Tweede Kamer der Staten-Generaal

Vergaderjaar 2022–2023

2

Aanhangsel van de Handelingen

Vragen gesteld door de leden der Kamer, met de daarop door de
regering gegeven antwoorden

3415
Vragen van het lid Van den Berg (CDA) aan de Minister van Volksgezondheid,
Welzijn en Sport over problemen waar post-COVID patiënten tegen aanlopen
in de zorg (ingezonden 13 juli 2023).
Antwoord van Minister Kuipers (Volksgezondheid, Welzijn en Sport)
(ontvangen 23 augustus 2023). Zie ook Aanhangsel Handelingen, vergaderjaar
2022–2023, nr. 3323.
Vraag 1
Heeft u kennisgenomen van de twee uitzendingen van het televisieprogramma Focus «Ziek na corona» van 24 juni en 1 juli 2023?1, 2
Antwoord 1
Ja.
Vraag 2
Wat is uw reactie op de inhoud van deze uitzendingen?
Antwoord 2
De grote impact die post-COVID klachten helaas hebben op het leven van
veel mensen komt duidelijk naar voren. In de uitzendingen wordt ook
aandacht gegeven aan al het onderzoek dat er op dit moment gedaan wordt
naar post-COVID. Omdat er nog veel onbekend is over post-COVID klachten,
wordt zowel in Nederland als in het buitenland veel onderzoek gedaan. Het
kabinet heeft de afgelopen tijd voor post-COVID onderzoek in totaal € 46 miljoen beschikbaar gesteld, waarvan ruim € 32 miljoen voor het oprichten van
een programma onderzoek, kennisdeling en expertisenetwerk post-COVID dat
door ZonMw wordt ingericht en ruim € 14 miljoen ter financiering van
verschillende onderzoeken die nationaal gedaan worden. Onderzoek moet er
toe leiden dat er meer bekend wordt over de oorzaak, en effectieve behandeling, van post-COVID klachten. Daarom is het belangrijk dat er, zowel
nationaal als internationaal, gericht onderzoek blijft worden gedaan naar
post-COVID en dat de beschikbare kennis gedeeld wordt met zorgverleners.

1

NTR Focus, 24 juni 2023, Ziek na corona (1/2) (https://ntr.nl/Focus/287/detail/Ziek-na-corona-12/
VPWON_1344838).
2
NTR Focus, 1 juli 2023, Ziek na corona (2/2) https://ntr.nl/Focus/287/detail/Ziek-na-corona-22/
VPWON_1344839.

