- en W-prestaties ten opzichte van
de internationale top 5
Het kabinet wil Nederland toerusten voor een positie in de voorhoede van kenniseconomieën. Onderwijs en wetenschap zijn essentiële pijlers onder dit streven. Goede onderwijsprestaties nu zijn
immers een belangrijke voorwaarde om ook in de toekomst sociale
en economische welvaart te bevorderen. Ook onderzoek levert een
grote bijdrage aan onze welvaart en ons welzijn. De belangrijkste
ambitie van het kabinet is om in de komende jaren over de hele
linie de kwaliteit van het onderwijs en daarmee de prestaties van
leerlingen en studenten te verhogen. Daarnaast moeten Nederlandse onderzoekers en onderzoeksinstellingen zich kunnen meten met
de besten van de wereld. Hiertoe heeft het Ministerie van OCW beleid ontwikkeld dat wordt ingezet om de geformuleerde doelen en
ambities te bereiken. Deze zijn in detail uitgewerkt in de actieplannen en strategische agenda’s en zijn op hoofdlijnen opgenomen in
de beleidsagenda bij de OCW-begroting 2012.
Om zicht te houden op de opbrengst van het onderwijs- en wetenschapbestel in het licht van de overall ambitie te behoren tot een
positie in de voorhoede van kenniseconomieën, monitort OCW de
Nederlandse prestaties in internationaal perspectief. Het niveau van
onderwijs- en wetenschapsprestaties is immers van invloed op het
vermogen van een land om economisch te groeien. Hiervoor is een
aantal kenmerkende prestatie-indicatoren geselecteerd. Door deze
in samenhang te presenteren ontstaat een beeld van de Nederlandse
positie ten opzichte van de vijf best presterende landen en ten
opzichte van het internationaal gemiddelde (figuren A1 en A2). Een
aantal van de opgenomen indicatoren betreffen indicatoren uit de
Europa 2020 strategie en het hieraan gerelateerde EU onderwijs- en
training programma. Zie voor meer informatie over de EU benchmarks: Kerncijfers 2006-2010 Onderwijs Cultuur en Wetenschap (aldaar
pagina 54-55).

mede als gevolg van intensief beleid. Tegelijkertijd is het aandeel
hoger opgeleiden toegenomen evenals het percentage jongeren met een startkwalificatie (geringe vooruitgang). Hiermee is
Nederland voor deze indicatoren dichterbij de top 5-positie in de
internationale ranking gekomen. Opgemerkt wordt dat de top
5-landen voor elke indicator, maar ook voor dezelfde indicator in
opeenvolgende jaren, kan verschillen.
Expliciete aandacht is nodig voor de toename van het aandeel 15-jarige leerlingen met lage lees-, reken- en natuurwetenschappelijke
vaardigheden tussen de jaren 2003 en 2009. Ook als het gaat om
excellentie en het aandeel bètatechnici is verbetering in Nederland
mogelijk.
Beeld wetenschap
De kwaliteit van het Nederlandse wetenschappelijk onderzoek is
in internationaal perspectief goed (figuur A2). Nederland behoort
met de relatieve citatiescore tot de wereldtop en ook de productiviteit (aantal publicaties per onderzoeker) is hoog. Dit hoge niveau
is belangrijk voor onze internationale kennispositie en aantrekkingskracht. Het internationale bedrijfsleven citeert bovengemiddeld vaak Nederlands wetenschappelijk onderzoek en Nederlandse
bedrijven dragen relatief veel bij aan de financiering van toegepast
wetenschappelijk onderzoek. Tegelijkertijd blijft het aantal innoverende bedrijven dat samenwerkt met publieke kennisinstellingen
achter bij landen als Finland, Duitsland en Oostenrijk. Universiteiten worden door bedrijven in Nederland niet gezien als belangrijke
kennisbron.

Beeld onderwijs
Het Nederlandse onderwijs presteert in internationaal perspectief
ruim bovengemiddeld (figuur A1). In de afgelopen jaren is op een
aantal beleidsterreinen een positieve ontwikkeling waar te nemen.
Zo is het percentage voortijdig schoolverlaters fors afgenomen,

Trends in Beeld 2011 | 4

Trends in Beeld 2011 | 5

II Monitor prestaties en toerusting OCW-stelsel

III Monitor beleidsagenda

De Minister van OCW is verantwoordelijk voor een onderwijsbestel
dat dusdanig is ingericht dat onderwijs voor iedereen toegankelijk
is, van voldoende kwaliteit en dat onderwijsmiddelen doelmatig
worden besteed. Dit betekent onder andere dat de overheid de
verantwoordelijkheid heeft om de scholen en instellingen goed
toe te rusten zodat zij in staat zijn te voldoen aan de eisen voor
toegankelijkheid, kwaliteit en doelmatigheid. De Minister monitort
de toerusting van het stelsel op basis van een aantal belangrijke
kengetallen:
a. ingeschreven aantal leerlingen/studenten
b. aantal scholen/instellingen per sector
c. uitgaven per leerling/student
d. voor hoger onderwijs: aantal eerstejaars studenten
e. voor hoger onderwijs: aantal gediplomeerden
Daarnaast volgt de Minister de doorlopende leerlijn in het onderwijsbestel met behulp van een beperkt aantal indicatoren en
kengetallen die een beeld geven van de ontwikkeling van vaardigheden, rendement, behaald opleidingsniveau, aansluiting met
vervolgonderwijs/arbeidsmarkt en toezicht/kwaliteitsoordeel. Door
deze thematische indeling kan voor elke onderwijssector op een
min of meer eenduidige manier de doorlopende leerlijn in beeld
worden gebracht.

De beleidsagenda bij de OCW-begroting 2012 presenteert op hoofdlijnen de belangrijkste ambities en beleidsdoelen van het Ministerie
van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap. Deze zijn uitgewerkt in een
aantal operationele doelen en daarbij behorende beleidsinspanningen.
De voortgang op (onderdelen van) deze doelen wordt waar mogelijk
en relevant gevolgd met behulp van meetbare gegevens, die direct
betrekking hebben op het actuele beleid. Het zijn beleidsindicatoren en streefwaarden die laten zien welke meetbare resultaten en
outcome de Minister gedurende deze kabinetsperiode in ieder geval
wil bereiken en op afgerekend wil worden. Ze behoren formeel niet
tot de scope van de stelselmonitor Trends in Beeld, maar de intentie
is hen op termijn te registreren en te monitoren op de website. Over
de ambities en doelen uit de beleidsagenda zal de Minister nader
rapporteren in het departementaal jaarverslag.

Trends in Beeld 2011 | 6

Leesvaardigheid 9/10-jarigen
% 20-24 jarigen met een startkwalificatie

Rekenvaardigheid 9/10-jarigen

Afgestudeerde beta’s per 1000 werkenden (20-29-jarigen)

Vaardigheid natuuronderwijs 9/10 jarigen

LLL: % 25-64-jarigen dat deelneemt aan scholing

% 15-jarigen met lage leesvaardigheid

% 30-34-jarigen met diploma tertiair onderwijs

% 15-jarigen met lage rekenvaardigheid

VSV: % 18-24-jarigen buiten onderwijs zonder startkwalificatie

% 15-jarigen met lage natuurkunde vaardigheid

% 15-jarigen met hoge prestaties natuurwetenschappen

% 15-jarigen met hoge prestaties lezen

% 15-jarigen met hoge prestaties wiskunde
Nederlandse score

Internationale gemiddelde

Internationale top-5

Figuur A2 Internationale positie in de wetenschap

R&D-uitgaven als % van het BBP

Bovengenoemde kengetallen en indicatoren, die direct betrekking
hebben op de algemene doelstelling uit de onderwijsbegroting,
maken onderdeel uit van voorliggende publicatie en van de website
van Trends in Beeld. In de bijlagen is een index opgenomen die per
begrotingsartikel toont waar deze kengetallen en indicatoren in het
boekje te vinden zijn.
In deze index staan ook enkele indicatoren die verwijzen naar de
verantwoordelijkheid die de minister heeft ten aanzien van het
bevorderen van emancipatie.
Voor het functioneren van het Cultuur- en Mediastelsel en het
Wetenschapsbestel is in de OCW-begroting geen beknopte selectie
van stelselindicatoren gemaakt. Voor een overall beeld wordt direct
verwezen naar hoofdstukken 2 en 3 in voorliggende publicatie en de
website van Trends in Beeld.

Figuur A1 Internationale positie in het onderwijs

Aantal promoties t.o.v. 100 personen
(25 tot 34 jarigen)

Onderzoekers als promille van de beroepsbevolking

Aandeel private financiering van
publieke kennisinstellingen

Aandeel internationale co-publicaties
t.o.v. alle Nederlandse
wetenschappelijke publicaties

Aantal wetenschappelijke publicaties
per 100 onderzoekers

De landen waarmee wordt vergeleken hangen bij iedere indicator af van de
bron. Voor EU-indicatoren van Eurostat wordt bijvoorbeeld alleen vergeleken
met landen van Europa, waar bij een OESO-indicator wordt vergeleken
met de OESO-landen.

Aantal citaties in wetenschappelijke publicaties,
genormeerd op het mondiaal gemiddelde
Nederlandse score

Aandeel innovatieve bedrijven met een
samenwerking met universiteiten

Aandeel innovatieve bedrijven met een samenwerking
met publieke onderzoeksinstituten
Internationale gemiddelde

Internationale top-5

Trends in Beeld 2011 | 7

B. Onderwijs internationaal

nen dat landen met een hoog opleidingsniveau een hoger werkgelegenheidsniveau hebben. Nederland valt internationaal op door een
relatief hoge werkgelegenheid, ook onder de laagst opgeleiden.

IV Samenvatting Education at a Glance 2011
De Organisatie voor Economische Samenwerking en Ontwikkeling
(OESO) brengt jaarlijks een publicatie uit met indicatoren op het gebied van onderwijs onder de titel ‘Education at a Glance’ (EAG). Het
rapport voor 2011 is gebaseerd op cijfers uit 2009 en daar waar geen
recentere gegevens beschikbaar zijn op cijfers uit 2008 of eerder. Op
basis van dit rapport is het mogelijk een brede internationale vergelijking van het Nederlandse onderwijs te maken op het gebied van
de prestaties van het onderwijssysteem voor wat betreft de kwaliteit,
de onderwijsdeelname, de organisatie en de financiën. Hiervoor
worden de Nederlandse prestaties in eerste instantie vergeleken met
dat van landen met een vergelijkbaar welvaartsniveau en vergelijkbare cultuur. Maar ook zijn de twee rijkste landen van de OESO, de
VS en Japan, in de vergelijking opgenomen. Tot slot worden het
OESO-gemiddelde en/of het EU-gemiddelde in de figuren weergegeven. Voor dit samenvattende beeld worden vooral algemene
indicatoren uitgelicht die voor Nederland relevant zijn en een breed
beeld geven van de prestaties van het onderwijsstelsel.
Onderwijsdeelname
Nederland heeft een hoge onderwijsdeelname van 20-29 jarige
jongeren. En dit aandeel neemt nog steeds toe. Dit is niet in alle
landen het geval. Zo is in de Scandinavische landen tussen 2005 en
2009 juist sprake van een daling in onderwijsdeelname. We zien dat
in Nederland, maar ook in andere landen, gemiddeld meer vrouwen
dan mannen instromen in het hoger onderwijs. Alleen in Japan
is een omgekeerd beeld te zien. Nederlanders volgen inmiddels
gemiddeld 17,4 jaar van hun leven fulltime onderwijs. Het OESOgemiddelde ligt op 16,5 jaar.
Opleidingsniveau
Met de gegevens in Education at a Glance 2011 kan inzichtelijk
worden gemaakt in hoeverre Nederlanders qua opleidingsniveau
kunnen concurreren op een steeds meer internationaal wordende
arbeidsmarkt.

Rendement
Het volgen van onderwijs is de investering waard, voor zowel de
overheid als het individu. Dit geldt ook voor opleidingen op startkwalificatieniveau. De netto-opbrengst is iets lager dan voor een hodiploma, maar toch positief. De opbrengst voor vrouwen is echter
in alle OESO-landen kleiner dan voor mannen. Dit komt onder
andere door het salarisverschil tussen mannen en vrouwen. Op alle
opleidingsniveaus verdienen 35- tot 44-jarige mannen in verhouding meer dan vrouwen in dezelfde leeftijdscategorie. Het verschil
in Nederland is echter kleiner dan het OESO-gemiddelde.
Socialisatie
Onderwijs kent niet alleen een kwalificerende functie, maar ook
een socialiserende. Dat is het proces van identificatie en integratie,
waardoor nieuwe generaties leren te functioneren in de samenleving. Ook hier besteed Education at a Glance 2011 aandacht aan. Zo
laat de OESO zien dat mensen die hoger zijn opgeleid ook meer tevreden zijn over hun leven, meer gebruik maken van hun stemrecht
en meer vrijwilligerswerk uitvoeren. Op elk van deze drie indicatoren scoort Nederland hoger dan het OESO-gemiddelde. De grootste
verschillen tussen de onderwijsniveaus doen zich in Nederland en
vooral ook Duitsland voor bij de indicator over vrijwilligerswerk.

Financiën
De Nederlandse uitgaven aan onderwijs liggen rond het OESO-gemiddelde gemeten als percentage van het bbp. Zo zijn de publieke
uitgaven aan onderwijs net iets hoger dan het OESO-gemiddelde
(respectievelijk 5,5 en 5,4). De publieke en private uitgaven aan
onderwijsinstellingen (exclusief studiefinanciering) als percentage
van het bbp liggen onder het OESO-gemiddelde (5,6 procent ten
opzichte van 5,9 procent OESO-gemiddeld).
In alle landen nemen de uitgaven per leerling toe met het niveau
van onderwijs. De Nederlandse uitgaven per leerling liggen in het
primair onderwijs op het OESO-gemiddelde, voor het voortgezet
en hoger onderwijs boven het OESO-gemiddelde (vo: 7 procent
meer; mbo: 31 procent meer; ho 20 procent meer (exclusief R&D)).
De hoge uitgaven in het mbo worden in belangrijke mate verklaard
door de uitgaven van het Nederlandse bedrijfsleven aan leerlingen
die als onderdeel van hun bbl opleiding in bedrijven werkzaam zijn.
Gemeten voor alle onderwijstypen samen liggen de uitgaven per
leerling/student boven het OESO-gemiddelde.
De indicatoren uit Education at a Glance zijn terug te vinden in
de diverse paragrafen in hoofdstuk 1. In de bijlagen is een index
beschikbaar met alle uit Education at a Glance 2011 geselecteerde
figuren. Op de website van Trends in Beeld zijn de indicatoren uit
Education at a Glance bij elkaar gezet onder ‘thema’s’.

Leraren
De kwaliteit van het onderwijs wordt in grote mate bepaald door de
kwaliteit en het enthousiasme van het onderwijzend personeel. De
vergrijzing van het lerarencorps is daarbij een punt van aandacht.
In het po is de leeftijdsverdeling in Nederland nog behoorlijk
evenwichtig, met slechts een kleine meerderheid bij de 50 plussers.
In het vo geldt echter dat er meer oudere dan jongere medewerkers
zijn. Maar in andere landen zoals Duitsland en Finland is in het vo
een nog veel groter contrastverschil te zien. In Duitsland is maar 3
procent van de docenten in het vo jonger dan 30 jaar. In Nederland
is dit 12 procent.

Het blijkt dat het opleidingsniveau van de Nederlandse bevolking
steeds hoger wordt, net als in de andere OESO-landen. De cijfers to-

Trends in Beeld 2011 | 8

Trends in Beeld 2011 | 9

1
Prestaties onderwijsbestel

1.1 Samenvatting onderwijs
Ontwikkeling deelname onderwijs
Het primair en voortgezet onderwijs zijn de afgelopen jaren gegroeid, maar zullen de komende jaren stabiliseren en zelfs krimpen
door de in 2000 in gang gezette geboortedaling. Voor het gehele
bekostigde onderwijs wordt jaarlijks een raming gemaakt van de te
verwachten aantallen leerlingen en studenten. Deze zogenoemde
‘referentieraming’ dient onder meer als onderbouwing van de
onderwijsbegroting. In deze raming wordt rekening gehouden met
de meest recente bevolkingsprognose en met ontwikkelingen in
onderwijsdeelname. Vanwege de leerplicht komt de ontwikkeling
van leerlingaantallen in het primair onderwijs vrijwel overeen met
de demografische ontwikkeling van de relevante leeftijdsgroep
(4-tot 11- jarigen), zowel voor verleden als toekomst. In grote lijnen
geldt dit ook voor het voortgezet onderwijs en de relevante leeftijdgroep (12-tot 16- jarigen). Bij oudere leeftijden wordt in de raming
rekening gehouden met veranderingen in de doorstroom vanuit
het voortgezet onderwijs naar mbo en ho. Ook veranderingen in
de stromen binnen en tussen mbo en ho spelen hierbij een rol. De
hierin gerealiseerde trends worden in de raming doorgetrokken
naar de toekomst.
Daling verwacht in primair en voortgezet onderwijs
In de afgelopen 10 jaar is het aantal geboorten in Nederland aanzienlijk gedaald. Als gevolg van deze geboortedaling daalt het aantal
leerlingen in het basisonderwijs. Naar verwachting zal deze daling
aanhouden tot 2020 (figuur 1.1). Deze demografische krimp, die in
sommige regio’s al eerder is begonnen, zal de komende jaren bijna
het gehele land treffen, uitgezonderd de grote steden en enkele
andere gemeenten (figuur 1.2).
Het voortgezet onderwijs zal in de eerstkomende jaren nog groeien,
maar de genoemde demografische krimp zal zich ook daar gaan
manifesteren; op landelijk niveau gebeurt dit vanaf 2016 (circa 6 jaar
vertraagd ten opzichte van het primair onderwijs). Ook hier geldt
dat regionale trends wel aanzienlijk kunnen afwijken van landelijke
trends; in de provincie Limburg is bijvoorbeeld de demografische
daling nu al gaande.

Trends in Beeld 2011 | 10

Onderwijsdeelname duurt steeds langer
Na de leerplicht, dus vanaf 18 jaar, volgen steeds meer jongeren een
verdere opleiding in het mbo of ho. Deze groei doet zich voornamelijk voor in het voltijdonderwijs. Tot en met 18 jaar neemt de
onderwijsdeelname naar verwachting nauwelijks toe, maar voor
de oudere leeftijden gaat de onderwijsdeelname nog verder stijgen
(figuur 1.3). De gemiddelde verblijftijd in het voltijdonderwijs tot
en met 25-jarige leeftijd is toegenomen van circa 12,5 jaar in 1960
tot 17,5 jaar in 2010; naar verwachting zal dit cijfer in 2030 verder
gegroeid zijn tot 18,1 jaar. Deze stijging van de onderwijsdeelname
in de postleerplichtige leeftijden komt vrijwel geheel voor rekening
van het ho (figuur 1.1).
De groei van het mbo is in het verleden afgeremd en de groei van
het hbo juist bevorderd door veranderingen in leerlingenstromen.
Zo zijn steeds meer havo-gediplomeerden doorgestroomd naar
het hbo in plaats van naar het mbo, en meer mbo-deelnemers zijn
doorgestroomd naar het hbo. Maar de belangrijkste oorzaak voor
de ten opzichte van het ho achterblijvende groei van het mbo ligt
binnen het voortgezet onderwijs: een steeds groter aandeel van de
vo-leerlingen volgt havo/vwo in plaats van vmbo, en deze langdurige trend zal in de komende jaren nog verder doorzetten (figuur 1.4).
Vooral deze verschuiving van onderwijsdeelname binnen het voortgezet onderwijs zorgt ervoor dat het mbo in de komende jaren gaat
krimpen, terwijl hbo en wo nog verder zullen doorgroeien. Naast
het aandeel van havo/vwo is in het verleden ook het aandeel van
zorgonderwijs (vso/lwoo/pro) gegroeid, maar dit heeft betrekkelijk
weinig invloed gehad op de ontwikkelingen in het mbo en ho.
Het gemiddeld opleidingsniveau in Nederland stijgt
Door de verbeterde aansluiting tussen de onderwijssoorten, het feit
dat men vaker kiest voor hogere onderwijssoorten, en de groei van
het aantal gediplomeerden, stijgt het opleidingsniveau in Nederland en in andere landen.
In de afgelopen 20 jaar zijn er bijna 21 duizend havo- en vwo-leerlingen bijgekomen. Daarmee is het aandeel havo- en vwo-leerlingen
in het voortgezet onderwijs met 10 procentpunt toegenomen; dat
is een stijging van een half punt per jaar. Een verklaring voor de stijging van het aandeel havo- en vwo-leerlingen is dat ouders steeds
hoger zijn opgeleid. Dit heeft een positief effect op het begeleiden
en stimuleren van kinderen naar een hoger opleidingsniveau. Uit
onderzoek van de Raad voor Maatschappelijke Ontwikkeling (RMO)

Trends in Beeld 2011 | 11

blijkt dat kinderen van hoger opgeleide ouders een grotere kans
hebben om naar het havo of vwo te gaan dan kinderen van lager
opgeleide ouders. Uit hetzelfde onderzoek blijkt dat deze verhouding echter wel in de loop der jaren is gedaald. In de jaren 50 van
de vorige eeuw was de verhouding nog 7:1, dit daalde in de jaren 60
naar 6:1 en naar 4:1 in de jaren 70. Wanneer deze daling wordt doorgetrokken naar de jaren 2000, wordt de verhouding nu ongeveer
2:1. Wanneer deze verhouding wordt meegenomen in de ontwikkeling van het aandeel hoger opgeleiden van 35-54 jaar blijkt dat de
stijgende trend van meer havo en vwo kan worden verklaard. Het
aandeel hoger opgeleiden in de bevolking is tussen 2001 en 2010
met ongeveer 8 procentpunt gestegen. Dit correspondeert met de
stijging van het aandeel havo- en vwo-leerlingen in dezelfde periode
(figuur 1.5).

Figuur 1.1 Ontwikkeling van het aantal deelnemers

Figuur 1.3 Onderwijsdeelname voltijd-onderwijs
naar leeftijd

Onderwijsdeelnemers (index 1995 = 100)
per sector (incl. groen onderwijs)

Figuur 1.4 Procentuele verdeling in het derde leerjaar
Naar zorg, vmbo of havo/vwo

Onderwijsdeelnemers (index 1995 = 100)
per sector (incl. groen onderwijs)
100%

200 %

70%

190 %
60%

180 %

80%

170 %

50%

160 %
60%

150 %

40%

140 %
130 %

30%

40%

120 %
20%

110 %

In 1990 was slechts een kwart van de 30-34-jarigen hoger opgeleid
(hbo en wo), momenteel is dit circa 42 procent en in 2030 zal bijna
de helft van deze bevolkingsgroep hoger opgeleid zijn (figuur 1.6).
Gelijktijdig daalt het aandeel van lager opgeleiden (geen diploma
en vmbo-niveau) sterk. Dit houdt ook verband met de daling van
het aantal voortijdig schoolverlaters. Kinderen van hoog opgeleide
ouders kiezen vaker voor havo/vwo in plaats van vmbo. Dit versterkt
de groei van het aandeel havo/vwo binnen het vo.

20%

100 %

10%

90 %
80 %

0%
1995

2000

2005

po

2010

vo

Onderwijs loont
Mensen met een hogere opleiding hebben niet alleen betere kansen
op de arbeidsmarkt, maar verdienen ook meer geld. En voor de
maatschappij als geheel betekent een beter en hoger opgeleide
bevolking een bron voor duurzame economische groei en maatschappelijke stabiliteit, op korte en lange termijn. Education at a

Trends in Beeld 2011 | 12

mbo

2020
hbo

Figuur 1.2 Ontwikkeling 4-11 jarige bevolking
per gemeente t/m 2020
Indices 2020 t.o.v. 2010

Maatschappelijke context opleidingsniveau
Westerse samenlevingen worden meer en meer kennissamenlevingen, waarbij de rol van Research&Development (R&D) en een
hoog opgeleide beroepsbevolking steeds belangrijker worden.
Ook de eisen die de arbeidsmarkt aan de beroepsbevolking
stelt veranderen. De vraag naar hoger opgeleiden neemt toe en
wordt internationaler. Vooral China en India worden belangrijke
spelers op het terrein van R&D. Door de globalisering is de ‘kenniswereld’ mondiaal geworden. De mobiliteit van kenniswerkers
en van studenten zal de komende jaren verder toenemen.

2015

4-11 jarigen
index 2020 t.o.v. 2010
> 105
100 tot 105
95 tot 100
90 tot 95
85 tot 90
80 tot 85
75 tot 80
< 75

2025

2030

1960

0%
1970
14 jaar

wo

1980

1990

2000

2010

16 jaar

18 jaar

20 jaar

22 jaar

2020

2030

1990

2000

Figuur 1.5 Ontwikkeling aandeel havo/vwo leerlingen
en aandeel hoger opgeleiden in bevolking,
35-54 jarigen

2010

zorg (vso/lwoo/pro)

24 jaar

2020

vmbo (excl.lwoo)

2030

havo/vwo

Figuur 1.6 Prognose opleidingsniveau 30-34 jarigen
Als percentage van de bevolking 30-34 jarigen

140

100
90

135

80
130
70
125

60

120

50
40

115

30

110

20
105
100

10
2001

2002

2003

2004

2005

2006

2007

2008

2009

Aandeel havo en vwo
ho deel 35-54 jr in bevolking in %
HO deel 35-54 jr, met kans 2:1 voor kinderen hoogopgeleide ouders

2010

0
1990

1995

2000

wo

hbo

2005

2010

havo/vwo/mbo

2015
vmbo

2020

2025

2030

geen diploma

Trends in Beeld 2011 | 13

Glance 2011 laat de netto-opbrengst zien van zowel een opleiding op
het niveau van een startkwalificatie, als op het niveau van het hoger
onderwijs. Beide indicatoren laten in geld uitgedrukt een positieve
netto opbrengst op de lange termijn zien, zowel voor de burger als
voor de maatschappij.
Onderwijsdeelname hangt ook positief samen met sociaal kapitaal. Zo toont Education at a Glance 2011 dat hoger opgeleiden hun
leven positiever beoordelen dan lager opgeleiden. Ook zijn zij meer
politiek betrokken en dragen zij vaker bij aan de samenleving via
vrijwilligerswerk. Onderwijs draagt met andere woorden bij aan de
sociale cohesie.
Context Maatschappelijke positie
Traditionele kaders van sociale klasse en zuil zijn de laatste jaren
vervangen door nieuwe kaders, waarvan opleiding en mediagebruik de twee belangrijkste zijn. De moderne samenleving
kenmerkt zich ook door egalitaire omgangsvormen. Mensen
worden in principe als fundamenteel gelijk behandeld. Dit geldt
voor man en vrouw, ouder en kind, maar ook voor hoog en laag
op de maatschappelijke ladder. Onderwijs is voor iedereen in
toenemende mate toegankelijk en een bepalende factor voor de
maatschappelijke positie.
Sommigen blijven achter
Jongeren met minimaal één ouder die is geboren in een niet-westers land (niet-westerse allochtonen) blijken oververtegenwoordigd
in lagere onderwijssoorten. En hoewel sinds 1995 in alle herkomstgroepen het aandeel havo- en vwo-gediplomeerden toeneemt,
houden de niet-westerse allochtonen qua onderwijsdeelname aan
hogere schoolsoorten een achterstand op andere jongeren. Ook
wat betreft (lees)prestaties hebben deze jongeren een achterstand,
zowel aan het begin als aan het eind van de basisschool, als op het
centraal schriftelijk examen in het voortgezet onderwijs. Dit hangt
samen met het feit dat deze kinderen veelal een zwakke sociaaleconomische achtergrond hebben en dat het opleidingsniveau van hun
ouders laag is.
Om taal- en onderwijsachterstanden bij kinderen vroegtijdig aan
te pakken is een programma voor voor- en vroegschoolse educatie
(VVE) opgezet (zie ook paragraaf 1.3.1). Dit programma krijgt een
steeds prominentere rol in het Nederlandse onderwijs.

Trends in Beeld 2011 | 14

Stapelen neemt toe
Stapelen is geschikt voor studenten die meer tijd nodig hebben om
een hoger opleidingsniveau te bereiken. De flexibiliteit maakt ons
stelsel toegankelijk.
Een belangrijke route bij het stapelen is de route van vmbo naar
havo. Die maakt het bijvoorbeeld mogelijk dat jongeren vanuit een
beroepsgerichte leerweg (waar zij op jonge leeftijd voor gekozen
hebben) terecht kunnen komen in een algemeen vormende leerweg
of andersom. Daar staat tegenover dat stapelaars een groter risico
op uitval hebben. In de afgelopen jaren is deze stapeling gegroeid.
Ook de doorstroom van mbo naar hbo en van hbo naar wo neemt
toe. De cijfers laten zien dat de gemiddelde deelnemer in het ho
inmiddels afstudeert met een vertraging van ruim 2 jaar. Het is de
vertraging die is opgelopen ten opzichte van de snelst mogelijke
route van het primair onderwijs naar een hbo- en wo-diploma.
Rendement een aandachtspunt
In het vo haalt 84 procent een diploma. Dit percentage is de afgelopen vijf jaar iets toegenomen. Hoewel voor instromers in het mbo
de kans van slagen in 2010 is gestegen naar 77 procent, vallen er
relatief veel uit zonder diploma. Vooral in de niveaus 1 en 2.
Het rendement in het hoger onderwijs is – ondanks de sterk
gestegen aantallen studenten- al zeer lang min of meer stabiel. Het
verwachte slaagpercentage is in het hbo en het wo circa 70 procent.
Ongeveer 20 procent van de hbo-studenten is na 6 jaar studie uitgevallen zonder diploma, en bijna een kwart van de studenten in het
wo heeft na 7 jaar nog geen diploma. Daarbij geldt dat in het hbo
studenten met een mbo of havo vooropleiding veel sneller uitvallen
dan studenten met een vwo vooropleiding. In het wo vallen juist
weer studenten met een hbo opleiding eerder uit.
De Europese indicator voor Voortijdig Schoolverlaten (VSV), die
het percentage jongeren tussen de 18-24 jaar buiten onderwijs en
zonder startkwalificatie laat zien, vertoont een gestage daling sinds
2000. Nederland behoort tot een van de sterkste dalers, maar met
het absolute percentage VSV behoren we nog niet tot de toppresteerders. Om het percentage voortijdig schoolverlaters verder terug
te dringen heeft OCW extra maatregelen opgezet die schooluitval
actief bestrijden onder de noemer ‘Aanval op schooluitval’.

Zorgen over werkdruk en lerarentekort
Burgers en ouders beoordelen al jaren het primair en voortgezet
onderwijs met een voldoende. Ongeveer 1 op de 10 ouders ziet de
grootte van de klassen en bezuinigingen als belangrijkste zorgpunt
in het basisonderwijs. Leraren in het po maken zich echter het
meest zorgen om de werkdruk. Dit geldt ook voor leraren in het
voortgezet onderwijs.
Sinds 2007 daalt het aantal vacatures, eerst in vo en bve, nu ook in
po. Dit is mede een gevolg van de afgenomen economische groei
en de toename van de werkloosheid. De onderwijsarbeidsmarktramingen laten echter zien dat er de komende jaren een grote vraag
naar leerkrachten zal ontstaan. Dit heeft vooral te maken met de
vergrijzing die de afgelopen 10 jaar is ingezet. Het doet zich vooral
voor in het vo waar de komende 5 à 10 jaar een groot deel van de
oudere (vaak hoog opgeleide) leraren met pensioen zal gaan, terwijl
het leerlingenaantal in de komende vijf jaar nog zal toenemen.
Naar verwachting is het lerarentekort een overbruggingsprobleem,
op de lange termijn zal het tekort naar alle waarschijnlijkheid weer
afnemen. Dit is mede afhankelijk van een marktconforme loonontwikkeling en een stabiel (pre-)pensioneringssysteem.
Maatschappelijke context vergrijzing
In vergelijking met andere werelddelen vergrijst Europa het
sterkst. Zo’n 30 procent van de Europese bevolking zal in 2025
ouder zijn dan 65 jaar. Ook in Nederland is dit zichtbaar. Demografische modellen wijzen uit dat de bevolking van Nederland
nog een geringe groei zal doormaken, waarbij het aantal ouderen (boven de 65) gestaag zal toenemen en in 2030 zelfs verdubbeld zal zijn. De vergrijzing bereikt in 2040 zijn hoogtepunt, dan
zullen de 65-79-jarigen ruim 17 procent van de bevolking uitmaken en de 80-plussers meer dan 8 procent. In 1997 vormden de
25-40-jarigen nog de grootste groep, in 2008 vormden echter de
veertigers al de grootste groep.

bepalend voor het toekomstige innovatievermogen van ons land
(zie ook paragraaf 1.3.3).
Hoewel de uitgaven aan onderwijs sterk samenhangen met de
demografische ontwikkeling, kan ook de welvaart van een land niet
buiten beschouwing worden gelaten. In internationale vergelijkingen wordt onder andere gekeken naar de publieke en private
uitgaven aan onderwijsinstellingen als percentage van het bruto
binnenlands product (bbp), exclusief studiefinanciering. Nederland
zat in 2008 met onderwijsuitgaven van 5,6 procent van het bbp iets
onder het (ongewogen) OESO-gemiddelde van 5,9 procent. Onderscheiden we de publieke en private component, dan zien we dat
juist de publieke component iets onder het OESO-gemiddelde ligt.
De uitgaven inclusief studiefinanciering geven een iets anders
beeld: de publieke uitgaven aan onderwijs liggen met 5,5 procent
rond het OESO-gemiddelde van 5,4 procent.
Samengevat
De onderwijsuitgaven in Nederland als percentage van het bbp zijn
tussen 2006 en 2008 hetzelfde gebleven en liggen op een internationaal gemiddeld niveau. De prestaties, het opleidingsniveau, en
de basisvaardigheden zijn internationaal gezien bovengemiddeld.
Ook heeft Nederland een lager aandeel voortijdig schoolverlaten in
vergelijking tot voorgaande jaren.
Er zijn wel aandachts- en zorgpunten, maar over het geheel presteert Nederland echter met het huidige uitgavenniveau internationaal redelijk goed.

Ontwikkeling onderwijsuitgaven
Met de groei van het aantal leerlingen zijn de afgelopen jaren ook
het aantal leraren en de onderwijsuitgaven van OCW gestegen.
Uitgaven aan onderwijs zijn geen consumptieve uitgaven, het zijn
investeringen in de toekomst. Het investeringspeil en de mate
waarin de investeringen effectief aangewend worden, zijn sterk

Trends in Beeld 2011 | 15

1.2 I nrichting van het Nederlandse
onderwijsbestel

leerplicht door tot en met 17 jaar. In België starten leerlingen later
met het basisonderwijs en is de leerplicht relatief korter, de partiële
leerplicht loopt iets langer door. Overige Nederlandse kenmerken
die internationaal opvallen, worden verderop wat uitgebreider
toegelicht.

Tussen landen onderling bestaan grote verschillen in opzet,
organisatie en financiering van het onderwijs. Er zijn verschillen
in bijvoorbeeld de aanvangsleeftijd en de duur van het leerplichtig
onderwijs, de overgangen tussen primair en voortgezet onderwijs,
de mogelijkheden voor ouders om een school te kiezen, en de
aansturing van scholen. In vergelijking met de referentielanden als
de Scandinavische landen, de Verenigde Staten, het Verenigd Koninkrijk en de buurlanden Duitsland, België en Frankrijk kenmerkt
het Nederlandse onderwijsstelsel zich vooral door vrijheid van
schoolkeuze, autonomie, vroege selectie en de inrichting van het
speciaal onderwijs.
De stelsels voor beroepsonderwijs vertonen internationaal gezien
forse verschillen, vooral in varianten van combineren van werken
en leren. In landen als de Verenigde Staten en het Verenigd Koninkrijk is beroepsonderwijs een zeldzame variant. Het onderwijs levert
in deze landen generiek geschoolde werknemers af in een liberale
markteconomie. In landen als Duitsland en Nederland is juist
sprake van een forse deelname aan vormen van beroepsonderwijs.
Beroepskwalificaties spelen in deze landen een belangrijke rol op de
arbeidsmarkt.
Figuur 1.7 toont de Nederlandse onderwijsstructuur, waarbij de omvang van het blokje per schoolsoort de maat is voor het leerlingenvolume. Het daadwerkelijk actuele aantal deelnemers, instellingen,
personeelsleden en de omvang van de financiën is in de figuren 1.8
tot en met 1.11 opgenomen. De onderwijsstructuur van Nederland
ten opzichte van enkele referentielanden is weergegeven in figuur
1.12. Van links naar rechts is een leeftijdsas getekend en daarop is
aangegeven welke onderwijsprogramma’s men op die leeftijd kan
volgen. De rode lijn markeert de (theoretische) periode van de leerplicht en de lichtroze lijn die van de partiële leerplicht (tussentijdse
uitstroom of zittenblijvers zijn buiten beschouwing gelaten). In Nederland is duidelijk te zien dat voor een startkwalificatie (een havo,
vwo of minimaal mbo 2-diploma) leerlingen leerplichtig zijn tot en
met 18 jaar. Wordt de startkwalificatie eerder behaald, dan loopt de

Trends in Beeld 2011 | 16

Trends in Beeld 2011 | 17

Figuur 1.7 Het Nederlandse onderwijsstelsel

Figuur 1.1o Onderwijs in het kort

OU

Deelnemers, instellingen, personeelsleden, uitgaven en studiefinanciering

master

18 jaar

mbo-4
vwo

havo

mbo-3

mbo-2

mbo-1

pro

vmbo

vo1/2
12 jaar

bao

kinderopvang

sbao/so

leerplichtig

hbo
(incl. associate degrees)
educatie

bachelor

vso

wo

4 jaar

bao basisonderwijs
bbl beroepsbegeleidende leerweg
bol beroepsopleidende leerweg
havo hoger algemeen voortgezet onderwijs
hbo hoger beroepsonderwijs
mbo middelbaar beroepsonderwijs
OU Open Universiteit
pro praktijkonderwijs
sbao speciaal basisonderwijs
so speciaal onderwijs
vmbo voorbereidend middelbaar beroepsonderwijs
vo voortgezet onderwijs
vso voortgezet speciaal onderwijs
vve voor- en vroegschoolse educatie
vwo voorbereidend wetenschappelijk onderwijs
wo wetenschappelijk onderwijs

Aantal deelnemers (x 1.000)
Totaal po
Totaal vo
Totaal vavo
Totaal mbo
Totaal hbo
Totaal wo
Aantal instellingen
Aantal personeelsleden (× 1.000 fte)
OCW-uitgaven aan onderwijs (× 1 mln euro)
EL&I-uitgaven aan onderwijs (x 1 mln euro)
Studiefinanciering (× 1 mln euro)

2006

2007

2008

2009

2010

3.675
1.657
943
12
490
366
207
15.948
315
22.476
660
3.865

3.705
1.662
941
14
503
374
211
15.872
320
23.346
691
3.550

3.722
1.664
935
15
507
383
219
15.854
323
24.647
724
4.060

3.761
1.659
935
17
515
402
232
15.824
329
25.979
756
3.787

3.792
1.653
940
17
525
416
240
15.755
260
26.260
756
3.917

vve

0 jaar

Figuur 1.8 Aantal instellingen per onderwijssector

Figuur 1.9 Aantal leraren per onderwijssector

Figuur 1.11 Geldstromen voor het Nederlandse onderwijs

In fte x 1.000
2006
po scholen
bao scholen
sbao scholen
(v)so scholen
vo scholen

2007

2008

2009

7.572
6.929
320
323
688

7.537
6.898
316
323
682

7.528
6.892
313
323
684

7.515
6.881
311
323
681

7.480
6.848
308
324
683

74
42
13

74
42
13

73
41
13

72
41
13

72
40
13

bve
hbo
wo

Trends in Beeld 2011 | 18

2006

2010
po
vo
bve
hbo
wo

131,5
84,2
36,8
25,6
36,6

Uitgaven voor onderwijs, 2009 (x € 1 mld)
2007
132,0
85,6
38,4
27,4
36,9

2008
133,4
85,6
38,1
28,6
37,7

2009
134,8
87,7
38,3
29,4
39,1

2010

133,1
88,0
38,9
---

Buitenland

OCW

Andere ministeries

a3. 3,7
(a4. 0,1)

Ouders / deelnemers

a2. 1,0

Lagere
overheden

f. 0,2

c2. 0,2
b1 1,4

a1. 24,7

c1. 3,5

Onderwijsinstellingen
Totale uitgaven 35,6

b2. 0,5

d2. 1,2

d1. 2,5

e. 3,2

Bedrijven

a1.
a2.
a3.
a4.
b1.
b2.
c1.
c2.
d1.
d2.
e.
f.

OCW direct aan onderwijsinstellingen
OCW aan lagere overheden (gemeenten)
Studiefinanciering (bruto OCW uitgaven)
Deel studiefinanciering (subsidie voor lessen)
Andere ministeries (LNV en VWS) incl. FES-gelden
Belastingkorting voor leerbedrijven
Gemeenten en provincies
Uitgaven aan leerlingenvervoer door gemeenten
Uitgaven huishoudens (collegegelden, ouderbijdragen)
Boeken en leermiddelen plus OV-uitgaven
Bedrijven (particulier onderwijs, begeleiding duale studenten, contractonderzoek)
Inkomsten uit het buitenland (contractonderzoek)

Trends in Beeld 2011 | 19

Figuur 1.12 Onderwijsstructuur van Nederland en enkele referentielanden

1

2

3

4

5

K L E U T E R O N D E R W IJ S

6

7

8

9

10

11

12

L A G E R O N D E R W IJ S

13

14

15

SECUNDAIR
ONDERWIJS

16

17

18

A L GEMEEN
SECUNDAIR ONDERWIJS

19

20

21

22

23

24

25

26

1

27

2

U NIVERSITEIT

3

4

5

6

É C O L E S M AT E R N E L L E S /
C L A S S E S E N FA N T I N E S

7

8

9

10

11

É C O L E S É L É ME N TA IR E S

12

13

14

15

C OLLÈ G E

16

17

18

19

LY C É E G É NÉ R AL
& TECHNOLOGIQUE

20

CPGE
HOGESCHOOL

BE NL

FR

T E C H N I S C H / K U N S T S E C U N D A I R O N D ERW I J S

4

5

6

7

8

9

10

11

12

14

15

VWO

BASISONDERWIJS

NL

13

16

17

18

VWO

HAVO

24

25

23

24

25

26

27

GR A N D E S É C O L E S

LY C É E P R O F E S S I O N N E L

0
3

23

STS / IUT

DBSO

2

22

ÉCOLES SPÉCIALISÉES

B E R O E P S S E C U N D A I R O N D E RW I J S

1

21

UNIVERSITÉ

19

20

21

22

23

24

25

26

WO

FI

HBO

HAVO

1

2

4

3

5

6

7

8

9

10

11

12

13

14

15

16

17

18

19

20

21

22

27

PÄIVÄKOTI – DAGHEM

ESIOPETUS –
FÖRSKOLEUNDERVISNING

PERUSOPETUS – GRUNDLÄGGANDE UTBILDNING

YLIOPISTO / KORKEAKOULU – UNIVERSITET / HÖGSKOLA

≥3

LUKIO – GYMNASIUM
AMMATTIKORKEAKOULU – YRKESHÖGSKOLA
AMMATILLINEN KOULUTUS –
YRKESUTBILDNING

KORT HBO
VMBO
VMBO
MBO VAKOPLEIDING

SPECIALISTENOPLEIDING

MBO MIDDENKADEROPLEIDING

2

MBO BASISBEROEPSOPLEIDING

UK

NIR

MBO ASSISTENTOPLEIDING

3

Pre-school
PRIMARY SCHOOLS /
NURSERY SCHOOLS /
VOLUNTARY/
PRIVATE SETTINGS

4

5

6

7

8

Key stage 1
PRIMARY SCHOOLS

9

10

Key stage 2

11

12

13

14

Key stage 3
SECONDARY SCHOOLS

15

16

17

18

SECONDARY
SCHOOLS /
FURTHER
EDUCATION
INSTITUTIONS

FURTHER
EDUCATION
INSTITUTIONS

2

3

4
K I N D E R G A RT E N

DE

5

6

7

8

GRUNDSCHULE

9

10

11

12

ORIENTIERUNGSSTUFE

13

14

15

GYMNASIUM

16

17

18

19

GYMNASIALE
OBERSTUFE

20

21

22

23

24

UNIVERSITÄT / KUNSTHOCHSCHULE /
MUSIKHOCHSCHULE

V O R K L A S S E / S C H U L K I N D E R G A RT E N
GESAMTSCHULE

FACHHOCHSCHULE

REALSCHULE

FACHOBERSCHULE

SCHULARTEN MIT
MEHREREN
BILDUNGSGÄNGEN

BEAMTENAUSBILDUNG

BERUFSAKADEMIE
VERWALTUNGSFACHHOCHSCHULE

BERUFSFACHSCHULE
H A U P T S C H U L E

25

26

21

22

23

24

25

26

27

HIGHER / FURTHER EDUCATION INSTITUTIONS

HIGHER / FURTHER EDUCATION INSTITUTIONS

FURTHER EDUCATION INSTITUTIONS

27

Pre-primary - ISCED 0
(for which the Ministry of Education is not responsible)

Lower secondary general ISCED 2 (including pre-vocational)

Tertiary education ISCED 5B

Pre-primary - ISCED 0
(for which the Ministry of Education is responsible)

Lower secondary vocational - ISCED 2

Tertiary education ISCED 5A

Primary - ISCED 1

Upper secondary general - ISCED 3

Single structure
(no institutional distinction between ISCED 1 and 2)

Upper secondary vocational - ISCED 3

Part-time or combined school
and workplace courses

Post-secondary non-tertiary - ISCED 4

BERUFSSCHULE+BETRIEB
BERUFSSCHULE+BETRIEB

ABENDGYMNASIUM / KOLLEG
FACHSCHULE

SCHULEN DES GESUNDHEITSWESENS

Trends in Beeld 2011 | 20

20

Access
courses

PRAKTIJKONDERWIJS

1

19

Key stage 4

Compulsory full-time education

Additional year

Study abroad

Compulsory part-time education

-/n/- Compulsory work experience + it’s duration

Allocation to the ISCED levels:
ISCED 0

ISCED 2

ISCED 1

Trends in Beeld 2011 | 21

Vrijheid van schoolkeuze
In het Nederlandse onderwijs kunnen leerlingen en hun ouders zelf
een school kiezen die aansluit bij hun opvattingen over onderwijs
en bij hun levensbeschouwing. Dit is een typisch Nederlandse
verworvenheid die al generaties lang van kracht is. Education at
a Glance 2011 laat zien dat in landen als de Verenigde Staten, het
Verenigd Koninkrijk en Finland, de keuzevrijheid van ouders om
een school voor hun kinderen te kiezen restrictiever is (figuur 1.13).
Los van de behoefte van ouders om zelf te kunnen kiezen, heeft
onderwijsvrijheid als voordeel dat deze ouders over het algemeen
meer betrokken zijn bij de gekozen school.
Autonomie en verantwoording
Scholen in Nederland kennen een grote mate van autonomie
(figuur 1.14). De afgelopen jaren zijn veranderingen doorgevoerd
waardoor verantwoordelijkheid voor onderwijs op een steeds
lager niveau terecht is gekomen. De overheid stelt de kaders met
kerndoelen, eindtermen en examenprogramma’s. In het primair
onderwijs maken bijna alle leerlingen een eindtoets. In het voortgezet onderwijs doen alle leerlingen een centraal, landelijk examen en
ook in het middelbaar beroepsonderwijs wordt van alle deelnemers
een examen afgenomen, al is dit niet centraal georganiseerd. Scholen bepalen de vorm van het onderwijs, houden zelfevaluaties en
beheren hun eigen financiën vanuit de lumpsum.
Door de gedetailleerde examenprogramma’s hebben scholen in de
bovenbouw van het vo zeer weinig autonomie op het gebied van het
curriculum. De arbeidsvoorwaarden in primair en voortgezet onderwijs, maar ook in bve en ho, zijn gedecentraliseerd. De Onderwijsinspectie houdt toezicht op de onderwijskwaliteit en rapporteert
jaarlijks in het onderwijsverslag.
In het hoger onderwijs wordt de kwaliteit van de bachelor- en
masterprogramma’s bewaakt door de onafhankelijke NederlandsVlaamse Accreditatieorganisatie (NVAO) en de Onderwijsinspectie.
De NVAO bewaakt de kwaliteit door opleidingen periodiek te beoordelen en een keurmerk (accreditatiestelsel) te verlenen.
Scholen en instellingen zijn verplicht een vorm van intern toezicht
in te richten met een strikte scheiding tussen toezicht en bestuur.
Intern toezicht komt niet in de plaats van, maar is complementair

Trends in Beeld 2011 | 22

aan het externe, verticale toezicht op de kwaliteit en de rechtmatige
en doelmatige besteding van geld. Een zekere mate van zelfregulering vindt plaats aan de hand van branchecodes voor goed bestuur
die de koepelorganisaties in de verschillende onderwijssectoren
hebben geformuleerd. Naleving daarvan gebeurt op basis van het
principe ‘pas toe of leg uit’.
Vroege selectie
Opvallend voor Nederland is het gedifferentieerde stelsel, en daarmee samenhangend, de soms vroege selectie van leerlingen. Andere
landen, zoals de Verenigde Staten of de Scandinavische landen,
selecteren pas op latere leeftijd.
De overgangsmomenten in het Nederlandse onderwijsstelsel zijn
talrijk. Vooral in de leeftijd van 12 tot 19 jaar moeten leerlingen
en hun ouders kiezen uit een groot aantal mogelijkheden. Het
moment waarop Nederlandse leerlingen hun middelbare school
kiezen, ligt vroeg in vergelijking met veel andere landen. Op 11- of
12-jarige leeftijd gaan leerlingen naar het vo, waar ze moeten kiezen
uit diverse niveaus. Ruim de helft van de leerlingen gaat naar de
beroepsgerichte routes in het voortgezet onderwijs, de overige leerlingen (iets minder dan de helft) gaat naar de algemeen vormende
routes.
Het feit dat Nederlandse leerlingen zo vroeg moeten kiezen maakt
een goede aansluiting tussen de verschillende schooltypen van
groot belang. Het zou immers kunnen voorkomen dat een kind zijn
werkelijke talenten nog niet op waarde weet te schatten. Ook zou
het kunnen gebeuren dat een leerling lager doorstroomt dan nodig
als gevolg van sociale achterstanden. In dergelijke gevallen zou een
leerling zijn loopbaan moeten kunnen bijstellen.
De aansluiting tussen de onderwijssectoren is de laatste jaren
verbeterd. Dit geldt vooral voor vmbo- en mbo-gediplomeerden.
Zij gaan steeds vaker direct door naar een vervolgopleiding. Ook
het stapelen van opleidingen, bijvoorbeeld van vmbo via havo naar
hbo, wint de laatste jaren weer aan populariteit. Stapelen is geschikt
voor studenten die meer tijd nodig hebben om een hoger opleidingsniveau te bereiken.

