Concept Nationaal plan energiesysteem

Inhoudsopgave
Werkdocument C - Transitiepaden gebruikssectoren

2

4.

Transitiepad landbouw

84

Inleiding en leeswijzer

2

4.2.

Mogelijke transitieroutes naar een klimaatneutrale sector

87

1.

Transitiepad gebouwde omgeving

3

1.2.

Huidige situatie

4

1.1.

1.3.

1.4.
1.5.

Afbakening sector gebouwde omgeving
Mogelijke transitieroutes naar een klimaatneutrale sector

Belangrijkste energie-oplossingen om in de vraag te voorzien

3

Robuuste ontwikkelrichtingen

19

2.

Transitiepad mobiliteit

23

2.2.

Voorsorteren op toekomstbestendige mobiliteit

28

1.7.

2.1.

2.3.

Huidige situatie

3.

Transitiepad industrie

52

3.2.

Trends en verduurzamingsmogelijkheden industrie

56

Benodigdheden en onzekerheden voor verduurzaming industrie

67

Sturing

75

3.1.

3.3.

3.4.
3.5.

3.6.
3.7.

Huidige situatie

Bandbreedtes vraagontwikkeling bij verduurzaming industrie
Transitieroutes
Uitvoering

96

Uitvoering geven aan het transitiepad

101

Sturing op het transitiepad

99

23

46

Uitvoeringsagenda verduurzamen

4.5.

Weging van opties en oplossingen

18

Conclusies transitiepad mobiliteit

2.4.

4.4.

84

9

16

Vraagstukken voor de sector gebouwde omgeving

4.3.

Huidige situatie

7

Ontwikkelrichtingen en vraagstukken richting 2050

1.6.

4.1.

46

53

61

74

76

1

Concept Nationaal plan energiesysteem

Inleiding en leeswijzer
Dit is werkdocument C van het concept Nationaal plan energiesysteem (NPE). Het bevat

verdiepende analyse en onderbouwing bij de inhoud en keuzes in het hoofddocument van

het NPE. Dit werkdocument bevat de transitiepaden van de eindgebruikerssectoren:

gebouwde omgeving, mobiliteit, industrie en landbouw.

Het hoofddocument en de vier werkdocumenten vormen samen het concept-NPE. Op basis
van dit concept start het kabinet een dialoogfase. Dit werkdocument is daarmee een

uitnodiging om mee te denken en gezamenlijk de inhoud verder aan te scherpen en

vraagstukken stap voor stap te beantwoorden. In de dialoog gaat het over vragen als:

- Worden de mogelijke eindbeelden voor de vraagsectoren onderschreven en wat zijn
daarin de belangrijkste onzekerheden?

- Wat moet als eerste in de beleidsagenda uitgevoerd worden en welke keuzes kunnen later
nog worden genomen?

Op basis van de dialoogfase werkt het kabinet de beleidsagenda voor het energiesysteem,
inclusief beleid voor sturing op de sectorale transitiepaden, verder uit in het definitieve
Nationaal plan energiesysteem.

In dit werkdocument staan vier sectorale transitiepaden beschreven die zijn opgesteld vanuit

de volgende basisvraag: hoe ziet de overgang naar een klimaatneutrale sector eruit en welke
wisselwerking met het energiesysteem volgt hieruit? Op deze brede, ingewikkelde vraag is
niet één pasklaar antwoord te geven. De sectorale transitiepaden bevatten dan ook

verkenningen van de route(s) naar een klimaatneutrale sector als toekomstbeeld en het

bijbehorende energiegebruik. Ze maken keuzes en afwegingen zichtbaar, zowel voor de

veranderingen in de sector als voor het energiegebruik en geven de gewenste

ontwikkelrichting aan. Deze sectorale transitiepaden zijn niet ‘af’, en vormen geen
blauwdruk. Ze bevatten volop inzichten in de benodigde veranderingen voor het

<Inhoudsopgave

Werkdocument C - Transitiepaden gebruikssectoren

energiegebruik, de tijdlijnen die daarbij horen en de onzekerheden en uitdagingen waarvan
we ons rekenschap moeten geven, ook vanuit beleidsoogpunt.

De inhoud van deze sectorale transitiepaden is als kabinetsvisie tot stand gekomen op basis
van de departementale verantwoordelijkheden voor de sectoren: het ministerie van
Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties voor de sector gebouwde omgeving, het

ministerie van Infrastructuur en Waterstaat voor de sector mobiliteit, het ministerie van

Economische Zaken en Klimaat voor de sector industrie en het ministerie van Landbouw,

Natuur en Voedselkwaliteit voor de sector landbouw. Voor het opstellen is gebruik gemaakt

van vele gesprekken en sessies met deskundigen, belanghebbenden en maatschappelijke
organisaties en van diverse ondersteunende studies en adviezen, die in de bijlage
beschikbaar zijn voor zover het nieuwe studies betreft.
Disclaimer bij cijferbeelden

Met deze conceptversie van het NPE wil het kabinet de dialoog aangaan met alle

belanghebbende partijen. Als aanknopingspunt bij het gesprek is een dergelijke dialoog
gebaat bij een beeld dat kwantitatief gevoel geeft van de ontwikkelingen in het

energiesysteem die aansluiten bij de ontwerpprincipes en richtinggevende keuzes die het

kabinet hanteert. Tegelijkertijd is elk toekomstbeeld inherent onzeker en afhankelijk van tal

van aannames. Het kabinet wil met de keuzes in het NPE bovendien vooral sturen op richting
in plaats van precieze invulling. De in dit concept-NPE gepresenteerde cijfers zijn dan ook
indicatief en hebben tot doel om de richting aan te geven en het gesprek over de

hoofdkeuzes de komende maanden gerichter te kunnen voeren. Bij het samenstellen van de
cijferbeelden is op onderdelen gebruik gemaakt van bestaande scenario’s en rapporten, met
name van de Integrale Infrastructuurverkenning 2030-2050, en zijn op onderdelen

kwantitatieve vertalingen gemaakt die passen bij de geschetste ontwikkelrichtingen. In
werkdocument B is per energieketen een toelichting gegeven op de herkomst van de

verschillende cijfers. De cijferbeelden in dit concept-NPE zijn niet integraal doorgerekend; dit
gaat gebeuren richting het definitief NPE.

2

Concept Nationaal plan energiesysteem

1.

Werkdocument C - Transitiepaden gebruikssectoren

Transitiepad gebouwde omgeving

Dit hoofdstuk beschrijft het transitiepad voor de gebouwde omgeving. Het bevat een

beschrijving van het huidige energiegebruik en het huidige energiebeleid voor de doelen

richting 2030, en daarnaast een viertal scenario’s voor de mogelijke ontwikkeling richting
2050. De scenario’s gaan uit van de Standaard voor Woningisolatie en de

renovatiestandaard voor overige gebouwen, en vervolgens een invulling van de resterende
warmtevraag met een verschillende mix aan technieken (volledig elektrische en hybride
warmtepompen en verschillende typen warmtenetten (zeer lage-, lage- en

middentemperatuur)). Vervolgens volgen vanuit het nationale energiesysteem enkele

overwegingen. Op basis hiervan zijn een aantal vraagstukken en robuuste

ontwikkelrichtingen voor de gebouwde omgeving geïdentificeerd en geformuleerd.

1.1.

Afbakening sector gebouwde omgeving

Relatie met andere sectoren en ketens

De sector gebouwde omgeving (GO) betreft het energiegebruik in gebouwen, met de focus
op de invulling van de warmte- (inclusief warmte voor tapwater) en koudebehoefte van
gebouwen richting 2050 1. Deze wordt in de doorgerekende scenario’s vrijwel volledig

ingevuld met volledig elektrische warmtepompen, hybride warmtepompen en

warmtenetten. Hiernaast is er nog een elektriciteitsvraag voor apparaten (verwarmen,

koelen of ventileren uitgezonderd) en verlichting. De finale energie die voor deze behoeftes

bij de voordeur wordt geleverd omvat daarmee (duurzaam) gas, elektriciteit of warmte.

De benodigde finale energie wordt geleverd vanuit de energieketens zoals beschreven in dit
NPE: groen gas (in de koolstofketen), groene waterstof, elektriciteit en warmte. Omdat

warmte vaak lokale systemen betreft, is de relatie tussen de gebouwde omgeving en de
warmteketen het meest direct, met soms overlap. De samenhang wordt in beide

onderdelen van dit NPE (GO en warmteketen) toegelicht. De samenhang tussen de sectoren
en de ketens is in Figuur 1 weergegeven.

1
2

<Inhoudsopgave

Figuur 1 Schematische weergave van de relatie tussen de sectoren en de energieketens.
Welk energiegebruik is meegenomen in de GO-scenario’s?

De scenario’s voor GO kijken naar het finale energiegebruik van woningen en gebouwen, zie
Figuur 2. Voor het transitiepad voor de GO zijn daarom verschillende scenario’s
doorgerekend, die leiden tot verschillende benodigde inzet aan bronnen. 2

- Voor verwarmen, koelen en ventileren zijn verschillende scenario’s doorgerekend, met elk

een verschillende mix van aantallen all-electric-warmtepompen, hybride warmtepompen
met duurzaam gas en verschillende soorten warmtenetten. Voor deze scenario’s is een
inschatting gemaakt van benodigde energiedragers - (duurzaam) gas, elektriciteit en
warmte.

Voor toelichting op de onderdelen van het energiegebruik in de gebouwde omgeving, zie de bijlage.
Lokale opwek (zon op dak) is niet meegenomen. Lokaal gebruik van omgevingswarmte voor
warmtepompen wordt wel berekend, afhankelijk van het aantal warmtepompen met individuele bron.

3

Concept Nationaal plan energiesysteem

- Het elektriciteitsgebruik voor verlichting en apparaten anders dan voor verwarmen,

koelen en ventileren is ingeschat op basis van de raming van de KEV voor 2025 en 2030.

De doelstellingen voor het verminderen van dit elektriciteitsgebruik liggen echter buiten

het beleidsgebied van de GO.

Werkdocument C - Transitiepaden gebruikssectoren

Voor het energiesysteem lijkt het maken van een onderscheid tussen woningen (koop en

huur) en U-bouw relevant, vanwege de verschillende gebruiksprofielen (zoals bijvoorbeeld
meer koeling bij utiliteitsbouw dan bij woningen) en piekvragen op andere momenten.
Kwantitatieve gegevens per sector

Er zijn in Nederland ruim 8 miljoen woningen (waarvan bijna 1,5 miljoen vooroorlogs): circa

4,6 miljoen koopwoningen, ongeveer 2,3 miljoen corporatiewoningen en zo’n 1,1 miljoen
huurwoningen van overige verhuurders. 3

Van de koopwoningen zijn ongeveer 750.000 appartementen in een Vereniging van

Eigenaren (VvE) ondergebracht. Bijna 90% van de koopwoningen heeft inmiddels dubbel
glas, bij 80% zijn gevel en dak geïsoleerd en bij 70% is de vloer geïsoleerd. Er is dus al veel

verduurzaamd, maar circa 1,5 miljoen woningen hebben nog een laag energielabel (E, F of G).
De ongeveer 1 miljoen utiliteitsgebouwen gebruiken circa een derde van het aardgas in de
gebouwde omgeving. De grootste categorieën zijn bedrijfshallen, kantoren, winkels en

onderwijsgebouwen. Veel bedrijven en instellingen zijn volgens de energiebesparingsplicht
eraan gebonden om alle energiebesparende maatregelen uit te voeren die een

terugverdientijd van vijf jaar of minder hebben; deze verplichting gaat naar zeven jaar. 4 Dit
gaat onder andere om gebouw gerelateerde maatregelen, zoals spouwmuurisolatie,

Figuur 2. Schematische weergave warmte- en koudevraag.

efficiënte installaties en daglichtregelingen. Een kwart van het oppervlak (ruim 100 miljoen

1.2.

en decentrale overheden, onderwijsgebouwen, sportaccommodaties en zorggebouwen.

Huidige situatie

Beschrijving gebouwvoorraad en relevante sectoren

vierkante meter) van de utiliteitsbouw is maatschappelijk vastgoed: gebouwen van het Rijk
Kantoren moeten per 2023 aan de minimale eis van energielabel C voldoen 5. En voor ander

Sectoren

gebouwfuncties in de utiliteitsbouw zullen er ook minimale energieprestatie-eisen komen.

- Woningen: koop, corporatie, overige verhuurders.

vaak een maatwerkaanpak nodig hebben

De gebouwde omgeving maakt onderscheid tussen de volgende sectoren.
- Utiliteitsbouw: bedrijfsmatig vastgoed (kantoren, winkels, logistiek) en maatschappelijk

vastgoed (onderwijsgebouwen, zorggebouwen, sportaccommodaties en gebouwen voor
de overheid)

3
4

<Inhoudsopgave

CBS, https://opendata.cbs.nl/statline/#/CBS/nl/dataset/82900NED/table?fromstatweb
Kamerbrief over voorjaarsbesluitvorming Klimaat | Kamerstuk | Rijksoverheid.nl

Daarnaast zijn er zo’n 100.000 woningen en gebouwen met een monumentale status, die

De KEV maakt alleen een onderscheid tussen ‘wonen/huishoudens’ en ‘diensten’. Deze
differentiatie wordt ook aangehouden voor de NPE-scenario’s.

5

RVO rapporteert iedere 3 maanden over de voortgang hierover, via
https://www.rvo.nl/energielabelckantoren

4

Concept Nationaal plan energiesysteem

Visualisatie van huidige eindverbruik in deelsectoren

Het finale energiegebruik van de gebouwde omgeving voor 2021 is weergegeven in Figuur 3.
Ook het op temperatuur gecorrigeerde gasverbruik is weergegeven. Hiermee wordt

rekening gehouden met afwijkingen ten opzichte van de gemiddelde jaartemperatuur. Het

Werkdocument C - Transitiepaden gebruikssectoren

aanpassingen (isolatie, aanleg warmtenet en dergelijke) een rol en is het afhankelijk van het

woningtype (een warmtepomp is niet voor elk gebouw geschikt). Een beter beeld over de te

verwachten beschikbaarheid en prijs van energiedragers is dus nodig om in de GO
toekomstbestendige keuzes te kunnen maken.

elektriciteitsgebruik in de figuur betreft het totale elektriciteitsgebruik in gebouwen, inclusief

Met name warmtenetten zijn vaak lokaal, met gebruik van lokale duurzame

opwek.

beschikbaarheid en aantrekkelijkheid van lokale warmtebronnen dus een extra rol.

het elektriciteitsgebruik voor apparaten en inclusief de gebruikte elektriciteit uit eigen
6

warmtebronnen. Bij de afweging tussen technische oplossingen voor een wijk speelt de
Daarnaast zijn er verschillende typen warmtenetten te onderscheiden, die ook weer van

invloed zijn op welke maatregelen in de woning en in de gebouwen nodig zijn. Bijvoorbeeld:
bij een lagetemperatuurwarmtenet (aanvoertemperatuur tussen 35 ⁰ en 55 ⁰) of all-electric-

warmtepomp is voldoende isolatie nodig omdat het systeem met lage temperatuur werkt in
het afgiftesysteem (<55 ⁰ in radiatoren, wand- of vloerverwarming). Vaak is ook een

voorziening voor het legionellaveilig bereiden van tapwater nodig. De relatie tussen

warmteketen en gebouwde omgeving is dus extra groot; welke oplossing waar kan, hangt
sterk samen met het woningtype en de isolatiegraad.

Huidige beleidsdoelen en beleidsinzet voor de transitie naar klimaatneutraal
Relevante beleidsdoelen, Europees en nationaal, voor 2030, 2040 en 2050

De Europese klimaatambities zijn neergelegd in de Europese Klimaatwet: 55%

emissiereductie in 2030, op weg naar klimaatneutraliteit in 2050. De Europese Commissie

Figuur 3. Finaal energiegebruik gebouwde omgeving 2021, PJ/jaar. Bron: KEV 2022.

Beknopte kwalitatieve karakterisering van interactie tussen energiesysteem en
energiegebruik door de sector
Voor de invulling van het energiegebruik in gebouwen in 2050 is naar verwachting zowel

duurzaam gas, als elektriciteit als warmte nodig. Dit betekent dat alle ketens relevant zijn
voor de gebouwde omgeving. De afweging tussen welk aardgasvrije alternatief voor

verwarmen het meest aantrekkelijk is voor een gebouw of een wijk, hangt dan ook mede af

heeft deze ambities sinds de zomer van 2021 in werking gezet via een aantal voorstellen die
samen het ‘fit-for-55’-pakket vormen. Een aantal van de voorgestelde maatregelen uit het

pakket richt zich ook op het realiseren van emissiereductie in de gebouwde omgeving. Voor

de EED (Energy Efficiency Directive) en de RED (Renewable Energy Directive) staat de inhoud

definitief vast, voor de nieuwe EPBD (Energy Performance of Buildings Directive) geldt dat de
trilogen hierover na de zomer starten. Het gaat onder andere over de volgende
maatregelen. 7

- Introductie van een emissiehandelssysteem voor de gebouwde omgeving vanaf 2027 8.

van de prijs van de benodigde energiedrager. Daarnaast spelen de kosten voor de benodigde
6

7

<Inhoudsopgave

KEV 2022, tabellen 30 en 31
https://open.overheid.nl/documenten/ronl-78f5a80cc740796103c6f13065169c2570638df8/pdf

8

Brief over klimaatpakket van 26 april

5

Concept Nationaal plan energiesysteem

Werkdocument C - Transitiepaden gebruikssectoren

- Verhoging van de ambitie voor energie-efficiency en hernieuwbare energie. Zo worden
lidstaten verplicht jaarlijks het energiegebruik van publieke instellingen met 1,9% te

verminderen en 3% van het gebouwoppervlak van publieke instellingen te renoveren tot
Bijna Energieneutraal Gebouw (BENG). Ook worden duurzaamheidscriteria gesteld aan
efficiënte warmtenetten.

- Voor EPBD is een voorstel nog in onderhandeling, namelijk het versnellen van het

renovatietempo en het uitfaseren van slechte energielabels. Het EPBD-voorstel geeft

- 2,5 miljoen woningen isoleren richting de standaard voor woningisolatie 11, waarvan 1,5
miljoen koop- en 1 miljoen huurwoningen.

- 1 miljoen hybride warmtepompen.

- 0,5 miljoen nieuwe aansluitingen van bestaande woningen of utiliteitsgebouwen aan een
warmtenet.

- 120.000 utiliteitsgebouwen verduurzaamd.

- 1,5 miljoen woningen verduurzaamd binnen de wijkaanpak.

lidstaten ruimte om fossiele brandstofinstallaties in gebouwen uit te faseren via

- 1,6 miljard m3 groen gas bijmengen.

brandstoffen volledig uit te faseren bij het verwarmen en koelen van gebouwen. Voor

Naar aanleiding van het IBO Klimaat is bij de voorjaarsbesluitvorming de doelstelling voor de

normering. De Commissie stelt een inspanningsverplichting voor om per 2040 fossiele
utiliteitsgebouwen en gebouwen van publieke instellingen wil de Commissie dat de 15%

gebouwen met de slechtste energieprestatie voor 2027 zijn verduurzaamd, gevolgd door

gebouwde omgeving bijgesteld naar 13,2 Mton restemissie in 2030 12.

een volgend deel van deze voorraad gebouwen voor 2030. Voor woningen is het voorstel

Dit krijgt vorm via een 5-tal programmalijnen en aanvullende nationale programma’s.

verduurzaamd, en een opvolgend deel van de voorraad voor 2033. Voor nieuwe

- Programmalijn 2: Individuele aanpak.

inclusief eisen voor ventilatie, brandveiligheid, toegankelijkheid en circulair

- Programmalijn 4: Duurzame bronnen en infrastructuur.

dat in 2030 de 15% woningen met de slechtste energieprestatie moeten zijn

gebouwen stelt de Commissie voor dat deze vanaf 2030 volledig emissievrij moeten zijn,
materiaalgebruik.

- In de herziening van de Europese Richtlijn energiebelastingen (ETD) is een voorstel

opgenomen dat de belasting op elektriciteit niet hoger mag zijn dan die op aardgas. Het

- Programmalijn 1: Gebiedsgerichte aanpak.

- Programmalijn 3: Maatschappelijk Vastgoed en commerciële utiliteitsgebouwen.
- Programmalijn 5: Innovatief en Duurzaam Bouwen.

- Aanvullende programma’s:

 Nationaal Programma Lokale Warmtetransitie (NPLW) voor de ondersteuning van

aanpassen van de tariefverhouding kan de overstap van aardgas naar elektriciteit

gemeenten.

stimuleren.

 Nationaal Isolatieprogramma.

Zeer beknopte beschrijving van de nationale beleidsinzet voor de doelen van 2030

De doelen voor de gebouwde omgeving zijn opgenomen in het beleidsprogramma

versnelling verduurzaming gebouwde omgeving 9 en het beleidsprogramma klimaat en

energie (zie ook de bijbehorende lijst met maatregelen die dienen als input voor de KEV). De
indicatieve doelstelling vanuit het coalitiekakkoord was een restemissie van 10 Mton . Om
10

dit te halen zijn de volgende doelen geformuleerd.

9
10

<Inhoudsopgave

Beleidsprogramma versnelling verduurzaming gebouwde omgeving | Rapport | Rijksoverheid.nl
Kamerbrief over uitwerking coalitieakkoord onderdeel Klimaat en Energie | Kamerstuk | Rijksoverheid.nl

 Programma hybride warmtepompen.
Handelingsperspectief voor de transitie

Zoals hierboven beschreven zijn er verschillende programma’s en routes voor het bereiken
van de doelen voor 2030. Een onderscheid is te maken tussen een collectieve (wijk)aanpak

en een individuele aanpak, en tussen een aanpak direct naar aardgasvrij en een stapsgewijze

aanpak. Al deze routes zijn nodig om de doelen richting 2030 te halen. De samenhang tussen
de collectieve aanpak en de individuele (soms stapsgewijze) aanpak is beschreven in de
11
12

Kamerbrief standaard voor woningisolatie | Kamerstuk | Rijksoverheid.nl
Voorjaarsbesluitvorming-klimaat.pdf

6

Concept Nationaal plan energiesysteem

kamerbrief over de visie op het warmtesysteem 13, en verder uitgewerkt in het hierboven
beschreven Programma Versnelling Verduurzaming Gebouwde Omgeving (PVGO).

Werkdocument C - Transitiepaden gebruikssectoren

gemeenten geschetst met daarin zowel het eindbeeld als de stapsgewijze aanpak, zie Figuur
4.

Wat isolatie betreft, is in 2021 de Standaard voor woningisolatie vastgesteld. Deze standaard

geeft aan wanneer de woning goed genoeg is geïsoleerd om aardgasvrij te kunnen worden 14.
De vervanging van een ketel door (ten minste) een hybride warmtepomp is verder

beschreven in de kamerbrief over de uitwerking van de normering verwarmingsinstallaties 15.

1.3.

Mogelijke transitieroutes naar een klimaatneutrale sector

Belangrijkste trends en onzekerheden binnen de sector

De belangrijkste trends en onzekerheden in de vraagontwikkeling binnen de sector, los van
de veranderingen in het Nederlandse energiesysteem, zijn als volgt.

- Het aantal woningen zal naar verwachting in 2050 rond de 9 miljoen liggen. Mogelijk is de
huishoudensgrootte per woning iets lager dan nu (nu circa 2,1 personen per huishouden).

- Nieuwbouw wordt niet meer aangesloten op (aard)gas, maar wordt voorzien van een

warmtepomp of een warmtenet aansluiting. De KEV schat voor 2030 in dat er tussen 2022

Figuur 4. Schematische weergave handelingsperspectief voor gemeenten.

en 2030 circa 700.000 nieuwbouwwoningen bij zullen komen, waarvan zo’n 500.000

woningen een warmtepomp krijgen, en ongeveer 200.000 een warmtenetaansluiting. De

Voor de (wijkgerichte) collectieve aanpak ligt de regie bij de gemeente. Hierbij kunnen zij

doelstellingen voor nieuwbouw liggen hoger dan 700.000 tot 2030.

samenwerken met andere stakeholders of met bijvoorbeeld bewonersinitiatieven of lokale
energiecoöperaties. Gemeenten hebben in 2022 hun transitievisies warmte vastgesteld.
Hierin gaven ze aan welke wijken tot en met 2030 gepland staan, en welke alternatieven

voor aardgas potentieel beschikbaar zijn. In deze transitievisies zijn twee soorten aanpak
opgenomen: aardgasvrij en aardgasvrij-ready. Gezien de significante opgave die de

gebouwde omgeving heeft, is het van belang om ook in wijken waarvoor tot 2030 nog geen

robuuste verduurzamingsoptie voorhanden is aan de slag te gaan met individuele en

Opties om de vraag te beperken

Vraagbeperking bestaat uit drie opties.

- Energiezuinig gedrag en goed ingeregelde installaties.

- Beperken van de netto warmtebehoefte door isolatie en verbeterde ventilatiesystemen.
- Beperken van de finale energiebehoefte, door toepassing van energie-efficiëntere
klimaatsystemen en verlichting.

stapsgewijze maatregelen. Een stapsgewijze aanpak betekent dat maatregelen op

natuurlijke momenten worden genomen. Dit kan met name door isolatiemaatregelen te

treffen of door het vervangen van een oude ketel door een hybride warmtepomp. In de

Over energiezuinig gedrag en goed ingeregelde installaties.

kamerbrief over de visie op het warmtesysteem wordt het handelingsperspectief voor

13
14

<Inhoudsopgave

Kamerbrief visie transitie warmtesysteem | Kamerstuk | Rijksoverheid.nl
Standaard voor woningisolatie | Nieuwsbericht | Rijksoverheid.nl

15

Kamerbrief over reikwijdte normering verwarmingsinstallaties | Kamerstuk | Rijksoverheid.nl

7

Concept Nationaal plan energiesysteem

- In deze categorie vallen besparingen waarvoor geen grote fysieke maatregelen nodig zijn.
Er kan namelijk al worden bespaard door gedrag en het goed inregelen van de bestaande
installatie.

