Voortgang actieplan stalbranden
Vastgesteld in de stuurgroep van dinsdag 17 november 2015
Actieplan stalbranden 2012-2016
Het actieplan loopt sinds 2012 en wordt afgerond op 31 december 2016. In 2012 zijn een aantal acties
afgesproken. Door de samenwerking van de deelnemers aan het actieplan is brandveiligheid van
veestallen hoger op de agenda gekomen. Dat geldt voor de veehouders, maar ook voor de adviseurs
die op het erf komen. De voortgang van de verschillende actiepunten wordt beschreven. In 2016 is het
laatste jaar van het actieplan. Aan het eind van het jaar evalueren we de activiteiten die ondernomen
zijn en of ze een effect hebben gehad op brandveiligheid van veestallen. Ook wordt er een besluit
genomen of en in welke vorm we de samenwerking voortzetten.
In deze voortgangsrapportage worden alle punten uit het actieplan genoemd. De punten B 4 en C1 en
C6 zijn van toepassing voor nieuwe stallen. De overige punten zijn van toepassing op zowel
bestaande als nieuwe stallen.

A) Activiteit; een brandveilige bedrijfsvoering
Doel: het vergroten en het verspreiden van parate kennis over hoe stalbranden kunnen worden
voorkomen en hoe bij een eventuele brand de gevolgen kunnen worden beperkt.

1. Voorgenomen actie; opschalen praktijknetwerken.
Het praktijknetwerk voor varkens is opgeschaald naar rundvee en kippen. DLV heeft deze
praktijknetwerken begeleid en uitgevoerd. Het Ministerie van EZ heeft deze praktijknetwerken mede
gefinancierd. In deze praktijknetwerken hebben veehouders voor hun sector bekeken hoe ze de
brandveiligheid op het bedrijf kunnen vergroten. Dat hebben ze gedaan voor het ontwerp van nieuwe
stallen, maar ze hebben ook gekeken hoe ze de brandveiligheid van bestaande stallen kunnen
vergroten.

2. Voorgenomen actie; 5-10 themabijeenkomsten per jaar.
De volgende bijeenkomsten zijn sinds de start van het actieplan georganiseerd;
11 algemene bijeenkomsten
13 bijeenkomsten voor de rundveehouderij
4 bijeenkomsten voor de varkenshouders
4 bijeenkomsten voor de pluimveehouderij
1 bijeenkomsten voor konijnenhouderij
2 bijeenkomsten paardenhouderij
De bijeenkomsten dragen er toe bij dat het bewustzijn van de veehouders wordt vergroot.
De bijeenkomsten worden door de deelnemers goed gewaardeerd. Het aantal deelnemers varieert
tussen de 6 en de 75. Bij algemene ledenvergaderingen van LTO is de opkomst wat groter. Sommige
bijeenkomsten worden sectorspecifiek (pluimvee, varkens en runderen) georganiseerd. De opkomst is
dan wat kleiner omdat het hier om studieclubs gaat. Het voordeel van deze sectorspecifieke
bijeenkomsten is dat er wat diepgaander op de desbetreffende sector ingegaan kan worden. Er wordt
in beeld gebracht welke maatregelen de sector kan nemen om brandveiligheid te bevorderen.
Het afgelopen jaar zijn ook een aantal bijeenkomsten georganiseerd in het bredere kader van
veiligheid op het erf. Deze bijeenkomsten worden op de boerderij zelf georganiseerd.
Dit leidt tot een beter begrip van de kritische factoren bij het ontstaan en bestrijding van brand.
LTO Nederland organiseert de bijeenkomsten. De verzekeraars en Brandweer Nederland verzorgen
de lezingen op de informatiebijeenkomsten. Soms wordt STIGAS (Stichting voor gezond werken in de
agrarische sector) ook bij de bijeenkomsten betrokken.
.
1

De informatievoorziening richt zich niet alleen op de veehouders zelf, maar ook op de erfbetreders. Zij
komen regelmatig op het erf en hebben een relatief grote invloed op de bedrijfsvoering van de
veehouders. Het gaat dan om adviseurs die boeren helpen met hun vergunning, vertegenwoordigers
van voerleveranciers, stallenbouwers, dierenartsen en bedrijfseconomische adviseurs. In oktober
2013 is in Den Bosch een bijeenkomst voor erfbetreders gehouden. Er waren +/- 100 aanwezigen.
Ook deze bijeenkomst is goed beoordeeld. In het voorjaar van 2016 organiseren we een tweede
bijeenkomst voor de periferie nu in het oostelijk veehouderijgebied.

