Evaluatie schema
Rijksvaccinatieprogramma
Aan: de staatssecretaris van Volksgezondheid, Welzijn en Sport
Nr. 2022/21, Den Haag, 7 september 2022

2

2

Inhoud

Evaluatie schema Rijksvaccinatieprogramma | pagina 2 van 46

inhoud
Samenvatting3
01 Inleiding 

Interferentie

23

3.7

Caribisch Nederland 

23

3.8

Conclusie 

25

1.1

Aanleiding 

7

1.2

Adviesaanvraag

7

1.3

Werkwijze 

7

4.1

Inleiding 

27

1.4

Leeswijzer 

8

4.2

Vaccinaties die onderdeel zijn van het RVP 

27

4.3

Beschikbare vaccinaties die niet in het RVP zitten

29

9

4.4

Toekomstige vaccinaties

31

4.5

Registratie

31

02 Vaccinaties in Nederland
2.1

Vaccins in Nederland

10

2.2

Drie categorieën vaccinatiezorg

10

2.3

Betrokkenheid van de Gezondheidsraad 

10

2.4

Het RVP

11

03 Optimalisatie van het vaccinatieschema 

1

6

3.6

3.1

Bof, mazelen en rodehond

3.2

Difterie, kinkhoest, tetanus, polio, Haemophilus influenzae type b

26

Literatuur33

13
14

(Hib), en hepatitis B

17

3.3

Pneumokokken 

21

3.4

MenACWY

22

3.5

Humaan Papillomavirus

22

Gezondheidsraad | Nr. 2022/21

04 Toekomstbestendigheid vaccinatiezorg

2

3

Samenvatting

Evaluatie schema Rijksvaccinatieprogramma | pagina 3 van 46

samenvatting
Sinds 1957 bestaat het Rijksvaccinatie-

risicogroepen) en individuele gezondheidszorg

Alle vaccinaties in het RVP dragen bij aan een

programma (RVP), dat beoogt de samenleving

(bijvoorbeeld reizigersvaccinatie of vaccinatie

of meer van de doelen van het programma:

te beschermen tegen ernstige infectieziekten.

van werknemers). De mate van betrokkenheid

beschermen van zo veel mogelijk individuen in

Het programma is steeds verder uitgebreid tot

van de Gezondheidsraad verschilt per categorie.

kwetsbare groepen, behouden van groeps-

het huidige aanbod voor kinderen tot 18 jaar.

Aan opname in het RVP ligt altijd een advies

bescherming en elimineren van ernstige infectie-

In 2021 heeft de staatssecretaris van

van de Gezondheidsraad ten grondslag, waarbij

ziekten. De commissie adviseert alle vaccinaties

Volksgezondheid, Welzijn en Sport de

de raad een vast beoordelingskader hanteert.

in het RVP te behouden. Zij adviseert tevens bij

Gezondheidsraad gevraagd te adviseren over

Bij de opstelling van het RVP-schema gelden

een aantal vaccinaties het moment waarop ze

het RVP. Het verzoek is het huidige schema te

diverse uitgangspunten, zoals het streven naar

worden gegeven te verschuiven. Daarmee is

evalueren om te bezien of aanpassingen daarin

optimale en langdurige bescherming, zo min

een optimale bescherming beter gegarandeerd.

gewenst zijn en verder aan te geven welke

mogelijk prikmomenten en een maximum van

Het nieuwe schema dat de commissie adviseert

speelruimte er is om af te wijken van het

twee prikken per keer.

is te zien op de volgende pagina.

schema. Het voorliggende advies is opgesteld
door de vaste Commissie Vaccinaties van de

Kleine verschuivingen in het RVP-schema

raad.

Bij de evaluatie van het schema van vaccinaties
in het RVP heeft de commissie zich gebaseerd

Vaccinatiezorg in Nederland

op een overzichtsrapport dat is opgesteld door

De Nederlandse vaccinatiezorg kent drie

het RIVM en op peer-reviewed (systematische)

categorieën: een publiek vaccinatieprogramma

literatuurstudies en meta-analyses.

(zoals het RVP), reguliere, collectief
gefinancierde zorg (bijvoorbeeld voor medische

2

Gezondheidsraad | Nr. 2022/21

2

4

Samenvatting

Evaluatie schema Rijksvaccinatieprogramma | pagina 4 van 46

Figuur 1 Vier voorgestelde wijzigingen ten opzichte van het huidige Rijksvaccinatieprogramma

3

Gezondheidsraad | Nr. 2022/21

2

5

Samenvatting

Evaluatie schema Rijksvaccinatieprogramma | pagina 5 van 46

Mogelijkheden voor extra vaccinaties

individuen wel gezondheidswinst opleveren.

Registratie

verruimen

Bij deze vaccinaties ziet de commissie meer

Centrale registratie (‘wie heeft welk vaccin

Met de voorgestelde aanpassingen in het

mogelijkheden om tegemoet te komen aan de

ontvangen’) is essentieel om inzicht te krijgen en

vaccinatieschema is de bescherming die het

behoefte aan flexibiliteit en maatwerk die bij een

te houden in de opkomst, effectiviteit, impact en

RVP biedt volgens de commissie optimaal. De

deel van de bevolking leeft. Het gaat

veiligheid van de vaccins binnen en buiten het

commissie vindt het dan ook niet wenselijk meer

bijvoorbeeld om de vaccinatie tegen water-

RVP. De maatregelen genomen in het kader

flexibiliteit aan te brengen in het RVP, door

pokken of meningokokken B en om vaccinatie

van de Algemene verordening gegevens-

bijvoorbeeld de mogelijkheid te geven

met een vaccin dat tegen meer typen HPV

bescherming (AVG) bemoeilijken deze

vaccinaties weg te laten of keuzemogelijkheden

beschermt. Een deel van de mogelijke

registratie. De commissie onderschrijft de

te bieden voor prikmomenten. Dat kan namelijk

gezondheidswinst blijft nu liggen, doordat

initiatieven die genomen worden om de centrale

leiden tot verminderde bescherming van zowel

deze vaccinaties weinig worden gebruikt. Hier

registratie te optimaliseren.

individuen als groepen en tot meer uitbraken

dragen verschillende factoren aan bij. Zo is de

van ziektes waartegen gevaccineerd wordt.

bekendheid van de vaccinaties bij artsen en bij

Goede voorlichting aan ouders is hierbij

het publiek soms gebrekkig. Ook speelt een rol

belangrijk. Wel adviseert de commissie om het

dat deze vaccinaties niet zijn opgenomen in het

nut te onderzoeken van inhaalvaccinaties voor

basispakket van de ziektekostenverzekeringen

jongvolwassenen die vaccinaties uit het RVP

en niet voor iedereen financieel bereikbaar zijn.

hebben gemist, zoals nu bijvoorbeeld gebeurt

De commissie vindt het van belang dat deze

met vaccinatie tegen HPV.

vaccinaties maximaal bekend en toegankelijk
zijn voor de mensen die er gebruik van willen

Vaccinaties die niet in het RVP zijn opgenomen,

maken. Zij adviseert de inrichting van de

omdat ze niet voldoen aan de beoordelings-

vaccinatiezorg hierop aan te passen. Ook hier

criteria die de commissie hanteert voor

is goede voorlichting van belang.

vaccinatie van de populatie, kunnen voor

4

Gezondheidsraad | Nr. 2022/21

2

6

hoofdstuk 01 | Inleiding

Evaluatie schema Rijksvaccinatieprogramma | pagina 6 van 46

01
inleiding

5

Gezondheidsraad | Nr. 2022/21

2

7

hoofdstuk 01 | Inleiding

1.1

Aanleiding

Het Rijksvaccinatieprogramma (RVP) is een langlopend programma dat

Evaluatie schema Rijksvaccinatieprogramma | pagina 7 van 46

vinden achter in dit advies. De adviesaanvraag staat op
www.gezondheidsraad.nl.

steeds stapsgewijs is uitgebreid tot het huidige aanbod van vaccinaties
voor kinderen tot 18 jaar. De uitbreidingen zijn één voor één ingevoerd, op

1.3

Werkwijze

basis van de afwegingen en optimale keuzes van vaccinatiemomenten

Bij de beantwoording van de eerste adviesvraag heeft de commissie zich

per vaccin; het schema als geheel is in de afgelopen jaren niet meer

gebaseerd op een overzichtsrapport dat het Rijksinstituut voor

geëvalueerd. Daarnaast leeft bij een deel van de bevolking behoefte aan

Volksgezondheid en Milieu (RIVM) heeft opgesteld en op de hierin

meer flexibiliteit en maatwerk ten aanzien van het RVP-schema.

beschreven peer-reviewed systematische literatuurstudies (reviews)
en meta-analyses. De commissie maakte tevens gebruik van de in het

1.2

Adviesaanvraag

overzichtsrapport opgenomen epidemiologische gegevens over de ziektes

In 2021 heeft de staatssecretaris van Volksgezondheid, Welzijn en Sport

waartegen in het RVP wordt gevaccineerd.1 De commissie bespreekt in dit

(VWS) de Gezondheidsraad gevraagd advies uit te brengen over het

advies de belangrijkste zaken die een rol spelen in de aanpassing van het

schema van het Rijksvaccinatieprogramma bij kinderen. De staats-

schema. Bij de bepaling van het optimale schema is er rekening mee

secretaris verzocht de raad hierbij antwoord te geven op de vraag of het

gehouden dat vaccinaties tegen sommige ziektes alleen in combinatie-

huidige vaccinatieschema nog optimaal is of dat er op grond van nieuwe

vaccins beschikbaar zijn, zoals de vaccinatie tegen bof, mazelen en rode-

wetenschappelijke studies een herziening nodig is. Verder vroeg hij in te

hond (BMR). De commissie heeft de vaccinatie tegen COVID-19 buiten

gaan op de toekomstbestendigheid van het RVP-schema en de speel-

beschouwing gelaten, omdat deze geen onderdeel van het RVP uitmaakt.

ruimte die er is om af te wijken van of te differentiëren binnen het vaste

Vaccinatie van zwangere vrouwen tegen kinkhoest (‘maternale kinkhoest-

vaccinatieschema.

vaccinatie’) is wel onderdeel van het RVP, maar de commissie richt zich in
dit advies alleen op het RVP-schema voor kinderen.

Dit advies is opgesteld door de Commissie Vaccinaties en op 7 september
2022 door de voorzitter van de Gezondheidsraad aangeboden aan de

Bij de beantwoording van het tweede deel van de adviesvraag heeft de

staatssecretaris van VWS. De samenstelling van de commissie is te

commissie gekozen voor een bredere aanpak. Naast de vraag over de
toekomstbestendigheid van het RVP-schema gaat zij ook in op elementen

6

Gezondheidsraad | Nr. 2022/21

2

8

hoofdstuk 01 | Inleiding

Evaluatie schema Rijksvaccinatieprogramma | pagina 8 van 46

die de toekomstbestendigheid van de vaccinatiezorg in bredere zin
kunnen ondersteunen.
Het advies is getoetst door de beraadsgroep van de Gezondheidsraad.

1.4

Leeswijzer

In hoofdstuk 2 geeft de commissie een beknopt overzicht van de
vaccinatiezorg in Nederland en de betrokkenheid van de raad hierbij.
In hoofdstuk 3 gaat zij in op de het schema van de vaccinaties die nu
onderdeel uitmaken van het RVP. In het laatste hoofdstuk gaat de
commissie in op de toekomstbestendigheid van de vaccinatiezorg.

7

Gezondheidsraad | Nr. 2022/21

2

9

hoofdstuk 02 | Vaccinaties in Nederland

Evaluatie schema Rijksvaccinatieprogramma | pagina 9 van 46

02
vaccinaties in
Nederland
8

Gezondheidsraad | Nr. 2022/21

2

10

hoofdstuk 02 | Vaccinaties in Nederland

Evaluatie schema Rijksvaccinatieprogramma | pagina 10 van 46

De Nederlandse vaccinatiezorg kent drie categorieën: een publiek

vaccinatiezorg drie categorieën.3 De Raad voor Volksgezondheid &

vaccinatieprogramma (zoals het RVP), reguliere, collectief gefinancierde

Samenleving kwam in 2021 in het rapport Het vaccinatiebeleid in

zorg (bijvoorbeeld voor medische risicogroepen) en individuele

Nederland nader verkend tot een soortgelijke indeling.4

gezondheidszorg (bijvoorbeeld reizigersvaccinatie of vaccinatie van

De vaccinatiezorg bestaat uit:

werknemers). Niet bij al deze categorieën is de Gezondheidsraad (in even

• Vaccinaties gegeven in het kader van een publiek

grote mate) betrokken. Bij de opstelling van het RVP-schema gelden

vaccinatieprogramma, bijvoorbeeld het Rijksvaccinatieprogramma

diverse uitgangspunten, zoals het streven naar optimale en langdurige

(RVP) of het Nationaal Programma Grieppreventie (NPG).

bescherming en zo min mogelijk prikmomenten.

• Vaccinaties gegeven in het kader van reguliere, collectief gefinancierde
zorg. Het gaat hierbij om vaccinatie van een bepaalde doelgroep,

2.1

Vaccins in Nederland

bijvoorbeeld medische risicogroepen zoals bij mensen met chronische

Vaccins worden, net als alle andere geneesmiddelen, door de genees-

aandoeningen of een verminderd functionerend immuunsysteem. Zo

middelenautoriteiten op hun werkzaamheid en veiligheid beoordeeld.

worden in Nederland risicogroepen gevaccineerd met het Bacillus

In Europa heeft het Europees Medicijn Agentschap (EMA) hierbij een

Calmette-Guérin (BCG) vaccin om tuberculose tegen te gaan.

coördinerende taak. Eenmaal toegelaten zijn vaccins in principe

• Vaccinaties gegeven in het kader van de individuele gezondheidszorg

beschikbaar. Een overzicht van de vaccins waarvoor in Nederland een

(de vrije markt4), bijvoorbeeld reizigersvaccinatie of vaccinatie van

handelsvergunning is verleend is te vinden op de website van de

werknemers.

Nederlandse geneesmiddelenautoriteit, het College ter Beoordeling van
Geneesmiddelen (CBG).2a

2.3

Betrokkenheid van de Gezondheidsraad

De betrokkenheid van de Gezondheidsraad bij de drie categorieën

2.2

Drie categorieën vaccinatiezorg

vaccinatiezorg is sterk verschillend.