- Door de thermostaat lager te zetten en ruimtes waar je niet bent niet te verwarmen, kan

de warmtevraag en daarmee ook het energiegebruik sterk dalen. Uit CBS-metingen blijkt
dat in 2022 25% minder energie is gebruikt dan in 2021. Ongeveer 10% punten hiervan

wordt veroorzaakt doordat 2022 een warmer jaar was, maar dan blijft er nog circa 15%

over door een combinatie van getroffen maatregelen en zuiniger gedrag, met het laatste
waarschijnlijk als de grootste reden. De vraag is wel of deze gedragseffecten – in een jaar
met zeer hoge energieprijzen – structureel zijn. Het Planbureau voor de Leefomgeving

(PBL) gaat in de KEV 2022 uit van een structureel effect door gedrag tussen 0 en 10%.
Over energiezuinige gebouwen.

- In 2021 is de Standaard voor woningisolatie vastgesteld 16, die de maximale netto

warmtevraag van de woning laat zien in kWh/m² per jaar, en daarmee een waarde is voor

de energiezuinigheid van de woning (gebouwschil en ventilatiesysteem), onafhankelijk
van de gekozen verwarmingsinstallatie. Wel maakt de Standaard onderscheid tussen

voor- en naoorlogse woningen. Voor vooroorlogse woningen betekent de Standaard dat
deze kunnen worden verwarmd met temperaturen < 70 ⁰ (‘MT-geschikt’), voor

Werkdocument C - Transitiepaden gebruikssectoren

Over het beperken van de finale energiebehoefte, door toepassing van energie-efficiëntere
systemen.

- Een energie-efficiënt energiesysteem betekent dat er bij het omzetten, opslaan en
verplaatsen van energie weinig energie verloren gaat.

- Vaak kunnen systemen efficiënter werken als er lagere temperaturen kunnen worden

geleverd. Warmtenetten hebben bijvoorbeeld minder verliezen op lagere temperaturen,

en warmtepompen hebben een hogere COP (=minder elektriciteitsgebruik) als ze slechts

lagere temperaturen hoeven te produceren. Qua energie-efficiëntie zijn systemen die lage
temperatuur leveren vaak efficiënter dan systemen die hoge temperatuur leveren.

- Wel moeten – naast vanzelfsprekend de niet-technische overwegingen - ook de overige

technische eigenschappen en het materiaalgebruik van systemen worden meegenomen

in de keuze voor de meest duurzame/circulaire oplossing. Verder is het natuurlijk zo dat
indien hogetemperatuurwarmte beschikbaar is en anders niet wordt gebruikt, het

uiteraard gas en elektriciteit bespaart om deze wel op het beschikbare temperatuurniveau
te benutten.

In het PVGO is de energiebespaarschijf opgenomen om deze verschillende mogelijkheden te
laten zien, zie Figuur 5.

naoorlogse woningen zijn dat temperaturen < 50 ⁰.

- Het geschikt maken van gebouwen voor verwarmen met lagere temperaturen is een
voorwaarde voor energievoorziening die een lage temperatuur levert. Dit maakt

efficiëntere systemen mogelijk. Isoleren leidt dus tot een directe besparing én tot een

potentiële additionele besparing, omdat het in veel gevallen een voorwaarde is voor een
efficiënte invulling van de resterende warmtevraag.

- De Renovatiestandaard, als tijdelijke invulling tot 2030 van de eindnorm utiliteitsbouw

2050, biedt de gebouweigenaar het handelingsperspectief, maar is techniekneutraal. Het
beperken van de energiebehoefte is daarbij vereist om energielabel A++ of A+++
(afhankelijk van de gebouwfunctie) te kunnen behalen.

16

<Inhoudsopgave

Zie voetnoot 6

8

Concept Nationaal plan energiesysteem

Werkdocument C - Transitiepaden gebruikssectoren

1.4.

Belangrijkste energie-oplossingen om in de vraag te
voorzien

Hoofdcategorieën

Voor het (aard)gasvrij maken van gebouwen wordt vaak een onderscheid gemaakt tussen
individuele oplossingen en collectieve oplossingen. Een individuele oplossing is een
oplossing die alleen gebruikmaakt van een aansluiting aan het landelijke gas en/of

elektriciteitsnet. Collectieve oplossingen zijn oplossingen met een aansluiting aan een

warmtenet, waarbij dus ook warm water aan het gebouw wordt geleverd vanuit een lokaal,

collectief systeem.

De basisoplossingen binnen deze indeling (individueel/ collectief) zijn de volgende.
- Individuele oplossingen.

 Stand-alone (duurzaam) gasketel.

 Hybride: warmtepomp + (duurzaam) gasketel (pieklast en tapwater).
 All-electric-warmtepomp.

- Collectieve oplossingen / warmtenetten 17.

 Middentemperatuurwarmtenet (MT) (55-75 ⁰-aanvoer, vaak circa 70 ⁰).

 Lagetemperatuurwarmtenet (LT) (30-55 ⁰-aanvoer, meestal ongeveer 50 ⁰).

 Zeerlagetemperatuurwarmtenet (ZLT) of bronnet (<30 ⁰-aanvoer), in combinatie met
een individuele warmtepomp.

Korte beschrijving van de hoofdcategorieën:

Figuur 5. De energiebespaarschijf.

- Stand-alone (duurzaam) gasketel

De stand-alone gasgestookte ketel is op dit moment de meest gebruikte manier van

Relatieve besparing versus absolute besparing

verwarmen. De optie met een stand-alone (HR)ketel is daarom wel weergegeven in het

van de woningvoorraad is de totale reductie van de warmtevraag kleiner.

verwarmingsinstallaties (normering hybride), waardoor gasketels op termijn zullen

Door isolatie en efficiëntie daalt de energievraag per woning of gebouw, maar door de groei

overzicht, maar zal niet op grote schaal voorkomen vanwege de normering voor efficiënte
worden uitgefaseerd.

- Individuele all-electric-warmtepomp met individuele bron

Hierbij wordt per eindgebruiker of per gebouw een elektrische warmtepomp ingezet voor

17

<Inhoudsopgave

De indeling in temperatuurniveaus voor warmtenetten is gebaseerd op de vraag of ruimteverwarming en
tapwater direct uit het systeem zijn te leveren. Deze indeling wordt in de meeste literatuur [ECW, TKI,] zo

gehanteerd, en staat ook net zo in de WCW. Maar in (internationale) literatuur zijn ook wel eens andere
indelingen te vinden.

9

Concept Nationaal plan energiesysteem

ruimteverwarming en warmtapwater, eventueel ook om te koelen. Een warmtepomp

heeft een hogere COP (coëfficiënt of performance, een maatstaf voor efficiëntie - en dus

minder elektriciteitsgebruik) wanneer deze een lagere temperatuur levert. De woning

moet dus goed geïsoleerd zijn en een LT-afgiftesysteem hebben. Daarnaast moet in de

woning ruimte zijn voor een boilervat voor tapwater. Een warmtepomp haalt warmte uit
de omgeving. Afhankelijk van de bron is ruimte nodig voor een buitenunit, voor PVTpanelen (combinatiepanelen met een PV-deel en een thermisch deel), of voor een
bodembron.

- Hybride warmtepomp in combinatie met duurzaam gas

Een hybride warmtepomp is een combinatie van een elektrische warmtepomp en een hr-

Werkdocument C - Transitiepaden gebruikssectoren

Voor tapwater is een aanvullende voorziening nodig in verband met legionella. In veel
gevallen wordt daar elektrische naverwarming voor gebruikt.

- MT-warmtenet

Een middentemperatuurwarmtenet (MT) is een warmtenet waarvan de warme (aanvoer)
leiding een temperatuur heeft tussen de 55 ⁰ en de 75 ⁰, meestal circa 70 ⁰. De warmte uit

het net is rechtstreeks te gebruiken in de woning voor ruimteverwarming en bereiding van
warm tapwater. Een MT-warmtenet levert zijn warmte via een afleverset aan de woning.

De bron voor een MT-warmtenet kan zowel een MT-warmtebron zijn als een (Z)LT-bron
met een grote collectieve warmtepomp.

ketel. De elektrische warmtepomp levert de basislast van de ruimteverwarming. De hr-

De volgende opties zijn niet meegenomen in het overzicht, omdat deze niet gezien worden

hybride warmtepomp de hr-ketel als ‘back-up’ heeft, hoeft de woning niet zo goed

- Elektrisch verwarmen kan behalve met een warmtepomp ook met een elektrische boiler,

ketel levert de pieklast en zorgt vaak ook voor het verwarmen van tapwater. Omdat een
geïsoleerd te zijn als voor de installatie van een volledig elektrische warmtepomp. Ook hier
is het zo dat hoe beter de woning geïsoleerd is, hoe minder de hr-ketel hoeft bij te
springen en hoe minder aardgas er dus nodig is.

- ZLT-warmtenet als bron voor een individuele warmtepomp

Bij een zeerlagetemperatuurwarmtenet (ZLT) of bronnet wordt het warmtenet als bron
gebruikt door een warmtepomp in een woning of gebouw. In het gebouw heeft deze
oplossing dezelfde eisen als een all-electric-warmtepomp, te weten ruimte voor een
warmtepomp met boilervat. Maar het ZLT/bronnet is dus de bron, waardoor geen

buitenunit of bodembron meer nodig is, én een hogere COP wordt gehaald dan bij een

individuele all-electric-oplossing. Daarnaast kan een ZLT-net ook koelen zonder daarvoor
de warmtepomp in te zetten, mits het afgiftesysteem in het gebouw daar geschikt voor is.

Een ZLT net kan goed gebruik maken van ZLT bronnen zoals aquathermie, en van warmte

als toekomstbestendige duurzame oplossingen:

elektrische kachels of bijvoorbeeld infraroodpanelen. Maar omdat deze vormen van

elektrisch verwarmen veel elektriciteit vragen per kWh geleverde warmte (rendement
maximaal 100%, ofwel COP=1) én daarom volgens het Bouwbesluit voor

ruimteverwarming niet als hoofdverwarming mogen worden gebruikt 18. Wel zijn

sommige oplossingen als bijverwarming te gebruiken.

- Hogetemperatuurwarmtenetten (HT) zijn niet meegenomen in het overzicht om drie

redenen: 1) de eigenschappen van het systeem verschillen niet zoveel van die van MT-

warmtenetten, behalve dat de woningen voor MT-warmte iets beter geïsoleerd moeten
zijn; 2) duurzame bronnen leveren meestal geen HT-warmte; 3) HT-warmtenetten zijn

niet zo efficiënt, het is beter om de woning te isoleren en op MT te verwarmen om zo meer
energie te besparen.

koude opslag (WKO).

- LT-warmtenet met tapwateroplossing

Een lagetemperatuurwarmtenet (LT) is een warmtenet waarvan de warme leiding een

temperatuur heeft tussen de 30 en de 55 ⁰, meestal circa 50 ⁰. De warmte uit het net is bij

een goed geïsoleerde woning/gebouw rechtstreeks te gebruiken voor ruimteverwarming.

18

<Inhoudsopgave

Bouwbesluit artikel 6.55.

10

Concept Nationaal plan energiesysteem

Werkdocument C - Transitiepaden gebruikssectoren

Subcategorieën

Voor de individuele oplossingen kan nog een sub-indeling worden gemaakt op basis van de
bron.

- Duurzaam gasketel (stand-alone en/of hybride).
 Groen gas of waterstof.

- Warmtepomp-subindeling op basis van de bron.
 Lucht.

 PVT (zonthermie + omgevingswarmte).
 Bodem.
 Overig.

Ook voor de verschillende typen warmtenetten is een subindeling te maken, op basis van de
(warmte)bron.

- De indeling van warmtenetten is gebaseerd op de temperatuur van het net, niet de

temperatuur van de bron. MT- en LT-netten kunnen ook worden gevoed door LT- of ZLTbronnen met een collectieve warmtepomp om de brontemperatuur op te hogen. Omdat
de collectieve warmtepomp elektriciteit kost, is het voor het energiesysteem van belang
om te weten over wat voor soort warmtebronnen beschikbaar zijn. Dit komt in meer

detail terug bij de warmteketen.

Overzicht technische oplossingen en afwegingen

In Figuur 6 zijn de technische oplossingen voor verwarmen weergegeven, inclusief subtypen
op basis van de (temperatuur van de) bron.

Zoals hiervoor beschreven zijn er verschillende toekomstige duurzame warmte-

voorzieningen mogelijk. Wat de beste warmtevoorziening voor een bepaald gebouw of een

bepaalde buurt of wijk is, hangt af van de lokale omstandigheden en van de bouwtechnische
eigenschappen en de locatie van de gebouwen, en van de prijs van bepaalde maatregelen en
energiedragers.

De eigenschappen van een woning of gebouw, de aard van het gebruik en het gedrag van de
gebruikers of bewoners bepalen hoeveel capaciteit de warmtevoorziening moet kunnen
leveren en wat het jaarlijks energieverbruik is. Goed geïsoleerde of goed te isoleren

gebouwen zijn met minder warmte te verwarmen. Hierdoor is lagetemperatuurverwarming,

<Inhoudsopgave

Figuur 6. Overzicht technische oplossingen voor verwarmen.
zoals een LT-warmtenet of een warmtepomp met een lagetemperatuurwarmteafgiftesysteem, een mogelijkheid. Moeilijk te isoleren gebouwen hebben

hogetemperatuurverwarming nodig (>70 ⁰). Deze gebouwen kunnen aangesloten worden

op een midden- of hogetemperatuurwarmtenet of met duurzaam gas worden verwarmd. In
slecht te isoleren woningen kunnen doorgaans ook hybride warmtepompen worden
gebruikt, waarmee het gasverbruik vergaand is te reduceren.

Bij de Standaard voor woningisolatie is een onderscheid gemaakt tussen vooroorlogse

woningen (circa 1,5 miljoen) en naoorlogse woningen (circa 6,5 miljoen). Hierbij geldt dat

vooroorlogse woningen in principe met MT-warmte te verwarmen zijn (circa 70 ⁰

temperatuur in het afgiftesysteem) en naoorlogse woningen met LT-warmte (ca 55 ⁰). Bij

verdergaande isolatie of aanpassingen aan het afgiftesysteem zijn echter ook vooroorlogse
woningen geschikt te maken voor lage temperatuur. Tegelijkertijd zijn er ook naoorlogse

woningen waarbij meer maatregelen dan de Standaard nodig zijn om te verwarmen met LTafgiftesystemen.

11

Concept Nationaal plan energiesysteem

Voor warmtenetten is de locatie van een gebouw van belang. Het aanleggen van een

warmtenet is alleen rendabel als er een geschikte bron is, en voldoende afname met zo min
mogelijk transportverlies. Een warmtenet is vaak vooral een logische oplossing bij grotere
clusters (een of meerdere wijken) van relatief dichte bebouwing, in de nabijheid van een

Werkdocument C - Transitiepaden gebruikssectoren

- Conform beleid van dit kabinet (zie PVGO 19) en bekend en verwacht EU-beleid.
- Isolatie naar de Standaard voor woningen, en gebouwen die tot 2030 aan de

Renovatiestandaard gaan voldoen, zijn ook wat isolatie en energie-efficiëntie betreft klaar
voor de toekomst (maar niet per definitie aardgasvrij).

warmtebron. Deze dichtbebouwde gebieden hebben vaak veel gestapelde bouw, waar een

- Verwarmingsinstallaties: hybride installatie of beter (all-electric, duurzaam warmtenet)

afhankelijk van de bron kunnen ook kleinere clusters interessant zijn. Voor warmtenetten is

- Gebruik van duurzame gassen. In 2050 gebruiken alle hybride installaties voor de ketel

individuele warmtepomp niet past door een gebrek aan binnen en/of buitenruimte. Maar

het wel een voorwaarde dat er voldoende ruimte in de ondergrond beschikbaar is. Dat kan in
dichte stedelijke bebouwing soms lastig zijn. Voor een hogetemperatuurwarmtenet kan de
warmtebron bijvoorbeeld industriële restwarmte of geothermie zijn.

Lagetemperatuurwarmtenetten zijn met bijvoorbeeld restwarmte of aquathermie te

voeden, of met systemen die gebruik maken van seizoensopslag van duurzaam opgewekte

energie. Ook kan via warmtenetten op lagere temperaturen uitwisseling tussen warmte- en
koudevraag van gebouwen plaatsvinden.

Scenario’s

Deze paragraaf gaat in op de verschillende scenario’s voor 2050, waarbij elk scenario een

bepaalde mix is van de belangrijkste - hierboven beschreven - energieoplossingen om in de
vraag te voorzien.

Overwegingen bij de scenario’s

Voor de gebouwde omgeving is het eindbeeld sterk afhankelijk van de beschikbaarheid en

de prijs van duurzame gassen en de andere energiedragers, en van de noodzaak om vraag (in
kWh) en pieklast (in kW) bij elektriciteit te beperken. Daarom is er gewerkt met verschillende
scenario’s. Hiermee zijn de effecten van verschillende keuzes ten aanzien van besparing en

(enkele uitzonderingen).
een duurzaam gas.

- Warmtenetten waar robuust en rendabel.

- Afhankelijk van duidelijkheid over beschikbaar warmtealternatief kiezen voor in één keer
aardgasvrij of stapsgewijs verduurzamen.

Rekenmethode en uitgangspunten

De scenario’s zijn doorgerekend met een Excel rekenmodel, dat eerder is gebruikt voor de
studie ‘Inzicht in de extra benodigde warmtebronnen en elektriciteit voor de

warmtevoorziening in de gebouwde omgeving in 2030’. 20 Het rekenmodel berekent voor

verschillende combinaties van technische oplossingen de benodigde finale energie. Zie
hiervoor de schematische weergave van de warmte- en koudevraag in Figuur 2.
Beschrijving van de vier scenario’s

Er is een viertal scenario’s gemaakt om de mogelijke transitiepaden te verkennen, waarbij is

ingezet op realistische scenario’s. Hierin zijn dus niet, zoals bijvoorbeeld bij II3050, de hoeken
van de mogelijkheden opgezocht. Vandaar dat er geen scenario is opgenomen met heel
weinig of juist heel veel duurzaam gas.

verschillende alternatieven voor aardgas inzichtelijk gemaakt. In wisselwerking met de visie

Bij de scenario’s zijn de volgende uitgangspunten met betrekking tot duurzaam gas en

gebouwde omgeving.

- Voor duurzaam gas geldt een minimum beschikbaarheid van circa 2 bcm (billion cubic

op het energiesysteem wordt dan ook duidelijker wat een wenselijke uitkomst is voor de
Algemene uitgangspunten voor een duurzame GO.

beschikbaarheid warmtebronnen gehanteerd.

meters) gas (aardgasequivalenten, wat overeenkomt met circa 60 PJ). Dit is in lijn met het

- Met voor zowel de eindgebruiker als maatschappelijk aanvaardbare kosten en benodigde
investeringen.

19

<Inhoudsopgave

BZK (2022). Beleidsprogramma versnelling verduurzaming gebouwde omgeving.

20

https://open.overheid.nl/documenten/ronl-e41ee3fc8ca678f1600ad673fcd5249abe59ab36/pdf

12

Concept Nationaal plan energiesysteem

Werkdocument C - Transitiepaden gebruikssectoren

Klimaatakkoord, de Startanalyse en de bijmengdoelstellingen uit het CA 2022 21. Alleen in

 De beschikbaarheid van warmtebronnen is gebaseerd op een globale potentiestudie

scenario 2 is uitgegaan van een grotere beschikbaarheid van duurzaam gas. Het duurzame

van beschikbare MT-, LT- en ZLT-bronnen. Zie hiervoor ook de analyse van
warmtebronnen in het NPE-Ontwikkelpad warmteketen, hoofdstuk 4 in

gas kan zowel groen gas als waterstof zijn.

- Voor warmte is indicatief rekening gehouden met de inschatting van de potentiële

warmtebronnen: MT-bronnen 80 PJ in 2050, LT circa 16 PJ, ZLT in principe onbeperkt (zie
ontwikkelpad warmteketen). Alleen bij scenario 4 is uitgegaan van een grotere

Werkdocument B – Ontwikkelpaden energieketens.

- Scenario 2: veel hybride warmtepompen

 55% hybride warmtepompen, 22,5% all-electric-warmtepompen en 25%

beschikbaarheid van MT-warmte. Een afstemming met de warmtebehoefte vanuit de

warmtenetten.

glastuinbouw is nog niet meegenomen.

 Dit scenario gaat uit van een 2 x zo grote beschikbaarheid (en betaalbaarheid) van groen

- Voor elektriciteit is geen minimum en geen maximum aangehouden. De benodigde

gas en/of waterstof. Hierdoor is voor veel woningen een alternatief op duurzaam gas

hoeveelheid elektriciteit volgt uit de beschikbaarheid van de overige bronnen en de
gekozen technische oplossingen.

- Voor alle scenario’s geldt:

 Netto functionele warmtevraag per woning gemiddeld circa 32 GJ/jr; totale
22

aantrekkelijk, en zullen minder gemeenten en gebouweigenaren kiezen voor een
warmtenet of warmtepomp.

- Scenario 3: veel all-electric-warmtepompen

 Circa 50% all-electric-warmtepompen, 30% warmtenet en 20% hybride

warmtevraag GO circa 370 PJ/jr (290 PJ voor 9 miljoen woningen en circa 80 PJ voor

warmtepompen.

diensten). Deze inschatting gaat er vanuit dat alle woningen worden geïsoleerd tot de

 Uitgangspunt is dat elektriciteit goedkoop is en de ontwikkeling in warmtepompen leidt

Standaard voor woningisolatie (voor- en naoorlogs, afhankelijk van bouwjaar), en dat

tot goedkopere en betere warmtepompen. Hierdoor zullen veel gebouweigenaren

5% structurele besparing door gedrag en klimaatverandering wordt gehaald. (Ter

kiezen voor all-electric.

vergelijking: In 2021 was de netto warmtevraag circa 310 PJ voor (7,5 miljoen) woningen

 Het aandeel warmtenetten dat gebruik maakt van een MT-bron is afgestemd op de

en 120 PJ voor diensten)

globale inschatting van 80 PJ beschikbare MT-warmte in 2050.23

 Koeling: er zit circa 44 PJ aan koelbehoefte in. Dit kost ongeveer 9 PJ aan elektriciteit.
Nader onderzoek moet uitwijzen of dit voldoende koeling betreft of dat de
koelbehoefte naar verwachting harder zal stijgen.

 Het aantal gebouwen met een hybride installatie resulteert in een behoefte aan
duurzaam gas van circa 2 bcm aardgas(equivalenten).

- Scenario 4: veel (MT)-warmte

 55% warmtenet, 22% all-electric-warmtepompen, 22% hybride warmtepompen.

Dit leidt tot de volgende scenario’s.

 Dit scenario gaat uit van een circa 2x zo grote beschikbaarheid van MT-warmtebronnen,

- Scenario 1: Alle oplossingen leveren circa 1/3 van de warmte

bijvoorbeeld veel geothermie of veel restwarmte. Het is essentieel dat dit MTwarmtebronnen zijn, omdat het gebruik van (Z)LT-warmtebronnen voor

 Verdeling hybride warmtepompen, warmtenetten en all-electric-warmtepompen is elk

warmtevoorziening alsnog ook elektriciteit kost. Een scenario met veel warmtenetten

1/3 voor de bestaande bouw. Voor nieuwbouw (1 miljoen woningen extra tussen nu en

op basis van (Z)LT-bronnen zal dus qua behoefte aan energiedragers meer op scenario 3

2050) is het uitgangspunt dat ongeveer 75% van de nieuwbouw een all-electric-

lijken dan op scenario 4.

warmtepomp krijgt en circa 25% een warmtenetaansluiting.
21
22

<Inhoudsopgave

Kamerbrief over uitwerking coalitieakkoord onderdeel Klimaat en Energie | Kamerstuk | Rijksoverheid.nl
De netto functionele warmtevraag is de warmte die aan de woning toegevoegd moet worden om de
woning voldoende comfortabel te houden. Deze warmtevraag is dus nog onafhankelijk van het type
installatie waarmee deze warmte geproduceerd wordt.

23

Zie voor verdere toelichting het hoofdstuk over de warmteketen (werkdocument B, hoofdstuk 4).

13

Concept Nationaal plan energiesysteem

Werkdocument C - Transitiepaden gebruikssectoren

Figuur 7 geeft het aantal aansluitingen per type warmtevoorziening aan voor de
verschillende scenario’s.

Figuur 7. Scenario’s warmtealternatieven - Aantal woningaansluitingen. (Let op: het uitgangspunt
voor 2050 is dat er 9 miljoen bewoonde woningen zijn. In 2021 waren er circa 8 miljoen woningen,
waarvan 7,5 miljoen bewoonde woningen. De onbewoonde woningen worden niet
meegenomen in de berekening omdat die geen energie gebruiken).

Figuur 8. Scenario’s warmtealternatieven – geleverde warmte door de
(Toelichting: de PJ’s geleverd door het alternatief ‘hybride’ worden dus deels geleverd
warmtepomp en deels door de ketel.)

Het aandeel per technische oplossing voor de totale warmtevraag inclusief utiliteitsbouw

(diensten) is weergegeven in Figuur 8. Let op: de logica achter deze figuren is als volgt: als er
staat dat 100 PJ wordt geleverd door een hybride installatie, is dat dus deels door de
warmtepomp en deels door de ketel.

<Inhoudsopgave

14

Concept Nationaal plan energiesysteem

Finale energiebehoefte per scenario

De benodigde finale energie is aangegeven in Figuur 9. De finale energie is de energie die aan
de eindgebruiker – in dit geval dus bij de meterkast – wordt geleverd.

Werkdocument C - Transitiepaden gebruikssectoren

Beschrijving van infrastructuurontwikkeling, flexibiliteitsopties en
technologieontwikkeling passend bij energie-oplossingen
Vraagprofiel

De gebouwde omgeving heeft een sterk seizoensgebonden vraagprofiel dat ook sterk van
de temperatuur afhankelijk is, zie Figuur 10. Dit betekent twee dingen.

- De bulk van de warmtevraag (in MWh of GJ-warmte) valt in de winter (ongeveer 65% van
de jaarlijkse vraag valt in de maanden december tot en met februari).

- De piekbehoefte in vermogen (in kW of MW) hangt sterk samen met koude dagen en

kWh/uur

uren.
12

warmtevraag

koudevraag

10
8
6
4
2

Figuur 9. Scenario’s warmtealternatieven – finale energie.
Dit betreft hier dus de finale energie. Zoals blijkt is er behoefte aan verschillende

energiedragers: elektriciteit, duurzaam gas (dat wil zeggen groen gas of groene waterstof) en
warmte. De onderdelen ‘omgevingswarmte’ betreffen de warmte die bij individuele

eindgebruikers in de warmtepomp wordt gebruikt. Dit is dus in feite geen finale energie.
Voor de invulling van de finale warmtevraag zijn verschillende warmtebronnen nodig.