3. Voorgenomen actie; 3 tot 5 nieuwsbrieven per jaar.
Er wordt gebruik gemaakt van de reguliere informatiekanalen voor veehouders en de erfbetreders.
Het thema staat uitgediept op de websites van de drie regionale LTO’s. Op deze websites staan onder
andere tips en tools om de brandveiligheid te vergroten.
De afgelopen jaren zijn een groot aantal artikelen over preventie van stalbranden verschenen in de
divers agrarische media. In Nieuwe Oogst, de Boerderij maar ook in sectorspecifieke vakbladen zoals
de Pluimveehouderij en de Kalverhouderij is de nodige aandacht aan het thema brandveiligheid
besteed.
De aanleiding voor de artikelen zijn divers; het starten van het Actieplan Stalbranden 2012 - 2016, het
advies van de stuurgroep aan de Staatsecretaris over aanpassing van het Bouwbesluit, het
voornemen tot aanpassing van de bouwregelgeving ,het ingaan van de nieuwe bouwregelgeving en
het introduceren van een speciale categorie voor brandveiligheid in de Maatlat Duurzame
Veehouderij. Ook komen in een aantal artikelen ondernemers aan het woord die door brand getroffen
zijn. In veel van deze artikelen staan tips en tools voor veehouders die het bewustzijn van de
veehouder op het gebied van brandveiligheid vergroten en handelingsperspectieven bieden.
Bijna elke stalbrand komt in de media. Vooral op sociale media en in de regionale kranten wordt daar
aandacht aan besteed. Regelmatig wordt verwezen naar het Actieplan Stalbranden. Soms is er ook
de ruimte om het actieplan toe te lichten. De conclusie is dat informatie goed verspreid is maar nog
niet altijd goed geland.
Veehouders houden zich met vele onderwerpen bezig. De dagelijkse bedrijfsvoering en de
economische resultaten staan voorop. Hoewel de gevolgen voor de dieren en de boer bij een brand
groot zijn, heeft het thema brandveiligheid niet altijd de hoogste prioriteit. Daarom blijft het belangrijk
bij herhaling te communiceren over het onderwerp.

4. Voorgenomen actie; ontwikkelen onderwijsmodule brandveiligheid.
Het blijkt niet eenvoudig om brandveiligheid opgenomen te krijgen in de reguliere onderwijsmodules
van het agrarisch onderwijs. De onderwijsprogramma’s zitten overvol. Door de
informatiebijeenkomsten en de praktijknetwerken is er materiaal beschikbaar om een onderwijsmodule
te maken. Op o.a. de middelbare agrarische school in Breda moeten leerlingen een ondernemersplan
schrijven. Eén van de aspecten die daarbij aan de orde komt is risicomanagement. De verzekeraars
verzorgen dit onderdeel, waarbij brandveiligheid een themaonderdeel is. Hoge school Van HallLarensteijn heeft een lector op het thema risicomanagement. Zover bekend is er geen betrokkenheid
van de lector met de agrarische onderwijsprogramma’s.

B) Brandveilige stallen voor mens en dier
Doel: Onderzoeken welke mogelijkheden er zijn om stallenbouw te verbeteren en de
samenwerking tussen verschillende betrokkenen bij een brand te verbeteren.

1. Voorgenomen actie; verbeteringsmogelijkheden samenwerking dierenarts en
brandweer bij brand en diergedrag bij brand.
De Koninklijke Nederlandse Maatschappij voor Dierengeneeskunde (KNMvD) is sinds een jaar
betrokken bij het Actieplan stalbranden en maakt deel uit van de werkgroep. In bijna alle gevallen is er
een dierenarts bij een brand aanwezig. Een steeds vaker voorkomend fenomeen is dat door
schaalvergroting en specialisatie in de diergeneeskundige zorg, dierenartsen op grotere afstand van
2

hun klanten in de veehouderij wonen. De KNMvD maakt samen met Brandweer Nederland een
protocol dat aangeeft hoe in het geval de vaste dierenarts van een veehouder ver weg woont, er bij
een brand, toch snel een dierenarts ter plaatse kan zijn.
Bij een brand zijn runderen vaak in veiligheid te brengen. Voor kippen, vleeskalveren en varkens is dat
in de meeste gevallen onmogelijk. In opdracht van het Ministerie van Economische Zaken heeft er
onderzoek plaatsgevonden naar euthanasie van dieren bij een stalbrand. Het toepassen van gas biedt
het meeste perspectief. Ook schuim is een alternatief dat geschikt is voor euthanasie van kippen
(WUR rapport 399; Welfare assessment of gas filled foam as an agent for killing poultry). Op dit
moment bespreekt NVWA raamcontracten om hier effectief mee om te kunnen gaan. Voor varkens en
kalveren is mede vanwege de mestkelders onder de stal, deze toepassing nog niet praktijkrijp.