In het advies Het individuele, collectieve en publieke belang van
vaccinatie onderscheidde de Gezondheidsraad in 2013 in de Nederlandse

2.3.1

Publieke vaccinatieprogramma’s

Aan alle vaccinaties die in het kader van een publiek vaccinatiea

9

Het verlenen van een handelsvergunning voor een vaccin impliceert niet dat het vaccin ook daadwerkelijk
beschikbaar is.

Gezondheidsraad | Nr. 2022/21

programma worden aangeboden ligt een advies van de Gezondheidsraad

2

11

hoofdstuk 02 | Vaccinaties in Nederland

Evaluatie schema Rijksvaccinatieprogramma | pagina 11 van 46

ten grondslag. In 2007 toetste de raad de vaccinaties die op dat moment

over de vaccinatie van medische risicogroepen is in beginsel belegd bij

deel uitmaakten van het RVP aan de hand van een beoordelingskader dat

Zorginstituut Nederland.

met dat doel was ontwikkeld.5 De uitkomst van die beoordeling was dat de
vaccinaties voldeden aan de gestelde eisen en dus onderdeel konden

2.3.3

Individuele gezondheidszorg

blijven uitmaken van het programma. Ook de sindsdien aan het RVP

Om te kunnen beoordelen of vaccinatie aan werknemers moet worden

toegevoegde vaccinaties zijn opgenomen na advies van de

aangeboden heeft de Gezondheidsraad in 2014 een beoordelingskader

Gezondheidsraad.6-8 Dat geldt ook voor het NPG: het recentste advies

ontwikkeld.14 Aan de hand daarvan zijn de afgelopen jaren adviezen over

van de Gezondheidsraad over vaccinatie tegen griep stamt uit 2021.9

de vaccinatie van werknemers uitgebracht tegen Q-koorts, kinkhoest en
rotavirus.15-17

2.3.2

Reguliere, collectief gefinancierde zorg

De Gezondheidsraad heeft de afgelopen jaren twee adviezen uitgebracht

De Gezondheidsraad adviseert niet over reizigersvaccinatie; de richtlijnen

waarbij vaccinatie volgens de raad geen publiek belang diende, maar wel

daarvoor worden ontwikkeld door het Landelijk Coördinatiecentrum

sprake was van een collectief belang. De vaccinaties werden dan ook

Reizigersadvisering (LCR).18

geschaard onder de essentiële zorg. Het ging om de adviezen over
vaccinatie van ouderen tegen pneumokokken en tegen gordelroos.10,11

2.4

Het RVP

Voor de vaccinatie van ouderen tegen pneumokokken is het (publieke)

Sinds 1957 kent Nederland het Rijksvaccinatieprogramma (RVP).

Nationaal Programma Pneumokokkenvaccinatie Volwassenen (NPPV)

Het hoofddoel daarvan is de samenleving door middel van vaccinatie te

ingesteld. De vaccinatie van ouderen tegen gordelroos is op eigen kosten

beschermen tegen ernstige infectieziekten.1 Secundaire doelen of

beschikbaar.

strategieën zijn het beschermen van zo veel mogelijk individuen in
kwetsbare groepen, het bereiken of behouden van groepsimmuniteit en

De Gezondheidsraad adviseert niet vaak over de vaccinatiezorg voor

het elimineren van ernstige infectieziekten.1 Alle vaccinaties in het RVP

specifieke medische risicogroepen. In het verleden heeft de raad dat

dragen bij aan één of meer van deze doelen. Op de website van het RIVM

gedaan over bijvoorbeeld vaccinatie tegen hepatitis B-virus.12,13 Advisering

is veel informatie over het RVP te vinden.19

10

Gezondheidsraad | Nr. 2022/21

2

12

hoofdstuk 02 | Vaccinaties in Nederland

Evaluatie schema Rijksvaccinatieprogramma | pagina 12 van 46

Het RVP heeft grote impact: op basis van een analyse van Nederlandse

Daarnaast gelden de volgende uitgangspunten.

gegevens wordt het aantal sterfgevallen dat door vaccinatie is tegen-

• Vaccinaties die tegelijkertijd gegeven kunnen worden, worden zoveel

gegaan bij kinderen tot 20 jaar (geboren voor 1992) geschat op 9.000

mogelijk samengevoegd zodat het aantal inentingen en prikmomenten

(95%BI 6.000 tot 12.000).20 In deze analyse is gekeken naar het aantal

minimaal is.

voorkomen sterfgevallen als gevolg van difterie, kinkhoest, tetanus, polio,

• Er worden op basis van ervaringen in de jeugdgezondheidszorg niet

bof, mazelen en rodehond. Van deze aandoeningen heeft de vaccinatie

meer dan twee prikken per keer gegeven. Medisch gezien vormen

tegen kinkhoest de meeste sterfte voorkomen (6.000 (95%BI 4.000 tot

meer prikken tegelijkertijd geen probleem, maar dat wordt gezien als te

7.000). Niet of verminderd vaccineren van de populaties die in het kader

belastend voor het kind.25

van het RVP of vergelijkbare programma’s voor vaccinatie in aanmerking
komen heeft dan ook gevolgen. Illustraties daarvan zijn de uitbraken in
Nederland van bof, mazelen, rodehond en polio bij ongevaccineerde
kinderen van ouders die om religieuze redenen afzien van vaccinatie,21-23
of de terugkeer van difterie in Venezuela na het ineenstorten van de
gezondheidszorg aldaar.24
Bij de opstelling van het schema spelen een aantal medisch inhoudelijke
overwegingen een rol:
• Vaccinaties worden gegeven op de leeftijd dat ze optimale bescherming
bieden.
• De tijd tussen de vaccinaties met hetzelfde vaccin is zodanig dat
bescherming optimaal blijft, ook in de periode tussen de vaccinaties.
• Er wordt gestreefd naar langdurige bescherming.25

11

Gezondheidsraad | Nr. 2022/21

2

13

hoofdstuk 03 | Optimalisatie van het vaccinatieschema

Evaluatie schema Rijksvaccinatieprogramma | pagina 13 van 46

03
optimalisatie van het
vaccinatieschema
12

Gezondheidsraad | Nr. 2022/21

2

14

hoofdstuk 03 | Optimalisatie van het vaccinatieschema

Evaluatie schema Rijksvaccinatieprogramma | pagina 14 van 46

De commissie adviseert alle vaccinaties in het RVP te behouden en bij

vaccineren zullen vervroegen naar middelbare scholieren. Bij een bofuit-

een aantal ervan het moment waarop ze worden gegeven te verschuiven.

braak zou een derde BMR-vaccinatie gegeven kunnen worden aan

Daarmee is een optimale bescherming beter gegarandeerd.

groepen die risico lopen.

3.1

3.1.1

Bof, mazelen en rodehond

Schema

BMR 1 (primair)

BMR 2 (booster)

Huidig

14 maanden

9 jaar

Nieuw

14 maanden

2-4 jaar

Mazelen

Mazelen is een van de besmettelijkste ziekten die er bestaan en kan bij
jonge kinderen ernstige gevolgen hebben. Vaccinatie beoogt mazelen
tegen te gaan door middel van individuele en groepsimmuniteit. Een

In het huidige RVP krijgen kinderen tweemaal een vaccinatie tegen bof,

tweede doel is eliminatie van de ziekte in Europa. Als er geen sprake is

mazelen en rodehond (BMR): bij 14 maanden en 9 jaar. De commissie

van een uitbraak, kan de eerste dosis het beste vanaf een leeftijd van 12

concludeert dat vaccinatie tegen zowel bof, mazelen en rodehond bij 14

maanden gegeven worden, omdat vaccinatie vóór 12 maanden kan leiden

maanden kan blijven staan. De optimale leeftijd voor de tweede prik

tot minder seropositieve kinderen (kinderen die antistoffen hebben tegen

verschilt. Voor mazelen zou deze het beste op de leeftijd van 2-4 jaar

mazelen) en snellere afname van antistoffen.26-29 De tweede dosis kan

gegeven kunnen worden, voor bof mogelijk op de leeftijd van 14 jaar en

beter gegeven worden op de leeftijd van 2-4 jaar dan bij de huidige 9 jaar,

voor rodehond is alleen de vaccinatie met 14 maanden voldoende. Omdat

omdat circa 3% (spreiding 2 tot 12%) van de gevaccineerde kinderen

er echter alleen een combinatievaccin beschikbaar is, heeft de commissie

geen antistoffen aanmaakt na de eerste vaccinatie (wanneer deze rond

bij de tweede prik een afweging tussen mazelen en bof moeten maken.

het eerste levensjaar gegeven wordt).30-32 Bij een uitbraak lopen juist deze

De ziektelast van mazelen bij jonge kinderen is hoger dan die van bof bij

kinderen risico op mazelen. Zo had tijdens de mazelenuitbraak van 2013-

adolescenten. De bescherming van jonge kinderen tegen mazelen weegt

2014 in Nederland 6% van de 2.700 gerapporteerde mazelengevallen

voor de commissie daarom zwaarder dan het tegengaan van bof bij

tenminste één vaccinatie gehad; 89% van deze gevaccineerde kinderen

adolescenten. De commissie adviseert dan ook om de tweede BMR-vac-

was één keer gevaccineerd.1

cinatie te geven bij 2-4 jaar. In aansluiting daarop adviseert de commissie
om, als deze aanpassing wordt doorgevoerd, te monitoren of bofuitbraken, die zich nu soms voordoen onder studenten, zich door het eerder

13

Gezondheidsraad | Nr. 2022/21

2

15

hoofdstuk 03 | Optimalisatie van het vaccinatieschema

Evaluatie schema Rijksvaccinatieprogramma | pagina 15 van 46

Na de tweede dosis neemt de concentratie antistoffen in de loop van de

om de tweede dosis later te geven dan met 9 jaar of een derde dosis op

tijd af. De leeftijd waarop de tweede dosis wordt gegeven heeft echter

oudere leeftijd te geven. Er zijn echter weinig data om het effect van

geen invloed op de snelheid van de afname.33,34

vaccinatie op oudere leeftijd te onderzoeken. De meeste landen in Europa
bieden de tweede dosis vóór de leeftijd van 9 jaar aan (gemiddeld met 6

3.1.2

Bof

jaar).45 Vijf landen bieden de tweede dosis later dan 9 jaar aan (10 tot 13

Het doel van vaccinatie tegen bof is het tegengaan van complicaties

jaar). In Noorwegen bijvoorbeeld krijgen kinderen een tweede dosis op

(teelbalontsteking, hersenvliesontsteking, hersenontsteking) en rest-

11-jarige leeftijd, maar ook daar was een bofuitbraak onder gevaccineerde

verschijnselen (doofheid, onvruchtbaarheid bij mannen) en het behouden

studenten tijdens een festival.46 Daarnaast blijkt uit een onderzoek bij

van groepsimmuniteit. Het BMR-vaccin is geregistreerd voor kinderen

uitbraken onder adolescenten (n=1.557) dat de bescherming bij hen nog

vanaf 12 maanden oud. Jonge kinderen worden goed beschermd, maar

hoog is. Twee vaccinaties op kinderleeftijd (14 maanden en 9 jaar) bieden

de laatste 10 jaar is het aantal bofgevallen in Nederland toegenomen.1,35

adolescenten een bescherming van 74% (95%BI 57 tot 85%) tegen

Het gaat voornamelijk om gevaccineerde adolescenten. Zo is er een

teelbalontsteking en 82% (95%BI 53 tot 93%) tegen ziekenhuisopname.35

aantal uitbraken geweest onder gevaccineerde studenten die dicht op
elkaar leefden en veelvuldig contact hadden.36-39 Het beloop was over

Het nut van een latere of derde vaccinatie is daarmee voor de commissie

het algemeen mild; de meeste infecties bij gevaccineerden verlopen

onvoldoende duidelijk. Bovendien verlopen de meeste infecties zonder

asymptomatisch (63 tot 80%).38,40,41 Een complicatie die kan optreden is

klachten en doen uitbraken zich niet landelijk voor maar lokaal. Daarom

teelbalontsteking, maar dit is meestal eenzijdig en leidt zelden tot

zou bij een uitbraak een derde dosis gegeven kunnen worden aan

onvruchtbaarheid.42 In uitbraken in Nederland, de Verenigde Staten en

adolescenten die risico lopen om hen te beschermen en verdere

Polen kreeg 4 tot 7% van de volledig gevaccineerde mannen deze

verspreiding tegen te gaan. Dit is alleen zinvol als er tijdig gevaccineerd

complicatie. Ter vergelijking: vóór invoering van de bofvaccinatie kreeg

wordt en de opkomst hoog genoeg is.47,48

15 tot 30% van de geïnfecteerde mannen teelbalontsteking.1,42
De commissie concludeert dat de eerste vaccinatie tegen bof op 14
Afnemende immuniteit tegen bof zou een oorzaak kunnen zijn van de

maanden kan blijven staan en het onduidelijk is of een tweede vaccinatie

gevallen onder adolescenten.43,44 De commissie heeft daarom overwogen

op oudere leeftijd dan de huidige 9 jaar bofinfecties bij adolescenten beter

14

Gezondheidsraad | Nr. 2022/21

2

16

hoofdstuk 03 | Optimalisatie van het vaccinatieschema

Evaluatie schema Rijksvaccinatieprogramma | pagina 16 van 46

zal voorkomen dan onder het huidige vaccinatieschema het geval is.

is voor bescherming tegen rodehond. Maar omdat er alleen een

Omdat bof alleen in een combinatievaccin beschikbaar is (BMR), weegt

combinatievaccin beschikbaar is (BMR) en er twee doses tegen mazelen

ook de optimale timing van vaccinatie tegen mazelen en rodehond mee.

en bof nodig zijn, krijgen kinderen ook twee doses tegen rodehond.

3.1.3

Alles overwegende komt de commissie tot de volgende conclusie.

Rodehond

Rodehond kan bij ongeboren kinderen ernstige afwijkingen veroorzaken.