Wanneer een ZLT-warmtebron wordt gebruikt om MT-warmte te produceren, dan kost dat

elektriciteit. Deze inzet van warmtebronnen en overige dragers voor de levering van warmte
wordt besproken in het NPE- Ontwikkelpad warmteketen (hoofdstuk 4 in Werkdocument B

– Ontwikkelpaden energieketens).

<Inhoudsopgave

0

Figuur 10. Voorbeeld van de netto warmte- en koudevraag van een goed geïsoleerde woning.
Berekend voor klimaatjaar KNMI 2017 (bron: Rutten et al, 2018)
Duurzame elektriciteit uit zon wordt vooral in de zomer opgewekt, terwijl een warmtepomp
vooral in de winter aan zal staan. In hoeverre de duurzame elektriciteit uit wind samenvalt

met de vraag aan elektriciteit van alle sectoren, wordt momenteel verder onderzocht. Hieruit
moet blijken of er in de winter voldoende elektriciteit is om de vraag te dekken. Of dat een

winter(piek)vraag aan elektriciteit extra flexibel opwekvermogen vraagt, waardoor een
elektriciteitsvraag vanaf een bepaalde hoeveelheid via duurzaam gasgestookte
elektriciteitscentrales of grootschalige opslag moet worden opgewekt.

15

Concept Nationaal plan energiesysteem

De warmtevraag in de gebouwde omgeving is maar in zeer beperkte mate flexibel.

Vraagsturing kan hier nauwelijks iets verbeteren. Mensen willen nu eenmaal verwarmen als

Werkdocument C - Transitiepaden gebruikssectoren

belangrijkste ontwikkelingen). Momenteel is er vooral sprake van invoedingscongestie
van zon-PV.

het het koudst is, en koelen als het het warmst is. Op zeer kleine tijdschaal, tot minder dan 1 à

- Voor hybride warmtepompen worden weinig problemen voorzien, omdat de cv-ketel op

afkoelt. Een oplossing om pieken te voorkomen, kan in opslag liggen. Daarnaast kan een

- Voor volledig elektrische warmtepompen geldt zo’n flexibiliteit niet, waardoor versneld

2 uur, is het mogelijk de verwarming tijdelijk uit te schakelen zonder dat de woning te veel
slimme combinatie met bijvoorbeeld elektrisch vervoer en bidirectioneel laden ook

bijdragen aan het verminderen van een piekbehoefte of piek-aanbod. Om de gevolgen van
grote volumevraag in de winter te beperken, is besparing nodig en grootschalige
seizoensopslag.

In het NPE-Ontwikkelpad warmteketen (hoofdstuk 4 in Werkdocument B – Ontwikkelpaden

energieketens) wordt uitgebreid ingegaan op de manier waarop de seizoensgebonden

energievraag en het piekvermogen zijn in te vullen. Voor individuele all-electric-

warmtepompen en voor het invullen van de piekvraag in warmtenetten door elektriciteit

geldt dat zowel het elektriciteitsnet als de elektriciteitsopwekking hier rekening mee moeten
houden. Zie de volgende paragraaf en ook de keten elektriciteit.
Relatie met netverzwaring

In verband met de elektrificatie in de gebouwde omgeving wordt vaak gesproken over
netcapaciteit en netverzwaring. Vooral bij warmtepompen zonder back-up - zowel

individueel als collectief - kan een grote piekbehoefte aan elektriciteit ontstaan. Deze piek is

echter per gemiddelde woning kleiner dan de terugleverpiek van zon-PV. Het is dus de vraag

of het gebruik van warmtepompen andere eisen aan het net stelt dan woningen op een

warmtenet. Wel kan de noodzaak tot verzwaren van het elektriciteitsnet bij een wijkaanpak
op all-electric urgenter worden. Dit heeft als gevolg dat het elektriciteitsnet in een bepaalde

wijk mogelijk als eerste moet worden aangepakt als voor die wijk voor all-electric is gekozen.

piekmomenten bijspringt.

netverzwaren noodzakelijk kan zijn (zie ook volgende punt) bij grootschalige gelijktijdige
uitrol van all-electric. Ook moeten woningen en andere gebouwen die een

kleinverbruikers aansluiting hebben, die nog geen 3x25-aansluiting hebben en op all-

electric over willen gaan, een zwaardere aansluiting aanvragen. Hiervoor kunnen lange
wachttijden (oplopend tot 2 jaar) gelden.

- In aanvulling op het vorige punt: Op termijn lijkt niet de warmtepomp de bottleneck voor
de benodigde netcapaciteit in een wijk te zijn, maar eerder het opwekvermogen van PV.

Wel is het belangrijk om warmtepompen slim aan te kunnen sturen. Om zo de vraag

tijdelijk af te schakelen, of juist een teveel aan opwek van PV slim te benutten.
Bijvoorbeeld door een warmtepomp voor de productie van tapwater.

1.5.

Ontwikkelrichtingen en vraagstukken richting 2050

Overwegingen vanuit het nationale energiesysteem

Bij de weging van opties en oplossingen is het belangrijk om de randvoorwaarden,

beperkingen en schaarstes vanuit de relevante energieketens in overweging te nemen. Voor
de gebouwde omgeving zijn hierbij alle vier de ketens relevant: de elektriciteitsketen, de

warmteketen, de koolstofketen (met name wat betreft beschikbaarheid van groen gas) en
de waterstofketen. In deze sectie zijn de belangrijkste bevindingen vanuit die ketens

samengevat en wordt de relevantie voor het transitiepad van de gebouwde omgeving

besproken. In de ontwikkelpaden van de ketens is verdere onderbouwing beschikbaar.

Het is daarom belangrijk voor de netbeheerders om de planning en gekozen technieken in

De beschikbaarheid van (fossielvrije) elektriciteit is relevant om de opschaling van

geen probleem, omdat de ketel de piek van de warmte levert.

gericht om de Nederlandse productiecapaciteit (zon, wind en kernenergie) sterk door te

de wijkaanpak op tijd te kennen. Voor hybride warmtepompen lijkt netcapaciteit vooralsnog

De belangrijkste boodschappen omtrent netcapaciteit.

- Warmtepompen op zichzelf veroorzaken geen congestie maar totale elektrificatie van

gebouwde omgeving doet dit wel (met zon-PV, elektrisch vervoer en warmtepompen als

<Inhoudsopgave

warmtepompen in de gebouwde omgeving mogelijk te maken. De beleidsinzet is erop

laten groeien zodat het elektriciteitssysteem in 2035 geen CO2-uitstoot meer veroorzaakt.

Hierbij kan Nederland mogelijk na 2035 zelfs een netto exporteur van elektriciteit worden,
met mogelijk een productieoverschot op jaarbasis. Al is dit laatste ook afhankelijk van de

ontwikkeling van de binnenlandse elektriciteitsvraag. Dit betekent echter niet dat op dag- en

16

Concept Nationaal plan energiesysteem

uurbasis er altijd voldoende elektriciteit beschikbaar is. Met name op koude, windstille

winterdagen kan schaarste ontstaan. Dan wordt er weinig wind- en zonne-elektriciteit

geleverd, terwijl er veel vraag is naar elektriciteit voor verwarming in de gebouwde

Werkdocument C - Transitiepaden gebruikssectoren

warmtebronnen is dat deze niet gelijk verdeeld zijn over Nederland. Voor een deel van de
wijken zijn warmtenetten hierdoor geen reële optie.

omgeving. Vanuit de analyse van de elektriciteitsketen 24 is het al wél duidelijk dat de

Voor een deel van de woningvoorraad is verwarmen met een hybride warmtepomp met

daarvoor de beste manier is. Hierbij speelt onder andere de vraag in hoeverre de

gas moet hiervoor beschikbaar zijn, omdat deze woningen lastig op een andere manier zijn

flexibiliteitsbehoefte in de winter ingevuld kan worden. Wel wordt nog onderzocht wat

flexibiliteitsbehoefte wordt ingevuld met duurzaam gas en welke verliezen daarbij optreden.
Verder is het belangrijk voor de opschaling van all-electric-warmtepompen in de gebouwde

omgeving om de wijkgerichte aanpak in nauwe samenwerking met de netbeheerders uit te
voeren om zo problemen met de netcapaciteit te voorkomen. Ook voor zonnepanelen en

elektrisch laden zijn netverzwaringen nodig. De flexibilisering van warmtepompen kan het
net op specifieke momenten ontlasten en de onbalans tussen opwekking en consumptie
verminderen. Concluderend is het vanuit het perspectief van de beschikbaarheid van
elektriciteit waarschijnlijk goed mogelijk om zoveel mogelijk te elektrificeren in de
gebouwde omgeving. Dit ondanks de korte termijn barrières die kunnen spelen

duurzaam gas de optie met de laagste maatschappelijke en eindgebruikskosten. Duurzaam
te verduurzamen.

Het doel is om middels de bijmengverplichting de volumes groen gas voor de gebouwde

omgeving op te schalen naar 1,6 miljard m3 in 2030 (+/- 50 PJ). Dit is een significant volume
in vergelijking met de voorspelde gasconsumptie voor de gebouwde omgeving in de

scenario’s uit het vorige hoofdstuk (60-127 PJ). Er is echter ook een aanzienlijke vraag naar

koolstofhoudende energiedragers (zoals biogas of groen gas) vanuit andere sectoren, die het
willen inzetten als grondstof en voor energie. De verwachting is dat de vraag naar

koolstofhoudende energiedragers richting 2050 het binnenlandse aanbod ver zal

overstijgen. Hierdoor is (grootschalige) import nodig, met onzekerheid over de beschikbare

(bijvoorbeeld rondom netcapaciteit). Vanuit de gebouwde omgeving is een belangrijk

volumes en prijzen.

goed geïsoleerde gebouwen met een afgiftesysteem dat geschikt is voor lage temperaturen.

Naast groen gas is ook waterstof op termijn inzetbaar, in combinatie met een hybride

De beschikbaarheid van duurzame warmtebronnen is toereikend om een substantiële

komende jaren schaars zal zijn (zeker tot 2040) en dat Nederland ook op de lange termijn

aandachtspunt dat verwarmen met all-electric-warmtepompen alleen goed mogelijk is in

bijdrage aan de verduurzaming van de gebouwde omgeving te leveren, op plekken waar

deze bronnen beschikbaar zijn en de woningen dicht genoeg op elkaar liggen om de aanleg
van een warmtenet rendabel te maken. Het ontwikkelpad van de warmteketen streeft

warmtepomp. Wel is de verwachting dat waterstof (zie ontwikkelpad waterstofketen) de
een netto-importeur zal blijven (+/- 50% import afhankelijk). In hoeverre en voor welke prijs
waterstof op de wereldmarkt beschikbaar komt, is nog onzeker.

hierbij naar het duurzaam invullen van de warmtevraag voor collectieve warmte en houdt

Gezien de onzekerheid in beschikbaarheid en prijsvorming van duurzame gassen wordt voor

PJ gewerkt en voor 2050 met rond de 100 PJ. Hierbij is het wel van belang om MT-bronnen te

electric-warmtepompen.

rekening met de onzekerheid hierin. Voor 2030 wordt vooralsnog met een inschatting van 50
benutten, en waar deze niet beschikbaar zijn in te zetten op (zeer)

de gebouwde omgeving waar mogelijk ingezet op verduurzaming via warmtenetten en all-

lagetemperatuurwarmtenetten. Om zo de benodigde verliezen en elektriciteitsbehoefte te

Belangrijkste onzekerheden

goed zijn geïsoleerd. Een belangrijke kanttekening bij de beschikbaarheid van

- Voor duurzame gassen.

beperken. Voorwaarde hiervoor is dat de gebouwen die worden aangesloten op deze netten

De belangrijkste onzekerheden zijn:

24 Dit komt onder meer naar voren in de ‘Adequacy Outlook’ van TenneT. Zie ontwikkelpad
elektriciteitsketen (werkdocument B, hoofdstuk 1) voor meer details.

<Inhoudsopgave

17

Concept Nationaal plan energiesysteem

 De beschikbaarheid van groen gas.
 De beschikbaarheid van waterstof.

 De benodigde werkzaamheden en kosten van het omzetten van een aardgasnetwerk

naar een waterstofnetwerk. Hier wordt momenteel ervaring mee opgedaan in het kader
van een aantal pilotwijken

- Voor warmtenetten.

 Hoe loopt de ontwikkeling van warmtenetten in relatie tot de businesscase en het
draagvlak van bewoners.

 Verwachtingen wat betreft de beschikbaarheid van warmtebronnen:

 Onder andere de toekomstverwachting van de aanwezige industrie in 2050. Welk
restwarmteaanbod blijft er over?

 Ontwikkelingen geothermie

 De verwachtte warmtevraag in industrie en glastuinbouw voor 2050. Als dit bekend is, is
ook meer duidelijk over de inzet van duurzame warmte en de wisselwerking met
warmtebronnen en duurzame gassen voor de GO.

- Voor elektriciteit.

 Hoe kan goed worden ingespeeld op de zeer flexibele energievraag vanuit de
gebouwde omgeving.

 Tempo waarin elektriciteitsnetten kunnen worden verzwaard.

- De prijzen voor de verschillende energiedragers: dit bepaalt in grote mate de businesscase
en daarmee de keuze van gemeenten voor de wijkaanpak. Voor individuele bewoners zijn
de prijzen eveneens bepalend voor het al dan niet nemen van maatregelen of het hebben

van een voorkeur.

- Koeling: de verwachte impact op het energiesysteem van een toename naar 6 miljoen
huizen die worden gekoeld is nu ca 5-10 PJ extra elektriciteitsvraag in de zomer. Die

toename overlapt flink met het profiel van opwek zon-PV. Er wordt in 2023 een andere
studie gedaan naar de ontwikkeling van koeling in relatie tot klimaatscenario’s.

Op basis van de overwegingen uit het NPE en de geschetste onzekerheden, zijn hieronder de
vraagstukken en vooralsnog voorziene gewenste ontwikkelrichtingen voor de GO
beschreven.

Werkdocument C - Transitiepaden gebruikssectoren

1.6.

Vraagstukken voor de sector gebouwde omgeving

Vraagstuk 1: Maatschappelijke waarde concreet maken en meenemen bij
keuze voor type warmtevoorziening

Doel van het beleid is bevorderen dat bij de energietransitie systemen worden ontwikkeld

die toegevoegde maatschappelijke waarde hebben. Vraagstuk 1 is daarmee de basis voor de
verdere ontwikkelrichtingen.

- Vanuit het nationale energiesysteem kunnen er voordelen zitten aan bepaalde technische
oplossingen, terwijl deze lokaal geen of niet voldoende meerwaarde hebben. Een

voorbeeld hiervan is de mogelijkheid om lokaal energie op te slaan. Zo zijn overschotten

aan energie te benutten en de piekvraag aan energie te beperken. Een ander voorbeeld is
het ontwikkelen van een energie-efficiënter systeem, waardoor minder schaarse en

hoogwaardige bronnen zoals gas en elektriciteit nodig zijn. Het systeem kan daardoor
mogelijk slanker worden uitgevoerd en/of vraagt minder ruimtelijke impact. Deze

maatschappelijke waarden zijn nog deels onbekend en komen niet altijd vanzelf terug in
de businesscase van wijkplannen of gebouweigenaren. Ook wanneer gemeenten een
systeem kiezen, komen deze opties niet altijd expliciet aan de orde. Relevant voor de

maatschappelijke waarde is eveneens de behoefte aan koeling en de toegevoegde waarde
van het leveren van koeling (voor comfort en gezondheid). Hier moet nader onderzoek
naar worden gedaan.

- Op het moment dat vanuit het NPE duidelijke inzichten beschikbaar zijn over welke typen
warmte- en koudevoorziening maatschappelijke voordelen hebben, of welke criteria bij
de keuze een rol moeten spelen, dan moet daar ook echt rekening mee worden

gehouden. Door gemeenten bij de wijkaanpak en door gebouweigenaren bij individuele
keuzes.

- Maatschappelijke waarden zijn breder dan maatschappelijke kosten. Niet alle

maatschappelijke waarden zijn immers in kosten om te zetten, zoals bijvoorbeeld

ruimtelijke kwaliteit of ruimtegebruik. Toch is het belangrijk om ook deze waarden mee te
nemen. Ook dit vraagt om verdere uitwerking.
Mogelijke uitwerking

- Voor het bevorderen dat systemen worden ontwikkeld in lijn met maatschappelijke
waarde, zijn verschillende aanpakken beschikbaar, onder andere via informatie en
communicatie, normering, beprijzen of het verlenen van subsidies.

<Inhoudsopgave

18

Concept Nationaal plan energiesysteem

- Duidelijk communiceren naar het NPLW welke overwegingen vanuit maatschappelijke
waarde mee te nemen, kan een eerste stap zijn. Een andere logische keuze is (extra)

subsidie te geven voor oplossingen die hieraan bijdragen.

Nader uit te onderzoeken: Om welke maatschappelijke waarden gaat het dan?

- Op dit moment is nog niet volledig duidelijk hoe het energiesysteem van de toekomst er

Werkdocument C - Transitiepaden gebruikssectoren

kleinverbruikers. Hierdoor hebben collectieve warmtepompen, hoewel zij mogelijk meer
elektriciteit gebruiken, een financieel voordeel.
Mogelijke uitwerking

- Bij het in lijn brengen van eindgebruikerskosten met maatschappelijke waarde valt te
denken aan:

idealiter uit gaat zien. Toch zijn er al ontwikkelrichtingen bekend waarvan het kabinet al

 De juiste verhouding tussen elektriciteitsprijs en gasprijs.

benodigde energie (gewenste ontwikkelrichting 1: neem energiebesparing en energie-

 Subsidie voor opslag of flexibiliteit in het systeem inbouwen.

weet dat ze toegevoegde waarde hebben. Dit betreft met name het beperken van de

efficiëntie mee in de overweging) en het nut van flexibiliteit in de benodigde energievraag

 Verschillende prijzen voor een energievraag op piekmomenten en dalmomenten.

(gewenste ontwikkelrichting 2: flexibiliteit van de vraag). Een derde gewenste

1.7.

eindoplossing eenduidig en bekend is. Dan hoeven daar niet onnodig gasnetten te blijven

- Bestaand beleid en programma’s blijven de basis (onder andere de Standaard voor

ontwikkelrichting betreft het nut om zoveel mogelijk duidelijk te maken waar de
liggen en kunnen warmtenetten efficiënt worden benut.

- Een ander belangrijk onderwerp is het materiaalgebruik voor energietoepassingen in de
gebouwde omgeving. Het is belangrijk dat er meer kennis komt over de (milieu)impact
van materiaalgebruik van verschillende energieoplossingen, en dat er ook meer op
gestuurd kan gaan worden.

Vraagstuk 2: Eindgebruikerskosten én businesscases in lijn brengen met
maatschappelijke waarde

Robuuste ontwikkelrichtingen

Gezien bovenstaande analyse en de nog bestaande onzekerheden geldt:

woningisolatie, regie bij gemeentes, NPLW 25, doelstellingen PVGO en het IBO-klimaat 26).

- Alle verduurzamingsroutes zijn nodig in de transitie naar een klimaatneutrale
warmtevoorziening in 2050.

Er zijn wel enkele nieuwe accenten aan te brengen, voortkomend uit de perspectieven op
het hele energiesysteem en op de lange termijn (zie sectie ‘overwegingen vanuit het

nationale energiesysteem). Onderstaande ontwikkelrichtingen beschrijven deze accenten.

eindgebruiker en de businesscase van de oplossing in lijn worden gebracht met de

Gewenste ontwikkelrichting 1: Aandacht voor energiebesparing en efficiëntie,
en het beperken van de piekvraag bij de keuze voor een energiesysteem

vanzelfsprekend rekening te houden met betaalbaarheid en rechtvaardigheid. Op dit

efficiëntie. Dit past ook bij de EED-doelstellingen. Zoals beschreven bij vraagstuk 2 is

voor zover deze al bekend is. Bovendien is het inzicht in de maatschappelijke waarde van

name het beperken van de vraag in de winter op piekmomenten, kan daarom als extra

Als de maatschappelijke waarde van een oplossing bekend is, moeten de kosten voor de
maatschappelijke waarden. Zo zorgen financiële prikkels voor de juiste keuze. Hierbij is
moment zijn de eindgebruikerskosten niet altijd in lijn met de maatschappelijke waarde verschillende oplossingen nog niet helemaal bekend. (zie vraagstuk 1).

Toelichting: Op dit moment zijn de prijzen bijvoorbeeld niet altijd in lijn met het ’energie-

Bij de keuze voor een alternatief energiesysteem meer expliciet kijken naar energie-

kostenefficiëntie (nog) niet altijd gelijk aan energie-efficiëntie. Energie-efficiëntie, en met
criterium worden meegenomen bij de keuze voor een systeem. Het is ook mogelijk om
financiële prikkels in te bouwen om dit te bevorderen.

efficiëntie’ principe. Grootverbruikers betalen bijvoorbeeld minder voor energie dan
25

<Inhoudsopgave

Nationaal Programma Lokale Warmtetransitie | Programma Aardgasvrije Wijken (nplw.nl)

26

Aanbieding IBO Klimaat | Kamerstuk | Rijksoverheid.nl

19

Concept Nationaal plan energiesysteem

Onderbouwing/ Waarom is dit belangrijk?

- De ketenanalyses laten zien dat duurzame gassen schaars en mogelijk duur worden.

Bovendien ligt er (voorlopig), vanwege de sterk groeiende vraag naar elektriciteit, ook een

grote druk op het elektriciteitssysteem. Zelfs bij een volledig duurzame elektriciteitssector
zal elektriciteit in de winter niet in overvloed aanwezig zijn. Systemen die de behoefte aan
schaarse hoogwaardige energiedragers verminderen, hebben daarom vanuit
systeemperspectief een toegevoegde waarde.

Mogelijke uitwerking

Welke systeem het meest geschikt is, hangt onder andere af van de beschikbare bronnen,
het type gebouwen en het type wijk. Wel kunnen de volgende overwegingen worden
meegegeven:

- Daar waar warmtenetten de druk op gas- en elektriciteitsgebruik ontlasten of andere
maatschappelijke waarden invullen, dit ook financieel ondersteunen en terug laten
komen in de eindgebruikerskosten (juiste prijsprikkels).

 Toelichting: In Nederland is een aanzienlijke hoeveelheid energie in de vorm van

warmte beschikbaar. Deze warmte is voornamelijk bruikbaar als energiebron voor de

gebouwde omgeving en voor glastuinbouw. Met name warmtebronnen op LT- of MT-

Werkdocument C - Transitiepaden gebruikssectoren

energiebalans in een elektriciteitssysteem dat in toenemende mate met inflexibele
duurzame bronnen wordt gevoed. Zie verder ontwikkelrichting 2.

- Strengere eisen aan de efficiëntie van verwarmingsinstallaties. Door de normering op dit

vlak is deze richting al in gang gezet. 27 Vanaf 2026 is het verplicht om bij vervanging van de
cv-ketel over te stappen op een efficiënter systeem, mits de woning of gebouw daarvoor

geschikt is. Hybride levert een grote energiebesparing op, terwijl het gebouw (nog) niet
geschikt hoeft te zijn voor LT-afgifte. Hierdoor is de hybride warmtepomp een goede
maatregel voor alle gevallen waar nog geen eindoplossing bekend is. Of de hybride

warmtepomp lokaal een tussen- of eindoplossing is, is in de meeste gevallen nog niet te
zeggen. Dit hangt namelijk af van de al dan niet geplande uitrol van een warmtenet na
2035, de (on)mogelijkheden voor een all-electric-strategie als eindperspectief en de
toekomstige beschikbaarheid van duurzame gassen. In alle scenario’s is er blijvend

duurzaam gas nodig voor de verwarming van een deel van de GO. Productie van groen gas
wordt gestimuleerd door de bijmengverplichting in de GO.

- Versneld isoleren richting de Standaard. Voor naoorlogse woningen betekent isoleren tot
de Standaard dat de woning in de meeste gevallen met de huidige radiatoren met LTwarmte kan worden verwarmd. In sommige gevallen moet wel nog iets aan het
afgiftesysteem worden gedaan.

niveau (> 35 ⁰) verlagen de druk op hoogwaardige bronnen. Het gebruik van ZLT-

- Maatschappelijk vastgoed wordt versneld gerenoveerd naar de Renovatiestandaard, als

met de minste elektriciteitsvraag energetisch de voorkeur. Daarnaast kan bij

- Meer kennis en informatie over LT-afgifte: LT-afgifte maakt het mogelijk zo efficiënt

bronnen vereist nog een significante input van elektriciteit. Hierbij heeft de configuratie
warmtenetten gekeken worden naar het integreren van collectieve opslag, die de

benodigde piekvraag vermindert. Dit wordt verder uitgewerkt in de warmteketen.

- Een all-electric-warmtepomp gaat efficiënt met energie om en levert daardoor in principe

invulling op de 3% renovatieverplichting uit de EED.

mogelijk met een warmtepomp of (Z)LT-bron te verwarmen. Voldoende isolatie en LTafgifte zijn dus voorwaardelijk voor verdere energie-efficiëntie.

een besparing op. Een sterke inzet op volledig elektrische warmtepompen bij woningen

Gewenste ontwikkelrichting 2: Flexibilisering warmtevraag

onderscheid tussen de verschillende bronnen van verschillende warmtepompen. Een

vraag, zowel op seizoenniveau als op kleinere tijdschaal van dagen en uren.

waar dat kan (nu of op termijn) zorgt daarom voor een grote besparing. Ook is er

slimme regeling van de warmtepomp is van belang: een flexibele inzet warmtepompen

Zoals eerder toegelicht, heeft de gebouwde omgeving bij uitstek een piekbehoefte in de

beperkt de piekvraag, terwijl elektrische bijverwarming in de winter de piekvraag juist kan

verhogen. Dit laatste is een zorgpunt, zowel vanuit netcongestie als gelet op de

27 Warmtepomp de norm vanaf 2026: goed voor klimaat en de energierekening | Nieuwsbericht |
Rijksoverheid.nl

<Inhoudsopgave

20

Concept Nationaal plan energiesysteem

Werkdocument C - Transitiepaden gebruikssectoren

Onderbouwing

opslagstappen, efficiënt wordt afgestemd op de energievraag. Door het slim afstemmen

piekvraag te beperken. In de gebouwde omgeving zijn daar verschillende mogelijkheden

met name buiten de Energy Hub, slechts beperkt nodig 28.

