Tweede Kamer der Staten-Generaal

2

Vergaderjaar 2014–2015

21 501-07

Raad voor Economische en Financiële Zaken

Nr. 1191

BRIEF VAN DE MINISTER VAN ECONOMISCHE ZAKEN
Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal
Den Haag, 6 november 2014
Nederland investeert in internationale samenwerking op het gebied van
onderzoek, ontwikkeling en innovatie. Zo krijgen Nederlandse bedrijven
en kennisinstellingen toegang tot de kennis van buitenlandse bedrijven en
organisaties met positieve externe effecten voor de Nederlandse
economie als gevolg. Internationale innovatie instrumenten waarin
Nederland in de afgelopen jaren heeft geparticipeerd zijn Eurostars1,
Eureka-clusters en Joint Technology Initiatives (JTI’s)2, Eurekainnovatieprojecten3 en de regelingen Geïndustrialiseerde Landen en

1

Eurostars ondersteunt met name het hightech-MKB dat wil samenwerken met partners uit
andere landen. Eurostars is een Joint Programme op basis van Art. 185 EU-Verdrag en een
geïntegreerd onderdeel van H2020-maatregelen ter ondersteuning van het R&D-georiënteerde
MKB. Eurostars-2 geeft m.i.v. 2014 vervolg aan het Eurostars-programma van de periode
2007–2013. Voor Eurostars stelt het Ministerie van EZ een bedrag beschikbaar van jaarlijks
ongeveer € 13 miljoen. De EU verhoogt dat bedrag met een top-up van 33%.
2
De Eureka-clusters en de Joint Technology Initiatives (JTI’s) dragen bij aan de totstandkoming
van strategische netwerken van industrie en kennisinfrastructuur over geheel Europa.
Nederland is actief in het JTI ECSEL en de Eureka-clusters CATRENE en ITEA3 en hun respectievelijke voorgangers (JESSI, MEDEA+ en ITEA1- en 2). De initiatieven zijn een belangrijk
onderdeel van het innovatiecontract van de topsector Hightech Systemen en Materialen
(HTSM). CATRENE betreft onderzoek op het gebied van de micro- en nano-elektronica; ITEA3 is
gericht op software voor software-intensieve diensten en systemen. De Eureka-clusters sluiten
inhoudelijk aan op JTI ECSEL (Electronics Components and Systems for European Leadership),
dat in 2014 in de plaats is gekomen van de JTI’s ENIAC (nano-elektronica) en ARTEMIS
(embedded systemen). Voor deze programma’s is in Nederland een budget van jaarlijks € 40
miljoen beschikbaar, plus een EU top-up van 50% voor de JTI’s.
3
Eureka-innovatieprojecten (ook wel: Individuele Projecten) ondersteunen bedrijven die met een
buitenlandse partner samenwerken aan marktgericht onderzoek en ontwikkeling, ongeacht
bedrijfsomvang of economische sector. Sinds 2012 is hiervoor in Nederland geen budget meer
beschikbaar. Nederland heeft de trend van de laatste jaren onder Eureka-landen gevolgd door
middelen te verschuiven van de Eureka-innovatieprojecten naar Eurostars.