2. Voorgenomen actie; kennisniveau bij stallenbouwer, gemeente en veehouder over
wet- en regelgeving vergroten.
Via de ledenbijeenkomsten van LTO Nederland, artikelen in de diverse vakbladen en de
bijeenkomsten voor de periferie, is het kennisniveau over regelgeving toegenomen. Voor vragen over
de regelgeving kunnen veehouders en andere betrokken terecht bij de Helpdesk Bouwregelgeving en
Brandveilig gebruik van het Ministerie van Binnenlandse Zaken en Koninkrijkrelaties (BZK).

3. Voorgenomen actie; onderzoek of het volgens Europees recht mogelijk is open
verwarmingssystemen te verbieden.
Open verwarmingsinstallaties in stallen vormen een risico op het ontstaan van brand. Na onderzoek
is gebleken dat het in strijd is met de Europese verordening om open verwarmingssystemen te
verbieden. Er is daarom voor gekozen om via voorlichting veehouders op het gevaar van deze
toestellen te wijzen. Vakbladen zijn actief benaderd om hier aandacht aan te besteden. We hebben
goede hoop dat er de komende maanden een artikel geplaatst wordt. Het gebruik van open
verwarmingssystemen komt nog het meeste voor in de pluimveehouderij. Gebaseerd op expert
judgement kan geconstateerd worden dat het gebruik van open verwarmingssystemen afneemt. De
systemen worden ook in bestaande stallen steeds vaker van een beveiliging tegen oververhitting
voorzien. Bij modernere stallen worden ze niet of nauwelijks meer gebruikt.

4. Voorgenomen actie; Gelijkwaardigheid van brandveiligheid bij grotere
brandcompartimenten > 2500 m2 .
Volgens het Bouwbesluit mogen er alleen brandcompartimenten (dat zijn ruimten die van elkaar
afgescheiden zijn door een brandwerende scheiding van 30 of 60 minuten volgens het bouwbesluit
2012) groter dan 2500m2 gebouwd worden als kan worden aangetoond dat de brandveiligheid
gelijkwaardig is aan die van een ruimte van 2500m2. Er zijn verschillen tussen gemeenten hoe deze
gelijkwaardigheid beoordeeld wordt. Het Nederlands Instituut voor Fysieke Veiligheid (NIFV) heeft in
opdracht van het Ministerie van BZK onderzoek gedaan naar de gelijkwaardigheid van brand bij
compartimenten groter dan 2500m2. Het onderzoek gaat uit van een risicobenadering en is inmiddels
afgerond. Het rapport “Risicovergelijking van stallen groter dan 2500m2” is te vinden op www.ifv.nl.
Uit het onderzoek volgt dat door het toepassen van extra brandveiligheidsmaatregelen grote
brandcompartimenten mogelijk zijn. Mede op het verzoek van de werkgroep van het Actieplan
stalbranden wordt er door het Nederlands Normalisatie Instituut een NEN-norm voor grotere
brandcompartimenten ontwikkeld. Het genoemde IFV-rapport is hiervoor een bouwsteen. De
bedoeling is dat deze NEN-norm wordt opgenomen in de bouwregelgeving.

C) Activiteit; Stimuleren van brandveilige stallen
Doel: Stimuleren van het gebruik van mogelijkheden die het optreden van stalbranden kunnen
voorkomen.

1 Voorgenomen actie; er komt een aparte categorie voor brandveiligheid in de Maatlat
Duurzame Veehouderij.
Via fiscale maatregelen worden veehouders gestimuleerd duurzaam te investeren. Daarvoor is een
instrument ontwikkeld; de Maatlat Duurzame Veehouderij (MDV). Op verschillende
3