Om te voorkomen dat onnodig veel flexibel opwekvermogen nodig is, is het nuttig om de
voor.

van de lokale vraag met het lokale aanbod van energie zijn investeringen in infrastructuur,

Mogelijke uitwerking

Gewenste ontwikkelrichting 3: Sneller concreet worden met gemeentelijke
plannen & meer aandacht voor maatschappelijke waarden

- Piekvraag op zeer kleine tijdschaal (tot maximaal enkele uren)

Warmte (TVW’s, vanaf 2026 warmteprogramma, zoals bedoeld onder de Omgevingswet).

De piekvraag op verschillende tijdschalen is op verschillende manieren te beperken
1. De meeste gebouwen hebben een relatief grote thermische massa. Hierdoor koelt
een gebouw niet direct af wanneer de verwarming of koeling wordt uitgezet. Door
deze thermische massa kan in principe de ruimteverwarming wel een uur of iets
meer worden uitgezet.

2. Flexibele inzet van warmtepompen: Warmtepompen kunnen warmte opslaan in het
boilervat als er voldoende (of teveel) opwek is. Dit geldt vooral voor het tapwater.

- Om de technische mogelijkheden die hierboven benoemd zijn ook daadwerkelijk te
kunnen benutten, zijn slimme energiemanagementsystemen nodig. Zo moeten

warmtepompen bijvoorbeeld in staat zijn te reageren op externe sturing of
schommelingen in spanning op het elektriciteitsnet.

- Eindgebruikers moeten toegang hebben tot energiecontracten met dynamische prijzen.
Hierdoor ontstaat een financiële prikkel om in te spelen op tekorten en overschotten op
de elektriciteitsmarkt.

- Piekvraag van enkele uren tot enkele dagen

- Voor het opvangen van een piekvraag van langere tijden is de gebouwschaal meestal te
klein. Oplossingen op buurt- of wijkniveau zijn hier meer van toepassing.

- Ook oplossingen voor de seizoensongelijkheid van de vraag in de gebouwde omgeving
vergen grote collectieve opslagvoorzieningen. Zie ook warmteketen.

- Een andere mogelijke oplossing voor het beperken van een piekvraag op lokaal niveau is

een Energy Hub. Dit is een lokaal knooppunt in een geïntegreerd energiesysteem. Hierbij
wordt het aanbod van een of meer energiedragers, door een of meer conversie en/of

28

<Inhoudsopgave

Er zijn al bestuurlijke afspraken over de verdere uitwerking en update van de Transitievisies
De afspraak met gemeenten is dat eind 2024 de plannen van wijken zijn uitgewerkt in
wijkuitvoeringsplannen. Daarnaast is in de Wet gemeentelijke instrumenten

warmtetransitie (Wgiw) voorgeschreven dat gemeenten in 2026 hun TVW van een update
voorzien in een nieuw warmteprogramma.

Voor deze update is het van belang dat concreter beschreven wordt waar een duurzaam

warmtenet of volledig elektrische warmtepomp een goede duurzame oplossing kan zijn, en
wat de beoogde einddatum van de levering van aardgas dan kan zijn. De (inhoudelijke)
vereisten van een warmteprogramma worden vastgelegd in het Besluit gemeentelijke
instrumenten warmtetransitie (Bgiw).

Verder is wenselijk dat gemeenten de overwegingen over maatschappelijke waarde

meenemen in de keuze voor een oplossing (zie vraagstuk 1). Dit moet nog verder worden

uitgewerkt. Daarbij is het belangrijk dat het maatschappelijk meest gewenste alternatief ook

aantrekkelijk is voor de eindgebruiker.
Onderbouwing

- Dit geeft duidelijkheid aan bewoners, netbeheerders én het energiesysteem: wat is het
(potentiële) beslag op energiedragers zoals elektriciteit en duurzaam gas.

- Het voorkomt dat individuele keuzes (in de tussentijd) maatschappelijk wenselijke

collectieve oplossingen in de weg gaan staan. Daarmee verklein je ook het vollooprisico
voor warmtenetten.

TSE_SI_Energy_Hubs_202112.pdf (topsectorenergie.nl)

21

Concept Nationaal plan energiesysteem

Werkdocument C - Transitiepaden gebruikssectoren

Mogelijke uitwerking

- Gemeenten voeren regie over de keuzes voor een aardgasvrije warmtevoorziening, zij
hebben concrete handvatten nodig hoe zij de maatschappelijke waarden kunnen
meenemen in de overwegingen.

- Mogelijk is de energie-efficiëntie en piekvraag van een warmte-alternatief mee te nemen
in de update van de startanalyse.

- Projecten ten behoeve van infrastructuur worden niet ondersteund.

Productie van groen gas of andere hernieuwbare energie wordt uitgesloten van de NIKI.
Daarvoor is ander instrumentarium reeds beschikbaar, zoals de SDE++.

<Inhoudsopgave

22

Concept Nationaal plan energiesysteem

2.

Transitiepad mobiliteit

Dit subhoofdstuk beschrijft het gewenste transitiepad van de sector mobiliteit naar 2050. In
deel 1 is de huidige situatie van de sector mobiliteit beschreven. Dit onderdeel bevat de
klimaatimpact, het energiegebruik en de karakteristieken van de verschillende modaliteiten.
Deel 2 laat de verwachte vraag naar energie van de verschillende modaliteiten zien. Daaruit
blijkt dat er voor de modaliteiten richting 2050 een restopgave is om in te vullen. Dit komt
omdat het huidige beleid niet voldoende is om de doelstellingen te halen. Dit onderdeel
schetst het eventueel gewenst eindbeeld van de energievraag per modaliteit en geeft aan
wat nodig is om de restopgave in te vullen. Deel 3 geeft de totale gewenste hoeveelheden
duurzame energiedragers in 2050 weer en toont een uitvoeringsagenda waarmee de
gewenste situatie eventueel te bereiken is. Daarbij kunnen er nog veel onzekerheden
bestaan over hoe dit beleid in te vullen.

Werkdocument C - Transitiepaden gebruikssectoren

2.1.

Huidige situatie

De sector mobiliteit omvat het verkeer en vervoer over weg, water, spoor en door de lucht.

Daarbij is de mobiliteit te verdelen in een nationaal deel (weg, binnenvaart en spoor) en een

internationaal deel (veelal zeevaart en luchtvaart). Nationale mobiliteitssectoren stootten in
2021 30,5 Mton CO2-equivalenten uit, wat neerkomt op zo’n 18% van de totale uitstoot in

Nederland. Het NPE gaat zowel in op de nationale als de internationale mobiliteit.

Wegverkeer is verantwoordelijk voor circa 80% van de binnenlandse CO2-uitstoot door

mobiliteit. Met het huidige voorgenomen en vastgestelde beleid zal dit richting 2030 en

2040 niet veranderen. Binnen het wegverkeer zijn personenauto’s verantwoordelijk voor

meer dan de helft van de uitstoot, gevolgd door vrachtwagens (ruim 25%) en bestelbusjes

(ongeveer 17% van de uitstoot). Na het wegverkeer zijn mobiele werktuigen met ongeveer
10% van de uitstoot de belangrijkste subgroep.

In de laatste decennia is de uitstoot van broeikasgassen binnen de mobiliteitssector licht

gedaald. De uitstoot van 32,2 Mton in 1990 is in 30 jaar met 5% afgenomen naar 30,5 Mton in

2021. Momenteel komt de omvang van het wegverkeer, herstellende van de COVID-jaren, in
2022 weer boven het niveau van 2019 uit, met de bijbehorende toename van uitstoot aan
broeikasgassen. Hierna zet naar verwachting een structurele daling in van de

broeikasgasemissies door de snelle toename van het aantal elektrische auto’s en de steeds

grotere inzet van biobrandstoffen. De uitstoot in 2030 wordt daarmee in de KEV 2022

geraamd op 28,2 Mton CO2-eq. Deze ligt daarmee in 2030 zo’n 20% lager dan in 2019 en 13%

lager dan in 1990. Daarmee ligt mobiliteit achter op de reductieopgave van het kabinet. Het
in april 2023 aangekondigde klimaatpakket gaat echter wel uit van een extra reductie van 4
Mton in 2030 29.

Daarnaast dragen (energieleveranties aan) internationale binnenvaart, lucht- en zeevaart bij
aan de mondiale uitstoot waar deze niet (volledig) worden meegenomen in de nationale
doelstellingen 30. De internationale zeevaart en luchtvaart zijn onderdeel van het

Parijsakkoord, en worden dus geacht bij te dragen aan de bijbehorende doelen. In het

uitvoeringsprotocol bij het akkoord is echter geen verplichting opgenomen voor lidstaten
29
30

<Inhoudsopgave

Kamerbrief over Voorjaarsbesluitvorming klimaat, 26-04-2023
Uw Kamer is op 17 maart geïnformeerd over de keuzes die gemaakt moeten worden ten behoeve van het
nieuwe Klimaatplan (Kamerstuk 32813-1180). In deze brief kwamen ook de internationale sectoren luchten zeevaart aan de orde. In opdracht van het ministerie van IenW wordt voor de zeevaart onderzoek
gedaan naar een verdeelsleutel, om een gedeelte van de emissies van de internationale zeevaart toe te

rekenen aan Nederland. Op deze manier ontstaat er een integraal beeld over welke emissies uit de luchten zeevaart in het nationale doel voor 2050 kunnen passen. Uw Kamer wordt eind 2023 over de
uitkomsten van dit onderzoek geïnformeerd via de jaarlijkse voortgangsbrief over het klimaatbeleid voor
de zeevaart. Deze uitkomsten worden vervolgens voor lucht- en zeevaart betrokken bij het Klimaatplan
2024.

23

Concept Nationaal plan energiesysteem

Werkdocument C - Transitiepaden gebruikssectoren

om ook in deze sectoren tot een reductie van broeikasgasuitstoot te komen. In plaats

daarvan is het maken van afspraken over emissiereducties in deze sectoren belegd bij de

twee gespecialiseerde agentschappen van de Verenigde Naties: International Maritime

Binnen de mobiliteitssector zijn 8 modaliteiten te identificeren, ieder met eigen
karakteristieken en daarmee ook eigen transitiepaden.
1. Personenvervoer

Organization (IMO) en International Civil Aviation Organization (ICAO).

2. Spoorvervoer en regionaal ov

energieleveranties die vanuit Nederland worden verstrekt aan schepen van vooral

4. Zwaar wegtransport

bijbehorende emissies (zowel in de luchtvaart als in de scheepvaart, en zowel over de

6. Binnenvaart

ontwikkeling. Hieronder wordt voor de internationale sectoren vooral ingegaan op de

8. Luchtvaart

voor het Nederlandse energiesysteem het meest relevant zijn. De bunkerbrandstoffen die

Hieronder de indicatie van hoeveelheden energiegebruik naar modaliteiten zoals hierboven
benoemd.

Vooral in de zeevaart zit een groot onderscheid tussen de Nederlandse zeevaartsector en de

3. Bestelvervoer

internationale herkomst. Er zijn internationale afspraken over het terugdringen van de

5. Mobiele werktuigen

energieleveranties als over de toepassing in schepen en vliegtuigen) en deze zijn constant in

7. Zeevaart

bunkerbrandstoffen (de brandstoffen voor luchtvaart en de maritieme sector), omdat die

vanuit Nederland aan de internationale lucht- en scheepvaart zijn geleverd, waren in 2021

goed voor 43,8 Mton CO2-eq uitstoot. Deze emissies overstijgen daarmee de binnenlandse

uitstoot in de mobiliteitssector.

In lijn met de verwachte groei van de luchtvaartsector, zullen de emissies in deze sector

zonder ingrijpende maatregelen blijven toenemen. Nederland werkt samen op mondiaal,
Europees en nationaal niveau om de benodigde CO2-uitstoot te reduceren. In de

wereldwijde zeevaart is in recente jaren ook een toename van uitstoot te zien door de
groeiende wereldhandel. Tegelijkertijd is het energieverbruik per schip door

efficiencymaatregelen juist afgenomen. De ontwikkelingen van de CO2eq-uitstoot van in

Nederland geleverde bunkerbrandstoffen aan de luchtvaart, zeevaart en binnenvaart volgen

een eigen pad, als gevolg van vastgesteld en voorgenomen beleidsmaatregelen volgens de
KEV. In onderstaande tabel is dat pad aangegeven.

Tabel 1. CO2-eq uitstoot van broeikasgassen van in Nederland geleverde bunkerbrandstoffen

<Inhoudsopgave

2021 (Mton)

2025 (Mton)

2030 (Mton)

Zeevaart

33,7

35,1

33,6

Luchtvaart

7,3

10,3

10,9

Binnenvaart

2,7

2,8

2,8

Totaal

43,8

48,2

47,4

Figuur 11. Totaaloverzicht mobiliteit 2019 (eindgebruik, in PJ). Voor zeevaart betreft dit de totale
hoeveelheid energie die in Nederland gebunkerd is in 2021. Voor de zeevaart zijn recentere
gegevens gebruikt, omdat COVID19 weinig invloed heeft gehad op de volumes in deze sector,
zoals vermeld in de KEV 2022.

24

Concept Nationaal plan energiesysteem

Werkdocument C - Transitiepaden gebruikssectoren

Spoorvervoer en regionaal ov (bus, tram en metro)

In 2018 was het totale energiegebruik in de sector, spoor (reizigers en goederen), bus, tram
en metro samen, gelijk aan 15,7 PJ. Hiervan is nog 8,2 PJ fossiele brandstof in de vorm van

diesel en CNG. Het regionaal ov en spoor hebben de verduurzaming al grotendeels ingezet.
Winst valt nog te halen in het uitfaseren van de laatste dieseltreinen en de transitie naar

zero-emissie ov-bussen. Daarnaast is de potentie van modal shift naar spoor en ov voor

personen en goederen een relevante ontwikkeling om in duurzame mobiliteit sectorbreed
haalbaar te maken.

Spoor: reizigers en goederen, hoofdrailnet (HRN), regionaal & internationaal

Figuur 12. Voor de zeevaart betreft dit de totale hoeveelheid energie die in Nederland gebunkerd
is in 2021. Voor de zeevaart zijn recentere gegevens gebruikt, omdat COVID 19 weinig invloed
heeft gehad op de volumes in deze sector, zoals vermeld in de KEV 2022.

Karakteristieken per modaliteit
Personenvervoer

In Nederland zijn circa 8,9 miljoen personenauto’s geregistreerd, waarvan 3,7% voorzien van
zero-emissie aandrijflijn 31. In 2021 bedroeg de totale CO2-uitstoot van dit wagenpark
ongeveer 13,35 Mton en het energieverbruik circa 198 PJ.

De uitstoot van personenauto’s is sinds 1990 nauwelijks afgenomen, terwijl strengere

normen voor aanzienlijk zuinigere individuele auto’s hebben gezorgd. De toename in CO2-

uitstoot van personenauto’s is gerelateerd aan de toename van het aantal huishoudens, de
toename van het aantal voertuigen per huishouden (van 0,8 naar 1,1) en het aantal

kilometers per voertuig, wat resulteert in ongeveer 30% meer personenautoverkeer op de
weg ten opzichte van 1990. Daarnaast zijn voertuigen ook zwaarder geworden 32.

Op het Nederlandse spoor werden in 2019 24,1 miljard treinreizigerskilometers gemaakt 33.

Daarnaast werd in datzelfde jaar 7,1 miljard tonkilometer 34 over het spoor verplaatst.

Het Nederlandse spoornet is voor 85% geëlektrificeerd. Sinds 2017 worden alle treinen

hierop voorzien van 100% groene stroom, deels op basis van certificaten. Dit kwam in 2021
neer op 1342 mln kWh 35. Daarnaast ligt er in Nederland nog 572 km niet-geëlektrificeerd

spoor. Dat zijn hoofdzakelijk regionale lijnen en sporen in zeehavens en industriegebieden.

Op deze lijnen rijden momenteel nog diesel of dieselelektrisch aangedreven treinen 36 (voor

een deel met Hydrotreated vegetable oil). De gezamenlijk CO2 -uitstoot komt neer op 85

Kton per jaar.

Voor reizigersvervoer wordt nog op 17 trajecten met dieselelektrische tractie gereden (met

name in Overijssel, Gelderland, Groningen en Fryslân). Daarvoor voert IenW gesprekken met
regionale concessieverleners over verduurzaming 37. Daar zijn echter nog geen concrete

afspraken voor gemaakt, noch is financiering voorzien of gereserveerd. Over een deel van
deze trajecten rijden ook goederentreinen.

De sporen in haven- en industriegebieden zijn de eerste/ laatste verbindingen tussen het
hoofdrailnet en de bedrijven en terminals aldaar. Op deze ‘first mile/ last mile’ zorgt

31
32
33
34

<Inhoudsopgave

Cijfers elektrisch vervoer.
KIM, het wijdverbreide autobezit in Nederland, 2022.
CBS, treinreizigerskilometers 2019.
CE Delft Energievraag en -aanbod in OV en spoorsector (2019), CBS ladingtonkilometers spoorgoederen
2019.

35
36
37

Interne gegevens ProRail
Een dieselmotor wekt elektriciteit op voor elektrisch aangedreven wielen.
Plan Emissievrij treinreizigersvervoer ProRail voor PDOVS (2022).

25

Concept Nationaal plan energiesysteem

Werkdocument C - Transitiepaden gebruikssectoren

dieselelektrische tractie voor het verplaatsen van wagons (of compleet samengestelde

aan de verkeersprestatie: in 2020 reden bestelauto’s ruim twee keer zoveel kilometer als in

worden treinen samengesteld voor vervoer over grotere afstanden (de zogenaamde ‘long

om in 2030 tenminste 250.000 bestelauto’s emissieloos te laten zijn.

treinen) van en naar emplacementen en voor het rangeren. Op deze emplacementen

haul’) en voorzien van elektrische locomotieven (mits uiteraard de tracés zijn voorzien van

199043. In het beleidsprogramma van het ministerie van IenW is de ambitie uitgesproken

bovenleiding). Deze trajecten zijn typisch in privaat bezit.

Zwaar wegtransport

Bus, tram en metro

opleggers) geregistreerd. Het merendeel van de voertuigen rijdt op diesel (B710). Een klein

In Nederland zijn circa 160.000 zware bedrijfsvoertuigen (vrachtauto’s en trekkers voor

In 2019 werden in Nederland 6,5 miljard reizigerskilometers 38 afgelegd in bus, tram en metro.

aandeel van de voertuigen (circa 2%) rijdt op benzine, CNG en LNG. Het aantal elektrische

provincies en metropoolregio’s. Er rijden 5.000 ov-bussen in Nederland. Daarvan is al een

subsidie(s) zijn snel overtekend wat er op duidt dat er veel vraag naar elektrische

Het regionale ov wordt aanbesteed door regionale vervoersautoriteiten, dat zijn de

kwart emissieloos bij gebruik, dat is 21% van de dienstregeling kilometers. Deze bussen zijn
veelal elektrisch aangedreven. Daarnaast rijdt een klein deel van de busvloot op waterstof.

Elektrische bussen laden zich voor het grootste deel met groene stroom op. Het overige deel

voertuigen is nog klein (circa 300 stuks) maar groeit gestaag 44. De jaarlijks beschikbare

vrachtwagens is.

In 2021 bedroeg het energiegebruik van zware bedrijfsvoertuigen circa 108 PJ. De totale CO2-

rijdt nu nog op diesel of HVO-diesel. In 2016 is in het Bestuursakkoord Zero-Emissie Bus

uitstoot bedroeg in 2021 ongeveer 7,2 Mton (exclusief CO2 uit biobrandstof), in vergelijking

over welke duurzame energiedrager ze hiervoor moeten kiezen. Trams en metro’s, ook wel

uitgesproken om in 2030 tenminste 16.000 vrachtauto’s emissieloos te laten zijn.

groene stroom.

van het binnenlands goederenvervoer en 21% van het grensoverschrijdend goederenvervoer

(BAZEB) 39 vastgelegd dat in 2030 alle ov-bussen zero-emissie zullen zijn, zonder afspraak

‘light rail’ genoemd, zijn in Nederland volledig geëlektrificeerd en rijden sinds 2019 op 100%

met 7,8 Mton in 199011. In het beleidsprogramma van het ministerie van IenW is de ambitie

Het zware wegtransport speelt een belangrijke rol in het vervoer van goederen: circa 80%
vindt plaats via de weg 45. Het zware wegtransport kenmerkt zich dan ook door lange

Bestelvervoer

afstanden die voor een groot deel op het snelweg en in het buitenland worden afgelegd.

voertuigen40. De meeste bestelauto’s rijden op diesel (B741). Het energiegebruik van

circa 13% van de kilometers in Nederland worden afgelegd door buitenlandse voertuigen 46.

In Nederland zijn circa 1 miljoen bestelauto's geregistreerd, waarvan 6.000 elektrische
bestelauto’s bedroeg in 2021 circa 56 PJ (exclusief biobrandstoffen). De totale CO2-uitstoot

Nederlandse vrachtvoertuigen leggen circa 30% van de kilometers af in het buitenland en

was ongeveer 3,7 Mton (exclusief CO2 uit biobrandstof), in vergelijking met 2,6 Mton in

199042. Deze toename in CO2-uitstoot is gerelateerd aan de toegenomen parkomvang en
38
39
40
41

42
43

<Inhoudsopgave

CBS reizigerskilometers 2019.
Bestuursakkoord | Zero Emissie Bus.
Zie Trendrapport Lichte Bedrijfsvoertuigen (Trendrapport Lichte Bedrijfsvoertuigen | RVO/Revnext, 2023).
B7 is een mengsel uit fossiel en bio-diesel. In dit geval verwijst 7 naar de bijgemengde hoeveelheid
biobrandstof (in procenten).
Zie Klimaat- en Energieverkenning (Klimaat- en Energieverkenning 2022 (pbl.nl))
Zie CBS verkeersprestaties bestelauto’s (Verkeersprestaties bestelauto's; kilometers, grondgebied 19902020 (cbs.nl)).

44

45

46

De aanschafsubsidie AanZET voor ZE trucks is in 2023 na één dag overtekend. Zo stromen er dit jaar weer
400 nieuwe schone vrachtwagens de weg op (zie Nieuwsbericht | Rijksoverheid.nl)
Zie CBS-cijfers goederenvervoer (Goederenvervoer; vervoerwijzen, vervoerstromen van en naar
Nederland (cbs.nl)).
Zie CBS verkeersprestaties vrachtvoertuigen (Verkeersprestaties vrachtvoertuigen; kilometers, gewicht
2001-2020 (cbs.nl)).

26

Concept Nationaal plan energiesysteem

Werkdocument C - Transitiepaden gebruikssectoren

Touringcarbussen

Daarnaast zijn er in Nederland 3500 touringcars geregistreerd, die nu nog volledig fossiel

Zeevaart

Understanding Heavy Duty Vehicles vanaf 2040 naar 100% zero-emissie nieuwverkoop van

scheepstypen, grootte en vaarprofielen. Deze diversiteit vertaalt zich onder meer in

beschikbaar is, zijn touringcars niet meegenomen in de doorrekeningen voor de Peta Joules-

het type energiedragers dat wordt gebruikt. Directe toepassing van elektriciteit en waterstof

worden aangedreven. Nederland streeft in het kader van het Memorandum of

zware voertuigen, waaronder ook touringcars. Omdat over deze transitie nog te weinig data
kaartjes.

De zeevaart omvat zowel deep sea als short sea en kent een grote diversiteit wat betreft

verschillen in het vereiste motorvermogen, de totale energiebehoefte per schip en daarmee
zijn in veel gevallen niet mogelijk, omdat hiermee geen voldoende hoge energiedichtheid te
bereiken is.

Mobiele werktuigen

Mobiele werktuigen betreft een heel diverse categorie en dat maakt het verzamelen en
samenbrengen van gegevens hierover moeilijk. In dit plan ligt de focus op het

bouwmaterieel. Daar is een concreet programma Schoon en Emissieloos Bouwen (SEB) op

gericht, dat de sector bedient met instrumenten (zoals subsidies en middelen voor strengere
aanbestedingseisen) om te verduurzamen. Deze sector behelst circa 20 PJ. Door SEB neemt
sinds 2022 het aandeel zero-emissie toe, met name batterij-elektrisch. Op andere types

mobiele werktuigen, zoals tractoren of groenmaterieel, is op dit moment beperkt zicht wat

verduurzaming betreft. Het gaat om circa 30 PJ van de 50 PJ, wat neerkomt op 3,5 Mton CO2-

Zoals toegelicht in paragraaf 1.1 kent Nederland grote bunkervolumes. Ongeveer een kwart
van alle bunkerbrandstofleveringen aan de internationale zeescheepvaart in de Europese

Unie loopt via Nederland (KEV 2022). In 2021 bedroeg het bunkervolume 467 PJ (berekend
op basis van gegevens uit de KEV 2022, over de bunkerafzet in 2021). Deze

bunkerbrandstoffen bestaan momenteel voornamelijk uit Heavy Fuel Oil (HFO), Marine

Diesel Oil (MDO) / Marine Gas Oil (MGO) en een groeiend aandeel LNG. Daarnaast groeit het
aandeel biobrandstoffen, ten gevolge van de opt-in voor zeevaart in de Jaarverplichting
hernieuwbare energie vervoer.

uitstoot.