kst-21501-07-1191
ISSN 0921 - 7371
’s-Gravenhage 2014

Tweede Kamer, vergaderjaar 2014–2015, 21 501-07, nr. 1191

1

Opkomende Markten4. De meerderheid van deze instrumenten wordt
uitgevoerd in het kader van Eureka5 en/ of de Europese Unie. Het kabinet
acht het van belang om de effectiviteit van subsidieregelingen goed in
kaart te brengen door middel van periodieke evaluaties. Eind 2013 is aan
het onderzoeksbureau Panteia/EIM de opdracht gegeven om onderzoek uit
te voeren naar de doeltreffendheid, de doelmatigheid, het doelgroepbereik en de uitvoering van deze instrumenten. Bijgaand treft u het
rapport van het evaluatie onderzoek Eureka en Eurostars over de periode
2008–20126.
Context onderzoek
Er zijn al eerder internationale studies verricht die relevant zijn voor deze
evaluatie. Deze studies beschrijven de effecten van één of meer van de
geëvalueerde instrumenten. De onderzoekers bespreken deze studies in
dit evaluatierapport en noemen als belangrijkste conclusies:
– Een econometrische studie van Applied Economics (2010) laat zien dat
deelname aan Eureka-projecten leidt tot € 2,8 miljard extra omzet pet
jaar en een toename van de werkgelegenheid met 15.000 banen per
jaar.
– Een studie van Bayona-Sáez & García-Marco (2010) toont aan dat
deelnemers aan Eureka-projecten een jaar na afronding ervan
positieve effecten hebben op bedrijfsprestaties in termen van
rentabiliteit.
– Uit een studie van DAMVAD (2012) blijkt dat bedrijven in de jaren na
hun Eureka-projecten hoger scoorden op omzet en export dan
bedrijven die niet hebben deelgenomen aan Eureka-projecten.
– Een promotieonderzoek van Sissiko (2013) laat zien dat Franse
bedrijven die deelnemen in Eureka-projecten een stijging laten zien
van de totale factorproductiviteit in de periode van 3 jaar na deelname.
Daarnaast zijn er eerder evaluaties uitgevoerd van de JTI’s ARTEMIS en
ENIAC7 en het het Eureka-cluster CATRENE8. Daarbij is geconstateerd dat
deze instrumenten van strategisch belang zijn en bijdragen aan een
internationaal gelijk speelveld. Bovendien blijkt dat het opstellen en
volgen van een Europese strategische agenda door bedrijven, overheden
en kennisinstellingen cruciaal is voor het behoud van hun concurrentiepositie en het marktaandeel. In de voorliggende evaluatie is uitsluitend
gekeken naar de Nederlandse deelnemers aan de subsidieregelingen.
Effecten van de internationale innovatie-instrumenten
Het onderzoek bestaat uit een kwantitatief en een kwalitatief deel. In het
kwalitatieve deel van de evaluatie zijn de effecten van de regelingen
onderzocht middels een telefonische enquête en diepte-interviews. De
antwoorden van aanvragers bij wie subsidie is toegekend zijn vergeleken
met die van afgewezen aanvragers. Uit het kwalitatieve onderzoek volgt
4

De regelingen Geïndustrialiseerde Landen en Opkomende Markten richten zich op technologische samenwerking met partners uit specifieke niet-Eureka-landen. Ook voor deze regelingen
is sinds 2012 geen budget meer beschikbaar, aangezien ze niet meer aansluiten op het
EZ-innovatiebeleid. In plaats van regelingen die zich richten op regio’s of specifieke landen, is
het beleid gericht op generieke ondersteuning of op topsectoren.
5
Eureka is een intergouvernementeel netwerk van 40 landen, met participatie van de Europese
Commissie, en ondersteunt internationale samenwerking van innovatieve bedrijven om
economische groei en werkgelegenheid te genereren in Europa.
6
Raadpleegbaar via www.tweedekamer.nl
7
Götzeler. M., W. Arden, J. Dormoy, M. Jansz, T. Luukkonen, C. de Prost, A. SangiovanniVincentelli, & C.D. Wright (2013), Second interim- Evaluation of the ARTEMIS and ENIAC Joint
Technology Initiatives, May 2013.
8
Arden, W., C. de Prost, M. Jansz, H. Reichl (2013), Assessment of the EUREKA Programme
CATRENE, Final Report, 27 March 2013, Brussels.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2014–2015, 21 501-07, nr. 1191