ah-tk-20222023-3415
ISSN 0921 - 7398
’s-Gravenhage 2023

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, Aanhangsel

1

Vraag 3
Deelt u de zorgen dat veel patiënten met ernstige post-COVID klachten op dit
moment niet geholpen kunnen worden binnen de tweedelijnszorg? En vindt u
dat de sluiting van de specialistische poliklinieken deze situatie heeft
verslechterd? Zo nee, waarom niet?
Antwoord 3
Het is belangrijk dat patiënten toegang hebben tot de meest optimale
zorgverlener voor hun zorgvraag, juist omdat de aard en intensiteit van de
klachten uiteenlopen. Mensen die langdurig klachten houden na een
coronabesmetting behoeven in veel gevallen extra zorg. Het merendeel van
de zorg vindt plaats in de eerstelijn. Soms is zorg nodig in de vorm van
medisch-specialistische zorg of geriatrische revalidatiezorg. Afhankelijk van
de klachten beoordeelt de huisarts of een bezoek aan een medisch specialist
of de paramedische herstelzorg nodig is. Daarnaast bied ik post-COVID
patiënten ondersteuning middels de voorwaardelijke toelating van paramedische herstelzorg uit het basispakket. Paramedische herstelzorg bestaat onder
andere uit fysiotherapie, oefentherapie, ergotherapie en diëtetiek. Het is per
patiënt verschillend welke zorg nodig is. De regeling paramedische herstelzorg3 is onder voorwaarden verlengd tot 1 januari 2025. Een probleem waar
patiënten en zorgverleners in de eerste- en tweedelijnszorg met name
tegenaan lopen is dat er vooralsnog geen bewezen effectieve behandeling
voorhanden is.
Vraag 4
Kunt u een inschatting maken van hoeveel patiënten met ernstige post-COVID
klachten op dit moment niet geholpen kunnen worden binnen de tweedelijnszorg?
Antwoord 4
Het feit dat er momenteel geen bewezen effectieve behandeling voorhanden
is voor mensen met post-COVID klachten, en dat de klachten in aard en
intensiteit uiteenlopen, maakt dat er per persoon gekeken moet worden naar
de klachten, en de gevolgen van deze klachten op alle leefgebieden. Op
1 oktober 2020 is de stichting C-support, in opdracht van het Ministerie van
VWS, gestart om mensen met langdurige coronaklachten te adviseren en
ondersteunen. C-support heeft momenteel ongeveer 26.000 patiënten in hun
bestand. C-Support kijkt samen met de patiënt naar de klachten en de
gevolgen ervan voor hun leven. Het kan gaan om lichamelijke en geestelijke
gezondheid, het sociale leven, werk en inkomen. Bij problemen met werk en
inkomen werken zij samen met arbeidsdeskundigen, juristen en financieel
adviseurs om te achterhalen wat er nodig is om de situatie te verbeteren.
Daarnaast helpt C-support bij het vinden van de juiste zorgverleners. Ik ben
blij dat C-support dit maatwerk levert en samen met de patiënt op zoek gaat
naar passende behandeling en ondersteuning, en patiënten daarmee weer
perspectief tracht te bieden.
Vraag 5
Bent u bereid inspanningen te verrichten om patiënten te ondersteunen die
niet terecht kunnen bij de reguliere zorg? Zo ja, op welke manier?
Antwoord 5
Het kabinet ondersteunt post-COVID patiënten op verschillende, uiteenlopende, manieren. Ten eerste ben ik blij, zoals ook uiteengezet in het antwoord
op vraag 4, dat C-support in opdracht van het Ministerie van VWS patiënten
met post-COVID klachten ondersteunt en adviseert. C-support biedt ondersteuning en advies op alle leefgebieden, waar de langdurige gevolgen van
COVID-19 op ingrijpen zoals gezondheid, (psycho)sociale gezondheid, werk en
inkomen. C-support werkt daarbij samen met het reguliere veld, van huisarts
tot bedrijfs- en verzekeringsarts, van paramedicus tot arbeidsdeskundige en
van juridisch adviseur tot Wmo-consulent. Nazorg- en medisch adviseurs
verrichten maatwerk voor iedere patiënt die na meer dan 3 maanden nog
klachten ervaart en zich aanmeldt. Daarnaast verzorgt C-support scholingen,
3

Https://www.officielebekendmakingen.nl/stcrt-2023-20603.html.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, Aanhangsel

2

informatie en advies aan (zorg)professionals, het UWV, koepelorganisaties, de
overheid en onderzoekers en werkt daarmee ook aan bewustwording bij
zorgaanbieders over deze klachten.
Ten tweede biedt de voorwaardelijke toelating paramedische herstelzorg
patiënten extra ondersteuning bij het herstelproces. Paramedische herstelzorg
bestaat onder andere uit fysiotherapie, oefentherapie, ergotherapie en
diëtetiek. Het is per patiënt verschillend welke zorg nodig is en afhankelijk
van de klachten beoordeelt de huisarts dan ook of een bezoek aan een
medisch specialist of paramedische herstelzorg nodig is en door wie deze
zorg gegeven moet worden.
Ten derde zet ik vol in op het komen tot een effectieve behandeling door het
stimuleren van onderzoek en het delen van wetenschappelijke kennis over
post-COVID. Op 1 juni jl. heb ik u per brief4 geïnformeerd over het inrichten
van het Programma onderzoek en kennisdeling post-COVID met als doel het
vergroten en delen van kennis en expertise inzake post-COVID. Hiervoor is in
totaal € 32,25 miljoen beschikbaar voor de periode 2023 tot en met 2026. Op
13 juli 2023 heb ik goedkeuring verleend aan het programmavoorstel van
ZonMw voor het inrichten van een expertisenetwerk en onderzoeksprogramma5. Met het meerjarig onderzoeksprogramma geef ik een stimulans
aan onderzoek naar post-COVID. Het nationaal expertisenetwerk zorgt voor
betere organisatie, coördinatie en ondersteuning van onderzoek naar en
kennis over post-COVID. Daarnaast beoogt het nationaal expertisenetwerk op
termijn de totstandkoming van synergie tussen kennis en expertise rondom
post-COVID en andere postinfectieuze aandoeningen. Ook dient het nationaal
expertisenetwerk bij te dragen aan een betere samenwerking tussen
onderzoekers en zorgverleners en aan de verspreiding van kennis naar de
zorgpraktijk. In het kader hiervan heb ik ZonMw in maart 2023 de opdracht
gegeven voor het opstellen van een kennisagenda post-COVID. Deze
kennisagenda inventariseert de kennishiaten in post-COVID onderzoek en
geeft richting aan het meerjarig onderzoeksprogramma om deze kennishiaten
in te vullen. Tenslotte zorg ik ervoor dat de nationale initiatieven met elkaar
blijven verbonden middels het Europees expertisenetwerk post-COVID. Dit
netwerk bevordert de grensoverschrijdende EU-brede aanpak van postCOVID.
Vraag 6
Klopt het dat er een verkenning heeft plaatsgevonden waarbij u sprak met
alle betrokken partijen over de oprichting van een expertisecentrum? Zo ja,
kunt u toelichten waarom u volgens de Kamerbrief van 1 juni 2023 nu streeft
naar een netwerk in plaats van een centrum? En wat zijn de voornaamste
verschillen tussen deze twee concepten?6
Antwoord 6
Een expertisecentrum suggereert één locatie waar post-COVID patiënten
terecht kunnen. Dit is mijns inziens niet wenselijk gezien het aantal postCOVID patiënten. Er is bij verschillende ziekenhuizen kennis over post-COVID
aanwezig die tussen zorgverleners gedeeld wordt. Mede daarom is ervoor
gekozen om een netwerk in te richten. De doelen van dit netwerk zijn de
coördinatie, organisatie en ondersteuning van onderzoek en het verbinden
van relevante partijen, onderzoek en expertise zodat nieuwe kennis sneller
benut kan worden in de zorgpraktijk.
Vraag 7
In hoeverre worden post-COVID patiënten betrokken bij de vormgeving van
het expertisenetwerk?
Antwoord 7
Het onderzoeksprogramma, de kennisinfrastructuur en het expertisenetwerk
worden door ZonMw uitgevoerd in opdracht van het Ministerie van VWS,
onder verantwoordelijkheid van het bestuur van ZonMw. Voor een optimaal

