Tweede Kamer der Staten-Generaal

2

Vergaderjaar 2016–2017

29 538

Zorg en maatschappelijke ondersteuning

Nr. 231

BRIEF VAN DE MINISTER EN STAATSSECRETARIS VAN VOLKSGEZONDHEID, WELZIJN EN SPORT
Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal
Den Haag, 3 november 2016
In het debat over de eigen bijdrage in uw Kamer van 10 maart 2016
(Handelingen II 2015/16, nr. 63, item 5) is een onderzoek toegezegd naar
zorgmijding, eigen bijdragen en financieel maatwerk in de Wet
maatschappelijke ondersteuning (Wmo) 2015.1 Tijdens de Algemene
Politieke Beschouwingen van september jl. is toegezegd het verbruik van
het verplicht eigen risico binnen de Zorgverzekeringswet (Zvw) in beeld te
brengen, alsook inzicht te geven in de compensatie die gemeenten aan
chronisch zieken aanbieden. In deze brief worden de resultaten van deze
toezeggingen in samenhang gepresenteerd. De burger kan tegelijkertijd
gebruikmaken van meerdere domeinen en daarvoor eigen betalingen
moeten doen; ook de compensatiemogelijkheden gelden vaak over de
domeinen heen. Ook wordt, waar mogelijk, een aantal resterende vragen
uit het schriftelijk verslag over de begroting voor 2017 en vragen die zijn
gesteld bij het Algemeen Overleg over de Zorgverzekeringswet van
5 oktober jl. beantwoord (Kamerstuk 29 689, nr. 779).
De financiering van de Zvw en de Wmo is in zeer hoge mate gebaseerd op
solidariteit om de financiële toegankelijkheid te borgen oftewel om te
voorkomen dat mensen de zorg en ondersteuning die ze nodig hebben
niet kunnen betalen. Zvw-zorg is in Nederland betaalbaar omdat het
inkomensafhankelijk gemaakt is via de inkomensafhankelijke bijdrage en
door de compensatie van de nominale premie en het eigen risico via de
zorgtoeslag.
Ook in de Wmo zijn de belastingen en de eigen bijdragen inkomensafhankelijk, waarbij gemeenten met het beschikbare instrumentarium passend
maatwerk kunnen bieden.

1

kst-29538-231
ISSN 0921 - 7371
’s-Gravenhage 2016

Dit kwalitatieve onderzoek is een aanvulling op het kwantitatieve onderzoek naar eigen bijdrage
dat momenteel door het CBS wordt uitgevoerd en naar verwachting in november 2016 wordt
opgeleverd. In het kwalitatieve onderzoek wordt tevens ingegaan op een PGB-casus naar
aanleiding van Kamervragen (Aanhangsel Handelingen II 2015/16, nr. 2825).

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 29 538, nr. 231

1

De brief bevat de volgende hoofdpunten:
• Zorgverzekeringswet. Het eigen risico in de Zorgverzekeringswet zorgt
voor medefinanciering en maakt mensen bewust van de kosten van
zorg. Afschaffing van het eigen risico van 385 euro zou een kostenstijging betekenen van zo’n 284 euro per verzekerde (nominale premie
stijgt met 262 euro en de inkomensafhankelijke bijdrage met 22 euro).
Door een goede beheersing van de zorguitgaven blijft het eigen risico
van 2016 op 2017 constant. Dit onderstreept het belang om de
zorguitgaven in de toekomst in de hand te houden. Dit belang blijkt
ook uit het recente CPB-rapport.2 Een stijging van de zorgkosten
brengt herverdelingvraagstukken (druk op solidariteit) met zich mee.
• Circa 47 procent van de verzekerden maakt het verplicht eigen risico
vol, 37 procent maakt het gedeeltelijk vol en 16 procent maakt geen
zorgkosten ten laste van de basisverzekering. Ongeveer 83 procent van
de chronisch zieken maakt het eigen risico vol. Het eigen risico
bevordert dat mensen niet onnodig gebruik maken van zorg. Het is
echter ongewenst als mensen noodzakelijke zorg mijden omdat ze die
niet kunnen betalen. Het Nivel heeft vorig jaar uitgebreid onderzoek
gedaan naar zorgmijding. Hieruit komt naar voren dat niet kan worden
gesteld dat de stijging van het eigen risico in de afgelopen jaren
gepaard is gegaan met een stijging van het aantal zorgmijders.3
• Wet maatschappelijke ondersteuning. Kwalitatief onderzoek onder 10
gemeenten geeft aan dat ongewenste zorgmijding in enkele gevallen
voorkomt in de Wmo en sterk afhankelijk is van de persoonlijke situatie
van de cliënt. Er is echter geen substantiële groep mensen die
systematisch afziet van zorg omdat ze de eigen bijdrage niet kunnen
betalen. Gemeenten hebben in zijn algemeenheid aandacht voor deze
problemen maar hebben vaak moeite om voldoende zicht te krijgen op
zorgmijders. Met de Vereniging voor Nederlandse Gemeenten (VNG)
en gemeenten gaan we in gesprek om meer inzicht te vergaren en de
goede voorbeelden te (laten) volgen.
• Op landelijk niveau dragen verschillende maatregelen – zoals de
zorgtoeslag, de aftrek van de specifieke zorgkosten, de uitzonderingen
op het eigen risico en de verlaging van de eigen bijdrage Wmo – bij
aan de financiële toegankelijkheid tot zorg.
• Het kabinet heeft onlangs besloten tot een verlaging van de eigen
bijdragen Wmo 2015 met 50 miljoen euro. De landelijke parameters
van de maximale eigen bijdrage voor Wmo-ondersteuning worden
met ingang van 2017 verlaagd. Voor niet AOW-gerechtigden
meerpersoonshuishoudens leidt deze maatregel tot een aanzienlijke
verlaging van de eigen bijdrage. Voor een huishouden in deze groep
met een modaal inkomen komt dit neer op een voordeel van ongeveer
1.400 euro (eigen bijdrage van 1.460 euro naar 63 euro). Daarnaast
profiteren ook andere typen huishouden in meer of mindere mate van
deze verlaging.
• Gemeenten beschikken over de instrumenten én de financiële
middelen om te komen tot financieel maatwerk voor de cliënt.
Onderzoek wijst uit dat gemeenten hun verantwoordelijkheid hierin
nemen, waarbij ze zich richten op mensen met een lager inkomen. Dit
doen zij door bepaalde keuzes te maken in de vormgeving van het
eigen bijdragebeleid. Daarnaast bieden alle onderzochte gemeenten
compenserende maatregelen om bepaalde groepen cliënten tegemoet
te komen met gemeentecollectiviteiten (praktisch alle gemeenten),
meerkostenregelingen voor mensen met zorgkosten (de helft van de
gemeenten). Ook verlenen verschillende gemeenten bijzondere
bijstand waarbij rekening wordt gehouden met de specifieke situatie
van de cliënt. Dat is positief.
2
3