Figuur 1.13 Vrijheid voor ouders om een school voor hun kinderen te kiezen

Primair onderwijs (publiek)

BEL(VL)
DEN
VK (ENG)
DUI
FIN
FRA
JAP
NED
ZWE
VS

Lager secundair onderwijs (publiek)
(voor NL: vmbo en/of onderbouw havo/vwo)

Ouders hebben het
recht hun kind deel
te laten nemen aan
de publieke school
van hun keuze

Initiële toekenning
op basis van geo­
grafische locatie
scholen

Ouders moeten
‘solliciteren’ voor een
plek in een andere
publieke school dan
die aan hun kind is
toegewezen

Ouders hebben het
recht hun kind deel
te laten nemen aan
de publieke school
van hun keuze

Initiële toekenning
op basis van geo­
grafische locatie
scholen

Ouders moeten
‘solliciteren’ voor een
plek in een andere
publieke school dan
die aan hun kind is
toegewezen

Ja
Ja
Ja
Nee
Nee
Nee
Nee
Ja
Nee
-

Nee
Ja
Ja
Ja
Ja
Ja
Ja
Nee
Ja
Ja

Nee
Ja
Ja
Ja
Ja
Nee
Ja
Nee
Ja
Ja

Ja
Ja
Ja
Nee
Nee
Nee
Nee
Nee
Nee
-

Nee
Ja
Ja
Ja
Ja
Ja
Ja
Nee
Ja
Ja

Nee
Ja
Ja
Ja
Ja
Ja
Ja
Nee
Ja
Ja

Figuur 1.14 Autonomie van scholen in Nederland in vergelijking met enkele andere Europese lidstaten

Selectie
schooldirecteuren
BEL (VL) A
DEN
N
VK (ENG) A
FIN
N
FRA
N
NED
G
ZWE
N
DUI
N

Selectie
vacatures
leraren

Beslissing
Inhoud van
over uitgaven minimaal
verplichte
curriculum

Keuze van
Besluit­
Bepalen van
lesmethoden vorming over de inhoud
zittenblijven van erkende
examens

A
N
A
G
N
G
A
N

A
A
A
G
B
G
A
N

A
A
A
A
A
A
A
A

N
B
N
B
N
A
A
N

A
B
A
A
A
A
A
A

A
N
N
N
N
N
N
N

A: Volledig autonoom
N: Niet autonoom
G: Besluitvorming kan door
lokale autoriteit gedelegeerd
zijn
B: Beperkt autonoom

Trends in Beeld 2011 | 23

Figuur 1.15 Stelselkenmerken

Leeftijd aanvang
leerplicht

EU27
BEL
DEN
DUI
FRA
NED
FIN
ZWE
VK

Leeftijd van eerste
selectie in het onderwijs

6
6 of 7
6
6
5
7
6 of 7
5

Leeftijd einde leerplichtig
onderwijs

12
16
10
12
16
16
16

15
16
16
16
17 ( kwalificatieplicht tot 18)
16
16
16

Verwacht aantal jaren
in onderwijs, 2007

17,2
19,6
19
17,6
16,6
17,7
20,5
19,7
16,2

Aantal schooltypen
beschikbaar voor
15 jarigen
4
1
4
4
1
1
1

Figuur 1.16 Stromen in het Nederlands onderwijs
(in procenten van een gemiddeld cohort uitstromende basisonderwijsleerlingen, 2009)

5
wo

Figuur 1.17 Percentage leerlingen met special educational
needs in speciaal onderwijs of speciale klassen,
2009
6%
5%
4%

Speciaal onderwijs
Het speciaal basisonderwijs (sbao) is bestemd voor leerlingen voor
wie vaststaat dat een overwegend orthopedagogische en orthodidactische benadering nodig is. Het (voortgezet) speciaal onderwijs
((v)so) is bedoeld voor kinderen met verschillende vormen van lichamelijke of verstandelijke beperking en is daartoe onderverdeeld
in 4 clusters.

3%
2%
1%
0%
VK

ZWE

FRA

NED

DEN

FIN

DUI

BEL (vl)

EU-27

Leerlingen in het sbao kosten, door het intensievere onderwijs,
ongeveer twee keer zoveel als leerlingen in het regulier onderwijs.
Kinderen in het speciaal onderwijs kosten vier keer zoveel. Scholen
kunnen voor kinderen met een handicap Leerling Gebonden Financiering (een ‘rugzakje’) aanvragen, waarmee zij extra ondersteuning
kunnen verzorgen in het regulier onderwijs. De Commissie van
Indicatiestelling (CvI) toetst de aanvragen.

25

master
bachelor

17
hbo

2

28

mbo-4
4

6

2

3
startkwalificatie

mbo-3

mbo-2

43

7

havo/vwo
40

1

2
pro

53
volleerjaren 1+2

mbo-1

2
1

vmbo leerjaren 3+4

leerjaren 3-6

2

4
5

17

(incl. associate degrees)

13

9

vso

11

Wat betreft het verwachte totaal aantal jaren dat Nederlanders
deelnemen aan regulier onderwijs neemt Nederland internationaal
een middenpositie in. Het verschil tussen de langste en kortste
verwachte onderwijsduur binnen Europa is meer dan 4 jaar (figuur
1.15). Figuur 1.16 toont voor 2009 de stromen in het Nederlands
onderwijs, in procenten van een gemiddeld cohort uitstromende
basisonderwijsleerlingen.

3

2
95
3

basisonderwijs
(incl. sbao/so)

Vrijwel alle landen kennen naast het reguliere onderwijs vormen
van speciaal onderwijs voor leerlingen met een bepaalde handicap.
Op dit terrein zijn er echter grote verschillen tussen landen, vooral
wat betreft de verhouding tussen scholen voor regulier onderwijs
en aparte scholen voor speciaal onderwijs (figuur 1.17). In de meeste
vergelijkingslanden is het percentage leerlingen met speciale behoeften de afgelopen jaren gestegen. Nederland heeft na Denemarken de grootste toename van leerlingen in speciaal onderwijs sinds
1999. Daarbij moet rekening gehouden worden met het verschil in
de definitie van speciale behoeften tussen de landen. Zo verschilt
het per land welke categorieën (gehandicapten, leerproblemen,
gedragsproblemen) wel of niet als Special Needs Education (SNE)
geclassificeerd worden.

uitstroom met diploma
directe en indirecte stroom tussen onderwijssoorten
uitstroom zonder diploma

Trends in Beeld 2011 | 24

Trends in Beeld 2011 | 25

1.3 Kwalificatiefunctie
Kwalificatie is een van de hoofdfuncties van onderwijs. Om deze
functie adequaat in te vullen moet het onderwijsbestel (het geheel
van instituties, regels en organisaties in het onderwijs) leerlingen
en studenten voldoende kennis, vaardigheden en houdingen bijbrengen die passen bij hun talenten en behoeften. Op deze manier
kunnen zij zich maximaal ontwikkelen en zijn zij na het afronden
van hun opleiding in staat een passende baan te vinden en actief
deel te nemen aan de maatschappij. De minister van OCW is ervoor
verantwoordelijk dat het stelsel zo is ingericht dat:
• onderwijs voor iedereen toegankelijk is;
• onderwijs van voldoende kwaliteit is;
• de onderwijsmiddelen doelmatig worden besteed.

1.3.1 Toegankelijkheid
De toegankelijkheid van het onderwijs in Nederland is de directe
verantwoordelijkheid van de minister. Daar waar ouders gezien
hun inkomen niet draagkrachtig genoeg zijn om de kosten van hun
schoolgaande (minderjarige) kinderen alleen te dragen, voorziet
de overheid in een (gedeeltelijke) tegemoetkoming. Het funderend onderwijs in Nederland is daarom gratis, lesgeld is afgeschaft
en gratis schoolboeken zijn geïntroduceerd. Daarnaast biedt de
overheid tegemoetkomingen voor lagere inkomens. Er is de Wet tegemoetkoming onderwijsbijdrage en schoolkosten (WTOS) en er is
voor het hoger onderwijs en voltijd-mbo studiefinanciering (figuur
1.18 en 1.19). Maar behalve de financiële toegankelijkheid vormt de
toegankelijkheid in relatie tot sociaaleconomische status ook een
belangrijk aspect. In het vervolg van deze publicatie is het begrip
‘toegankelijkheid’ daarom gedefinieerd als de kansengelijkheid bij
de instroom, de deelname en de doorstroom naar vervolgonderwijs.
Hiermee bedoelen we dat de onderwijscarrière van een willekeurig
individu onafhankelijk is van factoren zoals sociale, economische,
etnische of culturele achtergrond. Behalve bij de instroom in het
po moeten talent en behaalde resultaten doorslaggevend zijn in de
onderwijscarrière van een individu.

Trends in Beeld 2011 | 26

Voorwaarde voor economische groei, welvaart en sociale cohesie
Dat de toegankelijkheid van (hoger) onderwijs enkel afhankelijk
moet zijn van talenten en behaalde resultaten, is intussen een
universeel geaccepteerd en internationaal vaak uitgesproken
doel. In bijna alle ontwikkelde landen wordt gestreefd de algehele
kansengelijkheid in het (hoger) onderwijs te vergroten. Redenen
hiervoor liggen voor de hand. Door gelijke toegankelijkheid wordt
het potentieel van een gehele generatie ontsloten, de sociale cohesie versterkt en de kans op sociale conflicten verkleind. Bovendien
wordt voldaan aan een universeel mensenrecht, namelijk dat ieder
individu recht op onderwijs heeft. Dit draagt bij aan de welvaartsgroei, de sociale samenhang en de instandhouding van de democratische samenleving.
De toegankelijkheid van onderwijs moet daarom zo zijn georganiseerd dat het volgen van onderwijs en het behalen van kwalificaties zo veel mogelijk bevorderd wordt. Om een indruk te geven
van hoe het Nederlandse onderwijs er wat dat betreft voor staat
wordt in deze publicatie een beschrijving en analyse gegeven van
onderwijsdeelname onderverdeeld naar sector en naar kenmerken,
zoals geslacht, etniciteit en sociaaleconomisch milieu. Ook hieraan
gerelateerde outputindicatoren krijgen aandacht: presteren alle
groepen even goed? In deze paragraaf wordt aandacht geschonken
aan onder andere de doorstroom tussen sectoren en onderwijsdeelname naar de verschillende kenmerken.

Trendontwikkelingen en ramingen in
onderwijsdeelname per sector
Voor- en vroegschoolse educatie
Voorschoolse educatie is bedoeld voor kinderen van 2,5 tot 4 jaar,
die de kinderopvang of peuterspeelzaal bezoeken. Vroegschoolse
educatie is bestemd voor doelgroepkinderen van 4 en 5 jaar, uit de
groepen 1 en 2 van de basisschool. Het betreft hier achterstandsleerlingen, op basis van de gewichtenregeling (laag opgeleide ouders).
Met voor- en vroegschoolse educatie (VVE) worden taal- of onderwijsachterstanden vroegtijdig aangepakt. Uit onderzoek blijkt dat
dit een positief effect kan hebben op het onderwijsniveau en de
latere arbeidsmarkt- en maatschappelijke positie. VVE vergroot dus
hun kansen op een succesvolle (school)carrière.

In 2010 is 87 procent van de 2,5- tot 4-jarige doelgroepkinderen bereikt met een VVE-programma. Daarnaast is 42 procent van de 4- en
5-jarige doelgroepkinderen in de vroegschoolse periode bereikt. In
grote gemeenten is het voorschoolse en vroegschoolse bereik over
het algemeen groter dan in kleine gemeenten. In de G4 (vier grote
steden) krijgen de bereikte doelgroepkinderen al 4 dagdelen per
week VVE, in de gemeenten buiten de G4 en G27 (27 grote steden)
meestal 3,2 dagdelen of minder. Het landelijk gemiddelde ligt op 3,1
dagdelen per week. Sinds 2007 beoordeelt de inspectie de kwaliteit
van VVE op basisscholen, peuterspeelzalen en kinderdagverblijven
in de G4 en het merendeel van de G27 via een bestandsopname.
Deze bestandsopname geeft een beeld van de kwaliteit van de VVElocatie in relatie met het gemeentelijk VVE-beleid. In 2011 volgt de
rest van de G27 en wordt een start gemaakt met de bestandsopname
van de kleinere gemeenten.

Figuur 1.18 Aantal studenten ho met studiefinanciering
Aantal studenten × 1.000

500

400

300

200

100

0
2003

2004

2005

2006

2007

Nominale fase

2008

2009

2010

Leenfase

Figuur 1.19 Aantal studenten mbo bol met studiefinanciering
Aantal studenten × 1.000

250

200

150

100

50

0
2003

2004

2005

2006

Nominale fase

2007

2008

2009

2010

Leenfase

Trends in Beeld 2011 | 27

Daling verwacht in primair en voortgezet onderwijs
Vanwege de leerplicht komt de ontwikkeling van het primair onderwijs vrijwel overeen met de demografische ontwikkeling van de
relevante leeftijdsgroep (4- tot 11-jarigen) (figuur 1.20). Het primair
onderwijs is vanaf 1995 gegroeid, maar in het recente verleden vrijwel constant gebleven. De komende jaren gaat het aantal leerlingen
in het primair onderwijs geleidelijk dalen, door de sinds 2000 in
gang gezette geboortedaling. Deze daling treft momenteel vooral
Limburg en enkele ander regio’s, maar zal in de komende 10 jaar in
vrijwel het gehele land merkbaar zijn. Slechts in enkele regio’s, met
name in de Randstad en Flevoland zal geen daling optreden (figuur
1.21)
De onderwijsdeelname in het voortgezet onderwijs is de afgelopen 10 jaar eveneens gegroeid. Deze groei wijkt weinig af van de
toename in de relevante leeftijdsgroep (12- tot 16-jarigen). Enerzijds
is de groei van het voortgezet onderwijs wat afgezwakt door snellere
doorstroom, anderzijds juist versterkt door meer deelname aan
havo en vwo, in plaats van vmbo. Het voortgezet onderwijs zal in de
komende jaren nog licht groeien, maar vanaf 2016 zal het in navolging van het primair onderwijs dalen (figuur 1.20).
Stijging verwacht in het hoger onderwijs, daling in het mbo
In het mbo en ho zijn, behalve demografie, ook maatschappelijke
en conjuncturele ontwikkelingen van belang. Maatschappelijke
ontwikkelingen zijn onder meer verschuivende voorkeuren van
onderwijsdeelnemers, waaronder een nog steeds toenemende behoefte aan vervolgopleidingen en een toenemende vraag vanuit de
arbeidsmarkt naar hoger opgeleiden. Verder speelt de conjunctuur
een zekere rol. Bij een afname van de economische groei krimpt het
deeltijdonderwijs ten gunste van het voltijdonderwijs. Daarnaast is
ook de indirecte (zij-)instroom van invloed op de deelname aan het
mbo en het hbo.
Wat betreft de bevolkingsontwikkeling is tot 1997 de voor mbo en
ho relevante leeftijdsgroep (17- tot 25-jarigen) afgenomen. In de
onderwijsdeelname is dit gecompenseerd door de groei van de
relatieve deelname aan mbo en ho (meer jongeren participeren).
Verwacht wordt dat de omvang van het mbo zal gaan afnemen, door
het voortdurend dalende aandeel van vmbo binnen het voortgezet
onderwijs (ten gunste van havo/vwo) (figuur 1.20).

Trends in Beeld 2011 | 28

De Associate degree (Ad) is een tweejarige opleiding op hbo-niveau
die bedoeld is voor mbo’ers die na hun opleiding door willen studeren en werkenden en werkzoekenden die weer willen gaan studeren. Met dit nieuwe type onderwijs wordt sinds 2006 proefgedraaid.
Het aantal ingeschreven studenten is toegenomen (figuur 1.22) en
uit de eindevaluatie van de pilot komt naar voren dat de Ad aan
bekendheid begint te winnen. Ad-studenten zijn positief over de
opleiding en afgestudeerden vinden vaak een baan die aansluit bij
hun studie. Circa 40 procent van de afgestudeerden stroomt direct
door naar de vervolgfase van de bacheloropleiding. De verwachting
is dat de belangstelling zal toenemen als de Ad de pilotstatus kwijt is
en definitief onderdeel uitmaakt van het stelsel. Gezien de omvang
van dit type aanbod in andere landen is het reëel te verwachten dat
de instroom in de Ad tot 2020 kan uitgroeien tot 15% van de totale
instroom in het hbo. Een deel van de hbo-studenten, vaak mbodoorstromers en werkenden, vinden in hun interesses en mogelijkheden vaak meer aansluiting op de Ad-opleiding dan op een
vierjarige hbo-bacheloropleiding.
Het hoger onderwijs is in de afgelopen 10 jaar sterk gegroeid. Deze
ontwikkeling maakt deel uit van een internationale trend die in de
jaren vijftig van de vorige eeuw is begonnen. Terwijl in 1950 hoger
onderwijs in alle EU-landen slechts toegankelijk was voor de sociale
elite, is hoger onderwijs tegenwoordig in alle EU-landen toegankelijk voor de hele bevolking. In Nederland heeft de introductie van
het hbo hier een belangrijke rol in gespeeld, terwijl ook in andere
landen in deze periode meer beroepsgerichte hogeronderwijsopleidingen zijn ontstaan.

Figuur 1.20 Ontwikkeling van het aantal deelnemers

Figuur 1.21 Ontwikkeling 4-11-jarige bevolking per
gemeente t/m 2020

Onderwijsdeelnemers (index 1995 = 100)
per sector (incl. groen onderwijs)

Indices 2020 t.o.v. 2010
4-11 jarigen
index 2020 t.o.v. 2010
> 105
100 tot 105
95 tot 100
90 tot 95
85 tot 90
80 tot 85
75 tot 80
< 75

200 %
190 %
180 %
170 %
160 %
150 %
140 %
130 %
120 %
110 %
100 %
90 %
80 %
1995

2000

2005

po

2010

vo

2015
mbo

2020
hbo

2025

2030

wo

Figuur 1.22 Aantallen eerstejaars en ingeschrevenen
associate degrees

Figuur 1.23 Aantal studenten in het hoger onderwijs als
percentage van de bevolking van 18-25 jaar
Naar geslacht

3.500

45%
40%

3.000

35%

Ten opzichte van 1950 is in Nederland het aantal ingeschreven studenten gestegen: van 5 procent naar 40 procent van de bevolking (in
de relevante leeftijdsgroep van 18-25 jaar) (figuur 1.23). De prognose
(referentieraming 2011) is dat de studentenaantallen in het ho nog
tot 2025 aanzienlijk toenemen.

2.500

30%

2.000

25%
20%

1.500

15%
1.000

10%

500
0

5%
0%
2006

2007

2008
Eerstejaars

2009
Ingeschreven

2010

1950 1954 1959 1964 1969 1974 1979 1984 1989 1994 1999 2004 2009
totaal

mannen

vrouwen

Trends in Beeld 2011 | 29

De verblijfstijd in het onderwijs neemt toe
De stijging van de onderwijsdeelname in de jaren negentig van de
vorige eeuw heeft een lange voorgeschiedenis. Uit tijdreeksen van
de deelname aan het voltijd onderwijs vanaf 1960 (figuur 1.24) blijkt
duidelijk dat de onderwijsloopbanen steeds langer zijn geworden
doordat relatief meer jongeren onderwijs volgen. In deze periode is
de gemiddelde verblijfstijd in het voltijdonderwijs toegenomen van
circa 12,5 jaar in 1960 tot 17,5 jaar in 2010.
De verwachting is dat de gemiddelde verblijfstijd in het voltijdonderwijs verder zal groeien tot ruim 18 jaar in 2030. Ook in andere
landen zien we een groei van de onderwijsdeelname, met name na
de leerplichtige leeftijd. In de OESO-landen nam in 1995 gemiddeld 18 procent van de 20- tot 29-jarige jongeren deel aan regulier
onderwijs. In 2009 is dit toegenomen tot 26 procent (figuur 1.25).
In Nederland liggen deze percentages op respectievelijk 21 en 29
procent.

Nederland heeft voor 2020 als doel om in dit onderzoek een percentage van ten minste 20 procent te behalen. Tussen 2000 en 2010
is de waarde van deze indicator in Nederland toegenomen van 15,5
procent naar 16,5 procent. Hiermee behoort Nederland in absolute zin tot de best presterende landen van Europa. De groei is de
afgelopen jaren echter minder sterk geweest dan in andere landen
(figuur 1.27).
De deelname van volwassenen aan formeel (bekostigd) onderwijs
is in sommige landen hoger dan in Nederland. In 2008 neemt 2,9
procent van de mensen tussen de 30 en 40 deel en 0,7 procent van
mensen boven de 40. Dit is ruim onder het OESO-gemiddelde van
respectievelijk 6,0 procent en 1,5 procent (Education at a Glance
2011).

Figuur 1.24 Onderwijsdeelname voltijd-onderwijs naar leeftijd

20-29 jarigen als percentage van de totale leeftijdsgroep

100%

45%

40%
80%

35%
30%

60%
25%
20%

40%

15%
10%

20%

5%
0%

Overigens laten landen als België, Zweden, Denemarken en Finland
een hogere onderwijsdeelname in deze leeftijdsgroep zien dan
Nederland. Dit wordt deels veroorzaakt door verschillen tussen de
onderwijsstelsels, waaronder de leeftijd bij het verlaten van het
onderwijs, de inrichting van het beroepsonderwijs en de daarmee
samenhangende behoefte van de arbeidsmarkt (zie paragraaf 1.1).
Verder is in deze landen de parttime deelname aan het regulier
onderwijs beduidend groter dan in Nederland (figuur 1.26).
Ontwikkeling onderwijs aan volwassenen: Leven lang leren
De kenniseconomie vraagt dat mensen zich tijdens hun leven
blijven ontwikkelen, dat ze blijven werken en leren. Er worden
andere eisen gesteld aan de moderne werknemer en ondernemer.
Dit betekent dat ook na afsluiting van het reguliere onderwijs een
leven lang leren de levenshouding van elke Nederlandse burger
moet worden.
Binnen de EU is veel aandacht voor leven lang leren in het EU
2020-programma voor onderwijs en training. Voor de monitoring
op Europees niveau is er de Leven Lang Leren (LLL)-indicator. Deze
is gedefinieerd als het percentage 25- tot 64-jarigen dat deelneemt
aan een vorm van leeractiviteiten in de 4 weken voorafgaand aan de
enquête.

Trends in Beeld 2011 | 30

Figuur 1.25 Onderwijsdeelname aan regulier onderwijs

Onderwijsdeelnemers (index 1995=100)
per sector (incl. groen onderwijs)

0%

1960

1970
14 jaar

1980

1990

2000

16 jaar

18 jaar

20 jaar

2010

2020

22 jaar

2030

FRA

Figuur 1.26 Verwacht aantal jaren in het onderwijs

VS

NED

1995

24 jaar

BEL

DUI

2000

ZWE

DEN

2005

FIN
2008

OESO
2009

Figuur 1.27 Percentage van 25- t/m 64-jarigen dat deelneemt
aan leeractiviteiten (Leven Lang Leren)

Vanaf het 5e levensjaar, fulltime en parttime, 2009

In de afgelopen 4 weken voorafgaand aan de enquête
35%

25

30%
20
25%
15

20%

15%

10

10%
5
5%
0

0%
VK

VS

BEL

FRA

ZWE

Full-time

NED

DUI

DEN

Part-time

FIN

OESO

BEL

FRA

DUI

NED
2000

VK

FIN

DEN

ZWE

EU-27

2010

Trends in Beeld 2011 | 31

In 2007 is op Europees niveau een enquête afgenomen, de Adult
Education Survey (AES), waarmee meer gedetailleerde informatie
over een leven lang leren is verkregen. In deze enquête is gevraagd
naar cursusdeelname over de afgelopen 12 maanden (in plaats van 4
weken bij de LLL-indicator van de EU). Het betreft cursussen in een
institutionele setting van zowel formeel als niet-formeel onderwijs.
De enquête is door de OESO uitgebreid met een aantal niet-EUlanden.
In Education at a Glance 2010 staan de resultaten. Het blijkt dat in
de OESO-landen gemiddeld 41 procent van de beroepsbevolking
deelneemt aan cursussen. De verschillen tussen de landen zijn echter groot. In Zweden neemt meer dan 70 procent van de volwassen
bevolking deel en in Frankrijk bedraagt het percentage maar 35 procent. Met een deelnamepercentage van 45 procent staat Nederland
binnen de OESO op de 8e plaats.
Afgezien van het verschil in deelnamepercentages tussen landen is
het opvallend dat hoger opgeleiden in alle vergelijkingslanden vaker een opleiding volgen dan minder hoog opgeleiden(figuur 1.28).
En jongeren (25-34-jarigen) volgen gemiddeld twee keer zo vaak
een opleiding of cursus als ouderen (55-64 jaar). Arbeidsparticipatie
werkt eveneens bevorderend op de cursusdeelname: werkenden
volgen vaker cursussen dan werklozen, die weer vaker cursussen volgen dan mensen die niet deelnemen aan het arbeidsproces.
In de meeste vergelijkingslanden geldt daarbij dat werkende
vrouwen vaker cursussen volgen dan werkende mannen (figuur
1.29). Kijken we in meer detail naar het type cursussen dan blijkt dat
gemiddeld binnen de OESO tweederde van alle cursusdeelnemers
een (niet-formele) werkgerelateerde opleiding volgt. In Nederland
ligt dit percentage hoger: op ongeveer 80 procent.

naar 44 procent in 2010 (figuur 1.31). Als gevolg hiervan gaat een
afnemend percentage naar het vmbo (exclusief leerwegondersteunend onderwijs, of lwoo). Tien jaar geleden was het percentage
leerlingen dat in het derde leerjaar van het vmbo (exclusief lwoo)
zat nog ruim 10 procent hoger dan in havo en vwo. In 2010 waren
de verhoudingen omgekeerd en ging 5,5 procent meer leerlingen
naar het havo en vwo dan naar het vmbo (exclusief lwoo). Volgens
de huidige prognose zal deze trend zich in de komende jaren verder
doorzetten.

Figuur 1.28 Deelname van volwassenen aan leeractiviteiten
in de afgelopen 12 maanden
Naar leeftijd en opleidingsniveau in percentage
van de leeftijdsgroep, 2008

Naar geslacht en arbeidsmarktstatus,
de afgelopen 12 maanden

100%

90%

90%

80%

80%

70%

70%

60%

60%

In het recente verleden is het niveau van de gemiddelde uitstroom
uit het vo nog eens extra gestegen, doordat meer vmbo-gediplomeerden doorstroomden naar het havo. Jaarlijks stroomt nu 18
procent van alle vmbo-gediplomeerden in de theoretische en
gemengde leerweg door naar het havo.

50%

50%
40%

40%

30%

30%

20%

20%

10%

10%

Vooralsnog gaat de daling van de deelname en uitstroom uit het
vmbo niet ten koste van het mbo. Door het terugdringen van het
voortijdig schoolverlaten is de doorstroom van vmbo naar mbo
bevorderd. Dat geldt ook voor de interne doorstroom binnen het
mbo en de indirecte zijinstroom. Zo doen de meeste personen die
een beroepsbegeleidende leerweg (bbl) volgen dit vanuit een werksituatie. Zij hebben gemiddeld de leeftijd van 27 jaar. Het aantal
deelnemers in het mbo neemt sinds 2004 toe.

Figuur 1.29 Percentage 25 t/m 64-jarigen dat deelneemt aan
leeractiviteiten (2008)

0%

0%
25-34

55-64

25-34

Maximaal vo of mbo diploma
DUI

FRA

VS

BEL

NED

55-64

Werk

DEN

FIN

ZWE

OESO

Figuur 1.30 Percentage leerlingen op basisscholen met
havo- of vwo-advies

50%

Werk

Niet op de
arbeidsmarkt
Vrouwen

Mannen

Minimaal ho diploma
VK

Niet op de
arbeidsmarkt

FRA

EU

EU

OESO

DEN

BEL

NED

DUI

VS

VK

FIN

ZWE

Figuur 1.31 Verdeling in het derde leerjaar vo
Naar zorg, vmbo en havo/vwo

60%

50%

40%

40%
30%
30%

Doorstroom tussen sectoren

20%
20%

Het percentage Nederlandse jongeren dat deelneemt aan hogere
onderwijsvormen wordt steeds groter. Het percentage havo- en vwoadviezen is tussen 2005 en 2008 gestegen van 38 naar 41,5 procent
(figuur 1.30). Het aandeel jongeren dat rond 15-jarige leeftijd (3e
leerjaar vo) onderwijs volgt binnen de route havo/vwo is in de
afgelopen 10 jaar met 6 procentpunt toegenomen, van 38 procent

Trends in Beeld 2011 | 32

10%

10%

0%

0%
2005

2008

1999 2000 2001 2002 2003 2004 2005 2006 2007 2008 2009 2010
zorg (vso/pro/lwoo)

vmbo (excl. lwoo)

havo/vwo

Trends in Beeld 2011 | 33

De toegenomen in- en doorstroom naar havo en vwo vormen de
belangrijkste motoren voor de groei van de deelname aan het hoger
onderwijs. Daarnaast is de instroom in het hbo vanuit alle verschillende vooropleidingen toegenomen (figuur 1.32). Het grootste deel
van de hbo-studenten komt uit (directe doorstroom uit) het havo
(ruim 31 duizend). Bijna een kwart is direct doorgestroomd uit het
mbo, en meer dan een derde betreft indirecte instroom. Van de
mbo-ers die doorstromen naar het hbo haalt bijna 64 procent een
hbo-diploma (figuur 1.33). Figuur 1.34 laat zien dat in het wo bijna
de helft van de instromers direct van het vwo komt. Het aantal
directe instromers vanaf het vwo is in 2010 echter iets afgenomen
ten opzichte van 2009.

voor de komende jaren wordt geen groei meer verwacht. Er is echter
nog wel een groei van het aantal zorgleerlingen in het voortgezet
speciaal onderwijs en ook het percentage LGF-leerlingen neemt
toe. Leerlingen kunnen namelijk vanuit het basisonderwijs hun LGF
meenemen naar het voortgezet onderwijs.
Voor het mbo is LGF pas in 2006 ingevoerd. Sindsdien is het aantal
leerlingen met een LGF relatief sterk toegenomen, maar ook hier
wordt verwacht dat het groeitempo zal afnemen.

Figuur 1.33 Het percentage dat een hbo-diploma haalt
van het totale aantal mbo'ers dat
doorstroomt naar het hbo

Figuur 1.34 Aantallen studenten directe en indirecte
instroom in het wo, naar vooropleiding
(x 1.000)

Op basis van het rendement na 6 jaar
70 %

30

60 %

25

50 %

20

40 %
15
30 %

Toename zorgleerlingen
Leerlingen in het speciaal onderwijs (so) en het speciaal basisonderwijs (sbao), evenals de rugzakleerlingen in het basisonderwijs,
maken ruim 6 procent uit van het totaal aantal leerlingen van 4 tot
11 jaar (figuur 1.35). Dit percentage is in de afgelopen jaren toegenomen en zal naar verwachting in de komende jaren nog iets toenemen. In deze prognose is de invloed van het nieuwe beleid omtrent
passend onderwijs nog niet meegenomen.
Dit kan worden verklaard door de volgende ontwikkelingen:
• Onder invloed van het Weer Samen naar School (WSNS)-beleid
gaan vanaf 1995 relatief minder leerlingen naar het sbao. Deze
leerlingen blijven vaker in het basisonderwijs. Dat betekent dat
er een groeiende groep zorgleerlingen in het basisonderwijs zit
in plaats van in het sbao. De omvang van deze groep is niet goed
bekend en is daarom niet in de figuur opgenomen.
• Naar verwachting zal het aantal rugzakleerlingen vanaf dit jaar
vrijwel stabiel blijven. Na de invoering van leerlinggebonden
financiering (LGF) in 2003 is het aantal rugzakleerlingen sterk
toegenomen, maar het groeitempo neemt inmiddels af. Deze
rugzakleerlingen zouden voorheen speciaal onderwijs hebben
gevolgd.

10
20 %

0%

Trends in Beeld 2011 | 34

2006

2007

2008

2009

2010

0

2006

2007
vwo direct

2008

2009

hbo direct + propedeus

indirect

Figuur 1.32 Aantallen studenten directe en indirecte
instroom in het hbo, naar vooropleiding
(x 1.000)

Figuur 1.35 Percentage zorgleerlingen in het po

Figuur 1.36 Percentage zorgleerlingen in het vo

Ten opzichte van 4-11 jarigen

Ten opzichte van 12-17 jarigen

40

8%

16%

7%

14%

6%

12%

5%

10%

4%

8%

3%

6%

2%

4%

1%

2%

30

20

10

Ook in het voortgezet onderwijs zijn er steeds meer leerlingen
die extra zorg en ondersteuning nodig hebben (figuur 1.36). Het
aandeel leerlingen in het vo met leerwegondersteuning (lwoo) en
praktijkonderwijs (pro) is in het verleden wel aanzienlijk toegenomen, maar na 2005 is aan deze stijging een einde gekomen. Ook

5

10 %

0

2005

2006
havo

mbo

vwo

2007

2008

overig

indirecte instroom

2009

0%
1995

1997

1999

speciaal basisonderwijs

2001

2003

speciaal onderwijs

2005

2007

2009

2011

LGF/Ambulante begeleiding

0%

1995

1997

1999

2001

2003

Voortgezet speciaal onderwijs
LGF/Ambulante begeleiding

2005

2007

2010
overig

2009

2011

Praktijkonderwijs
LWOO

Trends in Beeld 2011 | 35

Onderwijsdeelname naar geslacht
Vrouwen volgen vaker hogere opleidingsniveaus
In het po en vo is de onderwijsdeelname van jongens en meisjes
vanwege de leerplicht identiek aan de demografische ontwikkeling.
Per schoolsoort in het vo varieert echter de verdeling van jongens
en meisjes. In het vso, pro en lwoo is het aandeel meisjes tussen
1990 en 2010 opvallend gestegen. Was in 1990 de verhouding tussen jongens en meisjes in deze schoolsoorten 64:36, in 2010 is de
verhouding 57:43. Desondanks vormen de jongens nog steeds de
meerderheid. Ook in het derde leerjaar van het vmbo zijn er meer
jongens dan meisjes, maar de verhouding is al jaren stabiel op
53:47. In het derde leerjaar van havo en vwo zijn daarentegen weer
iets meer meisjes dan jongens (verhouding 52:48).
In het mbo volgen vrouwen vaker een opleiding van een hoger niveau dan mannen (figuur 1.37). Vrouwen kiezen ook vaker voor een
opleiding in de beroepsopleidende leerweg. De meeste (autochtone) vrouwen kiezen voor de sector zorg en welzijn, terwijl de meeste
mannen de technische richting op gaan.
In het hoger onderwijs heeft de verdeling tussen de seksen de
afgelopen 60 jaar een sterke verandering doorgemaakt. In 1950
studeerden bijna driemaal zoveel mannen als vrouwen in het
hoger onderwijs. In 1999 waren er voor het eerst meer vrouwelijke
studenten. Deze trend heeft zich sindsdien doorgezet. In 2010 was
de verhouding tussen mannelijke en vrouwelijke studenten in
Nederland 48:52.
Ook internationaal stromen in de meeste landen meer vrouwen
dan mannen in het hoger onderwijs in. Education at a Glance 2011
toont het instroompercentage van mensen die zich voor het eerst
inschrijven in een opleiding op ISCED5A-niveau (de langere hoopleidingen van minstens 3 jaar) (figuur 1.38). In deze indicator zijn
per leeftijdsjaar de instroompercentages bij elkaar geteld. Hieruit
blijkt dat ook gemiddeld in de OESO-landen en in de meeste vergelijkingslanden meer vrouwen dan mannen instromen in het hoger
onderwijs. In Duitsland is het instroompercentage van mannen en
vrouwen nagenoeg gelijk. Hieruit mogen we concluderen dat binnen de OESO-landen vrouwen en mannen in het (hoger) onderwijs
vrijwel dezelfde kansen hebben.

Trends in Beeld 2011 | 36

In figuur 1.39 is het aantal nieuwkomers in het hoger onderwijs per
onderwijsrichting weergegeven. In alle landen, met uitzondering
van Finland, kiezen studenten het meest voor sociale wetenschappen, bedrijfskunde en rechten. In Nederland kiest 38 procent voor
deze studierichtingen, dat is 6 procentpunt boven het OESOgemiddelde. De categorie natuurwetenschap is beduidend minder
populair. Vooral onder vrouwen kiest slechts 6 procent van het
aantal nieuwkomers in deze richting. Dit percentage is in Nederland
nog lager. Slechts 3 procent van de nieuwkomers kiest voor een
natuurwetenschappelijke studie.

Figuur 1.37 Mbo-deelnemers (autochtoon) naar niveau
en geslacht (2009/10)

Figuur 1.38 Instroom in het hoger onderwijs
Als percentage van het totaal aantal mensen in
dezelfde leeftijdscategorie, naar geslacht, 2009

In procenten van het totaal
60%

100%

50%

80%

40%
60%
30%

Onderwijsdeelname naar sociaaleconomisch milieu

40%
20%

Sociaaleconomische status van invloed
Eén van de specifieke kenmerken van het Nederlandse onderwijsstelsel is de vrije schoolkeuze. Vrije schoolkeuze kan echter tot
segregatie tussen bepaalde groepen leerlingen leiden. Dit ontstaat
wanneer leerlingen met een lagere sociaal economische status (SES)
vaker naar scholen gaan met een lagere kwaliteit en met een hogere
SES naar scholen met hogere kwaliteit. Het opleidingsniveau van
ouders geldt als uitgangspunt voor sociaaleconomische status.
Hogeropgeleiden hebben immers over het algemeen ook een hoger
salaris.

20%
10%

0%

0%

BEL

Niveau 1 Niveau 2 Niveau 3 Niveau 4 Niveau 1 Niveau 2 Niveau 3 Niveau 4
Mannen

DUI

JAP

VK

Mannen

Vrouwen

Figuur 1.39 Percentage instroom in het hoger onderwijs

DEN

NED

Vrouwen

VS

ZWE

FIN

OESO

Totaal

Figuur 1.40 Opleidingsniveau van vaders van ho- studenten,
internationaal vergeleken

Naar onderwijsrichting

Percentage ho-studenten naar opleiding vader, 2009/10

De resultaten van het onderzoek Eurostudent IV (2008-11) laten
zien dat in vrijwel alle Europese vergelijkingslanden ho-studenten
met een vader met een lage opleiding zijn ondervertegenwoordigd (figuur 1.40). Ook in Nederland heeft het merendeel van de
studenten een vader met een hogere opleiding. Dit duidt erop dat in
Nederland de sociaaleconomische status bevorderlijk kan zijn voor
deelname aan ho.

70 %

OESO
VK

60 %

ZWE

50 %

NED
40 %

JAP
DUI

30 %

FIN
20 %

DEN
BEL

10 %
0%

10 %

20 %

30 %

40 %

50 %

60 %

70 %

80 %

90 %

Psychologie, kunsten en onderwijs

Gezondheidszorg en welzijn

Sociale wetensch, bedrijfskunde en rechten

Diensten

Engineering, productie en bouwkunde

Natuurwetenschap

Landbouw

Onbekend

100 %
0
POR

SPA

FIN

NED

Hoger onderwijs

FRA

DEN

OOS

DUI

Lager onderwijs

Trends in Beeld 2011 | 37

Dit geldt ook voor het studiesucces: uit onderzoek van het CBS
naar de instroomcohorten 1999/00 blijkt inderdaad dat hoe hoger
de sociaaleconomische status van de ouders is, hoe vaker studenten een ho-diploma behalen (van 65 procent in de laagste, tot 77
procent in de hoogste ses-klasse, acht jaar na instroom). Opvallend
is dat studenten in de hogere ses-klassen langer over hun studie
doen. Na vier jaar heeft slechts 26 procent van de studenten uit deze
klasse een ho-diploma behaald, tegenover 33 en 37 procent van de
studenten uit de twee laagste klassen. Dit kan te maken hebben
met het feit dat studenten uit hogere klassen vaker een (langere)
wo-studie doen. Na acht jaar heeft 33 procent van deze groep een
wo-diploma behaald tegenover slechts 13 procent van de studenten
uit de twee laagste klassen (figuur 1.41 en 1.42). Verder blijkt: hoe
lager de sociaaleconomische status van de ouders, hoe vaker de studenten uitvallen. Studenten uit de laagste ses-klasse blijken na acht
jaar bijna twee keer zo vaak uit te vallen als studenten uit de hoogste
klasse (27 versus 15 procent).

Onderwijsdeelname naar etniciteit
Niet-westerse allochtonen oververtegenwoordigd in lagere onderwijssoorten
Niet-westerse allochtonen hebben minimaal één ouder die is
geboren in een niet-westers land. Zij volgen vaker dan autochtonen
en westerse allochtonen een lagere onderwijssoort. Zo is bijna 20
procent van alle leerlingen in het vmbo van niet-westerse allochtone afkomst en bijna 6 procent van westerse allochtone afkomst. Op
havo/vwo-niveau is ruim 10 procent van de onderwijsdeelnemers
van niet-westerse allochtone afkomst (figuur 1.43). Niet-westerse
allochtone leerlingen gaan met andere woorden minder vaak naar
een havo/vwo-school dan hun westerse leeftijdsgenoten.
Door de geringere deelname is ook het aandeel van hen dat een
havo- of vwo-diploma haalt ongeveer de helft lager dan onder
jongeren met een autochtone achtergrond. Turkse en Marokkaanse
jongeren halen het minst vaak een havo- of vwo-diploma, maar ten
opzichte van 2005 is onder alle herkomstgroepen het aantal havoen vwo-gediplomeerden toegenomen. Van de kinderen met een
autochtone achtergrond rondt bijna 40 procent het havo of het vwo
succesvol af. Van de kinderen met een Turkse of Marokkaanse achtergrond slaagt daar maar 14 procent in. Kinderen van Surinaamse
en Antilliaanse afkomst hebben met respectievelijk 20 en 19 procent

Trends in Beeld 2011 | 38

een iets betere score (figuur 1.44).
Qua onderwijsdeelname is er duidelijk sprake van segregatie tussen autochtonen en allochtonen, maar er zijn ook verschillen in
schoolsucces. Vooral op het gebied van begrijpend lezen en woordenschat presteren niet-westerse allochtonen lager dan gemiddeld.
Ook bij het centraal schriftelijk examen in het vo blijven de prestaties van allochtone leerlingen achter op die van autochtonen.
Als oorzaak van de deelname- en prestatieachterstand van nietwesterse allochtonen aan hogere onderwijssoorten wordt de
zwakke sociaaleconomische achtergrond van kinderen gezien. Het
merendeel van de kinderen met een niet-westerse achtergrond in
Nederland groeit op in gezinnen met een zwakkere sociaaleconomische positie dan die van gezinnen met een autochtone of westers
allochtone achtergrond. Het opleidingsniveau van ouders met een
migrantenachtergrond is vaak beduidend lager dan dat van ouders
met een Nederlandse achtergrond. Een groot deel van de Marokkaanse en Turkse ouders heeft daarnaast moeite met het spreken en
schrijven van de Nederlandse taal, maar, zoals eerder aangegeven,
lijkt het opleidingsniveau van de ouders in Nederland doorslaggevend voor de onderwijsresultaten van kinderen. Als gevolg hiervan
hebben kinderen met een migrantenachtergrond al een achterstand
als zij in het po beginnen. De achterstand houden ze meestal tot
het einde van hun verblijf in het po. Hierdoor nemen kinderen met
een migrantenachtergrond vaker deel aan het speciaal onderwijs.
Ook stromen zij, door zwakkere leerresultaten in het po, relatief
vaak door naar het vmbo en relatief minder vaak naar het havo en
het vwo. Zoals eerder in deze paragraaf is weergegeven, worden
deze achterstanden bijvoorbeeld aangepakt middels het voor- en
vroegschoolse educatie-programma (VVE).