Omdat mazelen alleen in een combinatievaccin beschikbaar is (BMR),

Vaccinatie tegen rodehond beoogt te voorkomen dat ongeboren kinderen

heeft de commissie bij de tweede prik een afweging tussen mazelen en

geïnfecteerd raken, door middel van individuele bescherming (vaccinatie

bof moeten maken. Op basis van de ziektelast uitgedrukt in disability-

van meisjes die in de toekomst mogelijk zwanger worden), en door het

adjusted life years (DALY; een optelsom van verloren gezonde levens-

behouden van groepsimmuniteit (vaccinatie van jongens en meisjes).

jaren door ziekte en invaliditeit (years lived with disability) en vroegtijdige

Daarnaast wordt internationale eliminatie nagestreefd. Na één dosis

sterfte (years of life lost)), is de ziektelast van mazelen hoger dan van bof,

BMR-vaccin maken bijna alle kinderen antistoffen aan tegen rodehond.

zowel op populatie als op individueel niveau.53 De commissie kiest er dan

In een recente meta-analyse werd gevonden dat 99% (95%BI 98 tot 99%)

ook voor bij het vaststellen van de optimale leeftijd voor de tweede prik

antistoffen aanmaakte na één dosis, na twee doses was dit 100% (95%BI

het belang van het tegengaan van mazelen voorop te stellen en komt uit

99 tot 100%).49 In een systematische review met deels dezelfde studies

op een leeftijd van 2-4 jaar.

varieerde het percentage kinderen met antistoffen na één dosis
BMR-vaccin van 98,3 tot 100%.32 De effectiviteit van één of twee doses
tegen rodehond werd geschat op 97% (95%BI 92 tot 99%).49
Seroprevalentieonderzoek in Nederland laat zien dat de tweede dosis
slechts voor een kleine verhoging zorgt in de concentratie antistoffen,
maar dat de antistoffen wel langzamer afnemen na de tweede dosis.50,51
In België werd gevonden dat een tweede dosis slechts een klein en
tijdelijk effect had op de afname van antistoffen.52 De commissie
concludeert dat één dosis op een leeftijd van 14 maanden voldoende

15

Gezondheidsraad | Nr. 2022/21

2

17

hoofdstuk 03 | Optimalisatie van het vaccinatieschema

Evaluatie schema Rijksvaccinatieprogramma | pagina 17 van 46

Betrouwbaarheidsinterval
Het betrouwbaarheidsinterval geeft aan tussen welke waarden de onderzoeksuitkomst waarschijnlijk zal zitten. Het 95%-BI betekent dat de gepresenteerde

maar de vierde doses tegen difterie, tetanus en polio is pas op de leeftijd
van 9 jaar nodig. Omdat er geen monovalente vaccins tegen kinkhoest,

uitkomsten met 95% zekerheid tussen de eveneens gepresenteerde onderste

difterie en tetanus bestaan, adviseert de commissie om op de leeftijd van

en bovenste waarden ligt. Het betrouwbaarheidsinterval (BI) is van belang voor

5 of 6 jaar een DKT-vaccin te geven om kinderen tegen kinkhoest te

de zeggingskracht van een uitkomst. Hoe groter het interval, hoe groter de

beschermen. Idealiter krijgen kinderen de vijfde dosis tegen difterie en

onzekerheid. Het betrouwbaarheidsinterval is een statistische maat die aangeeft

tetanus dan 10 jaar later (als ze 15-16 jaar zijn), maar omdat 14-jarigen

hoe zeker een bepaalde onderzoeksuitkomst is.

een vaccinatie tegen meningokokken (MenACWY) krijgen, adviseert de
commissie om dat moment ook te benutten voor vaccinatie tegen difterie
en tetanus, gecombineerd met polio (DTP). Ten opzichte van het huidige

3.2

Difterie, kinkhoest, tetanus, polio, Haemophilus
influenzae type b (Hib), en hepatitis B

schema adviseert de commissie dus een verschuiving van het vierde en
vijfde vaccinatiemoment van respectievelijk 4 naar 5-6 jaar en van 9 naar

Schema

DKTP-HibHepB

DKTP-HibHepB

DKTP-HibHepB

DKTP (lage
dosis
kinkhoest)

DTP

14 jaar.

Huidig

3 maanden

5 maanden

11 maanden

4 jaar

9 jaar

Nieuw

3 maanden

5 maanden

12 maanden

DKT 5-6 jaar 14 jaar

3.2.1

Kinderen van wie de moeder geen maternale kinkhoestvaccinatie heeft gehad en premature kinderen krijgen bij
een leeftijd van 2 maanden een extra DKTP-Hib-HepB vaccinatie

Difterie

Difterie is een ernstige ziekte van de luchtwegen en kan ziekenhuisopname of overlijden tot gevolg hebben. Het doel van vaccinatie is levenslange bescherming tegen difterie. De eerste drie doses worden gegeven

Voor een optimale bescherming in het eerste levensjaar kan het

voor primaire bescherming, de doses daarna dienen als booster. Op basis

combinatievaccin tegen difterie, kinkhoest, tetanus, polio, Haemophilus

van Nederlandse seroprevalentiegegevens zou de huidige boosterdosis

influenzae type b (Hib), en hepatitis B (DKTP-Hib-HepB) het beste

op een leeftijd van 4 jaar kunnen vervallen of later gegeven kunnen

gegeven worden bij 3, 5 en 12 maanden. Vaccinatie tegen Hib en hepatitis

worden.54 Omdat 5- of 6-jarigen een vaccinatie tegen kinkhoest nodig

B is dan voltooid. Daarna lopen de optimale vaccinatiemomenten voor

hebben en die alleen als combinatievaccin met difterie (en tetanus)

kinkhoest, difterie, tetanus en polio uiteen. Zo zou de vierde dosis tegen

beschikbaar is, krijgen kinderen als ze 5 of 6 zijn al een vaccinatie tegen

kinkhoest het beste op de leeftijd van 5 of 6 jaar gegeven kunnen worden,

difterie. De tweede booster is dan in principe 10 jaar later nodig (met 15 of

16

Gezondheidsraad | Nr. 2022/21

2

18

hoofdstuk 03 | Optimalisatie van het vaccinatieschema

Evaluatie schema Rijksvaccinatieprogramma | pagina 18 van 46

16 jaar)1, maar omdat 14-jarigen een vaccinatie tegen MenACWY krijgen,

de bacterie blijven circuleren onder oudere kinderen en volwassenen.

adviseert de commissie om daarbij aan te sluiten en de tweede booster op

Er zijn vaccins in ontwikkeling die mogelijk wel overdracht kunnen

de leeftijd van 14 jaar te geven. Dit grotere interval tussen de boosters ten

tegengaan.61-63

opzichte van het huidige schema (van 5-6 tot 14 jaar versus 4 tot 9 jaar)
kan ervoor zorgen dat mensen in Nederland tot hogere leeftijd antistoffen

De immuunrespons op kinkhoestvaccinatie zou verbeterd kunnen worden

hebben tegen difterie dan nu het geval is.

door een langer interval tussen de primaire doses (bij 3 en 5 maanden) en
de eerste boosterdosis (nu bij 11 maanden), en tussen de beide booster-

3.2.2

Kinkhoest

doses (nu bij 11 maanden en 4 jaar).64-69 Kinderen van 4 jaar hebben

Vaccinatie tegen kinkhoest beoogt kinderen tot en met vijf jaar te

voorafgaand aan de booster nog steeds kinkhoestspecifieke T-geheugen-

beschermen, omdat bij hen een infectie ernstig kan verlopen met zieken-

cellen.68 Uit buitenlandse gegevens blijkt dat als kinderen pas met 6 jaar

huisopname of overlijden tot gevolg. Voor de invoering van maternale

een booster krijgen, de incidentie van kinkhoest tot die tijd laag blijft.70-73

kinkhoestvaccinatie in december 2019 was de incidentie (het aantal

De huidige booster bij 4 jaar zou daarom beter een tot twee jaar later

nieuwe gevallen per jaar) relatief hoog bij jonge niet (volledig)

gegeven kunnen worden. Vaccinatie op een oudere leeftijd geeft ook

gevaccineerde kinderen. Sinds zwangere vrouwen gevaccineerd worden,

minder en mildere bijwerkingen. Een optimaal vaccinatieschema voor

met een opkomst van ongeveer 70%, zijn deze jonge kinderen goed

kinkhoest zou daarom zijn: 3, 5, 12-15 maanden en (met een lage dosis)

beschermd.55-57 Op basis daarvan is besloten dat kinderen van wie de

op de leeftijd van 5-6 jaar.

moeder tijdens de zwangerschap tegen kinkhoest is gevaccineerd één
vaccinatie minder nodig hebben.

Lopend onderzoek
Een aantal kinderen krijgt bij 2 maanden een extra vaccinatie tegen

Het percentage kinderen vanaf 7 jaar en volwassenen met hoge anti-

kinkhoest aangeboden (DKTP-Hib-HepB). Het gaat om kinderen van wie

stoftiters tegen kinkhoest stijgt, wat duidt op toenemend aantal mensen

de moeder geen maternale kinkhoestvaccinatie heeft gehad of deze

dat een infectie heeft doorgemaakt.58,59 Kinkhoest circuleert veel,

vaccinatie minder dan twee weken voor de geboorte van het kind kreeg,

vaccinatie beschermt niet tegen overdracht en de beschermingsduur is

kinderen die geboren zijn bij een zwangerschapsduur van minder dan 37

beperkt (3 tot 5 jaar).60 Zo lang er geen goed langwerkend vaccin is, zal

weken en kinderen met een moeder bij wie het immuunsysteem niet goed

17

Gezondheidsraad | Nr. 2022/21

2

19

hoofdstuk 03 | Optimalisatie van het vaccinatieschema

Evaluatie schema Rijksvaccinatieprogramma | pagina 19 van 46

werkt. De commissie adviseert dit voorlopig te handhaven. Op korte

Tetanustoxoïde wordt ook gebruikt als dragereiwit in geconjugeerde

termijn worden nieuwe data verwacht die mogelijk kunnen leiden tot het

vaccins, zoals in een MenACWY-vaccin (MenACWY-TT), om de werking

vervallen van deze extra dosis voor een deel van deze groepen.74

van het vaccin te verbeteren. Uit RCT’s en seroprevalentieonderzoek
blijkt dat de antistoffen tegen tetanus toenemen na

3.2.3

Tetanus

MenACWY-TT- vaccinatie.77-83 De commissie vindt echter niet dat

Tetanusinfectie kan leiden tot ernstige ziekte en sterfte. Vaccinatie tegen

MenACWY-TT-vaccinatie de tetanusvaccinatie kan vervangen. Hiervoor

tetanus beoogt infectie tegen te gaan bij alle leeftijden in de bevolking.

heeft zij verschillende redenen. Om te beginnen is het mogelijk dat na

Omdat tetanus niet van mens op mens overdraagbaar is, speelt

aanbesteding een ander MenACWY-vaccin gebruikt gaat worden in het

groepsimmuniteit geen rol.

RVP, met een ander dragereiwit. Bovendien laat niet iedereen zich tegen
MenACWY-TT vaccineren. Tot slot is het MenACWY-TT-vaccin niet

Drie primaire doses zijn nodig om blijvende antistoffen aan te maken

geregistreerd als vaccin tegen tetanus.

tegen tetanus.75 Daarna krijgen kinderen twee boosters. Vaccinatie werkt
goed en langdurig. Uit seroprevalentieonderzoek blijkt dat bijna alle

3.2.4

Polio

3-jarigen in Nederland (circa 99%) voldoende antistoffen tegen tetanus

Vaccinatie beoogt polio (ook wel kinderverlamming genoemd) bij alle

hebben.76 De huidige booster bij 4 jaar zou daarom kunnen vervallen of

leeftijden in de bevolking tegen te gaan en bij te dragen aan eliminatie van

later worden gegeven. Nu de commissie voorstelt kinderen op 5- of

polio wereldwijd. Voor een langdurige bescherming tegen verlamming zijn

6-jarige leeftijd een vaccinatie tegen kinkhoest te geven, schuift ook de

drie doses voldoende84, maar het is onduidelijk of drie doses ook

tetanusvaccinatie al op; er is immers alleen een combinatievaccin met

beschermen tegen infectie en virusoverdracht. Seroprevalentiegegevens

tetanus (DKTP of DKT) beschikbaar. De tweede booster zou dan 10 jaar

uit Nederland laten zien dat mensen die via het RVP vijf doses tegen polio

later nodig zijn (bij 15 of 16 jaar). Om het aantal prikmomenten te

hebben gekregen, nog voldoende antistoffen hebben als ze 40 jaar oud

beperken, adviseert de commissie de tweede booster met 14 jaar te

zijn.85 Daarna neemt de kans toe dat de hoeveelheid antistoffen te laag

geven, tegelijk met vaccinatie tegen meningokokken A,C,W en Y.

wordt. De commissie tekent daarbij aan dat in het onderzoek niet is
gekeken naar de cellulaire immuniteit, die een belangrijke rol speelt in de
bescherming van mensen bij wie geen antistoffen aantoonbaar zijn.1,86

18

Gezondheidsraad | Nr. 2022/21

2

20

hoofdstuk 03 | Optimalisatie van het vaccinatieschema

Evaluatie schema Rijksvaccinatieprogramma | pagina 20 van 46

Op basis van deze gegevens concludeert de commissie dat vier doses

daarom om de booster op de leeftijd van 12 maanden te geven, als onder-

voldoende zijn. Door het interval tussen de primaire doses en de booster-

deel van het combinatievaccin DKTP-Hib-HepB.

dosis te verlengen, zou bereikt kunnen worden dat de hoge seroprevalentie aanhoudt tot op hogere leeftijd. De commissie adviseert

Lopend onderzoek

daarom om na de drie primaire doses op 14-jarige leeftijd een booster te

De incidentie van Hib bij kinderen tot 5 jaar stijgt sinds 2012: in 2012

geven (DTP-vaccin). Wel adviseert zij om ook bij dit nieuwe schema polio

waren er minder dan 1 op de 100.000 nieuwe gevallen, in 2020 ging het

goed te blijven monitoren.

om 3,3 nieuwe gevallen op de 100.000 en in 2021 om 2,6 nieuwe gevallen
op de 100.000.1 Hoewel deze aantallen klein zijn, is het opvallend dat de

3.2.5

Haemophilus influenzae type b (Hib)

incidentie is gestegen terwijl de maatregelen tegen COVID-19 van kracht

Vaccinatie tegen Hib beoogt invasieve ziekte tegen te gaan bij kinderen

waren. Momenteel wordt onderzocht wat de stijging veroorzaakt.98

jonger dan 5 jaar (onder andere hersenvliesontsteking en bloed-

De commissie adviseert de incidentie nauwlettend in de gaten te houden.

vergiftiging). Daarnaast dient vaccinatie om de populatie beschermen

Voorlopig geeft die geen aanleiding om het vaccin of het schema aan te

door gedeeltelijke groepsimmuniteit. Vaccinatie beschermt goed tegen

passen, mede omdat premature kinderen al een extra DKTP-Hib-HepB-

ziekte door Hib87, maar beschermt niet volledig tegen dragerschap.

vaccinatie krijgen bij 2 maanden.