CPB. 2016 Financiering van de zorg op de lange termijn.
Kamerstuk 29 689, nr. 664.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 29 538, nr. 231

2

•

Het is van belang dat mensen goed geïnformeerd worden over zowel
de landelijke als gemeentelijke maatregelen. Dit gebeurt onder andere
via www.rijksoverheid.nl. Op gemeentelijk niveau kunnen mensen nog
niet altijd de informatie vinden om van regelingen gebruik te maken.
Met de VNG zullen wij daarom een werkconferentie met en voor
gemeenten organiseren waarin goede voorbeelden uitgewisseld
kunnen worden. Dat geldt zowel voor de vorm waarin compensatiemaatregelen zijn gegoten als de zichtbaarheid en vindbaarheid
daarvan voor (potentiële) cliënten.

Hieronder gaan we eerst in op de statistische gegevens over het verbruik
van het verplicht eigen risico. Vervolgens staan we stil bij de bevindingen
uit het kwalitatieve onderzoek en een uitgevoerde quick scan.
1. Het verbruik van het verplicht eigen risico
Vektis heeft in kaart gebracht in hoeverre (groepen) verzekerden kosten
onder het verplicht eigen risico maken (tabel 1). Ongeveer 47 procent van
de volwassen verzekerden maakt het eigen risico vol. Dat zijn vaker
ouderen dan jongeren.
Tabel 1 Mate waarin verzekerden zorgkosten tot € 385 hebben1
Geen kosten

€ 0–
€ 100

€ 100–
€ 200

€ 200–
€ 300

€ 300–
€ 385

€ 385

Totaal

16,2%

20,9%

7,7%

5,1%

3,2%

46,9%

Geslacht
Mannen
Vrouwen

21,3%
11,3%

22,3%
19,5%

6,9%
8,5%

4,4%
5,8%

2,8%
3,7%

42,3%
51,3%

Leeftijd
18–24 jaar
25–29 jaar
30–34 jaar
35–39 jaar
40–44 jaar
45–49 jaar
50–54 jaar
55–59 jaar
60–64 jaar
65–69 jaar
70–74 jaar
75–79 jaar
80–84 jaar
85–89 jaar
≥90 jaar

25,0%
26,2%
23,0%
21,7%
20,6%
18,9%
15,9%
12,7%
9,4%
6,9%
4,6%
3,2%
3,3%
4,6%
8,0%

31,0%
28,4%
28,3%
28,3%
27,3%
25,1%
21,7%
18,1%
14,1%
10,6%
7,0%
4,6%
3,2%
2,9%
3,2%

8,7%
8,4%
8,6%
8,5%
8,5%
8,6%
8,5%
8,4%
7,8%
6,7%
5,3%
4,0%
3,1%
2,8%
2,9%

5,4%
5,3%
5,6%
5,3%
5,2%
5,3%
5,4%
5,6%
5,6%
5,1%
4,4%
3,5%
2,8%
2,5%
2,4%

3,1%
3,2%
3,3%
3,2%
3,1%
3,2%
3,4%
3,6%
3,7%
3,5%
3,2%
2,7%
2,3%
2,0%
1,9%

26,8%
28,5%
31,2%
33,0%
35,1%
38,9%
45,0%
51,7%
59,4%
67,2%
75,5%
82,0%
85,2%
85,3%
81,6%

Deze € 385 is gelijk aan het huidige eigen risico. Voor de berekeningen heeft Vektis gebruik
gemaakt van de feitelijke zorgkosten voor 2014, omdat deze kosten voor 2015 en 2016 nog niet
(volledig) bekend zijn.