duurzaamheidscriteria (milieu, energie, dierenwelzijn, diergezondheid) moeten veehouders
bovenwettelijk scoren om in aanmerking te komen voor fiscale voordelen. Sinds 1 januari 2014 is er
een aparte categorie voor brandveiligheid opgenomen in de MDV. Willen veehouders in aanmerking
komen voor fiscale voordelen, dan moeten ze ook bovenwettelijke maatregelen nemen op het gebied
van brandveiligheid. In 2015 is het ambitieniveau van het onderdeel brandveiligheid in de MDV
verhoogd. De meest voorkomende bovenwettelijke maatregelen waar veehouders in het kader van de
MDV in geïnvesteerd hebben zijn;
Het beveiligen van elektromotoren in dierverblijven tegen oververhitting;
Opslagruimte voor brandbare voer- en strooiselmaterialen buiten brandcompartiment met
dierverblijven situeren, Het ‘open’ uitvoeren van kabelgoten (tegen knaagdiervraat);
Voldoende gekeurde brandblussers in de stal plaatsen;
Een vaste noodstroomaggregaat in een aparte ruimte, afgescheiden van de technische
ruimten;
Specifiek bij melkvee: natuurlijk geventileerde stallen en tenminste twee toegangsdeuren.
Het opnemen van maatregelen in de MDV levert nieuwe innovaties op. Sommige van deze innovaties
zijn alleen geschikt voor nieuwe stallen, anderen kunnen ook in bestaande stallen toegepast worden.
Voor Brabantse bedrijven geldt de Brabantse Zorgvuldigheidsscore (BZV). Als bedrijven een
bouwvergunning nodig hebben moeten ze voldoen aan de BZV. Bedrijven zijn verplicht
bovenwettelijke maatregelen te nemen, maar ze hebben de keuzevrijheid, welke maatregelen ze
kiezen. Ze kunnen ook scoren op het thema brandveiligheid. De BZV geldt zowel voor nieuwe als
bestaande stallen.

2. Voorgenomen activiteit; periodieke keuringen regelen via kwaliteitssystemen.
De werkgroep constateert dat verzekeraars zelf bij veehouderijbedrijven steeds vaker periodieke
controle van de elektrische installatie eisen (z.g. Agro Elektra Inspectie). Bijna alle verzekeraars
vragen aan de grotere intensieve veehouderijbedrijven deze periodieke keuring. De werkgroep van
het Actieplan Stalbranden heeft aan IKB Varken gevraagd om deze verplichting op te nemen in IKB.
Voorlopig volstaat IKB echter met voorlichting over de Agro Elektra Inspectie. De komende maanden
wordt onderzocht of het opgenomen kan worden in de kwaliteitssystemen van de pluimveehouderij en
de kalverhouderij en in de verschillende marktconcepten voor vlees. De Dierenbescherming zal de
Agro Elektra Inspectie in de criteria van haar Beter Leven keurmerk opnemen.

3. Voorgenomen activiteit; bandveiligheid onderdeel maken van een integrale
handhavingsstrategie.
Er is contact geweest met twee omgevingsdiensten in regio’s waar veel intensieve veehouderij
voorkomt; te weten in Brabant Noord Oost en de Gelderse Vallei. Normaliter controleert de gemeente
de brandveiligheid vooral bij de oplevering van de bouw. Het blijkt in de praktijk niet mogelijk om
brandveiligheid onderdeel uit te laten maken van reguliere handhavingstrajecten. We hebben de
omgevingsdiensten gevraagd of ze bij handhaving ook willen letten op brandveiligheid. Om dit te
ondersteunen wordt een leaflet ontwikkeld.

4. Voorgenomen activiteit; stimuleren van innovatie van detectiesystemen
Het actieplan stalbrand is aanspeekpunt voor nieuwe innovaties. Bedrijven met nieuwe innovaties
kunnen zich melden. Waar mogelijk proberen we ze in contact te brengen met relevante stakeholders
om de innovatie verder te brengen, op hun uitvoerbaarheid te laten beoordelen, of deze in de praktijk
te laten testen.
Er zijn al nieuwe detectiesystemen op de markt gebracht, ze worden gestimuleerd via de Maatlat
Duurzame Veehouderij. Probleem tot nu toe is de storingsgevoeligheid. Dit komt doordat het
stalklimaat vaak redelijk agressief is. Nieuw is de ontwikkeling van detectoren met verificatie. Deze
detectiesystemen kunnen zelf rook van stof onderscheiden en zo vals alarm vanwege stof voorkomen.
De inschatting is dat er nog een paar jaar nodig is om deze systemen praktijkrijp te maken.

4

Bij paarden is er een detectiesysteem ontwikkeld dat detectie combineert met het automatisch
openen van de paardenboxen en de staldeuren. Dit is ook in de praktijk samen met de brandweer
uitgetest en positief beoordeeld. Bij varkens is een watervernevelingsinstallatie uitgetest op het
varkensproefbedrijf in Sterksel. Dit systeem is al op de markt maar nog niet helemaal praktijkrijp.
.

