De voedingsomgeving op scholen

De stand van zaken in het voortgezet onderwijs
en middelbaar beroepsonderwijs anno 2015

RIVM Briefrapport 2016-0006
M. Geurts│H. Brants│I. Milder

De voedingsomgeving op scholen

De stand van zaken in het voortgezet onderwijs
en middelbaar beroepsonderwijs anno 2015

RIVM Briefrapport 2016-0006
M. Geurts │H. Brants │I. Milder

RIVM Briefrapport 2016-0006

Colofon

© RIVM 2016
Delen uit deze publicatie mogen worden overgenomen op voorwaarde
van bronvermelding: Rijksinstituut voor Volksgezondheid en Milieu
(RIVM), de titel van de publicatie en het jaar van uitgave.

Marjolein Geurts (auteur), RIVM
Henny Brants (auteur), RIVM
Ivon Milder (auteur), RIVM

Contact:
Ivon Milder
Centrum Voeding Preventie en Zorg
Ivon.Milder@rivm.nl

Dit onderzoek werd verricht in opdracht van Ministerie van
Volksgezondheid, Welzijn en Sport, in het kader van Programma 2
Beleidsadvisering Volksgezondheid en Zorg.

Dit is een uitgave van:
Rijksinstituut voor Volksgezondheid
en Milieu
Postbus 1 | 3720 BA Bilthoven
Nederland
www.rivm.nl
Pagina 2 van 79

RIVM Briefrapport 2016-0006

Publiekssamenvatting

De voedingsomgeving op scholen
De stand van zaken in het voortgezet onderwijs en middelbaar
beroepsonderwijs anno 2015
Ongeveer 80 procent van de scholen geeft aan dat zij de afgelopen jaren
meer aandacht aan gezonde voeding hebben besteed. Ook is het
voedingsaanbod op school verbeterd: in de kantines worden
bijvoorbeeld meer gezonde producten (uit de Schijf van Vijf)
aangeboden dan ongezonde, zoals snacks en frisdrank. Wel is het
aanbod in de fris- en snackautomaten duidelijk ongunstiger dan in de
kantine. Om het voedingsaanbod te verbeteren kunnen gezondere
keuzes in het assortiment worden opgenomen, bijvoorbeeld door wit
brood te vervangen door volkoren brood, en drinkwatervoorzieningen
worden aangeboden, zoals een waterkoeler of een kraan buiten het
toilet.
Dit blijkt uit een onderzoek van het RIVM dat is uitgevoerd in opdracht
van het ministerie van Volksgezondheid, Welzijn en Sport (VWS).
Hiervoor hebben 361 vestigingen van scholen in het voortgezet
onderwijs en 88 vestigingen van het middelbaar beroepsonderwijs
(mbo) een online-vragenlijst ingevuld.
Behalve het voedingsaanbod zijn andere aspecten belangrijk voor een
gezonde voedingsomgeving op school zoals aandacht voor voeding
tijdens de lessen, de uitstraling van de kantine en het schoolbeleid. Bij
90 procent van de middelbare scholen en 70 procent van de mboscholen die aan dit onderzoek meededen, maakt informatie over
gezonde voeding deel uit van het lesprogramma of projecten. Verder
stimuleren bijna alle geraadpleegde scholen een betere voedingskeuze
op school door bijvoorbeeld gezondere producten op zichtbare plaatsen
en goedkoper aan te bieden dan ongezonde. Ongeveer de helft van de
scholen heeft afspraken over een gezond voedingsaanbod binnen school
schriftelijk vastgelegd in beleid. Met eetfaciliteiten buiten de school,
zoals een snackkar, supermarkt of snackbar, maakt minder dan 5
procent van de scholen afspraken over de verkoop van producten aan
scholieren.
De afgelopen jaren zijn diverse programma’s uitgevoerd om het
voedingsaanbod op scholen te verbeteren. Voorbeelden zijn Programma
De Gezonde Schoolkantine, de Gezonde School aanpak (inclusief het
vignet Gezonde School) en het Handvest ‘Gezonder voedingsaanbod op
scholen’. Scholen die aan zo’n programma deelnemen blijken een
gezondere voedingsomgeving te hebben. Ze geven zelf aan dat dat,
behalve door eigen initiatieven, komt door hun deelname aan een
programma.
Kernwoorden: voeding, scholen, jeugd

Pagina 3 van 79

RIVM Briefrapport 2016-0006

Pagina 4 van 79

RIVM Briefrapport 2016-0006

Synopsis

The food environment at schools
The situation in secondary schools and vocational education schools in
2015
According to 80% of the schools, attention for nutrition increased in
recent years. Furthermore, the food supply available at schools
improved; e.g. more healthy products (products included in the Dutch
nutrition wheel) than unhealthy products (e.g. snacks and sodas) were
available at school canteens. Compared to school canteens, the food
assortment available in vending machines is less favourable.
Improvements can be achieved by including healhier options, for
example replacing white bread with wholemeal bread, and by offering
free drinking water via a watercooler or tap outside of the lavatories.
This is based on a study carried out by the RIVM, commissioned by the
Ministry of Health, Welfare and Sports. A total of 361 secondary schools
and 88 vocational schools participated by submitting an online
questionnaire.
Apart from the food supply, other aspects, such as nutrition education,
school policy regarding nutrition, and the atmosphere of the canteen can
support a healthy food environment at schools. Nutrition education is
part of the curriculum or projects at 90 percent of the participating
secondary schools and 70 percent of vocational schools. Almost all
schools take measures that support healthy food choice, for example by
placing healthy foods at visible places or by offering them at a reduced
price. Criteria for the healthiness of the food supply within the school
are laid down in writing by almost fifty percent of the schools. Less than
5 percent of schools has agreements about sales of foods to pupils with
eating facilities outside the school such as supermarkets or fast food
outlets.
In recent years, several programs aimed at improving the food
environment at schools were executed. Examples are the Program
Healthy School Canteens, the Healthy School approach (including
Healthy School vignette), and the charter ‘Healthier food supply at
schools’. The food environment at schools that participated in such a
program is generally healthier. Schools indicate that, besides their own
initiative, this is a result of participating in these programs.
Key words: nutrition, schools, youth

Pagina 5 van 79

RIVM Briefrapport 2016-0006

Pagina 6 van 79

RIVM Briefrapport 2016-0006

Inhoudsopgave

1
1.1
1.2

Kernbevindingen en aanbevelingen — 9
Kernbevindingen — 9
Belangrijkste aanbevelingen — 10

2

Achtergrond — 13

3
3.1
3.2
3.3
3.4
3.5
3.6
3.7
3.8
3.9
3.10

Het voortgezet onderwijs — 17
Integraal kijken naar de vier Gezonde School pijlers — 17
Pijler Omgeving: Faciliteiten — 19
Pijler Omgeving: Voedingsaanbod — 19
Pijler Omgeving: Verandering voedingsaanbod — 22
Pijler Omgeving: Maatregelen — 22
Pijler Educatie — 23
Pijler Beleid — 24
Pijler Signalering — 24
Toename in de aandacht voor voeding — 24
Trend ten opzichte van 2010-2011 — 25

4
4.1
4.2
4.3
4.4
4.5
4.6
4.7
4.8
4.9
4.10

Het middelbaar beroepsonderwijs — 27
Integraal kijken naar de vier Gezonde School pijlers — 27
Pijler Omgeving: Faciliteiten — 28
Pijler Omgeving: Voedingsaanbod — 29
Pijler Omgeving: Verandering voedingsaanbod — 32
Pijler Omgeving: Maatregelen — 32
Pijler Educatie — 33
Pijler Beleid — 34
Pijler Signalering — 34
Toename in de aandacht voor voeding — 34
Trend ten opzichte van 2012 — 35

5

Beschouwing — 37

6
6.1
6.2
6.3

Verantwoording van het onderzoek — 43
Onderzoeksopzet — 43
Vragenlijst — 43
Analyse — 44

7
7.1
7.2
7.3

Methodologische beschouwing — 49
Reflectie op de onderzoeksopzet en de vragenlijst — 49
Reflectie op de respons — 50
Reflectie op de representativiteit — 51

8

Begrippenlijst — 55

9

Dankwoord — 59

10

Referenties — 61

Pagina 7 van 79

RIVM Briefrapport 2016-0006

Pagina 8 van 79

RIVM Briefrapport 2016-0006

1

Kernbevindingen en aanbevelingen

1.1

Kernbevindingen
De voorliggende studie beschrijft het voedingsaanbod en de
voedingsomgeving op schoollocaties in het voortgezet onderwijs (vo) en
het middelbaar beroepsonderwijs (mbo) anno 2015. Voor dit onderzoek
zijn alle 1389 schoollocaties in het vo en 654 schoollocaties in het mbo
benaderd om een online vragenlijst in te vullen. Voor het vo reageerde
26% van de scholen en voor het mbo 17%. Dit komt voor het vo en
mbo overeen met 42% en 69% van de instellingen, respectievelijk.
Scholen hebben vaak meerdere locaties. Waar in dit rapport wordt
gesproken over scholen worden steeds schoollocaties bedoeld. Indien
wordt gesproken over instellingen gaat het over een aantal locaties die
samen een school vormen.
Het voedingsaanbod is gedefinieerd als de producten die in de kantine
en de automaten worden aangeboden, maar ook de watervoorziening
op school. Het voedingsaanbod is onderdeel van de voedingsomgeving,
maar dit verwijst ook naar de omgeving waarin het voedingsaanbod is
geplaatst en de aandacht voor voeding in het beleid, educatie en
signalering. Dit omvat dus alle pijlers van de Gezonde School aanpak.
Voor een definitie van andere begrippen die in dit rapport genoemd
worden verwijzen wij naar de begrippenlijst.
De afgelopen jaren zijn diverse programma’s uitgevoerd om het
voedingsaanbod op scholen te verbeteren. Voorbeelden zijn het
Programma De Gezonde Schoolkantine, de Gezonde School aanpak en
het Handvest ‘Gezonder voedingsaanbod op scholen’.
Ten opzichte van alle scholen in Nederland, is de vragenlijst significant
vaker ingevuld door scholen die actief bezig zijn met gezonde voeding
(blijkend uit deelname aan het Programma De Gezonde Schoolkantine
en/of een vignet Gezonde School). Hierdoor kan de situatie in heel
Nederland minder positief zijn, dan uit de resultaten van dit onderzoek
blijkt.
Het voedingsaanbod
Ongeveer 80% van de scholen geeft aan dat de aandacht voor voeding
de afgelopen 3 jaar is toegenomen en het voedingsaanbod is verbeterd.
Als belangrijkste reden hiervoor noemen scholen, naast initiatief van de
school zelf, deelname aan een programma zoals De Gezonde
Schoolkantine, advies van een Gezonde School adviseur (van GGD of
regionaal) en/of ondertekenen van het Handvest door de cateraar.
Volgens de scholen bestaat het aanbod in de kantine bij 82% van de vo
scholen en 85% van de mbo scholen uit meer basisproducten dan nietbasisproducten. Basisproducten zijn producten uit de Schijf van Vijf die
positief bijdragen aan een gezond eetpatroon (19). Voorbeelden zijn
groente, fruit, brood en zuivelproducten. Niet-basis producten zijn
Pagina 9 van 79

RIVM Briefrapport 2016-0006

extra’s en bevatten meestal veel calorieën en weinig vitamines en
mineralen. Voorbeelden zijn snoep, hartige snacks en met suiker
gezoete frisdrank. Het aandeel niet-basisproducten is hoger in de
automaten dan in de kantine. Verder is een hygiënische
watervoorziening aanwezig op iets meer dan de helft van de scholen,
waarbij het water meestal gratis wordt aangeboden.
Volgens de richtlijn Gezonde Schoolkantine van het Programma De
Gezonde Schoolkantine heeft een school een gezonde schoolkantine als
het assortiment van de schoolkantine en de automaten samen minimaal
75% basisproducten en maximaal 25% niet-basisproducten bevat. Van
de scholen die in beeld zijn bij het Voedingscentrum, voldoet eind 2015
37% van de vo scholen en 38% van de mbo scholen aan dit criterium.
Aangezien ongeveer 80% van de vo scholen in beeld is, ligt het
werkelijke percentage vo scholen met een gezonde schoolkantine tussen
de 30 en 50%. Op het mbo is de helft van de scholen in beeld en ligt het
werkelijke percentage scholen met een gezonde kantine tussen de 20 en
70%. Het huidige onderzoek bevestigt deze resultaten.
De voedingsomgeving
Om een gezond eetpatroon te stimuleren is een gezonde
voedingsomgeving van belang. Scholen kunnen hieraan onder andere
werken door middel van de vier pijlers van de Gezonde School aanpak.
Bijna alle scholen geven aan maatregelen te nemen om de gezonde
keuze te stimuleren (pijler omgeving). Voorbeelden zijn dat sommige
ongezonde producten niet meer worden verkocht, het aanbod aan
basisproducten wordt uitgebreid of op een meer zichtbare plek wordt
neergezet. Afspraken met eetfaciliteiten zoals supermarkten en
snackbars rondom de school worden nauwelijks gemaakt. Verder heeft
ongeveer de helft van de scholen schriftelijke afspraken over het
voedingsaanbod (pijler beleid) en 90% van de vo scholen en 70% van
de mbo scholen informeert leerlingen over gezonde voeding via het
reguliere lesprogramma of projecten (pijler educatie). Het monitoren
van de voedingsgewoonten en/of het gewicht van leerlingen gebeurt op
minder dan de helft van de middelbare scholen en minder dan een kwart
van de mbo-scholen (pijler signalering).
Integraal kijken
Om de vier pijlers van Gezonde School integraal te onderzoeken is voor
elke school een totaalscore bepaald. Scholen in zowel het vo als het mbo
hebben, zoals verwacht, een significant hogere totaalscore als zij een
vignet Gezonde School hebben en/of aangeven deel te nemen aan het
Programma De Gezonde Schoolkantine. Ook scoren vo en mbo scholen
hoger als de kantine in eigen beheer is of verzorgd wordt door een
cateraar die het Handvest heeft getekend, dan wanneer dit wordt
gedaan door een cateraar die het Handvest niet heeft getekend. Of er
hierbij ook sprake is van een oorzaak-gevolg relatie kan op basis van
het huidige (cross-sectionele) onderzoek niet worden vastgesteld.
1.2

Belangrijkste aanbevelingen
Naar aanleiding van dit onderzoek doen wij een aantal aanbevelingen
om de voedingsomgeving op scholen (verder) te verbeteren. De

Pagina 10 van 79

RIVM Briefrapport 2016-0006

belangrijkste aanbevelingen voor scholen en beleidsmakers zijn
hieronder toegevoegd.


Wij bevelen een verdere verbetering van het voedingsaanbod op
scholen aan. Dit kan vooral bereikt worden door een verschuiving
richting betere keuze producten. Bijvoorbeeld door witbrood te
vervangen door volkorenbrood en door water op een hygiënische
manier en gratis te verstrekken. Ook draagt het verwijderen van
frisdrank- en snoepautomaten bij aan een gezonder
voedingsaanbod.



Wij bevelen aan om gebruik te maken van integrale
programma’s, zoals De Gezonde Schoolkantine en de Gezonde
School aanpak, waarbij aandacht is voor alle aspecten van een
gezonde voedingsomgeving (voedingsaanbod, het beleid,
educatie en signalering). Vanuit deze programma’s is actief en
regelmatig contact met scholen nodig om de aandacht voor het
thema voeding te behouden en kunnen deze scholen ondersteund
worden in het aanbrengen van verdere verbetering van het
voedingsaanbod.

Pagina 11 van 79

RIVM Briefrapport 2016-0006

Pagina 12 van 79

RIVM Briefrapport 2016-0006

2

Achtergrond

De Nederlandse overheid hecht belang aan het bevorderen van een
gezonde leefstijl, vooral van de jeugd. Dit is beschreven in de landelijke
nota gezondheidsbeleid 2016-2019 (1). Om effectief gezond gedrag te
bevorderen is een multidisciplinaire aanpak gericht op zowel individuele
keuzes als de omgeving vereist (2-4). De school is, naast de
thuissituatie, bij uitstek een omgeving waar gezond gedrag op jonge
leeftijd gestimuleerd kan worden.
Verschillende programma’s ondersteunen scholen bij het bevorderen van
een gezonde leefstijl onder leerlingen/studenten. Een voorbeeld hiervan
is de Gezonde School aanpak (5). Deze integrale aanpak richt zich onder
andere op voeding, maar ook op andere thema’s zoals bewegen en
sport, roken-, alcohol- en drugspreventie, sociaal-emotionele
ontwikkeling en sociale veiligheid. Scholen die een gezond
voedingspatroon stimuleren via de voedingsomgeving, het beleid, het
lesprogramma en de voedingsgewoonten en het gewicht van de
leerlingen monitoren kunnen het themacertificaat Voeding aanvragen en
daarmee het vignet Gezonde School (5).
Het belang van een gezonde voedingsomgeving op school is door de
overheid bekrachtigd met de motie Vendrik die in 2009 is aangenomen
(6). In de jaren daarna blijft het verbeteren van de voedingsomgeving
op school een actueel en politiek thema. Dit blijkt bijvoorbeeld uit de
moties Dijkstra en Wolbert die in 2014 en 2015 zijn aangenomen (7, 8).
Het gemeenschappelijk doel van deze moties is om 100% gezonde
schoolkantines te bewerkstelligen.
Om de voedingsomgeving en het voedingsaanbod in de kantine en de
automaten te verbeteren is onder meer ingezet op het landelijke
programma de Gezonde Schoolkantine van het Voedingscentrum (9).
Als onderdeel van dit programma kunnen scholen bezocht worden door
een diëtiste van de ‘Schoolkantine Brigade’. Na een inventarisatie van
het aanbod, krijgt de school een advies op maat en indien gewenst
ondersteuning bij de implementatie hiervan. De school is
eindverantwoordelijk voor wat betreft de invulling van dit advies. Een
aansluitend landelijk initiatief dat van 2011 tot en met 2015 liep is het
‘Handvest voor een Gezonder Voedingsaanbod op scholen’ (het
Handvest). In dit Handvest werd vanuit de aanleverende partijen
gewerkt aan een gezonder voedingsaanbod op scholen.
In het Programma De Gezonde Schoolkantine en het Handvest wordt
gewerkt met hetzelfde criterium voor een gezond aanbod, waarin het
aanbod als gezond wordt beschouwd als het voor ten minste 75% uit
basisproducten bestaat (9, 10).