1

Er bestaat geen eenduidige definitie voor chronisch ziek. Daarom is
aangesloten bij de definitie die gehanteerd wordt in het kader van de
risicoverevening.
Iemand wordt hierbij als chronisch ziek beschouwd indien hij/zij in een
Diagnosekostengroep (DKG), Farmaciekostengroep (FKG), Hulpmiddelenkostengroep (HKG) of Meerjarig hoge kosten (MHK) valt.
In onderzoek4 is aandacht besteed aan de vraag in hoeverre chronisch
zieken en niet-chronisch zieken kosten onder het verplicht eigen risico
maken. Hieruit komt naar voren dat 83 procent van de chronisch zieken en
32 procent van de niet-chronisch zieken het verplicht eigen risico
4

Onderzoek risicoverevening 2017: gegevensfase, WOR 812.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 29 538, nr. 231

3

volmaakt. Daarnaast blijkt dat 31 procent van de niet-chronisch zieken
kosten heeft van € 0–24 euro.
Tijdens de schriftelijke begrotingsbehandeling is de vraag gesteld hoeveel
mensen in totaal, en chronisch zieken en mensen met een beperking in
het bijzonder, het gehele eigen risico in januari volmaken. Hierover zijn
echter geen gegevens.
Bovenstaande cijfers geven een partieel beeld, omdat geen rekening
wordt gehouden met de compensatie die mensen ontvangen op landelijk
en lokaal niveau. In de praktijk betalen veel mensen per saldo veel minder
aan hun zorgkosten onder het eigen risico (zie paragraaf 3 en 4 van deze
brief).
2. Bevindingen kwalitatief onderzoek naar zorgmijding
Een adviesbureau heeft een kwalitatief onderzoek (zie bijlage5) uitgevoerd
om voor 10 gemeenten inzicht te verkrijgen in de volgende vragen:
1. Hoe geven de onderzochte gemeenten hun eigen bijdragebeleid,
compenserende maatregelen en indien nodig individueel maatwerk
vorm?
2. Hoe voeren de onderzochte gemeenten hun eigen bijdragebeleid in
de praktijk uit en hoe gaan zij daarbij om met zorgmijding?
3. Wat zijn de ervaringen van Wmo-gebruikers en zorgmijders met de
inhoud en uitvoering van het eigen bijdragebeleid van hun
gemeente?
Het adviesbureau heeft diepte-interviews met medewerkers van 10
gemeenten gehouden. Daarnaast zijn 90 cliënten uit deze gemeenten
geïnterviewd, waarvan 29 (gedeeltelijke) «zorgmijders». Deze groep
bestaat uit mensen die zelf hebben aangegeven in aanmerking te komen
voor ondersteuning vanuit de Wmo, maar hiervan hebben afgezien en
mensen die de ondersteuning stopzetten na het gebruik daarvan. Het
onderzoek is kwalitatief van aard en geeft een indruk van wat er in
verschillende gemeenten gebeurt; een vertaling naar het landelijke beeld
kan niet worden gemaakt.
Daarnaast heeft de VNG ons in aanvulling op het onderzoek de resultaten
toegestuurd van een uitvraag onder de G32 over de wijze waarop deze
gemeenten de eigen bijdrage Wmo vormgeven. De meest relevante
resultaten van deze uitvraag – waarop 12 gemeenten hebben gereageerd
– zijn aanvullend in deze brief opgenomen.
De resultaten ten aanzien van zorgmijding
De onderzochte gemeenten geven aan dat zij het moeilijk vinden zicht te
krijgen op de zorgmijders. Er zijn slechts enkele gemeenten die
zorgmijders registreren of hier onderzoek naar hebben gedaan. Uit de
uitvraag bij de G32 blijkt dat verschillende gemeenten wel stappen nemen
om meer inzicht in dit thema te krijgen.
Uit het kwalitatieve onderzoek blijkt dat ongewenste zorgmijding als
gevolg van de eigen bijdrage in enkele gevallen voorkomt. Er is echter
volgens de onderzoekers geen substantiële groep die vanwege de eigen
bijdrage systematisch afziet van zorg omdat het de eigen bijdrage niet kan
betalen. Wel zijn er «zorgmijders» die de eigen bijdrage kunnen betalen,
maar die vanwege financiële motieven toch afzien van de zorg of
ondersteuning. Zo zijn er zorgmijders die de hoogte van de eigen bijdrage
niet vinden opwegen tegen de kwaliteit of meerwaarde van de onder5