Figuur 1.41 Instroomcohort 1999/00 hoger onderwijs;
situatie na 4 jaar

Figuur 1.42 Instroomcohort 1999/00 hoger onderwijs;
situatie na 8 jaar

Naar sociaal economische status, in procenten

Naar sociaal economische status, in procenten

100%

100%

80%

80%

60%

60%

40%

40%

20%

20%

0%

0%
0 - 20 %

20 - 40 %

40 - 60 %

60 - 80 %

80 - 100 %

ses-klassen
Heeft een wo diploma
Uit het hoger onderwijs zonder diploma
Heeft een hbo diploma
Inschrijving in het hoger onderwijs
zonder diploma

Figuur 1.43 Allochtonen in het derde leerjaar vo

0 - 20 %

20 - 40 %

40 - 60 %

60 - 80 %

80 - 100 %

ses-klassen
Heeft een wo diploma
Uit het hoger onderwijs zonder diploma
Heeft een hbo diploma
Inschrijving in het hoger onderwijs
zonder diploma

Figuur 1.44 Havo- en vwo-gediplomeerden naar herkomst

Percentage van totaal aantal leerlingen in
vmbo en havo/vwo

Als percentage van het totaal aantal 17-jarigen
van de herkomstgroep

30%
Autochtonen
25%
Westerse allochtonen
20%
Niet-westerse
allochtonen
15%
Turken
10%
Marokkanen

5%

Surinamers

0%
2006

2007

2008

2009

2010

vmbo
Niet-westerse allochtonen

2006

2007

2008

2009

havo/vwo
Westerse allochtonen

2010

Antillianen en Arubanen
0%
2005/06

5%

10%

2006/07

15%

20%
2007/08

25%

30%

35%

2008/09

40% 45%
2009/10

Trends in Beeld 2011 | 39

Trends in Beeld 2011 | 40

15%

40%

10%

30%

5%

20%
0%
16-20 jaar

Niveau 2

Autochtonen

Niveau 3

Westers allochtonen

Niveau 4

16-20 jaar

21-25 jaar

26 jaar en
ouder

wo

Aandeel autochtoon t.o.v. bevolking
Aandeel niet-westers allochtoon t.o.v. bevolking

Niet westerse allochtonen

Figuur 1.47 Deelname aan hbo en wo

Figuur 1.48 De kwaliteit van het basisonderwijs

Autochtone en niet-westerse allochtone studenten in relatie
tot de omvang van de bevolkingsgroep, naar leeftijd, 2009

Percentage scholen dat voldoende scoort op
kwaliteitskenmerken

20%
18%

Evalueren
onderwijsleerproces

16%
Evalueren
resultaten

14%
12%
10%

Planmatige zorg

8%
6%
Duidelijke uitleg

4%
2%

Aanbod dekkend
voor kerndoelen

hbo

wo

Landelijk gemiddelde

Techniek

0%
Taal en cultuur

Zwakke en zeer zwakke scholen zijn niet evenredig over het land verdeeld, er zijn waarneembare regionale verschillen: In Flevoland en
Groningen behoorde bij de peiling van september 2010 respectievelijk 22 en 14 procent van de scholen tot de zwakke en zeer zwakke
scholen. Overijssel, Gelderland, Utrecht en Noord-Brabant scoren
aanzienlijk beter met ruim 95 procent van de scholen op basistoezicht. In de grote steden lag het percentage zwakke en zeer zwakke
scholen ook relatief hoger. In Amsterdam en Den Haag, de grote
steden die afweken van het landelijk beeld, zijn echter verbeterin-

26 jaar en
ouder

hbo
Niveau 1

Recht

In het basisonderwijs groeide de afgelopen jaren het percentage
scholen met basistoezicht, voornamelijk door een afname van het
aantal zwakke scholen. Het aantal zeer zwakke basisscholen daalde
het afgelopen schooljaar van 96 op 1 januari 2010 naar 49 op 1 januari 2011 (figuur 1.49).

21-25 jaar

0%

Sectoroverstijgend

Jaarlijks beoordeelt de inspectie of scholen in het (speciaal) basisonderwijs, voortgezet onderwijs en middelbaar beroepsonderwijs

50%

Onderwijs

Oordeel inspectie over de onderwijskwaliteit

20%

Natuur

Een goed opgeleide bevolking is essentieel voor de sociale en
economische welvaart van de maatschappij. Onderwijs is voor
individuen de sleutel tot maatschappelijk succes, de huidige kenniseconomie stelt immers hoge eisen. Deze paragraaf toont hoe de
kwaliteit van de schoolorganisatie zich ontwikkeld heeft en geeft
informatie over de behaalde resultaten. Hierbij wordt voor het
eerste deel gekeken naar het oordeel van ouders en van de inspectie, gemiddelde studietijd, leraren en ICT in het onderwijs. Om het
behaalde resultaat in kaart te brengen is onder andere gekeken
naar gediplomeerden, het opleidingsniveau van de bevolking en de
aansluiting op de arbeidsmarkt.

60%

Landbouw en
Natuurlijke
omgeving

1.3.2 Kwaliteit

Per sector hbo en wo, 2010

10%

Basisonderwijs
De kwaliteit van het basisonderwijs, gemeten aan de hand van zes
indicatoren, laat door de tijd weinig verandering zien. Eindopbrengsten, leerstofaanbod dat de kerndoelen dekt en kwaliteit van
instructie zijn steeds op meer dan 90 procent van de scholen voldoende (figuur 1.48). Voor de eindopbrengsten bekijkt de inspectie
hoe de eindresultaten voor taal en rekenen zich verhouden tot het
verwachte niveau, op basis van de kenmerken van de leerlingpopulatie. De lichte terugval in scholen met voldoende eindopbrengsten
in 2007- 2008 blijkt geen trend te zijn. De positieve trends bij zorg
en begeleiding en kwaliteitszorg zijn kleiner dan vorig jaar, maar
zetten door.

Figuur 1.46 Percentage niet-westers allochtone studenten
met de Nederlandse nationaliteit in de instroom

In procenten van het totaal, 2009/10

gezondheidszorg

Voor het wo geldt dat in de verschillende leeftijdsgroepen relatief
minder niet-westerse allochtonen deelnemen, met uitzondering
van de categorie 26 jaar en ouder (figuur 1.46). Van de niet-westerse
allochtonen die instromen in het hbo kiezen de meesten voor de
studierichtingen ‘economie’ en ‘gedrag en maatschappij’ en de
sectoroverstijgende studierichtingen. In het wo prevaleren naast
economie ook de studierichtingen ‘recht’ en ‘gezondheid’ (figuur
1.47).

Figuur 1.45 Verdeling van mbo-deelnemers over de niveaus
naar etniciteit

Gedrag en
maatschappij

De ondervertegenwoordiging van niet-westerse allochtonen in
de hogere onderwijstypen van het vo en mbo zet zich voort in het
hoger onderwijs. Dit betreft vooral de jongste leeftijdsgroep: er
gaan aanzienlijk minder niet-westerse allochtonen van 16-20 jaar
naar het hbo in vergelijking tot autochtonen. Bij de 21- tot 25-jarigen is het verschil niet zo groot, omdat niet-westerse allochtonen,
ondanks een start in het vmbo, relatief vaak via een indirecte en
langere leerroute alsnog de weg naar het hbo afleggen.

voldoen aan de normen voor basiskwaliteit. Dat gebeurt op basis
van gegevens over de opbrengsten, de jaarverslaggeving van het
bestuur en signalen over scholen of opleidingen. AIs alles in orde is
krijgt de school of opleiding basistoezicht. Als niet aan de normen
wordt voldaan onderzoekt de inspectie of de school zwak of zeer
zwak is. In dat geval liggen de prestaties ruim onder het gemiddelde
niveau dat op grond van de kenmerken van de leerlingpopulatie
mag worden verwacht. Meer specifiek: in het primair onderwijs is
een school zwak als de opbrengsten van groep 8 drie jaar onder de
inspectienormen liggen. Zijn er naast onvoldoende opbrengsten
ernstige tekortkomingen in het onderwijsleerproces, dan is de
school zeer zwak.

Economie

Ook binnen het mbo volgen niet-westerse allochtonen vaker opleidingen van een lager niveau dan autochtonen en westerse allochtonen. Het percentage niet-westerse leerlingen op de mbo-niveaus 1
en 2 is groter dan bij autochtonen en westerse allochtonen (figuur
1.45).

Opbrengsten
einde basisschool
50 %

60 %

70 %

80 %

90 %

2009/10

2008/09

2007/08

2006/07

2005/06

100 %

Trends in Beeld 2011 | 41

Naast schoolgrootte zijn er verschillen te onderscheiden op basis
van denominatie: katholieke scholen zijn traditioneel het minst
vaak zwak, gevolgd door algemeen bijzondere en protestants-christelijke scholen.
Voortgezet onderwijs
Het overgrote deel van de scholen in het voortgezet onderwijs heeft
basistoezicht. Slechts 9,1 procent heeft aangepast toezicht vanwege
zwakke kwaliteit, meestal vanwege onvoldoende opbrengsten
(figuur 1.50). Dit percentage is echter hoger dan vorig jaar, met
name in het vwo werden aanzienlijk meer scholen als zwak beoordeeld. Daarnaast is 0,8 procent van de schoolsoorten als zeer zwak
beoordeeld. Hier zijn niet alleen problemen met de opbrengsten,
maar ook op essentiële andere punten is de kwaliteit onvoldoende.
Het percentage zeer zwakke scholen is lager dan vorig jaar, echter,
de percentages specifiek voor havo en vwo zijn gestegen. Dit heeft
onder andere te maken met onvoldoende opbrengsten en vooral
met grote verschillen tussen cijfers voor het schoolexamen en het
centraal schriftelijk examen.
Net als in het basisonderwijs zijn zwakke scholen in het voortgezet
onderwijs niet evenredig over het land verspreid. De noordelijke
provincies Friesland en Groningen hebben hogere percentages zeer
zwakke scholen, maar het zijn de vier grote steden die de meeste
zwakke en zeer zwakke scholen hebben: dit percentage ligt op ruim
20 procent. In de middelgrote steden is dat ruim 13 procent en in de
rest van het land 9 procent. De opbrengsten in de vier grote steden
blijven achter. Te veel leerlingen doubleren of stromen voortijdig
uit. In de rest van Nederland is dat minder vaak het geval. De verkla-

Trends in Beeld 2011 | 42

Figuur 1.49 Toezichtsarrangementen basisonderwijs

Figuur 1.50 Toezichtsarrangementen voortgezet onderwijs

Percentage scholen met basistoezicht,
zwakke en zeer zwakke scholen

Percentage scholen met basistoezicht,
zwakke en zeer zwakke scholen
Totaal

100%

40%

20%

2009

2010

2011

2010

bao

2011

2010

sbao

Basistoezicht

Zwak

Op het vlak van de opbrengsten in het vo is er in 2010 landelijk niet
veel veranderd in vergelijking met 2009, al werd de situatie in het
vmbo-kader en havo iets ongunstiger (figuur 1.52). Dit ligt vooral
aan de verschillen tussen cijfers voor het schoolexamen en het
centraal examen.
Middelbaar beroepsonderwijs
De Onderwijsinspectie controleert mbo-opleidingen op onderwijskwaliteit en examenkwaliteit. De inspectie beschouwt de kwaliteit
van onderwijs als onvoldoende indien de opleiding te weinig gediplomeerden oplevert en het onderwijsproces ernstige tekortkomin-

jan-10

jan-11

2011

jan-10

jan-10
jan-11
jan-10
jan-11
jan-10
0%

10%

20%

30%

40%

50%

60%

70%

80%

90% 100%

(v)so
Zeer zwak

Basistoezicht

Figuur 1.51 De kwaliteit van het voortgezet onderwijs
De kwaliteit van het voortgezet onderwijs is wisselend (figuur 1.51).
De opbrengsten (afgezet tegen het verwachte niveau, op basis van
kenmerken van de leerlingenpopulatie) werden in eerdere schooljaren op vestigingsniveau berekend. Nu gebeurt dat op het niveau van
schoolsoorten. Die berekening is voor drie schooljaren mogelijk. Er
wordt gekeken naar het rendement voor de onder- en bovenbouw,
het gemiddelde cijfer voor het centraal examen en het verschil tussen de cijfers voor het schoolexamen en het centraal examen.

jan-11

jan-11

0%
2008

jan-10

havo

60%

jan-11

vmbo
k

Het leerstofaanbod werd in schooljaar 2008/09 als voldoende beoordeeld op bijna alle scholen. Het percentage scholen dat efficiënt
gebruik maakt van de onderwijstijd (de uitval van geplande onderwijsactiviteiten, het ongeoorloofde verzuim en de mate waarin
leraren efficiënt gebruik maken van de onderwijstijd) is in 2008/09
toegenomen tot 95 procent. De kwaliteit van de instructie is in
2008/09 licht verbeterd ten opzichte van 2007/08, maar ligt met 85
procent nog altijd lager dan in 2004/05. De kwaliteit van de zorg en
begeleiding van zwakke leerlingen vertoont een stijging en is op
89 procent van de scholen als voldoende beoordeeld. De kwaliteit
van de zorg over de opbrengsten en onderwijsleerprocessen is in
navolging van het schooljaar 2007/08 opnieuw sterk verbeterd en
was in 2008/09 op ongeveer tweederde van de scholen voldoende.

vwo

80%

vmbo
b

Doordat het aantal leerlingen in het basisonderwijs daalt, groeit het
aantal kleine scholen. Met name in Groningen, Friesland, Drenthe,
Zeeland en Limburg – de provincies die nu al krimp ervaren – steeg
het aantal basisscholen met minder dan vijftig leerlingen sinds
vorig jaar van 180 naar 201. Deze ontwikkeling is echter niet bevorderlijk voor de kwaliteit van onderwijs. Uit het jaarverslag van de
Inspectie van het Onderwijs blijkt dat in het afgelopen jaar één op
de zes kleine scholen als zwak of zeer zwak beoordeeld zijn.

ringen moeten onder andere worden gezocht in de accumulatie van
overbelaste jongeren in de G4, teveel leerlingen uit sociaaleconomische en sociaal-culturele achterstandssituaties, personele problemen en onvoldoende aandacht voor prestaties. Bovendien zijn, net
als in het basisonderwijs, kleine vestigingen (minder dan driehonderd leerlingen) vaker zwak of zeer zwak dan grotere vestigingen.

pro

gen te zien ten opzichte van vorige jaren. In Rotterdam is een aantal
zeer zwakke scholen gesloten.

Zwak

Zeer zwak

Figuur 1.52 Opbrengsten voortgezet onderwijs

Percentage scholen dat voldoende scoort op
kwaliteitskenmerken, havo en vwo 2009/10

Percentages scholen met voldoende opbrengsten op
het niveau dat op grond van de kenmerken van de
leerlingenpopulatie mag worden verwacht
100%

School evalueert
regelmatig
onderwijsleerproces

90%

School evalueert
jaarlijks resultaten
over leerlingen

80%

School voert
zorg planmatig uit
Leraren stemmen
instructie af op
verschillen in
ontwikkeling
tussen leerlingen

70%

Uitval geplande
onderwijsactiviteiten
blijft beperkt

60%

Aanbod leerinhoud
bovenbouw is
dekkend voor
examenprogramma's

50%
0%

10%

20%

30%

40%
vwo

50%

60%
havo

70%

80%

90%100%

vmbo basis

vmbo kader
2008

havo
2009

vwo
2010

Trends in Beeld 2011 | 43

gen vertoont. De examinering is van onvoldoende kwaliteit indien
niet aan de examenstandaarden is voldaan. Een opleiding krijgt de
kwalificatie zeer zwak als de opbrengsten én de onderwijskwaliteit
of examenkwaliteit niet aan de norm voldoen. Een opleiding geldt
als zwak als alleen de opbrengsten onvoldoende zijn of alleen het
onderwijsproces niet aan de normen voldoet.
Op 1 mei 2011 waren er 13 zeer zwakke mbo-opleidingen. Daarnaast
was bij 199 mbo-opleidingen de examinering onder de maat. De
voornaamste problemen op de zwakke opleidingen blijken de gebrekkige intake en begeleiding van studenten, waardoor studenten
voortijdig uitvallen. Onvoldoende examenkwaliteit wordt vaak
veroorzaakt doordat een deel van de ingekochte examenproducten
niet aan de kwaliteitseisen voldoet. In figuur 1.53 is te zien dat iets
meer zwakke en zeer zwakke scholen bij de economie-opleidingen
te vinden zijn dan bij de andere opleidingsrichtingen.
Hoger onderwijs
Accreditatie is de externe kwaliteitszorg van de opleidingen in
het hoger onderwijs. Door accreditatie krijgt een opleiding een
onafhankelijk keurmerk, waardoor de afnemers van het onderwijs
ervan verzekerd zijn dat het voldoet aan de kwaliteitsvereisten en is
erkend door de Nederlandse overheid. Elke erkende opleiding moet
worden geaccrediteerd. De accreditatie geldt in beginsel voor 6 jaar.
Het accreditatiesysteem is bij wet geregeld (in de WHW) en wordt
uitgevoerd door een zelfstandig bestuursorgaan, namelijk de
Nederlands-Vlaamse Accreditatieorganisatie (NVAO).
In 2010 is zowel de Tweede als de Eerste Kamer unaniem akkoord
gegaan met een nieuw accreditatiestelsel. De kaders voor de beoordeling van de kwaliteit van opleidingen en instellingen zijn in het
najaar van 2010 behandeld in beide Kamers en eind 2010 vastgesteld
door de staatssecretaris van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap. Het
nieuwe accredatiestelsel is op 1 januari 2011 ingevoerd.
De aanpassingen van het accreditatiestelsel moeten leiden tot
een stimulerende kwaliteitscultuur bij de instellingen en minder
administratieve lasten voor de professionals. De beoordeling van
opleidingen moet meer gericht zijn op de inhoud en resultaten
dan voorheen gebeurde. Het nieuwe accreditatiestelsel is voor de
invoering in negen pilots getest. Uit deze pilots bleek dat met name

Trends in Beeld 2011 | 44

docenten enthousiast waren over het nieuwe stelsel, omdat het
meer ingaat op de inhoud van hun vak.
Voor de internationale waardering van een diploma wordt het
European Credits Transfer System (ECTS) gebruikt. Dit systeem is in
de periode 2000-2010 ingevoerd in 29 Europese landen. Hierdoor
is internationale vergelijking van de waarde van diploma’s beter
mogelijk en wordt de internationale mobiliteit van studenten
gestimuleerd.
De Nederlandse universiteiten doen het op de verschillende internationale ranglijsten goed, vergeleken met de andere Europese
landen (figuur 1.54). De rangorde van de Nederlandse universiteiten
verschilt enigszins per lijst, doordat de verschillende lijsten verschillende criteria hanteren. In de Shanghai-ranking ligt de nadruk op
onderzoeksresultaten en daardoor staat de Universiteit Utrecht op
de 11e plaats in Europa en wereldwijd op de 52e plaats. Deze ranking
wordt mede bepaald door de daar werkende Nobelprijswinnaars.
In de Leiden-ranking wordt gekeken naar het aantal publicaties
en staat de Erasmus Universiteit Rotterdam in de Europese top 10,
vanwege het Universitair Medisch Centrum.

Oordeel ouders, leraren en burgers over het onderwijs
Het Ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap peilt met het
Opinieonderzoek Onderwijs elke twee jaar hoe de Nederlanders, in
het bijzonder ouders van schoolgaande kinderen en leraren, over
het onderwijs denken. De resultaten voor het schooljaar worden in
deze publicatie vergeleken met die van voorgaande jaren. Ook is in
het voortgezet onderwijs gekeken naar de verschillen tussen havo/
vwo en vmbo.
Burgers en ouders over primair en voortgezet onderwijs
De rapportcijfers die de burgers en ouders in 2010 gaven voor de
kwaliteit van het basis- en voortgezet onderwijs zijn nagenoeg gelijk
aan 2008. Ook de gemiddelde cijfers die zij aan de leraren gaven,
verschillen nauwelijks ten opzichte van 2008. Opvallend is dat ouders het vmbo hoger waarderen dan burgers. De eigen school wordt
met andere woorden hoger beoordeeld dan het onderwijstype
(figuur 1.55 t/m 1.57).

Figuur 1.53 Toezichtsarrangementen mbo
Naar opleiding

Economie

Groen

Techniek

Zorg en welzijn

Combinatie

0%

10%

20%

30%

Basistoezicht

40%

50%

Zwak

60%

70%

80%

90%

100%

Zeer zwak

Figuur 1.54 Top-100 universiteiten van Europa volgens
Shanghai Ranking 2010

1 University of Cambridge

21 Universiteit Leiden

2 University of Oxford

33-58 Universiteit van Amsterdam

3 University College London

33-58 Rijksuniversiteit Groningen

4 ETH Zürich

33-58 Wageningen Universiteit

5 Imperial College London

33-58 Vrije Universiteit Amsterdam

6 University of Paris 06 (Curie)

59-79 Technische Universiteit Delft

7 University of Manchester

59-79 Erasmus Universiteit Rotterdam

8 University of Copenhagen

59-79 Radboud Universiteit Nijmegen

8 University of Paris 11 (Sud)

126-170 Universiteit Maastricht

10 Karolinska Institute

126-170 Universiteit Twente

11 Universiteit Utrecht

171-208 Universiteit Eindhoven

Trends in Beeld 2011 | 45

Leraren over primair en voortgezet onderwijs
Leraren zijn ondervraagd naar hun mening over de school waar zij
werken en over het onderwijs in het algemeen. De kwaliteit van het
basisonderwijs beoordelen de leraren met een 7,1 en ze geven de
eigen school een 7,6. Het voortgezet onderwijs krijgt een 6,5 voor
de kwaliteit en een 7,1 voor de eigen school. Net als bij de ouders
waarderen leraren hun eigen school beduidend hoger. Met deze
beoordelingen zijn leraren aanzienlijk positiever dan burgers over
het basisonderwijs, maar zij waarderen het voortgezet onderwijs
nagenoeg even veel (figuur 1.58 en 1.59).

Studenten over het middelbaar beroepsonderwijs en het hoger onderwijs
In 2010 (Jobmonitor) gaven mbo-studenten hun opleiding gemiddeld een 6,9 en de instelling waar de opleiding onder valt een 6,4.
Door de jaren heen zijn studenten iets meer tevreden over hun
opleiding, maar de tevredenheid over de instelling blijft nagenoeg
gelijk (figuur 1.60).Opvallend is dat studenten in eindtermgerichte
opleidingen vaker tevreden zijn over hun opleiding dan studenten
in competentiegericht onderwijs. Dit ondanks het feit dat competentiegericht onderwijs beter beoogt aan te sluiten bij leerstijlen en
cultuur van jongeren.

Figuur 1.55 Mening van Nederlanders over de kwaliteit van
het onderwijs

Zorgpunten in het primair en voortgezet onderwijs
Ongeveer 1 op de 10 ouders ziet de grootte van de klassen en bezuinigingen als belangrijkste zorgpunt in het basisonderwijs. Hoewel
bezuinigingen ook voor leraren een bron van zorg zijn, maken zij
zich meer zorgen om de werkdruk van leerkrachten (20 procent). Dit
geldt ook voor leraren in het voortgezet onderwijs (14 procent). Ouders van leerlingen in het voortgezet onderwijs maken zich echter
het meest druk over de lesuitval en het lerarentekort.
Burgers over middelbaar beroepsonderwijs en hoger onderwijs
Het Opinieonderzoek Onderwijs presenteert dit jaar geen nieuwe
cijfers voor het mbo en hbo. We presenteren hier de cijfers uit de
voorloper van het opinieonderzoek, de Onderwijsmeter 2008.
Het rapportcijfer dat burgers de afgelopen jaren aan het middelbaar
beroepsonderwijs en het hoger onderwijs gaven, daalde tussen
2004 en 2007 licht. In 2008 waren burgers weer iets positiever over
het hoger onderwijs dan in de jaren daarvoor (figuur 1.59).

Studenten geven in cijfers van 1 tot 5 het hoger onderwijs gemiddeld een voldoende. Over het onderwijs in het wo zijn de studenten
positiever dan in het hbo (figuur 1.61). Dit blijkt uit de (jaarlijkse)
Nationale Studentenenquête 2010.
In het onderzoek dat het Centrum Hoger Onderwijs Informatie
(CHOI) uitvoerde naar trends en patronen in tevredenheid van
hbo- en wo-studenten, komt naar voren dat het studentenoordeel
over de kwaliteit van het hoger onderwijs in de periode 1996-2008
heel stabiel is geweest. In het hbo schommelt het cijfer rond 6,8,
in het wo ligt het gemiddelde (historische) cijfer in deze periode
rond de 7,1. Studenten in het wetenschappelijk onderwijs zijn met
andere woorden systematisch positiever over hun opleiding dan
hbo-studenten. Uit onderzoek uit 2008 van het Centrum Hoger
Onderwijs Informatie voor Consument en Expert (Choice) naar
trends en patronen in tevredenheid van hbo- en wo-studenten blijkt
dat een relatief lage waardering van de studie samenhangt met hoge
studentenaantallen. De massale toeloop in het wetenschappelijk
onderwijs voor studies als rechten en communicatiewetenschap,
en in het hbo voor diverse economische studies, heeft geleid tot
hoge student-stafratio’s. Studenten in die opleidingen zijn minder
tevreden.

7

8

6

7

5

6
5

4

4

3

3

2

2

1

1
0
po

vo
2005

2006

2007

po

w.v. vmbo
2008

2010

vo
2005

Figuur 1.57 Mening van ouders over de school van hun kind
Rapportcijfer van ouders voor de kwaliteit van de school
van hun kind

2006

2007

w.v. vmbo
2008

2010

Figuur 1.58 Mening van leraren over de school (basis- en
voortgezet onderwijs) waar zij werken
Rapportcijfer van leraren voor de kwaliteit van hun eigen
school en het basis/voortgezet onderwijs in het algemeen

8

8

6

6

4

4

2

2
0

0
po

vo
2005

2006

2007

w.v. vmbo
2008

2010

Rapportcijfer school algemeen
po

Rapportcijfer eigen school
vo

Figuur 1.59 Mening van Nederlanders over de kwaliteit van
het onderwijs
Rapportcijfer van Nederlanders over mbo, hbo en wo
7
6
5
4
3
2
1
0
mbo

hbo
2004

Trends in Beeld 2011 | 46

Rapportcijfer van ouders voor de kwaliteit van de leraar
van hun kind

Rapportcijfer van Nederlanders voor po, vo, vmbo

0

Leerlingen over het voorgezet onderwijs
In 2010 heeft het Landelijk Aktie Komitee Scholieren (LAKS) voor
het eerst middels de Laksmonitor de tevredenheid van scholieren
in het voortgezet onderwijs onderzocht. Leerlingen in het Nederlandse voortgezet onderwijs beoordelen hun school gemiddeld
met een 7,2. Wanneer per onderwijsniveau naar de tevredenheid
wordt gekeken blijkt dat leerlingen in de brugklas de hoogste cijfers
geven (7,7), maar ze worden minder tevreden naarmate ze langer op
school zitten. Vwo’ers geven de hoogste cijfers (gemiddeld 7,1) en
vmbo’ers geven de laagste cijfers (gemiddeld 6,6).

Figuur 1.56 Mening van ouders over de kwaliteit van leraren

2005

2006

wo
2007

2008

Trends in Beeld 2011 | 47

Trends in Beeld 2011 | 48

* uren per jaar

6
5
4
3
Rapportcijfer voor mbo opleiding
2000

2002

2004

Rapportcijfer voor mbo instelling
2006

2008

NED

VK

FRA

BEL (FR)

7-8 jarigen

2010

Figuur 1.61 Waardering van het hoger onderwijs
door studenten

ZWE

JAP

9-11 jarigen

DEN

DUI

FIN

OESO

Techniek

7

Gezondheidszorg

1100*
1000
900
800
700
600
500
400
300
200
100
0

8

12-14 jarigen

Figuur 1.63 Studietijd van studenten in 2009

Schaal 1 op 5 per aspect, 2011
45*
Betrokkenheid
40

Huisvesting
Studieomgeving

35

Studiebegeleiding
30

Studielast
Studierooster

25

Toetsing en
Beoordeling

20

Informatiepunt
Studiefaciliteiten

15

Informatievoorziening

10

Docenten

2,0

2,5

3,0
wo

3,5
hbo

4,0

4,5

Landbouw

Natuur

Wo totaal

Gedrag &
maatschappij

Recht

hbo
Scriptie

Taal & cultuur

Inhoud
Studie in
het algemeen

Economie

0

Taal & cultuur

5

Voorbereiding
beroepsloopbaan
Wetenschappelijke
vaardigheden
Algemene
vaardighede

Gezondheidszorg

Nederland heeft in vergelijking met de West-Europese landen, op
Duitsland en Zweden na, het hoogste aandeel 50-plussers. Aan
de andere kant kampen Duitsland en Zweden met een zeer gering
aandeel jonge docenten, maar daar heeft Nederland geen last van.
In het hoger secundair onderwijs is het aandeel jonge docenten in
Nederland aanzienlijk kleiner dan in het po (figuur 1.68). Tegelijkertijd is het aandeel ouderen groter dan in het po. Dit geldt met name
voor Nederland, opnieuw samen met Zweden en Duitsland. In het
hoger secundair onderwijs doet de vergrijzingproblematiek zich
met andere woorden meer gelden.

* uren per week

Techniek

Internationaal lijkt de vergrijzingproblematiek in de ons omringende landen in het po sterker dan in Nederland, met name in Zweden
en Duitsland (figuur 1.67). In Nederland is de leeftijdsverdeling
relatief evenwichtig:
• 20 procent van de leraren is onder de 30
• ruim 20 procent is tussen de 20 en 30
• ruim 20 procent is tussen de 40 en 50
• en iets meer dan 35 procent is ouder dan 50.

Landbouw

Vergrijzing lerarenkorps
De instroom in de lerarenopleidingen voor het basisonderwijs in
2010 is iets gestegen ten opzichte van 2009. Veruit de meeste studenten komen rechtstreeks van de havo of uit het mbo (figuur 1.64).
Hiermee lijkt een einde te zijn gekomen aan de daling die vanaf

In basisonderwijs en de onderbouw van het
voortgezet onderwijs

Onderwijs

Leraren (leeftijdsverdeling, openstaande vacatures,
lectoraten)

Figuur 1.62 Gemiddeld aantal uur per jaar
ingeroosterde lestijd

Uitgedrukt in cijfers voor opleiding en instelling

Hbo totaal

Voor het hoger onderwijs is er geen internationale vergelijking
van contacturen of studie-uren. Uit de studentenmonitor blijkt
dat studenten in 2009 gemiddeld 27 uur per week aan hun studie
besteden (figuur 1.63). Afhankelijk van de studierichting varieert het
aantal contacturen tussen de 10 en 21 uur per week. De overige uren
bestaan voor een belangrijk deel uit zelfstudie en in mindere mate
uit stage of scriptie.

Figuur 1.60 Tevredenheid mbo-studenten

Gedrag &
maatschappij

Een ander belangrijk aspect van de kwaliteit van het onderwijs is het
aantal uren dat leerlingen en studenten les krijgen of aan hun studie besteden. Het aantal contacturen tussen studenten of leerlingen
en hun leraren stelt hen in staat effectief te leren. Landen maken
hierin verschillende keuzes voor wat betreft de vorm en duur van
de instructietijd wanneer de vakken, al dan niet verplicht, worden
gegeven. In het basisonderwijs behoort Nederland met het Verenigd
Koninkrijk en Frankrijk tot de top 3 van de vergelijkingslanden als
het gaat om de meeste ingeroosterde lesuren per jaar (figuur 1.62).
Ook in de onderbouw van het voortgezet onderwijs heeft Nederland
relatief veel ingeroosterde lesuren.
Bij deze vergelijkingen moet rekening worden gehouden met de
verschillen in de organisatie van het onderwijs en de opleidingsduur in de diverse landen. Het aantal contacturen (klassikaal) is
niet per definitie hetzelfde als het aantal feitelijke instructie-uren.
Lesuren buiten het klaslokaal worden in deze indicator bijvoorbeeld
niet meegeteld en ook kan er door lesuitval een (soms structurele)
discrepantie zijn tussen beoogde en gerealiseerde lesuren. Ook
moet rekening worden gehouden met de cumulatieve opleidingsduur bij de vergelijking tussen landen (zie paragraaf 1.2). Immers,
minder contacturen per jaar kunnen worden gecompenseerd door
een extra jaar opleiding.

2005 ontstond. Wanneer de cijfers van 2009 vergeleken worden met
die van 2005, is het aantal startende studenten aan de pabo zelfs
met bijna 2.000 gedaald. In 2010 is het niveau van 2009 weer gaan
herstellen. Een oorzaak voor de daling tussen 2005 en 2009 zou de
introductie van de reken- en taaltoets kunnen zijn. Wellicht is dit
voor aankomend studenten een reden geweest om zich bij voorbaat
niet in te schrijven.
Het studierendement van de lerarenopleiding voor het basisonderwijs is echter wel iets gedaald (figuur 1.65). En dat terwijl er behoefte
is aan gekwalificeerde leraren doordat er de afgelopen 10 jaar vergrijzing optrad in het lerarenkorps. Die vergrijzing doet zich vooral
voor in het vo en bve, waar het aandeel oudere leraren aanmerkelijk
groter is dan jonge aanwas. Daardoor kan niet goed aan de vervangingsvraag worden voldaan (figuur 1.66). De komende 5 à 10 jaar zal
een groot deel van de leraren met pensioen gaan. In het vo betreft
dit veelal academisch opgeleide leraren. Hiervoor staat een kleiner
aantal eerstegraads bevoegde jonge leraren klaar. Veel leraren zijn
inmiddels bezig met opscholing, onder andere via een lerarenbeurs.

Economie

Studie- en instructietijd

wo
Stage

Zelfstudie

Contacturen instelling

Trends in Beeld 2011 | 49

Vacatures
In po, vo en bve is het aantal vacatures tussen 2007 en 2010 gedaald,
eerst in vo en bve en later ook in po (figuur 1.69). Dit is mede een
gevolg van de afgenomen economische groei en de toename van
de werkloosheid. De ramingen voor de onderwijsarbeidsmarkt
voorspellen dat in de komende jaren een grote vraag naar leerkrachten zal ontstaan. Enerzijds vanwege de uitstroom van (oudere)
leerkrachten, anderzijds vanwege de gerealiseerde groei van het
speciaal onderwijs. Met meer leerlingen zijn er meer leerkrachten nodig. Dat betekent ook dat jonge leraren voor het onderwijs
behouden moeten blijven en dat zij niet te snel weer vertrekken. Dit
scenario is één van de aandachtspunten in het Actieplan LeerKracht
van Nederland.

Figuur 1.64 Instroom lerarenopleidingen basisonderwijs

Lectoraten
In 2001 werd de lector als nieuwe functie in het hoger beroepsonderwijs geïntroduceerd. Lectoren doen praktijkgericht onderzoek
en verbinden de uitkomsten daarvan aan de onderwijspraktijk. Op
die manier wordt een brug geslagen tussen onderwijs en beroepspraktijk. Het praktijkgerichte onderzoek aan hogescholen vormt
een aanvulling op de huidige Nederlandse kennisinfrastructuur en
draagt bij aan de ontwikkeling van docenten en studenten en aan
het innovatievermogen van het bedrijfsleven. Op dit moment zijn er
443 lectoren actief in het hbo in de sectoren die staan weergegeven
in figuur 1.70.

1.000

4.500
4.000
3.500
3.000
2.500
2.000
1.500
1.000
500
0

80 %

5.000
4.500

70 %

4.000
3.500

60 %

3.000
2.500

VK
BEL
NED
VS
FRA
JAP
FIN
DUI
ZWE
OESO
≤20

50 %

2.000

23

po 2000

26

29

40 %

0
2006

mbo

havo

2007
vwo

2008

2009

2010

hoger onderwijs

overig

onbekend

1999
mbo

2000
havo

vwo

2001

2002

hoger onderwijs

overig

Figuur 1.65 Studierendement van lerarenopleiding bao
na 5 jaar studie
Naar vooropleiding

overig

onbekend

10%

20%

2003

2004

onbekend

totaal

30%

40%

30-39 jaar

59

bve 2000

0%

62 ≥65

10%

20%

< 30 jaar

bve 2010

30%

40%

30-39 jaar

50%
40-49 jaar

60%

70%

50-59 jaar

80%

90% 100%

≥ 60 jaar

Figuur 1.69 Gemiddeld aantal openstaande vacatures voor
leraren en directiepersoneel

50%

40-49 jaar

60%

70%

50-59 jaar

80%

90% 100%

1.000
900
800
700
600
500
400
300
200
100
0

po
2006

≥ 60 jaar

vo
2007

2008

bve
2009

2010

70 %

Figuur 1.70 Verdeling lectoren in het hbo naar sector,
in procenten

60 %

30 %
25 %
20 %
15 %
10 %
5%
0%

50 %

40 %

30 %
1999
mbo

2000
havo

vwo

2001
hoger onderwijs

2002
overig

2003

2004

onbekend

totaal

2010

Trends in Beeld 2011 | 50

56

2011

Innovatie en
ondernemen

hoger onderwijs

53

Maatschappij,
gezondheid en
veiligheid

vwo

2010

50

vo 2010

Leren en opvoeden

havo

2009

47

OESO

Kunst en
cultuur

mbo

2008

44

VK
VS
BEL
NED
JAP
ZWE
FRA
FIN
DUI

0%

2007

41

30 %
2005

Methodologie

2006

38

Figuur 1.68 Leeftijdsverdeling docenten in het hoger
secundair onderwijs, internationale positie

500

< 30 jaar

2005

35

vo 2000

po 2010

4.500

In4.000
de Vier in Balans Monitor (Stichting Kennisnet) geeft ruim drie3.500 van de schoolmanagers aan dat ICT bijdraagt aan aantrekkelijkwart
ker3.000
onderwijs. Een even groot aandeel van de schoolmanagers is van
mening
2.500 dat ICT bijdraagt aan het creëren van een rijkere leeromgeving
en zelfstandig leren stimuleert. Als ICT op de juiste wijze wordt
2.000
ingezet (met een evenwichtige samenhang tussen onderwijsvisie,
1.500
deskundigheid, digitaal leermateriaal en ICT-infrastructuur), levert
1.000
het een aantoonbare bijdrage aan efficiënter, effectiever en aantrek500
kelijker
onderwijs. Bovendien kan onderwijs op maat eenvoudiger
0 leerling(en) worden aangeboden.
aan de

32

1.500

80 %

ICT in het onderwijs

Figuur 1.67 Leeftijdsverdeling docenten in het primair
onderwijs, internationale positie

Aantal fte per leeftijdsjaar, per onderwijssector,
2000 en 2010

Ruimte en
technologie

5.000

Figuur 1.66 Leeftijdsverdeling van docenten

Naar vooropleiding

Trends in Beeld 2011 | 51

De resultaten van de monitor laten zien dat computers een onlosmakelijk onderdeel zijn van de inrichting en organisatie van het
onderwijs. De inzet van ICT resulteert in de geleidelijke ontwikkeling van ander onderwijs. Voor de komende jaren verwacht men
een verdere toename van het gebruik van ICT in het onderwijs. De
overheid ondersteunt scholen hierin, onder andere door de ontwikkeling van Wikiwijs. Via internet wordt een plek ter beschikking
gesteld waar een geheel van digitale collecties, webapplicaties en
functionaliteiten wordt aangeboden. Zo kunnen docenten digitaal
lesmateriaal vinden, gebruiken en aanpassen.

(Internationaal) behaalde prestaties, excellentie en
bèta/techniek
Topprestaties beginnen bij de basis. Er is daarom veel aandacht
voor basisvaardigheden van leerlingen en basiskwaliteit van het
onderwijs. Maar basiskwaliteit is niet genoeg om alle leerlingen
en studenten uit te dagen. De huidige samenleving en de arbeidsmarkt vragen om een hoger gemiddeld opleidingsniveau van de
bevolking. Talentvolle jongeren die uitblinken op het cognitieve
vlak moeten meer aandacht krijgen en leerlingen met praktische
talenten moeten de mogelijkheid krijgen te worden opgeleid tot
excellente vakmensen. Voor de verdere ontwikkeling van de kenniseconomie zijn kenniswerkers nodig. Deze zijn veelal opgeleid in
een bèta of technische richting.
In deze context is het interessant te zien hoe de beheersing van
de basisvaardigheden bij Nederlandse kinderen zich verhoudt tot
die van kinderen in andere landen. Ook prestaties van excellente
leerlingen en prestaties op het terrein van bèta/techniek geven een
beeld van hoe Nederland er internationaal voorstaat en hoe zich
deze trend de afgelopen jaren heeft ontwikkeld.
Basisonderwijs
In het basisonderwijs worden twee grote internationale onderzoeken afgenomen. Progress in International Reading Literacy Study
(PIRLS) is een internationaal vergelijkend onderzoek van de International Association for the Evaluation of Educational Achievement
(IEA) naar de begrijpend leesprestaties van leerlingen van 9 en 10
jaar. Trends in International Mathematics and Science Study (TIMSS)
is een internationaal vergelijkend onderzoek dat sinds 1995 eens
in de vier jaar de kennis toetst van rekenen en natuuronderwijs bij

Trends in Beeld 2011 | 52

leerlingen van 9 en 10.
Nederlandse leerlingen in groep 6 van het primair onderwijs
presteerden bovengemiddeld op het gebied van leesprestaties in
vergelijking met de andere landen die in 2006 aan PIRLS deelnamen
(figuur 1.71). Het internationale gemiddelde, dat op 500 is gesteld,
wordt ruim overschreden met een gemiddelde score van 547.
Hiermee staat Nederland op de 9e plek van alle 40 deelnemende
landen (exclusief de Canadese provincies). Belangrijk hierbij is dat
voor deze leeftijdsgroep in Nederland het verschil tussen de zwakke
lezers en de groep sterke lezers klein is. Er zijn gemiddeld weinig
extreem zwakke lezers (1 procent), en de kopgroep van goede lezers
is erg smal (6 procent).

Figuur 1.71 Leesprestaties 9/10-jarigen
Gemiddelde scores in lezen, PIRLS 2001 en 2006

580
570

Op het terrein van natuuronderwijs presteren 9- en 10-jarige Nederlandse leerlingen met een gemiddelde score van 523 ver boven
het internationaal gemiddelde van 476 (figuur 1.72). Tien landen
hebben een significant hogere gemiddelde score gehaald dan Nederland. Op de internationale ranglijst neemt Nederland nu de 17e
plaats in. In 2003 was dit de 10e plaats. Dit komt met name doordat
meer nieuwe landen in 2007 deelnamen aan het onderzoek die
hoger eindigden dan Nederland. De gemiddelde toetsscore is voor
Nederland in 2007 echter nagenoeg gelijk gebleven ten opzichte van
2003.

Figuur 1.72 Prestaties natuuronderwijs van 9/10 jarigen

Voortgezet onderwijs
Het Programme for International Student Assesment (PISA) is een
internationaal onderzoek dat sinds 2000 elke 3 jaar de vaardigheden
meet van 15-jarige leerlingen in wiskunde, lezen en natuurwetenschappen. De Nederlandse leerlingen scoren internationaal gezien
goed (figuur 1.73). Met een gemiddelde score van 508 punten op de
PISA leesvaardigheidstest presteren zij ruim hoger dan het OESOgemiddelde van 493 punten. Hiermee neemt Nederland de 7e plaats
in op de OESO–ranglijst; een plaats hoger dan in 2006.

500

Ook bij de wiskundeprestaties scoren de Nederlandse 15-jarigen
hoog (figuur 1.73). Nederland ligt ver boven het OESO-gemiddelde
van 496 en staat binnen de OESO op de 7e plaats met 526 punten.
Voor de OESO als geheel geldt dat de prestaties op de wiskundeschaal sinds 2003 zijn gedaald. Ook in Nederland is de gemiddelde
score significant gedaald van 538 punten in 2003 naar 531 in 2006
tot 526 in 2009. Deze daling is vooral toe te schrijven aan de lagere
prestaties van meisjes.

Figuur 1.73 Prestaties 15-jarigen

Nederlandse 15-jarige leerlingen haalden in 2009 gemiddeld 522
punten op het gebied van natuurwetenschappen (figuur 1.73).
Hiermee is de score ten opzichte van 2006 iets gedaald. Finland is
met 554 punten het best presterende land, maar Nederland scoort
significant beter dan Duitsland, België, het Verenigd Koninkrijk en
het OESO-gemiddelde. Duidelijk is dat de Oost-Aziatische landen
ook bij natuurwetenschappen hoog in de ranglijst staan.