Pagina 13 van 79

RIVM Briefrapport 2016-0006

Facts & Figures
In dit rapport worden verschillende activiteiten en programma’s genoemd die
zijn opgezet om een gezonde leefstijl en een gezond voedingspatroon onder
leerlingen te stimuleren. De meeste hiervan lopen al meerdere jaren en voor
een aantal is de omvang hieronder beschreven. Een inhoudelijke beschrijving
van de programma’s staat in de begrippenlijst.
Schoolkantine Brigade
 Voortgezet onderwijs
De schoolkantine Brigade bezocht 258 schoollocaties in 2013, 348 in
2014 en 431 in 2015.
 Middelbaar beroepsonderwijs
De Schoolkantine Brigade bezocht 92 schoollocaties in 2013, 102 in
2014 en 69 in 2015.
Schoolkantine schalen
 Voortgezet onderwijs
Het aantal Schoolkantine Schalen was 22 in 2013, 58 in 2014 en 317 in
2015.
 Middelbaar beroepsonderwijs
Het aantal Schoolkantine Schalen was 3 in 2013, 22 in 2014 en 99 in
2015.
Vignet Gezonde School
 Voortgezet onderwijs
Eind 2015 hadden 76 scholen een vignet, waarvan 26 met het
certificaat voeding.
 Middelbaar beroepsonderwijs
Eind 2015 hadden 39 scholen een vignet, waarvan 10 met het
certificaat voeding.
Ondersteuningsaanbod Gezonde School
 Voortgezet onderwijs
Tussen 2013 en 2015 is 851 keer een bijdrage uit het
ondersteuningsaanbod toegekend. 443 keer was dit voor een Gezonde
School activiteit; waarvan 75 keer voor het programma De Gezonde
Schoolkantine.
 Middelbaar beroepsonderwijs
Tussen 2013 en 2015 is 261 keer een bijdrage uit het
ondersteuningsaanbod toegekend. 141 keer was dit voor een Gezonde
School activiteit; waarvan 43 keer voor het Programma De Gezonde
Schoolkantine.
Handvest voor een Gezonder Voedingsaanbod op Scholen
 Eind 2014 waren er 36 Handvestpartijen, waaronder 13 cateraars (of
catering concepten). Het marktaandeel van deze cateraars werd
geschat op was 31% op het vo en 16% op het mbo .
Jongeren Op Gezond Gewicht (JOGG)
 Eind 2015 waren er 100 JOGG-gemeentes

Pagina 14 van 79

RIVM Briefrapport 2016-0006

In 2006-2007 en 2010-2011 is door het RIVM een monitor uitgevoerd
naar overgewichtpreventie in het vo (11, 12). De stand van zaken met
betrekking tot het voedingsaanbod maakte deel uit van deze monitors.
Hieruit bleek dat het voedingsaanbod in de tussenliggende periode iets
gezonder was geworden, vooral wat betreft de beschikbaarheid van
water, maar dat ook nog veel verbetering mogelijk was. In 2012 is door
het onderzoeksbureau de DSP-groep in samenwerking met het RIVM
voor het eerst een monitor uitgevoerd naar het beleid en
voedingsaanbod op het MBO (13, 14).
De voorliggende studie onderzoekt het voedingsaanbod van alle scholen
in het vo en mbo anno 2015. Naast het voedingsaanbod wordt ook kort
ingegaan op andere aspecten van de voedingsomgeving en de andere
pijlers, educatie, beleid en signalering. Het onderzoek is uitgevoerd door
middel van een vragenlijst die naar eigen inschatting door scholen is
ingevuld.
Leeswijzer
In hoofdstuk 3 en 4 worden achtereenvolgens de belangrijkste
resultaten voor het vo en het mbo beschreven. Hierbij worden de vier
pijlers van de Gezonde School aanpak als leidraad gebruikt. De meeste
resultaten gaan over de pijler Omgeving, omdat dit de voornaamste
pijler binnen het onderzoek is. De paragrafen daarna gaan over de
pijlers educatie, beleid en signalering. Beide secties kunnen apart van
elkaar worden gelezen. Hierdoor wordt sommige informatie herhaald.
Beide hoofdstukken eindigen met een vergelijking van de resultaten uit
dit onderzoek met eerder uitgevoerde monitors (12-14).
In hoofdstuk 5 volgt een beschouwing van de resultaten.
Het rapport sluit af, in hoofdstuk 6 en 7, met een verantwoording voor
de gebruikte methodiek.
De gebruikte vragenlijsten zijn opgenomen in bijlagen 1 en 2.

Pagina 15 van 79

RIVM Briefrapport 2016-0006

Pagina 16 van 79

RIVM Briefrapport 2016-0006

3

Het voortgezet onderwijs

3.1

Integraal kijken naar de vier Gezonde School pijlers
De Gezonde School aanpak bestaat uit vier pijlers; omgeving, educatie,
beleid en signalering. Om deze pijlers integraal te bekijken is een totaal
score ontwikkeld. Voor de pijler ‘omgeving’ kunnen maximaal 6 punten
gehaald worden en voor de overige pijlers maximaal 2 per pijler (figuur
1).
Bijna 70% van de scholen haalt ten minste 6 van de 12 punten (figuur
1). Geen enkele school haalt nul punten en geen enkele school haalt 12
punten. Elk van de pijlers draagt bij aan het aantal punten dat wordt
behaald. Voor educatie en beleid, haalt 80-90% van de scholen
minimaal één punt, voor signalering is dit lager (ongeveer 65%).
20

Percentage scholen

18
16
14
12
10
8
6
4
2
0
0

1

2

3

4

5

6

7

8

9

10

11

12

1

2

Behaald aantal punten
50
45
Percentage scholen

40
35
30
25
20
15
10
5
0

0

1

2

3

Omgeving

4

5

6

0

1

Educatie

2

0

1

Beleid

2

0

Signalering

Behaald aantal punten

Figuur 1. Overzicht van het percentage scholen in het voortgezet onderwijs
(n=3581) met een totaal score van nul tot twaalf (boven), en opgesplitst in de
pijlers van Gezonde School (onder).
1

3 scholen zonder kantine zijn niet meegenomen.

Pagina 17 van 79

RIVM Briefrapport 2016-0006

Scholen die werken volgens het Programma De Gezonde Schoolkantine
van het Voedingscentrum en scholen met een vignet Gezonde School
(waarbij geen onderscheid is gemaakt naar themacertificaten) hebben
een significant hogere overall score dan de andere scholen (zie Figuur
2). Deze verschillen zijn voor het Programma De Gezonde Schoolkantine
terug te zien in de pijlers Omgeving, Educatie en Beleid. Voor het vignet
Gezonde School is het verschil in de pijlers Educatie en Signalering terug
te zien. Ook voor de pijlers Omgeving en Beleid hebben vignet-scholen
gemiddeld een hoger aantal punten dan scholen die geen vignet hebben,
maar deze verschillen zijn niet significant. Verder halen scholen
significant meer punten als zij de automaten in eigen beheer hebben ten
opzichte scholen waarbij de automaten onder beheer van een cateraar
of automatenleverancier staan. Dit verschil is vooral terug te zien in de
pijler Omgeving. Scholen in het praktijkonderwijs halen significant meer
punten dan scholen met een ander type onderwijs. Met uitzondering van
de pijler Beleid, was dit in alle pijlers terug te zien.
Er zijn geen significante verschillen in het aantal behaalde punten
gevonden voor regio of grootte van de school. Ook verschilt het aantal
behaalde punten niet significant tussen scholen die wel of niet in JOGG
gemeentes liggen.
P

H&V G VMBO

Onderwijsniveau1

nee

ja

Vignet GS2
nee

Werkt aan GSK3

anders4

ja

cateraar

Beheer automaten

school

cateraar school

Beheer kantine

≤800 >800

Aantal Leerlingen
nee ja

JOGG gemeente
N&Z

Regio5
5,0

5,5

6,0

M

6,5

7,0

7,5

8,0

Behaald aantal punten
Figuur 2. Het gemiddelde aantal behaalde punten door scholen in het voortgezet
onderwijs gesplitst naar verschillende kenmerken. Kenmerken waarbij de score
significant verschilt zijn dikgedrukt.
1

H&V: havo en vwo; G: gemengd; P: praktijkonderwijs. Voor elf scholen was geen
informatie beschikbaar.
2
vignet Gezonde School.
3
Gezonde Schoolkantine. Om te bepalen of scholen werken volgens dit programma zijn zelf
gerapporteerde gegevens gebruikt. Elf scholen zijn niet meegenomen, zij antwoorden
‘weet niet’.
4
Scholen die op een andere manier aan een gezonde schoolkantine werken.
5
N&Z: noord en zuid; M: midden.

Pagina 18 van 79

RIVM Briefrapport 2016-0006

3.2

Pijler Omgeving: Faciliteiten
Van alle scholen die deelnamen aan het onderzoek heeft 79% zowel een
kantine als automaten. Bij 6% is eten en drinken alleen beschikbaar via
automaten, bij 15% alleen in de kantine en 1% heeft helemaal geen
eetfaciliteiten (zie Tabel 1). Als er automaten aanwezig zijn, dan zijn dit
vooral frisdrank- en snack- en snoepautomaten.
Het beheer van de kantine is bij de helft van de scholen in handen van
de school zelf en bij de andere helft in het beheer van een cateraar.
Automaten worden vaker door een cateraar (of automatenleverancier)
beheerd.
Faciliteiten voor een hygiënische watervoorziening zijn aanwezig in 53%
van de scholen. Hierbij kan bijvoorbeeld gedacht worden aan een
waterkoeler. Bij 11% van deze scholen is het water niet gratis.
Tabel 1. Faciliteiten die betrekking hebben op het voedingsaanbod op scholen in
het voortgezet onderwijs.

Faciliteiten op school (n=361)
% (n)
Kantine en automaten
79 (284)
Alleen een kantine
15 (54)
Alleen automaten
6 (20)
Geen van beide
1 (3)
Beheer van de kantine (n=338)
% (n)
De school
52 (177)
Cateraar
46 (156)
Beide
1 (5)
1

Type automaten1 (n=304)
% (n)
Frisdrankautomaten
Snack- en snoepautomaten
Automaten met versproducten

83 (299)
70 (251)
16 (57)

Beheer van de automaten (n=304)
% (n)
De school
24 (74)
De cateraar2
66 (202)
Beide
9 (28)

Totaal 25 scholen hebben een kantine met daarnaast alleen automaten met warme

dranken. Deze scholen hebben alleen vragen over de kantine ingevuld.
2

3.3

Automatenleveranciers worden ook hiertoe gerekend.

Pijler Omgeving: Voedingsaanbod
In de Monitor Gezonde Schoolkantine is op verschillende manieren
informatie verzameld over het voedingsaanbod in de schoolkantine en
de automaten. Deze informatie is gebaseerd op zelfgerapporteerde
inschattingen van de deelnemers, dit zijn dus andere gegevens dan de
informatie die via de Kantinescan wordt verzameld.
Zo is aan deelnemers gevraagd om in te schatten wat de verhouding is
tussen basis en niet-basisproducten in het voedingsaanbod van de
kantine en de automaten. De verhouding waarin deze producten
voorkomen wordt gebruikt om aan te geven hoe gezond het
voedingsaanbod van een school is. De regel hierbij is: hoe hoger het
aandeel van basisproducten des te gezonder het aanbod.
Figuur 3 laat zien dat de verhouding tussen Basis en Nietbasisproducten gunstiger is in de kantine dan in de automaten. In 82%
van de kantines worden meer basis dan niet-basisproducten
aangeboden, terwijl dit percentage bij de automaten 41% is. Naast een
inschatting van het aanbod, hebben deelnemers geschat wat de
verhouding is tussen basis en niet-basisproducten in de verkoop. Zij
Pagina 19 van 79

RIVM Briefrapport 2016-0006

geven aan dat er naar verhouding meer basisproducten worden
aangeboden dan dat er worden verkocht. Bijvoorbeeld, in 82% van de
kantines bestaat meer dan de helft van het aanbod uit basisproducten,
terwijl maar in 64% van de kantines meer dan de helft van de verkoop
uit basisproducten bestaat. Dit geldt ook voor de automaten.

Kantine

28

54

10

7

2

Bijna alleen B
Meer B dan NB
Evenveel B en NB
Meer NB dan B

Automaten

6

35

18

29

13

Bijna alleen NB

Figuur 3. Inschatting van de verhouding tussen het aanbod van basis (B) en
niet-basis (NB) voedingsmiddelen, apart voor de kantine en de automaten.

Naast kwalitatieve gegevens, zijn er via de vragenlijst ook gegevens
verzameld over vierentwintig product(groep)en die in veel kantines en
automaten worden aangeboden. Met deze informatie is de verhouding
tussen basis en niet-basisproducten berekend. Ook uit deze gegevens
blijkt dat het voedingsaanbod in de kantine meer basisproducten bevat
dan in de automaten (Figuur 4). Het voedingsaanbod in de kantine
bestaat bij 41% van de scholen voor 50 tot 75 procent uit
basisproducten en bij 52% voor meer dan 75 procent uit
basisproducten. Terwijl het percentage scholen met meer dan 75
procent basisproducten in de automaten 15% is.

Percentage basisproducten

60

52

52

50

41

40
30

30
20

15

10

5

3

1

0
Automaten
0-25%

25-50%

Kantine
50-75%

75-100%

Figuur 4. Het percentage basisproducten in de automaten (n=304) en in de
kantine (n=338).

Pagina 20 van 79

RIVM Briefrapport 2016-0006

In Tabel 2 staat voor elke product(groep) in hoeveel scholen het aanwezig is. Hieruit blijkt dat basisproducten zoals groente, fruit,
brood en zuivelproducten vaker beschikbaar zijn in de kantine dan in de automaten. Terwijl in automaten vaker snoep, chips en
candybars, en gesuikerde frisdranken worden aangeboden. Ook light frisdranken zijn vaker beschikbaar in de automaten dan de
kantine. Water en vruchtensap worden ongeveer even vaak in de kantine als in automaten aangeboden. Niet-basis producten die
vaker wordt aangeboden in de kantine dan de automaten zijn gefrituurde en warme snacks. Deze verschillen zijn niet getoetst op
significantie.
Tabel 2. Aanwezigheid van verschillende product(groepen) in de automaten (A, n=304) en de kantine (K, n=338)1.

Basisproductgroepen

A (%)

K (%)

Niet-basisproductgroepen

A (%)

K (%)

Fruit
Groente
Water, koffie, thee
Vruchtensap
Light dranken

10
7
72
61
93

63
35
68
62
42

56
75
54
1
0

42
25
28
9
20

Magere/halfvolle niet gezoete melkproducten

18

51

2

54

Volle melk
Light yoghurtdrink en light chocolademelk
Gewone yoghurtdrink, chocolademelk, andere
melkdranken
Magere/halvolle naturel desserts en light desserts met
zoetstof
Volle desserts, desserts met suiker gezoet
Wit brood
Donker brood, krenten-, rozijnen-, mueslibrood
Soep
Warm vlees
Warme snacks o.b.v. brooddeeg

1
29

5
43

Koeken
Candybars, chocoladerepen
Snoep
IJs
Gefrituurde snacks
Warme snacks o.b.v.
bladerdeeg
Chips en zoutjes
Gesuikerde (fris)dranken

48
71

27
27

25

33

6

31

1
13
13
42
1
2

6
73
82
58
30
54

1

Het exacte aantal scholen per productgroep varieert, omdat scholen de mogelijkheid hadden deze vragen over te slaan.

Pagina 21 van 79

RIVM Briefrapport 2016-0006

3.4

Pijler Omgeving: Verandering voedingsaanbod
Van de scholen geeft 87% aan dat het voedingsaanbod de afgelopen
drie jaar gezonder is geworden. De meeste genoemde aanleiding
hiervoor is deelname aan het Programma De Gezonde Schoolkantine of
een bezoek van de Schoolkantine Brigade; dit is door respectievelijk
52% en 38% van de scholen genoemd. Andere veelgenoemde redenen
zijn het verzoek van ouders/leerlingen of medewerkers (elk bij ongeveer
30%) en/of op advies van de Gezonde School adviseurs (bij 20%).
Wanneer scholen werd gevraagd vooruit te blikken op het aankomende
jaar, verwacht driekwart van de scholen een verdere verbetering van
het voedingsaanbod.

3.5

Pijler Omgeving: Maatregelen
Deelname aan projecten kan scholen stimuleren om maatregelen te
nemen die een gezonde leefstijl en een gezond voedingspatroon bij
leerlingen stimuleren.
In totaal geeft 45% van de scholen aan dat zij de Gezonde School
aanpak gebruiken. Volgens 27% van de deelnemers heeft hun school
ook ondersteuning aangevraagd uit het ondersteuningsaanbod van
Gezonde School. Verder wordt het Programma De Gezonde
Schoolkantine volgens de deelnemers door ruim de helft (195 scholen)
van de scholen gevolgd, waarvan driekwart ook is bezocht door de
Schoolkantine Brigade. De drie belangrijkste maatregelen die genomen
zijn naar aanleiding van dit bezoek zijn:
1. Het aanbod van ongezonde producten inkrimpen en het aanbod
van gezonde producten verruimen (97%);
2. Ongezonde producten vervangen door gezondere producten
(95%);
3. Gezonde producten aantrekkelijk presenteren (94%).
Het maken van de gezonde keuze kan ook gestimuleerd worden door
aanpassingen in de informatievoorziening en uitstraling van de
voedingsomgeving op school. Bijvoorbeeld door alleen gezonde
producten direct aan de kassa te verkopen. Het gebruik van 14
veelvoorkomende omgevingsmaatregelen is nagevraagd aan de scholen,
de resultaten zijn weergegeven in Tabel 3.
Naast maatregelen in de school, heeft 6% van de scholen afspraken
gemaakt met voorzieningen rondom de school, zoals supermarkten of
snackbars. Op 21% van de scholen maakt het grootste deel van de
leerlingen gebruik van dergelijke voorzieningen en op 62% een klein
deel van de leerlingen.

Pagina 22 van 79

RIVM Briefrapport 2016-0006

Tabel 3. Maatregelen die door scholen in het voortgezet onderwijs genomen zijn
om de consumptie van gezondere producten te stimuleren.