Raadpleegbaar via www.tweedekamer.nl

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 29 538, nr. 231

4

steuning. Ook zijn er zorgmijders die aangeven dat zij (soms met hulp van
de gemeente) de benodigde ondersteuning of voorzieningen beter zelf
kunnen inkopen.
Kader: Maatregelen om de financiële toega ng tot zorg en
ondersteuning te borgen
Op landelijk niveau zijn maatregelen genomen om de financiële
toegang tot noodzakelijke zorg en ondersteuning te borgen.
Gemeenten beschikken daarnaast over een breed instrumentarium
op grond van de Wmo 2015 en de Participatiewet om tot financieel
maatwerk te komen voor ingezetenen met een chronische ziekte of
beperking.
Landelijke maatregelen
In eerdere Kamerbrieven6 zijn reeds verschillende maatregelen
beschreven. Zo krijgen huishoudens met een laag inkomen
zorgtoeslag ter compensatie van een groot deel van de zorgpremie
en het eigen risico.
Daarnaast zijn verschillende zorgvormen – zoals huisartsenzorg, zorg
voor jongeren onder de 18 jaar, wijkverpleging en verloskundige
zorg – uitgezonderd van het eigen risico. Zorgverzekeraars bieden
verzekerden de mogelijkheid het eigen risico gespreid te betalen.
Verder kunnen zorgverzekeraars het eigen risico als sturingsinstrument inzetten, waardoor verzekerden over bepaalde zorg geen
eigen risico verschuldigd zijn. Ook komen sommige zorgkosten,
zoals kosten voor medicijnen en hulpmiddelen, in aanmerking voor
een fiscale aftrek. Dit zijn de zogenoemde «specifieke zorgkosten».
Voor de aftrek van specifieke zorgkosten geldt een drempelbedrag,
dat afhangt van het inkomen en vermogen. Het deel van de
zorguitgaven dat boven dit drempelbedrag uitkomt, mag worden
afgetrokken. De belastinguitgave voor de specifieke zorgkosten heeft
een omvang van circa 400 miljoen euro.
Het kabinet heeft onlangs besloten tot een verlaging van de eigen
bijdragen Wmo 2015 met 50 miljoen euro. De landelijke parameters
van de maximale eigen bijdrage voor Wmo-ondersteuning worden
met ingang van 2017 verlaagd. Voor niet AOW-gerechtigden
meerpersoonshuishoudens leidt deze maatregel tot een aanzienlijke
verlaging van de eigen bijdrage. Voor een huishouden in deze groep
met een modaal inkomen komt dit neer op een voordeel van
ongeveer 1.400 euro (eigen bijdrage van 1.460 euro naar 63 euro).7
Daarnaast profiteren ook andere typen huishouden in meer of
mindere mate van deze verlaging (zie bijlage 1 van deze brief8).
Gemeentelijke maatregelen
Compenserende maatregelen
Na de afschaffing van de Wet tegemoetkoming chronisch zieken en
gehandicapten (Wtcg)9 en de Compensatie eigen risico (Cer)10 is
6

Kamerstuk 29 689, nrs. 664 en 767
Voor een beperkte groep zal het voordeel lager kunnen zijn dan € 1.400, namelijk als ze minder
dan 1 à 2 uur per week ondersteuning ontvangen en/of omdat sommige gemeenten het
maximum zelf reeds hadden verlaagd.
8
Raadpleegbaar via www.tweedekamer.nl
9
In 2009 is de Wtcg ingevoerd, om chronisch zieken en gehandicapten een extra tegemoetkoming in de zorgkosten te geven. Het recht op een tegemoetkoming werd bepaald op basis
van zowel de Zvw, de AWBZ en de Wmo. De (algemene) Wtcg-toekenningen waren gebaseerd
op bepaald zorggebruik, bijvoorbeeld: hulpmiddelengebruik, farmaceutische zorg, fysiotherapie, oefentherapie, geneeskundige zorg.
10
In 2008 werd de Cer ingevoerd. Die regeling compenseerde mensen van wie vooraf verwacht
werd dat ze herhaaldelijk hun eigen risico vol zouden maken.
7