520

Top 10 van landen die in 1995, 2003 en 2007
hebben deelgenomen

600

550

450

400

SIN

HK

JAP

1995

LET
2003

VK

VS

2007

schaalgemiddelde

HON

AUS

NED

SLO

VK

OESO

Gemiddelde scores in natuurwetenschap,
wiskunde en lezen, PISA 2009
580
560
540

560
550
540
530
520
510
500

ZWE

DUI

NED

BEL(VL)
2001

2006

VS

VK

FRA

500
480
460
440
420
FIN

JAP

NED

BEL

VS

Natuurwetenschap

DUI

ZWE

Wiskunde

FRA

DEN

Lezen

Trends in Beeld 2011 | 53

Lissabondoelstelling
Eén van de vijf Lissabondoelstellingen van de EU betreft het verkleinen van het aandeel zwakke lezers. De waarde van de indicator
is gebaseerd op de eerder genoemde PISA-survey van de OESO. Nederland had als doelstelling om in 2010 het aandeel slecht lezende
15-jarigen (met een score onder 407) te reduceren tot 8 procent. Het
percentage zeer zwakke lezers in Nederland was in 2006 15,1 procent
en is in 2009 gedaald naar 14,4 procent. Slechtlezende leerlingen
vinden we in Nederland vooral terug in het praktijkonderwijs (pro)
en vmbo basis. Het percentage is lager dan het OESO-gemiddelde
van 18,8 procent (figuur 1.74), maar het EU-doel is nog niet in zicht.
Eén van de doelstellingen van het werkprogramma Onderwijs en
Opleiding binnen de EU2020-strategie is het aandeel 15-jarigen met
geringe wiskundevaardigheden binnen de EU te reduceren tot minder dan 15 procent in 2020. Nederland heeft deze doelstelling aangescherpt naar een streefwaarde van 8 procent. Figuur 1.75 laat zien
dat het percentage leerlingen met zwakke wiskundevaardigheden
in Nederland in 2009 13,4 procent bedroeg. Dit is een verslechtering
ten opzichte van 2006 door een toename van 1,9 procentpunt. Het
Nederlandse aandeel ligt nog wel ruim onder het OESO-gemiddelde
van 20,9 procent.
Een tweede indicator uit het werkprogramma Onderwijs en Opleiding is het aandeel 15-jarigen uit de EU met geringe natuurwetenschappelijke vaardigheden (figuur 1.76). De doelstelling is om dit
percentage te reduceren tot minder dan 15 procent in 2020. Het
Nederlandse percentage op dit vlak bedroeg in 2009 13,2 procent.
Dit is ongeveer gelijk aan 2006. Het Nederlandse percentage ligt
ruim onder het OESO-gemiddelde van 18 procent. In de rangorde
van OESO-landen neemt Nederland de zevende positie in.
Excellentie
Als naar excellentie van leerlingen wordt gekeken, gaat het om het
percentage leerlingen van 15 jaar dat de hoogste score haalt op het
gebied van lezen, wiskunde en natuurwetenschappen. Nederland
staat in de top 10 van OESO-landen bij wiskunde en natuurwetenschappen (figuur 1.77 en 1.78). Qua excellente leerlingen op het gebied van natuurwetenschappelijke vaardigheden scoort Nederland
iets beter en neemt ten opzichte van de vergelijkingslanden een
vierde plek in. De score van de Nederlandse excellente leerlingen op

Trends in Beeld 2011 | 54

dit gebied is in 2009 wel iets afgenomen ten opzichte van 2006.
Op het gebied van lezen presteren excellente 15-jarigen in Nederland minder goed (figuur 1.79). In de rangorde van de OESO-landen
staat Nederland daar op de 13e plaats en ten opzichte van de vergelijkingslanden presteert Nederland op gemiddeld niveau.
Het TIMSS Advanced 2008 International Report toont de prestaties
in wis- en natuurkunde van leerlingen in het voortgezet onderwijs
(6 vwo) in 10 landen, die worden voorbereid op een universitaire
bètastudie. Deze leerlingen volgen wis- en natuurkunde op het
hoogste niveau. Hoewel de resultaten van de verschillende landen
niet eenvoudig met elkaar vergeleken kunnen worden, liggen de
gemiddelde TIMSS Advanced-testscores van de Nederlandse leerlingen voor zowel natuur- als wiskunde ruim boven het internationaal
gemiddelde.
In 2008 is het Sirius Programma gestart, gericht op excellentie in
het hoger onderwijs. Instellingen kunnen binnen dit programma,
gefinancierd uit het Fonds Economische Structuurversterking, trajecten ontwikkelen om de beste studenten op een zo hoog mogelijk
niveau te brengen. Op deze wijze kunnen ook de belemmeringen
in de huidige situatie worden geïdentificeerd. De voortgang van de
uitvoering van de aanvragen binnen de instellingen wordt kritisch
gevolgd via een jaarlijkse cyclus van monitoring en auditing. Op basis van de uitkomsten van de monitor en auditcyclus 2010, constateert de auditcommissie dat het merendeel van de instellingen goed
op weg is met de uitvoering van hun instellingsbrede excellentieprogramma’s. Het Sirius Programma eindigt in 2014.

Figuur 1.74 Percentage 15-jarige leerlingen met lage
leesvaardigheden

Figuur 1.75 Percentage 15-jarige leerlingen met lage
wiskundevaardigheden

Lissabon-doelstelling: minder lage leesvaardigheid

EU2020-doelstelling: minder lage wiskundevaardigheid

25%

30%

20%

25%
20%

15%

15%
10%

10%

5%

5%

0%

0%
FIN

JAP

NED

DEN

ZWE

2003

BEL

VS

2006

VK

DUI

FRA

OESO

FIN

JAP

2009

NED

DEN

DUI

2003

Figuur 1.76 Percentage
3.57 Percentage 15-jarige
20-24 jarigen
leerlingen
met tenminste
met lage
een diploma op havo, vwovaardigheden
natuurwetenschappelijke
of mbo 2 niveau

BEL

VK

2006

ZWE

FRA

VS

OESO

VK

OESO

DEN

OESO

2009

Figuur 1.77 Excellente leerlingen op het gebied van
wiskunde in PISA

Lissabon-doelstelling:minder
EU2020-doelstelling:
startkwalificatie
lage natuurkundige vaardigheid

In procenten, niveau 5 en 6 opgeteld

25%

30%

20%

25%
20%

15%

15%
10%

10%

5%

5%

0%

0%
FIN

JAP

NED

DUI

VK

DEN

2006

BEL

VS

ZWE

FRA

OESO

FIN

JAP

2009

BEL

NED

DUI

2003

Figuur 1.78 Excellente
3.57 Percentageleerlingen
20-24 jarigen
op het
met
gebied
tenminste
van natuureen diploma op havo,
wetenschappelijke
vaardigheden
vwo of mboin2 PISA
niveau

FRA

DEN

2006

ZWE

VS

2009

Figuur 1.79 Excellente leerlingen op het gebied van
lezen in PISA

Lissabon-doelstelling:
In
procenten, niveau 5 en
startkwalificatie
6 opgeteld

In procenten, niveau 5

25%

20%

20%

15%

15%
10%
10%
5%

5%
0%

0%
FIN

JAP

DUI

NED

VK
2006

BEL

VS
2009

FRA

ZWE

DEN

OESO

FIN

JAP

BEL
2003

VS

NED

FRA
2006

ZWE

VK

DUI

2009

Trends in Beeld 2011 | 55

60%

35

50%

30

40%

25

30%
20%

20

10%
15

0%
-10%

Instroom

10

Uitstroom

hbo

wo

Figuur 1.82 Trends in afgestudeerden hoger onderwijs
(ISCED 5A)

40%
30%
20%
10%

1995

VK

JAP

2000

ZWE
2003

NED

DEN

2005

FIN

2007

OESO

Trends in Beeld 2011 | 56

2004

NED
ZWE

180
170
160
150
140
130
120
110
100
90
80
2000

2001

2002

2009

2005

VS
DUI

2003

2004

vo

Figuur 1.84 Opleidingsniveau van de Nederlandse bevolking

2006

BEL
FRA

2007

2008

2009

DEN
FIN

VK

2005

mbo

2006

2007

hbo

2008

2009

2010

wo

Figuur 1.85 Opleidingsniveau van de bevolking

In procenten van het totaal

% naar hoogst behaald opleidingsniveau (2009)

100%

100%

80%

80%

60%

60%

40%

40%
20%

20%

vmbo/mbo 1

25-34 jarigen
hbo

wo

25-64 jarigen
Max. havo/vwo/mbo diploma

DUI

FRA

NED

ZWE

2010

VK

mbo 2-4

2009

BEL

havo/vwo

25-64 jarigen
po

2008

DEN

2007

VS

2001

FIN

2010

JAP

2009

DUI

2008

FRA

2007

NED

2001

ZWE

0%

0%

VK

Het percentage afgestudeerden dat voor de eerste keer een diploma
haalde in het hoger onderwijs is de afgelopen 10 jaar toegenomen
(figuur 1.82). Door de invoering van de bachelor-masterstructuur in
de Europese landen is het percentage gediplomeerden in sommige

2003

Per onderwijssector, index met 2000=100

50%

VS

2002

Figuur 1.83 Ontwikkeling van het aantal gediplomeerden

60%

DUI

2001
EU27
JAP

0%

Nieuwe generaties zijn steeds beter opgeleid dan de oudere, ook in
de landen om ons heen (figuur 1.85). Een diploma hoger secundair
onderwijs (havo/vwo/mbo) is de norm geworden onder jongeren in
bijna alle OESO-landen. In Europees verband is afgesproken dat het
aandeel 20-tot 24-jarigen met een startkwalificatie (diploma havo/
vwo of mbo2) binnen Europa moet toenemen naar 85 procent in
2010. Ook Nederland streeft naar dit percentage, maar zat daar in
2010 met 78 procent nog iets onder (figuur 1.86).

2000

totaal ho

BEL

In de afgelopen tien jaar zorgden de verbeterde aansluiting tussen
de onderwijssoorten en de toename van het aantal gediplomeerden
voor een hoger opleidingsniveau in Nederland (figuur 1.84). Het
aandeel hoogopgeleiden in Nederland neemt toe ten koste van het
aandeel laag opgeleiden.

Per 100.000 werkenden

DEN

Opleidingsniveau van de bevolking, historische
ontwikkeling en internationaal

Figuur 1.81 Bèta-afgestudeerden in het hoger onderwijs

Procentuele verandering van in- en uitstroom
Bèta/techniek (cluster 1), 2010 t.o.v. 2000

VS

Gediplomeerden

Figuur 1.83 toont voor Nederland de ontwikkeling van het percentage gediplomeerden per onderwijssector (indexcijfer ten opzichte
van 2000). We zien een forse toename in de afgelopen tien jaar in
het wo en het mbo en een iets minder sterke toename in het vo en
hbo. Zoals in de voorgaande paragrafen besproken, zijn de ontwikkeling van de demografie en de toegenomen doorstroom naar
vervolgonderwijs verklarende factoren voor het toegenomen aantal
gediplomeerden.

Figuur 1.80 Bèta/techniek in het hoger onderwijs

FIN

In het wo is de instroom in 2010 met 47 procent toegenomen ten
opzichte van 2000 (figuur 1.80). De uitstroom uit het wo is in 2010
met 41 procent toegenomen. Voor het hbo geldt dat na jaren van afname, de instroom sinds 2009 toeneemt. In 2010 is de instroom ten
opzichte van 2000 met 8 procent gestegen, de uitstroom is echter
afgenomen met 4 procent. De instroom in het hoger onderwijs als
geheel is met 20 procent toegenomen sinds 2000. De uitstroom is
met 8 procent toegenomen.
Eurostat-cijfers tonen echter dat het aandeel bètatechniek onder
alle afgestudeerden in Nederland is afgenomen tussen 2000 en
2009 (figuur 1.81). Nederland heeft het laagste aandeel van de ons
omringende landen.

landen enorm gestegen. Dat komt vooral doordat de cijfers zowel
de bachelors als de oude doctoraaldiploma’s representeren. Deze
kunstmatige stijging is bijvoorbeeld zichtbaar in het Verenigd Koninkrijk. Landen hebben verschillende snelheden met de invoering
van de bachelor-masterstructuur. In het ene land representeren
de cijfers meer bachelor afgestudeerden, in het andere land meer
doctoraalafgestudeerden.

JAP

Bèta/techniek hoger onderwijs
Om te kunnen voldoen aan de steeds grotere vraag naar bèta/technisch hoger opgeleid personeel heeft het Platform Bèta Techniek de
opdracht gekregen te zorgen voor een goede beschikbaarheid van
bètatechnici. Voor 2011-2016 is samen met partijen uit onderwijs en
bedrijfsleven een agenda opgesteld met de ambitie ervoor te zorgen
dat Nederland in 2016 in Europees verband duurzaam aansluiting
heeft gevonden bij de koplopers. Voor wat betreft het hoger onderwijs en mbo zijn de volgende doelstellingen geformuleerd:
• 25 Procent meer in- en uitstroom van bètatechnici in het ho;
• Marktaandeel van 15 procent bètatechnici in het ho (nu 10 procent);
• De instellingen sluiten vanuit de bèta/techniek aan op de prioriteiten die door het kabinet zijn verkozen tot (maatschappelijk)
innovatieprogramma;
• Prioriteit geven aan natuurkunde/scheikunde in het wo;
• Elke mbo-, hbo- en wo-instelling heeft ten minste een innovatiegebied tot eigen prioriteit gekozen;
• Voor mbo-instellingen geldt dat 45 procent participeert in regionale kennisclusters en/of partner is in een nationaal innovatiegebied. Voor hbo en wo geldt dat 50 procent hierin participeert.

25-34 jarigen
Min. ho opgeleid

Trends in Beeld 2011 | 57

Figuur 1.87 laat de ontwikkeling zien van het aandeel hoger opgeleiden in de totale beroepsbevolking. Sinds 1960 is het aandeel in de
leeftijdscategorie 25-64 jaar ongeveer zeven keer zo groot geworden.
De figuur toont een prognose voor de ontwikkeling tot 2020. Deze
100
voorspelt dat het aandeel hoger opgeleiden in 2020 in de leeftijds90
categorie
25-64 jaar ruim 39 procent zal zijn, en in de leeftijdscate80 25-44 jaar ongeveer 42 procent.
gorie

Figuur 1.86 Percentage 20-24 jarigen met tenminste een
diploma op havo-, vwo- of mbo-2-niveau

Figuur 1.88 Percentage ho-opgeleiden onder 30-34 jarigen

Figuur 1.89 Werkloosheid naar opleidingsniveau
In procenten van de beroepsbevolking (25-64 jaar)

Lissabon-doelstelling: startkwalificatie
90%

12%

45%

85%

10%

40%

70

DUI

FRA

NED

ZWE

VK

BEL

DEN

VS

FIN

JAP

DUI

FRA

NED

25-64 jarigen

ZWE

VK

BEL

DEN

VS

FIN

JAP

In 60
mei 2009 is op Europees niveau door de Onderwijs-, Jeugd- en
Cultuurraad
als onderdeel van het Onderwijs en Training 2020-pro50
gramma een nieuw doel op het terrein van hoger opgeleiden vastge40
steld. De ambitie is dat in 2020 ten minste 40 procent van de 30- tot
30
34-jarigen binnen Europa een opleiding op minstens ho-niveau
20
heeft
afgerond. Figuur 1.88 laat de ontwikkeling van ho-opgeleiden
10 30- tot 34-jarigen in Nederland en binnen Europa zien. In
onder
0 zat Nederland al op het niveau van het in 2020 gewenste EU2008
gemiddelde en dat niveau is in 2010 gestegen naar 41 procent.

80%

8%
35%

75%

6%
30%

70%

4%
25%

65%

60%

20%
DEN

25-34 jarigen

DUI

max. havo/vwo/mbo diploma
min. ho opgeleid
Aansluiting onderwijsarbeidsmarkt

Een havo-, vwo- of mbo-diploma verkleint de kans op werkloosheid
(figuur 1.89). Dit neemt niet weg dat de werkloosheid van gediplomeerde mbo'ers anderhalf jaar na het beëindigen van de opleiding
als gevolg van de economische crisis gestegen is ten opzichte van
2007. Voor het bol is het percentage werkloosheid onder gediplomeerd mbo’ers in 2010 iets afgenomen ten opzichte van 2009
(figuur 1.90). De werkloosheid voor de gediplomeerde mbo’ers in
bbl is daarentegen iets toegenomen ten opzichte van 2009. Bij deze
cijfers moet opgemerkt worden dat Nederland internationaal gezien
één van de laagste jeugdwerkloosheidspercentages heeft.
Een diploma in het hoger onderwijs reduceert de kans op werkloosheid nog meer. Starters op de arbeidsmarkt vinden echter niet altijd
een baan op het niveau waarvoor zij zijn opgeleid. Figuur 1.91 geeft
informatie over de mate waarin het behaalde opleidingsniveau past
bij het niveau van de eerste baan.

NED

VK

BEL

2000

FRA

FIN

ZWE

EU-27

2000

2001

2002

2003

2009

2004

2005

2006

NL

Figuur 1.87 Aandeel van hoger opgeleiden in
de beroepsbevolking

2007

2008

2009

2010

Sinds 1960 met prognose tot 2020, 25-64 jaar en
25-44 jaar
45

45%

0%
2001

EU-27

2002

2003

2004

po
mbo 2-4

Figuur 1.90 Werkloosheid van gediplomeerde mbo'ers
anderhalf jaar na het beëindigen
van de opleiding

2005

2006

vmbo/mbo 1
hbo

2007

2008

2009

2010

havo/vwo
wo

Figuur 1.91 Verhouding tussen opleidingsniveau en niveau
van het beroep
Aandeel 25-29 jarige hoog opgeleiden die onder hun
niveau werken (2007)

20%
VS

40%

FRA

40
35%

15%

30%

VK

35

BEL

25%

DUI
10%

30

20%

FIN
ZWE

15%
25

5%

10%
5%
0%
1960

NED
DEN

20
2000
1970

1980
ho 25-64 jr

Trends in Beeld 2011 | 58

2%

1990

2000
ho 25-44 jr

2010

2020

2001

2002

2003

2004
0%

2005

2006

2007

2004
NL

2008

2007
EU-27

2009

2010

OESO

2008
bol

2009
bbl

2010

0%

10%

20%
Vrouwen

30%

40%

Mannen

Trends in Beeld 2011 | 59

Het ROA-onderzoek toont ook wat gediplomeerden zelf vinden
van de aansluiting tussen onderwijs en arbeidsmarkt (figuur 1.94).
Dit aspect scoort het slechtst bij de schoolverlaters van het vmbo,
maar het vmbo is in theorie niet bedoeld als directe voorbereiding
op de arbeidsmarkt. Van de afgestudeerden in het hoger onderwijs
vindt iets meer dan de helft dat de opleiding voldoende basis was
om te starten op de arbeidsmarkt. Iets minder dan de helft van de
schoolverlaters van het mbo (bol) vindt dat de opleiding een goede
basis biedt.

50%

50%

40%

40%

30%

30%

20%

20%

10%

10%

0%

0%

Uitgaande mobiliteit
Education at a Glance 2011 geeft aan dat op basis van registraties
door de gastlanden bijna 16.000 Nederlandse studenten in 2009
in één van de OESO-landen studeerden. De meesten deden dat in
België (30,5 procent), gevolgd door het Verenigd Koninkrijk (20
procent), en de VS (11,5 procent) (figuur 1.95). Daarnaast zijn er
studenten die in het kader van een uitwisseling of stage een korte
periode naar het buitenland gaan, maar in Nederland afstuderen
(studiepuntmobiliteit). Dit percentage ligt rond 19 procent van de
studenten, blijkt uit de Studentenmonitor 2009. Op het gebied van
buitenlandervaring scoort Nederland goed in Europees verband, 14
procent van alle studenten ging tussen 2005 en 2008 naar het buitenland. Dit percentage lag alleen iets hoger in de Scandinavische
landen, Duitsland, Frankrijk en Tsjechië (Eurostudent III).

Figuur 1.94 Aansluiting onderwijs-arbeidsmarkt

Totaal

Techniek

Taal en Cultuur

Onderwijs

Gezondheid

Minimaal hbo-niveau

Minimaal wo-niveau

Eigen/verwante richting

Percentage gediplomeerden dat aangeeft dat de opleiding
voldoende basis was om te starten op de arbeidsmarkt

Internationalisering draagt bij aan de kwaliteit van hoger onderwijs, onderzoek en wetenschap. Een hoge kwaliteit versterkt onze
internationale reputatie. Immers, de concurrentie om de kenniswerker op de arbeidsmarkt neemt steeds meer toe, de Nederlandse

Trends in Beeld 2011 | 60

Naar land van bestemming, 2009
35%

60%

30%

50%

25%

40%

20%

30%

15%

20%

10%

10%

5%

0%

Eigen/verwante richting

Figuur 1.95 Percentage mobiele Nederlandse studenten dat
in het buitenland voor een ho-diploma studeert

70%

Internationalisering en studentenmobiliteit

Totaal

60%

Techniek

70%

60%

Taal en Cultuur

80%

70%

Rechten

80%

Natuur

Studentenmobiliteit is een belangrijke indicator voor internationalisering. Een volledig beeld van de mondiale studentenmobiliteit
is er niet, maar op deelaspecten is het wel mogelijk een beeld te
schetsen. In Education at a Glance 2011 wordt de diplomamobiliteit gepresenteerd. Het gaat hierbij om Nederlandse studenten
die voor een studie in het buitenland zijn ingeschreven of om
buitenlandse (mobiele) studenten die een studie in Nederland
volgen. Naast diplomamobiliteit is er studiepuntmobiliteit, met
als doel de studie thuis te verrijken met een buitenlandse studie of
stage-ervaring (meestal in ruil voor studiepunten). Naar aanleiding
van hun jaarlijkse onderzoek onder afgestudeerden presenteren de
studentenmonitor (een enquête onder studenten) en het Research
Instituut voor Onderwijs en Arbeidsmarkt (ROA) informatie over
studiepuntmobiliteit.

Landbouw

90%

Gezondheid

100%

90%

Gedrag en
Maatschappij

100%

Economie

Figuur 1.93 Percentage afgestudeerde wo-ers uit 2007/08
met een baan op minimaal wo-niveau en in de
eigen/verwante richting

Landbouw

Figuur 1.92 Percentage afgestudeerde hbo-ers uit 2008/09
met een baan op minimaal hbo-niveau en in de
eigen/verwante richting

Gedrag en
Maatschappij

Uit onderzoek van het Researchcentrum voor Onderwijs en
Arbeidsmarkt (ROA) blijkt dat over het algemeen de aansluiting
van het onderwijs op de arbeidsmarkt goed is voor gediplomeerde
schoolverlaters. In 2009 had 94 procent van de schoolverlaters
binnen anderhalf jaar na afstuderen een baan. Afgestudeerden met
een diploma in het hoger onderwijs komen het makkelijkst aan een
baan. Overigens blijkt dat afgestudeerde hbo’ers na anderhalf jaar
veel vaker werk op hun eigen niveau of hoger hebben dan afgestudeerde wo’ers. Ook hebben afgestudeerde hbo’ers vaker werk in de
eigen of verwante richting dan wo’ers (figuur 1.92 en 1.93).

arbeidsmarkt wordt steeds internationaler en de concurrentie met
buitenlandse instellingen wordt steeds groter. Deze internationale
arbeidsmarkt vraagt andere vaardigheden en competenties, zoals
kennis van vreemde talen, culturele empathie, mentale souplesse,
zelfvertrouwen en inlevingsvermogen.

Economie

De International Standard Classification of Occupations (ISCO)
is een internationale classificatie voor het opleidingsniveau van
beroepen. Een baan op het niveau van hoger opgeleiden behoort
tot de internationale ISCO-classificatieniveaus 4 tot en met 9. Binnen de OESO werkt gemiddeld 22 procent van de hoogopgeleide
25-tot 29-jarigen onder ho-niveau. Bij lager opgeleiden geldt dit
OESO-gemiddelde voor 7 procent van de werkenden. In Nederland
ligt het percentage voor hoogopgeleiden met 16,5 procent (van
de hoogopgeleide 25-29-jarigen) onder het OESO-gemiddelde en,
op Denemarken na, ook onder dat van de vergelijkingslanden. Dit
geldt ook voor de lager opgeleiden in Nederland. Figuur 1.91 toont
dat vrouwen in Nederland iets minder vaak onder hun niveau werken dan mannen.

0%
vmbo

mbo(bol)
2005

2006

hbo
2007

2008

wo

BEL

VK

VS

DUI FRA

NZ

ZWI CAN SPA ZWE AUS DEN OOS NOO

2009

Trends in Beeld 2011 | 61

Inkomende mobiliteit
Het aantal buitenlandse studenten dat is ingeschreven in het
Nederlands hoger onderwijs is de afgelopen jaren sterk gegroeid. In
de meeste OESO-landen verdubbelde het aantal buitenlandse studenten. Verreweg de meeste buitenlandse studenten in Nederland
komen uit Duitsland (figuur 1.96).
Studenten met een buitenlandse nationaliteit komen echter niet
alleen naar een land om te studeren. Sommigen wonen er al een
groot deel van hun leven, maar hebben nog altijd de buitenlandse
nationaliteit. Dit betekent dat in alle landen het aandeel buitenlandse studenten overschat wordt, vooral in landen die niet snel
nieuwkomers naturaliseren. Daarom is in Education at a Glance 2011
het aandeel internationale mobiele studenten weergegeven. Het
gaat hierbij om de studenten die hun vorige opleiding in het land
van herkomst hebben afgerond of hun woonadres nog in het land
van herkomst hebben. Dit schept een beeld van de aantrekkelijkheid
van het hoger onderwijs voor internationaal mobiele studenten.
In alle landen ligt, zoals verwacht, de waarde voor deze indicator
iets lager dan het percentage buitenlandse studenten. Van alle
studenten in het hoger onderwijs in Nederland is in 2009 ongeveer
4 procent naar Nederland gekomen om te studeren. Daarmee zit
Nederland in de middenmoot van de 18 OESO-landen waarvoor
meetgegevens beschikbaar zijn (figuur 1.97).

1.3.3 Doelmatigheid
Doelmatigheid of efficiëntie, gaat over de relatie tussen ingezet geld
en opbrengsten die met het ingezette geld worden behaald. Onderwijs heet doelmatig als de doelen tegen zo laag mogelijke kosten
worden gehaald of als het geld tot zo hoog mogelijke prestaties leidt.

Netto-opbrengst van onderwijs

Figuur 1.97 Aandeel internationale mobiele studenten

Onderwijs loont. Er zijn opbrengsten voor het individu, maar ook
voor de maatschappij in zijn geheel. In deze paragraaf ligt de nadruk
op de financieel kwantificeerbare opbrengsten van het onderwijs
voor het individu en de overheid. In paragraaf 1.4 wordt uitvoerig
ingegaan op de socialiserende functie van het onderwijs.
Een hogere opleiding leidt over het algemeen tot betere kansen op
de arbeidsmarkt (figuur 1.98) en tot een hoger salaris (figuur 1.99).
Van alle hoger opgeleide 25-64 jarigen in Nederland, werkt bijna 90
procent. Nederland staat hiermee op de 6e plaats binnen de OESO.
Hoewel lager opgeleiden minder vaak werken, hebben lager opgeleide Nederlanders wel vaker werk dan in de meeste andere landen.
Sinds 2004 is de werkgelegenheid van mensen met een startkwalificatie en hoger opgeleiden in vrijwel alle vergelijkingslanden
toegenomen, maar in 2009 is deze stijging afgenomen als gevolg
van de economische crisis (figuur 1.100). Het salarisniveau verschilt
per beroepssector. Hogeropgeleide startende medici en economen
verdienen in Nederland het meest, een landbouwopleiding levert
het minst op.
Figuur 1.96 Buitenlandse studenten in Nederland naar land
van herkomst

Trends in Beeld 2011 | 62

90%

16%

80%

14%

70%
12%

60%

10%

50%

8%

40%
30%

6%

20%
4%
10%
2%

0%
JAP

0%
VK

FRA

BEL

DUI

ZWE DEN

NED

FIN

VS

JAP

Het bruto uurloon (in euro's) naar sector en onderwijsssoort,
2009

50%

18
16

40%

14

VS

FRA

BEL

FIN

< Hoger secundair

OESO

Figuur 1.99 Startsalaris gediplomeerde schoolverlaters

45%

35%

Aantal werkende 25-64 jarigen als percentage van de
groep 25-64 jarigen, naar opleidingsniveau, 2009

100%

18%

Als percentage van alle buitenlandse studenten, 2010

DUI

VK

NED

DEN

Hoger secundair < tertiair

ZWE

OESO

≥ Tertiair

Figuur 1.100 Trendontwikkeling werkgelegenheid hoger
secundair opgeleiden
% werkende 25-64 jarigen van groep 25-64 jarigen
85%

80%

12

30%

10

25%

75%

8

20%

6

15%

4

10%

70%

2

5%

0
Indonesische

Italiaanse

Franse

Poolse

Griekse

Turkse

Bulgaarse

Belgische

Chinese

0%
Duitse

Doelmatigheid kan worden bepaald aan de hand van prestaties van
het stelsel en aan de hand van rendement op de arbeidsmarkt (dit
hangt af van meer factoren dan alleen onderwijs). Deze paragraaf
geeft zowel een indruk van de onderwijsopbrengsten (rendement en uitval), als van de OCW-investeringen per leerling en de
onderwijsinvesteringen, uitgedrukt als percentage van het bbp.
Bovendien komen lerarensalarissen aan de orde, omdat deze een
relatie hebben met onderwijskwaliteit en medebepalend zijn voor
de hoogte van de onderwijsuitgaven.

Figuur 1.98 Werkgelegenheidscijfers naar opleidingsniveau

Als percentage van alle ho-studenten in Nederland, 2009

bol 2

bol 3

bol 4

hbo

wo

65%
1998

1999

2000

2001

2002

2003

2004

2005

2006

Landbouw en nat. omgeving

Techniek

Economie

Gezondheidszorg

Gedrag en maatschappij

Taal en cultuur

BEL

DEN

FIN

FRA

DUI

Onderwijs

Recht

Natuurwetenschappen

NED

ZWE

VK

VS

EU19

2007

2008

2009

JAP

Trends in Beeld 2011 | 63

Education at a Glance 2011 publiceert dit jaar voor de vierde keer de
indicator Net Present Value (NPV). Deze indicator geeft de nettoopbrengst van onderwijs weer, uitgedrukt in geld, zowel voor de
overheid, als voor het individu. De indicator geeft geen beeld van de
netto-opbrengst van onderwijs voor de maatschappij.

Figuur 1.101 Private netto opbrengst van een tertiair diploma
t.o.v. een startkwalificatie

Aan de investeringenkant zijn de opleidingsduur en de leeftijd
waarop met de opleiding wordt begonnen van belang. De opleidingsduur is bepalend voor het inkomen dat iemand had kunnen
verdienen als hij of zij was gaan werken. Ook de kans om een baan
te vinden als iemand geen opleiding volgt is van invloed. Met het
niet-verdiende inkomen en een rentevoet van 3 procent geeft dit
een schatting van privaat niet-ontvangen inkomen op de lange
termijn (foregone earnings).

In euro's x 1.000, 2007
300.000
250.000

Op basis van de waarde van de publieke en private NPV-indicator
blijkt dat hoger onderwijs de investering waard is, voor zowel de
overheid als het individu. De indicatoren (figuur 1.101 en figuur
1.102) laten voor beide een positieve netto-opbrengst zien.
Dezelfde conclusie kan worden getrokken voor een opleiding op
startkwalificatieniveau. De netto-opbrengst is minder dan voor een
ho-diploma, maar niettemin positief. De opbrengst voor vrouwen
is in alle landen kleiner dan de opbrengst voor mannen. Dit heeft
vooral te maken met het salarisverschil tussen mannen en vrouwen. Op alle niveaus verdienen 35- tot 44-jarige mannen meer dan
vrouwen van dezelfde leeftijd. Het verschil in Nederland is overigens
minder groot dan gemiddeld in de OESO (figuur 1.103).

200.000
150.000
100.000
50.000
0

DEN ZWE NED

BEL

FIN

JAP

FRA

Man

DUI

VK

VS

OESO

Vrouw

Figuur 1.102 Publieke netto opbrengst van een tertiair
diploma t.o.v. een startkwalificatie
In euro's x 1.000, 2007
200.000
150.000

Het streven van de overheid om de arbeidsparticipatie van vrouwen
te verhogen en het verwerven van een eigen inkomen te stimuleren begint zijn vruchten af te werpen. Met het aandeel werkenden
groeide ook het percentage vrouwen dat zichzelf financieel kan onderhouden. Sinds 2000 is het percentage economisch zelfstandige
vrouwen gestegen. Lag dit percentage in 2000 nog op 41 procent
van de vrouwen, in 2009 was dit gestegen naar 48 procent (figuur
1.104).
Hoewel de NPV-indicator, zoals gepresenteerd in EAG 2011, nuttige
inzichten biedt, vergt het nadere verdieping wat de indicator precies
zegt over het Nederlandse onderwijs. Zo is een hogere NPV-waarde
niet per definitie beter voor het onderwijs en opleidingsniveau. Een
hoge NPV-waarde kan immers duiden op een lage toegankelijkheid
of een hoge jeugdwerkloosheid (waardoor de foregone earnings
laag zijn). Bovendien kan op basis van de NPV-indicator geen
uitspraak gedaan worden over de hoogte van de publieke investeringen in het onderwijs. De indicator brengt een aantal onzekerheden en onnauwkeurigheden met zich mee (zie de tekstbox voor
toelichting op de methodiek).

100.000
50.000
0
-50.000

DEN ZWE

FRA

NED

VK

FIN

Man

BEL

DUI

VS

OESO

Vrouw

Figuur 1.103 Gemiddeld jaarlijks voltijds salaris van vrouwen
als percentage van het salaris van mannen

Ook voor de overheid is dit een kostenpost: gedurende de tijd dat
niet is gewerkt, zijn er ook geen loonbelasting en sociale premies
betaald (foregone taxes and social contributions). De hoogte van
de gemiste inkomsten is ook weer afhankelijk van het salaris dat
iemand had kunnen verdienen. Hier zijn voor Nederland fulltimefullyear-gegevens uit het loonstructuuronderzoek van het CBS
voor gebruikt. Daarnaast zijn er directe investeringen in de vorm
van lerarensalarissen, infrastructurele kosten, subsidies (publiek)
en bijvoorbeeld les- en collegegelden (privaat).
Aan de opbrengstenkant is het verschil in salaris tussen een hoger
en lager opleidingsniveau (private opbrengst) van belang, evenals
inkomstenbelasting, sociale premies (publieke opbrengst) en de
kans op werk (deze is groter bij hoger opgeleiden). Het positieve
effect van het verschil in salaris wordt afgezwakt door het feit dat
mensen in lagere salarisniveaus meer recht hebben op sociale
tegemoetkomingen als huursubsidie en zorgtoeslag. Dit is in de
methodiek meegenomen.

De informatie over belastingen en toeslagen komt uit de database
van de OESO die informatie bevat over alle typen huishoudens,
waarbij alleen de gegevens van eenpersoonshuishoudens zijn gebruikt. De kans op werk komt uit een database van de OESO waar
voor Nederland gegevens van de Labour Force Survey in zitten.
De beslissing om wel of niet te gaan studeren hangt met andere
woorden (financieel beschouwd) privaat af van de kans op een
hoger salaris en een grotere kans om sneller een baan te vinden
en hangt publiek af van meer belastinginkomsten en minder
toeslagen.
Wat niet in de indicator is meegenomen, maar wel van invloed is,
zijn:
• opgebouwde pensioenrechten (die zijn voor hogere inkomens hoger dan voor lagere inkomens);
• studiefinanciering en studieleningen;
• btw (door hogere consumptie genereren hoge inkomens
meer btw-inkomsten);
• hypotheekrenteaftrek (hogere inkomens profiteren hier meer
van dan lagere);
• kinderbijslag (alleen eenpersoonshuishoudens zonder kinderen zijn in beschouwing genomen).

35-44 jarigen, naar opleidingsniveau 2009
90%
85%
80%
75%
70%
65%
60%
55%
50%

VK

DUI

VS

Lager secundair onderwijs

Trends in Beeld 2011 | 64

JAP

Toelichting op de indicator NPV

FIN

FRA

DEN

ZWE

Hoger secundair onderwijs

NED

OESO
Tertiair onderwijs

Trends in Beeld 2011 | 65

Uitval, rendement en stapelen
Rendement
Een belangrijk aspect van doelmatigheid is het onderwijsrendement: hoe lang doen jongeren over hun onderwijscarrière en wat
levert dit op? De verwachte slaagkans in 2010 van leerlingen in het
vo is, net als in 2009, 84 procent. Dit percentage schommelt de
laatste jaren tussen de 83 en 84 procent. Voor mbo-leerlingen is de
slaagkans sinds 2008 van 71 procent naar 77 procent in 2010 gestegen. Het percentage deelnemers per mbo-niveau dat de opleiding
succesvol afrondt, is het hoogst in mbo-niveaus 3 en 4 (figuur 1.105).
Vanaf 2007/08 wordt op die niveaus echter niet meer het deelnemerssucces gemeten, maar het diplomaresultaat. Dit houdt in dat
alleen studenten die rechtstreeks vanuit het vo naar het mbo zijn
gegaan worden meegeteld. Het verklaart tevens het percentageverschil ten opzichte van voorgaande jaren.
In het hbo daalden de rendementscijfers de laatste jaren. In 2009
was er sprake van een stijging, maar deze trend heeft zich in 2010
niet doorgezet. De kans van slagen in het wo daalt sinds 2007
enigszins en bedroeg in 2010 69 procent (figuur 1.106). Meer specifiek blijkt dat van de voltijd hbo-studenten die in 2002 aan hun
studie begonnen 64 procent na 6 jaar een hbo-diploma haalde en 2
procent een wo-diploma. Na 6 jaar is 21 procent uitgevallen, terwijl
13 procent nog bezig is (figuur 1.107). Ongeveer 81 procent van de
voltijdse wo-studenten haalde na 8 jaar een diploma in het hoger
onderwijs, 74 procent in het wo (doctoraal- of wo-bachelordiploma)
en 7 procent in het hbo. De uitval uit het wo na 8 jaar is ongeveer
13 procent, terwijl na 8 jaar nog 6 procent van de studenten bezig is
met de studie (figuur 1.108).
Uitval
Het aantal jongeren dat zonder diploma het onderwijs verlaat,
beïnvloedt het slagingspercentage en is mede bepalend voor het
rendement van het onderwijs. De afgelopen jaren daalde het aantal
jongeren dat het vo en het mbo zonder diploma verliet. De Europese vsv-indicator, die het percentage jongeren tussen de 18-24 jaar
buiten het onderwijs en zonder startkwalificatie laat zien, vertoont
een gestage daling sinds 2000 (figuur 1.109).

Uit de derde editie van de VSV-Atlas (www.aanvalopschooluitval.
nl) blijkt dat het aantal nieuwe VSV’ers in het schooljaar 2008/09
ruim 20 procent lager lag ten opzichte van het schooljaar 2005/06.
Met dit resultaat is de doelstelling op landelijk niveau voor 2008/09
gehaald. Ook voor het behalen van de Europese doelstelling, het terugdringen van de totale groep VSV’ers naar 8 procent, is Nederland
op de goede weg. Het percentage daalde van 15,4 procent in 2000
naar 10,1 procent in 2010. Daarnaast valt een aantal zaken op: in het
voortgezet onderwijs is het aantal nieuwe VSV’ers zeer sterk gedaald,
met ruim 30 procent, terwijl in het middelbaar beroepsonderwijs
de daling kleiner is (-15 procent). Jongeren zonder startkwalificatie
zijn vaker werkloos dan jongeren met startkwalificatie (20,1 tegen
12,1 procent). Tot slot is er sprake van een hoger VSV-percentage
onder allochtonen (5,0 procent) in vergelijking het VSV-percentage
onder autochtonen (2,7 procent). De daling van het VSV-percentage
onder allochtonen is enigszins groter dan onder autochtonen (-22,4
procent tegen -19,8 procent).
Uit de VSV-Atlas komt bovendien naar voren dat in het voortgezet
onderwijs de meeste leerlingen uitvallen in het vmbo. Meer dan de
helft hiervan haalt wel het diploma, maar stroomt daarna niet door
naar vervolgonderwijs. Op het mbo vallen ruim drie keer zoveel
leerlingen uit als op het vo.
Wanneer specifiek naar nieuwe vsv’ers in het mbo wordt gekeken,
blijkt dat in 2009/10 de meeste leerlingen uitvallen in de beroepsopleidende leerweg (figuur 1.110). Gemeten naar het aantal deelnemers is de uitval in beide leerwegen bol en bbl ongeveer even groot.

Figuur 1.105 Percentage deelnemers per mbo niveau dat de
opleiding succesvol afrondt
2004/05
37%
47%
68%
70%

Niveau 1
Niveau 2
Niveau 3
Niveau 4

2006/07
46%
52%
71%
77%

200708
58%
54%
65%
70%

In procenten van de instroom in de onderwijssector
100%
90%
80%
70%
60%
50%

vo

mbo
2006

Figuur 1.107 Rendement hbo cohort

2007

hbo
2008

wo

2009

2010

Figuur 1.108 Rendement wo cohort

Rendement hbo van het cohort 2002 na 4-8 jaar

Rendement wo van het cohort 2002 na 4-8 jaar

100%
90%
80%
70%
60%
50%
40%
30%
20%
10%
0%

100%
90%
80%
70%
60%
50%
40%
30%
20%
10%
0%
vt na 4 vt na 5 vt na 6 vt na 7 vt na 8
jaar
jaar
jaar
jaar
jaar

Diploma hbo

Diploma wo

Nog bezig

dt na 4 dt na 5 dt na 6 dt na 7 dt na 8
jaar
jaar
jaar
jaar
jaar
Uitgevallen

dt = deeltijd

vt =voltijd

Figuur 1.109 Percentage 18- t/m 24-jarigen dat geen opleiding volgt én geen startkwalificatie heeft

Figuur 1.104 Economische zelfstandigheid vrouwen
Percentage vrouwen dat economisch zelfstandig is

vt na 4 vt na 5 vt na 6 vt na 7 vt na 8
jaar
jaar
jaar
jaar
jaar
Diploma hbo

Diploma wo

Nog bezig

dt na 4 dt na 5 dt na 6 dt na 7 dt na 8
jaar
jaar
jaar
jaar
jaar
Uitgevallen

dt = deeltijd

vt =voltijd

Figuur 1.110 Nieuwe vsv’ers in het mbo
Naar onderwijssoort in 2008/09

Lissabon-doelstelling: voortijdig schoolverlaten
20%

60%

16%

50%

12%
40%

8%

30%

bol 1: 10%

4%
0%

20%
2000

2001

2002

2003

2004

2005

2006

2007

2008

2009

VK

BEL

DUI
2000

Trends in Beeld 2011 | 66

2005/06
42%
49%
69%
77%

Figuur 1.106 Verwachte slaagkans

FRA

DEN
2009

NED

ZWE
2010

FIN

EU-27

bbl 2: 18%

bol 2: 24%

bbl 3: 4%

bol 3: 12%

bbl 4: 1%

bol 4: 21%

examenleerlingen: 2%

bbl 1: 4%

vavo: 3%

Trends in Beeld 2011 | 67

In het hbo vallen studenten met mbo of havo als vooropleiding
vaker uit dan studenten met vwo als vooropleiding (figuur 1.111). In
het wo blijken studenten met hbo als vooropleiding het vaakst uit te
vallen en met vwo het minst vaak. Het betreft hier cijfers over uitval
uit het hoger onderwijs, studieswitchers binnen het ho zijn hier niet
in meegenomen (figuur 1.112).
Stapelen
De verblijfsduur van gediplomeerden in het vo is de afgelopen jaren
nagenoeg constant gebleven. In het hoger onderwijs is wel een
kleine ontwikkeling in de tijd te zien. Gediplomeerden in het hbo
doen iets langer over het behalen van een hbo-diploma, vergeleken
met 2005. Gediplomeerden in het wo doen er juist iets korter over
(figuur 1.113).
Hoewel de verblijfsduur per onderwijssoort de afgelopen jaren min
of meer constant is gebleven, zijn er in toenemende mate studenten die niet de snelst mogelijke route van het po naar een hbo- of
wo-diploma volgen. Het stapelen van opleidingen, bijvoorbeeld van
vmbo via havo naar hbo, wint de laatste jaren weer aan populariteit.
Stapelen is een geschikt instrument voor studenten die meer tijd
nodig hebben om een hoger opleidingsniveau te bereiken.

Leerling-leraarratio en uitgaven per leerling of student
Leerling-leraarratio
Doelmatigheid hangt naast opbrengsten samen met de (budgettaire) inspanningen. Een indicator voor deze inspanningen betreft het
aantal leerlingen per leraar. De leerling-leraarratio is onder andere
afhankelijk van het aantal klassen waarvoor de leerkracht verantwoordelijk is en het aantal lesuren per leerling en per leerkracht.
Hiermee is het tevens een indicatie van de werkdruk van de leraar.

Figuur 1.111 Uitval uit het ho van in het hbo gestarte studenten (eerstejaars, voltijd)
Cumulatief per inschrijvingsjaar, gemiddelde over cohorten
1995-2002

Cumulatief per inschrijvingsjaar, gemiddelde over
cohorten 1995-2002

40%

35%

35%

30%

30%

25%

25%

Eerder is gebleken dat de leerlingenaantallen, maar ook het aantal
leerkrachten, in alle onderwijssectoren, zijn toegenomen. In het po
was de personeelstoename groter dan de toename van het aantal
leerlingen, vooral in de periode tussen 2000 en 2002. Dit is de
periode dat de klassenverkleining werd ingevoerd. In bve en hbo
heeft de toename van het aantal leraren de groei van de studenten
gevolgd. In het wo is het aantal docenten achtergebleven bij de
groei van het aantal studenten (figuur 1.114). Voor de ratio’s van het
hbo en wo geldt overigens dat het niet alleen om docenten, maar
om het totale personeel gaat.

Figuur 1.112 Uitval uit het ho van in het wo gestarte
studenten (eerstejaars, voltijd)

20%

20%
15%

15%

10%

10%

5%

5%
0%

1

2

3

4

5

6

7

8

0%

1

2

3

4

inschrijvingsjaren
Totaal vooropleiding
Vooropleiding havo
Overige vooropleiding

5

7

6

8

inschrijvingsjaren
Totaal vooropleiding
Vooropleiding hbo

Vooropleiding mbo
Vooropleiding vwo

Figuur 1.113 Verwachte verblijfsduur van gediplomeerden

Vooropleiding vwo
Overige vooropleiding

Figuur 1.114 Leerling/leraar ratio naar onderwijssoort

Per onderwijssoort, in jaren

Flexibiliteit van het onderwijsstelsel met de mogelijkheid van stapelen vergroot de toegankelijkheid. Zo krijgen kinderen met onderwijsachterstanden een kans om op een hoger niveau uit te stromen.
Daar staat tegenover dat stapelaars een groter risico op uitval
hebben. De kans dat bijvoorbeeld studenten vanuit vmbo in havo 4
stranden, is 2 keer zo groot als die van andere havoleerlingen.

7,0

16

6,5

14

6,0

Stapelen van havo naar vwo komt niet veel voor, maar de doorstroom van mbo naar hbo en van hbo naar wo is de afgelopen jaren
wel gegroeid. Onderwijsdeelnemers studeren bovendien langer. De
cijfers laten zien dat de gemiddelde deelnemer in het ho inmiddels
afstudeert met een vertraging van ruim 2 jaar. Die vertraging is opgelopen ten opzichte van de snelst mogelijke route van het primair
onderwijs naar een hbo- en wo-diploma.

12

5,5
10
5,0
8
4,5
6

4,0

4

3,5
3,0

2
vmbo
2005

Trends in Beeld 2011 | 68

havo
2006

vwo
2007

2008

hbo
2009

wo
2010

1998 1999 2000 2001 2002 2003 2004 2005 2006 2007 2008 2009 2010
po

vo

bve

hbo

wo

Trends in Beeld 2011 | 69

Uitgaven per leerling (student)
Een andere indicator voor inspanningen betreft de uitgaven per
leerling (student). Met de groei van het aantal leerlingen en leraren
zijn ook de onderwijsuitgaven van OCW gestegen. De uitgaven per
leerling in po en vo (gecorrigeerd voor de loon- en prijsbijstelling)
zijn echter de afgelopen jaren sterker gestegen dan de groei van het
aantal leraren en leerlingen. Hier liggen onder andere beleidsmatige investeringen aan ten grondslag. Het betreft arbeidsmarktintensiveringen, naar aanleiding van de rapporten van Van Rijn en
Rinnooij Kan. Bovendien is er extra geïnvesteerd in voor- en vroegschoolse educatie, gratis schoolboeken, maatschappelijke stages
en de invoering van de lumpsum in po en vo. In het mbo is ook een
stijging van de uitgaven per deelnemer zichtbaar (figuur 1.115).