2

dat het ontvangen van subsidie bedrijven ondersteunt in het tijdig en
volledig uitvoeren van R&D-projecten in samenwerking met de meest
geschikte internationale partners. Van de bedrijven met een afgewezen
aanvraag geeft namelijk 91% aan dat het project geen doorgang heeft
kunnen vinden of vertraagd, afgeslankt en/of in andere vorm is uitgevoerd. De evaluatie laat bovendien zien dat de ontwikkeling van het aantal
eigen R&D-medewerkers en van de R&D-uitgaven significant gunstiger is
bij de bedrijven met een toegewezen aanvraag ten opzichte van bedrijven
met een afgewezen aanvraag. Voorts stellen de onderzoekers dat ten
minste 80% van de aanvragers heeft aangegeven dat deelname leidt tot
de verwerving van waardevolle technologische kennis, verbreding van
technologische toepassingen, waardevolle nieuwe samenwerkingspartners, een betere kwaliteit van internationale technologische samenwerking en/of versterking van de concurrentiepositie.
De overgrote meerderheid van de aanvragers geeft aan dat de regelingen
leiden tot meer en betere samenwerking met buitenlandse partners. Het
gegeven dat ook 70% van de afgewezen aanvragers aangeeft dat het
aantal internationale samenwerkingspartners is gestegen, kan worden
verklaard door de positieve werking die uitgaat van het aanvraagproces.
Volgens de onderzoekers hebben bedrijven op het moment van afwijzing
immers al geschikte samenwerkingspartners gevonden, de innovatie
uitgedacht en concrete stappen op papier gezet. Vanzelfsprekend kan
geen aanvraagproces georganiseerd worden zonder subsidie in het
verschiet.
Doelgroepbereik en hoog aandeel MKB
Met de instrumenten zijn tussen 2008 – 2012 in totaal 851 deelnames
ondersteund van 406 verschillende Nederlandse bedrijven en organisaties, verdeeld over 304 projecten. De regelingen ondersteunen in
Europees verband de excellente internationale
R&D-samenwerkingsprojecten en dragen zo bij aan een aantrekkelijk
klimaat voor innovatieve ondernemers ter verbetering van de Europese en
de Nederlandse concurrentiekracht.
De evaluatie toont dat het MKB-aandeel in de instrumenten hoog is. Het
MKB-aandeel in de instrumenten varieert van 54% (JTI’s) tot 80%
(Eurostars) van de deelnemers. Positief is dat bij de JTI’s en Eurekaclusters respectievelijk 54% en 55% van de deelnemers tot het MKB
gerekend kan worden. Door MKB-bedrijven te betrekken bij de omvangrijke cluster- en JTI-projecten, kunnen zij uitblinken in hun specifieke
kwaliteiten en hoogwaardige werkgelegenheid genereren.
Uitvoering RVO.nl goed beoordeeld
Meer dan de helft van de geënquêteerde bedrijven en organisaties heeft
gebruik gemaakt van de mogelijkheid om hun aanvraag vooraf te
bespreken met een adviseur van RVO.nl. De toegevoegde waarde van de
adviezen werd door liefst 96% als «goed» beoordeeld. Ook de activiteiten
die RVO.nl ondernam om Nederlandse bedrijven in contact te brengen
met buitenlandse partners werd door 84% van de aanvragers positief
beoordeeld. Een aandachtspunt dat opgepakt zal worden is dat de
overzichtelijkheid van de informatie op de website minder goed werd
beoordeeld.
Daling administratieve lasten
De onderzoekers geven aan dat de administratieve lasten variëren van
0,6% van het subsidiebudget voor de Eureka-clusters tot 2,8% voor