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 29 538, nr. 231

5

besloten om de fiscale aftrekmogelijkheden voor zorgkosten in
aangepaste vorm voort te zetten en daarnaast via het Gemeentefonds geld ter beschikking te stellen aan gemeenten (216 miljoen
euro in 2015, 266 miljoen euro in 2016 en structureel 268 miljoen
euro vanaf 2017), ten behoeve van financieel maatwerk voor hun
ingezetenen in verband met hun kosten van zorg en ondersteuning.
De Wtcg en de Cer zijn afgeschaft omdat het lastig bleek te zijn om
de doelgroep van de Wtcg en de Cer op juiste wijze vast te stellen.
Zo waren er mensen die geen extra zorgkosten hadden maar wel een
tegemoetkoming vanuit de Wtcg en/of de Cer ontvingen, terwijl er
ook mensen waren die wel extra zorgkosten maakten, maar geen
tegemoetkoming ontvingen. Zo kon het ook zijn dat er mensen
waren die hun eigen risico niet (volledig) vol maakten en toch een
compensatie kregen en mensen die hun eigen risico jaar in jaar uit
vol maakten maar geen compensatie kregen. Gemeenten zijn beter
in staat om het gewenste maatwerk te leveren. Dat geldt ook voor de
compensatie van het eigen risico.
Vormgeving lokaal beleid voor de eigen bijdrage Wmo
Gemeenten zijn vrij om te bepalen op welke wijze en in welke mate
zij middelen inzetten.
Deze beleidsruimte stelt gemeenten in staat hun verantwoordelijkheid te nemen op een wijze die zo goed mogelijk aansluit op de
lokale omstandigheden en individuele situaties van mensen. Zij
kunnen bijvoorbeeld een financiële tegemoetkoming bieden aan
mensen die vanwege een ziekte en/of een beperking aannemelijke
meerkosten hebben.11Ook hebben zij de mogelijkheid een collectieve
verzekering met een aanvullende verzekering en herverzekering van
het eigen risico aan te bieden of bijzondere bijstand te verlenen.
Naast de maatregelen zoals die hiervoor zijn benoemd hebben
gemeenten op grond van de Wmo de vrijheid om het eigen
bijdragebeleid, binnen de landelijke kaders, lokaal vorm te geven. Zij
kunnen ervoor kiezen om de landelijke parameters ten gunste van de
cliënt aan te passen. Zo kunnen ook de tarieven lager dan de
kostprijs worden vastgesteld. Gemeenten kunnen ook besluiten
bepaalde voorzieningen uit te zonderen van de eigen bijdrage, zo
hebben verschillende gemeenten de eigen bijdrage voor de
dagbesteding en begeleiding afgeschaft. Ook kunnen gemeenten
voor algemene voorzieningen besluiten om tot een bepaalde
inkomensgrens geen eigen bijdrage op te leggen of een korting
daarop te geven.
3. Bevindingen maatregelen en maatwerk op lokaal niveau
Zowel landelijk als gemeentelijk bestaan er maatregelen om de financiële
toegang tot zorg en ondersteuning te borgen (zie kader). Tijdens de APB is
expliciet gevraagd naar de compensatiemaatregelen die gemeenten aan
chronisch zieken aanbieden. Daarom hebben we zelf – naast het kwalitatieve onderzoek en de uitvraag door de VNG – een quick scan uitgevoerd
naar het beleid van 22 gemeenten zoals zij dat op hun websites hebben
geplaatst.
Eigen bijdragebeleid
Ten behoeve van de vormgeving van het eigen bijdragebeleid heeft een
groot deel van de geïnterviewde gemeenten op basis van de Wmo lokaal
keuzes gemaakt in het voordeel van de cliënt. Uit het onderzoek blijkt dat
11

Wmo 2015, artikel 2.1.7.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 29 538, nr. 231

6

veel van de onderzochte gemeenten op enige wijze afwijken van de
kostprijzen of landelijke parameters.
Volgens het kwalitatieve onderzoek ervaart een groot deel van de
Wmo-gebruikers de door hen te betalen eigen bijdrage als redelijk. Echter,
chronisch zieken en gehandicapten met complexe of specifieke problematiek zijn vrij negatief over de hoogte van de eigen bijdrage. Ook
Wmo-gebruikers boven een bepaald inkomen vinden dat zij onevenredig
zwaar worden belast.
Gemeentelijke collectiviteiten
Nagenoeg alle gemeenten bieden momenteel een collectiviteit (zorgverzekering inclusief aanvullende verzekering) voor minima en/of chronisch
zieken aan.
Bij de gemeentelijke collectiviteit verlenen gemeenten vaak een bijdrage
in de premie. Ook zijn er gemeenten die de mogelijkheid bieden het eigen
risico en/of de eigen bijdrage voor de Wmo te herverzekeren in een
aanvullende verzekering.
Daarnaast hanteren alle onderzochte gemeenten één of vaak zelfs
meerdere compenserende maatregelen waar cliënten een beroep op
kunnen doen tot een bepaald inkomensniveau en/of cliënten met (extra)
uitgaven als gevolg van een chronische ziekte of beperking.
Compenserende maatregelen
Een quickscan van de websites van 22 gemeenten laat een breed scala
aan compenserende maatregelen zien. Meer dan de helft van de onderzochte gemeenten biedt een meerkostenregeling aan. De hoogte van de
vergoeding verschilt tussen gemeenten. Daarnaast bieden verschillende
gemeenten bijzondere bijstand voor de (indirecte) kosten voor zorg en
ondersteuning. Categoriale bijzondere bijstand kan per 1 januari 2015
alleen nog verstrekt worden in de vorm van een aanvullende zorgverzekering of een bijdrage in de premie van een dergelijke verzekering.
Individuele bijzondere bijstand kan/moet worden verstrekt voor daadwerkelijk gemaakte (of te maken) kosten die de gemeente voor de aanvrager
als noodzakelijk beschouwt. Deze kosten «vloeien voort» uit bijzondere
omstandigheden – waarin de algemene bijstandsnorm niet voorziet –
waarin de aanvrager zelf niet kan voorzien. Bij bijzondere bijstand wordt
doorgaans rekening gehouden met de specifieke situatie van de
aanvrager.
Hieronder presenteren we voorbeelden van maatregelen die gemeenten
aanbieden. Deze lijst is niet uitputtend. Het is niet zo dat de
niet-genoemde gemeenten niets doen. Onderstaande voorbeelden geven
een indruk van het brede scala aan compenserende maatregelen van
gemeenten. In de desbetreffende gemeenten bestaan vaak ook andere
compensatiemaatregelen en er zijn veel andere gemeenten die vergelijkbare maatregelen hebben getroffen.
• In Amsterdam geldt dat iemand die een tegemoetkoming ontvangt
voor extra kledingslijtage, extra bewassing, extra energiekosten of
maaltijden automatisch een vergoeding krijgt voor het eigen risico van
8,25 euro per maand (99 euro per jaar) plus een basiscompensatie van
25 euro per maand (300 euro per jaar) (https://www.amsterdam.nl/
veelgevraagd/?productid=%7B2DB386A8–72FB-429D-ADC2F7837FDD51F5%7D#case_%7B090E3B6A-DF2E-477E-8652–
5E42719D3FE0%7D).
• Dordrecht biedt – via de sociale dienst Drechtsteden waar ook
Alblasserdam, Hendrik-Ido-Ambacht, Papendrecht, Sliedrecht en