De broeikasgasuitstoot afkomstig van de zeevaart valt momenteel niet onder het nationale

Binnenvaart

de Europese Green Deal. Indien er in IMO aangescherpte afspraken worden gemaakt ter

fossiele diesel. Een handvol schepen vaart op LNG. De verwachting is dat tussen nu en 2030

Tweede Kamer is op 17 maart 2023 geïnformeerd over de keuzes die gemaakt moeten

klimaatdoel. Nederland heeft wel een resultaatverplichting voor de zeevaart in het kader van

De huidige binnenvaartvloot bestaat uit ruim 6.000 schepen en vaart bijna volledig op

150 batterij-elektrische schepen in de vaart komen. Daarnaast komen in 2023 zeker twee

invulling van het Parijsakkoord heeft Nederland ook daarvoor een resultaatverplichting. De
worden ten behoeve van het nieuwe Klimaatplan 48. In deze brief kwamen ook de

waterstofschepen in de vaart, maar hoe dit aantal zich verder zal ontwikkelen is momenteel

internationale sectoren lucht- en zeevaart aan de orde. In opdracht van het ministerie van

De gemiddelde energiebehoefte van de binnenvaart is 35 PJ per jaar. Uit cijfers van het CBS

van de emissies van de internationale zeevaart toe te rekenen aan Nederland. Op deze

niet zeker.

blijkt verder dat de binnenvaart in 2020 2 Mton CO2 uitstootte. Desondanks stoot de

binnenvaart relatief weinig CO2 uit. Per vervoerde tonkilometer is de uitstoot van de

binnenvaart momenteel nog ruim minder dan die van het wegvervoer. Het is dan ook
kabinetsbeleid om vracht te verplaatsen van weg naar water en spoor. De Centrale
Commissie voor de Rijnvaart (CCR) houdt prognoses bij voor vraag naar lading .
47

47

<Inhoudsopgave

https://inland-navigation-market.org/?lang=nl

IenW wordt voor de zeevaart onderzoek gedaan naar een verdeelsleutel, om zo een gedeelte
manier ontstaat er een integraal beeld over welke emissies uit de lucht- en zeevaart in het
nationale doel voor 2050 kunnen passen. De Tweede Kamer wordt eind 2023 over de

uitkomsten van dit onderzoek geïnformeerd via de jaarlijkse voortgangsbrief over het

klimaatbeleid voor de zeevaart. Deze uitkomsten worden vervolgens voor lucht- en zeevaart
betrokken bij het Klimaatplan 2024.

48

Kamerstuk 32813-1180

27

Concept Nationaal plan energiesysteem

Werkdocument C - Transitiepaden gebruikssectoren

2.2.

Luchtvaart

Luchtvaart is mondiaal georganiseerd en georiënteerd. Hierdoor is het van groot belang om

binnen deze sector internationaal samen te werken en afspraken te maken. Luchtvaart is een
‘hard-to-abate’ sector en kent op dit moment weinig technologische alternatieven voor
fossiel.

Nederland heeft in 2019 een totaal aantal van 655.572 vliegbewegingen van en naar de vijf
49

Nederlandse nationale luchthavens (Amsterdam Airport Schiphol, Eindhoven Airport,

Rotterdam The Hague Airport, Groningen Airport Eelde en Maastricht Aachen Airport).

In het Akkoord Duurzame Luchtvaart uit 2019 is als doel gesteld om de CO2-uitstoot van

internationale vluchten vertrekkende uit Nederland in 2030 terug te brengen tot het niveau
van 2005. In 2050 moet dit ten opzichte van 2005 gehalveerd zijn, om in 2070 op nul uit te
komen. De CO2-uitstoot van vluchten (internationale luchtvaart) vertrekkend vanuit

Nederland is berekend aan de hand van de CBS-cijfers over getankte kerosine voor de

internationale luchtvaart (“afzet voor bunkers”) . Op basis van een emissiefactor kun je een
50

Voorsorteren op toekomstbestendige mobiliteit

In de mobiliteit wordt een overstap gemaakt van fossiele naar duurzame energiedragers die

bijdragen aan de verduurzaming van de sector en daarmee aan de gewenste CO2-reductie. Er
zit een grote potentie in het omschakelen naar het gebruik van duurzame energiedragers, ter
vervanging van de fossiele varianten die nu bij de verschillende modaliteiten worden

gebruikt. Naast deze overstap naar duurzame energiedragers is het ook gewenst om het

energieverbruik te verminderen. Denk daarbij aan vermindering van energieverbruik door

minder reizen (bijvoorbeeld door vaker thuis te werken) en anders reizen (bijvoorbeeld met
vervoer dat minder uitstoot, zoals lichtere auto’s, ov of de fiets). De mogelijkheid van het

toepassen van andere oplossingen zal per modaliteit verschillen. De transitie naar duurzame
energiedragers van de modaliteiten en de andere mogelijkheden om bijvoorbeeld het

energieverbruik te verminderen en CO2-uitstoot te kunnen reduceren zullen per modaliteit

worden behandeld. Op basis van de Europese besparingsdoelen voor 2030 wordt in het

definitieve NPE een indicatieve energiebesparingsdoelstelling voor deze sector opgenomen.

kg brandstof omrekenen naar een kg CO2. ICAO hanteert voor CORSIA een emissiefactor van

Verduurzamen

gebruikt 51.

wordt vooral gekeken naar elektrificeren met batterijen en in mindere mate met waterstof.

3,16, de EU voor het ETS een factor van 3,15. Het kabinet sluit aan bij de factor die de EU

In de transitieperiode zijn biobrandstoffen van groot belang om de CO2-doelen te halen.

Tabel 2. Indicator Duurzame luchtvaart: CO2-uitstoot van vluchten vanuit Nederland

CO2-uitstoot (Mton)

2017

2018

2019

2020*

2021*

2022*

12,2

12,3

12,0

6,7

7,4

9,7

Doel
2030
11,1

Voor zee- en luchtvaart wordt er vooral naar biobrandstoffen en synthetische hernieuwbare

Doel
2050
5,5

In bovenstaande tabel zijn voor 2021 en 2022 voorlopige cijfers van het CBS opgenomen. Bij
de luchtvaart is in 2030 een extra reductie van 1-1,2 megaton CO2-equivalenten denkbaar

door de nationale doelstelling voor de bijmenging van duurzame luchtvaartbrandstoffen
van 14% in 2030, en de mogelijke introductie van accijns op kerosine 52.

49
50

<Inhoudsopgave

Hoeveel vliegbewegingen zijn er van en naar Nederland? (cbs.nl)
https://opendata.cbs.nl/statline/#/CBS/nl/dataset/84596NED/table?ts=1676559326551

Voor het verduurzamen van mobiliteit zijn diverse opties beschikbaar. Voor wegverkeer

brandstoffen gekeken. Elektriciteit en waterstof zijn in de zeevaart en de luchtvaart slechts
zeer beperkt direct toepasbaar. Bij het verduurzamen moeten in ieder geval de volgende
randvoorwaarden aanwezig zijn: de energiedragers, de tank- of laadinfrastructuur en de
vaar/voertuigen. In de volgende paragrafen wordt dit per modaliteit verder toegelicht.

Regelgeving wordt op verschillende niveaus gemaakt. Mondiaal via bijvoorbeeld ICAO of
IMO, Europees via de Green Deal en Fit For 55. Landelijk gebeurt dat via bijvoorbeeld het
klimaatakkoord, het coalitieakkoord en de sectoragenda’s (de Luchtvaartnota en de

nationale Green Deal Zeevaart, Binnenvaart en Havens). In dit hoofdstuk licht het kabinet

51

52

https://www.rijksoverheid.nl/documenten/kamerstukken/2021/10/21/voortgang- CO2plafond-internationale-luchtvaart

https://www.pbl.nl/sites/default/files/downloads/pbl-2022-klimaat-en-energieverkenning-4838.pdf

28

Concept Nationaal plan energiesysteem

Werkdocument C - Transitiepaden gebruikssectoren

per modaliteit toe welke regelgeving van toepassing is. Echter vooraf een korte uitleg over de

Voor alle modaliteiten geldt dat het huidige en het voorgenomen beleid niet genoeg is om

- Beleid dat kijkt naar het reduceren van emissies in de gehele keten, zoals ETS, RED, FuelEU

randvoorwaarden en noodzakelijk instrumentarium voorwaardes zijn.

2 verschillende typen regelgeving die er zijn op de uitstoot van mobiliteit:
Maritime en ReFuelEU Aviation.

- Beleid dat kijkt naar de directe emissies van het voertuig, zoals de Europese

emissienormen voor personenauto’s en zware bedrijfsvoertuigen, het bevorderen van de
aanschaf van schone voertuigen zoals de clean vehicle directive en de Europese
doelstelling voor nieuwverkoop zero-emissie voertuigen per 2035.

Ketenemissies kijken naar alle CO2-emissies die vrijkomen bij de productie van de energie,

tot en met de inzet in het voertuig. Dit wordt ook wel ‘well to wheel’ (WTW) genoemd. Het

tweede type regelgeving kijkt alleen naar de CO2-emissies door de inzet van het voertuig zelf,

tot klimaatneutraliteit in 2050 te komen. Additioneel beleid is nodig, waarbij
Per modaliteit wordt het volgende in kaart gebracht:

- Te verwachten ingezette besparing en/of duurzame energiedragers
- Gewenste energiemix

- Het huidige en voorgenomen beleid
- Restopgave

- Invullen restopgave

- Aanvullend beleid en instrumentarium

ook wel ‘tank to wheel’ genoemd. In onderstaand figuur is dit schematisch weergegeven. In

De groene tabellen bij elke modaliteit geven aan hoe de restopgave in potentie is in te vullen.

Well/Tank to Wing.

nodig kan zijn.

de scheepvaart wordt wel gesproken van Well/Tank to Wake en in de luchtvaart van

Daarbij wordt ook ingegaan op aanvullend beleid en beleidsinstrumentarium dat daarbij

Figuur 13. Schematische weergave Well-to-Wheel en Well-to-Tank

<Inhoudsopgave

29

Concept Nationaal plan energiesysteem

Personenvervoer

Werkdocument C - Transitiepaden gebruikssectoren

Meegenomen beleid

De doorrekening van cijfers voor 2050 is gebaseerd op huidig vastgesteld en voorgenomen

beleid op basis van de onderliggende detailgegevens bij de KEV en een aanzienlijke toename
van elektrische voertuigen op grond van EU- en nationaal beleidsinstrumentarium. Hierin
zijn onder andere de volgende beleidsmaatregelen meegenomen:

- De effecten van fiscale stimulering voor elektrisch rijden zoals gepland tot en met 2025,
evenals de ambitie voor 100% EV-nieuwverkoop in 2030.

- De CO2-normen voor personen- en bestelauto's, die voor 2030 en 2035 zijn aangescherpt.
- Maatregelen die resulteren in CO2-reductie voor werkgebonden personenmobiliteit.

Om personenvervoer te verduurzamen zijn diverse mogelijkheden beschikbaar, namelijk:

elektrisch, biobrandstoffen en waterstof. Volledig elektrisch autovervoer is energetisch
gezien daarbij de meest efficiënte vervoersoplossing. Batterij-elektrisch aangedreven

personenauto’s zijn 2,5 à 3 keer efficiënter dan personenauto’s met een verbrandingsmotor.
Hoewel de batterij-elektrische motor nu nog slechter scoort in energiebehoefte en de
behoefte aan zeldzame metalen in de productiefase, is de verwachting dat de

Figuur 14. Doorrekening energieverbruik personenvervoer tot 2050, alsmede doorrekening
gewenst eindbeeld in 2050.

batterijtechnologie snel verbetert. Een belangrijke trend is de opkomst van LFP-

batterijcellen, die de NCA/NCM-chemicaliën in vele gevallen zullen vervangen. Deze LFP-

batterijcellen zijn goedkoper, veiliger en bieden een langere levenscyclus. Vervolgens staan

Conclusie uit dit figuur: 62 PJ aan restopgave die beleidsmatig nog moet worden

Solid-state batterijen voor de deur die meer stabiliteit en veiligheid, evenals een verhoogde

Bronnen:

investeren zowel de voertuigfabrikant als de laadinfra-fabrikant in hoogvermogen laden. Dit

ingevuld.

energiedichtheid beloven. "Klassieke" Li-Ion-batterijen worden ook verbeterd. Daarnaast

- -

heeft ervoor gezorgd dat in nog geen 10 jaar tijd het snelladen van 50kW naar maximaal

- -

PBL, onderliggende detailgegevens KEV 2022

KiM, Energieketens voor CO2 -neutrale mobiliteit (2022)

Achtergrond cijfers

268kW is gegaan, waardoor de oplaadtijd van een voertuig flink is verkort. Concluderend is
inzetten op elektrificeren de gewenste richting voor het verduurzamen van

personenvervoer, mits de benodigde hernieuwbare elektriciteit aanwezig is.

Het energieverbruik (in PJ) tot en met 2040 is gebaseerd op onderliggende detailgegevens

van de KEV 2022. Voor het energieverbruik (in PJ) 2050 zijn de rijafstanden (in km) van 2040
uit de KEV 2022 als uitgangspunt gebruikt en verder berekend met de energiefactoren van

KiM. De verdeling van energiedragers is afgestemd met de betreffende beleidsmedewerkers
van IenW.

<Inhoudsopgave

30

Concept Nationaal plan energiesysteem
Voorstel
invulling
restopgave:
Nodig voor
invulling
restopgave

Volledig elektrificeren personenwagenpark in 2050

Werkdocument C - Transitiepaden gebruikssectoren

Spoorvervoer en regionaal ov (bus, tram, metro)

Aanvullend beleid voor versnelling aandeel batterij-elektrische auto’s tot 100% in
2050

- Uitrol laadpalen in lijn met groei elektrische auto’s (ook op verzorgingsplaatsen)
- Stimulering aanschaf elektrische auto
- Het aantal en omvang van milieuzones vergroten
Beschikbaarheid van energiedragers oplopend tot jaarlijks (in 2050):
99 PJ (27,5 TWh) hernieuwbare elektriciteit in het nationale netwerk, in een
landsdekkende laadinfrastructuur.
Aanvullend beleidsinstrumentarium.

- Elektrisch rijden moet voordeliger blijven dan rijden met een fossiel voertuig om de
groei van emissievrije auto’s te accommoderen. Met het huidige beleid ligt de
verkoop van emissievrije auto’s op circa 60% in 2030, waardoor de doelstelling in
2050, een emissievrij wagenpark, onzeker is. Om dit streven toch in beeld te
houden, zijn behalve normeringsmogelijkheden ook fiscale en financiële prikkels
voor aanschaf en gebruik van een EV voor zowel zakelijke rijders als ook
particulieren (zoals de MRB-gewichtscorrectie) een optie.
- Betalen Naar Gebruik (eventueel op basis van uitstoot).
- Bi-directioneel laden (V2G) faciliteren, zodat de batterij wordt ingezet voor zowel
duurzame mobiliteit als de energiebuffer. De komende periode zal het kabinet
gebruiken om de knelpunten voor de grootschalige toepassing weg te nemen.
V2G levert in potentie baten voor spelers in de E-mobilitywaardeketen en de
maatschappij als geheel. V2G levert in potentie
drie typen baten op:
 Lagere investeringen in het elektriciteitsnet door het voorkomen van regionale
congestie en het reduceren van de piekvraag.
 Lagere kosten van energie door goedkope back-up-levering van elektriciteit en
het optimaliseren van inkoop aan goedkope duurzame energie.
 Lagere CO2-uitstoot voorkomt de inzet van grijze back-upelektriciteitsproductie door op fossiel gestookte elektriciteitscentrales en het
beter benutten van duurzame productie door het voorkomen van het
afschakelen van lokale opwek van hernieuwbare elektriciteit.
- Het V2G-potentieel is alleen te benutten als de knelpunten worden opgelost die
vermeld staan in het rapport 'V2G - Waarde en Weg Voorwaarts'

Figuur 15. Doorrekening energieverbruik spoorvervooer en regional OV tot 2050, alsmede
doorrekening gewenst eindbeeld in 2050.
De doorrekening van cijfers voor 2050 is gebaseerd op huidig vastgesteld en voorgenomen beleid. Onder
andere het Bestuursakkoord Zero Emissie Regionaal Openbaar Vervoer per Bus (BAZEB) is hier als
beleidsmaatregel in opgenomen. Het is van belang om te benoemen dat voor spoor en OV een vrij
duidelijk beeld bestaat over hoe de verduurzaming ingevuld kan worden, alleen de financiering en
realisatie is nog een uitdaging. Zo wordt in het CE Delft scenario uitgegaan van verduurzaming van
regionale lijnen na 2030, terwijl deze nog niet financieel gedekt zijn (m.u.v. de Maaslijn en 4 waterstoftreinen in Groningen). In de doorrekening is er daarom voor gekozen om vanaf 2030 het dieselgebruik
voor spoor gelijk te houden.

Het openbaar vervoer en spoor is zeer energie en ruimtelijk efficiënt. In 2019 was circa de
helft van de gevraagde PJs al afkomstig van een duurzame bron. Dit betreft grotendeels
elektrificatie, waarbij deze transitie op het spoor al geruime tijd is ingezet is en het

busvervoer de laatste jaren snel elektrificeert. Zo is in het Bestuursakkoord Zero-Emissie Bus

(BAZEB) afgesproken dat vanaf 2025 alle nieuw instromende ov-bussen zero-emissie zijn.
Vanaf 2030 zijn hiermee alle ov-bussen zero-emissie.

<Inhoudsopgave

31

Concept Nationaal plan energiesysteem

Werkdocument C - Transitiepaden gebruikssectoren

De wat-vraag is duidelijk voor ov & spoor

spoorgoederen. In een enkele situatie zijn waterstofdistributie, -opslag en -tankfaciliteiten

Het elektrificeren zorgt voor zowel een energie-efficiëntieslag alsmede een

Andere vormen van collectief vervoer vergen vooral zware laadinfrastructuur, inclusief

en vertrouwde techniek en relatief de goedkoopste optie. In bussen wordt vooral ingezet op

infrastructuur zou volgens de Alternative Fuel Infrastructure Regulation (AFIR)-standaarden

De resterende opgave wordt naar verwachting ook grotendeels ingevuld door elektrificatie.
verduurzamingsslag. Deze techniek is het meest energie-efficiënt, gebaseerd op bestaande
batterij-elektrificatie. Nog nieuw en innovatief in deze context zijn batterij-elektrische
locomotieven op het spoor.

Waterstof is een mogelijk alternatief, ook al is het op dit moment nog minder energie-

efficiënt, zeer beperkt beschikbaar en duurder. In het WLO Hoog-scenario komt waterstof

op opstelterreinen nodig.

aansluitingen op het energienet en eventueel waterstofinfrastructuur. Uitrol van de vereiste
moeten. Hier zijn ook kansen om deze opgaves voor verschillende vormen van collectief

vervoer (en andere modaliteiten) op dezelfde locatie slim te combineren, met voordelen
vanwege de schaalgrootte.

Het huidig beleid zet in op verdere verduurzaming, zoals bijvoorbeeld de verplichte

echter wel in beeld doordat in dat scenario volledige elektrificatie onder druk staat. Dit

elektrificatie van spoorlijnen onder de Europese Transport en Vervoer Netwerken

energiegebruik. In potentie kan waterstof een bijdrage leveren aan het verminderen van de

budgetreserveringen, en in deze kabinetsperiode vanuit het Mobiliteitsfonds ook niet meer

vanwege netcongestie, ruimtelijke inpassingsproblemen en gezette tijden van

knelpunten. Het gebruik ervan zorgt voor een verlaging van de piekbelasting op het net, die

het opladen van batterijen veroorzaakt. Waterstof kan gedurende de hele dag geproduceerd

Verordening (TEN-T). Dit is echter nog niet vertaald in concrete projecten of
voorzien, of financieel inpasbaar.

worden uit elektriciteit, en is op te slaan in een buffer4. Bovendien is het aan te voeren van

Spoor & ov voor de energietransitie

van stroom uit zon en wind . Vanwege conversieverlies en schaarste, en de mogelijkheid om

efficiëntie per reizigerskilometer of tonkilometer. Daarbij opgeteld dat dit vervoer in

buiten de regio. Bijvoorbeeld als restproduct uit de energiesector, in tijden van overproductie
53

te elektrificeren, kan het wenselijk zijn om de problemen eerst met batterij-elektrificatie op

te lossen en in het laatste geval naar waterstof te kijken.
Realisatie verduurzaming en de restopgave

De realisatie van de benodigde infrastructuur voor het spoor, en de toename van duurzame
locomotieven, vormt een forse kostenpost. Voor spoorvervoer zal dit grotendeels bestaan

Het spoor en ov kenmerken zich, ten opzichte van het wegvervoer, door een hoge energieverhouding tot andere modaliteiten ook relatief schoon is, geeft mogelijkheden om deze

modaliteiten in te zetten voor het verduurzamen van mobiliteit als geheel. In dat kader lopen

al verschillende beleidstrajecten en onderzoeken.

Zo is afgelopen jaar in de plannen voor de ontsluiting van de nieuwe woningbouwlocaties op
veel locaties bewust eerst gestuurd op openbaar vervoer & actieve mobiliteit, en daarna pas

op automobiliteit. Vroegtijdig het openbaar vervoer inregelen zorgt voor een blijvende

uit (gedeeltelijke) elektrificatie van nu nog niet-geëlektrificeerde lijnen (ongeveer 572 km x

modal shift. Tegelijkertijd is er op dit moment, als gevolg van onder meer de

moet gebeuren om dieseltreinen uit te faseren, in het ‘plan emissievrij personenvervoer’ van

zichtbaar. Het effect naar de vraag en het aanbod wordt op verzoek van de Kamer

circa € 2 miljoen/km = indicatief € 1,1 miljard). Voor reizigerstreinen is in beeld wat er tot 2042

ProRail. Voor spoorgoederen zijn nog meer variaties te bedenken. Deze worden nu

situationeel opgepakt. Concrete voorbeelden zijn de gewenste elektrificatie van het spoor op
de Tweede Maasvlakte (ten behoeve van de last mile, nog niet financieel belegd) en de

geplande elektrificatie van de Maaslijn (in uitvoer en financieel gedekt). Daarnaast zijn er
pilots voorzien met batterij-elektrische locomotieven in personenvervoer en

53

<Inhoudsopgave

CE Delft, 2022

arbeidsmarktkrapte en de veranderende reizigersvraag, een afschaling van het (regionaal) ov
onderzocht in de herijking van het Toekomstbeeld ov. Dit brengt een realistische inschatting
van de maakbaarheid en potentie van het ov in beeld.

Op een beperkt aantal trajecten is de trein een goed alternatief voor de luchtvaart. Vanuit

IenW wordt hierop ingezet vanuit de Actieagenda Trein en Luchtvaart 54. De mogelijkheden

zijn echter beperkt binnen de huidige infrastructuur. De actieagenda richt zich op zes
54

Ministerie van Infrastructuur en Waterstaat, 2020. Actieagenda Trein en Luchtvaart.

32

Concept Nationaal plan energiesysteem

Werkdocument C - Transitiepaden gebruikssectoren

prioritaire bestemmingen met bestaande rechtstreekse verbindingen vanuit

Conclusie

andere reistijd en comfort, voldoende potentie bieden om de reis met het vliegtuig te

om de opgave te vervullen via elektrificatie, wat een extra productie van ongeveer 2PJ

aanmoedigt om werkgerelateerde reizen te verduurzamen. Daarnaast besteed de

spoorlijnen (indicatief € 1,1 miljard), en onder meer zware laadinfrastructuur voor andere ov-

Schiphol/Amsterdam. Hiervan is uit eerder onderzoek gebleken dat deze, op basis van onder
kunnen vervangen. Ook is IenW initiatiefnemer van Coalitie Anders Reizen, dat bedrijven

Mobiliteitsvisie aandacht aan het thema internationale bereikbaarheid met onder andere

duurzaamheid als variabele. Met als doel om tot de meeste effectieve modaliteit te komen.
Ook werkt de directie Openbaar Vervoer & Spoor, op verzoek van de Tweede Kamer, aan
een Visie Internationaal Spoor.

In een recente studie van het Kennisinstituut voor Mobiliteitsbeleid (KiM) is gekeken naar de

modal shift potentie voor goederen. Uit deze studie komt spoor naar voren als een gunstig

alternatief voor vervoer over de weg, het is kosteneffectief en duurzamer. Het is dus zinvol
om modal shift richting elektrisch spoor op korte termijn te prioriteren, omdat dit op dit
moment tot de grootste integrale kostenafname lijdt. Hierna volgt een modal shift naar
diesel-spoor en ten slotte naar de binnenvaart. In 2018 werd een maatregelenpakket

geïntroduceerd om de positie van spoorgoederenvervoer voor de modal shift te verbeteren.
Hierin zat onder meer een succesvolle modal shift-subsidie voor de markt. In de

spoorgoederenvisie worden deze mogelijkheden en benodigde randvoorwaarden verkend
en wordt invulling gegeven aan de modal shift-ambitie in het Coalitieakkoord. 55 Daarnaast
onderzoekt de spoorgoederenvisie welke rol het spoor zou moeten spelen de verplaatsing
van nieuwe energiedragers zoals ammoniak en grondstoffen in de circulaire economie.

Er zijn ook grote kansen voor energiebesparing op het spoor en daarmee het beperken van
de energietransitie-opgave. Concrete voorbeelden hiervan zijn programma’s voor
energiezuinig rijden. Met de overstap naar een ander systeem voor tractie-

energievoorziening op het spoor is nog tot 14% energiebesparing mogelijk (plus een grotere
spoorcapaciteit). In november 2022 heeft IenW mede vanwege onvoldoende financiële
inpasbaarheid besloten voorlopig niet over te gaan tot dit systeem.