4

Kamerstuk 25 295, nr. 2060.
Post-COVID: Onderzoeksprogramma, kennisinfrastructuur en expertisenetwerk 2023-2027 |
ZonMw.
6
Kamerstuk 25 295, nr. 2060.
5

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, Aanhangsel

3

resultaat zal gedurende de looptijd van het programma regulier worden
afgestemd en samengewerkt met stakeholders vanuit beleid, onderzoek en
praktijk. Naast het Ministerie van VWS zijn dit onder andere het RIVM, de
NFU, de FMS, het NHG, de NVZ en C-support. Centraal in het programma
staan mensen met post-COVID klachten. Het doel is om hen zo snel en
effectief mogelijk te helpen en hun kwaliteit van leven te verbeteren. Daarom
worden organisaties van post-COVID patiënten vanaf de opzet van het
programma, en straks in de uitvoering betrokken. Over de vertegenwoordiging van patiëntenorganisaties en de daarbij te stellen criteria worden tussen
hen en ZonMw nadere afspraken gemaakt.
Vraag 8
Deelt u de constatering die in de eerste Focus-uitzending duidelijk naar voren
komt dat de post-COVID-zorg niet binnen één medisch specialisme valt,
omdat de ziekte effect kan hebben op verschillende onderdelen van het
lichaam?
Antwoord 8
Ja.
Vraag 9
Zo ja, bent u het ook eens met de constatering dat patiënten vrijwel nergens
meer terecht kunnen voor diagnostiek en een passende behandeling, nu de
specialistische poliklinieken op één na zijn gesloten?
Antwoord 9
Sommige ziekenhuizen hebben hun tijdelijke «alleen post-COVID poliklinieken» gesloten. Maar patiënten kunnen onveranderd terecht bij de medisch
specialisten en verpleegkundigen die deze poliklinieken vormgaven.
Vraag 10
Welke mogelijkheden ziet u om de vier aspecten – diagnostiek, behandeling,
kennisontwikkeling en kennisdeling – gebundeld te organiseren en te borgen?
Hoe draagt u er zorg voor dat ook de financiële aspecten van diagnostiek en
behandeling gedekt zijn?
Antwoord 10
Het programma van ZonMw bestaat uit een expertisenetwerk en een
onderzoeksprogramma. Met het meerjarig onderzoeksprogramma geef ik een
stimulans aan onderzoek naar post-COVID. Het nationaal expertisenetwerk
zorgt voor betere organisatie, coördinatie en ondersteuning van onderzoek
naar en kennis over post-COVID. Daarnaast beoogt het nationaal expertisenetwerk op termijn de totstandkoming van synergie tussen kennis en expertise
rondom post-COVID en andere postinfectieuze aandoeningen. Ook draagt het
nationaal expertisenetwerk bij aan een betere samenwerking tussen
onderzoekers en zorgverleners en aan de verspreiding van kennis naar de
zorgpraktijk. Bovendien zorg ik ervoor dat de nationale initiatieven met elkaar
verbonden blijven middels het Europees expertisenetwerk post-COVID.
Vraag 11
Vindt u de constatering dat een polikliniek voldoende patiënten moet zien om
expertise op te bouwen en dat het centreren van de zorg in een aantal
specialistische poli’s daarom belangrijk is. Zo nee, waarom niet? Zo ja, welke
plannen heeft de Minister hiervoor?
Antwoord 11
Ik deel de constatering dat om expertise op te bouwen er voldoende
patiënten gezien moeten worden. ZonMw is momenteel bezig om in het
derde kwartaal van 2023 een subsidieronde gericht op het opzetten van het
onderzoeks- en expertisenetwerk van start te laten gaan. Partijen kunnen
hierop reageren en ZonMw zal de onderzoeksvoorstellen vervolgens
beoordelen. Uit het voorstel zal duidelijk moeten blijken dat er voldoende
patiënten deelnemen om het onderzoek te kunnen uitvoeren en expertise te
kunnen opbouwen.
Het streven is om met de opgedane kennis uit onderzoeken en de ervaringen
van patiënten die belangrijk zijn voor de kennisontwikkeling en daarnaast