3.6

Genomen maatregelen

% (n)

Sommige producten worden niet (meer) verkocht
Een uitgebreider assortiment basisproducten
Basisproducten staan op een meer zichtbare plek
Basisproducten zijn goedkoper dan niet-basisproducten
Te grote porties zijn niet toegestaan
Promotie van niet-basisproducten is niet toegestaan
Promotiemateriaal wordt alleen gebruikt voor basisproducten
Leerlingen helpen mee met het bereiden van basisproducten
Er is een looproute, waarbij basisproducten eerst worden
aangeboden
Naast de kassa wordt alleen groente en fruit aangeboden
De frisdrank- en/of snoepautomaten zijn verwijderd
Op/bij de producten staat of het een basisproduct is
De kleine portie is de standaard
Niet-basisproducten worden alleen op aanvraag gemaakt

77 (271)
66 (237)
57 (204)
52 (182)
49 (173)
43 (153)
37 (131)
36 (120)
22 (74)
18 (61)
17 (57)
15 (53)
12 (42)
10 (33)

Pijler Educatie
In 48% van de scholen worden projecten op het gebied van gezonde
voeding, bewegen of leefstijl uitgevoerd. Scholen konden meerdere
projecten noemen. Met 24% is ‘Weet wat je eet’ het project dat door de
meeste scholen is genoemd. Verder voert 22% van de scholen een eigen
project uit met als thema voeding, bewegen of leefstijl. De helft hiervan
gebruikt daarnaast óók landelijk erkende projecten.
De belangrijkste belemmering bij het uitvoeren van een project is de
beschikbare tijd. Scholen die geen projecten uitvoeren op het gebied
van voeding, bewegen en leefstijl geven hiervoor ook tijd als de
belangrijkste reden op (zie Tabel 4). Naast projecten kan ook in het
standaard lesprogramma aandacht besteed worden aan voeding. Dit
gebeurt in 89% van de scholen.
Tabel 4. Belemmeringen voor scholen bij het uitvoeren van projecten en
redenen van scholen om geen projecten uit te voeren.

Scholen hebben geen project
Scholen hebben wel een project
uitgevoerd (n=186)
uitgevoerd (n=175)
Redenen waren
Belemmeringen waren
%(n)
% (n)
29 (54)
Er is te weinig tijd
34 (60)
12 (22)
Te weinig kennis/vaardigheden bij medewerkers
12 (21)
13 (25)
Er zijn te weinig financiële middelen
27 (47)
0 (0)
Prioriteiten van de school liggen bij andere thema’s
0 (0)
2 (4)
Er is te weinig ondersteuning vanuit andere organisaties
3 (5)
3 (5)
Er zijn te weinig geschikte materialen
2 (4)
6 (11)
De school beschikt niet over de juiste faciliteiten
16 (27)
nvt
Er worden geen belemmeringen ervaren
27 (47)
32 (59)
Overig
11 (19)
30 (56)
Weet ik niet
8 (14)

Pagina 23 van 79

RIVM Briefrapport 2016-0006

3.7

Pijler Beleid
Van de 361 scholen die de vragenlijst invulden, heeft 53% schriftelijke
afspraken over de gezondheid van het assortiment. Met wie dergelijke
afspraken zijn gemaakt is helaas onbekend. Verder geeft eenzelfde
aantal scholen (54%) aan dat zij een werkgroep gezonde
school(kantine) hebben. Een schriftelijk vastgesteld gezondheidsbeleid is
aanwezig bij 23% van de scholen.

3.8

Pijler Signalering
Naast omgeving, educatie en beleid is signaleren ook een van de pijlers
van Gezonde School. Ongeveer de helft (45%) van de scholen monitort
de voedingsgewoonten en/of het gewicht van leerlingen, waarbij 56%
hiervoor de jeugdmonitor van de GGD gebruikt. Een verwijsstructuur
voor leerlingen met vragen of problemen over voeding en het gewicht is
aanwezig bij 52% van de scholen

3.9

Toename in de aandacht voor voeding
De aandacht voor gezonde voeding is de afgelopen drie jaar
toegenomen bij 81% en gelijk gebleven bij 16% van de scholen. De
toename is volgens de deelnemers terug te zien in drie pijlers van het
Programma De Gezonde School, namelijk beleid, omgeving en educatie.
Volgens 92% van de scholen verbeterde het voedingsaanbod in de
kantine en volgens 66% verbeterde het voedingsaanbod in automaten.
Bij 40% van de scholen was meer aandacht voor voeding in het
lesprogramma, de projecten en/of het beleid.
Veelal waren er meerdere redenen voor de toegenomen aandacht voor
voeding. De meest genoemde reden was eigen initiatief van de school
(n=215, 74% van de scholen). Dit werd meestal genoemd in combinatie
met andere redenen, maar 51 scholen (18%) gaven dit als enige reden
op. Andere veelgenoemde redenen zijn deelname aan het Programma
De Gezonde Schoolkantine (53%) en een bezoek van de Schoolkantine
Brigade (40%). Deze gegevens zijn weergegeven in Figuur 5.
Overig
JOGG-gemeente lidmaatschap
Advies regionale GS¹ adviseur
Er is een nieuwe cateraar
Op verzoek van leerlingen
Op verzoek van ouders
Het handvest is ondertekend
Advies GGD GS¹ adviseur
Bezoek van de Schoolkantine Brigade
Uitvoeren programma GSK²
Eigen initiatief

0

10

20

30

40

50

60

70

80

Figuur 5. Overzicht van redenen die de aandacht voor voeding op scholen in het
voortgezet onderwijs hebben doen stijgen (n=291). Scholen konden meerdere
redenen opgeven.
1

Gezonde School

2

Gezonde Schoolkantine

Pagina 24 van 79

RIVM Briefrapport 2016-0006

3.10

Trend ten opzichte van 2010-2011
In 2010 en 2011 is door het RIVM een onderzoek uitgevoerd naar de
stand van zaken over overgewichtpreventie in het voortgezet onderwijs
(12). Er zijn momenteel minder scholen met frisdrank- en/of
snackautomaten, hoewel ze nog steeds in veel scholen aanwezig zijn.
Verder zijn de geobserveerde veranderingen in het productaanbod
positief, met uitzondering van een lichte stijging van het aantal scholen
dat gefrituurde snacks verkoopt.
Een gedetailleerde vergelijking is onderstaand weergegeven. Dit is
alleen gedaan voor onderdelen waar de vraagstelling vergelijkbaar is en
alleen de verschillen van ten minste 5 procentpunten zijn genoemd.
Faciliteiten
Ten opzichte van 2010-2011 hebben:
 minder scholen een frisdrankautomaat, van 89% naar 83%
 minder scholen een snackautomaat, van 80% naar 70%
Verder worden meer schoolkantines beheerd door een cateraar, van
39% naar 54%. Dit is niet zondermeer een positieve of negatieve
verandering, om dit te bepalen moet het voedingsaanbod beoordeeld
worden.
Voedingsaanbod in de frisdrankautomaten
Ten opzichte van 2010-2011 hebben:
 minder scholen gesuikerde frisdranken in het aanbod, van 81%
naar 71%
 meer scholen light en laagcalorische frisdranken in het aanbod,
van 71% naar 93%
Voedingsaanbod in de kantine
Ten opzichte van 2010-2011 hebben:
 meer scholen fruit, light frisdranken en soep in het aanbod. Voor
fruit van 40% naar 63%; voor light dranken van 33% naar 42%;
voor soep van 46% naar 58%.
 minder scholen snoep, candybars en gesuikerde frisdranken in
het aanbod. Voor snoep van 38% naar 28%. Voor candybars van
39% naar 25%. Voor gesuikerde frisdranken van 32% naar 27%.
Ten opzichte van 2010-2011 hebben
 meer scholen gefrituurde snacks in het aanbod, van 15% naar
20%.
Maatregelen
Ten opzichte van 2010-2011 worden de onderstaande maatregelen om
een gezonde voedingskeuze te stimuleren vaker getroffen. Dit is een
positieve verandering.
 sommige producten worden niet (meer) verkocht
 een uitgebreider assortiment basisproducten
 basisproducten zijn goedkoper dan niet-basisproducten
 de frisdrank- en/of snoepautomaten zijn verwijderd

Pagina 25 van 79

RIVM Briefrapport 2016-0006

Ten opzichte van 2010-2011 is er geen verschil in het aantal scholen dat
afspraken maakt met eetfaciliteiten (zoals supermarkten en cafetaria’s)
in de buurt.

Pagina 26 van 79

RIVM Briefrapport 2016-0006

4

Het middelbaar beroepsonderwijs

4.1

Integraal kijken naar de vier Gezonde School pijlers
De Gezonde School aanpak bestaat uit vier pijlers; omgeving, educatie,
beleid en signalering. Om deze pijlers integraal te bekijken is een totaal
score ontwikkeld. Voor de pijler ‘omgeving’ kunnen maximaal 6 punten
gehaald worden en voor de overige pijlers maximaal 2 per pijler (figuur
6).
Ten minste zes van de twaalf punten wordt behaald door 40% van de
mbo scholen. Twee scholen hebben nul punten en drie scholen hebben
elf van de twaalf punten. Vrijwel alle scholen hebben ten minste één
punt voor de pijler omgeving. Voor de pijlers educatie en beleid is het
aantal scholen met nul, één en twee punten ongeveer gelijk. De minste
punten worden gehaald binnen de pijler signalering. Twee derde (67%)
van de scholen heeft hier nul punten voor.
20

Percentage scholen

18
16
14
12
10
8
6
4
2
0
0

1

2

3

4

5

6

7

8

9

10

11

12

0

1

Behaald aantal punten
70

Percentage scholen

60
50
40
30
20
10
0

0

1

2

3

Omgeving

4

5

6

0

1

2

Educatie

0

1

Beleid

2

2

Signalering

Behaald aantal punten

Figuur 6. Overzicht van het percentage scholen in het middelbaar
beroepsonderwijs (n=871) met een totaal score van nul tot twaalf (boven), en
opgesplitst in de pijlers van Gezonde School (onder).
1

Één school zonder kantine is niet meegenomen.
Pagina 27 van 79

RIVM Briefrapport 2016-0006

Scholen die deelnemen aan het Programma De Gezonde Schoolkantine,
scholen met een vignet Gezonde School (geen onderscheid gemaakt
tussen het themacertificaat Voeding en andere themacertificaten) en
scholen met minder leerlingen hebben een significant hogere overall
score dan de andere scholen (zie Figuur 7).
Deze verschillen zijn voor het Programma De Gezonde Schoolkantine
terug te zien in de pijlers Omgeving, Signalering en Beleid. Voor het
vignet Gezonde School is het verschil alleen in de pijler Signalering
terug te zien, dus niet in de andere pijlers. Voor het aantal leerlingen is
een significant verschil alleen in de pijler omgeving terug te zien.
Er zijn geen significante verschillen in het aantal behaalde punten
gevonden voor regio en het beheer van de eetfaciliteiten (de school of
een cateraar/automatenleverancier). Ook verschilt het aantal behaalde
punten niet significant tussen scholen die wel of niet in JOGG gemeentes
liggen.
nee

ja

Vignet GS1
Gezonde SK2

nee

Aantal Leerlingen

anders3
<350

350-1500
school

Beheer automaten

ja
>1500

cateraar

school

cateraar

Beheer kantine
ja

nee

JOGG gemeente
M

Regio4
3,5

4,0

4,5

N

5,0

Z

5,5

6,0

6,5

7,0

7,5

8,0

Behaald aantal punten
Figuur 7. Het gemiddelde aantal behaalde punten door scholen in het middelbaar
beroepsonderwijs gesplitst naar verschillende kenmerken. Kenmerken waarbij
de score significant verschilt zijn dikgedrukt.
1

vignet Gezonde School.

2

Gezonde Schoolkantine. Om te bepalen of scholen een Gezonde Schoolkantine hebben of

niet zijn zelf gerapporteerde gegevens gebruikt. Scholen die ‘Weet niet’ antwoorden zijn
niet meegenomen (n=6).

4.2

3

Scholen die op een andere manier aan een gezonde schoolkantine werken.

4

N&Z: noord en zuid; M: midden.

Pijler Omgeving: Faciliteiten
Eten en drinken kan zowel via automaten als in de schoolkantine
verkocht worden. Tabel 5 laat zien dat automaten aanwezig zijn in 93%
van de mbo scholen die de vragenlijst invulden. Dit zijn meestal
Pagina 28 van 79

RIVM Briefrapport 2016-0006

frisdrank- en snackautomaten. Automaten met versproducten zijn bij
11% van de scholen aanwezig. Bij 82% van de mbo scholen was een
kantine aanwezig. Eén van de scholen heeft geen eetfaciliteiten.
Het beheer van de kantine is bij 60% van de scholen in handen van een
cateraar. Automaten worden met 68% iets vaker door een cateraar (of
automatenleverancier) beheerd.
Het drinken van water kan worden gestimuleerd door middel van een
hygiënische watervoorziening. Zo’n voorziening is aanwezig bij 52% van
de scholen. Bij 6% van de scholen is het water niet gratis beschikbaar.
Tabel 5. Faciliteiten die betrekking hebben op het voedingsaanbod op scholen in
het middelbaar beroepsonderwijs.

Faciliteiten op school (n=88)
% (n)
76 (67)
Kantine en automaten
Alleen een kantine
6 (5)
Alleen automaten
17 (15)
Geen van beide
1 (1)
Beheer van de kantine (n=72)
% (n)
De school
39 (28)
Cateraar
60 (43)
1 (1)
Beide
1

Type automaten1 (n=82)
% (n)
Frisdrankautomaten
Snackautomaten
Automaten met versproducten

91 (80)
85 (75)
11 (10)

Beheer van de automaten (n=82)
% (n)
De school
29 (24)
De cateraar2
68 (54)
4 (4)
Beide

Totaal 3 scholen hebben een kantine met daarnaast alleen automaten met warme

dranken. Deze scholen hebben alleen vragen over de kantine ingevuld.
2

4.3

Automatenleveranciers worden ook hiertoe gerekend.

Pijler Omgeving: Voedingsaanbod
In de Monitor Gezonde Schoolkantine is op verschillende manieren
informatie verzameld over het voedingsaanbod in de schoolkantine en
de automaten. Deze informatie is gebaseerd op zelfgerapporteerde
inschattingen van de deelnemers, dit zijn dus andere gegevens dan de
informatie die via de Kantinescan wordt verzameld.
Zo is aan deelnemers gevraagd om in te schatten wat de verhouding is
tussen basis en niet-basisproducten in het voedingsaanbod van de
kantine en de automaten. De verhouding waarin deze producten
voorkomen wordt gebruikt om aan te geven hoe gezond het
voedingsaanbod van een school is. De regel hierbij is: hoe hoger het
aandeel van basisproducten des te gezonder het aanbod.
Figuur 8 laat zien dat de verhouding tussen basis en niet-basisproducten
gunstiger is in de kantine dan in de automaten. In 85% van de kantines
bevat het aanbod meer basis dan niet-basisproducten, terwijl dit
percentage bij de automaten ongeveer 25% is.
Naast een inschatting van de samenstelling van het aanbod, hebben
deelnemers geschat hoe de verkoop van basis en niet-basisproducten
zich tot elkaar verhoudt. Naar inschatting van de deelnemers is de
verhouding tussen basis producten en niet-basis producten in de
verkoop ongunstiger dan in het aanbod. Bijvoorbeeld, in 85% van de
kantines bestaat meer dan de helft van het aanbod uit basisproducten,
Pagina 29 van 79

RIVM Briefrapport 2016-0006

terwijl maar in 65% van de kantines meer dan de helft van de verkoop
uit basisproducten bestaat. Dit verschil is niet zo duidelijk aanwezig bij
de automaten.

Kantine

18

67

11

4 0

Bijna alleen B
Meer B dan NB
Evenveel B en NB
Meer NB dan B

Automaten

5

21

15

43

17

Bijna alleen NB

Figuur 8. Inschatting van de verhouding tussen het aanbod van basis (B) en
niet-basis (NB) voedingsmiddelen, apart voor de kantine en de automaten.

Naast kwalitatieve gegevens, zijn er via de vragenlijst ook gegevens
verzameld over vierentwintig product(groep)en die in veel kantines en
automaten worden aangeboden. Met deze informatie is de verhouding
tussen basis en niet-basisproducten berekend. Ook uit deze gegevens
blijkt dat het voedingsaanbod in de kantine meer basisproducten bevat
dan in de automaten. Het percentage basisproducten is in alle kantines
groter dan 50%. Bij 56% van de scholen ligt het percentage
basisproducten tussen de 50 en 75 procent en bij 44% tussen de 75 en
100%. Voor de automaten is het percentage scholen met meer dan 75
procent basisproducten 12%.

Percentage basisproducten

80
70
60

56

50

50
40

44
34

30
20
10

12
4

0

0
Automaten
0-25%

25-50%

0
Kantine

50-75%

75-100%

Figuur 9. Het percentage basisproducten de automaten (n=82) en in de kantine
(n=72).

Pagina 30 van 79

RIVM Briefrapport 2016-0006

In Tabel 6 staat voor elke product(groep) in hoeveel scholen het aanwezig is. Hieruit blijkt dat basisproducten zoals fruit en
groente, zuivelproducten, brood en soep vaker beschikbaar zijn in de kantine dan in de automaten. Hoewel het verschil niet zo
groot is als bij de basisproducten, worden snoep, chips, candybars en gesuikerde (fris)dranken vaker in de automaten
aangeboden. Warme (gefrituurde) snacks, die ook tot de niet-basisproducten behoren, worden alleen maar in de kantine
aangeboden. Deze verschillen zijn niet getoetst op significantie.
Tabel 6. Aanwezigheid van verschillende product(groepen) in de automaten (A, n=82) en de kantine (K, n=72)1.

Basisproductgroepen

A (%)

K (%)

Niet-basisproductgroepen

A (%)

K (%)

Fruit
Groente
Water, koffie, thee
Vruchtensap
Light dranken
Magere/halfvolle niet gezoete melkproducten
Volle melk
Light yoghurtdrink en light chocolademelk
Gewone yoghurtdrink, chocolademelk, andere
melkdranken
Magere/halvolle naturel desserts en light desserts met
zoetstof
Volle desserts, desserts met suiker gezoet
Wit brood
Donker brood, krenten-, rozijnen-, mueslibrood
Soep
Warm vlees
Warme snacks o.b.v. brooddeeg

4
2
93
50
84
7
1
18

86
54
81
94
74
92
29
74

Koeken
Candybars, chocoladerepen
Snoep
IJs
Gefrituurde snacks
Warme snacks o.b.v. bladerdeeg
Chips en zoutjes
Gesuikerde (fris)dranken

48
67
45
3
0
0
51
67

38
31
21
16
44
58
30
48

21

64

2

69

0
6
6
29
0
0

35
89
90
85
40
47

1

Het exacte aantal scholen per productgroep varieert, omdat scholen de mogelijkheid hadden deze vragen over te slaan.