Daarvoor zijn hogere concentraties antistoffen nodig dan doorgaans
door vaccinatie worden bereikt.88

3.2.6

Hepatitis B

Het doel van vaccinatie tegen hepatitis B is het tegengaan van acute en
Na de twee primaire doses neemt de bescherming tegen invasieve

chronische hepatitis B en aandoeningen op de lange termijn (zoals cirrose

Hib-ziekte af. Een derde dosis (booster) is daarom belangrijk, ook om

en leverkanker). Daarnaast beoogt de vaccinatie hepatitis B voor 2030 in

dragerschap te verminderen.89-95 Uit onderzoek blijkt dat er een sterkere

Europa te elimineren. Drie doses geven langdurige bescherming tegen

antistofrespons optreedt als de booster vanaf 12 maanden wordt gegeven

hepatitis B.99 De WHO raadt een interval van tenminste 4 weken tussen

dan bij 11 maanden of eerder.96,97 Daarnaast schat modelonderzoek dat

de doses aan; producenten van combinatievaccins adviseren voor de

een latere booster de overdracht vermindert.94,95 De commissie adviseert

laatste dosis een interval van tenminste zes maanden. Een langer interval
tussen de eerste twee doses heeft geen invloed op de immunogeniciteit

19

Gezondheidsraad | Nr. 2022/21

2

21

hoofdstuk 03 | Optimalisatie van het vaccinatieschema

(de mate waarin de productie van antistoffen op gang komt).100
Internationaal worden verschillende schema’s gebruikt, omdat wordt

Evaluatie schema Rijksvaccinatieprogramma | pagina 21 van 46

Tabel 1 Opties voor het schema voor kinderen van wie de moeder
hepatitis B-drager is

aangeraden om hepatitis B-vaccinatie op reeds bestaande

Schema

0 maanden

1 maand

3 maanden

5 maanden

6 maanden

12 maanden

vaccinatiemomenten te geven. Uit een internationale meta-analyse (n=29

1

HepB

HepB

DKTP-Hib

DKTP-Hib

HepB

DKTP-Hib

2

HepB

HepB

DKTP-HibHepB

DKTP-HibHepB

RCT’s) blijkt geen verschil in de hepatitis B-incidentie tussen verschillende

DKTP-HibHepB

schema’s, vaccins en doseringen.101

3.3

Pneumokokken

Voor kinderen van wie de moeder geen drager is, volstaat een schema

Schema

Pneumokokken 1

Pneumokokken 2

Pneumokokken 3

van vaccinatie bij 3, 5 en 12 maanden (DKTP-Hib-HepB-vaccin). Kinderen

Huidig

3 maanden

5 maanden

11 maanden

Nieuw

3 maanden

5 maanden

12 maanden

van moeders die hepatitis B-drager zijn, lopen risico op besmetting bij de
geboorte. Zij krijgen daarom bij de geboorte en met twee maanden een

Het doel van vaccinatie tegen pneumokokken is het tegengaan van

extra vaccinatie. Daarna volgen zij het reguliere schema (vaccinatie bij 3,

invasieve pneumokokkenziekte (IPD) en longontsteking bij kinderen

5 en 11 maanden). In het huidige RVP-schema krijgen zij dus in totaal vijf

jonger dan 5 jaar (primair) en bij mensen van 60 jaar en ouder

doses, twee meer dan noodzakelijk.99 Immunologisch gezien zou het voor

(secundair). Deze doelen zijn te bereiken via de individuele bescherming

deze kinderen optimaal zijn om gevaccineerd te worden met een

van het gevaccineerde kind en door groepsimmuniteit te behouden.

monovalent hepatitis B-vaccin bij de geboorte en met 1 en 6 maanden.
Bij 3, 5 en 12 maanden zouden zij dan een DKTP-Hib-vaccin krijgen (in

In Nederland krijgen kinderen de derde dosis (booster) als ze 11 maanden

plaats van DKTP-Hib-HepB) (zie tabel 1). Ten opzichte van het huidige

zijn (tegelijk met DKTP-Hib-HepB). Dat is iets vroeger dan in sommige

schema betekent dit echter wel dat zij één vaccinatiemoment meer krijgen

andere landen, waar de booster meestal bij 12 maanden wordt gegeven,

en dat de kosten stijgen. Het kan bovendien geen kwaad om extra doses

zoals in Zweden en Noorwegen.45 De (groeps)bescherming tegen IPD is

hepatitis B te geven.102 Daarom kan de commissie zich voorstellen dat

daar goed.103,104 De derde dosis zou ook in Nederland wat later gegeven

deze kinderen na de eerste twee vaccinaties het reguliere schema blijven

kunnen worden. De commissie adviseert daarom om de derde dosis

volgen. Dit heeft als voordeel dat de kans op uitvoeringsfouten, zoals het

met 12 maanden te geven, tegelijk met het nieuwe moment voor

verwisselen van vaccins, kleiner is.

DKTP-Hib-HepB.

20

Gezondheidsraad | Nr. 2022/21

2

22

hoofdstuk 03 | Optimalisatie van het vaccinatieschema

Evaluatie schema Rijksvaccinatieprogramma | pagina 22 van 46

Lopend onderzoek

van 14 jaar toe te voegen.108 Vanaf 14 jaar neemt het dragerschap en

In het huidige RVP krijgen kinderen drie vaccinaties tegen pneumokokken.

aantal infecties toe.109-111 De commissie ziet geen aanleiding om het

In het Verenigd Koninkrijk wordt sinds 2020 één vaccinatie minder

schema aan te passen.

gegeven, vanuit de verwachting dat de groepsimmuniteit voldoende zal
zijn om kinderen te beschermen.105 Daarnaast schat een modelstudie dat

Overweging voor de toekomst

de impact van twee vaccinaties op de incidentie van IPD en

Mogelijk zou in de toekomst de vaccinatie bij 14 maanden kunnen

longontsteking door pneumokokken vergelijkbaar is met die van drie

vervallen, als blijkt dat vaccinatie van 14-jarigen tot voldoende groeps-

vaccinaties.106 Een RCT (n=213) waarin antistoffen zijn vergeleken tussen

bescherming leidt. Maar het is lastig om de mate van groepsbescherming

een schema met twee en drie doses laat zien dat de concentratie

te bepalen, omdat IMD onvoorspelbaar is en fluctueert over tijd en tussen

antistoffen na twee doses voor 9 van de 13 serotypen uit het vaccin

landen.1 Daarnaast kan de groepsbescherming van kinderen jonger dan

gelijk aan of hoger was dan na drie doses.107 Als het nieuwe schema in

14 maanden deels toe te schrijven zijn aan de vaccinatie van kinderen

het Verenigd Koninkrijk goed blijkt te werken, zou ook in Nederland

van 14 maanden. In Nederland zijn er minder nieuwe IMD-gevallen dan in

overwogen kunnen worden om een vaccinatie minder te geven.

een aantal Europese landen waar kinderen alleen een
MenACWY-vaccinatie krijgen op adolescentenleeftijd.45,112

3.4

MenACWY

Schema

MenACWY 1

MenACWY 2

Huidig

14 maanden

14 jaar

Nieuw

Geen aanpassing

Geen aanpassing

3.5

Humaan Papillomavirus

Schema

HPV1 en HPV2 (interval 6 maanden)

Huidig

9 of 10 jaar

Nieuw

Geen aanpassing

Het doel van vaccinatie tegen meningokokken A,C,W en Y (MenACWY) is
het tegengaan van invasieve meningokokkenziekte (IMD) bij kinderen tot

Vaccinatie tegen het Humaan Papillomavirus (HPV) heeft als doel om

5 jaar en bij adolescenten en jongvolwassenen. Daarnaast worden door

HPV-gerelateerde kankersoorten tegen te gaan. Ook over HPV-vaccinatie

groepsbescherming andere leeftijdsgroepen beschermd.

heeft de Gezondheidsraad recent geadviseerd.7,113 De raad adviseerde in

De Gezondheidsraad adviseerde in 2018 om vaccinatie tegen MenACWY

2019 om de leeftijd te vervroegen van 12 of 13 jaar naar 9 of 10 jaar, om

voor kinderen van 14 maanden te behouden en vaccinatie voor kinderen

ook jongens te vaccineren, en om een inhaalprogramma te starten voor

21

Gezondheidsraad | Nr. 2022/21

2

23

hoofdstuk 03 | Optimalisatie van het vaccinatieschema

Evaluatie schema Rijksvaccinatieprogramma | pagina 23 van 46

mensen van 18 tot 26 jaar die eerder niet tegen HPV waren gevaccineerd.

MenACWY vaccinatie bij 14 maanden. Uit buitenlands onderzoek, waarbij

De commissie ziet geen reden om van dat advies af te wijken. Zeer recent

er één maand tussen de vaccinaties zat, blijkt dat interferentie inderdaad

adviseerde de Gezondheidsraad om bij mensen van 15 jaar en ouder het

kan optreden. De auteurs concluderen echter dat de klinische relevantie

aantal vaccinaties te verminderen van drie naar twee.

van het remmende effect op de antistofvorming onbekend is of zelfs
afwezig.114,116,117 Bij een interval van twee maanden zoals in het RVP zal

3.6

Interferentie

het effect logischerwijs nog kleiner zijn. Ook uit gegevens afkomstig van

Bij antistofvorming kan interferentie optreden. Dat houdt in dat de vorming

het Nederlandse RVP blijkt geen klinisch gevolg van het optreden van

van antistoffen tegen een antigeen wordt gehinderd als dit antigeen

interferentie. In Nederland wordt sinds 2002 eerst een DKTP-Hib-HepB

tegelijkertijd wordt aangeboden met een antigeen waartegen al antistoffen

vaccin gegeven en een paar maanden later een MenC- (tot 2018) of

aanwezig zijn. Dit verschijnsel kan bijvoorbeeld optreden bij

MenACWY-vaccin (vanaf 2018). Beide meningokokkenvaccins zijn

geconjugeerde vaccins als het MenACWY-TT-vaccin. Door de antigenen

geconjugeerd aan tetanustoxoïde. Seroprevalentiedata uit 2006/2007

van meningokokken A,C,W en Y te koppelen (conjugeren) aan tetanus-

laten zien dat 90% van de kinderen van 14 tot 24 maanden voldoende

toxoïde (TT) wordt immunologisch geheugen opgebouwd. Als kinderen

antistoffen tegen MenC had.118 IMD-gevallen veroorzaakt door de

eerst een vaccinatie tegen tetanus krijgen en daarna worden

serotypen die in de vaccins zitten, komen sinds de introductie van de

gevaccineerd met een MenACWY-TT vaccin, kunnen de antistoffen tegen

vaccins nog maar zeer zelden voor.119,120

tetanus die zijn ontstaan bij de eerste vaccinatie de vorming van antistoffen tegen MenACWY na de tweede vaccinatie remmen. Dit fenomeen

Alles overziende concludeert de commissie dat het optreden van

wordt Carrier-Induced Epitopic Suppression genoemd.114 De WHO

interferentie de opzet van het RVP in de huidige vorm niet hoeft te

adviseert daarom om TT-geconjugeerde vaccins gelijktijdig of voor een

beïnvloeden.

tetanusvaccin te geven. Hetzelfde advies geeft de fabrikant van een
MenACWY-TT-vaccin.75,115

3.7

Caribisch Nederland

Er zijn veel overeenkomsten tussen de RVP-schema’s van Caribisch en
De commissie heeft beoordeeld of in het RVP interferentie een rol kan

Europees Nederland, maar er zijn ook verschillen.121 Een voorbeeld

spelen tussen de DKTP-Hib-HepB vaccinatie bij 12 maanden en

daarvan is dat in tegenstelling tot Europees Nederland op Bonaire,

22

Gezondheidsraad | Nr. 2022/21

2

24

hoofdstuk 03 | Optimalisatie van het vaccinatieschema

Evaluatie schema Rijksvaccinatieprogramma | pagina 24 van 46

St. Eustatius en Saba (BES-eilanden) wel tegen waterpokken wordt
gevaccineerd, omdat er daar bij volwassenen meer ziektelast is.122
Verder wordt de tweede vaccinatie tegen BMR eerder gegeven dan het
huidige schema in Europees Nederland (9 jaar), namelijk bij 18 maanden
(Bonaire) of 4 jaar (St. Eustatius en Saba). Daartoe is besloten naar onder
meer adviezen van de Pan American Health Organization (PAHO), met
als doel de import van mazelen vanuit Venezuela tegen te gaan.123
Het advies van de commissie om de tweede BMR-vaccinatie in Europees
Nederland te vervroegen naar 2 tot 4 jaar, brengt de schema’s meer in
overeenstemming met elkaar. De commissie concludeert dat er voor
Caribisch Nederland in principe geen reden is om af te wijken van het
schema in Europees Nederland, maar dat logistieke en praktische
redenen een rol kunnen spelen in de schema’s van Caribisch Nederland.

23

Gezondheidsraad | Nr. 2022/21

2

25

hoofdstuk 03 | Optimalisatie van het vaccinatieschema

3.8

Evaluatie schema Rijksvaccinatieprogramma | pagina 25 van 46

Conclusie

Concluderend adviseert de commissie het volgende schema voor het RVP:

Figuur 1 Vier voorgestelde wijzigingen ten opzichte van het huidige Rijksvaccinatieprogramma

24

Gezondheidsraad | Nr. 2022/21

2

26

hoofdstuk 04 | Toekomstbestendigheid vaccinatiezorg

Evaluatie schema Rijksvaccinatieprogramma | pagina 26 van 46

04
toekomstbestendigheid
vaccinatiezorg
25

Gezondheidsraad | Nr. 2022/21

2

27

hoofdstuk 04 | Toekomstbestendigheid vaccinatiezorg

Evaluatie schema Rijksvaccinatieprogramma | pagina 27 van 46

De commissie vindt het niet wenselijk meer flexibiliteit aan te brengen in

beschikbare vaccinaties die geen onderdeel van het RVP uitmaken en

het RVP, door bijvoorbeeld de mogelijkheid te geven vaccinaties weg te

vaccinaties die in de toekomst beschikbaar komen. Op verschillende

laten of keuzemogelijkheden te bieden voor prikmomenten. Dat kan

plaatsen geeft de commissie punten ter overweging die betrekking

namelijk leiden tot verminderde bescherming van zowel individuen als

hebben op de uitvoering, onderzoek en educatie. Tot slot gaat zij in op

groepen en tot meer uitbraken van ziektes waartegen gevaccineerd wordt.

het naar haar oordeel grote belang van een centrale registratie.