5. Voorgenomen activiteit; eenduidiger beleid bij gemeenten
Het beleid van gemeenten ten aanzien van brandveiligheid in stallen verschilt nog wel eens.
Verschillen doen zich vooral voor in het beleid ten aanzien van stallen met brandcompartimenten
2
groter dan 2500 m (zie onder B4). Door de vorming van Brandweer Nederland in 25
veiligheidsregio’s is het beleid al eenduidiger geworden. Als er een landelijke NEN-norm komt voor
deze grotere brandcompartimenten is dit probleem helemaal opgelost.

6. Voorgenomen activiteit; aanpassen en implementeren regelgeving;
Per 1 april 2014 is de bouwregelgeving aangepast. Dierenverblijven zijn een aparte subcategorie in
het Bouwbesluit geworden. Voor deze subcategorie is het verplicht om de technische ruimte 60
minuten brandwerend te maken en moeten isolatie- en aankledingsmateriaal minimaal van
brandklasse B kwaliteit zijn. Momenteel onderzoekt het IFV in opdracht van het ministerie van BZK
hoe de nieuwe voorschriften door de bouwpraktijk zijn opgepakt.

D) Activiteit Verbetert inzicht de oorzaken van stalbranden en beheersbaarheid
Doel: het verzamelen en inventariseren van gegevens die een beter inzicht kunnen
geven in het voorkomen van stalbranden en de effectiviteit van de reeds genomen
maatregelen.
1. Voorgenomen activiteit; betere registratie van stalbranden
Brandweer Nederland registreert sinds 2014 iedere stalbrand. Deze cijfers worden geverifieerd met de
cijfers van de verzekeraars. In 2012 en 2013 registreerde nog niet alle brandweerkorpsen de
stalbranden. De cijfers voor 2012 en 2013 zijn daarom door de verzekeraars geïnventariseerd. Zij
hebben een extra inspanning geleverd om de cijfers van 2012 en 2013 boven water te krijgen. De
cijfers voor 2012 en 2013 zijn redelijk betrouwbaar, maar niet 100% dekkend. De cijfers voor 2014 en
2015 zijn nauwkeuriger dan in voorafgaande jaren.

Aantal
dieren
2012
4.600
86.030

Aantal
stallen
2013
9
5

dieren
2013

Varkens
Pluimvee

Aantal
stallen
2012
6
4

Kalveren
Overig rundvee
Paarden
Schapen/geiten

1
4
6
-

3
1
20
-

4
5
1
2

Totaal

21

-

-

26

7.781
32.000

Aantal
Stallen
2014
5
4

Aantal
Dieren
2014
5.770
17.000

Aantal
stallen
2015
2
3

Aantal
dieren
2015
2.000
124.000

515
4
0
2

1
15
0
1

0
28
0
600

2
1
2

43

26

1

10

De cijfers voor 2015 zijn meegenomen tot 1 november 2015.
Een enkele brand kan het aantal in een jaar bij branden betrokken dieren sterk beïnvloeden.
Zo was er in 2013 een brand in een varkensstal met 6000 dierlijke slachtoffers. In 2015 gingen
er 3 kippenstallen in brand met in totaal 124.000 dieren. Het is dan ook nog te vroeg om een
trend in de cijfers te ontdekken.
Bij rundveebedrijven worden de dieren vaak gered. De vuurlast is lager en dieren zijn vaak al
gewend om naar buiten te gaan. Bij varkens en bij pluimvee komt dit nauwelijks voor. Het
fysieke houderijsysteem is minder geschikt om dieren te redden.
5

2. Voorgenomen activiteit; onderzoek naar oorzaken van stalbranden;
In het verleden werden stalbranden niet altijd onderzocht. Inmiddels is geregeld dat vanaf 2014 bij
alle stalbranden onderzocht wordt wat de oorzaak was van de ontstane brand.
De belangrijkste oorzaken voor brand die genoemd worden zijn kortsluiting in de elektra en defecte
ventilatie. Dat geldt in het bijzonder voor de varkens- en de kippenstallen. Werkzaamheden in de stal
zoals lassen en slijpen, defecte apparaten en hooibroei komen ook regelmatig voor maar leiden
meestal niet tot veel dierlijke slachtoffers. Dit beeld wijkt niet af van het oorspronkelijke beeld toen er
gestart werd met het actieplan.

6