Pagina 31 van 79

RIVM Briefrapport 2016-0006

4.4

Pijler Omgeving: Verandering voedingsaanbod
Van de 88 mbo scholen geeft 71% aan dat hun voedingsaanbod de
afgelopen drie jaar gezonder is geworden. Redenen hiervoor zijn
uitvoeren van het Programma De Gezonde Schoolkantine (genoemd
door 46% van de scholen), een bezoek van de Schoolkantine Brigade
(36%) en op verzoek van studenten of medewerkers (beiden zijn door
ruim 30% van de scholen genoemd).
Wanneer scholen werd gevraagd vooruit te blikken op het aankomende
jaar, verwacht 71% van de scholen een verdere verandering richting
een gezonder aanbod.

4.5

Pijler Omgeving: Maatregelen
Deelname aan projecten kan scholen stimuleren om maatregelen te
nemen die een gezonde leefstijl en een gezond voedingspatroon bij
leerlingen stimuleren.
In totaal geeft 33% van de scholen aan dat zij de Gezonde School
aanpak gebruiken. Verder wordt het Programma De Gezonde
Schoolkantine door 49% van de scholen gebruikt, en 70% is ook
bezocht door de Schoolkantine Brigade. De vier belangrijkste
maatregelen die genomen zijn naar aanleiding van dit bezoek zijn:
1. inkrimpen van het aantal ongezonde producten en vergroten van
het aantal gezonde producten (90%),
2. gezonde producten aantrekkelijker presenteren (83%),
3. minder gezonde (uitzondering)producten vervangen door
gezondere (voorkeur)producten (80%)
4. Ongezonde producten niet of minder vaak aanbieden (77%)
Het maken van de gezonde keuze kan ook gestimuleerd worden door
aanpassingen in de informatievoorziening en uitstraling van de
voedingsomgeving op school. Bijvoorbeeld door alleen gezonde
producten direct aan de kassa te verkopen. Het gebruik van 14
veelvoorkomende omgevingsmaatregelen is nagevraagd aan de scholen,
de resultaten zijn weergegeven in Tabel 7.
Naast maatregelen in de school, heeft 2% van de scholen afspraken
gemaakt met voorzieningen rondom de school, zoals supermarkten of
snackbars. Op 25% van de scholen maakt het grootste deel van de
studenten gebruik van dergelijke voorzieningen en op 53% een klein
deel van de studenten.

Pagina 32 van 79

RIVM Briefrapport 2016-0006

Tabel 7. Maatregelen die door scholen in het voortgezet onderwijs genomen zijn
om de consumptie van gezondere producten te stimuleren.

Genomen maatregelen

% (n)

Een uitgebreider assortiment basisproducten
Basisproducten staan op een meer zichtbare plek
Sommige producten worden niet (meer) verkocht
Basisproducten zijn goedkoper dan niet-basisproducten
Er is een looproute, waarbij basisproducten eerst worden
aangeboden
Te grote porties zijn niet toegestaan
Naast de kassa wordt alleen groente en fruit aangeboden
Promotiemateriaal wordt alleen gebruikt voor basisproducten

63 (52)
55 (46)
46 (38)
45 (37)

Op/bij de producten staat of het een basisproduct is
Promotie van niet-basisproducten is niet toegestaan
Leerlingen helpen mee met het bereiden van basisproducten
Niet-basisproducten worden alleen op aanvraag gemaakt
De kleine portie is de standaard
De frisdrank- en/of snoepautomaten zijn verwijderd
4.6

43 (30)
39 (32)
30 (21)
30 (25)
30 (25)
29 (24)
22 (15)
19 (13)
9 (7)
5 (4)

Pijler Educatie
In 44% van de mbo scholen worden projecten op het gebied van
gezonde voeding, bewegen of leefstijl uitgevoerd; hiervoor wordt
‘Testjeleefstijl’ het meest gebruikt, namelijk door 22% van de scholen.
Een eigen project dat zich richt op deze thema’s wordt door 20% van de
scholen uitgevoerd. De helft hiervan gebruikt naast een eigen project
ook een landelijk erkend project.
De belangrijkste belemmering bij het uitvoeren van de genoemde
projecten is de beschikbare tijd. Scholen die geen projecten uitvoeren
op het gebied van voeding, bewegen en leefstijl geven hiervoor ook tijd
als de belangrijkste reden op (zie Tabel 8). Ook in het standaard
lesprogramma kan aandacht besteed worden aan voeding. Dit gebeurt
in 68% van de mbo scholen.
Tabel 8. Belemmeringen voor scholen bij het uitvoeren van projecten en
redenen van scholen om geen projecten uit te voeren.

Scholen hebben geen project
Scholen hebben wel een project
uitgevoerd (n=186)
uitgevoerd (n=175)
Redenen waren
Belemmeringen waren
%(n)
% (n)
29 (54)
Er is te weinig tijd
34 (60)
12 (22)
Te weinig kennis/vaardigheden bij medewerkers
12 (21)
13 (25)
Er zijn te weinig financiële middelen
27 (47)
0 (0)
Prioriteiten van de school liggen bij andere thema’s
0 (0)
2 (4)
Er is te weinig ondersteuning vanuit andere organisaties
3 (5)
3 (5)
Er zijn te weinig geschikte materialen
2 (4)
6 (11)
De school beschikt niet over de juiste faciliteiten
16 (27)
nvt
Er worden geen belemmeringen ervaren
27 (47)
32 (59)
Overig
11 (19)
30 (56)
Weet ik niet
8 (14)

Pagina 33 van 79

RIVM Briefrapport 2016-0006

4.7

Pijler Beleid
Van de 88 scholen die de vragenlijst invulden heeft 57% schriftelijke
beleidsafspraken gemaakt over de gezondheid van het voedingsaanbod
op school en 41% heeft een werkgroep Gezonde School(kantine). Op
70% van de scholen worden studenten en/of ouders geïnformeerd over
het voedingsbeleid. Meestal direct (niet gespecificeerd hoe) en/of via
nieuwsbrieven, de studiegids of de website. Een (de)centraal
gezondheidsbeleid is aanwezig bij 30% van de scholen.

4.8

Pijler Signalering
Naast omgeving, educatie en beleid is het signaleren van de
voedingsgewoonten en/of het gewicht van leerlingen ook een van de
pijlers van Gezonde School. Deze richtlijnen voor signaleren worden
door 23% van de mbo scholen gehandhaafd. Voor de monitoring
gebruiken zij meestal de gegevens van Testjeleefstijl.

4.9

Toename in de aandacht voor voeding
Van de 88 mbo scholen geeft 77% aan dat de aandacht voor gezonde
voeding de afgelopen drie jaar is toegenomen. De toename is bij 87%
van de scholen terug te zien in een gezonder assortiment van de
schoolkantine. Bij 65% is het assortiment in de automaten gezonder.
Meer aandacht voor voeding is ook terug te zien in het beleid (43%) en
educatie (43%).
Veelal waren er meerdere redenen voor de toegenomen aandacht voor
voeding (Figuur 7). Van de scholen die een toename zien, geeft iets
meer dan 80% (n=55) aan dat zij op eigen initiatief meer aandacht aan
voeding besteden. Deze reden werd door het merendeel genoemd in
combinatie met andere redenen; 20 van de 55 scholen gaven dit als
enige reden op. Andere veelgenoemde redenen voor de toegenomen
aandacht zijn het uitvoeren van het Programma De Gezonde
Schoolkantine (46%) en/of een bezoek van de Schoolkantine Brigade
(29%).
Op verzoek van medewerkers
JOGG-gemeente lidmaatschap
Overig
Advies regionale GS¹ adviseur
Er is een nieuwe cateraar
Advies GGD GS¹ adviseur
Op verzoek van studenten
Het handvest is ondertekend
Bezoek van de Schoolkantine Brigade
Uitvoeren programma GSK²
Eigen initiatief
0

10

20

30

40

50

60

70

80

90

Figuur 7. Overzicht van de redenen die de aandacht voor voeding op scholen in
het middelbaar beroepsonderwijs hebben doen stijgen (n=68).
1

Gezonde School

2

Gezonde Schoolkantine

Pagina 34 van 79

RIVM Briefrapport 2016-0006

4.10

Trend ten opzichte van 2012
In 2012 is door de DSP-groep in samenwerking met het RIVM een
onderzoek uitgevoerd naar beleid en praktijk rond het voedingsaanbod
op mbo scholen. Dit betrof een onderzoek op instellingsniveau. In deze
paragraaf worden de resultaten uit 2015 vergeleken met die van 2012,
voor onderdelen waar de vraagstelling voldoende vergelijkbaar is.
Faciliteiten
Ten opzichte van 2012 hebben evenveel scholen een kantine, frisdranken/of snackautomaat.
Voedingsaanbod in de kantine
Ten opzichte van 2012 is de inschatting van de deelnemers over de
verhouding tussen basisproducten en niet-basisproducten gunstiger.
Maatregelen
Ten opzichte van 2012 worden de onderstaande maatregelen om een
gezonde voedingskeuze te stimuleren door meer scholen getroffen. Dit
is een positieve verandering.
 een uitgebreider assortiment basisproducten
 sommige producten worden niet meer verkocht
 basisproducten zijn goedkoper dan niet-basisproducten
 frisdrank- en/of snoepautomaten zijn verwijderd
Ten opzichte van 2012 is er geen verandering in het aantal scholen dat
afspraken maakt met eetfaciliteiten (zoals supermarkten en cafetaria’s)
in de buurt.

Pagina 35 van 79

RIVM Briefrapport 2016-0006

Pagina 36 van 79

RIVM Briefrapport 2016-0006

5

Beschouwing

In deze beschouwing worden de resultaten uit de voorgaande twee
hoofdstukken geïnterpreteerd en in een breder perspectief geplaatst.
Achtereenvolgens wordt gefocust op het voedingsaanbod; de
voedingsomgeving; kenmerken van gezondere scholen; en
mogelijkheden voor verdere verbetering.
Het voedingsaanbod op school
In de motie Vendrik en opvolgende moties is de doelstelling 100%
gezonde schoolkantines in 2015 (6-8, 10). Dit zijn schoolkantines
waarbij ten minste 75% van het totale aanbod aan eten en drinken op
school bestaat uit basisproducten. Met het huidige onderzoek kan niet
exact worden bepaald hoeveel procent van de scholen aan dit criterium
voldoen, omdat er alleen gegevens zijn over de productgroepen die
worden aangeboden op school. Productgroepen zijn bijvoorbeeld fruit,
brood en frisdranken. Hiervan uitgaande bestaat op vo scholen het
voedingsaanbod in ruim 50% van de kantines en 15% van de
automaten uit ten minste 75 procent basisproducten. Op het mbo is dit
44% van de kantines en 12% van de automaten.
Met gegevens van het Voedingscentrum kan wel bepaald worden
hoeveel scholen het criterium halen. Zij verzamelen namelijk gegevens
over alle soorten basis en niet-basis producten in het voedingsaanbod
op scholen die aan de slag zijn gegaan met het Programma De Gezonde
Schoolkantine. Deze informatie wordt op twee manieren verkregen,
namelijk 1) via de Schoolkantine Brigade die scholen bezocht
voorafgaand aan of tijdens (een hermeting van) het Programma De
Gezonde Schoolkantine óf 2) via een assortimentslijst die door de school
zelf werd ingevuld. Dit laatste was alleen mogelijk als de school in het
verleden al eens is bezocht door de Schoolkantine Brigade. Eind 2015
was op deze manier informatie beschikbaar over 81% van de vo scholen
(1109 scholen van de totaal 1362 scholen) en 49% van de mbo scholen
(279 scholen van de totaal 564 scholen). Voor de overige 253 vo en 285
mbo scholen was geen informatie over het voedingsaanbod
beschikbaar1.
Uit deze gegevens blijkt dat 37% (n=412) van de vo scholen waarover
gegevens beschikbaar zijn een Gezonde Schoolkantine heeft. Een deel
hiervan, 317 scholen, ontving in 2015 een Schoolkantine Schaal. De
overige 95 scholen ontvingen in 2013 of 2014 een Schoolkantine Schaal,
maar vroegen deze niet opnieuw aan in 2015. Zoals aangegeven, was
voor 253 vo scholen geen informatie beschikbaar over het
voedingsaanbod. Mocht het voedingsaanbod in geen van deze vo
scholen ten minste 75% basisproducten bevatten, dan zou 30% in
plaats van 37% van alle vo scholen een gezond voedingsaanbod
hebben. Terwijl dit 49% in plaats van 37% zou zijn, als al deze vo
scholen wel een gezond voedingsaanbod zouden hebben. Op het mbo
1

Bij 42 vo scholen en 56 mbo scholen is geen voedingsaanbod aanwezig, deze zijn buiten beschouwing
gelaten. In het voorliggende rapport zijn scholen zonder voedingsaanbod ook buiten beschouwing gelaten.

Pagina 37 van 79

RIVM Briefrapport 2016-0006

had 38% (n=202) van de scholen waarover gegevens beschikbaar zijn
een Gezonde Schoolkantine, waarvan 99 mbo scholen in 2015 een
Schoolkantine Schaal ontvingen. Als wij uitgaan van alle mbo scholen,
dan ligt het percentage scholen met een Gezonde Schoolkantine tussen
de 20 en 70%. Deze range is groot, omdat er over slechts 49% van de
mbo scholen informatie beschikbaar is. Overigens is het aannemelijk dat
het werkelijke percentage scholen met een Gezonde Schoolkantine
dichter bij de ondergrens van deze range ligt (vo: 30% en mbo: 20%),
dan bij de bovengrens (vo: 49% en mbo: 70%). Uit het huidige
onderzoek blijkt namelijk dat scholen die werken met het Programma De
Gezonde Schoolkantine een hogere totaalscore hebben dan scholen die
dat niet doen. In een onderzoek van Iresearch uitgevoerd in 2013 onder
scholen die toen nog niet bezocht waren door de Schoolkantine Brigade
had slechts 6% een Gezonde Schoolkantine.
De voedingsomgeving binnen de school
In dit onderzoek heeft 23% van de vo en 30% van de mbo scholen een
geschreven gezondheidsbeleid en ongeveer 55% van de vo en mbo
scholen schriftelijke afspraken op het gebied van voeding. Ter
vergelijking, in een Mulier onderzoek naar gezondheidsbevordering op
scholen was een structureel en geschreven beleid op het gebied van
voeding aanwezig bij 34% van de vo scholen en 48% van de mbo
scholen. De informatie voor dit onderzoek werd in 2015 verzameld met
een vragenlijst over onder andere de Gezonde School pijlers beleid en
signalering op vo en mbo scholen (17). Verder scoorden in het huidige
onderzoek relatief veel scholen nul punten voor de pijler signalering. Dit
is overeenkomstig met de bevinding in het Mulier onderzoek dat
schoolleiders weinig prioriteit geven aan deze pijler (17).
Programma’s om de voedingsomgeving op school te verbeteren
Een groot deel van de deelnemers geeft aan dat de aandacht voor
gezonde voeding de afgelopen jaren is toegenomen. Volgens de scholen
hebben programma’s als De Gezonde Schoolkantine en de Gezonde
School aanpak hieraan bijgedragen. Om te bestuderen of de
voedingsomgeving op scholen die deelnemen aan deze programma’s
gezonder is dan op andere scholen is de totaal score vergeleken.
Scholen die deelnemen aan het Programma De Gezonde Schoolkantine
en/of scholen die een vignet Gezonde School halen inderdaad significant
meer punten dan overige scholen. Echter, door de cross-sectionele opzet
van dit onderzoek kan niet gesteld worden dat de gezondere
voedingsomgeving het gevolg is van deelname aan deze programma’s.
Het is namelijk mogelijk dat scholen met (aandacht voor) een gezondere
voedingsomgeving, op voorhand eerder deelnemen aan programma’s
zoals De Gezonde Schoolkantine en de Gezonde School Aanpak.
Naast de twee hierboven genoemde programma’s is bestudeerd of de
voedingsomgeving van scholen in een JOGG-gemeente gezonder is.
JOGG-gemeenten stimuleren namelijk deelname aan de Gezonde School
Aanpak. De resultaten van dit onderzoek ondersteunen dit niet; er is
geen significant verschil tussen scholen die wel of niet in een JOGGgemeente staan. Afwezigheid van een verschil kan komen doordat
JOGG-gemeenten niet altijd (even) intensief contact hebben met alle
scholen in hun gemeente. Zij richten zich meestal op bepaalde scholen,
bijvoorbeeld scholen waar overgewicht veel voorkomt. Met informatie
Pagina 38 van 79

RIVM Briefrapport 2016-0006

over de scholen waarop JOGG-gemeenten zich specifiek richten zouden
aanvullende analyses uitgevoerd kunnen worden. Iresearch vond
namelijk dat scholen in JOGG-gemeenten een significant hoger
percentage basisproducten hadden dan scholen in niet-JOGG
gemeenten. Helaas is niet bekend welke scholen in JOGG-gemeenten
extra aandacht ontvangen.
Scholen in het vo die de kantine zelf beheren hebben een gezondere
voedingsomgeving dan scholen die gecaterd worden. Op mbo scholen
werd geen significant verschil gevonden. Het Iresearch onderzoek
ondersteunt deze bevinding, hierin hadden scholen die het
productaanbod zelf beheerden een hoger percentage basisproducten dan
scholen met een cateraar. Hierbij werd geen onderscheid gemaakt
tussen vo en mbo (15, 18). Om inzichtelijk te maken of het
voedingsaanbod ook verschilt tussen scholen die gecaterd worden door
Handvest partijen en niet-Handvest partijen zijn aanvullende gegevens
van het Voedingscentrum2 gebruikt (peildatum: 3-2-2016). Het beheer
van de automaten is buiten beschouwing gelaten omdat hierover
onvoldoende informatie beschikbaar was. Uit deze verdiepende analyses
blijkt dat scholen met een Handvest-cateraar significant meer punten
halen dan scholen met een niet-Handvest cateraar. Ook hebben scholen
die het voedingsaanbod zelf beheren meer punten dan scholen die
worden gecaterd door een niet-Handvest partij. Er is geen significant
verschil tussen scholen met een Handvest cateraar en scholen die het
voedingsaanbod zelf beheren. In het mbo hadden scholen die het
voedingsaanbod zelf beheren of gecaterd worden door een Handvest
partij ook meer punten dan scholen die gecaterd worden door een nietHandvest partij, maar deze verschillen zijn niet significant.
Naar een nog gezondere voedingsomgeving op school
Verdere verbetering van het voedingsaanbod op school kan bereikt
worden door verbetering van het assortiment in kantines en automaten.
Hierbij kan naast een verschuiving van niet-basis naar basis producten
ook ingezet worden op een verschuiving naar voorkeur en middenweg
producten zoals beschreven in de Richtlijnen Voedselkeuze (19).
Voorbeelden zijn het aanbieden van volkoren brood en bruin brood in
plaats van witbrood of halfvolle of magere zuivelproducten in plaats van
volle zuivelproducten. Aangezien het assortiment in automaten
ongunstiger is dan in de kantines, verdient dit de meeste aandacht. Ook
kan overwogen worden de frisdrank-, snoep-, en snackautomaten
geheel te verwijderen. Beschikking tot een hygiënische watervoorziening
is ook belangrijk; dit is maar bij ongeveer 50 procent van de scholen
aanwezig.
Zowel de school als de cateraar kunnen aan deze verbeteringen
bijdragen. Eind 2015 hebben leveranciers, waaronder cateraars,
automatenleveranciers, en groothandels, het Akkoord Gezonde Voeding
op Scholen 2016-2020 (het Akkoord) getekend (20). Hierin zijn de
voorwaarden voor het aanbod en de aankleding op school aangescherpt
2