55

<Inhoudsopgave

Concluderend resteert nog een opgave van 2PJ voor ov en spoorgoederen. De voorkeur is
elektriciteit vergt. Wat betreft infrastructuur vergt dit elektrificatie van niet-geëlektrificeerde
vormen zoals busvervoer, aansluitingen op de regionale energienetten en eventueel op
beperkte schaal waterstofinfrastructuur. Hiervoor zijn voldoende budget, voldoende
personele capaciteit, ruimtelijke inpassing en een enigszins beperkte netcongestie

(energienet van ProRail zou hierin mogelijk kunnen faciliteren) nodig. Energiebesparing door

bijvoorbeeld een ander tractie-energievoorzieningssysteem op het spoor zou kunnen leiden
tot 14% energiebesparing. Dit vergt echter eveneens forse aanvullende investeringen. Ten

slotte kan de potentie van een modal shift naar spoor en OV voor het energie- en CO2-

besparing voor het mobiliteitsysteem als geheel relevant zijn.
Voorstel
invulling
restopgave
Nodig voor
invulling
restopgave

Elektriciteit
Aanvullend beleid (vooral financiering) voor versnelling elektrificatie
Randvoorwaardelijk
- Wegnemen problemen rond netcongestie
- Zware laadinfrastructuur nodig voor bussen (aansluitingen net)
- Aanvullend beleid voor versnelling elektrificatie van nog niet-geëlektrificeerde
trajecten (circa 572 km)
- Eventueel aanleg waterstofinfrastructuur voor bus en treinen
- Aansluitingen elektriciteitsnet voor te ontwikkelen spoor & stations
- Slimme energiehubs waarbij het spoornet als elektriciteitsinfrastructuur wordt
ingezet voor afname groene opwek, maar ook om laadhubs aan te hangen voor
batterijbussen, treinen en andere modaliteiten.
Beschikbaarheid van energiedragers oplopend tot jaarlijks (in 2050)
- 12 PJ (3,3 TWh) hernieuwbare elektriciteit in het nationale netwerk, in een
landdekkende snel-laadinfrastructuur.
- 4 PJ H2 (daarvoor is ong. 1,6 TWh hernieuwbare elektriciteit input in de electrolyser
nodig)
Aanvullend beleidsinstrumentarium. Voor elektrificatie spoor, dekking alternatieve
technologieën (batterij-elektrische of waterstoflocomotieven), zware
oplaadinfrastructuur ov en eventueel omschakeling van de energievoorziening op het
spoor naar een energiezuinigere variant.

Kamerbrief over visie op de toekomst van het spoorgoederenvervoer 7-4-2022

33

Concept Nationaal plan energiesysteem

Bestelvervoer

Werkdocument C - Transitiepaden gebruikssectoren

deze routes en anderzijds met het concurrentievermogen: elektrische voertuigen zijn nu
veruit de meest kosten- en energie-efficiënte oplossing 56.

Europees beleid volgt een vergelijkbare lijn, maar loopt qua snelheid achter op de

Nederlandse ambitie (met name CO2-normen en AFIR). Zero-emissie is beleidsmatig de

toekomstrichting voor bestelbussen. Daarom is voor de doorrekening van de restopgave

naar 2050 een invulling met elektriciteit en een klein aandeel biobrandstoffen voorzien. Een
(bijna) volledig elektrisch bestelautowagenpark in 2050 zal hoge eisen stellen aan de

laadinfrastructuur. Dit vergt de uitrol van een landelijk dekkend laadnetwerk en het oplossen
van beperkingen in de netcapaciteit. Bestelauto’s kunnen daarbij voor een groot deel
meeliften op het reeds ingezette beleid voor personenauto’s. De opgave voor de

laadinfrastructuur neemt evenredig toe (1 miljoen bestelauto’s ten opzichte van 9 miljoen
personenauto’s). De laadvraag zal grotendeels in woonwijken en op bedrijventerreinen
ontstaan (verhouding ongeveer 50%/50%) en dan vooral ’s nachts (95%)57. De totale

vermogensvraag van logistieke voertuigen in Nederland (bestel- en vrachtauto’s) bedraagt
in 2050 naar verwachting ongeveer 3.000 MW overdag en 8.000 MW ’s nachts. De totale

Figuur 16. Doorrekening energieverbruik bestelvervoer tot 2050, alsmede doorrekening gewenst
eindbeeld in 2050.

elektriciteitsvraag bedraagt circa 16,7 TWh.
Voorstel
invulling
restopgave
Nodig voor
invulling
restopgave

De doorrekening van cijfers voor 2050 is gebaseerd op huidig vastgesteld en voorgenomen beleid, op
basis van onderliggende detailgegevens bij de KEV 2022, een aanzienlijke toename van elektrische
voertuigen op grond van EU, en een nationaal beleidsinstrumentarium in ontwikkeling. Onder andere de
volgende beleidsmaatregelen zijn hierin meegenomen:
- Uitvoeringsagenda Zero Emissie Stadslogistiek
- CO2-normen personen- en bestelauto's: aanscherping 2030 en 2035 (alle nieuwverkoop nulemissie
vanaf 2035)
- Subsidieregeling emissieloze bedrijfsauto’s (SEBA) en emissieloze vrachtauto’s (AanZET)
- Stimuleren logistieke laadinfrastructuur
- Renewable Energy Directive (RED)

biobrandstoffen in de energiemix tot 2030. Daarna wordt de dieselvloot en biobrandstoffen
in toenemende mate vervangen door elektrische voertuigen. Waterstof en synthetische
brandstoffen zullen naar verwachting op termijn beschikbaar komen, maar slechts een

kleine rol spelen in de energiemix. Dit heeft enerzijds te maken met de beschikbaarheid van

<Inhoudsopgave

KIM-onderzoek naar energieketens voor CO2-neutrale mobiliteit

In de voorjaarsbesluitvorming heeft het kabinet aanvullende klimaat-maatregelen
aangekondigd. Onder andere is afgesproken, dat het kabinet investeert in extra
laadinfrastructuur voor elektrische voertuigen (bedrag in VJB 2023 cumulatief tot en
met 2030: € 403,8 miljoen), zodat een snellere uitrol van elektrisch rijden mogelijk is in
stad én regio. Naarmate de elektrificatie doorzet, wordt een steeds groter aandeel
hiervan benut door vervoer waar nog weinig alternatieven voor zijn, zoals zwaar
wegtransport en de lucht- en zeevaart.
Het huidige belastingstelsel in Nederland bevat nog meer (indirecte) voordelen in de
vorm van fiscale vrijstellingen, kortingen en aangepaste belastingtarieven die het
gebruik van fossiele energie en fossiele grondstoffen (onbedoeld) kunnen bevorderen
en hiermee de transitie naar een klimaatneutrale mobiliteit vertragen. In het
Coalitieakkoord is afgesproken om de mogelijkheden te onderzoeken om deze
financiële prikkels af te bouwen en vervolgens waar mogelijk te beëindigen. In dit kader
heeft het kabinet besloten om de vrijstelling op BPM (belasting van personenauto’s en
motorrijwielen) voor zakelijke bestelauto’s per 2025 af te schaffen. Dit zorgt voor een

Naast de toename van elektrische voertuigen gaat de KEV uit van een tijdelijke toename van

56

Volledige elektrificeren huidige restopgave bestelautowagenpark in 2050

57

https://elaad.nl/stroomvraag-op-bedrijventerreinen-voor-opladen-elektrische-voertuigen-gaat-forstoenemen/

34

Concept Nationaal plan energiesysteem
sterke impuls voor de aanschaf van elektrische bestelauto’s die volledig zijn vrijgesteld
van BPM.
Vanaf 2030 betalen autobezitters niet meer voor autobezit, maar voor autogebruik. Het
kabinet wil de huidige motorrijtuigenbelasting (MRB) hervormen naar een
kilometerafhankelijke belasting voor personen- en bestelauto’s. Automobilisten
betalen in het nieuwe systeem voor het daadwerkelijk gebruik van de weg en niet
langer een vast bedrag voor het bezit van een auto. Door het huidige systeem om te
vormen naar een belasting op gebruik, worden de lasten van automobiliteit
evenwichtiger en rechtvaardiger verdeeld. Automobilisten worden met de invoering
van betalen naar gebruik gestimuleerd om bewuster hun auto te gebruiken. Daarmee
leveren auto’s ook een bijdrage aan het terugdringen van de CO2-uitstoot en de
verbetering van de luchtkwaliteit.

Werkdocument C - Transitiepaden gebruikssectoren

Zwaar wegtransport

Conclusie

De transitie naar duurzaam bestelvervoer bevindt zich nog in een beginfase. Op lange

termijn stelt Europees bronbeleid, Euro- en CO2-normen in combinatie met AFIR, goede
randvoorwaarden voor het realiseren van klimaatneutraal bestelvervoer in 2050. Het

nationale duurzaamheidsbeleid van vandaag is belangrijk voor het realiseren van de doelen

op middellange termijn (2030 tot 2040). Het invoeren van ZE-zones in Nederland draagt hier
in belangrijke mate aan bij. Fiscale maatregelen, zoals het afschaffen van de BPM-vrijstelling

voor ondernemers (en blijvende vrijstelling voor ZE-voertuigen) en het invoeren van betalen

naar gebruik, ondersteunen het beleid en de transitie. Financieel moet hierbij wel worden

gelet op mogelijke derving van inkomsten (grondslagerosie) doordat ZE-voertuigen
kortingen of vrijstellingen krijgen.

Het uitrollen van een dekkend netwerk voor de laadinfrastructuur is en blijft een belangrijk
aandachtspunt. Laadinfrastructuur mag geen barrière zijn voor de toename van ZE-

voertuigen. Het is daarom van belang dat de ontwikkeling goed wordt gemonitord en in lijn
wordt gebracht met de verwachte toenamesnelheid van ZE-voertuigen.

Figuur 17. Doorrekening energieverbruik zwaar wegtransport tot 2050, alsmede doorrekening
gewenst eindbeeld in 2050.
De doorrekening van cijfers voor 2050 is gebaseerd op huidig vastgesteld en voorgenomen beleid,
gebaseerd op onderliggende detailgegevens bij de KEV (KEV22) en een aanzienlijke toename van
elektrische voertuigen op grond van EU en nationaal beleidsinstrumentarium in ontwikkeling. Onder
andere de volgende beleidsmaatregelen zijn hierin meegenomen:
- Uitvoeringsagenda Zero Emissie Stadslogistiek
- Europese CO2-normen nieuwe vrachtauto's
- Richtlijn hernieuwbare energie (RED)
- Nationale strategie waterstof in mobiliteit
- Vrachtwagenheffing, herziene Eurovignet-richtlijn EU in combinatie met terugsluis vrachtwagenheffing
- Convenant zero-emissie reinigingsvoertuigen
- Stimuleren logistieke laadinfrastructuur

Aangezien zero-emissievrachtvervoer een sterke driver zal zijn voor de verdere invulling van
de restopgave naar 2050, is de doorrekening daarvan gebaseerd op een invulling met meer
elektriciteit, duurzame waterstof en bio/-e-brandstoffen om te komen tot
klimaatneutraliteit in 2050. Er zijn twee scenario’s onderzocht:

- Scenario A, waarin het gehele wagenpark 100% elektrisch zal zijn in 2050, en

<Inhoudsopgave

35

Concept Nationaal plan energiesysteem

Werkdocument C - Transitiepaden gebruikssectoren

- Scenario B, waarin 80% van het wagenpark elektrisch is. Het uitgangspunt in dit scenario

behouden. Aanschafsubsidies en (fiscale) stimulering van ZE-vervoer en laadinfrastructuur

Het resterend aandeel van de vloot rijdt op waterstof (H2-ICE of FCEV) of bio/e-fuels.

duurder zijn in aanschaf dan dieselvoertuigen. Met de sector afgesproken een deel van de

is dat door diverse factoren een deel van de zware bedrijfsvoertuigen niet elektrisch rijden.

In beide scenario’s (A en B) speelt elektrificatie van het wagenpark een cruciale rol. Om dit

blijven de komende jaren noodzakelijk, omdat ZE-voertuigen op dit moment nog aanzienlijk
opbrengsten uit de vrachtwagenheffing te gebruiken om de sector te ondersteunen in de
transitie naar duurzame brandstoffen en energie-efficiënt transport.

toekomstbeeld 2050 te kunnen realiseren, ligt er een grote opgave voor de uitrol van een

Voor de touringcarbussen wordt de transitie momenteel in kaart gebracht. Nederland sluit

Hoewel de vloot van vrachtwagens vele malen kleiner is dan de vloot van bestelauto’s, is de

nieuwverkoop van zware voertuigen, waaronder ook touringcars.

landelijk dekkend laad-/tankinfrastructuur en het oplossen van tekorten op netcapaciteit.
energiebehoefte grofweg twee keer zo groot. Terwijl bestelauto’s gebruik kunnen maken

van de laadinfrastructuur voor personenauto’s, vergt de uitrol van laad-/tankinfrastructuur
voor zware bedrijfsvoertuigen een andere aanpak. Zware vrachtauto’s tanken meestal op

depot (privaat/bedrijventerrein) en/of op publiektoegankelijke verzorgingsplaatsen. Door de

geografische concentratie van het laden op hoge vermogens moet het onderliggende
stroomnet hierop worden voorbereid. Een uitbreiding en slimme benutting van de

netcapaciteit is noodzakelijk om te voorkomen dat de transitie naar emissieloos vervoer
vertraagt. Mogelijke oplossingsrichtingen zetten in op kortere doorlooptijden voor

aanvragen tot netuitbreiding, op bi-directioneel laden en op gezamenlijke laadpleinen voor

bedrijventerreinen. De aanleg en uitrol van waterstoftankstations en het rijden op waterstof,
biedt uitkomst in gebieden waar uitbreiding van de netcapaciteit een knelpunt vormt.

Naast een uitbreiding van de elektriciteitsvoorziening vergt de transitie ook de ontwikkeling
en uitrol van nieuwe snellaadtechnieken. Dit zijn onder andere stationaire snelladers

(zogenaamde Megawatt Charging Systems (MCS)) en dynamische snelladers (zogenaamde
Electric Road Systems (ERS)). Deze technieken zijn beschikbaar, economisch haalbaar 58 en

zullen, naast de tankvoorzieningen voor waterstof, bio-/e-fuels, vooral nodig zijn langs
Europese corridors voor emissieloos langeafstandstransport.

Nederland blinkt wereldwijd uit in de logistieke sector. Tegelijkertijd loopt de sector niet op
schema voor de verduurzamingsopgave. Het is voor NPE van groot belang om zwaar

transport tijdig te verduurzamen en de economische positie als logistiek knooppunt te
58

<Inhoudsopgave

aan bij het Memorandum of Understanding Heavy Duty Vehicles vanaf 2040 naar 100% ZEVoorstel
invulling
restopgave
Nodig voor
invulling
restopgave

Restopgave met invullen elektrisch tot 80-100% en stimuleren van waterstof, bioen synthetische brandstoffen

In de voorjaarsbesluitvorming heeft het kabinet aanvullende klimaat-maatregelen
aangekondigd. Onder andere is afgesproken, dat het kabinet investeert in extra
laadinfrastructuur voor elektrische voertuigen, zodat een snellere uitrol van elektrisch
rijden mogelijk is in stad én regio. De inzet van biobrandstoffen in het wegverkeer wordt
geleidelijk verhoogd. Naarmate de elektrificatie doorzet, zal een steeds groter aandeel
hiervan worden benut door vervoer waar nog weinig alternatieven voor zijn, zoals zwaar
wegtransport en de lucht- en zeevaart.
Specifiek voor zware bedrijfsvoertuigen wordt een aantal zaken genoemd.
- Invoeren CO2-grondslag in VWH, met korting van 75% voor emissievrije
vrachtwagens;
- Aanscherpen Europese emissienorm voor vrachtwagens en bussen
- Voorfinanciering terugsluis VWH (2024 en 2025 (€ 170 miljoen)
- Waterstof in wegvervoer (Heavy Duty) en waterstoftankstations
- Laadinfrastructuur voor wegverkeer (onderdeel logistiek)
Samen moeten deze maatregelen een extra CO2-reductie (ten opzichte van KEV 2022)
realiseren van ongeveer 1 Mton in 2030. Het aanscherpen van de Europese emissienorm
voor vrachtwagens en bussen is een drijvende kracht in de verduurzaming van zwaar
wegtransport richting 2050. CO2-emissienormen zijn bewezen effectief in het
terugdringen van de CO2-uitstoot van nieuwverkopen. Een CO2-reductiedoel van 90% in
2040 draagt op die manier sterk bij aan het halen van de CO2-doelstellingen voor zware
bedrijfsvoertuigen, maar is nog niet voldoende voor klimaatneutraliteit in 2050. Wanneer
dit voorstel van de Europese Commissie onveranderd wordt aangenomen in het
Europese Parlement, dan is aanvullend beleid op duurzame brandstoffen dus voorlopig
nog nodig zijn om de resterende opgave in 2050 te dichten. In 2028 wordt de wetgeving
opnieuw herzien en tegen het licht gehouden van de technologische voortgang op dat
moment.

Kamerbrief over studie kosteneffectiviteit ERS in Nederland:
https://www.rijksoverheid.nl/documenten/kamerstukken/2022/05/18/studie-kosteneffectiviteitelectric-road-systems-ers-in-nederland

36

Concept Nationaal plan energiesysteem

Conclusie

De transitie naar duurzaam vrachtvervoer bevindt zich nog in een beginfase. Op lange

Werkdocument C - Transitiepaden gebruikssectoren

Mobiele werktuigen

termijn (2050) stelt Europees bronbeleid, Euro- en CO2-normen in combinatie met

AFIR, goede randvoorwaarden voor het realiseren van klimaatneutraal vrachtvervoer in

2050. Een ambitieuze herziening van de CO2-normen spelen hierbij een cruciaal belang voor
zware bedrijfsvoertuigen.

Een duidelijke trend in de energiemix en aandrijflijntechnologie tekent zich voor zware
bedrijfsvoertuigen nog niet af. Het blijft daarom belangrijk om breed in te zetten op

verduurzaming op alle mogelijke opties. Van de ZE-opties zijn batterij-elektrische voertuigen
het verst in de marktontwikkeling. Inzetten op waterstof is en blijft noodzakelijk voor
toepassingen waar batterij-elektrisch niet toereikend is. Een hogere bijmenging van

biobrandstoffen levert op korte termijn al CO2-reductie op. Technologieën zoals Electric

Road Systems (ERS) bevinden zich in Nederland nog in de onderzoeksfase, maar bieden
potentieel voor de toekomst.

Het nationale duurzaamheidsbeleid van vandaag is belangrijk voor het realiseren van de

doelen op middellange termijn (2030 tot 2040) en het invoeren van ZE-zones in Nederland

draagt hier in belangrijke mate aan bij. Fiscale maatregelen, zoals het invoeren van een CO2differentiatie in de vrachtwagenheffing, ondersteunen het beleid en de transitie. Financieel
aandachtspunt is hier wel de mogelijke derving van inkomsten (grondslagerosie), doordat
ZE-voertuigen kortingen of vrijstellingen krijgen.

Het uitrollen van een dekkend netwerk voor de laad- en tankinfrastructuur is en blijft

eveneens een belangrijk punt van aandacht. Deze infrastructuur mag geen obstakel zijn voor
de toename van ZE-voertuigen. Het is daarom van belang deze ontwikkeling goed te

monitoren en in lijn te brengen met de verwachte toenamesnelheid van ZE-voertuigen.

Figuur 18. Doorrekening energieverbruik mobiele werktuigen tot 2050, alsmede doorrekening
gewenst eindbeeld in 2050.
Bovenstaande figuur betreft de totale energievraag voor mobiele machines, een zeer diverse categorie. De
doorrekening van cijfers voor 2050 is gebaseerd op huidig vastgesteld en voorgenomen beleid, gebaseerd
op onderliggende detailgegevens bij de KEV (2022). Hierin is het programma Schoon en Emissieloos
Bouwen (SEB) nog niet verwerkt, dit programma is pas recent in de besluitvorming opgenomen. Er is geen
specifiek Europees beleid voor mobiele werktuigen die verduurzaming richting emissieloos afdwingt.
Europese CO2-normering ontbreekt voor deze categorie. Nederland pleit ervoor om dit in te voeren bij de
volgende aanpassing van de richtlijn voor Non Road Mobile Machinery (NRMM).

In onderstaand stuk wordt gefocust op de subcategorie bouwmaterieel (werk, vaar- en

voertuigen die gebruikt worden in de bouw), wat circa 20 PJ van de bovengenoemde plas

vertegenwoordigt 59. Op landelijk niveau is daarvoor het programma Schoon en Emissieloos
Bouwen (SEB) opgericht. Via het ondertekenen van een convenant (na de zomer 2023)

worden opdrachtgevers en opdrachtnemers aangespoord om schoner en (in toenemende
59

<Inhoudsopgave

Van de overige categorieën onder mobiele werktuigen is nog geen of slechts beperkt beeld van de
opgave

37

Concept Nationaal plan energiesysteem

mate) emissieloos bouwmaterieel in te zetten. Hiermee geeft het programma SEB invulling
aan de volgende doelen:

- 60% NOx-reductie ten opzichte van 2018 (PSN).

- 75% gezondheidswinst in vergelijking met 2016 (Schone Lucht Akkoord);
- 0,4 Mton CO2-reductie ten opzichte van 2019 (Klimaatakkoord);

Werkdocument C - Transitiepaden gebruikssectoren
Voorstel
invulling
restopgave
Nodig voor
invulling
restopgave

- Klimaatneutrale infrastructuurprojecten (Strategie KCI).

Om dit te ondersteunen, zijn er subsidies voor aanschaf en ombouw van materieel en

worden ondersteunende middelen voor aanbestedende rijksdiensten en medeoverheden
beschikbaar gesteld. Op deze manier zijn, richting 2030, steeds strengere emissie-eisen te
stellen bij aanbestedingen. Voor licht materieel zal richting 2030 de eis zero-emissie zijn,

zwaarder materieel volgt later. Gezien de doelen voor gezondheid, natuur en klimaat ligt de

Volledig elektrisch
Aanvullend beleid voor versnelling aandeel batterij-elektrische mobiele machines tot
100% in 2050.
Randvoorwaardelijk
- Landelijk netwerk voor laadinfrastructuur
- Beschikbaarheid materieel
- Mobiele laadinfrastructuur
- Voldoende netcapaciteit
Beschikbaarheid van jaarlijks 19 PJ (5,3 TWh) hernieuwbare elektriciteit in het nationale
netwerk, in een landsdekkende laadinfrastructuur.
Aanvullende beleidsmiddelen wenselijk

Binnenvaart

eindfocus van het programma SEB op ZE-materieel. Met name ook door het belang van de

rol van stikstofdepositie in de bouw. Daarbij is geen onderscheid gemaakt tussen waterstof
of batterij-elektrisch. In het algemeen lijkt de lijn EV waar dit kan (lichter materieel),

aangevuld met waterstof waar noodzakelijk. In de tussenfase is schoner materieel een

belangrijke stap om natuur en gezondheid te verbeteren ten opzichte van de huidige situatie.
Hierbij spelen hernieuwbare brandstoffen een beperkte rol bij het bewerkstelligen van de

CO2-reductie (klimaat). Daarvoor wordt aangesloten bij het beleid energievervoer

(jaarverplichting). Het is dus aannemelijk dat het programma SEB de eerdergenoemde 20 PJ
richting ná 2030 en zeker richting 2050 stuurt naar nagenoeg volledige zero-emissie inzet,
aangevuld met een beperkt deel hernieuwbare brandstof.

Becijferd is dat 4 tot 5 miljard euro aan investeringen nodig zijn voor de transitie zoals

uitgezet in de routekaart SEB. Naar inschatting kan de overheid met een bijdrage van 2

miljard hiervoor de benodigde impuls geven. Momenteel is er ruim 1 miljard euro door het
Rijk beschikbaar gesteld voor het ambitieuze niveau uit de routekaart. Het basisniveau
wordt financieel ingepast door partijen die het convenant ondertekenen. Aanvullende

middelen kunnen in de transitie wenselijk zijn en gericht worden ingezet via het bestaande

Figuur 19. Doorrekening energieverbruik binnenvaart tot 2050, alsmede doorrekening gewenst
eindbeeld in 2050.

nodig om zo meer vraag naar emissieloos materieel te bewerkstelligen. Nu is het vooral een

Bovenstaande grafiek is gebaseerd op het scenario Business As Usual zoals dat is uitgewerkt door de
Centrale Commissie voor de Rijnvaart en doorgerekend op basis van onderliggende detailgegevens bij de
KEV. Door de CCR is ook een innovatief scenario gegeven dat zou kunnen leiden tot 90% decarbonisering
in 2050. Dit scenario is gebruikt voor de doorrekening van energiedragers die nodig zijn om de
binnenvaart in 2050 klimaatneutraal te krijgen.

instrumentarium van programma SEB. Daarnaast is Europese inzet voor strengere eisen
inzet in Nederland. Meer vraag komt de productie (en dus het aanbod) van emissieloos
materieel ten goede.

<Inhoudsopgave

38

Concept Nationaal plan energiesysteem

Er zijn verschillende technieken beschikbaar om de binnenvaart verder te verduurzamen.
Zonder aanvullend beleid in de vorm van subsidiëring en normering zal dit echter naar

verwachting niet van de grond komen. Er is niet één specifieke techniek die de transitie voor
de binnenvaart gaat bewerkstelligen. Welke techniek gekozen wordt is afhankelijk van
factoren als scheepstype, lading en vaarprofiel.

Beleid gericht op verduurzaming van de binnenvaart is te vinden in de Green Deal Zeevaart,

Binnenvaart en Havens, de beleidsbrief Toekomst Binnenvaart aan de Tweede Kamer van
30 november 2022, het Klimaatakkoord en internationaal in de Verklaring van Mannheim

Werkdocument C - Transitiepaden gebruikssectoren

“Scherpe doelen, scherpe keuzes, IBO aanvullend normerend en beprijzend nationaal
klimaatbeleid voor 2030 en 2050.”

De verduurzaming van de totale Nederlandse vloot kost naar verwachting tussen € 2 en € 5
miljard.

Voorstel
invulling
restopgave
Nodig voor
invulling
restopgave

van oktober 2018. In Q3 wordt een actieagenda afgerond n.a.v. voornoemde kamerbrief.

Hoewel de Green Deal en de Verklaring van Mannheim ambitieuze doelen bevatten 60 is er
momenteel weinig concreet beleid voor emissiereductie.