De Nederlandse uitgaven aan onderwijsinstellingen per leerling
in het primair onderwijs liggen net boven het OESO gemiddelde
(respectievelijk 6.095 euro en 6.049 euro). In vergelijking met
andere landen geeft Nederland een hoog bedrag per leerling in het
secundair onderwijs uit (9.259 euro ten opzichte van het OESOgemiddelde van 7.587 euro). Dit kan worden verklaard door de
private uitgaven per leerling in het mbo (uitgaven van bedrijven aan
leerlingen die duaal onderwijs volgen in de beroepsbegeleidende
leerweg). Deze uitgaven zijn gemiddeld ruim 35 procent hoger dan
de uitgaven per leerling in het algemeen vormend onderwijs ( havo
en vwo) en het vmbo (figuur 1.118).

Figuur 1.116 OCW uitgaven voor (voortgezet) speciaal
onderwijs per deelnemer

Figuur 1.117 OCW uitgaven voor onderwijs per deelnemer
hoger onderwijs

In prijzen 2010 (in euro's)

Per onderwijssoort, in prijzen 2010 (in euro's)

25.000

8.000

24.000
23.000

7.500

22.000
21.000

7.000

20.000
19.000

6.500

18.000
17.000

6.000

16.000

De uitgaven per leerling/student zijn tussen de onderwijssectoren
lastig te vergelijken. De opbouw van de OCW-uitgaven verschilt per
sector. Een voorbeeld van deze onderlinge verschillen is dat huisvesting in het po en vo voor rekening van de gemeenten komt. In
het mbo (en hbo en wo) is de huisvestingsbijdrage onderdeel van de
rijksbijdrage. De uitgaven per deelnemer in het speciaal onderwijs
liggen relatief hoger dan in het reguliere onderwijs. In figuur 1.116
is te zien dat de uitgaven per deelnemer sinds 2000 aanzienlijk zijn
toegenomen, maar dat deze stijging sinds 2009 is omgezet in een
lichte daling van de uitgaven. In het hbo en wo zijn de uitgaven
per student min of meer constant gebleven (figuur 1.117). De figuur
toont de uitgaven inclusief en exclusief collegegeld. De uitgaven per
student in het hbo en wo zijn omgerekend naar prijzen van 2010,
met behulp van de werkelijk uitgekeerde loon- en prijsbijstelling.

15.000

13.000
12.000
2000

Figuur 1.115 OCW uitgaven voor onderwijs per deelnemer
Per onderwijssoort, in prijzen 2010 (in euro's)

2002

2003

2004

2005

2006

2007

2008

2009

2010

5.000

2002

Figuur 1.118 Publieke en private uitgaven aan primaire en
secundaire onderwijsinstellingen per leerling

2003

2004

8.000

12.000

2006

hbo incl.

2007

2008

wo excl.

2009

2010

wo incl.

Voor enkele landen met een sterk duaal stelsel - In euro's
omgerekend m.b.v. koopkrachtpariteiten (2008)
20.000

7.500

18.000
10.000

16.000

6.500

14.000

6.000

8.000

12.000

5.500

10.000

5.000

6.000

8.000

4.500

6.000

4.000

4.000

4.000

3.500
3.000

2005

Figuur 1.119 Publieke en private uitgaven aan secundaire
onderwijsinstellingen per leerling, naar richting

In euro's, omgerekend m.b.v. koopkrachtpariteiten (2008)

2.000
2000

2001

2002

2003
po

Trends in Beeld 2011 | 70

2001

hbo ecl.

7.000

In de internationale vergelijking hanteren we een andere definitie
van uitgaven per leerling. Vanwege de onderlinge vergelijkbaarheid
is het noodzakelijk dat alle landen min of meer dezelfde uitgaven
in hun statistiek hebben opgenomen. In Education at a Glance 2011
is de indicator ‘publieke en private uitgaven aan onderwijsinstellingen per leerling (student)’ opgenomen. Het betreft de directe
uitgaven van de overheid aan instellingen; studiefinanciering valt
hier bijvoorbeeld niet onder. De indicator is gepresenteerd voor het
primair, secundair (ook uitgesplitst) en tertiair onderwijs (inclusief
en exclusief R&D).

5.500

14.000

2004

2005
vo

2006

2007
mbo

2008

2009

2010

0

0
DUI

FRA

FIN

NED JAP

BEL
Primair

VK

ZWE

VS

Secundair

DEN

OESO EU-21

HON

FIN

ZWE

OOS

FRA

Algemeen (in NED vmbo, havo en vwo)

DUI

NED

ZWI

OESO

Beroepsgericht (in NED mbo 1-4)

Trends in Beeld 2011 | 71

Figuur 1.119 laat de publieke en private uitgaven zien per leerling
aan instellingen in het algemeen vormend onderwijs (vmbo, havo
en vwo) en in het middelbaar beroepsonderwijs (niveau 1-4). Hierbij
wordt Nederland vergeleken met landen die ook een (sterk) duaal
stelsel kennen. Hiermee wordt een combinatie van leren en werken
in de beroepsgerichte leerweg bedoeld, voor Nederland betreft dit
de bbl van het mbo. De uitgaven per leerling in het mbo zijn hoger
dan in het algemeen vormend onderwijs en liggen bovendien ook
nog fors boven het OESO-gemiddelde. Dit komt doordat niet alle
OESO-landen een duaal stelsel kennen, doordat landen een andere
bekostigingssystematiek hanteren of in staat zijn de private uitgaven van bedrijven aan leerlingen in de beroepsgerichte leerweg in
beeld te brengen. Deze factoren beïnvloeden het OESO-gemiddelde.
De publieke en private uitgaven per student aan tertiaire onderwijsinstellingen (hbo-instellingen en universiteiten) zijn in figuur 1.120
weergegeven, zowel inclusief als exclusief uitgaven voor R&D. In de
indicator zijn de collegegelden meegenomen, maar niet de uitgaven
voor studiefinanciering. De Nederlandse uitgaven per student inen exclusief R&D liggen boven het OESO-gemiddelde. In sommige
landen vinden veel R&D-activiteiten buiten de instellingen plaats,
waardoor de internationale vergelijkbaarheid van de uitgaven inclusief R&D niet optimaal is.

Nederland geeft met een percentage van 5,6 procent van het bbp
iets minder uit aan onderwijsinstellingen dan het (ongewogen)
OESO-gemiddelde van 5,9 procent (figuur 1.121). Onderscheiden
we de publieke en private component, dan zien we dat de publieke
component iets onder het OESO-gemiddelde ligt (figuur 1.122).
Naast de indicator publieke en private uitgaven aan onderwijsinstellingen, publiceert EAG 2011 ook de indicator publieke uitgaven aan
onderwijs. Deze indicator geeft de publieke uitgaven weer inclusief
studiefinanciering (omdat het aan onderwijs als geheel is en niet
alleen aan onderwijsinstellingen). In dit geval zijn de publieke
uitgaven aan onderwijs met 5,5 procent bijna gelijk aan het OESOgemiddelde van 5,4 procent (figuur 1.123).

Figuur 1.120 Publieke en private uitgaven aan tertiaire
onderwijsinstellingen (hbo en wo) per student

De onderwijsuitgaven aan onderwijsinstellingen in Nederland
als percentage van het bbp blijven, kortom, onveranderd op een
internationaal gemiddeld niveau. De prestaties op de internationale
PIRLS- en TIMMS-toetsen van 9- tot 10-jarigen en PISA voor 15-jarigen, het opleidingsniveau en de basisvaardigheden zijn internationaal bovengemiddeld, het aandeel voortijdig schoolverlaten is daarentegen juist benedengemiddeld. Er zijn aandachts- en zorgpunten,
zoals blijkt uit de paragrafen over kwaliteit en toegankelijkheid.
Maar over het geheel presteert Nederland met het huidige uitgavenniveau internationaal relatief doelmatig.

10.000

Figuur 1.121 Uitgaven aan onderwijsinstellingen per sector
als percentage van het bbp

In euro's omgerekend m.b.v. koopkrachtpariteiten
(uitgaven inclusief en exclusief R&D, 2008)

Publieke en private uitgaven, 2008

8%

30.000

7%

25.000

6%
20.000

5%

15.000

4%
3%
2%

5.000

1%

0

0%
FRA

JAP

BEL

VK

DUI

FIN

NED DEN ZWE

Tertiair excl. R&D

VS

OESO EU-21

DUI

JAP

Tertiair incl. R&D

NED

FIN

Pre-primair

Figuur 1.122 Uitgaven aan onderwijsinstellingen als
percentage van het bbp

VK

BEL

FRA

ZWE

Primair & secundair

DEN

VS

Tertiair

OESO EU-21
gem.

Figuur 1.123 Totale publieke uitgaven aan onderwijs als
percentage van het bbp

Naar publiek en privaat, 2008

Uitgaven als percentage van het bbp
Uitgaven aan onderwijs zijn geen consumptieve uitgaven, het zijn
investeringen in de toekomst. Het investeringspeil en de mate
waarin deze uitgaven effectief aangewend worden, zijn belangrijke
determinanten voor het toekomstige innovatievermogen van ons
land. Hoewel de uitgaven aan onderwijs sterk samenhangen met
demografische ontwikkelingen, kan de welvaart van een land niet
buiten beschouwing worden gelaten. In EAG 2011 wordt bij de
internationale vergelijkingen onder meer gekeken naar uitgaven
aan onderwijsinstellingen als percentage van het bruto binnenlands
product (bbp). Hiermee krijgen we een beeld van welk deel van de
welvaart een land bereid is te investeren in onderwijs. Het betreft
hier de directe publieke en private uitgaven aan onderwijsinstellingen, dus exclusief studiefinanciering.

8%

9%

7%

8%
7%

6%

6%

5%

5%
4%
4%
3%

3%

2%

2%

1%

1%

0%

0%
DUI

JAP

NED

FIN

VK

FRA

BEL

Privaat

Trends in Beeld 2011 | 72

ZWE

DEN

Publiek

VS

OESO EU-21
gem.

BEL

DEN

FIN

FRA

DUI

JAP

1995

NED

ZWE

2000

VK

VS

OESO EU-21

2008

Trends in Beeld 2011 | 73

3.000

1.200

2.500

1.000

2.000

800

1.500

600

1.000

400

500

200

0

2003

2004

2005

2006

Prestatiebeurs

2007

2008

Lening

2009

0

2010

2003

2004

OV-kaart

2005

2006

Prestatiebeurs

2007

2008

Lening

2009

2010

OV-kaart

Figuur 1.26 Verhouding tussen het lerarensalaris na 15 jaar
werkervaring en het gemiddelde salaris van een
ho-opgeleide, 2009

Figuur 1.127 Omvang generieke overheadformatie
per sector

1,2

45

In fte van het totaal, 2005-2009

40
1,0

35
30

0,8

25
20

0,6

15
0,4

Overhead

0,2

Overhead is een activiteit die het primaire proces stuurt en ondersteunt. Deze processen dragen met andere woorden bij aan het
functioneren van het primaire proces, in dit geval van onderwijs.
Overhead is niet per definitie ondoelmatig: denk aan schoolleiders,

0,0

Trends in Beeld 2011 | 74

x 1€ miljoen

10
5

Primair OESO

FRA

Lager secundair OESO

DUI

NED

ZWE

VS

Hoger secundair

Verpleging en
verzorging

FIN

Lager secundair

Basisonderwijs

VK

Kinderopvangorganisaties

Primair

Ziekenhuizen

DEN

Voortgezet
onderwijs

BEL
(VL)

Hogescholen

0
Verzekeraars/
pensioenen

Salaris en arbeidsvoorwaarden zijn belangrijk voor het aantrekken,
ontwikkelen en behouden van kwalitatief goede en goed opgeleide
leraren. Een concurrerend salaris draagt bij aan goede onderwijskwaliteit.
Een lerarenopleiding resulteert in de meeste gevallen in een diploma op tertiair niveau (in dit geval hbo niveau). Leraren kunnen
na hun afstuderen ook elders gaan werken op tertiair niveau. Education at a Glance 2011 vergelijkt het statutaire lerarensalaris na 15
jaar met het gemiddelde jaarsalaris van iemand die werkt op tertiair
niveau. In bijna alle vergelijkingslanden ligt het statutair lerarensalaris in het primair en het lager en hoger secundair onderwijs na
15 jaar onder het niveau van de verdiensten van een gemiddelde
werknemer op tertiair niveau. Vergeleken met alle vergelijkingslanden, op de VS na, is het Nederlandse salaris in het primair onderwijs
bescheiden. In het lager en hoger secundair onderwijs geldt dit ook,
zij het in iets mindere mate (figuur 1.126).

Figuur 1.125 Uitgaven studiefinanciering mbo (bol)

x 1€ miljoen

Universiteiten

Lerarensalarissen

Figuur 1.124 Uitgaven studiefinanciering ho

Gemeenten

De uitgaven aan studiefinanciering zijn in de afgelopen jaren toegenomen. Bij ho zijn de uitgaven aan prestatiebeurzen (basisbeurs
en aanvullende beurs) de afgelopen jaren iets gestegen. De uitgaven
aan studieleningen zijn de laatste jaren gestabiliseerd, terwijl er
eerder een flinke groei was. De uitgaven voor de ov-kaart laten in de
periode 2006-2010 een wisselend beeld zien. Dit komt doordat in
sommige jaren vooruit is betaald aan de ov-bedrijven, waardoor er
in een later jaar minder betaald hoefde te worden. De kosten voor
de ov-kaart houden gelijke tred met het aantal studenten (figuur
1.124) In het mbo-bol laten de uitgaven een wisselend beeld zien. In
2010 zijn de uitgaven aan prestatiebeurzen en leningen gestegen ten
opzichte van 2009, terwijl de uitgaven aan de ov-kaart iets gedaald
zijn (figuur 1.125).

conciërges, administratief medewerkers. Overhead kan echter
leiden tot een ondoelmatige besteding van publieke middelen. We
spreken dan over het improductieve deel van de overhead, taken die
weinig tot niets bijdragen aan het primaire proces.
De omvang van de overhead is niet eenvoudig vast te stellen. Idealiter zou voor elke baan een inschatting moeten worden gemaakt
voor welk deel deze baan tot overhead behoort. Vervolgens zou
bepaald moeten worden welke overhead al dan niet improductief
is. Aangezien dit niet gebeurt, zijn de beschikbare gegevens met
onzekerheid omgeven.
Overhead heeft betrekking op de interne organisatie van een
instelling. In kleine organisaties worden meer specifieke overheadwerkzaamheden, zoals administratie, er door het onderwijzend
personeel bij gedaan. Dat maakt de overhead onzichtbaar, of in
ieder geval onmeetbaar. In grote organisaties, waartoe bijna alle
instellingen van het hoger onderwijs en middelbaar beroepsonderwijs behoren, worden deze werkzaamheden geclusterd in aparte
functies. Deze specialisatie zorgt ervoor dat onderwijzend personeel
zich volledig kan richten op lesgeven.
Er is onderzoek gedaan naar de omvang van overhead in de publieke
sector in de dissertatie 'Overhead gewaardeerd' van Mark Huijben.
Hieruit blijkt dat de verschillen in de omvang van de overhead
tussen de diverse sectoren groot zijn. In figuur 1.127 zijn enkele
verschillende sectoren weergegeven. In de publieke sector is er een
substantieel lagere overhead bij de meer uitvoerende organisaties
en een hogere overhead bij de meer beleidsmatige en politiek georiënteerde organisaties. Wanneer wordt gekeken naar de private sectoren, dan blijkt een hogere overhead bij bijvoorbeeld verzekeraars
en pensioen-uitvoerders. Anderzijds is de overhead in de verpleging
en verzorging aanzienlijk lager. De verschillende sectoren van het
onderwijs nemen een middenpositie in, waarbij er bij de universiteiten sprake is van de meeste overhead.

Ministeries

Ontwikkeling uitgaven studiefinanciering

Hoger secundair OESO

Trends in Beeld 2011 | 75

1.4 Socialisatiefunctie
Onderwijs draagt bij aan de persoonsvorming van leerlingen, aan
maatschappelijk en culturele vorming en aan voorbereiding op
deelname aan de arbeidsmarkt. Waar kwalificatie vooral gaat over
voorbereiding op vervolgonderwijs en beroepsoriëntatie, betreft
socialisatie het proces van identificatie en integratie: nieuwe generaties maken zich de algemene waarden en moraal eigen, waardoor
de samenleving kan functioneren en sociale samenhang wordt
bevorderd. Dit toont dat onderwijs, naast een kwalificerende functie
ook een socialiserende functie heeft.
Wanneer scholen sociale competenties en oriëntaties van leerlingen bevorderen, komt dit de kwalificatie en integratie van jonge
mensen ten goede. Onderwijs draagt daarom bij aan de opbouw en
versterking van de sociale cohesie in de maatschappij. Dat gebeurt
binnen drie dimensies:
1.	Sociaaleconomische integratie, door kwalificatie, selectie en
allocatie door het onderwijs, en daarmee verbonden thema’s.
Voorbeelden zijn de verdeling van onderwijskansen over groepen
in de samenleving en het compenseren van achterstanden.
2.	Sociale participatie, door onder meer inbedding in sociale verbanden en de omringende samenleving en de verwerving van de
daarvoor nodige competenties.
3.	Cultureel-normatieve integratie, door overdracht van het dominante systeem van waarden en normen en het tot stand komen
van binding met de omringende samenleving.
Een beschrijving van deze dimensies en de prestaties van het
Nederlands onderwijs op deze aspecten, wordt in woord en beeld
achtereenvolgens in de paragrafen 1.4.1 en 1.4.2 getoond.

1.4.1 Sociaaleconomische integratie
In paragraaf 1.3.1 over de toegankelijkheid van het onderwijs, zijn
onderwijskansen al aan de orde geweest. De onderwijskansen
van leerlingen uit uiteenlopende sociaaleconomische en etnische
groepen vertonen aanzienlijke verschillen. Binnen het Nederlandse
onderwijssysteem zijn vooral de onderwijskansen kwetsbaar van
autochtone leerlingen uit gezinnen met laagopgeleide ouders en
leerlingen uit niet-westerse allochtone gezinnen.

Trends in Beeld 2011 | 76

In het Nederlandse onderwijsbeleid staat de versterking van de
onderwijskansen van deze groepen centraal. Belangrijk middel
daarvoor is de bekostiging van scholen, waarbij rekening wordt
gehouden met de sociaaleconomische achtergrond van leerlingen.
Dat gebeurt met de gewichtenregeling in het primair onderwijs.
Aanvankelijk was deze gebaseerd op een combinatie van etnische
en opleidingskenmerken van het gezin van herkomst. Deze regeling is inmiddels beperkt tot het opleidingsniveau van de ouders.
Ouders van niet-westerse allochtone leerlingen zijn in doorsnee
lager opgeleid dan die van autochtone leerlingen, zodat de nieuwe
gewichtenregeling ook aan scholen met veel allochtone leerlingen
extra faciliteiten verschaft.
Oorspronkelijk konden leerlingen worden ingedeeld in de volgende
gewichten (figuur 1.128):
0,00 = geen extra bekostigingsgewicht;
0,25 = laag opleidingsniveau ouders;
0,90 = laag opleidingsniveau en buitenlandse herkomst ouders.
Als gevolg van het stijgende opleidingsniveau en een aanscherping
van het criterium daalde het aandeel van het gewicht 0,25. In de
nieuwe regeling, die vanaf 2009 helemaal is ingevoerd, is eigenlijk alleen het opleidingsniveau van de ouders nog een bepalende
factor, zij het volgens strengere criteria. Het aandeel van het nieuwe
gewicht 0,3 is daardoor lager dan dat van 0,25 in de oude regeling.
Ook het aandeel van het nieuwe gewicht 1,20 is aanzienlijk lager
dan dat van 0,90 in de oude regeling. In verband met het nog altijd
stijgende opleidingsniveau van ouders, wordt nog een lichte daling
verwacht van de aandelen 0,30- en 1,20-leerlingen.

Figuur 1.128 Leerlinggewichten in het basisonderwijs
Als percentage van het totale aantal leerlingen

30%

25%

20%

15%

10%

5%

0%
2000

2001

2002
0,25

2003

2004
0,3

2005

2006
0,9

2007

2008

2009

2010

1,2

Onderwijsachterstand en de daarmee verbonden sociaaleconomische achterstand blijken overigens een hardnekkig verschijnsel,
zoals zowel internationaal vergelijkende als tijdvergelijkende onderzoeken laten zien.

Trends in Beeld 2011 | 77

1.4.2 Sociale participatie en cultureel-normatieve
integratie
Het verbeteren van de sociale acceptatie van homoseksualiteit
is in 2007 door het toenmalige kabinet als centrale doelstelling
voor het homo- en lesbisch emancipatiebeleid opgesteld. Het
Sociaal en Cultureel Planbureau (SCP) kreeg de opdracht een
indicator voor het monitoren van de mate waarin dat doel wordt
gerealiseerd te ontwikkelen. Volgens de nulmeting in 2006 had
85 procent van de Nederlandse bevolking een positieve houding
tegenover homoseksualiteit. In 2010 is dit percentage gestegen
naar 91 procent (figuur 1.129).
Tot in de jaren zestig van de vorige eeuw waren religieuze en levensbeschouwelijke socialisering vanzelfsprekende en richtinggevende
kenmerken van het Nederlandse bestel. De verzuilde inrichting van
het onderwijssysteem maakte socialisering tot het primaat van de
school en leidde tot een overheidsbeleid dat voornamelijk gericht
was op planning en bekostiging.
Door toegenomen onbehagen over de (al dan niet vermeende)
afbrokkelende sociale samenhang en stagnerende emancipatie van
migranten richtte de overheid zich meer op de socialiseringsfunctie van het onderwijs. Meer dan in de afgelopen decennia wordt
tegenwoordig benadrukt dat naast cognitieve ontwikkeling ook de
sociale, emotionele en morele vorming van leerlingen belangrijk is.
Onderwijs is niet alleen belangrijk voor ‘verheffing’, maar ook voor
‘verbinding’. Deze ontwikkeling doet zich ook in andere landen
voor.
Bevordering van burgerschap
Scholen zijn sinds 2006 verplicht aandacht te schenken aan ‘actief
burgerschap en sociale integratie’. De invoering van de burgerschapsopdracht was mede ingegeven door een advies van de
Onderwijsraad (2003), die ervan uitging dat van onderwijs verwacht
mag worden dat het zich expliciet richt op de sociale en maatschappelijke ontwikkeling van leerlingen.
Als onderdeel van het toezicht op de kwaliteit van het onderwijs
brengt de Onderwijsinspectie in kaart in hoeverre en hoe scholen
invulling geven aan deze wettelijke opdracht. In de afgelopen jaren

Trends in Beeld 2011 | 78

is de ontwikkeling van het burgerschapsonderwijs aan de hand van
representatieve steekproeven onderzocht. De inspectie stelt vast dat
er de afgelopen jaren weinig ontwikkeling zichtbaar was. Hoewel
veel scholen wel aanbod hebben waarmee ze tot op zekere hoogte
aan de burgerschapsverplichting voldoen, constateert de inspectie
dat de ontwikkeling van een helder plan, met concreet geformuleerde doelen en aanbod op maat, niet genoeg vordert. Burgerschap
blijft vaak steken in bundeling van toevallige activiteiten en projecten, die scholen als invulling van de burgerschapsopdracht zien.
Bij het beoordelen van burgerschapsonderwijs kijkt de Onderwijsinspectie naar de kenmerken ‘sociale vaardigheden, beleefdheid
en omgangsregels, godsdienst en levensbeschouwing, andere
culturen, kennis van democratie en de school als oefenplaats voor
burgerschap’. Uit een onderzoek in 2009 onder 743 scholen uit
verschillende sectoren van het onderwijs, blijkt dat scholen de
meeste aandacht besteden aan sociale vaardigheden, het leren van
omgangsregels en basiswaarden, variërend van maandelijks tot
dagelijks. Kennis van democratie en andere culturen komt echter
weinig aan de orde. Hier is ten opzichte van vorige jaren weinig
vooruitgang geboekt.
Burgerschapscompetenties
Burgerschap en de bijbehorende competenties zijn in toenemende
mate onderwerp van onderzoek. In Nederland is het cohortonderzoek Cohort Onderzoek Onderwijs Loopbanen (COOL) gestart
en Nederland neemt deel aan het internationale onderzoek naar
burgerschap, de International Civics and Citizenship Education
Study (ICCS). Bovendien kijkt de OESO naar de sociale uitkomsten
van onderwijs in ‘Education at a Glance’. Deze studies geven inzicht
in de ontwikkeling van burgerschap en sociaal kapitaal.

Cohortonderzoek COOL
Als onderdeel van het cohortonderzoek COOL onder leerlingen van
5 tot 18 jaar, werden in de eerste meting 2007/08 ook de burgerschapscompetenties van leerlingen in het basisonderwijs (groep 8)
en het voortgezet onderwijs (klas 3) gemeten. In de meting stonden
vier sociale taken centraal, die bijdragen aan het burgerschap van
jongeren:
1. democratisch handelen;
2. maatschappelijk verantwoord handelen;
3. omgaan met conflicten;
4. omgaan met verschillen.
Voor iedere sociale taak worden de benodigde competenties gemeten via de componenten kennis, reflectie, vaardigheid en attitude.
Meisjes blijken iets hoger te scoren dan jongens op alle vier de componenten. Naarmate de omgeving van de school minder stedelijk is,
scoren de leerlingen iets hoger op de kennistoets, terwijl leerlingen
uit een meer stedelijke schoolomgeving beter presteren op vaardigheden en attitude.

Figuur 1.129 Sociale acceptatie van homoseksuelen

92%
91%
90%
89%
88%
87%
86%
85%
84%
83%
82%
2006

2010

Uit verdere analyse van de scores van basisschoolleerlingen die aan
het onderzoek hebben meegedaan, komt naar voren dat allochtone
leerlingen iets lager scoren op burgerschapskennis dan autochtone
leerlingen. Hun scores op attitude, vaardigheden en reflectie zijn
daarentegen weer iets hoger dan die van autochtone leerlingen.
International Civics and Citizenship Education Study
ICCS is een internationaal vergelijkend onderzoek naar burgerschapscompetenties van onderbouwleerlingen in het voortgezet
onderwijs. Daarbij wordt gekeken naar kennis over de democratie,
maatschappelijke basiswaarden, participatie en identiteit.
Nederlandse leerlingen hebben internationaal gezien een gemiddelde hoeveelheid kennis van politieke en maatschappelijke onderwerpen (score van 494). Ten opzichte van andere Europese landen
blijft de kennis van Nederlandse leerlingen echter achter. Voor de
Europese landen geldt dat vooral leerlingen van Scandinavische
landen veel kennis over politieke en maatschappelijke onderwerpen bezitten. Leerlingen in Finland en Denemarken scoorden het
hoogst en haalden gemiddeld een score van 576 op de kennistoets,
gevolgd door Zweedse leerlingen met een gemiddelde score van 537
punten (figuur 1.130).

Trends in Beeld 2011 | 79

In het onderzoek is ook gekeken naar de houding ten aanzien van
gelijke rechten voor immigranten. Nederlandse leerlingen staan in
grotere mate afwijzend tegenover de gelijke rechten voor immigranten. Hoewel Nederland samen met Vlaanderen en Engeland
hierin internationaal gezien een extremere positie inneemt, geldt
niettemin dat leerlingen van veel Europese landen terughoudender
staan tegenover gelijke rechten voor immigranten dan leerlingen
uit andere continenten.
Nederlandse leerlingen geven gemiddeld vaker dan leerlingen in de
meeste andere landen aan dat zij vertrouwen hebben in de regering
en de Rijksoverheid. Van de leerlingen in ons land vertrouwt 70
procent de nationale overheid, tegenover een internationaal gemiddelde van 61 procent. In de Scandinavische landen is dit vertrouwen iets groter. Van alle politieke en maatschappelijke instituties
hebben leerlingen het minst vertrouwen in de politieke partijen in
hun land. Dat geldt ook voor Nederland. Het percentage leerlingen
dat wel vertrouwen heeft in politieke partijen (53 procent) is echter
aanzienlijk hoger dan in veel andere landen (ICCS gemiddelde is
41 procent). Daarnaast hebben Nederlandse leerlingen gemiddeld
weinig vertrouwen in de media.
De interesse in politieke en sociale kwesties is onder Nederlandse
leerlingen geringer dan in veel andere landen, maar wijkt niet erg
af van landen als België (Vlaanderen), Zweden en Finland (figuur
1.131).
Education at a Glance: onderwijs versterkt het sociaal kapitaal
Education at a Glance 2011 besteedt aandacht aan de social outcomes of learning. Het toont de relatie tussen opleidingsniveau en het
gebruikmaken van stemrecht, deelname aan vrijwilligerswerk en
levensvreugde. Daarbij is gekeken of deze uitkomsten variëren naar
opleidingsniveau.

De samenhang tussen opleidingsniveau en maatschappelijke
aspecten wordt over het algemeen kleiner wanneer statistisch wordt
gecorrigeerd voor geslacht, leeftijd en inkomen. Dit betekent dat
niet alleen onderwijs debet is aan een positieve beoordeling van
deze aspecten, maar dat ook andere factoren een rol spelen. Wel
kan geconcludeerd worden dat onderwijs op verschillende niveaus
een positieve bijdrage hieraan kan leveren.

Figuur 1.131 Percentage jongens en meisjes met interesse
in politieke en sociale kwesties, 2009

Op al deze sociale uitkomsten scoort Nederland positiever dan het
OESO-gemiddelde. Zo maakt 95 procent van de hoger opgeleiden
gebruik van zijn of haar stemrecht, ten opzichte van 79 procent van
de lager opgeleiden. Het OESO-gemiddelde scoort hier respectievelijk 87 en 74 procent. Ook het aantal volwassenen dat deelneemt
aan vrijwilligerswerk ligt in Nederland ver boven het OESO-gemiddelde. Van de vergelijkingslanden scoort Nederland hier het beste
op. Tot slot zijn Nederlanders gemiddeld genomen tevreden over
zijn of haar leven. Nederland scoort samen met de Scandinavische
landen hier erg goed op.

48%

100%

50%

90%
80%

49%

70%
60%

47%

50%
46%

40%

45%

30%

44%

20%

43%

10%

42%

0%
VK

DEN

NED

FIN

ZWE

BEL (VL)

ICCS GEM

BEL

Jongens

FRA

DUI

NED

ZWE

VK

VS

Hoger secundair onderwijs

OESO
Hoger onderwijs

Naar opleidingsniveau

600

45%

100%

580

40%

90%
80%

35%

70%

30%

540

FIN

Figuur 1.134 Percentage volwassenen met tevredenheid
over zijn/haar leven, 2008

Naar opleidingsniveau

560

DEN

≤ Lager secundair onderwijs

Figuur 1.133 Percentage volwassenen dat deelneemt
aan vrijwilligerswerk, 2008

60%

25%

50%

520
20%

40%

15%

480

30%

10%

460

20%

5%

10%

0%

440
FIN

DEN

ZWE

VK

BEL (VL)

NED

ICCS GEM

0%
BEL

DEN

FIN

< Lager secundair onderwijs

Trends in Beeld 2011 | 80

Naar opleidingsniveau

51%

ICCS 2009

500

Een maat voor maatschappelijke betrokkenheid is stemmen. De
resultaten laten zien dat hoger opgeleiden meer gebruik maken van
hun stemrecht dan lager opgeleiden (figuur 1.132). Ook doen hoger
opgeleiden vaker aan vrijwilligerswerk en zij ervaren meer levensvreugde dan lager opgeleiden (figuur 1.133 en figuur 1.134)

Leerlingen in de onderbouw van het voortgezet onderwijs

Meisjes

Figuur 1.130 Gemiddelde score per land op de kennistoets
over burgerschap

Figuur 1.132 Percentage volwassenen dat gebruik maakt
van het stemrecht, 2008

FRA

DUI

NED

ZWE

Hoger secundair onderwijs

VK

OESO
Hoger onderwijs

BEL

DEN

FIN

< Lager secundair onderwijs

FRA

DUI

NED

ZWE

Hoger secundair onderwijs

VK

OESO
Hoger onderwijs

Trends in Beeld 2011 | 81

Het beschikbare onderzoek over dit onderwerp is vooralsnog niet
eenduidig. Sinds 2006 is er in het kader van de Lokale Educatieve
Agenda een wettelijke plicht om op lokaal niveau overleg te voeren
over maatregelen die segregatie tegengaan. Gemeenten, schoolbesturen voor primair en voortgezet onderwijs en kinderopvang
moeten samen overleggen hoe ze een meer evenwichtige verdeling
van leerlingen met een onderwijsachterstand kunnen realiseren. De
intentie van de Rijksoverheid is om geen maatregelen van bovenaf
op te leggen, maar slechts een ondersteunende rol in de te nemen.
In diverse gemeenten worden proefprojecten uitgevoerd die eind
2011 aflopen.
Onderwijs voor een veilig leer- en werkklimaat
Jongeren hechten vooral waarde aan school vanwege de contacten,
sfeer en sociale relaties met leeftijdsgenoten. Sociaal kapitaal draagt
bij aan leerprestaties, maar onderwijs kan ook de sociale hulpbronnen van leerlingen bevorderen. Scholen dragen daar onder meer
aan bij door bevordering van de sociale competenties van leerlingen.
Ook een positief schoolklimaat is van belang. De Onderwijsinspectie ziet toe op de mate waarin scholen een veilig leer- en werkklimaat realiseren en daarmee ook pesten, extremisme en intolerantie
tegengaan (Inspectie van het Onderwijs, 2010). In 2009 voelden
verreweg de meeste leerlingen en leraren op scholen voor po en
vo zich veilig. Scholen maken meer werk van sociale veiligheid. Op
dit terrein doen vooral basisscholen het goed, al hebben zij sinds
2008 geen voortgang geboekt. Zowel in 2008 als in 2009 is sociale
veiligheid op 83 procent van de basisscholen voldoende ontwikkeld.

Trends in Beeld 2011 | 82

In het voortgezet onderwijs is dat percentage toegenomen van 94
procent naar 98 procent.
Dat een school een veiligheidsbeleid voert (de inspectie controleert
hierop) is geen garantie dat het in de praktijk voldoende wordt
uitgevoerd. Zo zegt 20 procent van het mbo-personeel niet betrokken te zijn bij het veiligheidsbeleid en is zelfs de helft niet op de
hoogte van het bestaan ervan. Binnen het mbo voelde in 2008 6 tot
7 procent van het personeel zich onveilig, een percentage dat sinds
2007 nauwelijks is verbeterd. Risicogroepen onder leraren zijn vrouwen, jonge medewerkers, leraren in de G4 en homoseksuelen. Van
de leerlingen voelde in 2008 7 à 8 procent zich niet veilig op school.
Ook dit percentage is weinig veranderd ten opzichte van 2007.
Maatschappelijke stage
De maatschappelijke stage is vanaf het schooljaar 2011/12 verplicht
in het voortgezet onderwijs. Het doel van een stage is het versterken
van de maatschappelijke betrokkenheid van leerlingen, van hun
besef van normen en waarden en het bevorderen van actief burgerschap. De stage wordt gezien als één van de mogelijkheden voor
scholen om invulling te geven aan de opdracht om burgerschap te
bevorderen.

is een kleiner aantal tevreden, namelijk 61 procent (figuur 1.136).
Brugklassers zijn het meest tevreden over de maatschappelijke
stage. Over het nut van de maatschappelijke stage lopen de meningen uiteen. Zo vinden brugklasleerlingen de maatschappelijke stage
het vaakst nuttig (68 procent), terwijl vwo-leerlingen in de hogere
klassen de stage een stuk minder nuttig vinden (52 procent).

Figuur 1.135 Allochtonen in basis- en voortgezet onderwijs
Scholen met aandeel niet-westers allochtone leerlingen
naar regio, 2005
100%

80%

60%

40%

20%

0%
bao

vo

Nederland

bao

vo

Amsterdam

bao

vo

Rotterdam

minder dan 50 procent niet-westers

bao

vo

Den Haag

bao

vo

Utrecht

50-80 procent niet-westers

meer dan 80 procent niet-westers

Figuur 1.136 Tevredenheid over de maatschappelijke stage
Naar sector, 2009/10

Onderzoek van Intomart onder ouders van leerlingen in vmbo, havo
en vwo wees uit dat 76 procent van de ondervraagden het belangrijk
vindt dat de maatschappelijke stage onderdeel is van het verplichte
onderwijsprogramma op middelbare scholen. Ongeveer 80 procent
vindt het een goede zaak dat leerlingen met vrijwilligerswerk onbetaald iets voor anderen doen.
Veel scholen hebben de stage al in het curriculum opgenomen. Uit
de LAKS-monitor blijkt dat het aantal leerlingen dat een maatschappelijke stage heeft gelopen sterk uiteen loopt per leerjaar. In leerjaar
vier en vijf heeft respectievelijk 50 en 47 procent al een maatschappelijke stage gelopen, terwijl dit in leerjaar 2 en 3 respectievelijk 13
en 25 procent is.

75

70

65
% tevreden

School als afspiegeling van de wijk
Door de vrije schoolkeuze en de concentratie van allochtone gezinnen in wijken van grote steden zijn sinds de jaren zeventig van de
vorige eeuw scholen in deze wijken langzaam veranderd door de
toeloop van kinderen van migranten (figuur 1.135). Concentratie van
allochtone leerlingen zou de rol van de school kunnen bemoeilijken als instrument om te leren samenleven en groepen te verbinden. Als leerlingen uit verschillende etnische groepen samen naar
school gaan, kunnen vooroordelen verminderen. Daartegenover
staat dat het ook kan leiden tot versterking van de identificatie met
de eigen groep en de negatieve beeldvorming over anderen

60

55

Ongeveer 70 procent van de leerlingen die een maatschappelijke
stage liepen, zijn positief over deze ervaring. De tevredenheid over
de maatschappelijke stage wisselt per niveau en per leerjaar. Op het
vmbo zijn de meeste leerlingen tevreden (69 procent). Op het vwo

50
brugklas

vmbo

havo

vwo

Trends in Beeld 2011 | 83

2.
Prestaties cultuuren mediastelsels

Het Nederlandse cultuur- en medialandschap is een samenspel
van veel instellingen, organisaties en individuen. Zij zijn van grote
economische en maatschappelijke waarde voor de Nederlandse
samenleving. Binnen dit landschap heeft het ministerie van OCW
(inclusief de cultuurfondsen en rijksdiensten) een brede stelselverantwoordelijkheid. Dit vloeit voort uit de Mediawet en verschillende
cultuurwetten: de Wet op het specifiek cultuurbeleid (WSC), de Wet
tot behoud van cultuurbezit (WBC), de Monumentenwet, de Archiefwet, de Wet op de archeologische monumentenzorg (WAMZ),
de Auteurswet en fiscale regelgeving. Deze wettelijke taak wordt
vervuld in een context van steeds grotere (en kwalitatief betere)
concurrentie van marktpartijen, demografische ontwikkelingen en
behoefte aan financieel en maatschappelijk draagvlak.

2.1 C
 ulturele sector van belang
voor de Nederlandse economie
en maatschappij
De culturele sector bestaat uit drie subsectoren: creatieve zakelijke
dienstverlening, de media- en entertainmentindustrie en kunsten en cultureel erfgoed. Deze sectoren leveren een wezenlijke
bijdrage aan de Nederlandse economie en maatschappij. Zij dragen
rechtstreeks bij aan onze welvaartsgroei en verschaffen substantiële
werkgelegenheid. De toegevoegde waarde van de culturele sector
wordt geschat rond 3 procent van het bnp (figuur 2.1). Goede culturele en creatieve voorzieningen dragen ook bij aan de aantrekkelijkheid van steden voor toeristen, bedrijven en bewoners. De culturele
sector kan bovendien een bijdrage leveren aan oplossingen voor
maatschappelijke vraagstukken, zoals duurzaamheid, mobiliteit,
zorg, onderwijs, sociale samenhang en ruimtelijke ordening ( zie
ook Cultuur in Beeld 2011).
De sector in euro’s en voltijdbanen
In 2009 had de culturele sector in Nederland een omzet van circa 18
miljard euro. Naar schatting twee derde van dit bedrag is commercieel van aard. Het gaat hier bijvoorbeeld om inkomsten uit creatieve

Trends in Beeld 2011 | 84

zakelijke dienstverlening, de entertainmentindustrie of de export.
Het gesubsidieerde deel van de sector had in 2009 een omzet van
circa 5 miljard euro. Circa 18 procent van de inkomsten was afkomstig van de rijksoverheid (figuur 2.2).
De werkgelegenheid in de culturele sector bedroeg in 2008 ongeveer 185.000 voltijdbanen (circa 243.000 personen), circa 3 procent
van de totale werkgelegenheid van Nederland. In 2005 lag het
aandeel culturele werkgelegenheid volgens Eurostat rond de 3,8
procent (figuur 2.3). Nederland neemt hiermee, samen met IJsland,
een gedeelde eerste plaats in ten opzichte van de rest van Europa.
De werkgelegenheid in de culturele sector groeide tussen 2004 en
2008 sterker dan de totale werkgelegenheid (figuur 2.4). Deze trend
doet zich niet alleen in Nederland voor; een recent rapport van de
Verenigde Naties laat zien dat wereldwijd sprake was van groei.
Het toenemende belang van de creatieve industrie
Voor veel bedrijven in Nederland geldt dat zij zich, door de mondialisering en de verplaatsing van arbeidsintensieve productie, niet
meer (alleen) op kostprijs kunnen onderscheiden. In toenemende
mate onderscheiden zij zich op technologie, kwaliteit, vormgeving
of symbolische waarde. De creatieve industrie speelt daarbij een
belangrijke rol. Creatieve producten geven ook steeds meer invulling aan regionale en nationale ‘identiteiten’ in een sterk internationale omgeving (denk aan city marketing en nation branding). In
het verlengde daarvan kan het culturele aanbod het vestigingsklimaat aantrekkelijker maken voor zowel particulieren als bedrijven.
Daarnaast zorgt de verdere groei van de wereldeconomie voor een
grotere vraag naar creatieve producten en diensten. Dit verklaart
de bovengemiddelde groei van de Nederlandse creatieve industrie
van de laatste jaren. Volgens het rapport ‘Verkenning Creatieve Industrie’ levert de sector een wezenlijke bijdrage aan de Nederlandse
economie en maatschappij (Senter Novem, 2009).
Om de waarde van de creatieve industrie voor Nederland te vergroten, werken de ministeries van EL&I en OCW samen aan het
Beleidsprogramma voor de Creatieve Industrie 2009-2013. Uit de
verkenning van de creatieve industrie door SenterNovem (sinds
2010: Agentschap NL) blijkt dat de Nederlandse creatieve industrie
wereldwijd in de top 10 staat. Nederland is bijvoorbeeld sterk in design, architectuur, reclame en televisieproducties en telt een aantal

Trends in Beeld 2011 | 85

sterke uitgeverijen. Ook Nederlandse mode en videogames winnen
de laatste jaren aan reputatie.

en rijksdiensten, haar rol vervult in een breed veld van marktpartijen en andere overheden.

Cultuurbereik
Voldoende aansluiting bij het publiek is een blijvende uitdaging
voor de hele culturele sector. Uit onderzoek van het Sociaal en
Cultureel Planbureau (SCP) blijkt dat op dit moment populaire uitingen, zoals cabaret en populaire muziek, meer publieke aandacht
krijgen dan voorheen (figuur 2.5). Het aanbod in deze genres komt
vrijwel volledig voor rekening van de marktsector. In andere sectoren, zoals film, stimuleert de rijksoverheid met succes een groeiende publieke belangstelling. Het bezoek aan klassieke muziek is
echter gedaald en het bezoek aan toneel nagenoeg gelijk gebleven.

De rol van OCW binnen de culturele sector is gebaseerd op de
verschillende cultuurwetten. Binnen de cultuursector legt de wet de
volgende brede stelselverantwoordelijkheid voor het Rijk vast:
• de kwaliteit van het cultuuraanbod op peil houden;
• cultureel erfgoed beschermen tegen aantasting of vernietiging;
• diversiteit van aanbod en gebruik bewaken en bevorderen;
• toegankelijkheid bewerkstelligen voor alle burgers;
• onafhankelijkheid van makers veiligstellen tegenover druk van
de markt en inhoudelijke bemoeienis van overheden.

2.2. Inrichting van het cultuur- en
medialandschap
Het Nederlandse cultuur- en medialandschap wordt gekenmerkt
door toenemende concurrentie en sterke veranderingen in de voorkeuren en het mediagebruik van de bevolking. Bescherming van het
publieke belang betekent daardoor meer dan instandhouding van
cultuuraanbod. In de mediasector nemen de commerciële omroepen en internetaanbieders een belangrijk deel van het aanbod voor
hun rekening. Binnen de cultuursector verzorgt het Rijk (basis)
voorzieningen die niet elders tot stand komen. Bovendien ondersteunt het Rijk het aanbod van andere overheden en marktpartijen
en borgt het bepaalde functies van het stelsel (zoals behoud van
erfgoed, talentontwikkeling en Research&Development). Gesubsidieerde cultuurinstellingen worden geacht hun ‘eigen inkomsten’
(inkomsten uit de markt of afkomstig van giften of sponsoring) te
vergroten.
Inrichting van het Nederlandse cultuurbestel
Het Nederlandse cultuurbestel bevat de kunsten (waaronder podiumkunsten, beeldende kunst, architectuur en vormgeving, nieuwe
media en film, amateurkunst en cultuureducatie), het cultureel
erfgoed (monumenten, musea, archieven en archeologie) en de
letteren en bibliotheken. Figuur 2.6 brengt dit bestel in beeld. Kenmerkend is dat het ministerie van OCW, waaronder cultuurfondsen

Trends in Beeld 2011 | 86

Met ingang van 2009 is de cultuursubsidiesystematiek van het Rijk
gewijzigd. Een beperkt aantal instellingen blijft onder directe ministeriële verantwoordelijkheid: de landelijke culturele basisinfrastructuur (BIS). Deze instellingen zorgen voor een landelijk gespreid
aanbod van culturele voorzieningen en vervullen specifieke en
cruciale functies die niet of onvoldoende door de markt worden
ondersteund. De BIS, in beeld gebracht in figuur 2.7, bestaat uit de
cultuurfondsen en instellingen met de volgende functies:
• instandhouding;
• ontwikkeling (vernieuwing en talent);
• internationale platforms;
• ondersteuning.

Figuur 2.1 De procentuele bijdrage van de culturele
sector aan het bnp 1995-2009

Figuur 2.2 Inkomsten gesubsidieerde culturele sector, 2009
In miljoenen euro's

3,5%
3%
2,5%
2%
1,5%
Rijk: 18%, € 860

1%

Provincies: 5%, € 261

0,5%

Gemeenten: 38%, € 1.890
Eigen inkomsten: 39%, € 1.900

0%
1995 1996 1997 1998 1999 2000 2001 2002 2003 2004 2005 2006 2007 2008 2009
Kunsten en cultureel erfgoed
Creatieve zakelijke dienstverlening

Media-en entertainmentindustrie
Geschat aandeel creatieve sector

Figuur 2.3 Culturele werkgelegenheid in Europa als
percentage van de beroepsbevolking, 2005

Figuur 2.4 Aantal arbeidsjaren (incl. zelfstandigen) in de
culturele sector ultimo 2004-2008

Kunsten en cultureel erfgoed
Media & entertainment
Creatieve zakelijke dienstverlening
Totale culturele sector

Met de herziening van de subsidiesystematiek in 2009 is een groot
deel van de subsidies die eerst bij OCW belegd waren, overgedragen
aan de zeven landelijke cultuurfondsen. Het betreft subsidies voor
projecten en instellingen die worden toegekend op basis van artistieke beoordeling. Daarnaast wordt een deel van het rijkscultuurbeleid uitgevoerd door de rijksdiensten: Rijksdienst voor Cultureel
Erfgoed (RCE) en het Nationaal Archief.