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 29 538, nr. 231

7

•

•

•

•

•

•

Zwijndrecht bij zijn aangesloten – bijzondere bijstand aan chronisch
zieken en gehandicapten aan. Er kan bijvoorbeeld bijzondere bijstand
aangevraagd worden voor de eigen bijdrage voor voorgeschreven
medicijnen en hulpmiddelen en voor de vervoerskosten voor een
medische behandeling (https://cms.dordrecht.nl/inwoners/nieuws/
nieuwsarchief/july-2015/vergoeding-voor-indirecte-medische-kostenvia-bijzondere-bijstand, https://www.drechtstedenaanhetwerk.nl/
minima/bijzondere-bijstand-chronisch-zieken-en-gehandicapten).
De gemeente Groningen heeft een tegemoetkoming voor (meer)kosten
ingesteld voor mensen met een chronische ziekte en/of handicap.
De tegemoetkoming bedraagt voor 2016 € 385 per persoon (https://
wij.groningen.nl/geldzaken/meerkostenregeling-chronisch-zieken-engehandicapten-2016–1).
Haarlem biedt een tegemoetkoming voor het eigen risico aan. De
bijdrage vanuit de gemeente is gelijk aan 90 procent van de kosten
boven de 100 euro. Daarnaast biedt Haarlem een tegemoetkoming van
90 procent van de verschuldigde eigen bijdrage in de Wmo (voor een
maatwerkvoorziening) aan (https://www.haarlem.nl/tegemoetkomingbij-ziekte-en-handicap/).
In Maastricht wordt een meerkostenregeling voor chronisch zieken
en/of beperkten aangeboden. De hoogte van de tegemoetkoming is
100 euro per persoon per jaar. Verder kan een even hoge tegemoetkoming worden aangevraagd voor de premie van de aanvullende
verzekering (https://www.gemeentemaastricht.nl/product/
meerkostenregeling-chronisch-zieken-enof-beperkten/, https://
www.gemeentemaastricht.nl/product/tegemoetkoming-premieaanvullende-zorgverzekering/).
De gemeente Middelburg biedt (net als de gemeenten Veere en
Vlissingen) via de organisatie «Orionis Walcheren» bijzondere bijstand
aan chronisch zieken aan. De hoogte van deze bijstand bedraagt 180
euro per persoon per jaar (http://www.orioniswalcheren.nl/geldzaken/
bijzonderekosten/Paginas/Bijzondere-bijstand-chronisch-zieken-engehandicapten.aspx).
In Noord-Groningen bieden de gemeenten Bedum, De marne, Winsum
en Eemsmond een gezamenlijke sociale dienst aan. Via deze dienst kan
een tegemoetkoming van 99 euro per persoon per jaar aangevraagd
worden ter compensatie van het eigen risico. Ook kan een tegemoetkoming voor de aanvullende verzekering van 7 euro per maand per
persoon (i.e. 84 euro per jaar) worden aangevraagd (http://
www.werkpleinnoord-groningen.nl/zelf-doen/formulierenloket/
#Compensatie%20eigen%20risico).
Utrecht heeft een tegemoetkoming van 200 euro voor mensen met
hoge zorgkosten door een chronische ziekte en/of handicap (https://
pki.utrecht.nl/Loket/prodcat/products/
getProductDetailsAction.do?id=1179).