De eenvoudigste beschikbare techniek is de toepassing van verbrandingsmotoren die

voldoen aan verordening (EU) 2016/1628 (Stage V motoren). Hiermee wordt in vergelijking

met gangbare scheepsdiesels al een reductie van milieuverontreinigende stoffen bereikt van
90%. Deze motoren kunnen draaien op 100% hernieuwbare biodiesel (FAME/HVO) en zijn

daarmee klimaatneutraal te maken. Ook kunnen motoren in de handel worden gebracht die
draaien op hernieuwbare waterstof of methanol. Het bijmengen van biobrandstof is

eveneens onderdeel van de energiemix en levert vooral op korte termijn uitstootbesparing
op. De schaalbaarheid van biobrandstoffen is echter beperkt. Het is mogelijk om

binnenvaartschepen volledig zero-emissie te laten varen door elektrificatie van de schroefas.
Hierbij levert of een batterij, of een brandstofcel met waterstof of methanol de elektriciteit.
Meerdere technieken gaan samen de transitie voor de binnenvaart bewerkstelligen. Welke
techniek gekozen wordt is afhankelijk van factoren als scheepstype, lading en vaarprofiel.
Er is een subsidieregeling voor hermotorisering naar Stage V. Tussen nu en 2026 zullen

daarnaast met subsidie van IenW 45 batterij-elektrische schepen in de vaart komen. De
verwachting is dat dit aantal zelfstandig doorgroeit naar 150 in 2030 en 400 in 2050. In

voornoemde Kamerbrief is aangekondigd dat in 2023 wordt onderzocht of en in hoeverre de
vloot gefaseerd aan emissienormen kan worden onderworpen via het emissielabel

binnenvaart. De resultaten worden verwacht in Q4. Dit is ook aangekondigd in het rapport
60

<Inhoudsopgave

FCEV, batterij elektrische aandrijving, verbranding van H2 in een motor en extra HVO.
Gefaseerd emissienormen invoeren via emissielabel binnenvaart.
Randvoorwaardelijk bij normering is subsidiëring uit bijvoorbeeld het klimaatfonds voor
verdere uitrol waterstof in de binnenvaart en andere zero-emissie toepassingen. Verdere
subsidiëring van motorvervanging naar Stage V.
De binnenvaartsector kan de kosten voor de energietransitie niet zelf dragen. De
kostenindicatie van de CCR is het bedrag dat uit publieke middelen moet komen nadat de
sector al maximaal naar draagkracht heeft bijgedragen.
Beschikbaarheid van energiedragers oplopend tot jaarlijks (in 2050)
- 8 PJ (2,2 TWh) hernieuwbare elektriciteit in het nationale netwerk, met een
landsdekkende snel-laadinfrastructuur in havens.
- 12 PJ H2 (daarvoor is ongeveer 5 TWh hernieuwbare elektriciteit input in de electrolyzer
nodig)
- En 11 PJ HVO/Bio-LNG
- 10 PJ E-fuels (synthetische diesel, methanol)

Zeevaart

Onderstaande figuur geeft de verwachte ontwikkelingen weer in de energiemix voor de
zeevaart tussen 2019 en 2050. Voor de cijfers tot en met 2030 is gebruik gemaakt van

onderliggende detailgegevens bij de KEV 2022. Deze cijfers zijn aangevuld met data van het

CE Delft-rapport Kosten van ‘Fit for 55’ voor de Nederlandse zeevaart & -havens. Hiermee is

het aandeel hernieuwbare brandstoffen voor 2030 berekend (9% biobrandstoffen). Voor de
cijfers tot en met 2050 is wat betreft de totale Nederlandse bunkervraag uitgegaan van de

480 PJ zoals beschreven in het TNO-rapport Demand for Renewable Hydrocarbons in 2030

and 2050. De aandelen van de verschillende energiedragers zijn in het beeld met de

restopgave gebaseerd op een gemiddelde van acht scenario’s in de Maritime Outlook van

DNV, op basis van de huidige afspraken in IMO (International Maritime Organization). Daar
blijft een grote restopgave over, terwijl de verdere inzet vanuit biobrandstoffen en e-fuels

komt. Elektriciteit is in deze scenario’s voornamelijk meegenomen als inzet ten behoeve van

Green Deal: In 2030 de CO2-emissies van de Nederlandse binnenvaartvloot gereduceerd te hebben met
40% tot 50% ten opzichte van 2015 en in 2050 nagenoeg uit te bannen.

39

Concept Nationaal plan energiesysteem

Werkdocument C - Transitiepaden gebruikssectoren

walstroom. Binnen ditzelfde rapport zijn eveneens scenario's opgesteld voor de

In de toekomstige energiemix voor zeevaart spelen diverse typen hernieuwbare

restopgave in 2050 (rechts in het diagram) weer te geven.

synthetische hernieuwbare brandstoffen (e-MDO, e-LNG, e-methanol, e-ammoniak, e-

decarbonisering van de zeevaart in 2050. Deze zijn gebruikt om de verdeling in de

energiedragers een rol: biobrandstoffen (bijvoorbeeld bio-MDO, bio-LNG, bio-methanol),

waterstof) en elektriciteit (beperkt). Op dit moment wordt als gevolg van de vrijwillige

inboekbevoegdheid (“opt-in") voor zeevaart in de systematiek van de Jaarverplichting

hernieuwbare energie vervoer een substantieel aandeel biobrandstoffen uit reststromen

(Annex IX-A) grondstoffen in zeevaart ingezet. Ook wordt gekeken naar de mogelijkheden

om Carbon Capture toe te passen in combinatie met verschillende brandstoftechnologieën.
Voor het reduceren van broeikasgasemissies in de zeevaart is het van belang de emissies

over de gehele keten mee te nemen. Van productie van de energiedrager tot toepassing op
het schip. Dit wordt de ‘Well to wake’ benadering genoemd. De inzet van biobrandstoffen
levert een hoge Well to Wake emissiereductie op (80-90%), zeker bij gebruik van

reststromen als grondstof. Diverse studies, waaronder de Impact Assessment van FuelEU
Maritime en de DNV Maritime Forecast 2050, gaan uit van een groot aandeel

biobrandstoffen in de brandstoffenmix voor de zeevaart in 2050. Ook het SER-advies

“Biomassa in balans. Een duurzaamheidskader voor hoogwaardige inzet van

biogrondstoffen” (2020) benadrukt de noodzaak om biobrandstoffen in de scheepvaart in te
zetten als overbruggingsoplossing, zolang duurzame alternatieven nog onvoldoende

beschikbaar zijn. Elektriciteit en waterstof zijn niet geschikt voor het overbruggen van lange

Figuur 20. Doorrekening energieverbruik zeevaart tot 2050, alsmede doorrekening gewenst
eindbeeld in 2050.
Bronnen: PBL, onderliggende detailgegevens uit KEV 2022; TNO, Demand for Renewable Hydrocarbons in
2030 and 2050 (2020); CE Delft, ‘Fit for 55’ voor de Nederlandse zeevaart & -havens (2022); DNV, Maritime
Forecast to 2050 (2022).
Meegenomen beleid: FuelEU Maritime (tot en met 2030); IMO tot en met 2050 (gebaseerd op status eind
2022); Aanpassing regelgeving voor hernieuwbare energie in vervoer. Vanaf 2021 mogen alleen de
leveringen van geavanceerde biobrandstoffen aan de zeescheepvaart meetellen voor de jaarverplichting
voor hernieuwbare energie in vervoer; Subsidieregelingen voor walstroom. Het voorstel om
zeescheepvaart in EU ETS op te nemen is niet meegenomen in bovenstaande doorrekening. Door het
mondiale karakter van de zeevaartsector is niet goed te ramen in welke mate er door ETS uitwijkeffecten
zullen optreden. Daardoor is nog geen inschatting mogelijk van de invloed van ETS op de Nederlandse
bunkervraag.
Disclaimer: deze figuur is opgemaakt voorafgaand aan de IMO-onderhandelingen van juli 2023. De
uitkomsten van die onderhandelingen kunnen tot aanpassingen leiden in bovenstaande figuur. In het
definitieve NPE worden deze eventuele aanpassingen meegenomen.

afstanden op zee, aangezien er om de 1 tot 3 dagen getankt of geladen moet worden.

Elektrisch varen wordt wel gebruikt voor schepen aan de kade en voor het in- en uitvaren

van de haven. Afhankelijk van de technologische ontwikkelingen, zou voor short sea varen

op waterstof mogelijk kunnen worden. Voor de langere verbindingen/deep sea lijken

vooralsnog ammoniak, methanol en LNG met Carbon Capture het meest kansrijk, naast
biobrandstoffen.

De doorrekeningen in absolute volumes zijn nog met veel onzekerheid omgeven. Het tempo

en de richting van toekomstige innovaties (o.a. om het aandrijfsysteem op het schip geschikt
te maken voor een specifieke duurzame energiedrager) brengt bijvoorbeeld veel

onzekerheid met zich mee. De toekomstige positie van LNG is vooral afhankelijk van

eventuele baanbrekende innovaties in Carbon Capture and Storage en eventuele directe
inzet op het schip (Utilization). Een tweede onzekerheid betreft de financiering, in

combinatie met de prijsontwikkelingen. Toepassing van duurzame energiedragers vraagt

<Inhoudsopgave

40

Concept Nationaal plan energiesysteem

Werkdocument C - Transitiepaden gebruikssectoren

om hoge initiële kapitaalinvesteringen en flink hogere operationele kosten. Internationale

verschillende scheepstypen. Uitgangspunt van de roadmap is een klimaatneutrale zeevaart

marktinvesteringen mogelijk te maken. Schepen gaan ongeveer 25-30 jaar mee, waardoor

brandstofproducent tot scheepseigenaar en verlader.

normering en beprijzing zullen pas na 2030 voldoende effect sorteren om

een snelle start ver vóór 2030 wel nodig is om klimaatneutraal te kunnen zijn in 2050. Ten

in 2050. De roadmap wordt met betrokkenheid van de gehele keten opgesteld, van

derde zijn de juridische kaders voor het gebruik van duurzame energiedragers en de opslag

Huidig en voorgenomen beleid

synthetische brandstoffen (bijvoorbeeld ammoniak) kleven nog risico’s rondom veiligheid.

Europees beleid bepalend. Mondiale afspraken worden gemaakt in de International

van brandstoffen binnen IMO nog in ontwikkeling. Met name aan het gebruik van

Het toekomstig bunkervolume in Nederland is ook een belangrijke onzekerheid. Het

verduurzamen hiervan zorgt (bij eigen productie in plaats van import) voor een grote claim
op het energiesysteem. Per saldo gaat de hierboven weergegeven figuur ervan uit dat het

bunkervolume in Nederland, inclusief het gebruik van walstroom in de haven, ongeveer

gelijk zal blijven aan het huidige niveau (circa 480 PJ). Hierbij is uitgegaan van de cijfers in de

Vanwege het internationale karakter van de zeevaartsector zijn vooral mondiaal en
Maritime Organisation (IMO). In 2018 is hierin voor het eerst een

broeikasgasreductiestrategie vastgesteld. Deze strategie wordt in 2023 herzien. Nederland
zet in op het uitfaseren van de absolute broeikasgasemissies in 2050 (broeikasgasemissies

naar nul, in lijn met het Parijsakkoord). Ook zet Nederland in op ambitieuze tussendoelen in
2030 en 2040, om tijdig vóór 2050 al op concrete reducties te kunnen sturen. In 2023 ligt

KEV 2022 voor 2030 en van TNO 61 voor 2050. Daarbij wordt verondersteld dat de sterke

naast de herziening van de strategie ook een pakket van middellangetermijnmaatregelen

infrastructurele voordelen, ervoor zorgen dat deze haven goed gepositioneerd is voor de

normeren en beprijzen van de broeikasgasuitstoot in de zeevaart.

bestaande positie van de Rotterdamse haven in de logistieke en brandstofketen en de
brandstoftransitie.

voor die de doelstellingen moeten helpen realiseren. Deze maatregelen zijn gericht op het

Een andere belangrijke factor is de schaalbaarheid van en de infrastructuur voor

Op 14 juli 2021 heeft de Europese Commissie een pakket aan maatregelen gepresenteerd,

varen (bijvoorbeeld waterstof, methanol, op kortere termijn ook biobrandstoffen en tot slot

van 1990: het Fit-for-55-pakket. Voor de zeevaart zijn met name de volgende onderdelen

hernieuwbare brandstoffen. De uitrol van benodigde brandstoffen om klimaatneutraal te

mogelijk ammoniak) is wereldwijd nog in ontwikkeling. Hierbij spelen de beschikbaarheid

van direct opgewekte waterstof, de import van waterstof en waterstofdragers, de

waterstofinfrastructuur en de opslag en bunkering van deze brandstoffen een belangrijke
rol. Daarbij speelt de vraag welke mix te kiezen wat betreft import en eigen productie in

Nederland. Dit maakt uit voor de aan te leggen infrastructuur. Voor de drop-in brandstoffen

zou zonder grote aanpassingen de bestaande (bunker- en opslag) infrastructuur te benutten

zijn, maar is voldoende feedstock een belangrijk aandachtspunt. Hierbij is het belangrijk dat
vraag vanuit het schip en aanbod van brandstoffen voldoende gematcht worden.

Om meer inzicht te krijgen in de toekomstige energiemix voor de zeevaart, wordt dit jaar

door RVO de Roadmap Brandstoftransitie Zeevaart uitgewerkt. Deze roadmap brengt de
meest waarschijnlijke transitiepaden voor de zeevaart in kaart, uitgesplitst naar
61

<Inhoudsopgave

met als doel om in 2030 een emissiereductie van mimimaal 55% te realiseren ten opzichte
van belang:

- De uitbreiding van het emissiehandelssysteem (EU ETS) naar de zeevaart.

- De verplichting om de broeikasgasuitstoot door brandstoffen, gebruikt op zeeschepen,
met bepaalde percentages te verminderen (FuelEU Maritime).

- De verplichting aan zeehavens om walstroom beschikbaar te stellen (AFIR).

- De verplichting aan brandstofleveranciers om specifieke percentages duurzame
energiedragers te leveren (RED).

De onderhandelingen over het uitbreiden van het EU ETS naar de zeevaart en het normeren
van de broeikasgasintensiteit van energie aan boord (FuelEU Maritime) zijn inmiddels

afgerond. Vanaf 2024 wordt de zeevaart gefaseerd onder het EU ETS gebracht, en vanaf
2025 treden de verplichtingen uit FuelEU Maritime in werking. In dat jaar betreft dit een

Demand for Renewable Hydrocarbons in 2030 and 2050, Uslu et al., 2020

41

Concept Nationaal plan energiesysteem

verplichting om de broeikasgasintensiteit van energie aan boord met 2% te reduceren ten

opzichte van 2020. In 2030 loopt dit op naar 6%. Vervolgens in 2035 naar 14,5%, in 2040 naar
31%, in 2045 naar 62%, en in 2050 naar 80%. Aanvullend geldt vanaf 2030 de verplichting

aan (kern)zeehavens om walstroom beschikbaar te stellen (AFIR), en gaat vanuit de RED III

een mogelijke bijmengverplichtingen voor brandstofleveranciers aan de zeevaart gelden. Dit

wordt vormgegeven gedurende het traject van nationale implementatie van de RED III, dat
momenteel gaande is en uiterlijk eind 2024 wordt afgerond.

Verwachting is dat na 2030 de scope van de EU-walstroomverplichting wordt uitgebreid
naar meer scheepssegmenten en kleinere schepen. Daarnaast sluiten ook steeds meer

schepen uit de overige scheepssegmenten aan op walstroom. Grove schatting is dat het

totale extra jaarlijkse elektriciteitsverbruik ten behoeve van de zeevaart daarmee in 2030

uitkomt op 400-450 GWh. Rond dat jaar zullen naar verwachting meerdere schepen
batterij-elektrisch de zeehaven in -en uit varen.

Vanuit de AFIR komen er ook verplichtingen over de beschikbaarheid van LNG-

bunkerpunten. Daarnaast komen er naar verwachting in toenemende mate ook voor
duurzame energiedragers verplichtingen. Afhankelijk van de precieze (Europese)
vormgeving hiervan wordt een implementatietraject ingericht.
Voorstel
invulling
restopgave
Nodig voor
invulling
restopgave

62

<Inhoudsopgave

Restopgave voornamelijk invullen met biobrandstoffen, aangevuld met synthetische
hernieuwbare brandstoffen

Roadmap Brandstoftransitie Zeevaart

In de toekomst van de zeevaart zullen verschillende energiedragers een rol spelen in de
verschillende segmenten van de vloot. Momenteel is nog onduidelijk welke dit zullen zijn.
Zoals hierboven omschreven zullen e-fuels en biobrandstoffen beiden een belangrijke rol
spelen. Daarnaast zal volgens de huidige verwachting vooral een omvangrijke hoeveelheid
biobrandstoffen nodig zijn om de restopgave volledig in te vullen. Het ministerie van IenW
wil met een ‘Roadmap Brandstoftransitie’ inzichtelijk maken hoe de brandstoftransitie
naar een emissieloze zeevaart eruit zou kunnen zien. Op basis van beschikbare kennis en
de huidige marktontwikkelingen schetst de Roadmap de meest plausibele transitiepaden
richting 2050 voor verschillende scheepstypen, inclusief bijbehorende kansen, knelpunten
en oplossingsrichtingen. De Roadmap wordt ontwikkeld door RVO, in samenwerking met

Werkdocument C - Transitiepaden gebruikssectoren
de sector (inclusief partijen uit de logistiek en de brandstofketen) en met
kennisinstellingen. De in Europa gemaakte afspraken en de uitkomsten van
onderhandelingen in IMO zullen van invloed zijn op de transitiepaden die in de Roadmap
worden geschetst. De contouren voor de Roadmap worden eind 2023 gepubliceerd.

Aanvullende investeringsimpulsen

De maatregelen uit het Fit-For-55-pakket, waaronder de afgesproken maatregelen gericht
op het normeren en beprijzen van broeikasgasuitstoot in de zeevaart, zetten een
belangrijke stap in de transitie naar het gebruik van duurzame brandstoffen in deze sector.
Tegelijkertijd geeft de impactassessment van de Europese Commissie bij het pakket aan
dat het effect op verduurzaming van de sector tot 2030 gering zal zijn. Onderzoek van CE
Delft in opdracht van het ministerie van IenW bevestigt dit 62. Mondiale onderhandelingen
over onder meer normerings- en beprijzingsmaatregelen vinden dit jaar plaats. Ook het
effect van deze maatregelen zal vóór 2030 niet voldoende op gang komen om de transitie
vanuit de markt te kunnen dragen. Om de transitie tijdig in gang te kunnen zetten
(rekening houdend met de lange transitiepaden in deze sector) zijn aanvullende
investeringsimpulsen op Europees en nationaal niveau nodig.
Het ministerie van IenW heeft daarom bij het Nationaal Groeifonds een voorstel ingediend
voor het Maritiem Masterplan, een samenwerkingsverband tussen partijen uit de
maritieme sector en de ministeries van IenW, Defensie en EZK. Het Maritiem Masterplan
wil de verduurzaming van de scheepvaart een impuls geven en de Nederlandse maritieme
sector versterken, in aanloop naar de klimaattransitie. De inzet is gericht op toepassing van
duurzame technologieën in demonstratieprojecten en aan boord van schepen van de
Rijksrederij en Defensie (launching customership van de overheid) en het versterken van
de innovatiekracht van de sector. De eerste stap na de demonstratieprojecten betreft de
vroege fase van opschaling van deze duurzame technologieën. Ook deze stap moet vóór
2030 in gang worden gezet, waarbij er nog sprake is van een onrendabele top. Het kabinet
reserveert daarom middelen voor de ontwikkeling van duurzame zeeschepen (Kamerstuk
nummer 2023Z07697).
Randvoorwaardelijk

- Voldoende voortgang op het gebied van technische innovaties, een snelle start ver vóór
2030, met aandacht voor demonstratie en vervolgens opschaling van relevante
technieken en brandstoffen, maar ook voor de bijbehorende financieringsopgave, voor
tijdig adresseren van de veiligheidsimplicaties van duurzame energiedragers, en het
vertalen hiervan naar juridische kaders.
- Het aanbod van en de infrastructuur voor hernieuwbare brandstoffen, waaronder
beschikbaarheid van biobrandstoffen.
- Beschikbaarheid van waterstof voor e-fuels.
- De import van waterstof en waterstofdragers, adequate waterstofinfrastructuur en de
opslag en bunkering. Mogelijk gaat ook de directe import van hernieuwbare

CE Delft, 29 november 2022, Fit for 55 and 2030 milestones for maritime shipping: A pathway towards
2050, Delft: CE Delft. Zie bijlage bij: Klimaatbeleid voor de Zeevaart | Tweede Kamer der Staten-Generaal

42

Concept Nationaal plan energiesysteem
energiedragers anders dan waterstof een rol spelen, voor zover deze niet of
onvoldoende binnen Nederland zijn te produceren.
Beschikbaarheid energiedragers oplopend tot jaarlijks (in 2050)

- 17 PJ (4,7 TWh) hernieuwbare elektriciteit in het nationale netwerk, met een

walstroominfrastructuur in zeehavens.
- 50+106 = 156 PJ RFNBO’s nodig (Methanol, waterstof, mogelijk ammoniak).
- 307 PJ Biobrandstoffen (methanol, Biostookolie, HVO, bio-LNG)

Luchtvaart

Luchtvaart is mondiaal georganiseerd en georiënteerd. Hierdoor is het van groot belang om
binnen deze sector internationaal samen te werken en afspraken te maken over de

verduurzaming en de doelen van de sector. Luchtvaart is een ‘hard-to-abate’ sector en kent
weinig technologische alternatieven voor fossiel. Er moet op de korte tot middellange
termijn vooral ingezet worden op hernieuwbare brandstoffen (inclusief waterstof).
Internationale kaders

Luchtvaart is onderdeel van het Parijsakkoord. De verantwoordelijkheid voor de invulling en
uitvoering is belegd bij de internationale burgerluchtvaartorganisatie van de Verenigde

Naties: ICAO. In 2022 is het volgende langetermijndoel voor de internationale luchtvaart

geformuleerd: netto nul CO2-emissies in 2050. CORSIA (Carbon Offsetting and Reduction

Scheme for International Aviation) is het mondiale instrument om CO2 te reduceren. Via
CORSIA is de wereld gebonden aan klimaatafspraken voor de luchtvaart.

Europees is een Green Deal afgesproken. Dit is een pakket beleidsinitiatieven dat de EU

moet helpen met de groene transitie, met klimaatneutraliteit in 2050 als einddoel. De Green
Deal zet in op 55% minder CO2-uitstoot in 2030 dan in 1990. Deze 55% is een gemiddelde

zonder subdoelen per sector. Als uitwerking van de Green Deal heeft de Europese

Commissie het Fit for 55-pakket gepresenteerd voor onder meer de transportsector. De

luchtvaart draagt via dit pakket bij aan de Europese doelstelling. Het emissiehandelssysteem
EU ETS en de bijmengverplichting ReFuelEU Aviation zijn onderdeel van dit pakket. Voor
2030 heeft de EU een bijmengverplichting van 6% voor de luchtvaart afgesproken in
ReFuelEU.
63

<Inhoudsopgave

Kamerbrief Principebesluit CO2-plafond luchtvaart. Kamerbrief over Principebesluit CO2-plafond
luchtvaart | Kamerstuk | Rijksoverheid.nl

Werkdocument C - Transitiepaden gebruikssectoren

Nationaal beleid

Op nationaal niveau geeft een klimaatakkoord uitwerking aan het Parijsakkoord. Luchtvaart
is hier geen onderdeel van. Uitzondering hierop zijn de netto nul-doelstellingen voor

grondgebonden emissies (op luchthavens) in 2030 en de binnenlandse luchtvaart in 2050.
Met de luchtvaartsector zijn wel apart, in het Akkoord Duurzame Luchtvaart, afspraken
gemaakt over de te halen klimaatdoelen. Deze zijn geconcretiseerd en vastgelegd in de

Luchtvaartnota 2020-2050. Het kabinet gaat deze doelen wettelijk vastleggen in een CO2-

plafond 63.

In de Luchtvaartnota staat welke bijdrage internationale vluchten vertrekkend vanuit
Nederland moeten leveren aan het Parijsakkoord:

1.

2030: CO2-uitstoot minimaal gedaald tot het niveau van 2005;

3.

2070: CO2-uitstoot is nul.

2.

2050: CO2-uitstoot minimaal gehalveerd ten opzichte van 2005;

Deze CO2-doelen zijn gesteld op basis van in-sector maatregelen, dus zonder compensatie.
Met de Luchtvaartnota zet het kabinet erop in om de benodigde CO2-reductie vooral te

realiseren met een inzet op duurzame luchtvaartbrandstoffen (zoals duurzame bio-kerosine

en synthetische kerosine) en technologische innovaties (zoals nieuwe vliegtuigontwerpen en
grondgebondenactiviteiten met aandrijving via elektriciteit en waterstof). Het inrichten van

een CO2-plafond voor de luchtvaart moet ervoor zorgen dat deze doelstellingen wettelijk

worden geborgd in Nederland.
Doelstellingen in het beleid

Op de korte en middellange termijn zijn duurzame brandstoffen de enige manier om

substantieel bij te dragen aan de energietransitie van de luchtvaart en het reduceren van

uitstoot. Met de luchtvaartsector is in het Akkoord Duurzame Luchtvaart afgesproken dat in
2030 14% duurzame brandstoffen worden bijgemengd (als doelstelling overgenomen in de
Luchtvaartnota). In 2050 moet alle in Nederland getankte brandstof duurzaam zijn. In de

ReFuelEU Aviation-verordening zijn bijmengverplichtingen tot en met 2050 opgenomen 64.

Volgens het in april 2023 bereikte (voorlopige) akkoord start de Europese
64

Bijmengpercentages ReFuelEU Aviation-verordening: 2025 2%; 2030 6% (subdoel synthetisch 1,2%);
2035 20% (subdoel synthetisch 5%); 2040 34%; 2045 42%; 2050 70% (subdoel synthetisch 35%);

43

Concept Nationaal plan energiesysteem

bijmengverplichting met 2% in 2025, vervolgens oplopend naar 6% in 2030, 20% in 2035 en
70% in 2050. 65

De verordening kent ook subdoelen voor synthetische kerosine (RFNBO), waarbij de grootst

Werkdocument C - Transitiepaden gebruikssectoren

2050. De doelen die in nationaal verband zijn gesteld, liggen hoger dan de Europese

bijmengverplichting in de ReFuelEU Aviation-verordening. Om deze reden maakt het
onderzoek hier onderscheid tussen (zie tabel hieronder).

opgave bij waterstof ligt. Het is niet mogelijk om een nationale kop op de Europese

Bij de start van het onderzoek was de algemene oriëntatie van de Europese Commissie voor

gestimuleerd).

een percentage van 5% voor 2030, conform de cijfers van de algemene oriëntatie. In de

bijmengverplichting te zetten – de doelstelling van 14% kan dus niet worden verplicht (wel

Vanwege de beperkte alternatieven voor de luchtvaart om te verduurzamen is de sector in

het Duurzaamheidskader Biogrondstoffen aangemerkt als transitiesector voor de inzet van
biogrondstoffen. Dit houdt in dat biogrondstoffen noodzakelijk zijn voor de overgang naar
duurzame energiedragers, zolang de alternatieven beperkt zijn 66.

het ReFuelEU-voorstel net tot stand gekomen. Voor dit onderzoek is daarom gerekend met
ReFuelEU Aviation-verordening komt de bijmengverplichting neer op 6% in 2030.
De verwachte energie- en elektrolysecapaciteit is beschreven in Tabel 3.