2004

2008

groei
2004-'08

41.750
67.230
56.640
165.610

50.430
67.750
66.990
185.170

21%
1%
18%
12%

Figuur 2.5 Ontwikkeling van receptieve cultuurdeelname
Minstens één keer in de afgelopen 12 maanden het genre
bezocht
60%

40%

20%

0%
1983

1,5% (2)

2% (12)

2,5% (5)

3% (4)

3,5% (4)

1987
Museum
Monument
Archief

1991

1995

Toneel
Professioneel toneel
Ballet

1999
Klassieke muziek
Popconcert
Cabaret

2003

2007
Cinema
Openbare
bibliotheek

Trends in Beeld 2011 | 87

Bij het bereiken van de cultuurdoelstellingen speelt het onderwijs
een belangrijke rol. Zo is er het programma Cultuur en School, voor
binnen- en buitenschoolse cultuureducatie. Daarnaast is er het
reguliere kunstvakonderwijs dat studenten opleidt in disciplines als
vormgeving, muziek, docenten, architectuur en theater en dans.
Ten slotte krijgt een deel van het cultuurbeleid van het Rijk gestalte
in samenwerking met gemeenten en provincies, in de vorm van
decentrale geldstromen en specifieke programma’s zoals Cultuur en
School en Cultuur en Ruimte.
Inrichting van het Nederlands mediabestel
De Mediawet schrijft voor dat een onafhankelijk, gevarieerd en
kwalitatief hoogwaardig media-aanbod wordt gegarandeerd dat
toegankelijk en betaalbaar is voor alle lagen van de bevolking. Dat
aanbod bestaat uit radio, televisie, kranten en internet.
Een belangrijk instrument van de rijksoverheid op mediagebied is
het publieke omroepstelsel. Dat stelsel bestaat uit de binnenlandse
landelijke, regionale en lokale omroep en de Wereldomroep. De
landelijke publieke omroep is inhoudelijk onafhankelijk van de
markt en de overheid. Het leunt financieel op twee inkomstenbronnen: de rijksbijdrage en de reclame-inkomsten. Naast de publieke
omroep zijn er nog enkele instellingen belast met omroepgerelateerde publieke taken:
• het Nederlands Instituut voor Beeld en Geluid;
• het Stimuleringsfonds voor Culturele Omroepproducties;
• het Muziekcentrum van de Omroep.
Het Stimuleringsfonds voor de Pers voert steunmaatregelen uit om
de pluriformiteit van de dagbladenmarkt te behouden. De omroepbijdrage van de overheid, die jaarlijks wordt vastgesteld in de rijksbegroting, is samengesteld uit de rijksomroepbijdrage, de reclameinkomsten van de Ster en de rente op de algemene omroepreserve.
Het Commissariaat voor de Media houdt toezicht op de naleving
van de Mediawet.

Trends in Beeld 2011 | 88

Figuur 2.6 Cultuurstelsel in beeld

Marktpartijen
Particuliere fondsen

Andere
ministeries

Gemeenten en
provincies

Ministerie van OCW
Rijksdiensten

Raad voor Cultuur

Fondsen
Kunst-vakonderwijs

Culturele instellingen, creatieve industrie en individuele kunstenaars
in alle culturele sectoren (kunsten, erfgoed, bibliotheken en letteren),
gesubsidieerd of niet gesubsidieerd

Gesubsidieerde culturele instellingen/projecten

Resultaat: culturele productie

Met rijkssubsidie gerealiseerde culturele productie

Effecten: cultuurparticipatie, economische, ruimtelijke en sociale effecten

Met rijkssubsidie gegenereerde effecten

Branche
Inspecteur Cultureel Erfgoed

Basis- en voortgezet onderwijs

Figuur 2.7 Landelijke Culturele Basisinfrastructuur (BIS)
Subsidieperiode 2009-2012, naar functie
Soort instellingen

Budgetverdeling 2010

Soort instellingen

Budgetverdeling 2010

Functie: Internationaal platform

Cultuurfondsen
Fonds Podiumkunsten

10,8%

Mondriaan Stichting

3,4%

Fonds voor Bouwkunst, Vormgeving en Beeldende Kunsten

4,2%

Functie: Ontwikkeling van talent, vernieuwing en experiment

Stimuleringsfonds Architectuur

1,5%

Postacademische instellingen

2,0%

Filmfonds

6,2%

Productiehuizen podiumkunsten

2,0%

Nederlands Letterenfonds

1,4%

Presentatie instellingen beeldende kunsten

0,6%

Fonds Cultuurparticipatie

3,1%

Ontwikkelinstellingen

2,5%

Functie: Instandhouding van landelijk gespreid aanbod en topkwaliteit

(Internationale) vakfestivals

1,6%

Functie: Ondersteuning

Operagezelschappen

5,9%

Sectorinstituten

5,7%

Symfonieorkesten

11,0%

Overige ondersteunende instellingen

3,2%

Dansgezelschappen

3,9%

Toneelgezelschappen

3,2%

Totaal:

Friestalig toneelgezelschap

0,3%

Uitgaven aan BIS instellingen 2010

Jeugdgezelschappen podiumkunsten

1,3%

Musea en erfgoedbeherende instellingen

26,2%

100,0%
€ 596.852.476

Trends in Beeld 2011 | 89

2.3.1 Verscheidenheid van voorzieningen
Verscheidenheid in het cultuurbestel betekent een brede variëteit
van cultuurvoorzieningen, met of zonder gerichte overheidssubsidie. Ondersteuning van het Rijk heeft als doel erfgoed te beschermen en aanbod van voldoende omvang en kwaliteit te verzekeren.
De nadruk van het rijksbeleid ligt daarbij op genres en functies die,
vanwege kostenoverwegingen of gebrek aan omvang, niet voldoende in de markt tot stand komen.
Rijkssubsidie voor een basisinfrastructuur
Figuur 2.8 en 2.9 tonen de verdeling van cultuursubsidies over de
verschillende sectoren. Met de invoering van de basisinfrastructuur
(BIS) in 2009 is het aantal cultuurinstellingen dat rechtstreeks rijkssubsidie ontvangt, verminderd. De subsidiering via de cultuurfondsen is echter toegenomen.
De financiële rol van de rijksoverheid is het grootst in genres die
moeilijk te financieren zijn vanuit lagere overheden of de markt.

Trends in Beeld 2011 | 90

In miljoenen euro’s
9

250

8
200

7
6

150

5
4

100

Strengere selecties, op basis van artistieke kwaliteit en gezonde
bedrijfsvoering, moeten de kwaliteit van het aanbod versterken.
Zo is het aantal instellingen dat in de podiumkunsten rechtstreeks
rijkssubsidie ontvangt teruggebracht met 67 procent (van bijna
240 naar minder dan 80). Instellingen die niet meer in aanmerking
komen voor BIS subsidie hebben veelal aanvragen ingediend bij het
Nederlandse Fonds voor de Podiumkunsten (FPK). Voor de subsidieperiode 2009-2012 heeft het FPK de aanvragen van ongeveer 110
instellingen gehonoreerd.

3
2

50

1

2005

2006

2007

2008

2009

2010

2005

Figuur 2.10 Aantal gesubsidieerde cultuurinstellingen (1)

2006

2007

2008

2009

Internationaal

Archeologie

Media

Kunsten overig

Archieven &
monumenten

Bibliotheken

Letteren

Tentoonstellingsinstituten

0
Film

0
Amateurkunst en
kunsteducatie

Meer voor minder
Figuur 2.10 en 2.11 tonen het aantal rijksgesubsidieerde (met ingang
van 2009: BIS-) instellingen per sector. Ook hier blijkt dat de podiumkunstinstellingen veruit in de meerderheid zijn. Met ingang van
2009 zijn veel van deze instellingen overgedragen aan de gemeenten en cultuurfondsen (het Nederlandse Fonds voor de Podiumkunsten). Bovendien is de Raad voor Cultuur en de cultuurfondsen
gevraagd minder plannen te honoreren en meer geld toe te kennen
per instelling.

Beeldende kunsten,
bouwkunst en
vormgeving

De prestaties van de cultuur- en mediastelsels op deze kenmerken
worden uiteengezet in paragrafen 2.3.1 tot en met 2.3.3. In paragraaf
2.3.3 wordt ook aandacht besteed aan de relatie tussen kwaliteit en
doelmatigheid in de cultuur- en mediasector.

Figuur 2.9 Subsidieplan per sector (2): Overige categorieën

In miljoenen euro’s

Fondsen

Om deze effecten te kunnen realiseren is in de relevante wetten
vastgelegd dat de cultuur- en mediastelsels moeten voldoen aan
criteria van verscheidenheid (inclusief bescherming van erfgoed),
spreiding (zowel geografische spreiding als toegankelijkheid) en
kwaliteit.

Figuur 2.8 Subsidieplan per sector (1)

Musea

Cultuur heeft in de eerste plaats een intrinsieke waarde, die van
belang is voor de ontwikkeling van individuen en voor de samenleving als geheel. Daarnaast moet een bloeiende cultuur bijdragen
aan het creatieve en innovatieve vermogen van de samenleving, de
ondernemingszin, de fysieke inrichting, de sociale binding en het
aanzien van Nederland.

Hierdoor is er onder andere met de sector podiumkunsten een
relatief sterke subsidierelatie ontstaan. Hierbij moet gedacht worden aan symfonische orkesten of grootschalige dans- en theatergezelschappen. In deze genres draagt de rijksoverheid bovendien
bij aan landelijke spreiding van het aanbod (zie verder paragraaf
2.3.2 Spreiding en toegankelijkheid). Genres als populaire muziek
en muziektheater worden daarentegen veelal zonder rijkssubsidie
geproduceerd, behalve als het gaat om financiering van talentontwikkeling en experimenten.

Podiumkunsten

2.3 Prestaties cultuur- en
mediastelsels

2010

Figuur 2.11 Aantal gesubsidieerde cultuurinstellingen (2)

In het kader van de Cultuurnota / Subsidieplan

In het kader van de Cultuurnota / Subsidieplan

Kunsteducatie

Podiumkunsten

Archeologie

Musea

Archieven

Beeldende-, bouwkunst en
vorm

Internationaal
cultuurbeleid

Amateurkunst

Bibliotheken

Film

Media

Letteren

Overig cultuurbeleid

Kunsten algemeen
0

50
1999 - 2003

100
2004 - 2008

150

200
2009 - 2012

250

0

2
1999 - 2003

4
2004 - 2008

6

8

2009 - 2012

Trends in Beeld 2011 | 91

Brede ondersteuning voor aanbod in de podiumkunsten
Figuur 2.12 toont het aantal binnenlandse uitvoeringen van rijksgesubsidieerde podiumkunsten, inclusief besloten voorstellingen
voor schoolgroepen. Door de invoering van de BIS is het aantal
rijksgesubsidieerde instellingen afgenomen, en hierdoor ook het
aantal uitvoeringen. De BIS zorgt met andere woorden vanaf 2009
voor een duidelijke trendbreuk: terwijl het aantal instellingen
daalde met circa twee derde, daalde het aantal uitvoeringen met
circa een derde. In 2010 is het aantal uitvoeringen van de rechtstreeks door het Rijk gesubsidieerde instellingen met ruim 1.700
uitvoeringen toegenomen, een stijging van bijna 5 procent ten
opzichte van 2009.

Figuur 2.12 Rijksgesubsidieerde aanbod podiumkunsten

Figuur 2.14 Aanbod van professionele podiumkunsten

Aantal uitvoeringen in Nederland, Subsidieplan instellingen
(incl. productiehuizen, excl. festivals en instellingen bij FPK)

Figuur 2.15 Marktaandeel Nederlandse film

Aantal uitvoeringen op schouwburgen, concertzalen en
theaters aangesloten bij de VSCD

8.000

Als percentage van totaal aantal uitgebrachte films en
totaal aantal bezoekers

20%

12.000
20

18%
10.000

16%

6.000
15

14%

8.000

12%
4.000

10%

6.000

10

8%

Het marktaandeel van de rijksgesubsidieerde podiumkunsten fluctueerde tot 2009 rond 15 procent (figuur 2.13). Hoewel geen cijfers
van de gehele marktsector bekend zijn, is dit aandeel te duiden
via de podia die lid zijn van de Vereniging van Schouwburgen en
Concertgebouwdirecties (VSCD). Naar schatting beslaan de VSCDleden bijna twee derde van de totale markt aan podia. Opvallend
is de toename van het aandeel rijksgefinancierde voorstellingen
en concerten sinds 2006 (van 13 procent naar 20 procent in 2007
en 16 procent in 2008). De VSCD veronderstelt dat de hoge piek in
2007 het resultaat is van een andere meetmethode en een lichte
overschatting. Het totale aantal voorstellingen en concerten op
VSCD-podia is sinds 2008 gedaald met 8 procentpunt (figuur 2.14).

4.000
2.000

0
Herpositionering
openbareJeugddans
bibliothekenMuziekDans van deMuziek
Orkesten
Theater
en -theater
theater
Eind 2001 zijn het Rijk, het Interprovinciaal
Overleg (IPO), de Ver2005
2006Gemeenten
2007
2008
2009
2010
eniging van Nederlandse
(VNG) en
de bibliotheekbran-

Trends in Beeld 2011 | 92

4%

2.000

2%
0

Dans

Muziek
2005

2006

Jeugddans
en -theater
2007

Muziektheater
2008

Orkesten

2009

Theater

2010

0

0
2005

2006
Percentage bezoeken

Figuur 2.13 Marktaandeel rijksgesubsidieerd aanbod
podiumkunsten

Theater
2007

Muziek
2008

Dans 2009 Muziektheater

Percentage
voorstellingen
2005
2006

2007

2008

Cabaret en
Kleinkunst

Overige

Op de schouwburgen, concertzalen en theaters
aangesloten bij de VSCD

0%
1999

2000

2001

2002

2003

2004

2005

2006

2007

2008

2009

2010

Nederlandse films als percentage van totaal aantal uitgebrachte films
Bezoekers aan Nederlandse films als percentage van totaal aantal bezoekers

2009

Figuur 2.16 Geïndexeerde ontwikkelingen Openbare
Bibliotheken ten opzichte van 2001

Figuur 2.17 Rijksmonumenten
Aantal × 1.000

Aantal bibliotheken, leden, collectie en uitleningen, 2001 = 100

8.000

Een stijgend marktaandeel voor de Nederlandse film
Ruim drie kwart van het bioscoopaanbod in Nederland bestaat uit
Amerikaanse films. Figuur 2.15 laat zien hoe de concurrentiepositie
6.000
van
de Nederlandse film in de afgelopen twee jaar is verbeterd. Na
een dip in 2007 is zowel het totaal aantal nieuw uitgebrachte Nederlandse titels, als het marktaandeel van Nederlandse films toege4.000
nomen
(in 2010 waren dit 30 Nederlandse titels, 52 inclusief kleine
coproducties). Het herstel van de Nederlandse filmsector loopt
parallel met de toegenomen bijdrage van de publieke omroep en de
2.000
vervanging
van de oude cv-regeling door een suppletie-regeling in
2007.

6%

5

20

100

54

90

52

80
15

50

70

48

60
46

10
50

44
40

5

42
30
0
2005

2006
Percentage bezoeken

2007

2008

Percentage voorstellingen

2009

40

20
2001

2002

2003

Aantal bibliotheken

2004

2005
Leden

2006
Collectie

2007

2008
Uitleningen

2009
38

1991

1993

1995

1997

1999

2001

2003

2005

2007

2009

Trends in Beeld 2011 | 93

Sinds 2002 zijn de openbare bibliotheken drastisch van omvang
veranderd. Door het vormen van basisbibliotheken is het totaal
aantal bibliotheken fors afgenomen. De totale collectie van de bibliotheken is gedaald, net als het totale aantal leden en uitleningen.
Deze trends zijn in overeenstemming met het feit dat mensen aan
het eind van de twintigste eeuw steeds minder tijd besteden aan het
lezen van boeken (zie ook paragraaf 2.2: Spreiding en toegankelijkheid). Figuur 2.16 laat zien dat de situatie in 2007 is gestabiliseerd.
Behoud van rijksmonumenten
Een bijzondere erfgoedfunctie is de instandhouding van rijksmonumenten. Na een aanvankelijke toename van het aantal aangewezen
rijksmonumenten in de periode 1999-2001 (van 45.700 naar 50.700),
is het aantal monumenten in 2009 gestabiliseerd (51.000). Het huidige aanwijzingsbeleid is terughoudend (de Beleidsregel aanwijzing
beschermde monumenten 2009), daarom zal de minister vooral via
aanwijzingsprogramma’s nieuwe monumenten aanwijzen (figuur
2.17).

2.3.2 Spreiding en toegankelijkheid
Om bij te dragen aan de ontwikkeling van het individu en de samenleving, moeten cultuurvoorzieningen in Nederland toegankelijk zijn
voor een breed publiek. Het Rijk is daarom verantwoordelijk voor

Trends in Beeld 2011 | 94

Toegankelijkheid
Aan de ene kant betekent toegankelijkheid dat kunst en cultuur
open, betaalbaar en aansprekend moeten zijn voor de hele samenleving. Toegankelijkheid betekent ook dat het Rijk een verantwoordelijkheid heeft voor het bereik van het culturele aanbod, waar
nodig het stimuleren van deelname aan activiteiten en bepaalde
cultuurvormen om de opbrengsten voor de maatschappij te garanderen.
Bezoeken aan podiumkunsten sterk afhankelijk van genre
De VSCD-leden telden in 2009 voor het eerst een daling in het
aantal bezoeken aan professionele podiumkunsten (daling van
circa 5 procentpunt ten opzichte van 2008). In eerdere jaren is het
bezoek steeds gestegen, wellicht in verband met de conjunctuur. In
figuur 2.19 lijken goedkopere genres, zoals cabaret, de voorkeur te
genieten. Duurdere genres, zoals symfonische muziek, musicals en

Aantal bezoeken (x 1.000) op schouwburgen,
concertzalen en theaters aangesloten bij de VSCD

1.400

4.000

1.200

3.500

1.000

3.000

800

2.500

600

2.000

400

1.500

200
1.000

Amateurkunst

Cultuureducatie

Professionele
kunsten

Gemeenten

Erfgoed

Openbare
Bibliotheken

Provincies

2009

2007

2005

2009

2007

2005

2009

2007

2005

2009

2007

2005

2009

2007

0
2005

Goede geografische spreiding kan niet tot stand komen zonder de
rol van de gemeenten. In totaal nemen gemeenten 60 procent van
de overheidsfinanciering voor hun rekening. In de kunstensector is
de rol van de gemeente van oudsher vooral gericht op afname, door
financiering van de podia en schouwburgen. In de amateurkunst
en cultuureducatie - voorzieningen die direct verbonden zijn met
lokale leefbaarheid - , zijn de gemeenten ook de grootste subsidiënt. Dat geldt ook voor de bijdrage aan het totale bibliotheekbestel.
Bij media is de rijksoverheid, met landelijke voorzieningen in de
publieke omroep, vrijwel volledig dominant (figuur 2.18).

Figuur 2.19 Bezoeken aan uitvoeringen van
professionele podiumkunsten

In miljoenen euro's, in prijzen 2009 (gecorrigeerd met pbbp)

2009

Geografische spreiding
Geografische spreiding van cultuur in Nederland is expliciet opgenomen in de Wet op het specifiek cultuurbeleid (WSC). Deze spreiding krijgt vorm door samenwerking van het Rijk met provincies en
gemeenten. Op het gebied van producerende cultuurinstellingen
voorziet het Rijk landelijke cultuurinstellingen van topkwaliteit en
gezelschappen met een regionale functie verspreid door het land.
Daarnaast wordt regionale spreiding van uitvoeringen meegewogen
in de subsidietoekenningen van het Fonds voor Podiumkunsten.

Figuur 2.18 Netto publieke uitgaven voor Cultuur en
Media naar sector

2007

Vanaf 2009 richt de bibliotheekvernieuwing zich op de realisatie van
de landelijke digitale bibliotheek: Bibliotheek.nl. De website www.
bibliotheek.nl wordt de digitale toegangspoort tot de collecties en
diensten van Nederlandse openbare bibliotheken. Hiertoe wordt
een infrastructuur gebouwd en onderhouden. Een belangrijk
onderdeel hiervan is de koppeling van systemen, catalogi, etcetera
van alle 168 bibliotheken, de 11 provinciale serviceorganisaties en de
Koninklijke Bibliotheek.

spreiding van het Nederlandse cultuuraanbod. Dit betreft dus zowel
geografische spreiding als toegankelijkheid (ongeacht woonplaats
of sociaaleconomische achtergrond).

2005

che begonnen aan de vernieuwing van de openbare bibliotheken.
De gezamenlijke ambitie is de openbare bibliotheek landelijk te
herpositioneren als centrale publieke infrastructuur voor de kennissamenleving. Eind 2008 heeft de adviescommissie bibliotheekinnovatie (commissie-Calff ) advies uitgebracht over het vervolg op
de eerste fase van de bibliotheekvernieuwing (2002-2008). Op basis
van dit advies is in december 2008 met IPO en VNG een bestuurlijk
akkoord gesloten over het plan van aanpak 2009-2012.

500
0

Media

Theater

Muziek
2005

Rijk

Figuur 2.20 Bezoeken aan uitvoeringen Rijksgesubsidieerde
podiumkunsten

2006

2007

Musicals
2008

Cabaret en
Kleinkunst

Overige

2009

Figuur 2.21 Mediagebruik Nederlandse bevolking
Nederlandse bevolking van 12 jaar en ouder,
in uren per week

Aantal bezoeken (x 1.000) aan uitvoeringen in Nederland,
Subsidieplan instellingen (incl. productiehuizen, excl.
festivals en instellingen bij FPK)
1.200

Dans

14
12

1.000

10

800

8
600
6
400

4

200
0

2

Dans

Muziek
2005

2006

Jeugddans
en -theater
2007

Muziektheater
2008

Orkesten
2009

2010

Theater

0

1975

1980

1985

1990

1995

2000

Televisie en video

Radio en geluiddragers

Gedrukte media

PC en internet

2005

Trends in Beeld 2011 | 95

Trends in Beeld 2011 | 96

70%
60%
50%
40%
30%
20%

10%

10%

0%

1990

1995

2000

2005

0%

1990

1995

2000

2005

Gehele bevolking

12-19 jaar

20-34 jaar

Gehele bevolking

12-19 jaar

20-34 jaar

35-49 jaar

50-64 jaar

≥ 65 jaar

35-49 jaar

50-64 jaar

≥ 65 jaar

Figuur 2.22 Aandeel landelijke publieke televisie in
totale kijktijd

Rijksgesubsidieerde musea: 28%

Figuur 2.24 Bezoeken aan musea, naar soort

Overige musea: 72%

500

Inclusief rijksgesubsidieerde musea,
in miljoenen bezoeken, 2007

Nederlandse bevolking van 12 jaar en ouder

70%

80%

7

60%

70%

6

60%

5

50%

4

40%

3

30%

2

20%

1

10%

0

50%

400

20%
10%
0%

1990

1995

2000

2005

0%

1990

1995

2000

2005

Gehele bevolking

12-19 jaar

20-34 jaar

Gehele bevolking

12-19 jaar

35-49 jaar

50-64 jaar

≥ 65 jaar

35-49 jaar

Totaal bezoeken ≥ 65Betaalde
bezoeken
50-64 jaar
jaar

20-34 jaar

Gemengde
collectie

30%

Volkenkunde

40%

Natuurlijke
historie

Het kijktijdaandeel van de landelijke publieke omroep is in de periode 1990-2000 teruggelopen van de helft naar ruim een derde (figuur 2.22). Bij radio is het luistertijdaandeel gedaald van tweederde
naar een kwart. Kijkcijfers uit 2005 laten nog een dalende trend
zien (marktaandeel publieke tv-zenders 27 procent) (figuur 2.23). De
jaarlijkse onderzoeken van de Stichting Kijkonderzoek laten echter
vanaf 2006 een duidelijk herstel zien van het kijktijdaandeel van de
publieke omroep. In 2010 kwam het aandeel van de publieke televisie in totale kijktijd uit op 35 procent. Het aandeel van de landelijke
publieke omroep in de totale luistercijfers is in de periode 19902000 teruggelopen van tweederde naar een kwart. Het luisteronderzoek van Intomart Gfk (maandelijkse rapportages) toont aan dat het
luistertijdaandeel van de publieke radio zich na 2005 weer iets heeft
hersteld en in 2010 uitkomt op 32 procent.

Totaal (2007) en in schoolverband (2005-2010)

80%

Bedrijf en
techniek

Mediagebruik Nederlandse bevolking verandert sterk
Figuur 2.21 laat de trend in het mediagebruik in de periode 19752005 zien van de bevolking boven de 12 jaar. De tijd die mensen aan
radio en gedrukte media besteden, neemt al sinds 1975 af. De tijd
besteed aan het kijken naar televisie en video nam aanvankelijk toe,
maar is sinds 2000 ook aan het dalen. Het meest spectaculair is de
toename van het internetgebruik vanaf 1985.

Figuur 2.25 Bezoeken aan Rijksgesubsidieerde musea

Nederlandse bevolking van 12 jaar en ouder

Geschiedenis

Bioscoopbezoek in de lift, ook voor Nederlandse films
Het aantal bioscoopbezoeken in Nederland is opnieuw gestegen,
van 27,2 miljoen in 2009 naar 28,2 miljoen in 2010. Dat gebeurde na
een daling van 24,9 miljoen in 2003 tot 20,6 miljoen in 2005. Deze
toename in publieksbereik kan te maken hebben met het stimuleringsbeleid van de productie van Nederlandse publieksfilms of
met stijgende populariteit van dit genre. Het aandeel bezoeken aan
Nederlandse films is in 2010 circa 16 procent van het totale aantal
bezoeken aan bioscoopfilms.

Figuur 2.23 Aandeel landelijke publieke radio in
totale luistertijd

Meer bezoek aan musea, ook door jongeren
Het bezoek aan musea is met circa 4,5 procent toegenomen tussen
2005 en 2007, tot 20,5 miljoen bezoekers. De stijging was het sterkst
bij historische musea (circa 10 procent, 6,6 miljoen bezoekers). Zij
70%
trekken de meeste (betalende) bezoekers, gevolgd door musea voor
de beeldende kunst. Onder
buitenlandse bezoekers zijn de musea
60%
voor beeldende kunst het populairst (figuur 2.24). Het aantal bezoe50%musea is ook toegenomen tussen 2005
kers van rijksgesubsidieerde
en 2007, van 5,3 naar 5,6 miljoen. Over bezoeken aan rijksgesubsi40%
dieerde musea in schoolverband zijn recentere gegevens beschikbaar. Zij tonen een toename
van ruim 13 procent sinds 2007 tot 424
30%
duizend in 2010 (figuur 2.25). Hier lijken de effecten van het project
20%
Cultuur en School zichtbaar.

Beeldende
kunst

opera moesten daarentegen aan bezoek inleveren.
In absolute aantallen is het bezoek aan rijksgefinancierde podiumkunsten in Nederland met ruim 2 miljoen (inclusief bezoeken
van schoolgroepen) vrijwel stabiel ten opzichte van 2009. Met de
overdracht van twee derde van de instellingen aan het Nederlandse
Fonds voor de Podiumkunsten in 2009 is een trendbreuk ontstaan:
de bezoekersaantallen van rechtstreeks gesubsidieerde instellingen
daalden met ruim 25 procent (figuur 2.20).

Bezoeken van buitenlanders

300
2005

2006

2007

2008

2009

2010

Bezoeken in schoolverband × 1.000

Trends in Beeld 2011 | 97

Toenemende interesse voor Regionaal Historische Centra en Nationaal Archief
Sinds 2005 zijn in alle provincies, met uitzondering van ZuidHolland, de provinciale rijksarchiefdiensten met andere cultuurhistorische instellingen ondergebracht in een Regionaal Historisch
Centrum (RHC). Aan deze RHC's wordt (mede) door de rijksoverheid
financieel bijgedragen. Een van de doelen is het vergroten van het
publieksbereik. Het aantal bezoeken aan de websites van de RHC's
en het Nationaal Archief gezamenlijk is in 2010 gestegen tot ruim 36
miljoen. Het aantal fysieke bezoekers is in 2009 ook nog gestegen
(figuur 2.26).

van het internationale cultuurbeleid.

Figuur 2.26 Bezoeken aan Nationaal Archief
en Regionaal Historische Centra

Daarnaast wordt ook van rijksgesubsidieerde instellingen in de
podiumkunsten verwacht dat zij een buitenlandse presentie
handhaven. In 2010 is het aantal buitenlandse uitvoeringen van
rechtstreeks door het Rijk gesubsidieerde instellingen vrijwel
stabiel gebleven (figuur 2.27), evenals het aantal bezoeken (figuur
2.28). De sterke daling tussen 2008 en 2009 is het resultaat van een
trendbreuk (de inrichting van de BIS) (zowel figuur 2.27 als 2.28).
Ook instellingen bij het Nederlandse Fonds voor de Podiumkunsten
hebben een internationale agenda.

Fysiek en via internet, in miljoenen bezoeken

In deze paragraaf komen de kwaliteitsfactoren ‘internationale
excellentie’ en ‘ondernemerschap en gezonde bedrijfsvoering’ aan
de orde. Ondernemerschap en gezonde bedrijfsvoering zijn nauw
verbonden aan doelmatigheid, doordat ze de productiviteit en effectiviteit vergroten en tegelijkertijd de subsidieafhankelijkheid van
de cultuur- en mediasector beperken. Daarom is in 2009 gestart met
het programma Cultuurprofijt. De komende jaren zal dit aspect van
doelmatigheid meer in de schijnwerpers komen te staan.

Trends in Beeld 2011 | 98

40

0,9

30

0,7

25

0,6

800

600

20

0,5

Ondersteuning van instellingen aan de internationale top
Het Koninklijk Concertgebouworkest, het Mauritshuis en de Design
Academy in Eindhoven staan binnen hun vakgebied onbetwist
aan de internationale top. Dat maakt hen van groot belang voor
de kwaliteit van het culturele leven in Nederland en een inspiratie
voor de Nederlandse cultuursector. De instellingen dragen bij aan
de beeldvorming over Nederland in het buitenland. In de subsidieperiode 2009-2012 hebben ze daarom in totaal 4 miljoen euro extra
ontvangen om hun toppositie te versterken.

1.000

35

0,8

0,4

15

0,3

10

0,2

400

200

5

0,1
0,0

0
2005

2006

2007

2008

Fysiek (linker as)

2009

2010

0

Dans

Muziek
2006

Via internet (rechter as)

Jeugddans
en -theater
2007

2008

Musicals
2009

Orkesten

Theater

2010

Figuur 2.28 Bezoeken aan uitvoeringen podiumkunsten
buitenland
Aantal bezoeken (x 1.000) aan uitvoeringen in het
buitenland, Subsidieplan instellingen
(exclusief festivals en instellingen bij FPK)
1.000

300
800

Internationale excellentie
De Nederlandse cultuur ontwikkelt zich in een internationale
context. Volgens de Raad voor Cultuur is het voor het aanzien van
Nederland belangrijk dat Nederlandse kunstenaars zich manifesteren in het buitenland. Anderzijds is het van belang dat Nederlandse
kunstenaars en publiek kennis nemen van wat er in het buitenland
gebeurt. Het gewicht hiervan neemt alleen maar toe in de multiculturele samenleving (www.raadvoorcultuur.nl, aldaar thema Internationaal en intercultureel). Om deze redenen heeft de Stichting
Internationale Culturele Activiteiten (SICA) een belangrijke functie
binnen de BIS. Zij speelt een overkoepelende rol bij de uitvoering

Aantal uitvoeringen in het buitenland, Subsidieplan
instellingen (incl. productiehuizen, excl. festivals en
instellingen bij NFPK+)

1,0

2.3.3 Kwaliteit en doelmatigheid
Een belangrijke doelstelling van het cultuurbeleid is hoge kwaliteit.
Deze doelstelling is echter niet eenvoudig en eenduidig te meten.
Zo is voor de media onafhankelijkheid een belangrijke indicator
voor kwaliteit voor de media. Een democratie kan immers niet
functioneren zonder media waarin uiteenlopende standpunten en
stromingen een stem krijgen. In de kunstsector is artistieke kwaliteit van groot belang. In de subsidiesystematiek wordt een oordeel
daarover vooral aan professionals overgelaten.

Figuur 2.27 Presentie Rijkgesubsidieerde podiumkunsten
buitenland

250
200

600

150
400

100
200

50

0

0

Dans

Muziek
2006

Jeugddans
en -theater
2007

2008

Musicals
2009

Orkesten
2010

Theater

Dans

Muziek
2006

Jeugddans
en -theater
2007

2008

Musicals
2009

Orkesten

Theater

2010

Trends in Beeld 2011 | 99

Giften en maatschappelijk draagvlak
In haar advies ‘Meer draagvlak voor cultuur’ benadrukte de Commissie Cultuurprofijt in januari 2008 het belang van giften aan
cultuur voor culturele instellingen. Het aanboren van giften als
inkomstenbron, naast subsidie en publieksinkomsten, kan tegelijkertijd zorgen voor een gezonde financiële toestand en sterkere
binding met de maatschappij.

Figuur 2.29 Giften aan cultuur in Nederland
In miljoenen euro’s
130
2001
125
2003

Figuur 2.29 toont de vrijwillige bijdragen die vanuit verschillende
sectoren aan cultuur besteed worden. Opvallend is dat vooral
particuliere fondsen en bedrijven meer zijn gaan geven over de
afgelopen 10 jaar en dat hun giften sterk kunnen variëren van jaar
tot jaar, waarschijnlijk onder invloed van conjunctuur. De hoge piek
van giften in 2003 wordt overigens voor een deel veroorzaakt door
een verandering in de gehanteerde methodologie. Vanaf 2003 zijn
ook giften in natura van bedrijven aan cultuur, zoals de inzet van
personeel of het gebruik van materiaal of diensten, voor het onderzoek gekapitaliseerd en zodanig meegenomen in de berekening.
Ook is het belangrijk op te merken dat de achterliggende data voor
een deel gebaseerd zijn op schattingen.
Eigen inkomstennorm
Instellingen kunnen eigen inkomsten verdienen uit bijvoorbeeld
kassaopbrengsten en donaties. Zowel de eigen inkomsten als
subsidies van instellingen in de cultuurnota zijn de afgelopen vijf
jaar gestegen (figuur 2.30). Tussen 2005 en 2008 stegen de eigen
inkomsten sneller. Na 2008 is deze stijging gestagneerd, wellicht
onder invloed van de economische crisis.
Per 1 januari 2010 geldt 17,5 procent als bodemnorm voor de eigen
inkomsten als percentage van het totaal aan overheidssubsidies.
Met ingang van de volgende subsidieperiode (2013-2016) geldt de
norm als minimum voor de producerende BIS-instellingen, samen
met een groeinorm van gemiddeld 1 procent per jaar. Dat betekent
dat aan het einde van de komende subsidieperiode 2013-2016,
instellingen minimaal een eigen inkomstenpercentage van 21,5
procent moeten hebben.

120
2005

115

110

2007

105
2009
100
0

100

200

Huishoudens
Fondsen

300

400

Nalatenschappen
Bedrijven

500

600

700

Goede-doelen-loterijen

2005

2006

2007

2008

2009

Eigen inkomsten
Structurele overheidssubsidie
% eigen inkomsten t.o.v. totale structurele overheidssubsidie

Figuur 2.30 Eigen inkomsten ten opzichte van
overheidssubsidie 2005-2009
(indexcijfers met 2005=100)
130
2001
125
2003
120
2005

115

110

2007

105
2009
100
0

100

200

Huishoudens
Fondsen

Trends in Beeld 2011 | 100

300

400

Nalatenschappen
Bedrijven

500

600

700

Goede-doelen-loterijen

2005

2006

2007

2008

2009

Eigen inkomsten
Structurele overheidssubsidie
% eigen inkomsten t.o.v. totale structurele overheidssubsidie

Trends in Beeld 2011 | 101

3.
Prestaties wetenschap

3.1 Samenvatting wetenschap
Toename in onderlinge financieringsstromen en samenwerking
Er zijn veel spelers (overheid, intermediaire organisaties, bedrijven,
universiteiten inclusief medische centra en onderzoeksinstituten)
actief als het gaat om de financiering en uitvoering van onderzoek.
In de loop van de jaren is het wetenschapsbestel complexer geworden niet alleen doordat het aantal betrokkenen groter is geworden,
maar ook door het toenemend aantal onderzoeksprogramma’s dat
de betrokkenen met elkaar verbindt. De onderlinge financieringsstromen tussen de spelers zijn sterk toegenomen: naast nationale
financieringsstromen hebben ook internationale financieringsstromen, publiek en privaat, aan belang gewonnen. Dit wijst op een
toenemende afhankelijkheid, maar ook toegankelijkheid en openheid van organisaties in het wetenschapssysteem. Behalve financieringsstromen zijn er vele andere vormen van formele en informele
samenwerking, die minder gemakkelijk in cijfers zijn vast te leggen.
Internationale wetenschappelijke samenwerking neemt toe
Als relatief klein land is het voor Nederland van belang om aansluiting te houden op de internationale kennisontwikkeling. Naast een
toename van de internationale financiering is er ook een toename
in internationale samenwerking te zien tussen onderzoekers, wat
blijkt uit een sterke toename van het aandeel internationale copublicaties in de periode 2002-2010. De onderzoeksprogramma’s
van de EU hebben daaraan zeker een bijdrage geleverd.
Stijging wetenschappelijke output en een hoge wetenschappelijke productiviteit
Nederland is op het wereldtoneel een relatief kleine speler qua wetenschappelijke productie, met ongeveer 2,5 procent van het totaal.
Net als in andere landen is deze wetenschappelijke productie sterk
gegroeid. Als we deze wetenschappelijke output vervolgens afzetten
tegen het aantal onderzoekers dat daaraan een bijdrage levert, kent
Nederland een hoge productiviteit. Wel lijkt een Nederlandse publicatie gemiddeld meer te kosten dan een publicatie in een aantal
andere landen. Wetenschappelijke publicaties komen vooral voor in
de gebieden natuur en gezondheid, samen goed voor driekwart van
de totale wetenschappelijke productie.

Trends in Beeld 2011 | 102

Ontwikkeling gepromoveerden en onderzoekers
Een specifieke vorm van wetenschappelijke output betreft het
proefschrift, resultaat van een aantal jaren wetenschappelijk werk.
Het aantal proefschriften in Nederland kent een jaarlijkse stijging,
evenals het aandeel vrouwelijke gepromoveerden, al lijkt dit aandeel zich de laatste jaren te stabiliseren. Nederland heeft wat betreft
het relatief aantal proefschriften in internationaal opzicht een
inhaalslag gemaakt van een positie in de achterhoede naar een middenpositie. Ondanks een relatief hoog opgeleide bevolking en een
bovengemiddeld wetenschappelijk en technologisch arbeidspotentieel, is het relatief aantal onderzoekers in Nederland internationaal
laag. Ook het aandeel vrouwelijke onderzoekers in Nederland is laag
vergeleken met andere EU-landen.
Hoge kwaliteit Nederlands onderzoek die breed wordt gedragen
Ondanks de grote internationale competitie is en blijft de kwaliteit
van het Nederlandse onderzoek, op basis van het relatief aantal
citaties naar wetenschappelijke publicaties waar Nederlandse onderzoekers betrokken bij zijn, al vele jaren van een hoog niveau en
ruim boven het wereldgemiddelde. Deze citatiescore is in de loop
der jaren toegenomen. Wel blijkt dat deze citatiescore steeds meer
afhankelijk wordt van samenwerking in internationaal verband en
zien ook andere landen hun citatiescore toenemen. De kwaliteit van
het Nederlandse onderzoek beperkt zich niet tot een enkele sector,
maar geldt voor de volle breedte (zoals bij onderzoeksinstituten en
bedrijven).
Nederland is middenmoter wat betreft de uitgaven voor onderzoek
De totale R&D-uitgaven in Nederland laten, met wat schommelingen, een langzaam dalende lijn zien (van iets boven de 2 procent
naar een niveau van 1,8 als percentage van het bbp). Inmiddels ligt
ook het gemiddelde van de EU boven het niveau van Nederland.
Waar de publieke sector redelijk in de pas loopt en met name de
Scandinavische landen meer uitgeven, loopt de private sector sterk
achter bij de meeste andere landen (landen als Zweden en Finland geven drie keer zoveel aan private R&D uit). De Nederlandse
sectorstructuur is hier mede debet aan. De financiële crisis heeft
dit patroon versterkt. Wel doet Nederland het goed wat betreft de
private financiering van instellingen in de publieke sector (hogeronderwijsinstellingen en onderzoeksinstellingen).

Trends in Beeld 2011 | 103

3.2 Het publieke
wetenschapsbestel

zijn verbonden, aan de andere kant projectfinanciering, waarbij de
financiering bedoeld is voor de uitvoering van een specifiek project
of programma, meestal op basis van een goedgekeurd onderzoeksvoorstel.

Figuur 3.1 Het Nederlandse wetenschapssysteem en financieringsstromen

Europese Unie

Overheid

Nederland heeft een publiek wetenschapsbestel met een groot
aantal organisaties en instellingen die samen een complex geheel
vormen met verschillende functies en verschillende onderlinge
relaties. Globaal zijn er vijf verschillende niveaus te onderscheiden
(figuur 3.1, zonder het vijfde niveau):
• Het niveau waarop beleid wordt geformuleerd, door de overheid,
maar ook door wetenschapsorganisaties zoals de Koninklijke
Nederlandse Academie van Wetenschappen (KNAW) en de Nederlandse Organisatie voor Wetenschappelijk Onderzoek (NWO). Op
dit niveau bevinden zich ook adviesorganen, zoals de Adviesraad
voor Wetenschap en Technologie (AWT), terwijl ook de KNAW een
adviesrol heeft.
• Het niveau met financiers van onderzoek zoals de overheid
en intermediaire organisaties, met organisaties als NWO en
Agentschap NL, agentschap van het ministerie van Economische
Zaken, Landbouw en Innovatie (EL&I). Financiering is ook afkomstig vanuit Europese en internationale organisaties, waarbij
de Europese Unie een belangrijke rol speelt en invloed heeft op
de Nederlandse wetenschap.
• Het niveau met de organisaties die onderzoek uitvoeren:
universiteiten, universitaire medische centra, hbo-instellingen,
instituten van de KNAW, instituten van NWO, de Nederlandse
Organisatie voor Toegepast Natuurwetenschappelijk Onderzoek
(TNO), de Grote Technologische Instituten (GTI’s), een aantal
instituten voor landbouwkundig onderzoek, topinstituten en
een groot aantal andere instituten.
• Het niveau met de onderzoeksgroepen binnen die organisaties.
• Instellingen die wetenschappelijk onderzoek ondersteunen,
zoals de wetenschappelijke bibliotheekinstellingen, stichting
SURF op het gebied van computerfaciliteiten, en EG Liaison als
onderdeel van Agentschap NL op het gebied van advisering over
onderzoeksactiviteiten binnen de EU.
Figuur 3.1 maakt een onderscheid in twee brede vormen van
financiering van wetenschappelijk onderzoek: aan de ene kant
basisfinanciering, waarbij instellingen een vorm van structurele
financiering krijgen zonder dat hier specifieke voorwaarden aan

Trends in Beeld 2011 | 104

Alle organisaties in het schema zijn op verschillende manieren met
elkaar verbonden: via de financiering van programma’s en projecten, via wet- en regelgeving, via adviezen, en via talloze contacten
en overlegstructuren op organisatieniveau en persoonsniveau
(netwerken). Er vindt onderzoek plaats binnen het publieke domein
dat bestaat uit de sector hoger onderwijs (universiteiten, universitaire medische centra en hbo-instellingen) en de sector onderzoeksinstituten (waaronder NWO-instituten, KNAW-instituten, TNO en
de GTI’s). Maar daarnaast vindt er ook veel onderzoek in het private
domein plaats in kleine, middelgrote en grote bedrijven en zijn er –
in toenemende mate – publiekprivate consortia.
Het onderzoek in de sector hoger onderwijs heeft vooral een fundamenteel karakter, maar er vindt ook toepassingsgericht onderzoek
plaats. Fundamenteel onderzoek is vooral gericht op het vergaren
van kennis zonder een vooraf vastgesteld gebruiksdoel van die kennis, terwijl toepassingsgericht of vraaggericht onderzoek onderzoek
is dat is gebaseerd op specifieke economische en maatschappelijke
vragen of problemen en al een toepassingscontext kent. In de sector
onderzoeksinstituten vindt ook een mix plaats van fundamenteel
en toepassingsgericht onderzoek, maar ligt de nadruk meer op het
laatste type onderzoek. In de private sector ligt de nadruk van het
onderzoek op een combinatie van toepassingsgericht onderzoek en
ontwikkelingswerk, al vindt er ook in beperkte mate fundamenteel
onderzoek plaats. Bij ontwikkelingswerk gaat het vooral om het
maken van nieuwe materialen, producten en hulpmiddelen met
behulp van de beschikbare kennis.
Doelen en instrumenten van het wetenschapsbeleid
Terwijl vergroting van de hoeveelheid beschikbare kennis een belangrijk doel is bij het uitvoeren van wetenschappelijk onderzoek, is
het ook belangrijk dat de verworven kennis ten goede komt aan de
maatschappij. Dat gebeurt door producten en processen te vernieuwen (innovatie), maar ook door maatschappelijke organisaties in
hun functioneren te ondersteunen met kennis en door bij te dragen
aan de oplossing voor maatschappelijke problemen. Het Nederland-

Beleid
en advies

Adviesorganen

Financierende organisaties

Europese en internationale organisaties

Financiers

Uitvoerende
organisaties

Hoger onderwijsinstellingen
en publieke onderzoeksinstituten
Bedrijven
Onderzoeksgroepen
Interne allocatie

Onderzoeksgroepen

Basisfinanciering

Projectfinanciering

Figuur 3.2 OCW-uitgaven voor het wetenschapsbestel

100%

1.400

90%

1.200

80%
70%

1.000

60%

800

50%
40%

600

30%

400

20%

200

10%

0

0%

2000

2001

2002

2003

2004

2005

2006

2007

2008

Specifieke beleidsthema's

Overig

Internationale instellingen

Wetenschappelijke Bibliotheekinstellingen

TNO

KNAW

NWO

Totaal (milj. euro, rechteras)

2009

2010

Trends in Beeld 2011 | 105

se wetenschapsbeleid stelt zich daarom tot doel om te zorgen voor
een brede en duurzame basis voor het wetenschappelijk onderzoek.
Dit vindt plaats door:
• Het structureel financieren van onderzoeksinstellingen.
• Het stimuleren en behouden van kwalitatief goed en excellent
onderzoek, mede door te zorgen voor de instroom en doorstroom van onderzoekers.
• Het stimuleren van de verspreiding en het gebruik van de resultaten van wetenschappelijk onderzoek.
Het OCW-budget voor wetenschappen (exclusief de basisfinanciering van universiteiten en de werkplaatsfunctie van de universitaire
medische centra via de eerste geldstroom en het onderzoek aan
hogescholen) ondersteunt deze doelen van het wetenschapsbeleid
(figuur 3.2). Het budget gaat voor een groot deel naar de structurele
financiering van instellingen die onderzoek uitvoeren en instellingen die de uitvoering van onderzoek ondersteunen. Daarnaast
vindt er financiering plaats van specifieke beleidsprogramma’s. Het
aandeel van de structurele financiering van instellingen is in de
loop van de jaren langzaam afgenomen ten gunste van de financiering van verschillende beleidsprogramma’s, waarvan de financiering
van de Vernieuwingsimpuls bij NWO de belangrijkste is. Het aandeel
van deze structurele financiering bedroeg in 2000 90 procent, maar
daalde in 2010 tot 60 procent. NWO is een belangrijke subsidieverstrekker binnen het Nederlandse wetenschapsbestel, zowel via
specifieke programma’s, als via de financiering van eigen instituten. Het aandeel van NWO binnen de structurele financiering van
de onderzoeksinstellingen ligt op ongeveer 40 procent, daarnaast
vindt ook een deel van de gelden voor beleidsprogramma’s zijn weg
via NWO.
R&D-uitgaven
Nederland had in de jaren tachtig een investeringsniveau voor
R&D-uitgaven van meer dan 2 procent van het bbp. Vanaf begin
jaren negentig zakte dit niveau tot net onder de 2 procent (figuur
3.3). Doordat het CBS de R&D-uitgaven in de sector hoger onderwijs
in 2010 heeft herzien, ligt het niveau vanaf 2000 op ongeveer 1,9
procent van het bbp en vanaf 2007 op een niveau van 1,8 procent.
In 2009 gaf Nederland 10,4 miljard euro uit aan R&D, wat overeenkomt met een bbp-percentage van 1,82. Dat is inmiddels lager dan
het EU-gemiddelde van 1,9 procent. Met name de R&D-uitgaven van

Trends in Beeld 2011 | 106

bedrijven in Nederland zijn de laatste jaren gedaald, mede als gevolg
van de financiële crisis. In landen als Zweden en Finland geven
bedrijven drie keer zoveel aan R&D uit als in Nederland (figuur 3.4).
Dit wordt onder andere veroorzaakt door een sectorstructuur in
Nederland die minder R&D-intensief is (wat betekent dat Nederland
minder bedrijven in R&D-intensieve sectoren heeft dan andere
landen).
Het beeld van de totale R&D-uitgaven in Nederland (publiek en
privaat samen) laat zien dat Nederland internationaal gezien een
lager investeringsniveau heeft dan landen waarmee Nederland
zich vanuit de ambitie om tot de top van de kenniseconomieën te
willen behoren, wil meten, zoals de Scandinavische landen (m.u.v.
Noorwegen), België, Frankrijk, Duitsland, Zwitserland, Oostenrijk
en het Verenigd Koninkrijk. Uit een analyse van het Rathenau Instituut van de totale begrotingsuitgaven van de overheid gebaseerd
op de begrotingen 2011 en de taakstellingen vanuit het Regeerakkoord blijkt dat de directe onderzoekuitgaven van de overheid
de komende jaren dalen met een geschatte omvang van zo’n 500
miljoen euro. In veel andere landen is sprake van een stijging van de
directe onderzoeksuigaven van de overheid (European Commission,
Innovation Union Competitiveness Report 2011, 2011). De daling
in de directe uitgaven zal voor een deel gecompenseerd worden
door een structurele verhoging van de indirecte uitgaven via fiscale
faciliteiten (de Wet ter Bevordering van Speur- en Ontwikkelingswerk, WBSO) en de instelling van een innovatiefonds. In de loop der
jaren is de omvang van de WBSO toegenomen (figuur 3.5). De WBSO
is met name gericht op het stimuleren van R&D-activiteiten binnen
bedrijven, met name MKB-bedrijven. In 2009 en 2010 is het budget
tijdelijk verhoogd met respectievelijk 150 en 210 miljoen euro om de
gevolgen van de financiële crisis op te vangen en zal daarna - zoals
gezegd - een structurele verhoging plaatsvinden.