Alle onderzochte gemeenten in de quickscan hebben inkomensgrenzen
vastgesteld. De hoogte van deze grenzen verschilt tussen gemeenten. In
Arnhem en Den Haag is de aangeboden meerkostenregeling toegankelijk
voor relatief veel mensen: mensen met een inkomen tot maximaal 150
procent van de bijstandsnorm kunnen aanspraak maken. Ook de overige
voorwaarden variëren tussen gemeenten. Er zijn gemeenten (zoals
Veenendaal en Zwartewaterland) die een meerkostenregeling aanbieden
aan mensen die vorig jaar het verplicht eigen risico volledig hebben vol
gemaakt. Voorbeelden van andere voorwaarden die door gemeenten
gehanteerd worden voor de meerkostenregeling zijn een Wmo-indicatie,
een Wlz-indicatie, een diabetespaspoort of een geldige gehandicaptenkaart.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 29 538, nr. 231

8

Informatievoorziening
Het kwalitatieve onderzoek wijst uit dat alle onderzochte gemeenten de
eigen bijdrage in het gesprek met de cliënt bespreken. Daarnaast zijn er
verschillende gemeenten die aanvullende informatie verschaffen,
bijvoorbeeld voorafgaand aan het gesprek of via de website. Indien
cliënten aangeven de eigen bijdrage niet te kunnen betalen worden zij
doorgaans eerst over deze compenserende maatregelen geïnformeerd.
Niettemin geven veel geïnterviewde Wmo-gebruikers en zorgmijders aan
de informatievoorziening over de eigen bijdrage niet optimaal te vinden.
Niet alle gemeenten kunnen tijdens het gesprek met potentiële
Wmo-gebruikers een indicatie geven van de maximale eigen bijdrage. Eén
van de oorzaken hiervan is dat de betreffende cliënt vaak niet goed weet
wat precies zijn inkomenssituatie is.
4. Reactie bevindingen
Eigen bijdragebeleid
Daar waar zorg en ondersteuning noodzakelijk zijn, maar waar het
besteedbaar inkomen van een cliënt ontoereikend is om de eigen bijdrage
te kunnen betalen, doet zich het risico van zorgmijding voor. Daarom
verplicht de Wmo12 gemeenten tot het doen van een uitgebreid onderzoek
naar de kenmerken van de persoon en zijn situatie. Daar waar de
gemeente bijdraagt aan zorg en ondersteuning van een cliënt, dient deze
passend te zijn, ook in financiële zin. Gemeenten hebben – sinds de
afschaffing van de Wtcg en de Cer – een belangrijke taak in het borgen
van de financiële toegang tot zorg en ondersteuning voor mensen.
Gemeenten hebben de verantwoordelijkheid om met de instrumenten en
de financiële middelen die zij jaarlijks ontvangen te komen tot financieel
maatwerk.
Op basis van het kwalitatieve onderzoek en de uitgevoerde quick scan
concluderen wij dat de Wmo de betrokken gemeenten voldoende
mogelijkheden biedt voor lokaal beleid en individueel (financieel)
maatwerk. Alle onderzochte gemeenten bieden compenserende maatregelen om bepaalde groepen cliënten tegemoet te komen. Op basis van de
actieve houding van gemeenten in het aanbieden van deze maatregelen
zien wij dat veel van de onderzochte gemeenten hun verantwoordelijkheid
ook daadwerkelijk nemen.
Wel blijkt dat veel Wmo-gebruikers met een inkomen net boven de 130%
van het sociaal minimum het gevoel hebben onevenredig zwaar te
worden belast, omdat zij geen beroep kunnen doen op minimaregelingen
en minder profiteren van landelijke regelingen. Het is van belang dat
gemeenten voor wat betreft financieel maatwerk ook bijzondere aandacht
aan deze cliënten besteden.
Informatievoorziening
Het is van belang dat mensen voldoende op de hoogte zijn van de
landelijke en gemeentelijke maatregelen. Wij blijven daarom – met name
via de jaarlijkse najaarscampagne – inzetten op het informeren van
verzekerden over de specifieke maatregelen ten aanzien van het eigen
risico (bijvoorbeeld over de uitzonderingen op het eigen risico en het
aanvragen van de zorgtoeslag). Wij zullen dat dit jaar ook weer expliciet
doen met radiospotjes, via social media en ook, net als vorig jaar, door in
12

Wmo 2015, artikel 2.3.2.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 29 538, nr. 231