Aantal scholen waarbij de kantine
in eigen beheer is: 136 (vo) en 22 (mbo)
gecaterd wordt door een Handvest partij: 74 (vo) en 10 (mbo)
gecaterd wordt door een niet-Handvest partij: 125 (vo) en 32 (mbo)
geen gegevens beschikbaar: 26 (vo) en 24 (mbo)

Pagina 39 van 79

RIVM Briefrapport 2016-0006

ten opzichte van het voorafgaande Handvest. Een gezond aanbod wordt
gedefinieerd zoals vermeld in de richtlijnen Gezondere Kantines van het
Voedingscentrum (21). Van cateraars wordt verwacht dat minimaal 60%
van hun zichtbare aanbod bestaat uit betere keuze-producten3; dat
groente óf fruit wordt aangeboden; water drinken wordt gestimuleerd en
de aankleding verleidt tot een betere keuze (20). Ook dienen afspraken
over aanbod en aankleding worden vastgelegd in het schoolbeleid.
Daarnaast spreken cateraars de ambitie uit dat in 2020 op ten minste
25% van de scholen groente én fruit wordt aangeboden en het
overgrote deel (80%) van het zichtbare aanbod uit de betere keuze
bestaat. Ook binnen het Programma De Gezonde Schoolkantine wordt
vanaf 2016 uitgegaan van dezelfde strengere voorwaarden voor een
gezonde schoolkantine.
Op basis van de resultaten van dit rapport lijken programma’s zoals de
Gezonde School aanpak (inclusief het vignet Gezonde School) en De
Gezonde Schoolkantine bij te dragen aan het vergroten van de aandacht
voor voeding en verbeteren van het voedingsaanbod op school.
 Wij bevelen daarom aan om gebruik te maken van dergelijke
integrale programma’s waarbij aandacht is voor alle aspecten van
een gezonde voedingsomgeving (voedingsaanbod, het beleid,
educatie en signalering). Vanuit deze programma’s is actief en
regelmatig contact met scholen nodig om de aandacht voor het
thema voeding behouden en kunnen deze scholen ondersteund
worden in het aanbrengen van verdere verbetering van het
voedingsaanbod.
Uit de resultaten blijkt dat veel scholen aandacht besteden aan één of
meerdere aspecten van een gezonde voedingsomgeving, maar
verbeteringen zijn ook hier mogelijk.
 Vaker maatregelen toepassen die het maken van de gezonde
keuze stimuleren. Bijvoorbeeld gezonde producten in het zicht
plaatsen of goedkoper aanbieden.
 Schriftelijk vastleggen hoe gezond het voedingsaanbod op school
moet zijn en er op toezien dat deze afspraken toegepast worden
bij eigen beheer of catering van de kantine.
 Afspraken maken met lokale ondernemers over de verkoop van
eten en drinken tijdens en na schooltijd. Dit draagt bij aan een
gezonde voedingsomgeving rondom de school.
 Bestaande structuren, zoals (de Jeugdmonitor van) de GGD,
Testjeleeftijl en de Jeugdgezondheidszorg, kunnen gebruikt
worden om ongezonde voedingsgewoonten en overgewicht bij
leerlingen en studenten te signaleren.
Daarnaast geldt voor voeding ook: jong geleerd is oud gedaan. Zo blijkt
uit onderzoek op Nederlandse basisscholen dat onderwijs over gezonde
voeding o.a. de kennis van leerlingen hierover vergrootte. School is dus
een uitgelezen plek om jongeren te informeren over gezonde voeding
(22). Het merendeel van de scholen besteedt aandacht aan voeding als
onderdeel van lessen zoals verzorging en biologie. In de recente
essaybundel ‘Aan Tafel’ wordt gepleit voor een volgende stap waarbij
onderwijs over gezond en duurzaam voedsel een apart vak is;

3

Betere keuze-producten zijn voorkeur en middenwegproducten uit zowel de basis als niet-basis producten.

Pagina 40 van 79

RIVM Briefrapport 2016-0006

zogenaamde voedseleducatie (23). Op deze manier wordt het belang
van gezonde en duurzame voeding nog meer benadrukt.
Om vast te kunnen stellen of de gezondere voedingsomgeving ook
resulteert in een gezonder voedingspatroon is monitoring nodig. Naast
school heeft de gehele omgeving van het kind hier invloed op,
waaronder de voedingsomgeving thuis. Wij bevelen aan om in een
volgend onderzoek ook informatie over de consumptie van leerlingen en
studenten mee te nemen.

Pagina 41 van 79

RIVM Briefrapport 2016-0006

Pagina 42 van 79

RIVM Briefrapport 2016-0006

6

Verantwoording van het onderzoek

6.1

Onderzoeksopzet
Alle schoollocaties in het vo en mbo zijn aangeschreven voor deelname
aan het onderzoek. Om schoollocaties te identificeren werden
adresbestanden van DUO gebruikt ((24), versiedatum 01-08-2015). Dit
leverde 1389 schoollocaties en 654 instellingen in het vo op en 515
schoollocaties en 67 instellingen in het mbo. Het aantal schoollocaties is
niet gelijk aan het aantal instellingen, omdat één instelling veelal
meerdere schoollocaties heeft.
Elke schoollocatie werd uitgenodigd voor deelname aan het onderzoek
via een brief met een unieke link naar de online vragenlijst. In de brief
werd aangegeven dat de vragenlijst bij voorkeur ingevuld werd door de
locatiedirecteur of iemand anders die goed op de hoogte is van het
voedingsbeleid van de schoollocatie en het voedingsaanbod in de
kantine en de automaten.
De uitnodigingsbrieven werden twee weken na de start van het
schooljaar 2015-2016 verzonden (september 2015). De herinnering
werd twee weken later verstuurd. In de herinnering was naast een link
naar de vragenlijst ook een link naar de non-responsvragenlijst
opgenomen.
De exacte verzenddatum verschilde per regio, vanwege verschillen in de
zomervakantieperiode.

6.2

Vragenlijst
Voor het vo en het mbo werden, op enkele vragen na, vergelijkbare
vragenlijsten gebruikt voor de dataverzameling. De digitale vragenlijst
startte met een aantal vragen over het voedingsbeleid op de school.
Daarna werd gevraagd of scholen zicht hebben op het aantal kinderen
met overgewicht en de voedingsgewoonten van deze kinderen. Het
grootste deel van de vragenlijst betrof vragen over de
voedingsomgeving; o.a. hoe ziet het voedingsaanbod eruit; welke
maatregelen zijn genomen om gezonde voeding te stimuleren; en is het
voedingsaanbod de afgelopen jaren veranderd? In het laatste onderdeel
van de vragenlijst werden vragen gesteld over projecten en
lesprogramma’s gericht op voeding.
Bij het ontwikkelen van de vragenlijst werd samengewerkt met experts
van het Voedingscentrum, het Centrum Gezond Leven van het RIVM,
regionale Gezonde school adviseurs, de VO-raad, de MBO Raad, GGD’en,
GGD GHOR Nederland, stichting Jongeren Op Gezond Gewicht en
voedingswetenschappers van de Vrije Universiteit.
De online versie van de vragenlijst is getest door zeven personen,
waarvan er drie werkzaam waren binnen het mbo en vier binnen het vo.
Op basis van de feedback werden enkele kleine aanpassingen gedaan,
vooral in de formulering van vragen.

Pagina 43 van 79

RIVM Briefrapport 2016-0006

Om de respons te verhogen is gebruik gemaakt van een incentive.
Onder de inzendingen werd 10 keer een vergoeding (t.w.v. 150 euro)
voor de aanvraag van het vignet Gezonde School verloot.
Daarnaast is het onderzoek onder de aandacht gebracht van scholen
door nieuwsberichten op websites, social media en meerdere
nieuwsbrieven, zowel van het RIVM zelf als van diverse Gezonde School
partijen waarmee is samengewerkt.
6.3

Analyse
Respons en representativiteit
De respons is berekend op basis van het aantal volledig ingevulde
vragenlijsten. Het unieke kenmerk van de ontvangen vragenlijsten
ontbrak bij 61 vo scholen en 14 mbo scholen. Via het ingevulde emailadres werd dit kenmerk voor 48 vo scholen en 12 mbo scholen
alsnog achterhaald. Schoollocaties die niet meer gebruikt werden, zijn
voor het berekenen van de respons verwijderd.
De representativiteit is bepaald op basis van externe gegevens (zie
Tabel 9). Hiervoor werden scholen die de vragenlijst invulden op basis
van regio, JOGG gemeente, GGD regio, wel of geen bezoek van de
Schoolkantine Brigade en wel of geen vignet Gezonde School,
vergeleken met scholen die de vragenlijst niet invulden. Voor vo scholen
werd ook het schooltype en het aantal leerlingen vergeleken. Koppeling
vond plaats op basis van naam en adresgegevens van de school of DUO
vestigingsnummer (voor DUO gegevens). Significantie werd getoetst
met een chi-kwadraattoets. Verschillen van <0,05 werden significant
bevonden.
Tabel 9. Overzicht van de ontvangen gegevens die gebruikt zijn voor de
representativiteitsanalyse.

Gegevens

Bron

Regio, schooltype, aantal
leerlingen
Bezoek van de Schoolkantine
Brigade
Percentage basisproducten
Vignet Gezonde School1
JOGG gemeente
1

DUO, versiedatum 01-08-2015
Voedingscentrum
GGD GHOR Nederland
Stichting Jongeren Op Gezond
Gewicht

Hierbij is geen onderscheid gemaakt tussen thema-certificaten

Percentage basisproducten
Het percentage basisproducten is berekend voor de kantine en de
automaten op basis van de 19 productgroepen die genoemd staan in
Tabel 10. Hiervoor is de onderstaande formule gebruikt.
Formule:
(∑

/∑

∗ 100

Deze formule wordt op de volgende manier gebruikt:
Pagina 44 van 79

RIVM Briefrapport 2016-0006

Van de 19 nagevraagde productgroepen, zijn er totaal 12 aanwezig in
het voedingsaanbod van een school. Van de 12 productgroepen behoren
er 9 tot de basisproducten en 3 tot de niet-basisproducten. Het
percentage basisproducten in de school is dan:
( 9 / 12 )*100 = 75% basisproducten.
Tabel 10 Indeling van de productgroepen in basisproducten en nietbasisproducten. Deze indeling is gebaseerd op vraag 26 in de vragenlijst.

Basisproducten

Niet-basisproducten

Fruit
Groente
Water, koffie, thee
Vruchtensap
Light dranken
Zuiveldranken1
Zuiveldesserts2
Brood3
Soep
Warm vlees
Warme snacks ob.v. brooddeeg

Koeken
Candybars, chocoladerepen
Snoep
IJs
Gefrituurde snacks
Warme snacks o.b.v. bladerdeeg
Chips en zoutjes
Gesuikerde dranken

1

Er wordt in deze categorie geen onderscheid gemaakt tussen volle, halfvolle en magere

melkproducten, chocolademelk en light en met suiker gezoete drinkyoghurt
(antwoordcategorie 5 t/m 8 uit vraag 26).
2

Er wordt in deze categorie geen onderscheid gemaakt tussen volle, halfvolle en magere

desserts en light desserts met zoetstof (antwoordcategorie 9 en 10 uit vraag 26).
3

Er wordt in deze categorie geen onderscheid gemaakt tussen wit en donker brood

(antwoordcategorie 22 en 23 uit vraag 26).

Integrale score over de pijlers
In de vragenlijst werden vragen gesteld over elk van de vier pijlers van
Gezonde School. Om deze vier pijlers integraal te onderzoeken is een
score ontwikkeld. Een school kan minimaal nul en maximaal twaalf
punten halen. Het onderzoek is vooral gericht op de voedingsomgeving,
daarom kunnen op dit onderdeel zes punten worden gehaald. De overige
zes punten kunnen op de andere onderdelen samen worden gehaald
(twee punten per pijler).
De criteria die gedefinieerd zijn voor het themacertificaat Voeding van
het vignet Gezonde School zijn het uitgangspunt voor de integrale score.
In Tabel 11 worden deze criteria en de score gekoppeld aan de vragen
in de vragenlijst. De rekenmethode van de score is identiek voor vo en
mbo.
Verschillen in de integrale score en de vier pijlers zijn getoetst met
respectievelijk een ANOVA en een chi-kwadraattoets.

Pagina 45 van 79

RIVM Briefrapport 2016-0006

Tabel 11 Opbouw van de integrale score voor het vo en het mbo; de
onderliggende vragen in combinatie met de normering.

Pijler

Omgeving

Aantal
punten
Vraag 17. Is er een hygiënische watervoorziening
aanwezig?
Nee
0
Ja
1
Vraag 23.Welke maatregelen heeft de school getroffen
om het gebruik van gezonde(re) producten te
stimuleren?
Nergens ‘ja’ geantwoord
0
Eén tot zeven keer ‘ja’ geantwoord
1
Acht tot veertien keer ‘ja’ geantwoord
2
Vraag 25. Zijn er afspraken met eetfaciliteiten in de
buurt over het verkopen van eten en drinken tijdens
schooltijd?
Nee
0
Weet niet
0
Ja
1
Wat is het percentage basisproducten in de kantine en
de automaten samen?1
Percentage basisproducten 0% tot 50%
0
Percentage basisproducten 50% tot 75%
1
Percentage basisproducten 75% tot 100%
2
Vraag en antwoordcategorieën

Educatie

Combinatie 30 en 31. Heeft de school de afgelopen
drie jaar deelgenomen aan projecten?
Nee
0
Ja
1
Vraag 35. Maakt aandacht voor gezond eten onderdeel
uit van het curriculum?
Nee
0
Ja
1

Beleid

Vraag 2. Zijn er schriftelijke afspraken gemaakt over
de gezondheid van het assortiment op school?
Nee
0
Nee, maar in ontwikkeling
0
Ja
1
Vraag 3. Hoe worden leerlingen/ouders geïnformeerd
over het voedingsbeleid?
Zij worden niet geïnformeerd
0
Weet ik niet
0
Alle overige manier van informeren
1

Signalering

Vraag 5. Heeft de school zicht op de
voedingsgewoonten en/of het gewicht van leerlingen?
Nee
0
Weet niet
0
Ja
1

Pagina 46 van 79

RIVM Briefrapport 2016-0006

Vraag 6. Heeft de school een signalerings- en
verwijsstructuur voor vragen en problemen over
voeding en het gewicht?
Nee
0
Weet niet
0
Ja
1
1

Het totaal percentage basisproducten is berekend op basis van de antwoorden

op vraag 19.

Pagina 47 van 79

RIVM Briefrapport 2016-0006

Pagina 48 van 79

RIVM Briefrapport 2016-0006

7

Methodologische beschouwing

7.1

Reflectie op de onderzoeksopzet en de vragenlijst
Sterke punten van dit onderzoek zijn dat alle vo en mbo scholen zijn
uitgenodigd zodat een landelijk beeld kan worden verkregen. Om te
zorgen voor aansluiting op de praktijk op scholen en bestaande criteria
voor gezondheid van het voedingsaanbod voor het ontwikkelen van de
vragenlijst is samengewerkt met experts van partijen die betrokken zijn
bij gezondheidsbevordering in het onderwijs en met
voedingswetenschappers.
De voornaamste beperking van dit onderzoek is het gebruik van zelf
gerapporteerde gegevens, vooral voor de inventarisatie van het
voedingsaanbod. De online vragenlijst die is gebruikt is geschikt voor
invullen op de computer of een tablet, maar niet voor gebruik op een
smartphone. Deelnemers zullen de vragenlijst dus veelal hebben
ingevuld zonder dat er zicht was op het assortiment. Idealiter wordt het
productaanbod door een onafhankelijke onderzoeker geïnventariseerd.
Dit was voor het huidige, landelijke, onderzoek niet haalbaar. Daarom is
er gebruik gemaakt van een (online) vragenlijst. Hierin werd het
voedingsaanbod nagevraagd op basis van 24 veelvoorkomende
productgroepen (bv. fruit, brood, frisdrank), in plaats van een
inventarisatie van alle soorten producten (bv. appels, banenen,
volkorenbrood, cola) op de schoollocatie. Een beperking hiervan is dat
sommige producten in het voedingsaanbod hierdoor mogelijk gemist
worden. Dit kan leiden tot een andere verhouding tussen basis en nietbasisproducten, dan wanneer deze verhouding berekend is op basis van
alle soorten producten. Daarom is voor het schatten van het percentage
scholen dat voldoet aan een aanbod met meer dan 75% basisproducten
gebruik gemaakt van aanvullende gegevens van het Voedingscentrum
(16) en Iresearch (15).
Ook voor andere onderdelen van de vragenlijst geldt dat zelfrapportage
de kwaliteit van de gegevens mogelijk mede heeft beïnvloed.
Zo gaven relatief weinig scholen aan zicht te hebben op de
voedingsgewoonten en/of het gewicht van leerlingen/studenten, terwijl
de methoden waarmee dit gemonitord kan worden zoals de
Jeugdmonitor van de GGD, de Jeugdgezondheidszorg en/of
Testjeleefstijl.nl waarschijnlijk wel door een groter deel van de scholen
gebruikt worden. Wellicht was dit percentage hoger geweest als direct
naar het gebruik van deze monitoringmethoden was gevraagd; nu werd
dat alleen getoond als ja werd ingevuld op de betreffende vraag (zie
vraag 5 in bijlage 1 en 2). Bij de vraag over gebruik van voorzieningen
in de omgeving van de school zoals supermarkt en snackbar/kar (vraag
24, bijlage 1 en 2) is niet gespecificeerd dat het gaat over gebruik
tijdens schooluren of ook daarbuiten, dit kan dus door de deelnemers
verschillend zijn geïnterpreteerd.
Voor vergelijking van de totaalscore tussen scholen die wel of niet
deelnemen aan het Programma De Gezonde Schoolkantine is gebruik
gemaakt van zelfgerapporteerde deelname uit de vragenlijst. Dit
Pagina 49 van 79