Figuur 3.3 R&D-uitgaven in Nederland als percentage
van het bbp

Figuur 3.4 R&D-uitgaven als percentage van het bbpNaar Naar
sector van uitvoering, 2009

Naar sector van uitvoering en EU-27 totaal
2,5%

4,5%
4,0%

2,0%

3,5%
3,0%

1,5%

2,5%
2,0%

1,0%

1,5%
1,0%

0,5%

0,5%
0,0%

0%
1990

1992

1994

Bedrijven

1996

1998

Hoger onderwijs

2000

2002

Instituten

2004

2006

Totaal

FIN

2008

EU-27

ZWE DEN DUI OOS OESO AUS FRA
Bedrijven

Figuur 3.5 Toegekende bedragen in het kader van de
WBSO (x 1€ miljoen)

Hoger onderwijs

BEL EU-27 VK

Instituten

NED NOO

2000-totaal

Figuur 3.6 Het wetenschapelijk en technologisch
arbeidspotentieel tussen 15 en 74 jaar
Als percentage van de beroepsbevolking

1.200

60%

1.000

50%

800

40%

600

30%

400

20%

200

10%

0

0%
2000

2001

2002

2003

2004

2005

2006

2007

2008

2009

2010

2000

2001

2002

EU-27 totaal

2003

2004

NED-totaal

2005

2006

2007

NED-man

2008

2009

NED-vrouw

Trends in Beeld 2011 | 107

Wat betreft de uitgaven in de publieke sector (de sector hoger
onderwijs en de sector onderzoeksinstituten) doet Nederland het
relatief goed, zeker na de eerder vermelde herziening van de R&Duitgaven in de sector hoger onderwijs. Alleen Zweden, Finland en
Denemarken hebben relatief hogere R&D-uitgaven in de publieke
sector.
Weinig R&D-personeel
Nederland heeft een relatief hoog opgeleide bevolking en het
wetenschappelijke en technologische arbeidspotentieel is bovengemiddeld, vergeleken met het gemiddelde van de EU-landen
(figuur 3.6). Toch is het aandeel R&D-personeel ten opzichte van de
beroepsbevolking relatief laag vergeleken met een aantal andere
EU-landen (figuur 3.7).

Figuur 3.7 R&D-personeel, als promille van de
beroepsbevolking, 2009

25%

20%

15%

10%

5%

Daar komt bij dat Nederland binnen dat R&D-personeel relatief
weinig onderzoekers heeft. Weliswaar is dat aandeel in de loop
van de jaren wel iets toegenomen, maar dat is onvoldoende om de
achterstand ten opzichte van andere landen goed te maken. Voor
een deel is deze achterstand te verklaren uit de middenpositie die
Nederland inneemt qua investeringen. Omdat het grootste deel
van de R&D-uitgaven bestaat uit personele kosten, bestaat er een
redelijk sterke relatie tussen de omvang van de investeringen en de
omvang van het personeel.
Om in de toekomst te kunnen voldoen aan de vraag naar wetenschappelijk personeel is het belangrijk om nieuw wetenschappelijk
talent aan te boren. Dat kan door vergroting van het aandeel van
groepen die op dit moment relatief weinig zijn vertegenwoordigd,
zoals vrouwen en allochtonen, en door het aantrekken van onderzoekers uit het buitenland.
In vergelijking met andere landen heeft Nederland een relatief
gering aandeel vrouwelijke onderzoekers, zoals blijkt uit Europese
cijfers. Het aandeel vrouwelijke onderzoekers in Nederland stijgt
in de loop van de jaren in alle sectoren, het sterkst bij de onderzoeksinstellingen. De universiteiten hebben het hoogste aandeel
vrouwelijke onderzoekers, gevolgd door de onderzoeksinstellingen
en daarna de bedrijven (figuur 3.8).

0%
FIN

DEN

NOO

FRA

Onderzoekers

OOS

DUI

BEL

AUS

VK EU-27 NED

Overig R&D-personeel

Figuur 3.8 Vrouwelijke onderzoekers per sector
In procenten van het totaal aantal onderzoekers per sector

Hoger onderwijs

Onderzoeksinstellingen

Bedrijven

0%
2009

Trends in Beeld 2011 | 108

ZWE

5%
2007

10%

15%
2005

20%

25%
2003

30%

35%

2001

40%

3.3 Toegankelijkheid

stroom, vooral tussen bedrijven onderling, neemt in omvang toe.

Is het stelsel van onderzoek en wetenschap toegankelijk? Zijn er
voldoende contacten en is er voldoende uitwisseling van kennis
tussen de wereld van het onderzoek en de wetenschap en de ‘buitenwereld.’ Zoeken researchintensieve bedrijven samenwerking met
excellente onderzoeksgroepen om samen kennis te ontwikkelen die
uiteindelijk leidt tot nieuwe producten en processen? Vragen die
niet zonder meer te beantwoorden zijn.

Nederland neemt internationaal al jaren een sterke positie in met
de financieringsstroom van bedrijven naar hogeronderwijs- en onderzoeksinstellingen. Het aandeel privaat gefinancierd onderzoek
in de publieke sector (hoger onderwijs én onderzoeksinstellingen)
nam in Nederland toe van 6 procent in 1990 tot 14 procent in 2009
(figuur 3.9). Het gaat hier slechts om een klein deel van de private
financiering, namelijk de financiering van bedrijven bij publieke instellingen. Van de vergelijkingslanden heeft Nederland het hoogste
percentage.

Het gaat hierbij niet alleen om samenwerking tussen wetenschappers en personen uit de wereld daarbuiten. Het gaat ook om
samenwerking tussen onderzoekers onderling, zowel nationaal als
internationaal. Immers, Nederland is een klein land, verantwoordelijk voor slechts een klein deel van de kennisproductie in de wereld.
Het is daarom van belang dat Nederlandse onderzoekers toegang
hebben tot de kennis die elders geproduceerd wordt en beschikbaar
is. Onderzoekers voeren wetenschappelijk onderzoek uit en publiceren daarover al dan niet met andere onderzoekers. Onderzoekers
en externe partijen werken op diverse manieren samen, variërend
van informeel tot formeel. Informeel via persoonlijke contacten,
personele uitwisseling en kennisoverdracht, en formeel via stages,
gastdocentschappen of financieringsstromen. Deze samenwerking
is niet altijd in cijfers of met indicatoren weer te geven.
Een deel van de samenwerking tussen wetenschappers en externe
partijen op het gebied van R&D vindt plaats door de financiering
van projecten of programma’s, zowel nationaal als internationaal.
Instellingen, binnen de overheid of daarbuiten, en bedrijven zoeken wetenschappelijke kennis bij kennisinstellingen in de publieke
sector en hebben hier financiële middelen voor. Zo besteden bedrijven R&D-activiteiten uit, bij andere bedrijven, maar ook bij hogeronderwijsinstellingen en bij onderzoeksinstellingen. Maar er loopt
ook een financieringsstroom vanuit onderzoeksinstellingen naar
hogeronderwijsinstellingen. Hogeronderwijsinstellingen besteden
zelf nauwelijks R&D uit. Naast een toenemende financiële stroom
binnen Nederland, is er ook een toename te zien in grensoverschrijdende geldstromen voor R&D. De financiering door de EU is
hiervoor deels verantwoordelijk (de EU met zijn kaderprogramma’s
die een steeds grotere omvang hebben), maar ook de private geld-

In Nederland is, net als in de meeste landen, binnen de publieke
sector het aandeel private financiering het grootst bij de onderzoeksinstellingen. In 2009 werd 32,4 procent van de omzet door
R&D van onderzoeksinstellingen gefinancierd door bedrijven
tegenover 8,2 procent in de hogeronderwijssector. Bij TNO en de
Grote Technologische Instituten (GTI’s) zijn de percentages private
financiering hoog, en variëren van 40 tot 80 procent (figuur 3.10).
Nederlandse onderzoekers werken veel met elkaar samen, maar
vaak ook met onderzoekers uit het buitenland, vooral uit de VS,
Duitsland en het Verenigd Koninkrijk, maar ook met onderzoekers
uit Frankrijk en België. De kaderprogramma’s van de EU hebben
aan de samenwerking met onderzoekers uit andere EU-landen een
belangrijke bijdrage geleverd. De aandelen internationale co-publicaties liggen ongeveer tussen de 42 en 57 procent (figuur 3.11). In de
VS, China, Japan en Zuid-Korea liggen deze aandelen lager, tussen
de 20 en 30 procent.
De aantallen co-publicaties zijn tussen 2002 en 2010 sterk toegenomen, met groeipercentages tussen de 61 en 128. De toename voor
Nederland bedroeg 90 procent in deze periode. Als we dit uitsplitsen naar clusters van disciplines dan varieert de groei van 66 tot 251
procent. Het gebied natuur kent de laagste toename, maar heeft van
oudsher al een groot aandeel co-publicaties. Het gebied taal en cultuur kent die traditie niet, en de groei in het aantal co-publicaties is
daar dan ook het grootst (figuur 3.12).
Succesvolle publiek-private samenwerking kan niet alleen leiden tot
kennis die een bedrijf kan gebruiken bijvoorbeeld voor een succesvolle innovatie, maar ook tot een gezamenlijke publicatie (dat kan

Trends in Beeld 2011 | 109

een bedrijf in hetzelfde land zijn of in een ander land). Het betreft
een beperkt aandeel van alle publicaties van een land, en varieert
tussen de 1 en 10 procent. Nederland doet het met een aandeel van
5,7 goed in vergelijking met andere landen (figuur 3.13). Als we bij
deze publiek-private co-publicaties inzoomen op de Nederlandse
universiteiten dan blijkt uit een internationale ‘scoreboard’ van de
Universiteit Leiden (Centrum van Wetenschaps- en Technologie
Studies) dat de Nederlandse universiteiten het heel goed doen. Bij
de top 300 van Europese universiteiten (gebaseerd op hun totale
publicatie-output) staan de Technische Universiteiten van Delft en
Eindhoven in de top-10. Alle 13 Nederlandse universiteiten staan in
de top-300. De andere Europese top 10-universiteiten komen uit
Oostenrijk, het VK en de Scandinavische landen.

Figuur 3.9 Aandeel privaat gefinancierd onderzoek in
publieke kennisinstellingen

Figuur 3.11 Aandeel internationale co-publicaties

Naar 2000 en 2009 (of dichtstbijzijnde jaar)

% toename tussen 2002 en 2010

16%

140%

60

Taal en cultuur
14%

120%

50

12%

Gedrag en
maatschappij

100%

40

10%

Recht

80%

Economie

60%

Techniek

30

8%
6%

20

40%

4%

Samenwerking komt ook tot stand in het kader van innovatieve activiteiten van bedrijven. Van alle innovatieve bedrijven in Nederland
heeft 35 procent een samenwerkingsverband met een universiteit
en 25 procent met een onderzoeksinstelling (figuur 3.14). In beide
gevallen scoort een aantal andere EU-landen hoger dan Nederland.
Zo scoort Finland met percentages van respectievelijk 76 en 63 een
stuk hoger. Nederland presteert wat betreft de universiteiten hoger
dan Denemarken, Frankrijk en het Verenigd Koninkrijk, terwijl Nederland het bij de onderzoeksinstellingen beter doet dan Frankrijk,
het Verenigd Koninkrijk, Zweden, Oostenrijk en Duitsland.

Figuur 3.12 Het aandeel internationale co-publicaties van
Nederlandse onderzoekers naar hoofdgebied

In 2006-2009 en de toename tussen 2002 en 2010

Totaal

10

2%

Gezondheid

20%
Landbouw
0%

0

0%
NED

DUI

BEL

FIN

EU-27 AUS

Hoger onderwijs

OOS

Instituten

VK

ZWE

FRA

OOS

DEN

BEL

DEN

ZWE

NED

FIN

Aandeel 2006-2009

2000

Figuur 3.10 Aandeel private financiering van enkele
publieke instellingen

FRA

VK

DUI

Natuur

AUS

Toename 2002-2010

0%

Figuur 3.13 Publiek - private co-publicaties als percentage
van de totale publicatie output
Van 2007-2008

50%

100%

150%

200%

250%

300%

Figuur 3.14 Samenwerkingspartners van innovatieve
bedrijven met universiteiten en publieke
onderzoeksinstituten
2006-2008

Communicatie is belangrijk om de resultaten van wetenschappelijk
onderzoek toegankelijk te maken voor het publiek. Kennisinstellingen (universiteiten, hogescholen, onderzoeksinstellingen en
academische ziekenhuizen) hebben hierin een eigen verantwoordelijkheid. In de praktijk betekent dit vooral het communiceren van
wetenschappelijke onderzoeksresultaten en het promoten van de
studierichtingen om de studenteninstroom te bevorderen. Daarnaast subsidieert het ministerie van OCW de Stichting Nationaal
Centrum voor Wetenschap en Technologie die hiervoor:
- het Science Center NEMO in Amsterdam ondersteunt
-	een themamaand over wetenschap en techniek organiseert
-	de website www.kennislink.nl onderhoudt, die toegang geeft tot
wetenschappelijke kennis, en
-	een subsidiefonds beheert dat bestemd is voor kleine science
centra en activiteiten van de vereniging van samenwerkende
centra en musea in wetenschap en techniek.

Trends in Beeld 2011 | 110

80

7%

90%
80%

70

6%

70%

60
5%

60%

50

50%

4%

40

40%
30

3%
30%

20

2%

20%

10

10%

1%
0

0%
MARIN

TNO

ECN
2008

2009

Deltares

FIN

0%
DEN

NED

ZWE

FIN

DUI

BEL

VK

FRA

AUS

DUI

OOS

BEL

Universiteiten

ZWE

NOO

NED

DEN

FRA

VK

Onderzoeksinstellingen

Trends in Beeld 2011 | 111

3.4 Kwaliteit
3.4.1 Wetenschappelijk output
De output van het wetenschapsbestel kent verschillende vormen.
Wetenschappelijke publicaties vormen een belangrijke categorie.
Dit type publicatie is weer onder te verdelen in twee subcategorieën:
1.	Publicaties in gerefereerde tijdschriften (tijdschriften waarbij de
publicaties onderworpen zijn aan beoordeling door vakgenoten).
2.	Publicaties in andere wetenschappelijke tijdschriften, bijdragen
aan boeken, monografieën en proefschriften.
Andere vormen van output zijn bijdragen van onderzoekers aan
conferenties, beleidsgerichte rapporten, publicaties in populairwetenschappelijke tijdschriften, ontwerpen, catalogi, machines en
apparatuur.
Publicaties in internationale gerefereerde wetenschappelijke tijdschriften waaraan Nederlandse onderzoekers een bijdrage hebben
geleverd, maken ongeveer 2,5 procent uit van het wereldtotaal.
Gezien de grootte van ons land is dat een goede prestatie (zie ook
par. 3.5). Nederlandse onderzoekers produceerden in 2010 ongeveer
31.000 wetenschappelijke publicaties, die overigens vaak met andere onderzoekers uit Nederland of het buitenland zijn geschreven (zie
par. 3.3). Het aantal Nederlandse publicaties is tussen 2002 en 2010
met 57 procent gestegen (figuur 3.15). Van de vergelijkingslanden
laten alleen België en Australië een sterkere groei zien. Daarnaast
zijn er landen met een zeer sterke groei, zoals China (243 procent),
Zuid-Korea (134 procent) en Ierland (122 procent).
Nederlandse publicaties komen het meest voor in de gebieden natuur en gezondheid (figuur 3.16). In vergelijking met andere landen
publiceren Nederlandse onderzoekers minder in het gebied natuur.
China kent het hoogste aandeel met 56 procent tegenover Nederland met 39 procent. Nederland publiceert weer meer in het gebied
gezondheid. Nederland heeft een aandeel van 38 procent tegenover
China dat het laagste aandeel heeft met 15 procent. Nederland
publiceert net als Australië, het Verenigd Koninkrijk, Noorwegen
en de Verenigde Staten zo’n 10 procent in het gebied gedrag en
maatschappij (inclusief economie). Het aandeel landbouw is in alle
landen laag, slechts enkele procenten, evenals het aandeel van het
gebied recht. Uitschieters bij techniek (> 10 procent) zijn te vinden

Trends in Beeld 2011 | 112

in China en Zuid-Korea.

Figuur 3.15 Wetenschappelijke publicaties

Figuur 3.16 Publicatie-output naar wetenschappelijke
hoofdgebieden 2010

Omvang 2010 en groei tussen 2002 en 2010

De universiteiten nemen het grootste deel van de Nederlandse wetenschappelijke publicaties voor hun rekening, 87 procent (figuur
3.17). Dat is inclusief de publicaties van de universitaire medische
centra, die veel publiceren: zo’n 40 procent van het Nederlandse
totaal (NOWT, 2010). Ook de publieke onderzoeksinstituten dragen
bij aan de wetenschappelijke output van Nederland, met 12 procent
van het totaal. Vooral de instituten van NWO zijn actief in het
publiceren en laten tussen 2003 en 2010 bijna een stijging van 60
procent zien (figuur 3.18). Bij de instituten van KNAW is sprake van
een verdubbeling tussen 2004 en 2010, zij het dat de omvang van
het aantal publicaties bij deze instituten lager ligt (figuur 3.19). De
publicaties in gerefereerde tijdschriften vormen bij zowel de instituten van NWO als die van de KNAW de grootste groep van de totale
wetenschappelijke output.

80%

100.000

70%
80.000

60%

Het aandeel vrouwelijke gepromoveerden heeft de afgelopen jaren
een inhaalslag gemaakt en steeg van 18 procent in 1990/91 tot 42
procent in 2009/10. De laatste paar jaar is dit aandeel stabiel (figuur
3.20).

DUI
OOS
FIN

50%

60.000

40%
40.000

30%

ZWE
BEL
DEN
NOO

20.000

0

Een specifieke vorm van output vormen de proefschriften, het resultaat van een promotietraject van gemiddeld vijf jaar, zoals blijkt uit
cijfers van de VSNU. Bij deze promoties is al geruime tijd sprake van
een jaarlijkse stijging. Het CBS registreerde in het academische jaar
2009/10 ruim 3.700 promoties (figuur 3.20). Als we dat vergelijken
met het aantal promoties in 1990/91 (het waren er toen 1.900), dan
is sprake van een jaarlijkse stijging van 5 procent. De groei tussen
2008/09 en 2009/10 was zelfs 13 procent. De promoties vinden voor
ongeveer driekwart plaats in de bètawetenschappen. Dit aandeel
is vanaf het jaar 2000 tamelijk stabiel. Het aandeel van de gammawetenschappen schommelt rond 20 procent, het aandeel van de
alfawetenschappen tussen 7 en 9 procent.

FRA

20%

VK

10%

AUS

0%
VK

DUI

FRA

AUS

Output 2010

NED

ZWE

BEL

DEN

OOS

NED
0%

FIN

10%

Groei 2002-2010 (rechteras)

20%

30%

Natuur
Landbouw

Figuur 3.17 Nederlandse wetenschappelijke publicaties

40%

50%

60%

Techniek
Gedrag & maatschappij

70%

80%

90%

100%

Gezondheid
Taal & cultuur

Figuur 3.18 Wetenschappelijke output van door NWO
gefinancierd onderzoek

Naar institutionele sector, 2002 en 2010

12.000
Universiteiten
(incl. UMC’s)

10.000

Onderzoeksinstituten

8.000

Ziekenhuizen

6.000
4.000

Bedrijven

2.000

Overige
instellingen
0%

20%

40%

2010

60%

2002

80%

100%

0
2003

2004

2005

2006

Publicaties in gerefereede tijdschriften
Bijdrage aan boeken
(Bijdragen aan) boeken en monografieën
Conferentiepapieren

2007

2008

2009

2010

Publicaties in andere wetensch. tijdschriften
Monografieën
Proefschriften
Overige profess. producten en publicaties

Trends in Beeld 2011 | 113

3,0
1.400

4.000

1.200

3.500

2,5

2,0

2.000
600

1,5

Monografieën
Overige profess. producten en publicaties

Figuur 3.20 Nederlandse promoties, omvang en het aandeel
van vrouwen

4.000

50%

30

50%

25

40%

20

30%

15

20%

10

10%

5

Mannen

0%

0

0

Vrouwen
DUI
ZWE % vrouwen
FIN

VK

2009-10

2008-09

2007-08

2006-07

2005-06

2004-05

2003-04

2002-03

2001-02

2000-01

0%
1999-00

1997-98

0,5

1996-97

1995-96

1994-95

1993-94

1992-93

1991-92

2010

1990-91

2009

2009

DEN

NED

FRA

BEL

EU-27

40%

3.000

ZWI

DUI

NED

ZWE

FIN

FRA

BEL

OOS

DEN

VK

NOO

AUS

groei 2004-2009 in % (rechteras)

Figuur 3.23 Verdeling octrooien naar sector

Figuur 3.24 Citatie-impactscore

2007

Van de jaren 2006-2009

1.8

ZWE

1.6

FIN
3.500

DUI

1.4

DEN

2.500

30%

2.000
20%

1.500

1.2

NED
EU-27

1.0

VK

0.8

NOO

1.000

10%

500
0%

Mannen

Vrouwen

% vrouwen

2009-10

2008-09

2007-08

2006-07

2005-06

2004-05

2003-04

2002-03

2001-02

2000-01

1999-00

1998-99

1997-98

1996-97

1995-96

1994-95

1993-94

1992-93

0
1991-92

200
Octrooien
zijn vooral het resultaat van onderzoek in de private
sector. De octrooiproductie van (semi-) publieke instellingen is re0
latief klein,
met
zijn
(10
2007 Uitschieters
2004 in Nederland
2005
2006 5 procent.
2008
2009België 2010
procent),
Australië
(9
procent)
en
Frankrijk
(8
procent)
(figuur
3.23).
Publicaties in andere wetensch. tijdschriften
Publicaties in gerefereerde tijdschriften

2008

Publicaties in andere wetensch. tijdschriften
Monografieën
Overige profess. producten en publicaties

Publicaties in gerefereerde tijdschriften
Bijdragen aan boeken
Proefschriften

1990-91

Nederland produceert - vergeleken met andere landen – relatief veel
1.400
octrooien (afgezet tegen het aantal inwoners of een genormeerde
1.200
geldeenheid).
Bij de octrooien die via het EPO zijn aangevraagd nam
Nederland in 2009 van de Europese landen na Zwitserland en Duits1.000
land de derde positie in (5 procent van alle bij het EPO aangevraagde
octrooien)(figuur
3.22). De VS is de grootste aanvrager met 24,5
800
procent, gevolgd door Japan met 14,8 procent. Philips is de grootste
600
aanvrager
met ruim 2.500 aanvragen en levert zo een belangrijke
bijdrage
aan de Nederlandse positie.
400

0
2007

2006

60%

10%

1,0
500

2005

35

20%

1.000

2004

70%

30%

800

0

per 100 miljoen R&D-uitgaven in PPP $

40%

2.500

200

Figuur 3.22 Aantal EPO-octrooien

50%

3.000

1.000

400

Naast wetenschappelijke output via onder andere publicaties kent
onderzoek ook technologische output, zoals octrooien. Octrooien
vormen met name voor bedrijven een middel om het intellectueel
eigendom van uitvindingen te beschermen. Octrooien kunnen
worden aangevraagd bij diverse octrooibureaus:
• het Europese Octrooibureau (EPO)
• het United States Patent and Trademark Office (USPTO)
• het Japanse octrooibureau (JPO)
• de World Intellectual Property Organisation (WIPO) voor wereldwijde octrooien. Wanneer octrooien zijn aangevraagd via EPO,
USPTO en JPO, dan is er sprake van een triade-octrooi.

Trends in Beeld 2011 | 114

Figuur 3.21 Aantallen promoties, als aandeel van 1.000
personen in de bevolkingsgroep 25 tot 34 jarigen

1.500

3.4.2 Technologische output

Bijdragen aan boeken
Proefschriften

Figuur 3.19 Wetenschappelijke output van door KNAW
gefinancierd onderzoek

1998-99

Als we het aantal promoties koppelen aan de leeftijdsgroep 25- tot
34-jarigen, de periode waarin de meeste promoties zijn te verwachten, dan kent Nederland in de periode 2004 tot en met 2009 met
39 procent een relatief sterke stijging. Alleen Denemarken kende
met 62 procent een grotere relatieve stijging. Internationaal gezien
neemt Nederland in 2009 een middenpositie in als het gaat om het
aantal promoties per duizend personen in deze leeftijdscategorie
(figuur 3.21). De relatieve stijging in Nederland is niet alleen te
danken aan de toename van het aantal promoties, maar ook aan de
afname van de totale omvang van de leeftijdsgroep 25- tot 34-jarigen.

0.6

FRA
BEL

0.4

OOS

0.2

AUS

0.0
0%

10%

20%
Bedrijven

30%

40%
Instituten

50%

60%

70%

Hoger onderwijs

80%
Overig

90% 100%

ZWI DEN NED

VS

VK

ZWE IER

Alle publicaties

BEL CAN NOO FIN AUS DUI OOS FRA

Internationale co-publicaties

Trends in Beeld 2011 | 115

Het relatief hoge aantal citaties van wetenschappelijke publicaties
waarbij Nederlandse onderzoekers zijn betrokken, laat zien dat het
Nederlandse wetenschappelijk onderzoek internationaal gezien een
hoog niveau heeft. Dit hoge niveau is kenmerkend voor een lange
reeks van jaren, zoals ook blijkt uit NOWT-rapporten in de periode
1994-2010. De citatie-impact van de Nederlandse onderzoekpublicaties (althans de publicaties waar Nederlandse onderzoekers
betrokken bij zijn) ligt in de periode 2006-2009 40 procent boven
het mondiale gemiddelde (figuur 3.24). In vergelijking met eerdere
jaren is deze citatie-impact licht toegenomen. Als naar alle landen
van de wereld wordt gekeken neemt Nederland weer een derde
positie in, waar Nederland in de periode 2005-2008 nog een vierde
positie innam. Alleen Zwitserland en Denemarken scoren hoger dan
Nederland.
Dat hoge niveau is, met enige variatie, terug te vinden in alle
sectoren waar onderzoek wordt uitgevoerd. De citatiescore van de
verschillende sectoren varieert van 0,89 (het wereldgemiddelde is
1) voor de categorie musea tot 1,58 voor de publieke onderzoeksinstellingen (met de NWO- en KNAW-instituten, maar ook met het
NKI, TNO, RIVM en KNMI) (figuur 3.25). Vanwege de omvang van het

Trends in Beeld 2011 | 116

aantal publicaties bepaalt de score van de universiteiten (1,41) in
sterke mate de totaalscore van Nederland.

Figuur 3.26 Nederlandse citatie-impactscore van enkele
Nederlandse (groepen van) instituten

Figuur 3.25 Nederlandse citatie-impactscore naar
institutionele sector
Van 2002 tot en met 2009

De citatiescore varieert per wetenschappelijk gebied en binnen de
gebieden tussen disciplines. De score is hoger in de bètadisciplines
dan in de gamma- en alfadisciplines, met uitzondering van de technische wetenschappen (figuur 3.27). In de meeste disciplines is de
citatiescore lager wanneer er sprake is van een eerste Nederlandse
auteur. De kwaliteit van het Nederlandse onderzoek blijkt niet
alleen uit de citatiescores bij wetenschappelijke publicaties, maar
ook uit de positie van Nederlandse universiteiten in internationale
ranglijsten, de deelname van Nederlandse onderzoekers aan de
kaderprogramma’s van de EU en de subsidierondes van de European
Research Council (ERC). De ERC is enkele jaren geleden opgericht
om grensverleggend onderzoek binnen de EU te ondersteunen, op
basis van de selectie van excellent onderzoek. De - persoonsgerichte
- programma’s van de ERC zijn vergelijkbaar met die van de NWO,
hoewel de concurrentie groter is, doordat deze op Europees niveau
plaatsvindt.

450%
400%

3.0

Overheids
instellingen
Universiteiten
(incl. UMC's)

350%

2.5

300%

2.0

250%
200%

1.5

Bedrijven

150%
100%

1.0

Ziekenhuizen

50%

0.5
Verenigingen

0%

0.0

0,50

0,70

0,90

1,10

2006-09

1,30

1,50

1,70

2006/09

2002-05

NIVEL

TNO

TTI FN

Deltares

BPRC

NWO-inst.

RIVM

KNAW-inst.

Musea

NKI

-50%
ECN

Hogescholen

KNMI

De citatiescores zijn in het algemeen hoger wanneer er sprake is
van internationale samenwerking bij publicaties (figuur 3.24). Voor
Nederland stijgt de citatiescore dan van 1,40 tot 1,60. Zo’n stijging
vindt ook plaats in andere landen. De stijging geldt in Nederland
voor alle institutionele sectoren en ook voor bijna alle disciplinaire
gebieden.

3.5

Onderzoeks
instituten

TTI DPI

Kijken we naar de ontwikkeling vanaf 2002, dan zijn er twee
sectoren die een duidelijke stijging laten zien in de citatiescore: de
musea en de hogescholen. Dit zijn overigens twee sectoren met
een laag outputaandeel (respectievelijk 0,4 en 0,5 procent van het
totaal). Nederland kent verschillende instituten die ver boven het
gemiddelde scoren, zoals TTIW WETSUS, KNMI en het BPRC (figuur
3.26). Daarnaast hebben ook verschillende van de NWO- en KNAWinstituten een zeer hoge citatiescore. Overigens kan men niet in alle
gevallen die hoge score vasthouden en zijn er instituten met een
dalende citatiescore.

TTIW WETSUS

Niet alleen het aantal wetenschappelijke publicaties is belangrijk,
minstens zo belangrijk, zo niet belangrijker, is de kwaliteit ervan.
Citaties die wetenschappelijke publicaties krijgen in andere wetenschappelijke publicaties worden vaak gebruikt als een indicatie voor
de kwaliteit van het wetenschappelijk onderzoek. Het relatief aantal
citaties is een indirecte maat voor kwaliteit. Beoordeling door
vakgenoten, zoals de onderzoeksbeoordelingen van het universitaire en para-universitaire onderzoek in Nederland, is een meer
directe manier, maar gegevens hierover zijn niet voor andere landen
beschikbaar. Overigens worden de publicaties in wetenschappelijke
tijdschriften ook beoordeeld door vakgenoten. Het werken met
citaties en citatiescores als maatstaf is het beste bruikbaar bij wetenschappelijke publicaties in de bètawetenschappen en in sommige
gammawetenschappen. Het is minder geschikt om de kwaliteit
van het onderzoek van de alfawetenschappen en sommige van de
technische wetenschappen te beoordelen. In deze wetenschappen
vindt de output vaak op andere manieren plaats dan in publicaties
in wetenschappelijke tijdschriften, al verandert dat langzamerhand.

Max Planck Instituut
Psycholinguïstiek

3.4.3 Citatie-impact

% groei t.o.v. 2002/05 (rechteras)

Figuur 3.27 Nederlandse citatie-impactscore naar
wetenschappelijk hoofdgebied
Van de jaren 2006-2009
Totaal

Natuur

Gezondheid

Landbouw
Gedrag en
maatschappij

Techniek

Economie
1,00

1,10

1,20

1,30

1,40

1,50

Trends in Beeld 2011 | 117

3.5 Doelmatigheid
R&D in Nederland kent verschillende financieringsbronnen: de
overheid, bedrijven, andere nationale bronnen (waaronder de
charitatieve fondsen) en het buitenland. De R&D-investeringen
van de overheid (als percentage van het bbp) daalden in de periode
1990-2000, maar kenden in 2005 weer een lichte opleving. Dit heeft
echter niet geleid tot hogere totale R&D-uitgaven voor Nederland.
Bedrijven zijn namelijk minder in R&D gaan investeren in de periode vanaf 1990 (figuur 3.28). Het verschil met de ons omringende
landen wordt daardoor niet kleiner, maar eerder groter. De financiering vanuit het buitenland, die vooral een private financiering is,
steeg in de loop van de jaren negentig sterk, maar is al een aantal
jaren relatief stabiel.
Het is belangrijk dat het publiek gefinancierde geld op een doelmatige manier wordt besteed. We kunnen die doelmatigheid op
verschillende manieren benaderen:
a.	Is het wetenschapssysteem zo ingericht dat het optimaal gebruik
maakt van de aanwezige ‘middelen’ (organisaties, financiële
instrumenten, wetgeving, bestuurlijke inrichting)?
b.	Leveren de ingezette middelen (geld, menskracht) voldoende
opbrengsten op?
c.	Zetten organisaties in het wetenschapsveld hun middelen effectief in? Wordt het geld besteed aan onderzoek?
Ad a. De eerste vorm van doelmatigheid is voor een deel lastig te
beoordelen, omdat die vooral vraagt om een kwalitatieve systeembeoordeling. Er gaan steeds meer stemmen op die zeggen dat het
Nederlandse wetenschapssysteem te complex is geworden in de
loop van de jaren met een veelheid aan organisaties en programma’s. Op deelaspecten zijn er wel mogelijkheden om doelmatigheid
te beoordelen, bijvoorbeeld door te kijken hoe goed instellingen
het potentieel aan arbeidskrachten en veelbelovende onderzoekers
weten aan te trekken en vast te houden.
Vrouwelijk talent lijkt niet optimaal benut te worden. Immers, het
aandeel vrouwelijke afgestudeerden aan universiteiten bedraagt al
meer dan de helft van het totaal, terwijl het aandeel vrouwelijke onderzoekers in de verschillende sectoren duidelijk lager ligt (zie ook

Trends in Beeld 2011 | 118

figuur 3.8). Zo is ook te zien dat aan de universiteiten het aandeel
vrouwelijk personeel steeds lager wordt naarmate de functiecategorie hoger wordt. Iets minder dan de helft van de promovendi is
vrouw, maar dit aandeel is tot 12,3 procent gedaald bij de hoogleraren. Wel neemt het aandeel bij de verschillende functiecategorieën
langzaam toe (figuur 3.29).
Het programma ‘Vernieuwingsimpuls’ van NWO zorgt voor instroom van wetenschappelijk talent. NWO beoordeelt en honoreert
de onderzoeksvoorstellen van onderzoekers. Met name de VENIbeurs is gericht op net gepromoveerde onderzoekers, die een loopbaan ambiëren in de wetenschap. Gegevens in de jaarverslagen van
NWO laten zien hoe de doorstroom van gehonoreerde onderzoekers
verloopt, niet alleen van de VENI-gehonoreerden, maar ook die van
VIDI- en VICI-beurzen. Hieruit blijkt dat veel van de gehonoreerden
na enkele jaren doorstromen naar een hogere wetenschappelijke
functie (ook niet-gehonoreerden stromen door, maar die doorstroming verloopt langzamer). Het aandeel postdocs neemt flink af ten
gunste van functies als universitair docent, universitair hoofddocent
of hoogleraar (figuur 3.30). Een in 2007 gehouden evaluatie onder
indieners van het programma wees ook uit dat de Vernieuwingsimpuls een positief effect heeft op de wetenschappelijke loopbaan van
onderzoekers, in de vorm van een vaste aanstelling, een vooruitgang in functie, het uitvoeren van baanbrekend onderzoek en het
binnenhalen van nieuwe subsidies. Dit heeft er mede toe geleid dat
er vanaf 2008 extra geld aan het programma is toegekend, waardoor
de omvang van de Vernieuwingsimpuls in 2010 ruim 180 miljoen
euro bedroeg.

Figuur 3.28 R&D-uitgaven in Nederland, naar
financieringsbron, als % van het bbp

Figuur 3.29 Het aandeel vrouwen bij het universitair
personeel, naar functiecategorie, 2000 en 2010

1.2%

50

1.0%

120%

100%

40

0.8%

80%
30

0.6%

60%
20

0.4%

40%
10

0.2%

0.0%

20%

0%

0
1990

1995

2000

2005

Overheid

Bedrijven

Overig

2009

WP-totaal Hoogleraar
2000

UHD
2010

Overig WP Promovendi

UD

Groeipercentage (rechteras)

Figuur 3.30 Loopbaanontwikkeling van gehonoreerden in
vernieuwingsimpuls, 2010

Figuur 3.31 Universitair personeel

50%

60%

Tot 35 jaar, in procenten per functiecategorie

40%
50%
30%

De doorstroming van nieuw en jong wetenschappelijk talent zou
mede tot uiting moeten komen in verschuivingen in de leeftijdsverdeling van het wetenschappelijk personeel aan universiteiten.
Is bijna 100 procent van de promovendi jonger dan 35 jaar, in de
andere functiecategorieën is dit beduidend lager. Bij de categorie
‘overig wetenschappelijk personeel’ (OVWP) is er nog een flinke
groep van rond de 50 procent, bij de universitair docenten (UD) ligt
dit aandeel net boven de 20 procent, al is het in de loop van de jaren
wel toegenomen. Dat kan niet gezegd worden van de categorieën
universitair hoofddocent (UHD) en de categorie hoogleraar (HGL).
Bij de categorie hoogleraren is het aandeel zelfs teruggelopen van
1,3 procent in 2000 tot 0,3 procent in 2010 (figuur 3.31).

20%

40%

10%
30%
0%
-10%

20%

-20%
10%
-30%
-40%

0%
VENI
Postdoc

VIDI

VICI

Universitair docent
Buiten wetenschap

Universitair docent
Hoogleraar

Totaal

2000

2001

2002
HGL

2003

2004
UHD

2005

2006
UD

2007

2008

2009

2010

OVWP

Trends in Beeld 2011 | 119

Ad c. Doelmatige uitoefening van taken kan ook bepaald worden
door binnen Nederland te kijken naar het niveau van onderzoeksorganisaties. We doen dat hier voor NWO, de belangrijkste financieringsorganisatie voor (fundamenteel) wetenschappelijk onderzoek,
waarbij de financiering van wetenschappelijke projecten en programma’s in de meeste gevallen plaatsvindt op basis van competitie.
De totale beheerskosten van NWO lagen op een niveau van 5,2
procent in 2010. Ze zijn daarbij sinds 2003 afgenomen, toen het
percentage 7,1 was. Dit betreft overigens alleen de beheerskosten
binnen NWO, niet de tijd die de (maar dan 8.000) referenten in
binnen- en buitenland hebben besteed aan het beoordelen van de
5.400 aanvragen.
Een andere manier om naar doelmatigheid op organisatieniveau
te kijken, is de mate waarin aanvragen voor onderzoek gehonoreerd kunnen worden. Om een zo hoog mogelijke kwaliteit van het
onderzoek te bevorderen en gezien het gelimiteerde budget dat
beschikbaar is, wordt slechts een deel van het onderzoek gehonoreerd. Maar omdat onderzoekers tijd en energie moeten steken in
het schrijven van onderzoeksaanvragen moet het aandeel onderzoeksaanvragen dat gehonoreerd wordt niet te laag liggen. NWO
zelf streeft naar een honoreringspercentage van 40, te zien als een

Trends in Beeld 2011 | 120

maat voor doelmatigheid.
In 2010 bedroeg het (netto-)honoreringspercentage bij NWO 29
procent (tegenover 33 procent in 2008), maar er zijn grote verschillen in percentages tussen de verschillende strategische doelen
van NWO. Bij het thema ‘ruimte voor onderzoekers’ bedroeg het
honoreringspercentage 27, terwijl dit bij het thema ‘bundeling van
krachten’ 64 was (figuur 3.33). De competitie is het grootst binnen
het thema ‘ruimte voor onderzoekers’. Dit komt voornamelijk door
de aanvraagdruk bij de talentprogramma’s (met programma’s als de
Vernieuwingsimpuls, Aspasia, Rubicon en Mozaïek) en het subsidieprogramma Vrije competitie.

Figuur 3.32 Wetenschappelijke publicaties per 100
onderzoekers (alle sectoren), 2010

Figuur 3.33 Netto honoreringspercentages NWO

70

70%

8

60%

7

Naar actielijn, 2010

60

5

40%

4

40
30%
30

Een belangrijk programma binnen het thema ‘ruimte voor onderzoekers’ is de Vernieuwingsimpuls, die als doel heeft om de
vernieuwing van het onderzoek aan de Nederlandse universiteiten
en para-universitaire instituten te bevorderen. Dat het een populair
programma is, blijkt wel uit het honoreringspercentage dat lager is
dan het totaalpercentage van het thema ‘ruimte voor onderzoekers’,
namelijk 20 procent (figuur 3.34). Dit percentage is tussen 2005 en
2008 langzaam afgenomen van 24 naar 20 procent. Het percentage
varieert daarnaast per wetenschapsgebied en ligt tussen de 15 en
26 procent. Een voorzichtige conclusie is dat er een hoop werk
verzet wordt (door het schrijven van onderzoeksaanvragen, die niet
worden gehonoreerd), waar niet altijd een vervolg aan kan worden
gegeven (soms kan een voorstel nog wel in een andere context - al
dan niet met aanpassingen - worden gebruikt).

6

50%

50

3

20%

20

10%

10

0%

2
1
0
Ruimte voor
onderzoekers

0
NED

BEL

AUS

ZWE

VK

DEN

OOS

DUI

FRA

FIN

x 1 miljoen

Ad b. Doelmatigheid kan daarnaast worden beoordeeld door te
kijken naar het aantal wetenschappelijke publicaties per onderzoeker. Een vergelijkbare maatstaf is het aantal wetenschappelijke
publicaties, gekoppeld aan de ingezette hoeveelheid geld. Aan die
indicator zitten wel wat haken en ogen, omdat de financiële basis
per land kan verschillen.
De beoordeling van deze vorm van doelmatigheid is afhankelijk
van de maat waarmee de publicaties worden vergeleken. Nederland
kent een hoge publicatieproductiviteit als het gaat om het aantal
wetenschappelijke publicaties per onderzoeker (figuur 3.32). Van
de vergelijkbare landen scoort alleen Zwitserland beter (score 88,8).
Als het aantal publicaties vergeleken wordt met het aantal inwoners
van een land, dan doen ook Denemarken, Noorwegen en Zweden
het beter dan Nederland. Maar wanneer het aantal publicaties wordt
gerelateerd aan de R&D-uitgaven in de publieke sector, lijkt het erop
dat Nederlandse publicaties relatief duur betaald worden en scoort
Nederland in de middenmoot van een groep van 17 vergelijkingslanden (positie 10).

Bundeling van
krachten

Wetenschap voor
de samenleving

Totaal

honoreringspercentage (man)
honoreringspercentage (vrouw)
besteding (in milj. euro) (rechteras)

Figuur 3.34 Honoreringspercentages vernieuwingsimpuls
Naar wetenschapsgebied, 2010

60%

Bij wetenschappelijk onderzoek gaat het niet alleen om het produceren van nieuwe kennis, maar ook om het overdragen van die
kennis naar de maatschappij. Het blijkt dat onderzoeksresultaten,
zoals die van NWO-onderzoek, terechtkomen in populairwetenschappelijke tijdschriften, regionale en landelijke dagbladen, radio
en tv. Onderzoek heeft daardoor niet alleen een functie binnen
wetenschappelijke kringen, maar ook daarbuiten.