Vaccinaties die niet in het RVP zitten, omdat ze niet voldoen aan de
beoordelingscriteria die de commissie hanteert voor vaccinatie van de

4.2

Vaccinaties die onderdeel zijn van het RVP

populatie, kunnen voor individuen wel gezondheidswinst opleveren. Voor

4.2.1

Vaccinaties en schema grotendeels handhaven

hen adviseert de commissie de toegankelijkheid tot deze vaccinaties te

In hoofdstuk 3 beschrijft de commissie het in haar ogen optimale

verbeteren. Verder adviseert zij om het nut te onderzoeken van inhaal-

vaccinatieschema van het RVP. De commissie is van oordeel dat het in

vaccinaties voor jongvolwassenen die vaccinaties uit het RVP hebben

principe niet wenselijk is om van het (uiteindelijk vastgestelde) vaccinatie-

gemist.

schema af te wijken, bijvoorbeeld door vaccinaties weg te laten of door
het prikmoment of het interval tussen twee opeenvolgende vaccinaties

4.1

Inleiding

aan te passen. Alle vaccinaties in het RVP dragen immers bij aan één of

De staatssecretaris van VWS vroeg de Gezondheidsraad in te gaan op de

meerdere van de doelen van dat programma (zie hoofdstuk 2) en

toekomstbestendigheid van het RVP, waarbij de nadruk ligt op de vraag of

eventuele aanpassingen leiden tot afname in de bescherming van zowel

er speelruimte is om af te wijken van of te differentiëren binnen het vaste

individuen als groepen. Ook kan de circulatie van de virussen en

vaccinatieschema van dat programma. De commissie gaat daar in dit

bacteriën waartegen wordt gevaccineerd toenemen, bijvoorbeeld als

hoofdstuk nader op in. In aanvulling op de vraag van de staatssecretaris

gevolg van import, en kan eliminatie (verdwijnen van een pathogeen

beschrijft de commissie ook verschillende aspecten van de toekomst-

micro-organisme uit een bepaalde regio) of eradicatie (totaal verdwijnen

bestendigheid van de vaccinatiezorg in bredere zin. Zij betrekt daarbij

van een pathogeen micro-organisme) verder buiten bereik komen.

elementen uit het rapport van de Raad voor Volksgezondheid en

Het uiteindelijke gevolg zal een toename zijn in (individuele en collectieve)

Samenleving (RVS) uit 2021.4 De commissie maakt bij haar bespreking

ziektelast (zie paragraaf 2.4).24 In individuele gevallen zijn er al mogelijk-

onderscheid tussen de vaccinaties die nu onderdeel zijn van het RVP, de

heden om af te wijken van het schema. Zo zijn er bijvoorbeeld richtlijnen

26

Gezondheidsraad | Nr. 2022/21

2

28

hoofdstuk 04 | Toekomstbestendigheid vaccinatiezorg

Evaluatie schema Rijksvaccinatieprogramma | pagina 28 van 46

voor inhaalschema’s als er later wordt gestart met vaccineren of voor

voorbereid, waarin jongvolwassenen (mannen en vrouwen van 18 tot en

kinderen die in eerste instantie een buitenlands schema hebben

met 26 jaar) voor deze vaccinatie worden uitgenodigd.126 Het doel van de

gevolgd.124

campagne is de vaccinatie aan te bieden aan die vrouwen die zich in het
huidige RVP niet hebben laten vaccineren en aan mannen, voor wie

4.2.2

Afwijken op basis van medische gronden

vaccinatie tegen HPV via het RVP tot voor kort niet mogelijk was.

De commissie erkent dat er medische redenen kunnen zijn om

Het ministerie van VWS heeft de GGD’en verzocht de uitvoering van deze

prikmomenten toch te verplaatsen. Het RIVM noemt daarbij bijvoorbeeld

vaccinatie op zich te nemen.127 De commissie geeft in overweging om

ziekte, een operatie, of tijdelijk gebruik van geneesmiddelen die niet goed

onderzoek te doen naar het nut van inhaalvaccinaties voor ook de andere

samengaan met vaccinatie.125 In deze gevallen raadt het RIVM aan te

vaccinaties die onderdeel uitmaken van het RVP. Daarmee zouden

overleggen met de jeugdarts bij de uitvoerende jeugdgezondheidszorg-

jongvolwassenen die vaccinaties in het huidige RVP hebben gemist zich

instantie. De commissie sluit zich daarbij aan.

alsnog kunnen laten vaccineren.

Eerder heeft de commissie al gesteld dat advisering over vaccinatie van

De commissie adviseert bij de vaccinatie tegen difterie, tetanus en polio

medische risicogroepen is belegd bij Zorginstituut Nederland. De

tot een verschuiving van het vijfde vaccinatiemoment van 9 naar 14 jaar.

commissie laat deze groepen daarom ook hier buiten beschouwing.

Zij raadt aan de opkomst bij deze vaccinatie goed te blijven monitoren,
omdat niet is uit te sluiten dat een verschuiving naar een hogere leeftijd

4.2.3

Uitvoering, onderzoek en educatie

leidt tot een lagere opkomst. Mocht er sprake zijn van een daling, dan is

De commissie vindt het van belang dat de deelname aan het RVP

een aanvullende inspanning op het gebied van de communicatie nodig.

maximaal is vanwege de gezondheidswinst die daarmee kan worden

Persisterende daling zou tot heroverweging van deze aanpassing kunnen

behaald. In deze paragraaf gaat zij in op verschillende aspecten die aan

leiden.

die deelname zijn gerelateerd.
De commissie beveelt aan om meer onderzoek te doen naar de mogelijkOp advies van de Gezondheidsraad7 wordt er bij de vaccinatie tegen HPV

heden om bestaande combinatievaccins ook als losse componenten te

naast de vaccinatie in het reguliere RVP een aanvullende campagne

ontwikkelen of beschikbaar te stellen en naar minder belastende

27

Gezondheidsraad | Nr. 2022/21

2

29

hoofdstuk 04 | Toekomstbestendigheid vaccinatiezorg

Evaluatie schema Rijksvaccinatieprogramma | pagina 29 van 46

toedieningsvormen van vaccins, zoals orale vaccins of micronaalden.

De commissie merkt hierbij op dat ook vaccinatie tegen rotavirus

Met name micronaalden lijken veelbelovend, omdat het gebruik ervan

beschikbaar is, maar (nog) geen onderdeel uitmaakt van het RVP.

minder pijn geeft en er mogelijk minder doses nodig zijn.128,129

De Gezondheidsraad heeft hier positief over geadviseerd, maar de
staatssecretaris van VWS meldde in mei 2022 dat de financiële dekking

In de adviesaanvraag schetst de staatssecretaris de behoefte aan meer

ervoor ontbreekt.133,134

flexibiliteit en maatwerk bij het RVP die leeft bij een deel van de bevolking.
De commissie realiseert zich dat zij met haar advies over de vaccinaties
die onderdeel uitmaken van het RVP niet aan die behoefte tegemoet

4.3.1

Vaccinaties waarover ten aanzien van opname in een publiek
programma negatief is geadviseerd

komt. Goede voorlichting is hier belangrijk. De commissie onderschrijft

De afgelopen jaren heeft de Gezondheidsraad om verschillende redenen

dan ook het belang van het op peil brengen en houden van de kennis over

geadviseerd de vaccinatie tegen meningokokken B, tegen waterpokken,

vaccinatie bij professionals die werken met (toekomstige) ouders.130

en – voor zover het gezonde kinderen betreft – tegen griep niet in
publieke vaccinatieprogramma’s op te nemen.9,108,122 De raad zal

4.3

Beschikbare vaccinaties die niet in het RVP zitten

Er zijn in Nederland verschillende vaccinaties beschikbaar die niet in het

overigens later dit jaar opnieuw over vaccinatie tegen meningokokken B
adviseren.

RVP zijn opgenomen. Eerder noemde de commissie al de vaccinaties
voor reizigers of (specifieke groepen) werknemers, bijvoorbeeld tegen

Bij vaccinatie tegen meningokokken B gaf de ziektelast voldoende

gele koorts of tegen tekenencefalitis.131,132 De commissie laat deze vacci-

aanleiding om vaccinatie te overwegen, maar waren er verschillende

naties hier verder buiten beschouwing. De vaccinaties die de commissie

criteria uit het beoordelingskader voor vaccinaties waaraan niet werd

hier wel bespreekt zijn de vaccinaties waarover zij heeft

voldaan of die niet beoordeeld konden worden, zoals effectiviteit,

geadviseerd ze niet in publieke programma’s als het RVP op te nemen en

reactogeniciteit, aanvaardbaarheid en kosteneffectiviteit. Bij de vaccinatie

de vaccinaties waarvoor andere vaccins beschikbaar zijn dan die nu in het

tegen waterpokken was de belangrijkste factor de lage ziektelast in

programma worden toegediend.

Europees Nederland. Dit wordt veroorzaakt doordat veel mensen al op
(zeer) jonge leeftijd met het virus in aanraking komen en een infectie op
jongere leeftijd meestal zonder complicaties verloopt. Op de BES-eilanden

28

Gezondheidsraad | Nr. 2022/21

2

30

hoofdstuk 04 | Toekomstbestendigheid vaccinatiezorg

Evaluatie schema Rijksvaccinatieprogramma | pagina 30 van 46

circuleert het virus minder, waardoor er regelmatig uitbraken zijn waarbij

voor gebruik van deze vaccinaties.4 Op websites van RIVM en GGD is

ook volwassenen (ernstig) ziek kunnen worden. De Gezondheidsraad

informatie te vinden over vaccinaties die buiten publieke programma’s

heeft daarom geadviseerd alleen op de BES-eilanden vaccinatie tegen

vallen en hoe die te verkrijgen zijn, maar dit betreft slechts passieve

waterpokken toe te voegen aan het RVP. Ook bij griep was de lage

informatievoorziening.135,136

ziektelast onder kinderen de belangrijkste factor. Bovendien is er ook na
vaccinatie nog steeds een substantieel risico om alsnog griep te krijgen.

4.3.2

Alternatieven voor de vaccins die in het kader van het RVP
worden toegediend

Samenvattend stelt de commissie op basis van deze eerdere adviezen

Voor sommige vaccinaties in het RVP zijn er alternatieven voor de vaccins

dat voor de hier genoemde vaccinaties geldt dat ze niet voldoen aan de

die in het kader van het programma worden toegediend.2 Bij de vaccinatie

beoordelingscriteria die de commissie hanteert voor vaccinatie van de

tegen HPV bijvoorbeeld wordt via het RVP het 2-valente vaccin

populatie. De commissie kan zich echter voorstellen dat er individuele

aangeboden (gericht tegen twee types HPV), maar was er ten tijde van

ouders (en kinderen) zijn die wel gebruik willen maken van deze

de aanbestedingsprocedure voor deze vaccinatie ook een 4-valent vaccin

vaccinaties, bijvoorbeeld als zij zich ernstig zorgen maken na confrontatie

beschikbaar. Inmiddels is er ook een 9-valent vaccin geregistreerd.

met een ernstig verlopende infectie door meningokokken B in eigen

Ook hier blijkt het voor de mensen die deze alternatieve vaccins

omgeving. In de praktijk blijkt het voor hen echter lastig de vaccins te

prefereren in de praktijk lastig ze te krijgen.

verkrijgen. In 2013 constateerde de Gezondheidsraad al dat er
gezondheidswinst bleef liggen, omdat werkzame vaccins die buiten een

4.3.3

publiek programma zoals het RVP vallen, bijna niet worden gebruikt.3

De commissie vindt het van belang dat de vaccinaties die geen onderdeel

De raad noemde daarvoor verschillende redenen, zoals het gebrek aan

uitmaken van het RVP maar wel beschikbaar zijn, maximaal bekend en

kennis van en ervaring met vaccinatie bij artsen, beperkte bekendheid bij

toegankelijk zijn voor de mensen die er gebruik van willen maken. Dat wil

het publiek en het gegeven dat de vaccins niet zijn opgenomen in het

zeggen dat mensen op de hoogte moeten kunnen zijn van het aanbod van

basispakket ziektekostenverzekeringen of anderszins financieel bereik-

vaccins en een geïnformeerde keuze moeten kunnen maken. De

baar zijn.3 De RVS stelt in zijn rapport uit 2021 dat de manier waarop de

commissie beveelt dan ook aan de vaccinatiezorg zodanig in te richten,

vaccinatiezorg in Nederland is georganiseerd een belemmering vormt

dat er optimaal gebruik kan worden gemaakt van ook die vaccinaties.