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, Aanhangsel

4

bijvoorbeeld voor het identificeren van praktische haalbaarheid van zorgpaden, acceptatie van behandelingen en betrokkenheid bij onderzoek (als
deelnemers in klinische studies) om gelijke toegang voor patiënten tot
onderzoek en zorg te verwezenlijken.
Vraag 12
Hoe draagt u er zorg voor dat voldoende expertise wordt opgebouwd over
Post-exertionele malaise (PEM) en posturaal orthostatische tachycardiesyndroom (POTS), twee belangrijke en zeer beperkende klachten bij post-COVID?
Antwoord 12
Om invulling te geven aan het onderzoeksprogramma post-COVID zullen
panels van medische experts en van ervaringsdeskundigen/ patiënten
prioriteiten stellen voor nadere/ verdiepende onderzoek en evaluatie. Ik ga
ervanuit dat ze daarbij ook de inspanningsintolerantie (PEM) en last van
versnelde hartslag na opstaan (POTS) zullen meenemen; ZonMw gaat deze
vraag dan ook expliciet voorleggen aan beide panels. Daarnaast wordt
beschikbare en nieuwe kennis en expertise rondom de zorg en behandeling
van post-COVID patiënten toegankelijk en bruikbaar gemaakt voor zorgprofessionals, onder andere via een nascholingsprogramma.
Momenteel vinden er vanuit C-support regelmatig scholingen plaats over
post-COVID aan diverse gremia (o.a. bedrijfsartsen, huisartsen, verzekeringsartsen). Er is op dit moment een kennisplatform actief waar diverse veldpartijen samen bijeenkomen om kennishiaten te signaleren en agenderen.
Vraag 13
Kunt u aangeven op welke wijze de Inspectie Gezondheidszorg en Jeugd
(IGJ) handhavend optreedt tegen artsen die tegen de protocollen in Ivermectine voorschrijven tegen post-COVID? Hoeveel boetes zijn er tot nog toe in
2023 opgelegd?7
Antwoord 13
Wanneer een normafwijking is vastgesteld volgt de IGJ haar interventiebeleid. Het interventiebeleid is te vinden op www.igj.nl/publicaties/publicaties/
2022/03/17/igj-interventiebeleid8. Tot nu toe heeft de IGJ in 2023 één boete
opgelegd aan een zorgverlener die Ivermectine heeft voorgeschreven ter
behandeling van, onder andere, post-COVID.

7

NPO Radio 1, 11 juli 2023, «Long Covid-patiënten krijgen omstreden anti-schurftmedicijn
Ivermectine voorgeschreven» (Long Covid-patiënten krijgen omstreden anti-schurftmedicijn
voorgeschreven | NPO Radio 1).
8
IGJ interventiebeleid | Publicatie | Inspectie Gezondheidszorg en Jeugd.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, Aanhangsel

5