Tweede Kamer, vergaderjaar 2014–2015, 21 501-07, nr. 1191

3

Eurostars. In 2009 waren de administratieve lasten voor Eurostars 4,9%.
De afname van 2,1% is een signaal dat de voortdurende inspanningen in
nationaal en internationaal verband om het aanvraagproces eenvoudiger
te maken effectief zijn.
Lessen voor toekomstige evaluaties
De doelstelling van de empirische (kwantitatieve) effectenanalyse was om
de effecten van de subsidies op de R&D-uitgaven van de betreffende
regelingen te onderzoeken. De onderzoekers hebben dat gedaan door te
kijken naar hoogte van loonuitgaven voor speur- en ontwikkelingswerk
(S&O-loonuitgaven), gebaseerd op de veronderstelling dat een
R&D-subsidie zou leiden tot hogere S&O-loonuitgaven bij deelnemende
bedrijven en organisaties. De onderzoekers geven aan dat op basis van
deze empirische effectenanalyses niet te concluderen valt welke invloed
de onderzochte regelingen hebben op de S&O-loonuitgaven. De onderzoekers geven aan dat daar meerdere mogelijke verklaringen voor zijn,
waaronder gebrek aan beschikbare waarnemingen en bepaalde aannames
die zijn gemaakt bij de toepassing van de kwantitatieve onderzoeksmethode. Wel zijn uit het onderzoek voor toekomstige evaluaties lessen te
trekken die betrekking hebben op de implementatie van de adviezen van
de Commissie Theeuwes9, zoals met name:
– Bij het gebruik van een econometrische methode moet er rekening
worden gehouden met de grootte van de beschikbare databestanden.
De onderzoekers geven aan dat het bij de gebruikte econometrische
onderzoeksmethode een probleem vormde dat het aantal beschikbare
waarnemingen klein was.
– De score die de samenwerkingsprojecten na indiening krijgen
toebedeeld hoeft geen goede verklarende waarde te zijn voor de
hoogte van S&O-loonuitgaven van bedrijven.
Deze lessen worden verankerd in de EZ-evaluatiepraktijk voor toekomstige
evaluaties.
Beleidsmatig vervolg
Naar aanleiding van deze evaluatie is het kabinet is voornemens:
– De inzet op de Eureka-clusters ITEA en CATRENE en de JTI ECSEL (die
ENIAC en ARTEMIS in 2014 heeft opgevolgd) te continueren. Zoals
blijkt uit de evaluatie en is vastgelegd in het innovatiecontract van
topsector HTSM, spelen deze programma’s een bepalende rol bij het
versterken van de internationale concurrentiepositie van Nederlandse
bedrijven;
– De ondersteuning van m.n. MKB-bedrijven voort te zetten in het
uitvoeren van internationale R&D-projecten via Eurostars. Met
Eurostars worden Nederlandse MKB-bedrijven in staat gesteld
waardevolle nieuwe technologische kennis te ontwikkelen met de
internationale samenwerkingspartners die de beste technologische of
commerciële vooruitzichten bieden. Onlangs bleek dat Nederlandse
MKB-bedrijven in de eerste en tweede call van het H2020 SMEinstrument achter bleven bij andere landen met het verkrijgen van
subsidies. Het kabinet zet erop in om ondersteuning voor R&Dprojecten van MKB-bedrijven in internationaal verband te bevorderen;
– In de Compatibiliteitswet is vastgelegd dat de vervaltermijn van een
subsidieregeling maximaal vijf jaar bedraagt. Een verlenging van de
vervaltermijn van Titel 3.7 (Eurostarsprojecten) en Titel 3.8 (Internationaal innoveren) van de Regeling nationale EZ-subsidies ligt op basis
9

Theeuwes, J., W. Hassink, B. van der Klaauw, M. van Maasacker, B. Straathof, T. Dirkmaat, T.
Gelissen, J, Heijs, L. Klomp, Durf te Meten – Eindrapport Expertwerkgroep Effectmeting,
november 2012.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2014–2015, 21 501-07, nr. 1191

4

–

–

van deze evaluatie voor de hand en zal te zijner tijd worden voorgehangen.
Geen nieuw budget beschikbaar te stellen voor de Eurekainnovatieprojecten, maar de regeling nog niet te schrappen. De
tanende internationale belangstelling voor de Eurekainnovatieprojecten heeft ertoe geleid dat in de Eureka Strategische
Roadmap 2014 – 2020 is vastgelegd dat het programma vernieuwd zal
worden om beter tegemoet te komen aan de behoeften van de
deelnemende bedrijven en landen.
De regelingen Opkomende Markten en Geïndustrialiseerde Landen
definitief te schrappen, tevens in het kader van de inzet om het aantal
subsidies te verminderen. Deze regelingen passen daarnaast niet meer
in het huidige EZ-beleid. Bovendien zijn er geen internationale studies
gedaan naar deze instrumenten die additionele informatie verschaffen
over de effectiviteit ervan ten opzichte van de huidige evaluatie. De
inzet is om middels generieke instrumenten R&D-samenwerking met
opkomende markten of geïndustrialiseerde landen te blijven ondersteunen, bijvoorbeeld via het Innovatiekrediet.

De Minister van Economische Zaken,
H.G.J. Kamp

Tweede Kamer, vergaderjaar 2014–2015, 21 501-07, nr. 1191

5