9

het land plekken op te zoeken waar mensen komen die vaak niet goed op
de hoogte zijn en hen dus in de gelegenheid stellen om vragen te stellen.
Daarnaast worden verzekerden op onder andere www.rijksoverheid.nl
gewezen op gemeentelijke collectiviteiten en de belangrijke rol die
gemeenten vervullen.
Gemeenten hebben ook een belangrijke taak bij het verschaffen van
informatie over de financiële gevolgen van de toegekende ondersteuning
en de compenserende maatregelen die zij bieden. Uit het onderzoek komt
naar voren dat gemeenten hier aandacht voor hebben, maar dat verdere
verbetering mogelijk is. Samen met het CAK en de VNG zijn reeds
verschillende acties ingezet die tot verbeteringen op dit punt moeten
leiden (zie de brief van 12 september jl.13).
Verder onderzoeken we samen met het CAK en de Belastingdienst of de
inkomens- en vermogensgegevens, met inachtneming van privacyaspecten, geïntegreerd kunnen worden in de rekentool van het CAK.
Wanneer betrouwbare inkomens- en vermogensgegevens onderdeel zijn
van de rekentool, verwachten wij dat gemeenten beter in staat zijn
cliënten te informeren over de eigen bijdrage.
Het streven is om uw Kamer begin 2017 nader over dit voorstel te
informeren.
Zorgmijding
Niet alle onderzochte gemeenten blijken voldoende zicht te hebben op
zorgmijders. Het is zaak dat gemeenten alert zijn op situaties waarin
mensen ondersteuning nodig hebben, maar daar vanwege hun financiële
situatie geheel of gedeeltelijk van afzien. Gemeenten dienen deze
«alertheid» te betrekken in het onderzoek ten behoeve van de ondersteuningvraag van de cliënt. Registratie en nazorg van iemand die afziet van
ondersteuning zijn hierbij belangrijke elementen.
Daarnaast kan ook breder lokaal onderzoek naar de «niet-melders» een
belangrijk instrument zijn voor de lokale analyse en beleidsvorming. Er
zijn gemeenten die wel goed inzicht hebben in zorgmijders. Zo registreert
de gemeente Sittard-Geleen en Zwartewaterland de mensen die ondersteuning stopzetten en hebben Veenendaal en Amsterdam onderzoek
laten doen naar zorgmijding. Via de VNG hebben wij signalen ontvangen
dat verschillende gemeenten bezig zijn om meer inzicht hierin te krijgen.
Dit is een positieve ontwikkeling.
Wij vinden het van groot belang dat gemeenten zicht krijgen op de
zorgmijders, zodat zij samen met de cliënt kunnen zoeken naar een
passende oplossing voor de ondersteuningsvraag. Met de VNG zullen wij
gemeenten oproepen om inzicht te vergaren in de groep zorgmijders en
de reeds goede voorbeelden te volgen.
Landelijk beleid
Het kabinet heeft onlangs besloten om meerpersoonshuishoudens
waarbij één van de partners chronisch ziek is, en daardoor niet kan
werken, financieel tegemoet te komen via een verlaging van de eigen
bijdragen Wmo door middel van een landelijke aanpassing (parameters)
van de maximale periodebijdrage voor Wmo-ondersteuning.14 Voor niet
AOW-gerechtigde meerpersoonshuishoudens leidt deze maatregel tot een
aanzienlijke verlaging van de eigen bijdrage. Ook de andere typen
huishoudens profiteren in meer of mindere mate.

13
14

Kamerstuk 29 538, nr. 227
Kamerstuk 34 550 XVI, nr. 10

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 29 538, nr. 231

10

Ten aanzien van het eigen risico is het van belang te onderstrepen dat dit
van 2016 op 2017 constant blijft. Dit is mogelijk dankzij een goede
beheersing van de zorguitgaven waaraan het eigen risico gekoppeld is.
Het onderstreept ook het belang om de zorguitgaven in de toekomst in de
hand te houden.
5. Tot slot
Op basis van de resultaten van het kwalitatieve onderzoek en de uitgevoerde quick scan concluderen wij dat de onderzochte gemeenten hun
verantwoordelijkheid nemen en het belang inzien om bepaalde groepen
cliënten financieel tegemoet te komen. Dit is positief. Ondanks dat het
aantal mensen in het onderzoek dat afziet van zorg of ondersteuning
omdat het de eigen bijdrage niet kan betalen, beperkt is, neemt dat niet
weg ongewenste zorgmijding zo veel mogelijk moet worden voorkomen.
Wij zullen daarom samen met de VNG gemeenten oproepen meer
aandacht aan te geven aan vormen om zorgmijders in beeld te krijgen en
daarop actie te ondernemen. Daarnaast is er ruimte voor verbetering ten
aanzien van de informatie omtrent eigen bijdragen en de zichtbaarheid en
vindbaarheid van compenserende maatregelen. Met de VNG zullen wij
daarom een werkconferentie voor gemeenten organiseren waarin goede
voorbeelden op dit punt worden uitgewisseld. Op deze manier kunnen
gemeenten van elkaar leren en mensen beter ondersteunen.
De Minister van Volksgezondheid, Welzijn en Sport,
E.I. Schippers
De Staatssecretaris van Volksgezondheid, Welzijn en Sport,
M.J. van Rijn

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 29 538, nr. 231

11