RIVM Briefrapport 2016-0006

percentage ligt lager dan het percentage scholen dat op basis van
gegevens van het Voedingscentrum (16) aan de slag is. Het is
aannemelijk dat scholen die minder actief bezig zijn met het programma
eerder rapporteren er niet mee te werken, dan scholen die dat wel doen.
In dit geval is het verschil in totaalscore tussen scholen die wel of niet
deelnemen aan het programma mogelijk een overschatting. Voor de
vergelijking van scholen die wel of niet een vignet Gezonde School
hebben is gebruik gemaakt van gekoppelde gegevens, dus deze
vergelijking is niet afhankelijk van zelfrapportage.
Voor het berekenen van de totaalscore zijn scholen zonder kantine
uitgesloten. Indien bij de vragen over maatregelen, beleid, signalering
en educatie ‘weet niet’ is geantwoord zijn voor deze onderdelen geen
punten toegekend, maar de school is niet uitgesloten voor het
berekenen van de totaalscore. In dit geval is aangenomen dat dit
onderdeel niet aanwezig is of beperkt bekend is binnen de school.
Afhankelijk van de kennis van de deelnemer kan dit leiden tot
onderschatting.
7.2

Reflectie op de respons
Voor het vo was de respons op schoollocatieniveau 26% (361 van de
1389 schoollocaties) en op instellingsniveau 42% (272 van 654
instellingen). Een aantal instellingen met meerdere schoollocaties heeft
de vragenlijst dus maar voor één van de schoollocaties ingevuld.
Voor het mbo was de respons 17% op schoollocatieniveau (88 van 515
schoollocaties) en 69% op instellingsniveau (46 van 67 instellingen). In
vergelijking met het vo, hebben mbo instellingen vaker én meer
verschillende locaties en is de vragenlijst relatief vaak door slechts één
locatie ingevuld.
In vergelijking met eerdere monitors is de respons in het vo op
instellingsniveau gelijk, maar op locatieniveau 7% lager t.o.v. 20102011 (12) en 18% lager t.o.v. 2006-2007 (11). Voorgaand onderzoek in
het mbo is alleen op instellingsniveau uitgevoerd. In 2012 was de
respons met 74% iets hoger dan de huidige respons. Hiervoor werd na
een eerste uitnodiging per email, de contactpersoon van de instelling
telefonisch benaderd.
Op locatieniveau is de respons, vooral op het mbo, laag. Om het
voedingsaanbod in het mbo en het vo goed in kaart te kunnen brengen,
zijn gegevens op locatieniveau belangrijk. Verschillende scholen merkten
op dat zij de vragenlijst één keer hebben beantwoord voor meerdere
schoollocaties samen. Indien schoollocaties een vergelijkbaar
voedingsaanbod hebben, komt dit de representativiteit van de gegevens
ten goede. Dit is in de huidige studie niet nagevraagd, maar uit het
onderzoek in 2012 blijkt dat het aanbod bij 38% van de mbo
instellingen tussen de locaties vergelijkbaar was, bij 43% waren er enige
verschillen en bij 4% grote verschillen tussen de locaties (en voor de
overige 15% was de vraag niet van toepassing) (13).

Pagina 50 van 79

RIVM Briefrapport 2016-0006

Het mbo onderzoek in 2012 was ingestoken op instellingniveau, en
meestal ingevuld door een (centrale) facilitair manager; maar vaak was
dat iemand die op één of enkele locaties werkzaam is. Het huidige
onderzoek is ingestoken op locatieniveau. Maar waarschijnlijk deels
ingevuld door facilitair managers/kantinebeheerders of docenten die op
meerder locaties werkzaam zijn. Beide benaderingsmethoden lijken dus
niet optimaal te zijn. Voor het mbo is meer aansluiting noodzakelijk
tussen de organisatiestructuur van de school en het onderzoek.
De respons op de non-respons vragenlijst in het huidige onderzoek was
laag. In het vo en mbo vulden respectievelijk 12 en 2 scholen de nonrespons vragenlijst in. Daarom zijn de resultaten van de non-respons
analyse in dit rapport buiten beschouwing gelaten.
7.3

Reflectie op de representativiteit
Uit de representativiteitsanalyse blijkt dat de vo scholen die de
vragenlijst invulden representatief zijn voor alle vo scholen in Nederland
wat betreft regio, schooltype, JOGG gemeente (Tabel 12). In de respons
groep zitten meer grotere scholen. Mbo scholen die de vragenlijst
invulden zijn representatief voor regio en JOGG gemeente (Tabel 13).
Voor wat betreft deelname aan programma’s blijkt er sprake te zijn van
selectieve respons. Onder de deelnemers bevinden zich relatief veel
scholen die bezocht zijn door de Schoolkantine Brigade van het
Voedingscentrum (significant verschil in mbo, trend in vo); en op het vo
zijn er onder de deelnemers ook relatief veel scholen met een vignet
Gezonde school.
Hierdoor is het aannemelijk dat de situatie zoals geschetst in dit rapport
positiever is dan die op alle scholen in Nederland. De mate waarin de
selectiebias de resultaten beïnvloedt is moeilijk in te schatten.

Pagina 51 van 79

RIVM Briefrapport 2016-0006

Tabel 12. Overzicht van de respons en non-respons in het vo, inclusief een
aantal algemene gegevens.

Regio

Schooltype2

Aantal leerlingen

JOGG gemeente
Brigadebezoek4

Vignet Gezonde
School5

Respons
26%
(n=361)
39 (140)
36 (131)
25 (90)
13 (45)
33 (114)
17 (60)
37 (131)
550 (802)
30 (108)
28 (100)
42 (153)
46 (166)
54 (195)
53 (191)
40 (144)
7 (26)
6 (20)
94 (341)

Non-respons
64%
(n=1028)¹
39 (402)
37 (378)
24 (248)
11 (102)
38 (366)
20 (190)
32 (312)
497 (677)
38 (394)
27 (280)
34 (354)
50 (518)
50 (510)
34 (473)
34 (473)
6 (78)
3 (27)
97 (1001)

26 (93)
20 (73)
22 (81)
20 (73)
5 (17)
4 (14)

-

-

4 (14)

-

-

-

-

Noord
Midden
Zuid
Praktijkonderwijs
VMBO
HAVO/VWO3
Gemengd
gemiddelde (sd)
<400
400-800
>800
Ja
Nee
Ja
Nee
Onzeker
Ja
Nee

P
0,95

0,22

<0,01

0,23
0,08

<0,01

Gegevens alleen beschikbaar voor respons
Functie
deelnemer

1

Rector/schooldirecteur
Docent
Facilitair manager
Kantinebeheerder
Teamleider
Conciërge
Projectleider gezonde
school
Coördinator gezonde
school/gezonde
schoolkantine
Overig

4 (13)
12 (44)

Van 8 scholen is de vragenlijst zonder identificatiegegevens ontvangen, zij zijn

meegerekend als non-respons. Veertien schoollocatie worden niet meer gebruikt, zij zijn
uit de onderzoekspopulatie verwijderd.
2

Het schooltype was onbekend bij elf scholen in de respons categorie en 58 scholen in de

non-respons categorie.
3

Scholen met alleen HAVO of VWO onderwijs (3 scholen in de non-respons categorie) zijn

toegevoegd aan het schooltype HAVO/VWO.
4

Gegevens ontvangen van het Voedingscentrum Nederland.

5

Gegevens ontvangen van GGD GHOR Nederland.

Pagina 52 van 79

RIVM Briefrapport 2016-0006

Tabel 13. Overzicht van de respons en non-respons in het mbo, inclusief een
aantal algemene gegevens.

Respons
17% (n=88)
Regio

JOGG gemeente
Brigadebezoek2

Vignet Gezonde
School3

Noord
Midden
Zuid
Ja
Nee
Ja
Nee
Onzeker
Ja
Nee

45 (40)
34 (30)
20 (18)
59 (52)
41 (36)
45 (40)
49 (43)
7 (5)
7 (6)
93 (82)

Nonrespons
83%
(n=427)¹
37 (156)
36 (152)
28 (119)
62 (265)
38 (162)
31 (134)
63 (269)
5 (23)
7 (29)
93 (398)

Gegevens alleen beschikbaar voor respons
Schooltype

Aantal leerlingen

Functie deelnemer

1

BBL
BOL-voltijd
BOL-deeltijd
gemiddelde (sd)
<350
350-1500
>1500
Rector/schooldirecteur
Docent
Facilitair manager
Kantinebeheerder
Teamleider
Conciërge
Projectleider gezonde
school
Overig

70 (67)
85 (82)
92 (29)
1792 (1271)
36 (30)
35 (29)
29 (24)
11 (10)
12 (11)
32 (28)
23 (20)
7 (6)
9 (8)

-

3 (3)
18 (16)

Van twee scholen is de vragenlijst zonder identificatiegegevens ontvangen, zij zijn

meegerekend als non-respons. Twee schoollocaties worden niet meer gebruikt, zij zijn uit
de onderzoekspopulatie verwijderd.
2

Gegevens ontvangen van het Voedingscentrum Nederland.

3

Gegevens ontvangen van GGD GHOR Nederland.

Pagina 53 van 79

P
0,21

0,60
0,03

0,99

RIVM Briefrapport 2016-0006

Pagina 54 van 79

RIVM Briefrapport 2016-0006

8

Begrippenlijst

Akkoord ‘Gezonder voedingsaanbod op scholen’ (het Akkoord)
Vervolgakkoord van het Handvest dat eind 2015 is door 26 aanbod
leverende partijen is gesloten Ten opzichte van het Handvest zijn de
eisen voor een gezond voedingsaanbod zijn aangescherpt. Ook worden
hierin voorwaarden voor de uitstraling van de kantine gegeven (20).
Basisproducten
Dit zijn producten uit de Schijf van Vijf die positief bijdragen aan een
gezond eetpatroon (19). Voorbeelden zijn groente, fruit, brood en
zuivelproducten. Bepaalde frisdranken, broodbeleg, sauzen en soepen
worden in de schoolkantine ook tot de basisproducten gerekend (10).
De Kantinescan
Dit is een tool die door de Schoolkantine Brigade gebruikt wordt om het
voedingsaanbod op scholen te inventariseren. Hierbij wordt het
productaanbod op basis van alle soorten producten geïnventariseerd op
de schoollocatie.
De Schoolkantine Brigade
De Schoolkantine Brigade, onderdeel van het programma De Gezonde
Schoolkantine, beschikt sinds 2013 over de middelen schoollocaties te
bezoeken en concrete adviezen-op-maat over het aanbod en een
aantrekkelijke presentatie daarvan te geven.
Gezonde School aanpak
De Gezonde School aanpak is een werkwijze voor scholen om structureel
en integraal te werken aan gezondheidsthema’s op school (5). Deze
aanpak richt zich naast voeding op vier andere thema’s: bewegen en
sport, roken-, alcohol- en drugspreventie, sociaal-emotionele
ontwikkeling en sociale veiligheid. Binnen elk thema wordt ingezet op
vier pijlers: omgeving, educatie, beleid en signaleren.
Gezonde Schoolkantine
In het Programma De Gezonde Schoolkantine en het Handvest wordt
gewerkt met hetzelfde criterium voor een gezonder aanbod van voeding
en dranken. Dit wordt gedefinieerd als een assortiment dat voor ten
minste 75% uit basisvoedingsmiddelen bestaat en voor maximaal 25%
uit niet-basisvoedingsmiddelen, gemeten over het totale aanbod van
voeding en dranken binnen de school (9, 10)
Handvest ‘Gezonder voedingsaanbod op scholen’ (het Handvest)
Tussen 2011 en 2015 werd door ondertekenaars van dit Handvest
gewerkt aan een gezonder voedingsaanbod op scholen (10).
Ondertekenaars waren de aanleverende partijen, zoals cateraars,
automatenleveranciers, waterpartijen en producenten.
Het themacertificaat Voeding
Het themacertificaat Voeding is een onderdeel van het vignet Gezonde
School. Dit certificaat kan door een school aangevraagd worden als zij
voor elke pijler aan alle criteria voldoet. Deze criteria verschillen voor
Pagina 55 van 79

RIVM Briefrapport 2016-0006

het voortgezet onderwijs en het middelbaar beroepsonderwijs. Zij zijn te
vinden op de website van Gezonde School (www.gezondeschool.nl).
Jongeren Op Gezond Gewicht (JOGG)
JOGG (voorheen Convenant Gezonde Gewicht) is een stichting met
verschillende deelprogramma’s allemaal gericht op het bevorderen van
een gezonde leefstijl bij jongeren én volwassenen. Een deelprogramma
is de JOGG aanpak, een publiek-private samenwerking binnen
gemeenten met als doel meer kinderen en jongeren met een gezond
gewicht. JOGG-gemeenten stimuleren (o.a.) deelname aan Gezonde
School. Ook de coördinatie van het Handvest is een deelprogramma van
JOGG (25).
Monitor Gezonde Schoolkantine
Een monitorstudie naar de voedingsomgeving, en specifiek het
voedingsaanbod, op scholen in het voortgezet onderwijs en middelbaar
beroepsonderwijs anno 2015. De resultaten van deze monitorstudie
worden in het voorliggende rapport gepresenteerd.
Niet-basisproducten
Dit zijn extra’s en bevatten meestal veel calorieën en weinig vitamines
en mineralen. Voorbeelden zijn snoep, hartige snacks en met suiker
gezoete frisdrank.
Ondersteuningsaanbod Gezonde School
In 2013, 2014 en 2015 konden scholen een aanvraag doen voor
ondersteuning bij gezondheidsbevordering (5). Deze ondersteuning
bestond uit een advies-op-maat door een Gezonde School-adviseur, een
financiële bijdrage aan Gezonde School-activiteiten, of vergoeding van
taakuren van eigen medewerkers bij het maken of uitvoeren van
gezondheidsbeleid. In het ondersteuningsaanbod van Gezonde School is
er in 2016 een nieuwe ronde van het ondersteuningsaanbod, waarbij
vooral ondersteuning aangevraagd kan worden voor het behalen van
een vignet Gezonde School.
Pijler Beleid
Hieronder worden afspraken, regels, protocollen en de handhaving
verstaan. Voor het thema voeding houdt dit in dat de school op papier
beschreven heeft welk beleid gehanteerd wordt om een gezond aanbod
in de schoolkantine volgens de richtlijnen van het Voedingscentrum te
garanderen. Ook is in het beleid beschreven hoe de school erop toeziet
hoe zij ook op lange termijn zorgt voor een gezonde schoolkantine.
Pijler Educatie
Hieronder wordt het klassikaal aanbieden van informatie en voorlichting
bedoeld. Voor het thema voeding houdt dit in dat de school gedurende
meerdere jaren een lesaanbod/lespakket voor het thema voeding
uitvoert.
Pijler Omgeving
Hiermee wordt bedoeld dat de fysieke en sociale omgeving optimaal is
voor studenten en voor medewerkers. Voor het thema voeding houdt dit
in dat het aanbod in de schoolkantine voldoet aan de richtlijnen van het
Voedingscentrum, dat het drinken van water wordt gestimuleerd en dat
Pagina 56 van 79

RIVM Briefrapport 2016-0006

men op de hoogte gehouden wordt van het beleid omtrent eten en
drinken.
Pijler Signalering
Hieronder wordt vroegtijdige signalering van bekend risicofactoren bij
individuen bedoeld en het inschakelen van de geïndiceerde preventieve
zorg die daarop volgt. Voor het thema voeding houdt dit in dat de school
inzicht heeft in de voedingsgewoonten en het gewicht van leerlingen en
studenten. Daarnaast heeft de school een signalerings-, zorg- en
verwijsstructuur rond vragen en problemen over voeding en gewicht.
Programma De Gezonde Schoolkantine
De Gezonde Schoolkantine is een ondersteuningsprogramma van het
Voedingscentrum gericht op het voortgezet onderwijs en het middelbaar
beroepsonderwijs. Het programma biedt scholen concrete handvatten
om een gezondere schoolkantine te realiseren. Het programma De
Gezonde Schoolkantine is begonnen in 2003 met een pilot en heeft zich
in de loop der jaren ontwikkeld tot een door het Centrum Gezond Leven
erkende interventie.
Richtlijnen Gezondere Kantines
Door het Voedingscentrum opgestelde richtlijnen om school-, bedrijfsen sportkantines gezonder te maken (21). Hierin zijn op het niveau van
het totale aanbod en uitstraling van de kantine criteria geformuleerd op
drie ambitieniveaus. Vanaf 2016 wordt in het Programma De Gezonde
Schoolkantine en het Akkoord gewerkt met deze richtlijnen.
Schoolkantine schalen
Scholen die voldoen aan het criterium voor een Gezonde Schoolkantine
(het assortiment in de kantine en de automaten bestaat voor ten minste
75 procent uit basisproducten) ontvangen een Schoolkantine Schaal.
Deze erkenning wordt toegekend voor maximaal 1 jaar, daarna kan de
school het assortiment opnieuw laten beoordelen.
Vignet Gezonde School
Het vignet Gezonde School is een erkenning voor scholen die structureel
aan gezondheid werken. Wanneer een school voor een thema voldoet
aan de kwaliteitscriteria op de vier pijlers kan een school een
themacertificaat en daarmee een vignet Gezonde School krijgen. Een
vignet Gezonde School is drie jaar geldig (5).
Voedingsaanbod
Het voedingsaanbod zijn de producten in de kantine, producten in de
automaten en de watervoorziening op school. Het voedingsaanbod is
een onderdeel van de pijler Omgeving van de Gezonde School aanpak.
Voedingsomgeving
De voedingsomgeving verwijst naar het voedingsaanbod in de kantine
en de automaten, de uitstraling van de omgeving waarin het
voedingsaanbod is geplaatst en de aandacht voor voeding in het beleid,
educatie en signalering. Dit omvat dus alle pijlers van de Gezonde
School aanpak.