29

Gezondheidsraad | Nr. 2022/21

Uitvoering, onderzoek en educatie

2

31

hoofdstuk 04 | Toekomstbestendigheid vaccinatiezorg

Evaluatie schema Rijksvaccinatieprogramma | pagina 31 van 46

4.4

Toekomstige vaccinaties

Bij de vaccinaties die geen onderdeel uitmaken van het RVP ziet de

Naar verwachting zullen er in de toekomst meer vaccins beschikbaar

commissie meer mogelijkheden om tegemoet te komen aan de behoefte

komen die niet in publieke vaccinatieprogramma’s zullen worden

aan meer flexibiliteit en maatwerk die leeft bij een deel van de bevolking.

opgenomen, maar waarbij gebruik op individuele basis wel tot individuele

Ook hier is goede voorlichting en professionele educatie van belang. De

gezondheidswinst kan leiden. Om deze vaccins niet ongebruikt te laten,

commissie beveelt aan in de publieksvoorlichting niet alleen aandacht te

bepleit de RVS aanpassing van het vaccinatiestelsel.4 De commissie

geven aan de nut-risicoverhouding van de vaccinaties die geen onderdeel

denkt aan het optimale gebruik van vaccinaties een bijdrage te kunnen

uitmaken van de publieke vaccinatieprogramma’s, maar ook aan de

leveren middels een herziening van het door haar gehanteerde

verschillen ten opzichte van de vaccinaties die daar wel onderdeel van

beoordelingskader, in gebruik sinds 2007 en een eerste keer herzien in

uitmaken. De commissie merkt op dat het beschikbaar stellen van deze

2013.3,5 Door onder meer per vaccinatie het doel van het inzetten te

vaccins zonder verdere maatregelen kan leiden tot zorgongelijkheid,

expliciteren verwacht de commissie een duidelijker richting in het advies

omdat er voor betaald moet worden.

te kunnen geven, niet alleen bij de vaccinaties waarvoor zij opname in een
publiek programma adviseert, maar ook bij de vaccinaties die naar haar

De commissie vindt betere toegang tot de vaccinaties vooral van belang,

mening geen publiek belang dienen. Een advies over de herziening van

omdat daarmee potentieel gezondheidswinst behaald kan worden.

het beoordelingskader staat voor 2023 op de werkagenda van de

De RVS beschrijft in zijn rapport verschillende denkrichtingen waarlangs

commissie.

dat zou kunnen worden bereikt.4 In zijn Kamerbrief van 4 juli 2022
gaat de staatssecretaris van VWS al uitgebreid in op manieren om de

4.5

Registratie

vaccinatiezorg te verbeteren.130 De commissie geeft in overweging

Centrale registratie (‘wie heeft welk vaccin ontvangen’) is essentieel om

de Gezondheidsraad te vragen met zijn specifieke kennis aan de

inzicht te krijgen en te houden in de opkomst, effectiviteit, impact en

uitwerking daarvan bij te dragen.

veiligheid van vaccinaties. De maatregelen genomen in het kader van de
Algemene verordening gegevensbescherming (AVG) bemoeilijken deze
registratie. Per 1 januari 2022 is het verzoeken om toestemming om
vaccinatie- en persoonsgegevens te delen met het RIVM ingebouwd in de

30

Gezondheidsraad | Nr. 2022/21

2

32

hoofdstuk 04 | Toekomstbestendigheid vaccinatiezorg

Evaluatie schema Rijksvaccinatieprogramma | pagina 32 van 46

werkprocessen van de JGZ-organisaties.130 Sindsdien is gebleken dat er
voor 8 tot 12% van de vaccinaties geen toestemming wordt verleend.130
Daarmee worden de verzamelde gegevens minder representatief. In het
belang van de publieke gezondheid en de bestrijding van infectieziekten
onderschrijft de commissie de initiatieven van de staatssecretaris van
VWS om de mogelijkheden te verkennen voor een optimalisering van de
uitwisseling van gegevens tussen de JGZ en RIVM.130 De Gedragscode
Gezondheidsonderzoek, opgesteld door de Commissie Regelgeving
Onderzoek, kan hierbij van dienst zijn.137

31

Gezondheidsraad | Nr. 2022/21

2

33

Literatuur

Evaluatie schema Rijksvaccinatieprogramma | pagina 33 van 46

literatuur

32

Gezondheidsraad | Nr. 2022/21

2

34

Literatuur

1

Houweling H, de Melker H. Optimalisation of the schedule of the

Evaluatie schema Rijksvaccinatieprogramma | pagina 34 van 46

10

pneumokokken Den Haag, 2018; publicatienr. 2018/05.

National Immunisation Programme. Background information for the
advice of the Health Council of The Netherlands on the vaccination

11

schedule of the National Immunisation Programme. Bilthoven:
Rijksinstituut voor Volksgezondheid en Milieu RIVM; 2022. http://hdl.
2

12

1982/12.
13

Gezondheidsraad. Het individuele, collectieve en publieke belang van
14

15

16

17

Gezondheidsraad. Vaccinatie werknemers: rotavirus.
Gezondheidsraad; 2021.

Gezondheidsraad. Gezondheidsraad. Vaccinatie tegen HPV. Den

18

Reizigersadvisering LC. Het LCR. https://www.lcr.nl/Het-LCR.

Haag, 2019; publicatienr. 2019/09.

19

RIVM. Over het Rijksvaccinatieprogramma. https://

Gezondheidsraad. Gezondheidsraad. Vaccinatie tegen kinkhoest: doel
en strategie. Den Haag, 2015; publicatienr. 2015/29.

9

Gezondheidsraad. Gezondheidsraad. Werknemers en kinkhoest:
criteria voor vaccinatie. Den Haag, 2017; publicatienr. 2017/07.

2008; publicatienr. 2008/08.

8

Gezondheidsraad. Gezondheidsraad. Werknemers en Q-koorts: criteria
voor vaccinatie. Den Haag, 2015; publicatienr. 2015/07.

2007/02.

7

Gezondheidsraad. Werknemers en infectieziekten - Criteria voor
vaccinatie. Den Haag, 2014; publicatienr. 2014/30.

Gezondheidsraad. De toekomst van het Rijksvaccinatieprogramma:

Gezondheidsraad. Vaccinatie tegen baarmoederhalskanker. Den Haag,

Gezondheidsraad. Advies inzake Hepatitis B. Den Haag, 1983;
1983/22.

RVS. Het vaccinatiestelsel in Nederland nader verkend. Den Haag:

naar een programma voor alle leeftijden. Den Haag, 2007; publicatienr.
6

Gezondheidsraad. Interim-advies inzake risico-groepen die voor

Geneesmiddelen CtBv. Overzicht vaccins. https://www.cbg-meb.nl/

Raad voor Volksgezondheid & Samenleving, 2021.
5

Haag, 2019; publicatienr. 2019/12.
vaccinatie tegen Hepatitis B in aanmerking komen. Den Haag, 1982;

vaccinatie. Den Haag, 2013; publicatienr. 2013/21.
4

Gezondheidsraad. Gezondheidsraad. Vaccinatie tegen gordelroos. Den

handle.net/10029/625809
onderwerpen/medicijninformatie-vaccinaties/overzicht-vaccins.
3

Gezondheidsraad. Gezondheidsraad. Vaccinatie van ouderen tegen

rijksvaccinatieprogramma.nl/over-het-programma.
20

van Wijhe M, McDonald SA, de Melker HE, Postma MJ, Wallinga J.

Gezondheidsraad. Gezondheidsraad. Griepvaccinatie: herziening van

Effect of vaccination programmes on mortality burden among children

de indicatiestelling 2021. Den Haag, 2021; publicatie nr. 2021/39.

and young adults in the Netherlands during the 20th century: a
historical analysis. Lancet Infect Dis 2016; 16(5): 592-598.

33

Gezondheidsraad | Nr. 2022/21

2

35

Literatuur

21

22

Hahne S, Ward M, Abbink F, van Binnendijk R, Ruijs H, van

28

Abreu TC, et al. Early Measles Vaccination During an Outbreak in the

community in the Netherlands since September 2004. Euro Surveill

Netherlands: Short-Term and Long-Term Decreases in Antibody

2005; 10(3): E050303 050302.

Responses Among Children Vaccinated Before 12 Months of Age. J

Wielders CC, van Binnendijk RS, Snijders BE, Tipples GA, Cremer J,

Infect Dis 2019; 220(4): 594-602.
29

Binnendijk RS, Hahné SJM. Effectiveness of Early Measles, Mumps,

Surveill 2011; 16(41): 19989.

and Rubella Vaccination Among 6-14-Month-Old Infants During an

Woudenberg T, van Binnendijk RS, Sanders EA, Wallinga J, de Melker

Epidemic in the Netherlands: An Observational Cohort Study. J Infect

HE, Ruijs WL, et al. Large measles epidemic in the Netherlands, May

Dis 2017; 215(8): 1181-1187.
30

30443.

25

26

27

34

Woudenberg T, van der Maas NAT, Knol MJ, de Melker H, van

communities in the Netherlands and Canada, 2007 to 2009. Euro

2013 to March 2014: changing epidemiology. Euro Surveill 2017; 22(3):
24

Brinkman ID, de Wit J, Smits GP, Ten Hulscher HI, Jongerius MC,

Steenbergen J, et al. Large ongoing rubella outbreak in religious

Fanoy E, et al. Mumps epidemic in orthodox religious low-vaccination

23

Evaluatie schema Rijksvaccinatieprogramma | pagina 35 van 46

Page KR, Doocy S, Reyna Ganteaume F, Castro JS, Spiegel P, Beyrer

Plotkin S, Orenstein W, Offit P, Edwards KM. Measles Vaccines, in
Plotkin’s Vaccines Philadelphia: Elsevier; 2017.

31

Haralambieva IH, Kennedy RB, Ovsyannikova IG, Schaid DJ, Poland

C. Venezuela’s public health crisis: a regional emergency. Lancet 2019;

GA. Current perspectives in assessing humoral immunity after measles

393(10177): 1254-1260.

vaccination. Expert Rev Vaccines 2019; 18(1): 75-87.

RIVM. Uitgangspunten vaccinatieschema. https://

32

Nyaku M, Richardson E, Martinon-Torres F, Kuter BJ. Evaluation of the

rijksvaccinatieprogramma.nl/vaccinaties/vaccinatieschema.

Safety and Immunogenicity of M-M-RII (Combination Measles-mumps-

Carazo S, Billard MN, Boutin A, De Serres G. Effect of age at

rubella Vaccine): Clinical Trials of Healthy Children and Adults

vaccination on the measles vaccine effectiveness and immunogenicity:

Published Between 2010 and 2019. Pediatr Infect Dis J 2021; 40(11):

systematic review and meta-analysis. BMC Infect Dis 2020; 20(1): 251.

1046-1054.

Hughes SL, Bolotin S, Khan S, Li Y, Johnson C, Friedman L, et al. The

33

Gonçalves G, Frade J, Nunes C, Mesquita JR, Nascimento MS.

effect of time since measles vaccination and age at first dose on

Persistence of measles antibodies, following changes in the

measles vaccine effectiveness - A systematic review. Vaccine 2020;

recommended age for the second dose of MMR-vaccine in Portugal.

38(3): 460-469.

Vaccine 2015; 33(39): 5057-5063.

Gezondheidsraad | Nr. 2022/21

2

36

Literatuur

34

LeBaron CW, Beeler J, Sullivan BJ, Forghani B, Bi D, Beck C, et al.

in search of a correlate of immunity. J Infect Dis 2011; 204(9): 1413-

Persistence of measles antibodies after 2 doses of measles vaccine in

1422.

a postelimination environment. Arch Pediatr Adolesc Med 2007; 161(3):
35

Evaluatie schema Rijksvaccinatieprogramma | pagina 36 van 46

41

294-301.

Assessment of serological evidence for mumps virus infection in

Sane J, Gouma S, Koopmans M, de Melker H, Swaan C, van

vaccinated children. Vaccine 2011; 29(49): 9271-9275.

Binnendijk R, et al. Epidemic of mumps among vaccinated persons,

42

The Netherlands, 2009-2012. Emerg Infect Dis 2014; 20(4): 643-648.
36

Greenland K, Whelan J, Fanoy E, Borgert M, Hulshof K, Yap KB, et al.
a large party, the Netherlands, 2010. Vaccine 2012; 30(31): 4676-4680.

43

Plotkin’s Vaccines Philadelphia: Elsevier; 2017.

40

35

44

de Wit J, Emmelot ME, Poelen MCM, van Binnendijk RS, van der Lee
S, van Baarle D, et al. Mumps infection but not childhood vaccination

Hahne S. Smoking and older age associated with mumps in an

induces persistent polyfunctional CD8(+) T-cell memory. J Allergy Clin

outbreak in a group of highly-vaccinated individuals attending a youth

Immunol 2018; 141(5): 1908-1911.e1912.
45

Gouma S, Schurink-Van’t Klooster TM, de Melker HE, Kerkhof J, Smits
GP, Hahné SJ, et al. Mumps serum antibody levels before and after an

39

Plotkin S, Orenstein W, Offit P, Edwards KM. Mumps Vaccines, in

Ladbury G, Ostendorf S, Waegemaekers T, van Binnendijk R, Boot H,

club party, the Netherlands, 2012. Euro Surveill 2014; 19(16): 20776.
38

Hviid A, Rubin S, Mühlemann K. Mumps. Lancet 2008; 371(9616):
932-944.

Mumps outbreak among vaccinated university students associated with
37

Dittrich S, Hahné S, van Lier A, Kohl R, Boot H, Koopmans M, et al.

ECDC. Vaccine schedules in all countries in the EU/EEA. https://
vaccine-schedule.ecdc.europa.eu/.

46

Veneti L, Borgen K, Borge KS, Danis K, Greve-Isdahl M, Konsmo K, et

outbreak to assess infection and immunity in vaccinated students.

al. Large outbreak of mumps virus genotype G among vaccinated

Open Forum Infect Dis 2014; 1(3): ofu101.

students in Norway, 2015 to 2016. Euro Surveill 2018; 23(38): 1700642.

Hahné S, Schurink T, Wallinga J, Kerkhof J, van der Sande M, van

47

Kaaijk P, Nicolaie MA, van Rooijen D, van Houten MA, van der Klis FR,

Binnendijk R, et al. Mumps transmission in social networks: a cohort

Buisman AM, et al. Dynamics of the Antibody Response After a Third

study. BMC Infect Dis 2017; 17(1): 56.

Dose of Measles-Mumps-Rubella Vaccine Indicate a Slower Decline

Cortese MM, Barskey AE, Tegtmeier GE, Zhang C, Ngo L, Kyaw MH, et

Compared With a Second Dose. Open Forum Infect Dis 2020; 7(11):

al. Mumps antibody levels among students before a mumps outbreak:

ofaa505.

Gezondheidsraad | Nr. 2022/21

2

37

Literatuur

48

Kaaijk P, Wijmenga-Monsuur AJ, van Houten MA, Veldhuijzen IK, Ten

Diseases in the Netherlands, 2019. Rijksinstituut voor Volksgezondheid

Hulscher HI, Kerkhof J, et al. A Third Dose of Measles-Mumps-Rubella

en Milieu RIVM; 2021. http://hdl.handle.net/10029/624740.

Vaccine to Improve Immunity Against Mumps in Young Adults. J Infect

Geraadpleegd: 2021-03-01t12:14:40z.