50%

Hoewel wetenschappelijk onderzoek dus doorwerkt in alle aspecten
van de samenleving, is het minder gemakkelijk om dit in cijfers
weer te geven, en zeker om te beoordelen of dat doelmatig gebeurt.
Vaak gaat het om fragmentarische gegevens met een meer kwalitatieve inslag.

10%

40%

30%

20%

0%
VENI
Totaal

ALW

VIDI
N

GW

VICI
CW

STW

Totaal
ZonMW

MaGW

EW

Trends in Beeld 2011 | 121

Bijlage 1 | ISCED en ISCO classificatie

Om vergelijking van kenmerken van onderwijsstelsels tussen landen
mogelijk te maken is een internationale classificatie van onderwijsprogramma’s (ISCED) afgesproken. De ISCED-systematiek deelt
onderwijsprogramma’s toe aan niveaus aan de hand van kenmerken zoals vooropleiding, duur, type vervolgonderwijs, et cetera. In
figuur B.1 is te zien hoe de Nederlandse onderwijsprogramma’s aan
de verschillende ISCED-niveaus zijn toebedeeld.
Deze indeling heeft tot gevolg dat in internationale vergelijkingen
van het secundair onderwijs (ISCED 2 en 3) het Nederlandse mbo
vaak niet goed van het vo kan worden onderscheiden. Hetzelfde
geldt voor internationale vergelijkingen in het tertiair onderwijs,
waar het hbo niet van het wo kan worden onderscheiden. Bij de
invoering van de bachelor-master (bama-)structuur zijn BA- en
MA- diploma’s in Nederland en andere landen ook tot de ISCEDcategorie 5A gaan behoren. Unesco werkt o.a. samen met Eurostat
en de OESO aan een revisie van ISCED waarmee in ieder geval de bachelors en masters tot twee verschillende ISCED-niveaus zullen gaan
behoren. Ook is de verwachting dat met de nieuwe ISCED-indeling
beroepsgerichte opleidingen beter internationaal vergelijkbaar zullen zijn. De nieuwe ISCED zal in 2011/12 worden ingevoerd. Het vaak
gehanteerde begrip startkwalificatie vertaalt zich in internationale
vergelijkingen naar een voltooide opleiding op hoger secundair
niveau (ISCED 3).

Internationale classificatie van onderwijsprogramma’s
ISCED 0

Pre-primair onderwijs

Groep 1 en 2 basisonderwijs en
speciaal onderwijs; leerlingen 3-5
jaar oud.

ISCED 1

Primair onderwijs

Groep 3–8 basisonderwijs en
speciaal onderwijs; leerlingen van
6 jaar en ouder

ISCED 2

ISCED 3

ISCED 4

Lager secundair
onderwijs

Hoger secundair
onderwijs

Post-secundair
niet-tertiair onderwijs

Beroepsgericht: WEB-assistentenopleiding (mbo niveau 1),
Praktijkonderwijs, vmbo klas 3-4
Algemeen: vmbo klas 1-2(3,4),
havo/vwo klas 1-3, mavo klas 1-4,
vavo (mavo-niveau), svo
Beroepsgericht: WEB basisberoepsopleiding (mbo niveau 2-3);
WEB vakopleiding (mbo niveau
2-4); WEB middenkaderopleiding
(mbo niveau 3-4);
Algemeen: Klas 4-6 havo/vwo,
vavo (havo/vwo-niveau),
WEB specialistenopleiding (mbo
niveau 4), 1-jarig hbo

ISCED 5A Tertiair onderwijs (type A) 4-6 jarig hbo, wo
(Hoger onderwijs, type A) Wo- en hbo-bachelor; wo-master
ISCED 5B Tertiair onderwijs (type B) 2-3 jarig hbo
(Hoger onderwijs, type B)
ISCED 6

Voortgezette
onderzoekskwalificatie

Aio, oio, gepromoveerden
Wo-doctor

Figuur B.1 Doorstroom in het Nederlandse onderwijs

28 jaar
27
26
25
24
23
22
21
20
19
18
17
16
15
14
13
12
11
10
9
8
7
6
5
4
3
2

WO

doctor

WO**

WO*
WO - bachelor

VE

WO

doctor

WO

master

HBO - master
SPO
HBO - bachelor
AD

OU
VWO

MBO4

MBO3
MBO2

HAVO

MBO1

VMBO
VWO

VSO

HAVO

PRO

VMBO

SBAO
BAO
SO

BAO
voorschoolse educatie

voorschoolse educatie

directe toelating tot opleiding

ISCED 0 *)

instelling bepaalt toelating
student tot opleiding

ISCED 1
ISCED 2 (onderbouw)
ISCED 2
ISCED 3
ISCED 4
ISCED 5A
ISCED 5B
ISCED 6
lagere leeftijdsgrens
voor dove en slechthorende
kinderen
*) ISCED: International Standard
Classification of Education

Trends in Beeld 2011 | 122

WO

doctor

leerplichtige leeftijd

ISCED classificatie

De driehoek geeft aan
dat er voor (delen van)
volwasseneducatie en
de Open Universiteit
geen limiet geldt
voor de opleidingsduur
Volwasseneneducatie
omvat meerdere
ISCED-niveaus

BAO basisonderwijs
PRO praktijkonderwijs
VMBO voorbereidend middelbaar beroepsonderwijs
SO speciaal onderwijs
SBAO speciaal basisonderwijs
VSO voortgezet speciaal onderwijs
HAVO hoger algemeen voortgezet onderwijs
VWO voorbereidend wetenschappelijk onderwijs
MBO1 middelbaar beroepsonderwijs - assistentenopleiding (½-1 jaar)
MBO2 middelbaar beroepsonderwijs - basisberoepsopleiding (2-3 jaar)
MBO3 middelbaar beroepsonderwijs - vakopleiding (2-4 jaar)
MBO4 middelbaar beroepsonderwijs - middenkaderopleiding (3-4 jaar)
SPO specialistenopleiding (1-2 jaar)
HBO hoger beroepsonderwijs
AD associate degree (HBO)
WO-bachelor universiteit (3 jaar)
WO-master universiteit (1-2 jaar)
WO* universiteit (WO-master tandheelkunde, 2 jaar)
WO** universiteit (WO-master medicijnen, diergeneeskunde en farmacie, 3 jaar)
OU Open Universiteit
VE volwasseneneducatie (geen vastgestelde studieduur)

Trends in Beeld 2011 | 123

Bijlage 1 | ISCED en ISCO-classificatie
ISCO classificatie
Net als in de internationale indeling van onderwijsprogramma’s
worden er in internationale vergelijkingen gebruik gemaakt van een
internationale indeling van de beroepsgroepen. De International
Standard Classification of Occupations (ISCO) is gebaseerd op de
inhoud van het werk. Het is onder verantwoordelijkheid van de
International Labour Organization (ILO) in 1988 opgesteld en
herzien uitgebracht in 1990. Hieronder volgt de huidige indeling in
beroepsgroepen.

ISCO-code Beroepsgroep (Engels)

Beroepsgroep (Nederlands)

1

Directors, managers

Bedrijfshoofden en hoge managers

2

Internal professionals

Hoogopgeleide kenniswerkers

3

Technicians/officers

Middelbaar opgeleid personeel

4

Administrative and clerical staff Administratief personeel

5 en 9

Skilled/unskilled trade

Vaklieden en laaggeschoold personeel

6 t/m 8

Other

Anders

Trends in Beeld 2011 | 124

Trends in Beeld 2011 | 125

Bijlage 2 | Bronnen van de figuren
Figuur

Beschrijving

Bron

A1
A2
1.1
1.2
1.3
1.4

OESO, PIRLS, TIMMS, Eurostat; bewerking OCW
OESO, Eurostat; bewerking OCW
OCW; referentieraming 2011
Regionale bevolkingsprognose 2009-2040, CBS/PBL
OCW; referentieraming 2011
OCW; referentieraming 2011

1.17
1.18
1.19
1.20
1.21

Internationale positie in het onderwijs
Internationale positie in de wetenschap
Ontwikkeling van het aantal deelnemers
Ontwikkeling 4-11 jarige bevolking per gemeente t/m 2020
Onderwijsdeelname voltijd-onderwijs naar leeftijd
Procentuele verdeling in het derde leerjaar
Ontwikkeling aandeel havo/vwo leerlingen en aandeel hoger opgeleiden in bevolking, 35-54
jarigen
Prognose opleidingsniveau 30-34 jarigen
Het Nederlandse onderwijsstelsel
Aantal instellingen per onderwijssector
Aantal leraren per onderwijssector
Onderwijs in het kort
Geldstromen voor het Nederlandse onderwijs
Onderwijsstructuur van Nederland en enkele referentielanden
Vrijheid voor ouders om een school voor hun kinderen te kiezen
Autonomie van scholen in Nederland in vergelijking met enkele andere Europese lidstaten
Stelselkenmerken
Stromen in het Nederlands onderwijs (in procenten van een gemiddeld cohort uitstromende
basisonderwijsleerlingen, 2008)
Percentage leerlingen met speciale behoeften in speciaal onderwijs of speciale klassen, 2009
Aantal studenten ho met studiefinanciering
Aantal studenten mbo bol met studiefinanciering
Ontwikkeling van het aantal deelnemers
Ontwikkeling 4-11 jarige bevolking per gemeente, t/m 2020

1.22

Aantallen eerstejaars en ingeschrevenen associate degrees

OCW; 1 cijfer HO (domein soort HO)

1.23
1.24
1.25
1.26
1.27

Aantal studenten in het hoger onderwijs als percentage van de bevolking van 18-25 jaar
Onderwijsdeelname voltijd-onderwijs naar leeftijd
Onderwijsdeelname aan regulier onderwijs
Verwacht aantal jaren in het onderwijs
Percentage van 25- t/m 64-jarigen dat deelneemt aan leeractiviteiten (Leven Lang Leren)

CBS; Statline
OCW; referentieraming 2011
OESO; EAG 2011 Tabel C1.2
OESO; EAG 2011 Tabel C1.6 (web)
Eurostat

1.28

Deelname van volwassenen aan leeractiviteiten in de afgelopen 12 maanden

OESO; EAG 2010 Tabel A5.1c

1.29
1.30
1.31
1.32

Percentage 25 t/m 64-jarigen dat deelneemt aan leeractiviteiten (2008)
Percentage leerlingen op basisscholen met havo of vwo advies
Verdeling in het derde leerjaar vo
Aantallen studenten directe en indirecte instroom in het hbo, naar vooropleiding (x 1.000)

OESO; EAG 2010 Tabel A5.1d
NOW COOL-Cohortonderzoek
OCW; DUO
OCW; DUO onderwijsmatrices

1.5
1.6
1.7
1.8
1.9
1.10
1.11
1.12
1.13
1.14
1.15
1.16

Trends in Beeld 2011 | 126

CBS en OCW
OCW; referentieraming 2011
OCW, Kerncijfers 2006-2010
OCW, Kerncijfers 2006-2010
OCW, Kerncijfers 2006-2010
OCW, Kerncijfers 2006-2010
OCW, Kerncijfers 2006-2010
Eurydice; Key Data 2009
OESO; EAG 2011 Tabel D5.12
Eurydice; Key Data 2009
Eurostat database en Eurydice
OCW, Kerncijfers 2006-2010
EU progress report Education and Training 2010
OCW; DUO
OCW; DUO
OCW; referentieraming 2011
Regionale bevolkingsprognose 2009-2040, CBS/PBL

Figuur

Beschrijving

Bron

1.34
1.35
1.36
1.37
1.38
1.39
1.40
1.41
1.42
1.43
1.44
1.45
1.46
1.47

Het percentage dat een hbo-diploma haalt van het totale aantal mbo'ers dat doorstroomt naar
het hbo
Aantallen studenten directe en indirecte instroom in het wo, naar vooropleiding
Percentage zorgleerlingen in het po
Percentage zorgleerlingen in het vo
Mbo deelnemers (autochtoon) naar niveau en geslacht (2009/10)
Instroom in het hoger onderwijs
Percentage instroom in het hoger onderwijs
Opleidingsniveau van vaders van ho-studenten, internationaal vergeleken
Instroomcohort 1999/00 hoger onderwijs; situatie na 4 jaar
Instroomcohort 1999/00 hoger onderwijs; situatie na 8 jaar
Allochtonen in het derde leerjaar vo
Havo- en vwo-gediplomeerden naar herkomst
Verdeling van mbo deelnemers over de niveaus naar etniciteit
Deelname aan hbo en wo
Percentage niet-westers allochtone studenten met de Nederlandse nationaliteit in de instroom

1.48

De kwaliteit van het basisonderwijs

Inspectie van het Onderwijs; Onderwijsverslag
2009/10

1.49

Toezichtsarrangementen basisonderwijs

Inspectie van het Onderwijs; Onderwijsverslag
2009/10

1.50

Toezichtsarrangementen voortgezet onderwijs

Inspectie van het Onderwijs; Onderwijsverslag
2009/10

1.51

De kwaliteit van het voortgezet onderwijs

Inspectie van het Onderwijs; Onderwijsverslag
2009/10

1.52

Opbrengsten voortgezet onderwijs

Inspectie van het Onderwijs; Onderwijsverslag
2009/10

1.53

Toezichtsarrangementen mbo

Inspectie van het Onderwijs; Onderwijsverslag
2009/10

1.54

Top-100 universiteiten van Europa volgens Shanghai Ranking 2010

Shanghai Jiao Tong ranking

1.55

Mening van Nederlanders over de kwaliteit van het onderwijs

OCW; Onderwijsmeter 2005-2008 en
Opinieonderzoek Onderwijs 2010

1.56

Mening van ouders over de kwaliteit van leraren

OCW; Onderwijsmeter 2005-2008 en
Opinieonderzoek Onderwijs 2010

1.57

Mening van ouders over de school van hun kind

OCW; Onderwijsmeter 2005-2008 en
Opinieonderzoek Onderwijs 2010

1.33

OCW; DUO
OCW; DUO onderwijsmatrices
OCW; DUO
OCW; DUO
CBS; Statline
OESO; EAG 2011 Tabel C2.1
OESO; EAG 2011 Tabel A4.2
Eurostudent IV, 2008-2011
CBS; Voortgezet Onderwijs Cohort Leerlingen
CBS; Voortgezet Onderwijs Cohort Leerlingen
CBS; Statline
CBS; Statline
CBS; Statline
OCW; 1 cijfer HO en CBS
OCW; 1 cijfer HO

Trends in Beeld 2011 | 127

Bijlage 2 | Bronnen van de figuren
Figuur

Beschrijving

Bron

Figuur

Beschrijving

Bron

1.58

Mening van leraren over de school (basis- en voortgezet onderwijs) waar zij werken

OCW; Onderwijsmeter 2005-2008 en
Opinieonderzoek Onderwijs 2010

1.89

Werkloosheid naar opleidingsniveau

CBS; Statline

1.90

Werkloosheid van gediplomeerde mbo'ers anderhalf jaar na het beëindigen van de opleiding

Mening van Nederlanders over de kwaliteit van het onderwijs

OCW; Onderwijsmeter 2005-2008 en
Opinieonderzoek Onderwijs 2010

ROA; Schoolverlaters tussen onderwijs en arbeidsmarkt

1.91

Verhouding tussen opleidingsniveau en niveau van het beroep

OESO; EAG 2009

1.60

Tevredenheid mbo-studenten

OCW; Onderwijsmeter 2005-2008 en
Opinieonderzoek Onderwijs 2010

1.92

Percentage afgestudeerde hbo-ers uit 2008/09 met een baan op minimaal hbo-niveau en in de
STOA 2010
eigen/verwante richting

1.61

Waardering van het hoger onderwijs door studenten

Stichting Studiekeuze 123/ResearchNed, database
Studiekeuze 2011

1.93

Percentage afgestudeerde wo-ers uit 2007/08 met een baan op minimaal wo-niveau en in de
eigen/verwante richting

STOA 2009

1.62
1.63
1.64
1.65
1.66
1.67
1.68

Gemiddeld aantal uur per jaar ingeroosterde lestijd
Studietijd van studenten in 2009
Instroom lerarenopleidingen basisonderwijs
Studierendement van lerarenopleiding bao na 5 jaar studie
Leeftijdsverdeling van docenten
Leeftijdsverdeling docenten in het primair onderwijs, internationale positie
Leeftijdsverdeling docenten in het hoger secundair onderwijs, internationale positie

OESO; EAG 2011 Tabel D1.1
OCW; Studentenmonitor 2008
Stamos; HBO-raad
Stamos; HBO-raad
OCW; DUO
OESO; EAG 2011 Tabel D7.1
OESO; EAG 2011 Tabel D7.1

1.94
1.95
1.96
1.97
1.98

Aansluiting onderwijs-arbeidsmarkt
Percentage mobiele Nederlandse studenten dat in het buitenland voor een ho-diploma studeert
Buitenlandse studenten in Nederland naar land van herkomst
Aandeel internationale mobiele studenten in Nederland
Werkgelegenheidscijfers naar opleidingsniveau

ROA; SchoolverlatersInformatieSysteem (SIS)
OESO; EAG 2011 Tabel C3.3
OCW; 1 cijfer ho
OESO; EAG 2011 Tabel C3.1
OESO; EAG 2011 Tabel A7.3a

1.99

Startsalaris gediplomeerde schoolverlaters

ROA; Schoolverlaters tussen onderwijs en arbeidsmarkt 2009

1.69

Gemiddeld aantal openstaande vacatures voor leraren en directiepersoneel

ECORYS / ResearchNed, Arbeidsmarktbarometer po,
vo en mbo

1.70
1.71
1.72
1.73
1.74
1.75
1.76
1.77
1.78
1.79
1.80
1.81
1.82
1.83
1.84
1.85
1.86
1.87
1.88

Verdeling lectoren in het hbo naar sector, in procenten
Leesprestaties 9/10-jarigen
Prestaties natuuronderwijs van 9/10 jarigen
Prestaties 15-jarigen
Percentage 15-jarige leerlingen met lage leesvaardigheden
Percentage 15-jarige leerlingen met lage wiskundevaardigheden
Percentage 15-jarige leerlingen met lage natuurwetenschappelijke vaardigheden
Excellente leerlingen op het gebied van wiskunde in PISA
Excellente leerlingen op het gebied van natuurwetenschappelijke vaardigheden in PISA
Excellente leerlingen op het gebied van lezen in PISA
Bèta/Techniek in het hoger onderwijs
Bèta-afgestudeerden in het hoger onderwijs
Trends in afgestudeerden hoger onderwijs (ISCED 5A)
Ontwikkeling van het aantal gediplomeerden
Opleidingsniveau van de Nederlandse bevolking
Opleidingsniveau van de bevolking
Percentage 20-24 jarigen met tenminste een diploma op havo, vwo of mbo 2 niveau
Aandeel van hoger opgeleiden in de beroepsbevolking
Percentage ho-opgeleiden onder 30-34 jarigen

HBO-raad
IEA; PIRLS 2001, 2006
IEA; TIMMS 1995, 2003 en 2007
OESO; PISA 2009
OESO; PISA
OESO; PISA
OESO; PISA
OESO; PISA
OESO; PISA
OESO; PISA
OCW; 1 cijfer ho
Eurostat
OESO; EAG 2011 Tabel A3.2
OCW; DUO
CBS; Statline
OESO; EAG 2011 tabel A1.3a
Eurostat
CBS; Statline
Eurostat

1.100
1.101
1.102
1.103
1.104
1.105
1.106
1.107
1.108
1.109
1.110
1.111
1.112
1.113
1.114
1.115
1.116
1.117
1.118
1.119
1.120

Trendontwikkeling werkgelegenheid hoger secundair opgeleiden
Private netto opbrengst van een tertiair diploma t.o.v. een startkwalificatie
Publieke netto opbrengst van een tertiair diploma t.o.v. een startkwalificatie
Gemiddeld jaarlijks voltijds salaris van vrouwen als percentage van het salaris van mannen
Economische zelfstandigheid vrouwen
Percentage deelnemers per mbo niveau dat de opleiding succesvol afrondt
Verwachte slaagkans
Rendement hbo cohort
Rendement wo cohort
Percentage 18- t/m 24-jarigen dat geen opleiding volgt én geen startkwalificatie heeft
Nieuwe vsv'ers in het mbo
Uitval uit het ho van in het hbo gestarte studenten (eerstejaars, voltijd)
Uitval uit het ho van in het wo gestarte studenten (eerstejaars, voltijd)
Verwachte verblijfsduur van gediplomeerden
Leerling/leraar ratio naar onderwijssoort
OCW uitgaven voor onderwijs per deelnemer
OCW uitgaven voor (voortgezet) speciaal onderwijs per deelnemer
OCW uitgaven voor onderwijs per deelnemer hoger onderwijs
Publieke en private uitgaven aan primaire en secundaire onderwijsinstellingen per leerling
Publieke en private uitgaven aan secundaire onderwijsinstellingen per leerling, naar richting
Publieke en private uitgaven aan tertiaire onderwijsinstellingen (hbo en wo) per student

OESO; EAG 2011 Tabel A7.3a
OESO; EAG 2011 Tabel A9.3
OESO; EAG 2011 Tabel A9.4
OESO; EAG 2011 Tabel A8.3a
CBS; Statline
OCW; Begroting
OCW; DUO onderwijsmatrices
CBS; Statline
CBS; Statline
Eurostat
CBS; Statline
CBS; Statline
CBS; Statline
OCW, Kerncijfers 2006-2010
OCW; DUO
OCW, Kerncijfers 2006-2010
OCW, Kerncijfers 2006-2010
OCW, Kerncijfers 2006-2010
OESO; EAG 2011 Tabel B1.1a
OESO; EAG 2011 Tabel B1.6
OESO; EAG 2011 Tabel B1.1a

1.59

Trends in Beeld 2011 | 128

Trends in Beeld 2011 | 129

Bijlage 2 | Bronnen van de figuren
Figuur

Beschrijving

Bron

1.121
1.122
1.123
1.124
1.125

Uitgaven aan onderwijsinstellingen per sector als percentage van het bbp
Uitgaven aan onderwijsinstellingen als percentage van het bbp
Totale publieke uitgaven aan onderwijs als percentage van het bbp
Uitgaven studiefinanciering ho
Uitgaven studiefinanciering mbo (bol)

OESO; EAG 2011 Tabel B2.2
OESO; EAG 2011 Tabel B2.3
OESO; EAG 2011 Tabel B4.1
OCW
OCW

1.126

Verhouding tussen het lerarensalaris na 15 jaar werkervaring en het gemiddelde salaris van een
OESO; EAG 2011 Tabel D3.2
ho-opgeleide, 2009

1.127

Omvang generieke overheadformatie per sector

Universiteit Groningen; Overhead gewaardeerd
(2011)

1.128
1.129
1.130
1.131
1.132
1.133
1.134
1.135
1.136
2.1
2.2

Leerlinggewichten in het basisonderwijs
Sociale acceptatie van homoseksuelen
Gemiddelde score per land op de kennistoets over burgerschap
Percentage jongens en meisjes met interesse in politieke en sociale kwesties
Percentage volwassenen dat gebruik maakt van het stemrecht, 2008
Percentage volwassenen dat deelneemt aan vrijwilligerswerk, 2008
Percentage volwassenen met tevredenheid over zijn/haar leven, 2008
Allochtonen in basis- en voortgezet onderwijs
Tevredenheid over de maatschappelijke stage
De procentuele bijdrage van de culturele sector aan het bnp 1995-2009
Inkomsten gesubsidieerde culturele sector

OCW; referentieraming 2011
Homo emancipatiemonitor
IEA (ICCS 2010)
IEA (ICCS 2010)
OESO; EAG 2011 Tabel A11.1
OESO; EAG 2011 Tabel A11.1
OESO; EAG 2011 Tabel A11.1
CBS; Statline
Laks monitor 2009/10
APE op basis van Nationale Rekeningen CBS (2011)
Berenschot Presentatie Paradisodebat 2010

2.3

Culturele werkgelegenheid in Europa

Eurostat (pocketbooks), Cultural statistics 2007;
Cultural Employment in Europe

2.4

Aantal arbeidsjaren (incl. zelfstandigen) in de culturele sector ultimo 2004-2008

Maatwerk CBS (APE-bewerking 2011)

2.5

Ontwikkeling van receptieve cultuurdeelname

Cultuurbewonderaars en cultuurbeoefenaars, SCP
(2009)

2.6
2.7
2.8
2.9
2.10
2.11
2.12

Cultuurstelsel in beeld
Landelijke Culturele Basisinfrastructuur (BIS)
Subsidieplan per sector (1)
Subsidieplan per sector (2): Overige categorieën
Aantal gesubsidieerde cultuurinstellingen (1)
Aantal gesubsidieerde cultuurinstellingen (2)
Rijksgesubsidieerde aanbod podiumkunsten

OCW
OCW jaarverslag
OCW, toegekende subsidies (registratie in Kubus)
OCW, toegekende subsidies (registratie in Kubus)
OCW (registratie in Kubus)
OCW (registratie in Kubus)
OCW, opgaven instellingen (registratie in Kubus)

Marktaandeel rijksgesubsidieerd aanbod podiumkunsten

Podia, Vereniging van Schouwburg en Concertgebouw Directies

Aanbod van professionele podiumkunsten

Podia, Vereniging van Schouwburg en Concertgebouw Directies

2.13
2.14

Trends in Beeld 2011 | 130

Figuur

Beschrijving

Bron

2.15

Marktaandeel Nederlandse film

Jaarverslagen Nederlandse Vereniging Bioscoopexploitanten (NVB)

2.16

Geindexeerde ontwikkelingen Openbare Bibliotheken ten opzichte van 2011

Vereniging van Openbare Bibliotheken in samenwerking met CBS

2.17
2.18

Rijksmonumenten
Netto publieke uitgaven voor Cultuur en Media naar sector

Rijksdienst Cultureel Erfgoed (RCE)
CBS en overheid: Uitgaven cultuur, sport en recreatie

2.19

Bezoeken aan uitvoeringen van professionele podiumkunsten

Podia, Vereniging van Schouwburg en Concertgebouw Directies

2.20
2.21
2.22
2.23
2.24
2.25
2.26
2.27
2.28
2.29
2.30
3.1
3.2
3.3

Bezoeken aan uitvoeringen Rijksgesubsidieerde podiumkunsten
Mediagebruik Nederlandse bevolking
Aandeel landelijke publieke televisie in totale kijktijd
Aandeel landelijke publieke radio in totale luistertijd
Bezoeken aan musea, naar soort
Bezoeken aan Rijksgesubsidieerde musea
Bezoeken aan Nationaal Archief en Regionaal Historische Centra
Presentie Rijkgesubsidieerde podiumkunsten buitenland
Bezoeken aan uitvoeringen podiumkunsten buitenland
Giften aan cultuur in Nederland
Eigen inkomsten ten opzichte van overheidssubsidie 2005-2009 (indexcijfers met 2005=100)
Het Nederlandse wetenschapssysteem en financieringsstromen
OCW-uitgaven voor het wetenschapsbestel
R&D-uitgaven in Nederland als percentage van het bbp

OCW, opgaven instellingen (registratie Kubus)
SCP, De Tijd als Spiegel
SCP, Tijdbestedingsonderzoek (TBO)
SCP, Tijdbestedingsonderzoek (TBO)
CBS; Statline
OCW, opgaven instellingen (registratie in Kubus)
Jaarverslagen Nationaal Archief
OCW, opgaven instellingen (registratie in Kubus)
OCW, opgaven instellingen (registratie in Kubus)
Geven in Nederland
Jaarverslagen Cultuurnota instellingen
OCW
OCW
OESO, CBS

3.4

R&D-uitgaven als percentage van het bbp

OECD, Main Science and Technology Indicators
2011/1

3.5
3.6
3.7
3.8

Toegekende bedragen in het kader van de WBSO
Het wetenschapelijk en technologisch arbeidspotentieel tussen 15 en 74 jaar
R&D-personeel, als promille van de beroepsbevolking, 2009
Vrouwelijke onderzoekers in procenten van het totaal aantal onderzoekers

Agentschap NL
Eurostat
OECD, Main Science and Technology Indicators 2009
CBS

3.9

Aandeel privaat gefinancierd onderzoek in publieke kennisinstellingen

OECD, Main Science and Technology Indicators
2011/1

3.10

Aandeel private financiering van enkele publieke instellingen, 2009

Opgaven instellingen

3.11

Aandeel internationale co-publicaties

WTI2 (Thomson Reuters/CWTS Web of Science.
Bewerking CWTS/NIFU)

3.12

Het aandeel internationale co-publicaties van Nederlandse onderzoekers naar hoofdgebied

WTI2 (Thomson Reuters/CWTS Web of Science.
Bewerking CWTS/NIFU)

Trends in Beeld 2011 | 131

Bijlage 2 | Bronnen van de figuren
Figuur

Beschrijving

Bron

3.13

Publiek - private co-publicaties als percentage van de totale publicatie output

NOWT 2010

3.14

Samenwerkingspartners van innovatieve bedrijven met universiteiten en publieke onderzoeksWTI2 (Dialogic)
instituten

3.15

Wetenschappelijke publicaties

WTI2 (Thomson Reuters/CWTS Web of Science.
Bewerking CWTS/NIFU)

3.16

Publicatie-output naar wetenschappelijke hoofdgebieden

WTI2 (Thomson Reuters/CWTS Web of Science.
Bewerking CWTS/NIFU)

3.17

Nederlandse wetenschappelijke publicaties

WTI2 (Thomson Reuters/CWTS Web of Science.
Bewerking CWTS/NIFU)

3.18

Wetenschappelijke output van door NWO gefinancierd onderzoek

Jaarboeken (2003+2004) en Jaarverslagen NWO
2005 e.v.

3.19
3.20
3.21
3.22
3.23

Wetenschappelijke output van door KNAW gefinancierd onderzoek
Nederlandse promoties, omvang en het aandeel van vrouwen
Aantallen promoties, als aandeel van 1.000 personen in de bevolkingsgroep 25 tot 34 jarigen
Aantal EPO-octrooien
Verdeling octrooien naar sector

Jaarverslagen KNAW
CBS
Eurostat
WTI2 (Dialogic)
Eurostat

3.24

Citatie-impactscore

WTI2 (Thomson Reuters/CWTS Web of Science.
Bewerking CWTS/NIFU)

3.25

Nederlandse citatie-impactscore naar institutionele sector

WTI2 (Thomson Reuters/CWTS Web of Science.
Bewerking CWTS/NIFU)

3.26

Nederlandse citatie-impactscore van enkele Nederlandse (groepen van) instituten

WTI2 (Thomson Reuters/CWTS Web of Science.
Bewerking CWTS/NIFU)

3.27

Nederlandse citatie-impactscore naar wetenschappelijk hoofdgebied

WTI2 (Thomson Reuters/CWTS Web of Science.
Bewerking CWTS/NIFU)

3.28
3.29
3.30
3.31

R&D-uitgaven in Nederland, naar financieringsbron, als % van het bbp
Het aandeel vrouwen bij het universitair personeel, naar functiecategorie, 2000 en 2009
Loopbaanontwikkeling van gehonoreerden in vernieuwingsimpuls
Universitair personeel

CBS
VSNU / WOPI
NWO jaarverslag 2010
VSNU / WOPI

3.32

Wetenschappelijke publicaties per onderzoeker (alle sectoren), 2010

WTI2 (Thomson Reuters/CWTS Web of Science.
Bewerking CWTS/NIFU)

3.33
3.34
B.1

Netto honoreringspercentages NWO
Honoreringspercentages vernieuwingsimpuls
Doorstroom in het Nederlandse onderwijs

NWO jaarverslag 2010
NWO Jaaroverzicht 2010 (Synthese)
OCW

Trends in Beeld 2011 | 132

Trends in Beeld 2011 | 133

Bijlage 3 | Lijst van afkortingen
AES
ALW
AUS
bao
bbl
bbp
BEL
BEL (VL)
BIS
bol
bve
CBS
CFI
COOL
CvI
CW
CWTS
DEN
DUI
ECN
ECTS
ENG
ENQA
EPO
ERC
EU
EU-15
EU-19
EU-27
Eurostat
EVC
EW
FIN
FPK
FRA
G27
G4
GEM

Adult Education Survey
Aard- en Levenswetenschappen
Australië
basisonderwijs
beroepsbegeleidende leerweg
Bruto Binnenlands Product
België
België (Vlaanderen)
BasisInfrastructuur
Beroepsopleidende leerweg in het mbo
Beroepsonderwijs en volwasseneneducatie
Centraal Bureau voor de Statistiek
Centrale Financiën Instellingen
Cohort Onderzoek Onderwijs Loopbanen
Commissie van indicatiestelling
Chemie
Centre for Science and Technology Studies
Denemarken
Duitsland
Energieonderzoek Centrum Nederland
European Credits Transfer System
Engeland
European Association for Quality Assurance in Higher Education
Europees Octrooi Bureau
European Research Council
Europese Unie
het gemiddelde van de eerste 15 leden van de EU
het gemiddelde van de EU-landen die lid zijn van OESO
het gemiddelde van de huidige EU-lidstaten
Statistisch bureau van de Europese Gemeenschap
Erkenning Verworven Competenties
Exacte wetenschappen
Finland
Fonds Podiumkunsten
Frankrijk
27 grootste steden van Nederland
4 grootste steden van Nederland
Gemiddeld

Trends in Beeld 2011 | 134

GTI’s
GW
havo
hbo
HK
ho
HON
ICCS
ICN
ICT

Grote Technologische Instituten
Geesteswetenschappen
Hoger algemeen voortgezet onderwijs
Hoger beroepsonderwijs
Hongkong
Hoger onderwijs
Hongarije
International Civics and Citizenship Education Study
Instituut Collectie Nederland
Informatie- en Communicatietechnologie

IEA

International Association for the Evaluation of Educational
Achievement

IER
IPO
ISCED
ISCO
JAP
JPO
KNAW
KNMI
LAKS
LGF
lll
LNV
lwoo
MaGW
MARIN
mbo
N
NED
NKI

Ierland
Interprovinciaal Overleg
International Standard Classification of Education
International Standard Classification of Occupations
Japan
Japans octrooibureau
Koninklijke Nederlandse Akademie van Wetenschappen
Koninklijk Nederlands Meteorologisch Instituut
Landelijk Aktie Komitee Scholieren
Leerling-gebonden financiering
Leven Lang Leren
Ministerie van Landbouw, Natuur en Voedselkwaliteit
Leerwegondersteunend onderwijs
Maatschappij- en Gedragswetenschappen
Maritiem Research Instituut Nederland
Middelbaar beroepsonderwijs
Natuurkunde
Nederland
Nederlands Kanker Instituut

NLR

National Aerospace Laboratory/ Nationaal Lucht- en Ruimtevaartlaboratorium

NOO
NOWT
NPV
NVAO
NVB

Noorwegen
Nederlands Observatorium van Wetenschap en Technologie
Net Present Value
Nederlands-Vlaamse Accreditatieorganisatie
Nederlandse Vereniging Bioscoopexploitanten

NWO
NZ
OCW
OESO
OOS
OSA
OU
OV
pbbp
PD
PIRLS
PISA
po
pro
R&D

Nederlandse Organisatie voor Wetenschappelijk Onderzoek
Nieuw Zeeland
Ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap
Organisatie voor Economische Samenwerking en Ontwikkeling
Oostenrijk
Strategisch Arbeidsmarktonderzoek
Open Universiteit
Openbaar vervoer
Prijsontwikkeling Bruto Binnenlands Product
postdoc
Progress in International Reading Literacy Study
Programme for International Student Assessment
Primair onderwijs
Praktijkonderwijs
Research & Development

RACM

Rijksdienst voor Archeologie, Cultuurlandschap en Monumenten

RCE
RHC
RIVM
ROA
Sbao
SCP
SEN
SES
SICA
SIN
SLO
so
SPA
STW
TBO
TIMSS

Rijksdienst voor Cultureel Erfgoed
Regionaal Historisch Centrum
Rijksinstituut voor Volksgezondheid en Milieuhygiëne
Researchcentrum voor Onderwijs en Arbeidsmarkt
Speciaal basis onderwijs
Sociaal Cultureel Planbureau
Special Educational Needs
Sociaaleconomische achtergrond
Stichting internationale culturele activiteiten
Singapore
Slovenië
Speciaal onderwijs
Spanje
Technische wetenschappen
Tijdbestedingonderzoek
Trends in International Mathematics and Science Study

TNO

Nederlands organisatie voor toegepast Natuurwetenschappelijk
Onderzoek

TTI
UD
UHD

Technologisch Topinstituut
universitair docent
universitair hoofddocent

UMC
USPTO
vavo
VK
vmbo
VN
VNG
vo
VS
VSCD
VSNU
vso
vsv
Vve
vwo
WBC
WHW
WIPO
wo
WSC
WSNS
WTOS
ZonMw
ZWE
ZWI

Universitaire Medische Centra
United States Patent and Trademark Office
Voortgezet algemeen volwassenenonderwijs
Verenigd Koninkrijk
Voorbereidend middelbaar beroepsonderwijs
Verenigde Naties
Vereniging van Nederlandse Gemeenten
Voortgezet onderwijs
Verenigde Staten
Vereniging van Schouwburg- en Concertgebouw Directies
vereniging van universiteiten
Voortgezet speciaal onderwijs
Voortijdig schoolverlaten
voor- en vroegschoolse educatie
Voorbereidend wetenschappelijk onderwijs
Wet tot behoud van cultuurbezit
Wet op het hoger onderwijs en wetenschappelijk onderzoek
World Intellectual Property Organisation
Wetenschappelijk onderwijs
Wet op het specifiek cultuurbeleid
Weer Samen naar School
Wet Tegemoetkoming Onderwijsbijdrage en Schoolkosten
Medische wetenschappen
Zweden
Zwitserland

Trends in Beeld 2011 | 135

Bijlage 4 | Index Figuren Beleidsartikelen
Artikel 1

po

1.71
1.72
1.30
1.57
1.48
1.115

1.8
1.49
1.56

Leesprestaties 9/10-jarigen
Prestaties natuuronderwijs van 9/10 jarigen
Percentage leerlingen op basisscholen met havo- of vwo-advies
Mening van ouders over de school van hun kind
De kwaliteit van het basisonderwijs
OCW-uitgaven voor onderwijs per deelnemer
OCW-uitgaven voor (voortgezet) speciaal onderwijs per deelnemer
Aantal instellingen per onderwijssector
Toezichtsarrangementen basisonderwijs
Mening van ouders over de kwaliteit van leraren

Artikel 3

vo

1.116

1.74
1.106
1.57
1.115
1.50
1.51
1.52

Percentage 15-jarige leerlingen met lage leesvaardigheden
Verwachte slaagkans
Mening van ouders over de school van hun kind
OCW-uitgaven voor onderwijs per deelnemer
Toezichtsarrangementen voortgezet onderwijs
De kwaliteit van het voortgezet onderwijs
Opbrengsten voortgezet onderwijs

Artikel 4

1.86
1.109
1.33
1.90
1.94
1.60
1.105
1.115
1.27
1.110

Percentage 20-24 jarigen met ten minste een diploma op havo-,
vwo- of mbo-2-niveau
Percentage 18- t/m 24-jarigen dat geen opleiding volgt én geen
startkwalificatie heeft
Het percentage dat een hbo-diploma haalt van het totale aantal
mbo'ers dat doorstroomt naar het hbo
Werkloosheid van gediplomeerde mbo'ers anderhalf jaar na het
beëindigen van de opleiding
Aansluiting onderwijs-arbeidsmarkt
Tevredenheid mbo-studenten
Percentage deelnemers per mbo-niveau dat de opleiding succesvol afrondt
OCW-uitgaven voor onderwijs per deelnemer
Percentage van 25- t/m 64-jarigen dat deelneemt aan leeractiviteiten (Leven Lang Leren)
Nieuwe vsv'ers in het mbo

Artikel 6&7 hoger onderwijs
1.87
1.92
1.93
1.94
1.10
1.117
1.115
1.63
1.114
1.54
1.96
1.107
1.108

Trends in Beeld 2011 | 136

bve

Aandeel van hoger opgeleiden in de beroepsbevolking
Percentage afgestudeerde hbo-ers uit 2008/09 met een baan
op minimaal hbo-niveau en in de eigen/verwante richting
Percentage afgestudeerde wo-ers uit 2007/08 met een baan op
minimaal wo-niveau en in de eigen/verwante richting
Aansluiting onderwijs-arbeidsmarkt
Onderwijs in het kort
OCW-uitgaven voor onderwijs per deelnemer hoger onderwijs
OCW-uitgaven voor onderwijs per deelnemer
Studietijd van studenten in 2009
Leerling/leraarratio naar onderwijssoort
Top-100 universiteiten van Europa volgens Shanghai Ranking
2010
Buitenlandse studenten in Nederland naar land van herkomst
Rendement hbo-cohort
Rendement wo-cohort

ib

Artikel 16

onderzoek en wetenschapsbeleid

3.24
3.15

1.96
1.97

Percentage mobiele Nederlandse studenten dat in het buitenland voor een ho-diploma studeert
Buitenlandse studenten in Nederland naar land van herkomst
Aandeel internationale mobiele studenten in Nederland

Artikel 9

arbeidsmarkt- en personeelsbeleid

3.31

Citatie-impactscore
Wetenschappelijke publicaties
Aantallen promoties, als aandeel van 1.000 personen in de
bevolkingsgroep 25 tot 34 jarigen
R&D-uitgaven als percentage van het bbp
R&D-personeel, als promille van de beroepsbevolking, 2009
Het aandeel vrouwen bij het universitair personeel, naar functiecategorie, 2000 en 2009
Universitair personeel

Artikel 25

emancipatie

1.104
1.129

Economische zelfstandigheid vrouwen
Sociale acceptatie van homoseksuelen

Artikel 8

1.95

1.64
1.65
1.56

Gemiddeld aantal openstaande vacatures voor leraren en
directiepersoneel
Instroom lerarenopleidingen basisonderwijs
Studierendement van lerarenopleiding bao na 5 jaar studie
Mening van ouders over de kwaliteit van leraren

Artikel 11

studiefinanciering

1.18
1.19
1.124
1.125
1.63
1.113

Aantal studenten ho met studiefinanciering
Aantal studenten mbo bol met studiefinanciering
Uitgaven studiefinanciering ho
Uitgaven studiefinanciering mbo (bol)
Studietijd van studenten in 2009
Verwachte verblijfsduur van gediplomeerden

Artikel 12

tegemoetkoming onderwijsbijdrage en schoolkosten

1.3

Onderwijsdeelname voltijd-onderwijs naar leeftijd

Artikel 14

cultuur

1.69

2.20
2.12
2.27
2.15
2.28
2.25

3.21
3.4
3.7
3.29

Bezoeken aan uitvoeringen Rijksgesubsidieerde podiumkunsten
Rijksgesubsidieerde aanbod podiumkunsten
Presentie Rijkgesubsidieerde podiumkunsten buitenland
Marktaandeel Nederlandse film
Bezoeken aan uitvoeringen podiumkunsten buitenland
Bezoeken aan Rijksgesubsidieerde musea

Trends in Beeld 2011 | 137

Bijlage 5 | Index Figuren EAG 2011
Figuur

Education at a Glance

1.13
1.25
1.26
1.28
1.29
1.38
1.39
1.62
1.67
1.68
1.82
1.85
1.91
1.95
1.97
1.98
1.100
1.101
1.102
1.103
1.118
1.119
1.120
1.121
1.122
1.123
1.126
1.132
1.133
1.134

Vrijheid voor ouders om een school voor hun kinderen te kiezen
Onderwijsdeelname aan regulier onderwijs
Verwacht aantal jaren in het onderwijs
Deelname van volwassenen aan leeractiviteiten in de afgelopen 12 maanden
Percentage 25 t/m 64-jarigen dat deelneemt aan leeractiviteiten (2008)
Instroom in het hoger onderwijs
Percentage instroom in het hoger onderwijs
Gemiddeld aantal uur per jaar ingeroosterde lestijd
Leeftijdsverdeling docenten in het primair onderwijs, internationale positie
Leeftijdsverdeling docenten in het hoger secundair onderwijs, internationale positie
Trends in afgestudeerden hoger onderwijs (ISCED 5A)
Opleidingsniveau van de bevolking
Verhouding tussen opleidingsniveau en niveau van het beroep
Percentage mobiele Nederlandse studenten dat in het buitenland voor een ho-diploma studeert
Aandeel internationale mobiele studenten in Nederland
Werkgelegenheidscijfers naar opleidingsniveau
Trendontwikkeling werkgelegenheid hoger secundair opgeleiden
Private netto opbrengst van een tertiair diploma t.o.v. een startkwalificatie
Publieke netto opbrengst van een tertiair diploma t.o.v. een startkwalificatie
Gemiddeld jaarlijks voltijds salaris van vrouwen als percentage van het salaris van mannen
Publieke en private uitgaven aan primaire en secundaire onderwijsinstellingen per leerling
Publieke en private uitgaven aan secundaire onderwijsinstellingen per leerling, naar richting
Publieke en private uitgaven aan tertiaire onderwijsinstellingen (hbo en wo) per student
Uitgaven aan onderwijsinstellingen per sector als percentage van het bbp
Uitgaven aan onderwijsinstellingen als percentage van het bbp
Totale publieke uitgaven aan onderwijs als percentage van het bbp
Verhouding tussen het lerarensalaris na 15 jaar werkervaring en het gemiddelde salaris van een ho-opgeleide
Percentage volwassenen dat gebruik maakt van het stemrecht, 2008
Percentage volwassenen dat deelneemt aan vrijwilligerswerk, 2008
Percentage volwassenen met tevredenheid over zijn/haar leven, 2008

Trends in Beeld 2011 | 138

Trends in Beeld 2011 | 139

Aan deze publicatie werkten mee
Ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap (OCW)
André de Moor (Kennis)
Gert Korteweg (Kennis)
Kasper Weekenborg (Kennis)
Linda Slikkerveer (Kennis)
Marleen Peters (Kennis)
Pauline Thoolen (Kennis)
Priscilla Middleton (Kennis)
Jan van Steen (OWB)
Jean de Goeij (DCE)
Bert van de Kooij (MLB)
Katie Hangelbroek (DK)
Martine Warmerdam (HO)

Inspectie van het Onderwijs (IvhO)
Machteld Swanborn
Dienst Uitvoering Onderwijs (DUO)

Trends in Beeld 2011 | 140

Dit is een publicatie van het Ministerie van Onderwijs, Cultuur en
Wetenschap
Productie:
Vormgeving:
Druk:
Uitgave:

Directie Kennis
Mainstream Marketing Communicatie B.V.,
Dordrecht
Hub.Tonnaer, Kelpen
Augustus 2011

Nabestellen:

Postbus 51-infolijn
Telefoon 0800-8051 (gratis) of
www.postbus51.nl

ISBN:
Prijs:

978-90-5910-127-2
€ 25,-

Zie ook:

www.trendsinbeeld.minocw.nl

meer informatie:www.rijksoverheid.nl/ministeries/ocw/
organisatie/begroting-en-jaarverslag
OCW40.084/2.000/08DW2011B016

Trends in Beeld 2011 | 142