Pagina 57 van 79

RIVM Briefrapport 2016-0006

Pagina 58 van 79

RIVM Briefrapport 2016-0006

9

Dankwoord

Dit rapport is voorbereid door de RIVM-projectgroep Monitor Gezonde
Schoolkantine. Deze projectgroep bestond uit Ivon Milder
(projectcoördinator), Marjolein Geurts en Henny Brants. Robert-Jan de
Klein en Zohreh Etemad leverden een belangrijke bijdrage aan het
koppelen van externe gegevens en het analyseren van ontvangen data.
Daarnaast heeft Marinka Brosens bijgedragen aan het opzetten van dit
onderzoek.
Het verzamelen van de benodigde gegevens was niet gelukt zonder de
ondersteuning geboden door SSC-Campus en Formdesk bij het
programmeren van de vragenlijsten. De gegenereerde aandacht voor
het invullen van de vragenlijst heeft bijgedragen aan het vergroten van
deelname aan het onderzoek. Wij danken de communicatiemedewerkers
van het RIVM en de betrokken instituten hiervoor.
Dank aan schoolmedewerkers en Gezonde School adviseurs van GGD'en
en de onderwijsagenda Sport, Bewegen en Gezonde Leefstijl voor hun
feedback op de vragenlijsten.
Ook danken wij experts van het Voedingscentrum, de VO-raad, de MBO
Raad, GGD GHOR Nederland, Jongeren Op Gezond Gewicht, Vrije
Universiteit, en het Centrum Gezond Leven voor informatie over de door
heb uitgevoerde programma’s, hun bijdrage aan het opstellen van de
vragenlijst en het kritisch becommentariëren van eerdere versies van dit
rapport.
Tot slot, danken wij alle medewerkers van scholen die deelnamen aan
het onderzoek. Zonder jullie bijdrage was het niet mogelijk geweest om
dit onderzoek uit te voeren.

Pagina 59 van 79

RIVM Briefrapport 2016-0006

Pagina 60 van 79

RIVM Briefrapport 2016-0006

10

Referenties

1.
2.

3.

4.
5.
6.
7.
8.
9.
10.

11.

12.
13.
14.
15.
16.

17.
18.

VWS. Landelijke nota gezondheidsbeleid 2016-2019. 2015.
Busch V, de Leeuw JR, de Harder A, Schrijvers AJ. Changing
multiple adolescent health behaviors through school-based
interventions: a review of the literature. The Journal of school
health. 2013;83(7):514-23.
Leurs MT, Schaalma HP, Jansen MW, Mur-Veeman IM, St Leger LH,
de Vries N. Development of a collaborative model to improve school
health promotion in The Netherlands. Health promotion international.
2005;20(3):296-305.
WHO. WHO Technical Report series. Promoting Health Through
Schools. 1997.
Gezondeschool.nl 2015 [October 2015].
Kamerstuk 31 899, nr. 14 Uitvoeren aangenomen moties inzake nota
Overgewicht.
Motie van het lid Pia Dijkstra. Vergaderjaar 2013-2014, KST 32793121, . Den-Haag.
Gewijzigde motie van het lid Wolbert ter vervanging van die gebruikt
onder nr. 178. Vergaderjaar 2014-2015-KST 32793-183. Den-Haag.
Voedingscentrum. Degezondeschoolkantine.nl. Den-Haag:
Voedingscentrum, http://www.degezondeschoolkantine.nl.
Handvest 'Gezonder voedingsaanbod op scholen' 2011-2015 Stap
voor stap gezonder. . Available from:
http://www.convenantgezondgewicht.nl/download/145/handvest_ge
zonder_voedingsaanbod_op_scholen.pdf.
Middelbeek L, Blokdijk L, Schuit AJ, Buijs G, Rutz SI, Schilthuis HJ, et
al. Overgewichtpreventie in het voortgezet onderwijs: het landelijke
en regionale beeld. Bilthoven: 2007 Contract No.: RIVM rapport
260412001.
Mikolajczak J, van den Berg SW, Bemelmans WJE.
Overgewichtpreventie in het voortgezet onderwijs in 2010-2011.
Bilthoven: 2012 RIVM rapport 260701007.
Duijvestijn P, De Groot M. Voedingsaanbod in het MBO. Deel A:
Inventarisatie van beleid en praktijk rond het voedingsaanbod op
instellingsniveau. Amsterdam: DSP-groep 2012.
Milder IEJ, Mikolajczak J. Voedingsaanbod in het MBO. Deel B:
Verdiepend onderzoek op een aantal MBO locaties. 2012 RIVM
rapport 260261001/2012.
Zeinstra G, Timmers M, van der Velden N. Monitoronderzoek De
Gezonde Schoolkantine. IResearch, 2013.
Koplopers in beeld Voedingscentrum [cited 2015 Januari 2015].
Available from:
http://gezondeschoolkantine.voedingscentrum.nl/nl/watwaarom/koplopersinbeeld.aspx.
Verhoofstad A, Reijgersberg N. Gezondheidsbevordering op school.
Wensen en prioriteiten van scholen bij gezondheidsbevordering van
leerlingen. Utrecht: Mulier Instituut, 2015.
Mensink F, Schwinghammer SA, Smeets A. The Healthy School
Canteen programme: a promising intervention to make the school
food environment healthier. Journal of environmental and public
health. 2012;2012:415746.
Pagina 61 van 79

RIVM Briefrapport 2016-0006

19.
20.
21.

22.
23.
24.
25.

Voedingscentrum. Richtlijnen Voedselkeuze. Den Haag: 2011.
Akkoord Gezonde Voeding op Scholen 2016-2020. . Available from:
https://jongerenopgezondgewicht.nl/wat-we-doen/gezondeschoolkantine.
Voedingscentrum. Factsheet Richtlijnen Gezondere Kantines. 2014.
Available from:
http://www.voedingscentrum.nl/Assets/Uploads/voedingscentrum/D
ocuments/Professionals/Pers/Factsheets/Factsheet%20Richtlijnen%2
0Gezondere%20Kantines.pdf.
Battjes-Fries M. Effectiveness of nutrition education in Dutch primary
schools. Wageningen: Wageningen University; 2016.
Aan Tafel! Tien visies op de toekomst van ons voedsel. Den-Haag:
Ministerie van Economische Zaken, 2016.
Dienst Uitvoering Onderwijs. Open databestanden. Available from:
https://duo.nl/open_onderwijsdata/databestanden/.
jongerenopgezondgewicht.nl

Pagina 62 van 79

RIVM Briefrapport 2016-0006

Bijlage 1. Vragenlijst

De vragenlijst die gebruikt is voor het verzamelen van de gegevens over
vo scholen is in deze bijlage weergegeven. Voor mbo scholen is een
vrijwel identieke vragenlijst gebruikt. Vragen die in de mbo vragenlijst
anders zijn geformuleerd, worden gemarkeerd met een astrix (*). Voor
deze vragen is de mbo formulering aan het einde van deze bijlage
weergegeven. Een volledig overzicht van de onderzoeksgegevens is op
verzoek beschikbaar bij de auteurs.

Pagina 63 van 79

RIVM Briefrapport 2016-0006

Gezonde School pijler: beleid
Vraag 1*
Het gezondheidsbeleid van een school is het beleid dat een school voert
om de gezondheid van leerlingen (en medewerkers) te beschermen en
te bevorderen.
Heeft uw school een schriftelijk vastgelegd gezondheidsbeleid?
▪ Ja
▪ Nee
▪ Nee, maar het is in ontwikkeling
▪ Weet ik niet
Vraag 2
Zijn er op uw school schriftelijke afspraken gemaakt over de gezondheid
van het assortiment (eten en drinken) in de kantine(s) en/of in
automaten?
▪ Ja
▪ Nee
▪ Nee, maar het is in ontwikkeling
▪ Weet ik niet
Vraag 3*
Hoe worden ouders geïnformeerd over het voedingsbeleid? (meerdere
antwoorden mogelijk)
▪ Via informatiebijeenkomst(en)
▪ Via de ouderraad en/of medezeggenschapsraad
▪ Via nieuwsbrieven/ social media
▪ Via de schoolgids
▪ Via de website
▪ Via leerlingen
▪ Zij worden niet geïnformeerd
▪ Weet ik niet
▪ Anders, namelijk
Vraag 4
Heeft uw school een werkgroep gezonde school en/of een werkgroep
gezonde schoolkantine? (meerdere antwoorden mogelijk)
▪ Ja
▪ Nee
▪ Weet ik niet
Gezonde School pijler: signalering
Vraag 5
Heeft uw school zicht op de voedingsgewoonten en/of het gewicht van
leerlingen?
▪ Ja
▪ Nee
▪ Weet ik niet
Indien Ja, wij gebruiken hiervoor: (meerdere antwoorden mogelijk)
▪ De Jeugdmonitor van de GGD
▪ De inzet van de Jeugdgezondheidszorg
Pagina 64 van 79

RIVM Briefrapport 2016-0006

▪
▪
▪

De Elektronische MOnitor en VOorlichting (E-MOVO)
Test je leefstijl
Anders, namelijk

Vraag 6
Heeft uw school een signalerings-, zorg- en verwijsstructuur rond
vragen en problemen over voeding en gewicht?
▪ Ja
▪ Nee
▪ Weet ik niet
Gezonde School pijler: omgeving
Aandacht voor gezonde voeding
Vraag 7
Is de aandacht voor het thema ‘gezonde voeding’ de afgelopen drie jaar
veranderd op uw school?
▪ Toegenomen
▪ Afgenomen
▪ Gelijk gebleven
▪ Weet ik niet
Indien ‘toegenomen’ of ‘afgenomen’  vraag 8
Indien ‘gelijk gebleven’  vraag 10
Vraag 8
Waarin ziet u deze verandering vooral terug? (meerdere antwoorden
mogelijk)
▪ Het assortiment van de kantine
▪ Het assortiment van de automaten
▪ De projecten die worden aangeboden
▪ De inhoud van het lesprogramma
▪ Het beleid van de school
▪ Anders, namelijk
Vraag 9
Wat waren de belangrijkste redenen voor deze verandering? (meerdere
antwoorden mogelijk)
▪ Deelname aan programma De Gezonde Schoolkantine van het
Voedingscentrum
▪ Een bezoek van de Schoolkantine Brigade van het
Voedingscentrum
▪ Advies van de Gezonde School adviseur van de GGD
▪ Advies van de Gezonde School adviseur (regionaal)
▪ De cateraar heeft het Handvest Gezonder Voedingsaanbod op
Scholen ondertekend
▪ De gemeente is een JOGG-gemeente geworden
▪ Het assortiment wordt door een nieuwe cateraar verzorgd
▪ Verzoek van ouders
▪ Verzoek van leerlingen
▪ Eigen initiatief van de school
▪ Anders, namelijk

Pagina 65 van 79

RIVM Briefrapport 2016-0006

Vraag 10
De Gezonde School-aanpak is een werkwijze voor scholen om
structureel en integraal te werken aan gezondheidsthema’s op school.
Als een school structureel en integraal aan gezondheid werkt en zij
voldoen aan de kwaliteitscriteria kan een school het vignet Gezonde
School aanvragen. Het vignet Gezonde School bestaat uit vijf thema’s,
voor elk van deze thema’s kan een school een themacertificaat behalen.
Het themacertificaat Voeding is daar één van.
Bent u bekend met de Gezonde School aanpak?
▪ Ja
▪ Nee
Indien ja  vraag 11
Indien nee  vraag 12
Vraag 11
Werkt uw school volgens deze aanpak?
▪ Ja
▪ Nee
▪ Weet ik niet
Vraag 12
Heeft uw school het vignet Gezonde School?
▪ Ja
▪ Nee
▪ Weet ik niet
Vraag 13
Om scholen te ondersteunen bij het werken aan een Gezonde School
was het mogelijk om een financiële bijdrage aan te vragen via het
ondersteuningsaanbod van de Gezonde School.
Heeft uw school ondersteuning aangevraagd via het
ondersteuningsaanbod van de Gezonde School ?
▪ Ja
▪ Nee
▪ Weet ik niet
Vraag 14
Om scholen te ondersteunen bij het verbeteren van het assortiment in
de schoolkantine is het Voedingscentrum gestart met het programma
‘De Gezonde Schoolkantine’. Via dit programma biedt het
Voedingscentrum ondersteuning via diëtisten die scholen bezoeken, de
zogenaamde Schoolkantine Brigade, handleidingen die via hun website
beschikbaar zijn en andere ondersteunende middelen zoals gezonde
recepten en assortimentslijsten.
Werkt uw school op dit moment aan een gezonde schoolkantine volgens
het programma ‘De Gezonde Schoolkantine’ van het Voedingscentrum,
of heeft uw school dat in het verleden gedaan?
▪ Ja
▪ Nee
▪ Wij werken op een andere manier aan een gezonde schoolkantine
Pagina 66 van 79

RIVM Briefrapport 2016-0006

▪

Weet ik niet

Indien ja  vraag 15
Indien nee  vraag 17
Vraag 15
Heeft de Schoolkantine Brigade uw schoollocatie bezocht?
▪ Ja
▪ Nee
▪ Weet ik niet
Indien ja  vraag 16
Indien nee  vraag 17
Vraag 16
Met welke actiepunten uit de adviezen van de Schoolkantine Brigade
bent u aan de slag gegaan?
Ja

Nee

Weet
niet/
n.v.t.

Aanbod van ongezonde producten inkrimpen en
aanbod van gezonde producten verruimen
Minder gezonde productvarianten vervangen door
voorkeurproducten met een gezondere
samenstelling (bv. minder vet, minder suiker)
Ongezonde snacks, zoals gefrituurde snacks en
saucijzenbroodjes, niet of minder frequent
aanbieden
Gezonde producten aantrekkelijk presenteren
Het introduceren van een watertappunt
Het samenstellen van een schoolkantineteam
Gesprek voeren met de cateraar over het
assortiment
Leerlingen en ouders betrekken bij de schoolkantine
Maatregelen gericht op duurzaamheid
Kantine-inrichting sfeervol maken
Het maken van een goed schoolgezondheidsbeleid
Ander actiepunt, namelijk
Gezonde School pijler: omgeving
Watervoorziening
Vraag 17
Is er een hygiënische watervoorziening waar leerlingen en medewerkers
water kunnen tappen? (bijvoorbeeld een waterkoeler, een waterkan, of
een gewone kraan buiten de toiletruimte)
▪ Ja
▪ Nee
Indien ja  vraag 18
Indien nee  vraag 19

Pagina 67 van 79

RIVM Briefrapport 2016-0006

Vraag 18
Wordt het water gratis verstrekt?
▪ Ja
▪ Nee
Gezonde School pijler: omgeving
Voedingsaanbod op uw school
Vraag 19
Welke van de onderstaande faciliteiten zijn er op uw schoollocatie voor
leerlingen en medewerkers aanwezig?
Als er gecombineerde automaten aanwezig zijn, zoals automaten met
frisdrank en snoep, dan graag bij beide type automaten ja invullen.
Ja

Nee

Automaten met warme dranken (koffie, thee,
chocolademelk, soep)
Automaten met koude dranken (frisdranken, sappen)
Automaten met snoep en snacks (candybars, zakjes
chips e.d.)
Automaten met versproducten (belegde broodjes e.d.)
Kantine of uitgiftebalie
Indien ja bij automaten met koude dranken of snoep en snacks of
versproducten: bij vraag 20, 21, 22, 26 alleen kolom resp. rij automaten
weergeven.
Indien alleen kantine: bij vraag 20, 21, 22, 26 alleen kolom resp. rij
kantine weergeven
Indien beide: bij vraag 20, 21, 22,26 alles weergeven
Indien overal nee: alleen vraag 24, 25, 30 weergeven. Vanaf 30 weer
alles weergeven.
Vraag 20
Wie beheert de automaten en de kantine? (meerdere antwoorden
mogelijk)
Automaten
[ ] een cateraar
[ ] de school
[ ] een automatenleverancier

Kantine/uitgiftebalie
[ ] een cateraar
[ ] de school

Vraag 21
In de onderstaande vraag wordt verwezen naar ‘basisproducten’ en
‘niet-basisproducten’.
Basisproducten zijn producten uit de Schijf van Vijf die positief
bijdragen aan een gezond eetpatroon, bijvoorbeeld:
▪ fruit en groente
▪ water, koffie, thee, puur vruchtensap, light frisdranken en light
vruchtendranken
▪ melk en andere zuivelproducten
▪ brood en broodjes met beleg, tosti’s, krentenbollen
▪ soep
Pagina 68 van 79

RIVM Briefrapport 2016-0006

Niet-basisproducten zijn extra’s die veel calorieën leveren en weinig
vitamines en mineralen bevatten, bijvoorbeeld:
▪ chips en andere zoutjes
▪ gefrituurde snacks, saucijzenbroodjes, kaasbroodje van
bladerdeeg
▪ candybars, zakjes snoep, koeken
▪ gewone met suiker gezoete sport-, vruchten- en frisdranken
Hoe zou u op uw schoollocatie de verhouding tussen het aanbod
basisproducten en niet-basisproducten omschrijven?
Bijna
Meer
Evenveel
Minder
Bijna
alleen
basisbasisbasisalleen
maar
producten producten producten maar
basisdan nietals nietdan nietnietproducten basisbasisbasisbasisproducten producten producten producten
In de
kantine
In de
automaten
Vraag 22
Hoe zou u op uw schoollocatie de verhouding tussen de verkoop van
basisproducten en niet-basisproducten omschrijven?
Bijna
Meer
Evenveel
Minder
Bijna
alleen
basisbasisbasisalleen
maar
producten producten producten maar
basisdan nietals nietdan nietnietproducten basisbasisbasisbasisproducten producten producten producten
In de
kantine
In de
automaten
Gezonde School pijler: omgeving
Maatregelen
Vraag 23
Antwoorden in geel worden alleen getoond als er automaten zijn (en
niet alleen warme dranken automaat) .Vier van de opties alleen indien
er een kantine is.
Welke van de onderstaande maatregelen heeft uw school getroffen om
het gebruik van gezonde(re) producten te stimuleren?
Ja

Nee

Weet
niet /
n.v.t.