Dis 2020; 221(6): 902-909.
49

de Melker HE, Hahné SJM, et al. Immunogenicity, duration of

Netherlands after 50 Years of Vaccination: Results from a

protection, effectiveness and safety of rubella containing vaccines: A

Seroepidemiological Study. PLoS One 2016; 11(2): e0148605.
Campbell H, Gupta S, Dolan GP, Kapadia SJ, Kumar Singh A, Andrews
N, et al. Review of vaccination in pregnancy to prevent pertussis in

Smits G, Mollema L, Hahné S, de Melker H, Tcherniaeva I, van der Klis

early infancy. J Med Microbiol 2018; 67(10): 1426-1456.
56

Schurink-van ‘t Klooster T, de Melker H. The National Immunisation

32 years of high vaccination coverage. Vaccine 2014; 32(16): 1890-

Programme in the Netherlands: Surveillance and developments in

1895.

2019-2020. Het Rijksvaccinatieprogramma in Nederland: Surveillance

Vos RA, Mollema L, van Binnendijk R, Veldhuijzen IK, Smits G, Janga-

en ontwikkelingen in 2019-2020. Rijksinstituut voor Volksgezondheid en

Jansen AVA, et al. Seroepidemiology of Measles, Mumps and Rubella

Milieu RIVM; 2020. http://hdl.handle.net/10029/624530. Geraadpleegd:

on Bonaire, St. Eustatius and Saba: The First Population-Based

2020-11-27t09:02:23z.
57

van Lier E, Kamp L, Oomen P, Giesbers H, van Vliet J, Drijfhout I, et al.

2019; 7(4): 137.

Vaccinatiegraad en jaarverslag Rijksvaccinatieprogramma Nederland

Carryn S, Feyssaguet M, Povey M, Di Paolo E. Long-term

2019. Immunisation coverage and annual report National Immunisation

immunogenicity of measles, mumps and rubella-containing vaccines in

Programme in the Netherlands 2019. 2020. http://hdl.handle.

healthy young children: A 10-year follow-up. Vaccine 2019; 37(36):

net/10029/623858. Geraadpleegd: 2020-06-30t06:16:03z.

5323-5331.
53

55

889-900.

Serosurveillance Study in Caribbean Netherlands. Vaccines (Basel)
52

Swart EM, van Gageldonk PG, de Melker HE, van der Klis FR, Berbers
GA, Mollema L. Long-Term Protection against Diphtheria in the

F, et al. Seroprevalence of rubella antibodies in The Netherlands after

51

54

van den Boogaard J, de Gier B, de Oliveira Bressane Lima P, Desai S,

systematic literature review and meta-analysis. Vaccine 2021; 39(6):
50

Evaluatie schema Rijksvaccinatieprogramma | pagina 37 van 46

Lagerweij G, Schimmer B, Mooij S, Raven S, Schoffelen A, de Gier B,

58

de Greeff SC, de Melker HE, van Gageldonk PG, Schellekens JF, van
der Klis FR, Mollema L, et al. Seroprevalence of pertussis in The

et al. Staat van Infectieziekten in Nederland, 2019. State of Infectious

36

Gezondheidsraad | Nr. 2022/21

2

38

Literatuur

Netherlands: evidence for increased circulation of Bordetella pertussis.
59

Versteegen P, Berbers GAM, Smits G, Sanders EAM, van der Klis

profiles to DTaP booster vaccination. Vaccine 2018; 36(2): 220-226.

63

pertussis in the Netherlands. Lancet Reg Health Eur 2021; 10: 100196.

Years of Age With Pronounced Local Adverse Events After the Fifth

Warfel JM, Zimmerman LI, Merkel TJ. Acellular pertussis vaccines

Diphtheria, Tetanus, Acellular Pertussis Vaccination. Pediatr Infect Dis

protect against disease but fail to prevent infection and transmission in

J 2017; 36(9): e223-e229.
67

de Rond L, Schure RM, Ozturk K, Berbers G, Sanders E, van Twillert I,

787-792.

et al. Identification of pertussis-specific effector memory T cells in

Diavatopoulos DA, Mills KHG, Kester KE, Kampmann B, Silerova M,

preschool children. Clin Vaccine Immunol 2015; 22(5): 561-569.
68

Schure RM, Hendrikx LH, de Rond LG, Oztürk K, Sanders EA, Berbers

Lancet Infect Dis 2019; 19(5): e179-e186.

GA, et al. T-cell responses before and after the fifth consecutive

Locht C. The Path to New Pediatric Vaccines against Pertussis.

acellular pertussis vaccination in 4-year-old Dutch children. Clin

Vaccines (Basel) 2021; 9(3): 228.

Vaccine Immunol 2012; 19(11): 1879-1886.

Jahnmatz M, Richert L, Al-Tawil N, Storsaeter J, Colin C, Bauduin C, et

69

Hendrikx LH, de Rond LG, Oztürk K, Veenhoven RH, Sanders EA,

al. Safety and immunogenicity of the live attenuated intranasal

Berbers GA, et al. Impact of infant and preschool pertussis vaccinations

pertussis vaccine BPZE1: a phase 1b, double-blind, randomised,

on memory B-cell responses in children at 4 years of age. Vaccine

placebo-controlled dose-escalation study. Lancet Infect Dis 2020;

2011; 29(34): 5725-5730.
70

Klein NP, Bartlett J, Rowhani-Rahbar A, Fireman B, Baxter R. Waning

van der Lee S, Hendrikx LH, Sanders EAM, Berbers GAM, Buisman

protection after fifth dose of acellular pertussis vaccine in children. N

AM. Whole-Cell or Acellular Pertussis Primary Immunizations in Infancy

Engl J Med 2012; 367(11): 1012-1019.

Determines Adolescent Cellular Immune Profiles. Front Immunol 2018;
9: 51.

37

van der Lee S, Kemmeren JM, de Rond LGH, Öztürk K, Westerhof A,
de Melker HE, et al. Elevated Immune Response Among Children 4

20(11): 1290-1301.
64

66

acellular pertussis vaccine in infancy: a cross-sectional serosurvey of

Heininger U. PERISCOPE: road towards effective control of pertussis.
62

van der Lee S, Sanders EAM, Berbers GAM, Buisman AM. Whole-cell
or acellular pertussis vaccination in infancy determines IgG subclass

a nonhuman primate model. Proc Natl Acad Sci U S A 2014; 111(2):
61

65

PLoS One 2010; 5(12): e14183.
FRM, de Melker HE, et al. More than 10 years after introduction of an

60

Evaluatie schema Rijksvaccinatieprogramma | pagina 38 van 46

Gezondheidsraad | Nr. 2022/21

71

Hallander HO, Andersson M, Gustafsson L, Ljungman M, Netterlid E.
Seroprevalence of pertussis antitoxin (anti-PT) in Sweden before and

2

39

Literatuur

10 years after the introduction of a universal childhood pertussis
72

Hallander HO, Gustafsson L, Ljungman M, Storsaeter J. Pertussis

limitations. Vaccine 2017; 35(25): 3286-3294.

76

78

Bermal N, Huang LM, Dubey AP, Jain H, Bavdekar A, Lin TY, et al.

dose 3 1/2-6 1/2 years after the third vaccine dose. Vaccine 2005;

Safety and immunogenicity of a tetravalent meningococcal serogroups

23(46-47): 5359-5364.

A, C, W-135 and Y conjugate vaccine in adolescents and adults. Hum

Guiso N, Njamkepo E, Vié le Sage F, Zepp F, Meyer CU, Abitbol V, et

Vaccin 2011; 7(2): 239-247.
79

Borja-Tabora C, Montalban C, Memish ZA, Van der Wielen M, Bianco

pertussis vaccination compares favourably with whole-cell vaccines 6

V, Boutriau D, et al. Immune response, antibody persistence, and

years after booster vaccination in the second year of life. Vaccine 2007;

safety of a single dose of the quadrivalent meningococcal serogroups

25(8): 1390-1397.

A, C, W-135, and Y tetanus toxoid conjugate vaccine in adolescents

Immink MM, Bekker MN, de Melker HE, Rots NY, Sanders EAM, van

and adults: results of an open, randomised, controlled study. BMC

der Maas NAT. Study protocol of the PIMPI-project, a cohort study on

Infect Dis 2013; 13: 116.

acceptance, tolerability and immunogenicity of second trimester

75

Bröker M, Berti F, Schneider J, Vojtek I. Polysaccharide conjugate
vaccine protein carriers as a “neglected valency” - Potential and

al. Long-term humoral and cell-mediated immunity after acellular

74

77

vaccination program. Apmis 2009; 117(12): 912-922.
antitoxin decay after vaccination with DTPa. Response to a first booster

73

Evaluatie schema Rijksvaccinatieprogramma | pagina 39 van 46

80

Dbaibo G, Macalalad N, Aplasca-De Los Reyes MR, Dimaano E,

maternal pertussis immunization in relation to term and preterm infants.

Bianco V, Baine Y, et al. The immunogenicity and safety of an

BMC Infect Dis 2021; 21(1): 897.

investigational meningococcal serogroups A, C, W-135, Y tetanus

WHO. Tetanus vaccines: WHO position paper, February 2017 -

toxoid conjugate vaccine (ACWY-TT) compared with a licensed

Recommendations. Vaccine 2018; 36(25): 3573-3575.

meningococcal tetravalent polysaccharide vaccine: a randomized,

Steens A, Mollema L, Berbers GA, van Gageldonk PG, van der Klis FR,

controlled non-inferiority study. Hum Vaccin Immunother 2012; 8(7):

de Melker HE. High tetanus antitoxin antibody concentrations in the

873-880.

Netherlands: a seroepidemiological study. Vaccine 2010; 28(49): 78037809.

81

Quiambao B, Peyrani P, Li P, Cutler MW, Van Der Wielen M, Perez JL,
et al. Efficacy and safety of a booster dose of the meningococcal A, C,
W, Y-tetanus toxoid conjugate vaccine administered 10 years after
primary vaccination and long-term persistence of tetanus toxoid

38

Gezondheidsraad | Nr. 2022/21

2

40

Literatuur

conjugate or polysaccharide vaccine. Hum Vaccin Immunother 2020;
82

84

85

Knuf M, Kieninger-Baum D, Habermehl P, Muttonen P, Maurer H, Vink

Haemophilus influenzae type b disease in the Netherlands (2003-16): a

P, et al. A dose-range study assessing immunogenicity and safety of

case-control study. Lancet Infect Dis 2018; 18(7): 749-757.
88

Fernandez J, Levine OS, Sanchez J, Balter S, LaClaire L, Feris J, et al.

Y tetanus toxoid conjugate (MenACWY-TT) vaccine administered in the

Prevention of Haemophilus influenzae type b colonization by

second year of life and in young children. Vaccine 2010; 28(3):

vaccination: correlation with serum anti-capsular IgG concentration. J

744-753.

Infect Dis 2000; 182(5): 1553-1556.

de Voer RM, Mollema L, Schepp RM, de Greeff SC, van Gageldonk

89

Ladhani S, Slack MP, Heys M, White J, Ramsay ME. Fall in

PG, de Melker HE, et al. Immunity against Neisseria meningitidis

Haemophilus influenzae serotype b (Hib) disease following

serogroup C in the Dutch population before and after introduction of the

implementation of a booster campaign. Arch Dis Child 2008; 93(8):

meningococcal c conjugate vaccine. PLoS One 2010; 5(8): e12144.

665-669.

Duintjer Tebbens RJ, Pallansch MA, Chumakov KM, Halsey NA, Hovi T,

90

Morris SK, Moss WJ, Halsey N. Haemophilus influenzae type b

Minor PD, et al. Expert review on poliovirus immunity and transmission.

conjugate vaccine use and effectiveness. Lancet Infect Dis 2008; 8(7):

Risk Anal 2013; 33(4): 544-605.

435-443.

van der Maas NA, Mollema L, Berbers GA, van Rooijen DM, van der

91

Takala AK, Eskola J, Leinonen M, Käyhty H, Nissinen A, Pekkanen E,

Avoort HG, Conyn-Van Spaendonck MA, et al. Immunity against

et al. Reduction of oropharyngeal carriage of Haemophilus influenzae

poliomyelitis in the Netherlands, assessed in 2006 to 2007: the

type b (Hib) in children immunized with an Hib conjugate vaccine. J

importance of completing a vaccination series. Euro Surveill 2014;

Infect Dis 1991; 164(5): 982-986.
92

Barbour ML, Mayon-White RT, Coles C, Crook DW, Moxon ER. The

Abbink F, Buisman AM, Doornbos G, Woldman J, Kimman TG,

impact of conjugate vaccine on carriage of Haemophilus influenzae

Conyn-van Spaendonck MA. Poliovirus-specific memory immunity in

type b. J Infect Dis 1995; 171(1): 93-98.

seronegative elderly people does not protect against virus excretion. J
Infect Dis 2005; 191(6): 990-999.

39

Monge S, Hahné SJ, de Melker HE, Sanders EA, van der Ende A, Knol
MJ. Effectiveness of the DTPa-HBV-IPV/Hib vaccine against invasive

19(7): 20705.
86

87

16(6): 1272-1279.

one dose of a new candidate meningococcal serogroups A, C, W-135,

83

Evaluatie schema Rijksvaccinatieprogramma | pagina 40 van 46

Gezondheidsraad | Nr. 2022/21

93

Mohle-Boetani JC, Ajello G, Breneman E, Deaver KA, Harvey C,
Plikaytis BD, et al. Carriage of Haemophilus influenzae type b in

2

41

Literatuur

children after widespread vaccination with conjugate Haemophilus

Evaluatie schema Rijksvaccinatieprogramma | pagina 41 van 46

99

influenzae type b vaccines. Pediatr Infect Dis J 1993; 12(7): 589-593.
94

Charania NA, Moghadas SM. Modelling the effects of booster dose

J Infect Dis 2021; 224(12 Suppl 2): S343-s351.
100

95

Wang Z, Röst G, Moghadas SM. Delay in booster schedule as a control

surface antigen: systematic review and meta-analysis. Bmj 2006;

parameter in vaccination dynamics. J Math Biol 2019; 79(6-7): 2157-

332(7537): 328-336.
WHO. Hepatitis B vaccines: WHO position paper, July 2017 Recommendations. Vaccine 2019; 37(2): 223-225.
103

Steens A, Bergsaker MA, Aaberge IS, Rønning K, Vestrheim DF.

type b (Hib) conjugate vaccine and antibody persistence in young

Prompt effect of replacing the 7-valent pneumococcal conjugate

children from the United Kingdom who were primed with acellular or

vaccine with the 13-valent vaccine on the epidemiology of invasive

whole-cell pertussis component-containing Hib combinations in infancy.

pneumococcal disease in Norway. Vaccine 2013; 31(52): 6232-6238.
104

Galanis I, Lindstrand A, Darenberg J, Browall S, Nannapaneni P,

Barug D, Berbers GAM, van Houten MA, Kuijer M, Pronk I, Knol MJ, et

Sjöström K, et al. Effects of PCV7 and PCV13 on invasive

al. Infant antibody levels following 10-valent pneumococcal-protein D

pneumococcal disease and carriage in Stockholm, Sweden. Eur Respir

conjugate and DTaP-Hib vaccinations in the first year of life after

J 2016; 47(4): 1208-1218.

maternal Tdap vaccination: An open-label, parallel, randomised

105

Ladhani SN, Andrews N, Ramsay ME. Summary of evidence to reduce

controlled trial. Vaccine 2020; 38(29): 4632-4639.

the two-dose infant priming schedule to a single dose of the 13-valent

Steens A, Stanoeva KR, Knol MJ, Mariman R, de Melker HE, van

pneumococcal conjugate vaccine in the national immunisation

Sorge NM. Increase in invasive disease caused by Haemophilus

programme in the UK. Lancet Infect Dis 2021; 21(4): e93-e102.

influenzae b, the Netherlands, 2020 to 2021. Euro Surveill 2021;
26(42): 2100956.