Basisproducten zijn goedkoper dan nietbasisproducten
Basisproducten staan op een meer zichtbare plek
dan niet-basisproducten
Pagina 69 van 79

RIVM Briefrapport 2016-0006

Er is een looproute, waarbij eerst de basisproducten
worden aangeboden1
Het assortiment basisproducten is uitgebreider dan
het assortiment niet-basisproducten
Op/bij de producten staat of het een basisproduct of
een niet-basisproduct is (bv via een sticker of
symbool op menukaart)
Naast de kassa wordt alleen groente en fruit
aangeboden1
Leerlingen helpen mee met het bereiden van
basisproducten in de kantine1
Als er meerdere portiegroottes van een product
aanwezig zijn, wordt standaard de kleine portie
geserveerd
Niet-basisproducten worden op aanvraag gemaakt,
terwijl de basisproducten klaarliggen1
Promotiemateriaal wordt alleen gebruikt voor
basisproducten
De frisdrank- en/of snoepautomaten zijn verwijderd
Sommige producten worden niet (meer) verkocht,
bijvoorbeeld energiedranken, saucijzenbroodjes,
wafels of gefrituurde producten
Promotie van niet-basisproducten is niet toegestaan
(bijvoorbeeld combi-deals, twee halen één betalen)
Te grote porties zijn niet toegestaan, bijvoorbeeld
king-size verpakkingen
Anders, namelijk
1
Deze antwoordopties wordt niet weergegeven als scholen geen
schoolkantine hebben.
Vraag 24
Maken leerlingen regelmatig gebruik van voorzieningen in de buurt van
de school, zoals supermarkt en snackbar/snackkar?
▪ Ja, het grootste deel van de leerlingen
▪ Ja, een klein deel van de leerlingen
▪ Nee
▪ Weet ik niet
Vraag 25
Heeft uw school afspraken gemaakt met voorzieningen in de buurt van
de school, zoals supermarkt en snackbar/snackkar, over het verkopen
van eten en drinken aan leerlingen tijdens schooltijd?
▪ Ja
▪ Nee
▪ Weet ik niet
Gezonde School pijler: omgeving
Het assortiment
Vraag 26
Geef bij elk van de productcategorieën aan of er producten uit de
categorie worden aangeboden in (één of meer) van de automaten
respectievelijk kantine(s) of uitgiftebalie(s) op uw locatie.
Pagina 70 van 79

RIVM Briefrapport 2016-0006

Soort product

Voorbeelden

In de
automaten

In de
kantine(s) of
uitgiftebalie(s)

□ ja
□ nee
□ weet niet
□ ja
□ nee
□ weet niet

□ ja
□ nee
□ weet niet
□ ja
□ nee
□ weet niet

Cola light, cola zero,
Fanta zero, sinas light,
7-up light, ijsthee light,
ijsthee green, Rivella,
sportwater, light
vruchtendranken
Gewone frisdrank, zoals
sinas, cola, 7-up,
gewone ijsthee,
dubbeldrank,
vruchtendrank,
energiedrank zoals Red
Bull of Monster,
hypertone sportdrank
zoals AA drink high
energy en de meeste
soorten Caprisun

□ ja
□ nee
□ weet niet

□ ja
□ nee
□ weet niet

□ ja
□ nee
□ weet niet

□ ja
□ nee
□ weet niet

Magere melk, halfvolle
melk, karnemelk

□ ja
□ nee
□ weet niet

□ ja
□ nee
□ weet niet

□ ja
□ nee
□ weet niet
□ ja
□ nee
□ weet niet

□ ja
□ nee
□ weet niet
□ ja
□ nee
□ weet niet

□ ja
□ nee
□ weet niet

□ ja
□ nee
□ weet niet

□ ja
□ nee
□ weet niet

□ ja
□ nee
□ weet niet

Dranken
Water, koffie, thee
Vruchtensap (100%
sap, geen suiker
toegevoegd),
smoothies met
minimaal 70%
fruit/sap
Light en laagcalorische fris- en
vruchtendranken
(≤ 30 kcal/100 ml)
Gewone met suiker
gezoete fris- en
vruchtendranken
(ca. 40 kcal/100 ml)

Zuiveldranken
Magere/halfvolle niet
gezoete
melkproducten
Volle melk
Light drinkyoghurt
en light
chocolademelk
Gewone met suiker
gezoete
drinkyoghurt,
chocolademelk en
andere melkdranken
Zuiveldesserts
Magere/halfvolle
naturel desserts of
light desserts met
zoetstof

Sinaasappelsap,
appelsap,
multivruchtensap,
Hoogesteeger
smoothies

Optimel drink, Fristi gst,
Arla Zin!, chocomel
light, Milk&Fruit light,
GoedeMorgen! light
Yoki, Yomild, Yogho
yogho, Fristi, Arla
drinkyoghurt, chocomel,
Milk&Fruit,
GoedeMorgen! original
en fruit
Magere/halfvolle naturel
yoghurt of kwark;
magere
(vruchten)yoghurt/kwar
k of vla/pudding met
zoetstof, zoals Optimel,
Activia 0%;

Pagina 71 van 79

RIVM Briefrapport 2016-0006

Soort product

Volle desserts of
dessert met suiker
gezoet

Fruit en groente
Fruit

Groente

Zoete snacks
Koeken

Candybars,
chocoladerepen
Snoep

IJs

Voorbeelden

In de
automaten

In de
kantine(s) of
uitgiftebalie(s)

□ ja
□ nee
□ weet niet

□ ja
□ nee
□ weet niet

Vers handfruit,
gesneden stukjes fruit,
gepureerd fruit zonder
toegevoegd suiker,
zoals Hero portiefruit,
Knijpfruit Zonnatura,
gedroogd fruit zoals
rozijnen, abrikozen,
pruimen
Snoepgroente, zoals
kerstomaatjes,
snackkomkommers
e.d., rauwkost salade

□ ja
□ nee
□ weet niet

□ ja
□ nee
□ weet niet

□ ja
□ nee
□ weet niet

□ ja
□ nee
□ weet niet

Roze koek, gevulde
koek, stroopwafel,
appelflap, cake, muffin,
mueslireep, ontbijtkoek
Twix, Mars, Snickers,
Kitkat, M&M’s,
Maltesers,
chocoladerepen
Zakjes/rollen snoep
(drop, pepermunt,
toffees, winegums),
caramel- of
nougatrepen, lolly’s,
popcorn zoet
Split, Magnum,
Cornetto, Raket, Solero

□ ja
□ nee
□ weet niet

□ ja
□ nee
□ weet niet

□ ja
□ nee
□ weet niet

□ ja
□ nee
□ weet niet

□ ja
□ nee
□ weet niet

□ ja
□ nee
□ weet niet

□ ja
□ nee
□ weet niet

□ ja
□ nee
□ weet niet

Kroket, frikandel,
kipcorn, kipnuggets,
bamischijf, kaassoufflé,
frites, loempia,
berenklauw (inclusief
ovenvarianten)
Hamburger, shoarma,
gehaktbal, rookworst,
hotdog, knakworst

□ ja
□ nee
□ weet niet

□ ja
□ nee
□ weet niet

□ ja
□ nee
□ weet niet

□ ja
□ nee
□ weet niet

Knijpyoghurt light, zoals
Breaker 0% light
Volle naturel yoghurt of
kwark; gewone
vla/pudding, gewone
vruchtenyoghurt of –
kwark, gewone
knijpyoghurt

Hartige snacks
Gefrituurde snacks

Warm vlees

Pagina 72 van 79

RIVM Briefrapport 2016-0006

Soort product

Voorbeelden

In de
automaten

Warme
snackproducten op
basis van bladerdeeg

Saucijzenbroodje,
kaasbroodje van
bladerdeeg, ham/kaas
croissant
Broodje bapao,
worstenbroodje van
brooddeeg, pizzapunt,
Turkse pizza
Zakjes chips, doritos,
nibbit, pringles, snacka-jacks, popcorn zout

□ ja
□ nee
□ weet niet

In de
kantine(s) of
uitgiftebalie(s)
□ ja
□ nee
□ weet niet

□ ja
□ nee
□ weet niet

□ ja
□ nee
□ weet niet

□ ja
□ nee
□ weet niet

□ ja
□ nee
□ weet niet

Wit brood of witte
broodjes, pistolets of
stokbroodjes, naturel
croissants, witte
beschuit, crackers,
knäckebröd, witte wraps
Bruin/volkoren/meergra
nen
brood, broodjes,
pistolets of
stokbroodjes, krenten/rozijnenbrood of -bol,
mueslibrood of -bol,
bruine/volkoren/meergr
anen beschuit, crackers,
knäckebröd of wraps

□ ja
□ nee
□ weet niet

□ ja
□ nee
□ weet niet

□ ja
□ nee
□ weet niet

□ ja
□ nee
□ weet niet

Alle soorten bouillon,
heldere soep, gebonden
soep, maaltijdsoep (bv.
van cup-a-soup,
365soup, Unox Soup
Factory of zelfgemaakte
soep)

□ ja
□ nee
□ weet niet

□ ja
□ nee
□ weet niet

Warme
snackproducten op
basis van brooddeeg
Chips en zoutjes
Brood
Witte broodsoorten
en broodvervangers

Donkere
broodsoorten en
krenten/rozijnenbroo
d en
broodvervangers

Soepen
Soepen

Gezonde School pijler: omgeving
Veranderingen van het assortiment
Vraag 27
Is het assortiment in de kantine en/of automaten volgens u de
afgelopen drie jaar gezonder geworden?
▪ Ja
▪ Nee
▪ Weet ik niet
Indien ja  vraag 28
Indien nee  vraag 29

Pagina 73 van 79

RIVM Briefrapport 2016-0006

Vraag 28
Wat was de aanleiding om een gezonder assortiment aan te bieden?
(meerdere antwoorden mogelijk)
▪ Uitvoeren van het programma De Gezonde Schoolkantine van het
Voedingscentrum
▪ Een bezoek van de Schoolkantine Brigade van het
Voedingscentrum
▪ Advies van de GGD of de Gezonde School adviseur
▪ De cateraar heeft het Handvest Gezonder Voedingsaanbod op
Scholen ondertekend (Stichting Jongeren op Gezond Gewicht)
▪ Het assortiment wordt door een nieuwe cateraar verzorgd
▪ Verzoek van medewerkers
▪ Verzoek van ouders of leerlingen
▪ Anders, namelijk
Vraag 29
Verwacht u dat het assortiment het aankomende jaar ‘gezonder’ of
‘minder gezond’ wordt, of gelijk blijft?
▪ Gezonder
▪ Minder gezond
▪ Geen verandering
Gezonde School pijler: projecten en educatie
Vraag 30*
Heeft uw locatie de afgelopen drie jaar aan een van de onderstaande
projecten deelgenomen?
Naam van het
project
Krachtvoer
Gezonde Schooltuin
Weet wat je eet
Testjeleefstijl
DOit (Dutch Obesity
Intervention in
Teenagers)
Alle leerlingen actief!
B-Fit
Beweegwijs Pauzesportplein
IRun2BFit
Beachvolleybal
Communities in
beweging
CoolFit
Onwijs Fit!

Pagina 74 van 79

Naam van instantie die
dit project organiseert
Universiteit Maastricht
De Eetbare Wand
Voedingscentrum
Nederland
Stichting
Testjeleefstijl.nu
Arko Sports Media
Huis voor Beweging
Gelderse Sport Federatie
Beweeg Wijs
Stichting Irun2BFit
Nederlandse Volleybal
Bond
Nederlands Instituut voor
Sport en Bewegen (NISB)
CBO
GGD Brabant-Zuidoost

Ja

Nee

Weet
ik niet

RIVM Briefrapport 2016-0006

Vraag 31
Heeft uw locatie de afgelopen drie jaar aan andere regionale/lokale of
eigen projecten op het thema voeding deelgenomen? (meerdere
antwoorden mogelijk)
▪ Ja, een lokaal/regionaal project
▪ Ja, een eigen project
▪ Nee
▪ Weet ik niet
Indien Ja op vraag 31 antwoord 1(lokaal/regionaal)->eerste regel tabel
Indien Ja op eigen tweede regel
Indien 2x ja beide regels
Naam van het
project

Naam van instantie
die dit project
organiseert

Ander landelijk/regionaal
project
Eigen project
Indien ergens ja bij vraag 30 of vraag 31  vraag 33
Indien overal nee  vraag 32 vervolgens vraag 35
Vraag 32
Wat zijn de belangrijkste redenen dat uw school niet deelneemt aan
projecten rondom het thema voeding, bewegen of gezonde leefstijl?
(maximaal drie antwoorden mogelijk)
▪ Er is te weinig tijd
▪ Te weinig kennis/vaardigheden bij medewerkers
▪ Er zijn te weinig financiële middelen
▪ De prioriteit van de school ligt bij andere (gezondheids)thema’s
▪ Er is te weinig ondersteuning vanuit andere organisaties
▪ Er zijn te weinig geschikte materialen
▪ De school beschikt niet over de juiste faciliteiten
▪ Weet ik niet
▪ Anders, namelijk
Vraag 33
Op wiens initiatief werd deelgenomen aan projecten rondom het thema
voeding, bewegen of gezonde leefstijl? (meerdere antwoorden mogelijk)
▪ Op eigen initiatief of het initiatief van de school
▪ Op initiatief van de leerlingen
▪ Op initiatief van de ouders
▪ Het initiatief kwam van buiten de school, wij werden benaderd
door:
▪ De Schoolkantine Brigade van het Voedingscentrum
▪ Gezonde School-adviseur (regionaal)
▪ De gemeente
▪ De Gezonde School adviseur/ de jeugdverpleegkundige van de
GGD
▪ Een hogeschool of universiteit
▪ Een andere organisatie, namelijk
▪ Weet ik niet
▪ Anders, namelijk
Pagina 75 van 79

RIVM Briefrapport 2016-0006

Vraag 34
Wat zijn de belangrijkste belemmeringen bij het uitvoeren van projecten
op het gebied van voeding, beweging en/of gezonde leefstijl?
(maximaal drie antwoorden mogelijk)
▪ Er is te weinig tijd
▪ Te weinig kennis/vaardigheden bij medewerkers
▪ Er zijn te weinig financiële middelen
▪ Prioriteiten van de school liggen bij andere (gezondheids)thema’s
▪ Er is te weinig ondersteuning vanuit andere organisaties
▪ Er zijn te weinig geschikte materialen
▪ De school beschikt niet over de juiste faciliteiten
▪ Er worden geen belemmeringen ervaren
▪ Weet ik niet
▪ Anders, namelijk
Vraag 35*
Maakt aandacht voor gezond eten onderdeel uit van het curriculum van
de school? Bijvoorbeeld in een jaarlijks terugkomend lesprogramma
over gezond eten of door structurele aandacht voor gezond eten in
andere lessen.
Ja
In LO/gymlessen
In biologielessen
In verzorgingslessen
In jaarlijks terugkomend lespakket
voeding
In andere lessen, namelijk tijdens
Overige vragen*
Vraag 36
Wat is uw functie? (meerdere antwoorden mogelijk)
▪ Rector/schooldirecteur
▪ Docent
▪ Facilitair manager
▪ Kantinebeheerder
▪ Anders, namelijk

Pagina 76 van 79

Nee

Weet
niet/
n.v.t.

RIVM Briefrapport 2016-0006

Vragen die anders gesteld zijn in de mbo vragenlijst.
Algemeen: in de mbo vragenlijst is het woord ‘leerlingen’ vervangen
door ‘studenten’.
Vraag 1
Het gezondheidsbeleid van een school is het beleid dat een school voert
om de gezondheid van leerlingen (en medewerkers) te beschermen en
te bevorderen.
Heeft uw school een schriftelijk vastgelegd gezondheidsbeleid?
▪ Ja (centraal vastgesteld)
▪ Ja (decentraal vastgesteld)
▪ Ja (centraal en decentraal vastgesteld)
▪ Nee
▪ Nee, maar het is in ontwikkeling
▪ Weet ik niet
Vraag 3
Hoe worden ouders geïnformeerd over het voedingsbeleid? (meerdere
antwoorden mogelijk)
▪ Via informatiebijeenkomst(en)
▪ Via de studentenraad
▪ Via nieuwsbrieven/ social media
▪ Via de studiegids
▪ Via de website
▪ Via studenten
▪ Zij worden niet geïnformeerd
▪ Weet ik niet
▪ Anders, namelijk
Vraag 30
Heeft uw locatie de afgelopen drie jaar aan een van de onderstaande
projecten deelgenomen?
Naam van het
project
Meer dan lekker in
de horeca
Meer dan lekker in
de super
Een gezonde start
Weet Wat je Eet
Testjeleefstijl
Alle leerlingen actief!
Beweegwijs –
Pauzesportplein
Beachvolleybal
Vitaal mbo

Naam van instantie
die dit project
organiseert
Voedingscentrum
Nederland
Voedingscentrum
Nederland
Voedingscentrum
Nederland
Voedingscentrum
Nederland
Stichting
Testjeleefstijl.nu
Huis voor Beweging
Beweeg Wijs

Ja

Nee

Weet
ik niet

Nederlandse Volleybal
Bond
MBO Raad
Pagina 77 van 79

RIVM Briefrapport 2016-0006

Vraag 35
Maakt aandacht voor gezond eten onderdeel uit van het curriculum van
de school? Bijvoorbeeld in een jaarlijks terugkomend lesprogramma
over gezond eten of door structurele aandacht voor gezond eten in
andere lessen.
Ja

Nee

Weet
niet/
n.v.t.

Tijdens lessen Loopbaan en Burgerschap
Tijdens een projectweek
Tijdens bewegen en sportlessen
In andere lessen, namelijk tijdens
Overig 1
Zou u het aantal mbo-studenten dat de locatie bezoekt kunnen
schatten? Studenten die vrijwel het hele jaar afwezig zijn i.v.m. stage
en studenten van andere onderwijstypen kunt u hierbij buiten
beschouwing laten.
[open vraag]
Overig 2
Welk type onderwijs wordt op deze locatie aangeboden? (meerdere
antwoorden mogelijk)
▪ BBL
▪ BOL-voltijd
▪ BOL-deeltijd
Overig 3
M3. Binnen welke sector(en) valt het onderwijs? (meerdere antwoorden
mogelijk)
▪ Economie en administratie
▪ Horeca en bakkerij
▪ Informatie en communicatietechnologie
▪ Mobiliteit en voertuigen
▪ Media en vormgeving
▪ Zorg en welzijn
▪ Veiligheid en sport
▪ Handel en ondernemerschap
▪ Techniek en procesindustrie
▪ Toerisme en recreatie
▪ Uiterlijke verzorging
▪ Voedsel, natuur en leeromgeving
▪ Afbouw, hout en onderhoud
▪ Bouw en infra
▪ Transport, scheepvaart en logistiek
▪ Ambacht, laboratorium en gezondheidstechniek
Overige 4
Wat is uw functie? (meerdere antwoorden mogelijk)
▪ Rector/schooldirecteur
▪ Docent
▪ Facilitair manager
Pagina 78 van 79

RIVM Briefrapport 2016-0006

▪
▪
▪
▪
▪

Kantinebeheerder
Teamleider
Conciërge
Projectleider gezonde school
Overig

Pagina 79 van 79

Contra-expertise op bepalingen van
radioactiviteit van afvalwater
en ventilatielucht van de kernenergiecentrale Borssele
Periode 2013
RIVM Briefrapport 2015-0010
P.J.M. Kwakman | R.M.W. Overwater

RIVM
De zorg voor morgen begint vandaag