40

102

Southern J, McVernon J, Gelb D, Andrews N, Morris R, Crowley-Luke

Clin Vaccine Immunol 2007; 14(10): 1328-1333.

98

Lee C, Gong Y, Brok J, Boxall EH, Gluud C. Effect of hepatitis B
immunisation in newborn infants of mothers positive for hepatitis B

A, et al. Immunogenicity of a fourth dose of Haemophilus influenzae

97

101

b. BMC Public Health 2017; 17(1): 705.

2182.
96

Van Damme P. Hepatitis B Vaccines, in Plotkin’s Vaccines.
Philadelphia: Elsevier; 2018.

vaccination schedules and recommendations for public health
immunization programs: the case of Haemophilus influenzae serotype

Pattyn J, Hendrickx G, Vorsters A, Van Damme P. Hepatitis B Vaccines.

Gezondheidsraad | Nr. 2022/21

106

Choi YH, Andrews N, Miller E. Estimated impact of revising the
13-valent pneumococcal conjugate vaccine schedule from 2+1 to 1+1

2

42

Literatuur

107

Evaluatie schema Rijksvaccinatieprogramma | pagina 42 van 46

in England and Wales: A modelling study. PLoS Med 2019; 16(7):

vaccination in Europe: Overview and key determinants for current and

e1002845.

future considerations. Pathog Glob Health 2022; 116(2): 85-98.

Goldblatt D, Southern J, Andrews NJ, Burbidge P, Partington J, Roalfe

113

L, et al. Pneumococcal conjugate vaccine 13 delivered as one primary
and one booster dose (1 + 1) compared with two primary doses and a

108

109

112

Findlow H, Borrow R. Interactions of conjugate vaccines and

controlled trial. Lancet Infect Dis 2018; 18(2): 171-179.

226-230.

Gezondheidsraad. Gezondheidsraad. Vaccinatie tegen

115

SmPC. samenvatting van de productkenmerken - Nimenrix. https://

meningokokken. Den Haag, 2018; publicatienr. 2018/28.

www.ema.europa.eu/en/documents/product-information/nimenrix-epar-

Marshall HS, McMillan M, Koehler AP, Lawrence A, Sullivan TR,

product-information_nl.pdf.
116

Burrage M, Robinson A, Borrow R, Andrews N, Southern J, Findlow J,

Carriage in Adolescents in Australia. N Engl J Med 2020; 382(4):

et al. Effect of vaccination with carrier protein on response to

318-327.

meningococcal C conjugate vaccines and value of different

MacLennan JM, Rodrigues CMC, Bratcher HB, Lekshmi A, Finn A,

immunoassays as predictors of protection. Infect Immun 2002; 70(9):

Oliver J, et al. Meningococcal carriage in periods of high and low

4946-4954.
117

Tashani M, Alfelali M, Barasheed O, Alqahtani AS, Heron L, Wong M, et

UKMenCar1-4 cross-sectional survey results. Lancet Infect Dis 2021;

al. Effect of Tdap upon antibody response to meningococcal

21(5): 677-687.

polysaccharide when administered before, with or after the quadrivalent

Watle SV, Caugant DA, Tunheim G, Bekkevold T, Laake I, Brynildsrud

meningococcal TT-conjugate vaccine (coadministered with the

OB, et al. Meningococcal carriage in Norwegian teenagers: strain

13-valent pneumococcal CRM197-conjugate vaccine) in adult Hajj

characterisation and assessment of risk factors. Epidemiol Infect 2020;

pilgrims: A randomised controlled trial. Vaccine 2018; 36(29): 4375-

148: e80.

4382.

Martinón-Torres F, Taha MK, Knuf M, Abbing-Karahagopian V, Pellegrini
M, Bekkat-Berkani R, et al. Evolving strategies for meningococcal

41

114

co-administered vaccines. Hum Vaccin Immunother 2016; 12(1):

invasive meningococcal disease incidence in the UK: comparison of

111

2022; publicatienr. 2022/20.

booster (2 + 1) in UK infants: a multicentre, parallel group randomised

MacLennan JM, et al. Meningococcal B Vaccine and Meningococcal

110

Gezondheidsraad. Aanpassing doses HPV-vaccinatie. Den Haag,

Gezondheidsraad | Nr. 2022/21

118

Ohm M, Knol MJ, Vos ERA, Bogaard MJM, van Rooijen DM, Sanders
EAM, et al. Seroprevalence of meningococcal ACWY antibodies across

2

43

Literatuur

the population in the Netherlands: Two consecutive surveys in 2016/17

Evaluatie schema Rijksvaccinatieprogramma | pagina 43 van 46

125

and 2020. Vaccine 2022; 40(1): 59-66.
119

Ohm M, Hahné SJM, van der Ende A, Sanders EAM, Berbers GAM,

rijksvaccinatieprogramma.nl/vaccinaties/vaccinatieschema/afwijken
126

Ruijs WLM, et al. Vaccine impact and effectiveness of meningococcal
serogroup ACWY conjugate vaccine implementation in the Netherlands:

120

https://www.rivm.nl/hpv-humaan-papillomavirus/hpv-vaccinatie.
127

2180.

Haag: Ministerie van Volksgezondheid, Welzijn en Sport; 2021.

Pluijmaekers A, de Melker H. The National Immunisation Programme in

128

et al. Microneedle Systems for Vaccine Delivery: the story so far.

Rijksvaccinatieprogramma in Nederland. Surveillance en

Expert Rev Vaccines 2020; 19(12): 1153-1166.
129

Schipper P. Towards controlled microneedle-mediated intradermal
immunization. 2019. https://hdl.handle.net/1887/74049.

130

RIVM. RVP-richtlijn uitvoering voor Bonaire, Sint Eustatius en Saba.

van Ooijen M. Reactie op adviezen vaccinatiestelsel 33875361031540-PG [Kamerbrief]. VWS. 2022.

https://rijksvaccinatieprogramma.nl/rvp-richtlijn-uitvoering-voor-bonaire-

131

RIVM. Gele koorts. RIVM: https://www.rivm.nl/gele-koorts.

st-eustatius-en-saba.

132

RIVM. Tekenencefalitis (TBE). RIVM: https://www.rivm.nl/

Gezondheidsraad. Vaccinatie tegen waterpokken. Den Haag, 2020;
publicatie nr. 2020/19.

tekenencefalitis.
133

Paniz-Mondolfi AE, Tami A, Grillet ME, Márquez M, Hernández-Villena
J, Escalona-Rodríguez MA, et al. Resurgence of Vaccine-Preventable

124

Hossain MK, Ahmed T, Bhusal P, Subedi RK, Salahshoori I, Soltani M,

the Netherlands. Surveillance and developments in 2020-2021. Het

2021-11-24t22: 12:07z.

123

Ministerie van Volksgezondheid, Welzijn en Sport. Verzoek
Opdrachtbrief GGDGHORNL inhaalcampagne HPV 18-26 jaar. Den

Milieu RIVM; 2021. http://hdl.handle.net/10029/625373. Geraadpleegd:

122

RIVM. HPV-vaccinatie buiten het Rijksvaccinatieprogramma. RIVM:

a nationwide surveillance study. Clin Infect Dis 2022; 74(12): 2173-

ontwikkelingen in 2020-2021. Rijksinstituut voor Volksgezondheid en

121

RIVM. Afwijken van Rijksvaccinatieprogramma. https://

Gezondheidsraad. Vaccinatie tegen rotavirus 2021. Den Haag:
Gezondheidsraad 2021; publicatie nr. 2021/32.

134

van Ooijen M. Stand van zaken rotavirus-, griep- en HPV-vaccinatie

Diseases in Venezuela as a Regional Public Health Threat in the

3370557-1029344-PG [Kamerbrief]. https://www.rijksoverheid.nl/

Americas. Emerg Infect Dis 2019; 25(4): 625-632.

documenten/kamerstukken/2022/05/23/kamerbrief-over-stand-van-

RIVM. RVP-richtlijn Uitvoering Rijksvaccinatieprogramma. 2022. https://

zaken-rotavirus-griep-en-hpv-vaccinatie.

rijksvaccinatieprogramma.nl/inhaalschema.

42

Gezondheidsraad | Nr. 2022/21

2

44

Literatuur

135

Evaluatie schema Rijksvaccinatieprogramma | pagina 44 van 46

GGD. Vaccinaties op maat - Gezondheid voor iedereen. https://www.
vaccinatiesopmaat.nl/.

136

RIVM. Vaccinaties op maat. https://www.rivm.nl/vaccinaties-op-maat.

137

Gedragscode Gezondheidsonderzoek. https://www.coreon.org/
gedragscode-gezondheidsonderzoek-herzien/.

43

Gezondheidsraad | Nr. 2022/21

2

45

Commissie

Evaluatie schema Rijksvaccinatieprogramma | pagina 45 van 46

Commissie en geraadpleegd deskundigena
Samenstelling Commissie Vaccinaties bij het advies Evaluatie schema

•

Rijksvaccinatieprogramma

drs. E. Vlaanderen, arts maatschappij & gezondheid, stafarts, jeugdarts, GGD Hollands Noorden,
Alkmaar

•

prof. dr. G.A. Zielhuis, emeritus hoogleraar epidemiologie, Radboudumc, Nijmegen, voorzitter

•

drs. M.W.H. van Beek, klinisch geriater, Catharina Ziekenhuis, Eindhoven

•

prof. dr. J. Berkhof, hoogleraar epidemiologie en biostatistiek, Amsterdam UMC

•

dr. R. van der Graaf, associate professor Medische Ethiek, UMC Utrecht

•

dr. N.G. Hartwig, kinderarts-infectioloog, Franciscus Gasthuis & Vlietland

•

prof. dr. C.J.P.A. Hoebe, hoogleraar sociale geneeskunde en infectieziektebestrijding,

Waarnemersa

Maastricht UMC, GGD Zuid-Limburg

•

prof. dr. ir. T. Smid, Amsterdam UMC

dr. J.A.R. van den Hoek, reizigersgeneeskundige en gepensioneerd arts-infectieziektebestrijding,

•

dr. S. Knies, Zorginstituut Nederland, Diemen

Amsterdam

•

dr. J.M. van der Waal, Zorginstituut Nederland, Diemen

dr. F.J. Meijman, gepensioneerd huisarts en emeritus hoogleraar medische publiekscommunicatie,

•

E. van Daalen, VWS, Den Haag

Amsterdam

•

A. van der Wal, VWS, Den Haag

prof. dr. J.M. Prins, hoogleraar Inwendige Geneeskunde, hoofd afdeling Inwendige Geneeskunde,

•

drs. J.M. Hament, Centrum Infectieziektebestrijding, RIVM, Bilthoven

•

•

•

•

dr. H.E. de Melker, afdelingshoofd epidemiologie en surveillance RVP, Centrum
Infectieziektebestrijding, RIVM, Bilthoven, structureel geraadpleegd deskundige

•

prof. dr. R. Sanders, hoogleraar experimentele vaccinologie, Amsterdam UMC, structureel
geraadpleegd deskundige

Amsterdam UMC
•

dr. S. Schoenmakers, gynaecoloog (perinatoloog), Erasmus MC, Rotterdam

Secretarissen

•

prof. dr. C. Schultsz, arts-microbioloog, hoogleraar Global Health, Afdeling Global Health en

•

dr. R. Hofman, Gezondheidsraad, Den Haag

Afdeling Medische Microbiologie, Amsterdam UMC-AMC

•

dr. K. Groeneveld, Gezondheidsraad, Den Haag

a

Geraadpleegde deskundigen worden door de commissie geraadpleegd vanwege hun deskundigheid.
Geraadpleegde deskundigen en waarnemers hebben spreekrecht tijdens de vergadering. Ze hebben geen
stemrecht en dragen geen verantwoordelijkheid voor de inhoud van het advies van de commissie.

44

Gezondheidsraad | Nr. 2022/21

2

46

De Gezondheidsraad, ingesteld in 1902, is een adviesorgaan met als taak de regering en het parlement ‘voor te lichten over de stand der wetenschap
ten aanzien van vraagstukken op het gebied van de volksgezondheid en het gezondheids(zorg)onderzoek’ (art. 22 Gezondheidswet).
De Gezondheidsraad ontvangt de meeste adviesvragen van de bewindslieden van Volksgezondheid, Welzijn en Sport; Infrastructuur en Waterstaat;
Sociale Zaken en Werkgelegenheid en Landbouw, Natuur en Voedselkwaliteit. De raad kan ook op eigen initiatief adviezen uitbrengen,
en ontwikkelingen of trends signaleren die van belang zijn voor het overheidsbeleid.
De adviezen van de Gezondheidsraad zijn openbaar en worden als regel opgesteld door multidisciplinaire commissies van – op persoonlijke titel
benoemde – Nederlandse en soms buitenlandse deskundigen.

U kunt dit document downloaden van www.gezondheidsraad.nl.
Deze publicatie kan als volgt worden aangehaald:
Gezondheidsraad. Evaluatie schema Rijksvaccinatieprogramma.
Den Haag: Gezondheidsraad 2022; publicatienr. 2022/21.
Auteursrecht voorbehouden

45

Gezondheidsraad | Nr. 2022/21

2