Tabel 3. Verwachte energie- en elektrolysecapaciteit.
Totale SAF
behoefte (PJ)

Waterstof- en elektrische vliegtuigen bevinden zich beiden nog in de ontwikkelingsfase,

waarbij de ontwikkeling van de elektrische vliegtuigen wel al verder is. De elektrificatie van
termijn al in te zetten. Het doel is dat alle grondgebonden activiteiten vanaf 2030 zijn

In het kader van het NPE is onderzoek gedaan naar de waterstofbehoefte van de

0,4-0,5 GW

ReFuelEU 2050

79-122 PJ

91-96 PJ

3,6-12,6 GW

Luchtvaartnota 2030

25 PJ

5,5 PJ

0,2-0,6 GW

Luchtvaartnota 2050

123-175 PJ

83-102 PJ

9,3-11,6 GW

Bijmenging 14%

Waterstof- en energiebehoefte

3,6-4,8 PJ

10,7 PJ

Bijmengverplichting 70%

geëlektrificeerd, of gebruik maken van waterstof. Dit geldt als eerste voor klein materieel.

Opwekkingscapaciteit (GW)

ReFuelEU 2030

Bijmengverplichting 6%

grondgebonden operaties en ontwikkeling van materieel op waterstof is op de kortere

Aandeel
waterstof
(PJ)

Bijmenging 100%

Nederlandse luchtvaart, om de nationale doelstellingen en de aankomende Europese

De doelen die het kabinet nationaal heeft gesteld zijn ambitieuzer dan de afspraken in

2050 te halen 67. In het onderzoek is ook rekening gehouden met de verwachte

minimum gelden de aantallen uit de ReFuelEU Aviation-verordening. Deze zijn dan ook

voortvloeit uit de aankomende Europese verplichting. Het is daarbij goed om op het netvlies

met de doelstellingen van dit kabinet dan nog wel worden gedicht.

verplichting voor het bijmengen van duurzame luchtvaartbrandstoffen richting 2030 en
technologische ontwikkelingen en geeft een concreet beeld van de energiebehoefte die

te houden dat de mandaten ook een subdoel synthetische kerosine (RFNBO) kennen. Op

verzoek van het ministerie van Infrastructuur en Waterstaat heeft studio Gear Up een

nieuwe doorberekening gemaakt aan de hand van de huidige cijfers van het voorlopige

akkoord ReFuelEU Aviation van april 2023. Deze komen neer op 6% voor 2030 en 70% per
65
66

<Inhoudsopgave

Op basis van het voorlopige akkoord in de triloog, in afwachting van de definitieve wettelijke uitwerking.
Sociaal Economische Raad, 2020. Biomassa in balans. Een duurzaamheidskader voor hoogwaardige inzet
van biogrondstoffen.

Europees verband. Om dit gat te overbruggen zijn stimulerende maatregelen nodig. Als

leidend geweest voor de verwerking van het NPE-kaartje hieronder. Tegelijk moet het gat
De aangekondigde productiecapaciteit voor duurzame brandstoffen (SAF) is in principe

voldoende om tot 2030 aan de verwachte vraag te voldoen. Voor de doelen richting 2035 en
2050 is een opschaling nodig van met name de productie van synthetische kerosine. Als

67

Rapport: Hernieuwbare waterstof voor luchtvaartbrandstoffen in Nederland. Studio Gear Up, 2023.

44

Concept Nationaal plan energiesysteem

gevolg hiervan bestaat er onzekerheid over de hoeveelheid synthetisch kerosine die in de
brandstofmix aanwezig zal zijn.

Zoals eerder genoemd is het aandeel van alternatieve aandrijfsystemen (waterstof en

Werkdocument C - Transitiepaden gebruikssectoren

Sturing en keuzes

In veel gevallen zijn de mogelijkheden om de luchtvaart te vervangen door andere

modaliteiten beperkt. Dit volgt uit de grote afstanden die de luchtvaart relatief snel en

efficiënt overbrugt. Op een beperkt aantal trajecten is de trein wel een goed alternatief.

elektrisch) nog onzeker richting 2050, omdat de technologieën hiervoor nog in ontwikkeling

Vanuit IenW wordt hierop ingezet vanuit de Actieagenda Trein en Luchtvaart 68. De

kortere en middellange afstanden kunnen deze energiedragers een vervanging zijn van

daarom op slechts een handvol bestemmingen met bestaande rechtstreekse verbindingen

zijn. Op dit moment worden deze nog niet op commerciële schaal toegepast. Voor de
zowel fossiele kerosine als SAF. In dit onderzoek zijn geen uitspraken gedaan over de

verwachte energievraag voor elektrisch vliegen, voor de grondgebondenactiviteiten en voor
drones. Dit zal gebeuren in een aantal vervolgonderzoeken.

mogelijkheden zijn in de huidige infrastructuur echter zeer beperkt. De actieagenda richt zich
vanuit Schiphol/Amsterdam.
Voorstel
invulling
restopgave
Nodig voor
invulling
restopgave

Biobrandstoffen, E-fuels en H2
Luchtvaart is op mondiaal, Europees en nationaal niveau gebonden aan doelstellingen:
Mondiaal

- ICAO: Net-zero doel 2050.
- CORSIA.

Europees

- ReFuelEU Aviation.
- EU ETS.
- Richtlijn Energiebelastingen (ETD).
Nationaal

- Nationale bijmengdoelstellingen.
- Luchtvaart in Transitie: groeifondsvoorstel gericht op innovatie en onderzoek.
- CO2-plafond.
- Beprijzen en bewustwording.

Figuur 21. Doorrekening energieverbruik luchtvaart tot 2050, alsmede doorrekening gewenst
eindbeeld in 2050.
De doorrekening van cijfers voor 2050 is gebaseerd op huidig vastgesteld en voorgenomen beleid en op
grond van EU- en nationaal beleidsinstrumentarium in ontwikkeling.
Onder andere de volgende beleidsmaatregelen zijn hierin meegenomen:
- ReFuel Aviation.
- ETS voor de luchtvaart.
- Bij deze doorrekening zijn de doelen uit de Luchtvaartnota gebruikt om de verdeling in de restopgave in
2050 (rechts in het diagram) weer te geven.
68

<Inhoudsopgave

Randvoorwaardelijk voor het behalen van Europese verplichting en nationale doelen
- Opschaling van de productiecapaciteit.
- Verlaging van de productiekosten.
- Voldoende beschikbaarheid van grondstoffen voor de productie van biokerosine en
synthetische kerosine.
- Technologische innovatie en toepasbaarheid.
- Opschalen van de productie van SAF, biogrondstoffen, waterstof en hernieuwbare
energie, het gereedmaken van infrastructuur voor toevoer en voor tank- en
laadinfrastructuur.
- Voor SAF is gebruik te maken van bestaande brandstofleidingen, maar voor waterstof
moet de transportinfrastructuur worden aangelegd of omgebouwd.
- De luchthavens moeten kunnen beschikken over een toereikende hoeveelheid
hernieuwbare elektriciteit, om na 2030 het laden van elektrische vliegtuigen mogelijk
te maken. Dit geldt ook voor de grondgebonden activiteiten.

Ministerie van Infrastructuur en Waterstaat, 2020. Actieagenda Trein en Luchtvaart.

45

Concept Nationaal plan energiesysteem
- Luchthavens moeten aangesloten zijn op een waterstofnet, en de tankinfrastructuur

moet klaar zijn om het tanken van waterstof naar waterstof- en waterstof-elektrische
vliegtuigen te faciliteren.
Beschikbaarheid energiedragers oplopend tot jaarlijks (in 2050).

- 49 PJ synthetische e-kerosine (SAF).
- 30 PJ waterstof (daarvoor is ongeveer 12,5 TWh hernieuwbare elektriciteit nodig voor
de elektrolyse).

- 126 PJ aan Bio SAF (HEFA, Alcohol to Jet).

Aanvullend beleidsinstrumentarium voor de invulling van de restopgave.

- Opschaling van de productie van duurzame brandstoffen (SAF) voor de luchtvaart

richting 2050 is nodig om minimaal te voldoen aan de Europese bijmengverplichting.
De grootste uitdaging en opgave (in lijn met de wens om dit te stimuleren in het
coalitieakkoord) ligt bij synthetische kerosine.
- De bijmengdoelen die Nederland in nationaal verband heeft gesteld zijn ambitieuzer
dan de afspraken in Europees verband (ReFuelEU Aviation). Er zijn stimulerende
maatregelen nodig om dit verschil te overbruggen.
- Concrete maatregel: stimulering van het aandeel duurzame luchtvaartbrandstoffen
(SAF) dat getankt wordt bovenop de dan geldende EU-bijmengverplichting. Zo is te
voldoen aan de nationale doelstelling uit het Akkoord Duurzame luchtvaart en de
Luchtvaartnota.
- In lijn met het IBO-fiche kan door inzet van deze maatregel circa 1,0 Mton CO2-reductie
in 2030 worden gerealiseerd, uitgaande van een subsidiebudget van €134 miljoen in
2030.

2.3.

Conclusies transitiepad mobiliteit

De verschillende modaliteiten moeten samen met de overheid aan de slag om richting 2050
een transitie te hebben gemaakt naar klimaatneutrale mobiliteit. Deze transitie is echter

uitsluitend te realiseren als er voldoende duurzame energie beschikbaar is voor mobiliteit en
als er voldoende beleid is om de fossiele energievraag te vervangen door duurzame energie.
Ondanks aankomende Europese normeringen voor de inzet van duurzame energie in

vervoer en CO2-normering voor voertuigen, blijft er een restopgave van 570 PJ. Het effect

van deze normeringen richting 2030 is nog onvoldoende om de transitie zelfstandig op gang

te brengen. Daarnaast moet er blijven worden ingezet op energiebesparing door
bijvoorbeeld in te zetten op actieve mobiliteit.

Totale behoefte

In de onderstaande tabel is de behoefte aan energiedragers op basis van huidig en

voorgenomen beleid weergegeven voor 2050, inclusief de restopgave. De efficiëntieslag als

gevolg van de reeds doorgevoerde transitie naar elektrische aandrijving is in deze scenario’s
al meegenomen.

<Inhoudsopgave

Werkdocument C - Transitiepaden gebruikssectoren

Tabel 4. Totale behoefte bestaand/voorgenomen beleid in PJ in 2050
Energiedragers
bestaand/
voorgenomen
beleid (PJ)

Hernieuwbare
elektriciteit

Personenvervoer

74

Hernieuwbare
waterstof

Biobrandstoffen

RFNBO's
(exclusief
H2)

Restopgave

Totaal

16

62

152

0,1

2

17

2

21

40

Collectief vervoer
(ov)

13

Bestelvervoer

17

Zwaar wegtransport

33

14

31

82

Mobiele werktuigen

1

2

40

43

Binnenvaart

1

4

47

52

Zeevaart

17

130

50

283

480

80

64

84

228

248

114

570

1094

E-Fuels

Totaal

0,3

6

Luchtvaart
Totaal

156

6

Tabel 5. Potentieel totaal beeld van behoefte op basis systeemargumenten in PJ
Potentieel beeld
energiedragers 2050
(PJ)

Hernieuwbare
elektriciteit

Personenvervoer

99

Collectief vervoer (ov)

14

Bestelvervoer

21

Zwaar wegtransport

41

Mobiele werktuigen

19

Binnenvaart

8

Zeevaart

17

Luchtvaart
Totaal

2.4.

219

Hernieuwbare
waterstof

Biobrandstoffen

99
1

11

16
7

28

11

62
19

12

11

10

41

307

156

480

30

126

49

205

54

462

215

950

Uitvoeringsagenda verduurzamen

Voor het halen van de CO2-doelstellingen zijn aanvullende investeringen en beleid nodig.
Packagedeals met combinaties van “energiedrager, tank & laadinfrastructuur en

voer/vaartuigen” zijn hierbij vereist, inzetten op alleen energiedragers volstaat niet. Om de

46

Concept Nationaal plan energiesysteem

verduurzaming van de mobiliteitssector uit te voeren, moet er worden gekeken naar de
hieronder volgende acties op korte, middellange en lange termijn.

Personenvervoer

Werkdocument C - Transitiepaden gebruikssectoren

Op de lange termijn is toename van de vereiste laadinfrastructuur nodig en moet de

netcapaciteit op orde zijn. Daarbij wordt ook rekening gehouden met de flexibele
energiemarkt (V2G).

Korte termijn

Collectief vervoer (ov) (& spoorgoederen)

laadinfrastructuur voor zowel lichte als zware voertuigen gewenst. Waarbij netcongestie

De grootste uitdaging op de korte termijn is het vertalen van de verduurzamingsambitie

Om de uitrol van elektrisch rijden te faciliteren, is een steeds snellere uitrol van

moet worden vermeden. Het is cruciaal de uitrol hiervan als prioriteit te stellen bij

netbeheerders, voor het uitbreiden van hun netcapaciteit. De benodigde vraag naar
netcapaciteit op de betreffende locaties brengen NAL-regio's ook al in voor het
provinciale MIEK-proces.

Tevens zal de betaalbaarheid van elektrische auto’s ten opzichte van conventionele auto’s
moeten verbeteren, om de kabinetsambitie van 100 zero-emissieverkoop per 2030 te

kunnen halen. Op termijn zullen de voertuigprijzen van elektrische voertuigen en voertuigen

Korte termijn

voor niet-geëlektrificeerde spoortrajecten in concrete investeringsprojecten. Dit is echter

deze kabinetsperiode financieel niet inpasbaar binnen het MF. Daarnaast is het van belang
zware laadinfrastructuur voor bussen aan te leggen en daar ook voldoende ruimte op het

landelijke en regionale energienet voor beschikbaar te hebben. Tenslotte is het nodig om de
behoefte, potentie en randvoorwaarden voor waterstofinfrastructuur voor trein en bus
scherper in beeld te hebben.

op fossiele brandstoffen gelijk worden, maar tot dan is een toename van elektrische

Middellange termijn

de Total Cost of Onwership van de BEV te ondersteunen, is het verhogen van de

geëlektrificeerd. Een concessiewisseling waarbij het bestaande materieel dat aan het einde

voertuigen alleen te versnellen door de aanschaf ervan te stimuleren. Een andere optie om

brandstofaccijnzen. Zo ontstaat een prijsvoordeel voor BEV ten opzichte van ICE.
Middellange termijn

Op termijn wordt een dekkend netwerk van laadinfrastructuur naar doelstellingen van de

NAL gerealiseerd. Om een oplossing te bieden voor congestie en transportschaarste, en om
hernieuwbare elektriciteit beter te borgen, zal Slim laden de nieuwe norm worden. Via bi-

directioneel laden wordt ook flexibiliteit en opslag aan het energiesysteem geboden.

Fundamenteel is dat Europa de zero-emissienorm voor 2035 heeft vastgesteld. Dit betekent

Op de middellange termijn moeten alle niet-geëlektrificeerde trajecten worden

van de levensduur is, vervangen wordt door (batterij-)elektrisch materieel is daarbij het

logische moment. Op dat moment moet de spoorweginfrastructuur dan geëlektrificeerd zijn
(geheel of gedeeltelijk voor batterij-elektrisch materieel). Hiervoor is voldoende

aansluitcapaciteit nodig. Dit geldt overigens ook voor elektrificatie van het busvervoer en het
opvangen van de autonome vervoersgroei. Afhankelijk van de economische ontwikkeling,

de voortgang van de energietransitie en de marktbehoefte, kan het nodig zijn om op de
middellange termijn waterstofinfrastructuur aan te leggen.

dat op lange termijn de Europese vloot vanzelf zal elektrificeren en dit zal leiden tot

Lange termijn

aanwezig is. Echter, gegeven het feit dat auto’s zo’n 20 jaar op de weg rijden, komt 2035 te

grootschalig vraag en aanbod van hernieuwbare elektriciteit samenkomen (opwek, energie-

uiteindelijk klimaatneutraliteit tijdens gebruik. Mits de benodigde hernieuwbare elektriciteit
laat om in 2050 voor een volledig zero-emissievloot te zorgen. De coalitie heeft zelf daarom

bij het coalitieakkoord aangegeven dat het ernaar streeft om al in 2030 alle nieuwverkopen
van personenauto’s uitstootvrij te maken.
Lange termijn

<Inhoudsopgave

Op de lange termijn liggen er kansen voor het ontwikkelen van energiehubs waar

intensieve industrie en weg/water/spoormobiliteit). Het energienetwerk van het spoor kan
mogelijk een rol spelen in het verbinden van vraag en aanbod op dergelijke hot spots op

dalmomenten in de dienstregeling. En daar vervolgens zelf van profiteren tijdens de pieken

in de dienstregeling.

47

Concept Nationaal plan energiesysteem

Werkdocument C - Transitiepaden gebruikssectoren

Bestel- en vrachtverkeer

vrachtwagenheffing, waar bestelauto’s standaard niet onder vallen). Middels een op

Op de korte termijn (2025/26) ligt de focus voor bestel- en vrachtverkeer op de invoering van

schone en duurzame voertuigen volgens het principe ‘de vervuiler betaalt’.

Korte termijn

ZE-zones in 30-40 middelgrote steden en de invoering van een vrachtwagenheffing in 2026.

emissies gedifferentieerde tariefstructuur kan hiermee worden gestuurd op gebruik van

Ondernemers die de overstap maken naar ZE-voertuigen kunnen gebruik maken van de

Lange termijn

AanZET (Aanschafsubsidie ZE-trucks). Ook zijn er fiscale maatregelen die de overstap

heeft impact op de infrastructuur en het gebruik van voertuigen. De aanpassing van de

beschikbare subsidieregelingen SEBA (Subsidieregeling Emissieloze Bedrijfsauto’s) en

aantrekkelijk maken (MRB vrijstelling tot 2025, 45% MIA/VAMIL, verlaagde rente op lening
voor ZE aanschaf). Vanaf 2025 wordt de BPM-vrijstelling voor bestelauto’s voor

ondernemers afgeschaft. De grondslag is gebaseerd op de CO2-emissie van het voertuig. ZE-

voertuigen betalen dan alsnog geen BPM.

De uitrol van een dekkend netwerk voor laadinfrastructuur (in steden, op bedrijventerrein en
langs de weg) blijft prioriteit. Hierbij hoort ook het wegnemen van problemen rond

netcongestie. Om de ingroei van ZE voertuigen te faciliteren, zal de uitrol van logistieke

laadinfrastructuur voor zowel lichte als zware bedrijfsvoertuigen moeten worden versneld.
Het is cruciaal dat netbeheerders hiermee rekening houden bij het uitbreiden van hun

netcapaciteit. De benodigde vraag naar netcapaciteit op de betreffende locaties brengen wij
in kaart door het provinciale MIEK-proces. Technologische ontwikkelingen als slimme

laadstrategieën en bi-directioneel laden bieden daarbij nieuwe mogelijkheden om de vraag
en aanbod van elektriciteit beter met elkaar in balans te brengen. Batterij-elektrische

voertuigen bieden op die manier buffermogelijkheden en draagt bij het oplossen van
knelpunten op het net.
Middellange termijn

Voor het zwaar transport en vervoer van goederen maakt het kabinet prestatieafspraken
met de transportsector over het terugdringen van CO2- uitstoot. Het kabinet wil de

transportsector hierbij helpen en stelt via een terugsluis van de vrachtwagenheffing

middelen beschikbaar voor de aanschaf van zware elektrische voertuigen. Daarnaast is geld

Het wegvervoer zal op lange termijn (2050) zero-emissie en grotendeels elektrisch zijn. Dit
infrastructuur en het stimuleren van ZE voertuigen vergt hoge investeringen (uitgaven) en
mogelijke aanpassingen aan het huidige belastingsysteem (opbrengsten) waarin de
‘vervuiler betaalt’.

Mobiele werktuigen
Korte termijn

Voor bouwmaterieel vindt op de korte termijn de verdere uitrol van het programma Schoon
en Emissieloos bouwen plaats. Daarvoor zijn ook middelen beschikbaar gemaakt om de

transitie vorm te geven, bijvoorbeeld via een subsidie voor aanschaf en ombouw en voor

middelen die aanbestedende (Rijks)overheden ondersteunen om steeds strengere emissieeisen te kunnen stellen bij de aanbestedingen. Ná 2030 zal zero-emissie steeds meer de

norm worden in deze sector. In deze transitie blijft de toename van zero-emissiematerieel en
laadinfrastructuur een uitdaging.
Middellange termijn

Voor de middellange termijn kan worden gekeken naar aanvullende middelen om de markt
en aanbestedende (Rijks)overheden te ondersteunen in de transitie. Schoner, en op termijn

zero-emissiebouwmaterieel is cruciaal voor de opgaves bij infrastructuur, energietransitie en
woningbouw. Ook is het nodig om Europees meer aandacht te vragen voor deze transitie.
Strengere emissie-eisen helpen om een grotere marktvraag en marktaanbod aan te
wakkeren.

gereserveerd voor het gebruik van waterstof in het zwaar transport.

Binnenvaart

Er wordt momenteel onderzoek gedaan naar het invoeren van Betalen-Naar-Gebruik vanaf

Op de korte termijn is voor de verdere uitrol waterstof en andere zero-emissie toepassingen

2030. Bestelvoertuigen betalen onder dit system een kilometerheffing (vergelijkbaar met de

<Inhoudsopgave

Korte termijn

in de binnenvaart subsidiëring uit bijvoorbeeld het klimaatfonds een randvoorwaarde.

48

Concept Nationaal plan energiesysteem

Hiervoor heeft het kabinet nu 178 miljoen gereserveerd. Dit bedrag moet wel worden

gedeeld met het zwaar wegvervoer. Daarnaast is verdere subsidiëring van motorvervanging
naar Stage V nodig, in lijn met eerdere subsidieregelingen. Tegelijkertijd wordt een

Werkdocument C - Transitiepaden gebruikssectoren

Nederland zet in op ambitieuze afspraken, in lijn met het Parijsakkoord. Mondiale afspraken
zijn van belang voor een gelijk speelveld.

impactassessment naar invoering van bindende emissienormen uitgevoerd. De resultaten

Om te voldoen aan AFIR-verplichtingen wordt in de periode tot 2030 voor

infrastructuur in alle havens voortgezet worden.

walstroom uitgerold, zodat vanaf 2030 deze schepen van walstroom kunnen worden

hiervan zal gereed zijn in het vierde kwartaal van 2023. Verder zal de uitrol van walstroom

Middellange termijn

Op basis van de uitkomsten van bovengenoemd impactassessment kan besloten worden

containerschepen, cruiseschepen en roll-on-roll-of-ferryschepen (> 5000 bruto ton)

voorzien. Verwachte energievraag van deze segmenten is 270 GWh, met focus op de haven
van Rotterdam.

tot het gefaseerd invoeren van emissienormen via het inmiddels operationele emissielabel

In de toekomst van de zeevaart zullen verschillende energiedragers een rol spelen in de

voor de financiering van de energietransitie in de binnenvaart. Ook zal gepleit worden voor

Zoals hierboven omschreven zullen e-fuels en biobrandstoffen beiden een belangrijke rol

binnenvaart. Op Europees niveau komt een lobby voor de beschikbaarstelling van fondsen
het invoeren van Europese emissienormering, door middel van een Europees emissielabel

voor binnenvaartschepen. De uitrol van waterstof-, tank- en bunkerinfrastructuur zal zowel
op nationaal als Europees niveau (in AFIR-verband) worden gerealiseerd.
Lange termijn

verschillende segmenten van de vloot. Momenteel is nog onduidelijk welke dit zullen zijn.
spelen, en zal volgens de huidige verwachting vooral een omvangrijke hoeveelheid

biobrandstoffen nodig zijn om de restopgave volledig in te vullen. Met de ‘Roadmap

Brandstoftransitie Zeevaart’ wordt inzichtelijk gemaakt hoe de brandstoftransitie naar een
emissieloze zeevaart eruit zou kunnen zien.

Voor de binnenvaart zal de benodigde hoeveelheid duurzame energie in 2050 naar

Naar verwachting zullen de genoemde internationale instrumenten (normeren en beprijzen)

nationale netwerk, met een landsdekkende snel-laadinfrastructuur in havens. Voor

stimulans bieden voor duurzame investeringen. Gezien de lange levensduur van schepen is

verwachting als volgt zijn samengesteld: 8 PJ (2,2 TWh) hernieuwbare elektriciteit in het
waterstof is 12 PJ nodig, voor HVO/Bio-LNG zal dit 11 PJ bedragen, en tenslotte is er 10 PJ
nodig voor E-fuels (zoals synthetische diesel, methanol).

Zeevaart

Korte termijn

Nederland zet in op implementatie van de Europese afspraken uit het Fit-for-55-pakket,

waaronder ETS zeevaart, FuelEU Maritime en het aanbieden van walstroom. Al op zeer korte
termijn vindt de invoering plaats van Europese normering en beprijzing van broeikasgas
uitstoot in de zeevaart (ETS zeevaart vanaf 2024 en FuelEU Maritime vanaf 2025). Bij

herziening van deze maatregelen (vanaf 2026) zet Nederland in op verdere aanscherping.
Onderhandelingen over mondiale klimaatdoelen in de zeevaart, en bijbehorende

normerings- en beprijzingsmaatregelen, vinden plaats in de zomer van 2023 in IMO.

<Inhoudsopgave

vanaf ongeveer 2030 de klimaattransitie in de zeevaart kunnen dragen en voldoende
het echter nodig om al de komende jaren de transitie in gang te zetten, om in 2050

klimaatneutraal te kunnen zijn. Daarvoor zijn aanvullende investeringsimpulsen op

Europees en nationaal niveau nodig. Het ministerie van IenW heeft daarom bij het Nationaal
Groeifonds een voorstel ingediend voor het Maritiem Masterplan, gericht op toepassing van
duurzame technologieën in demonstratieprojecten. De eerste stap na

demonstratieprojecten betreft de vroege fase van opschaling van deze duurzame

technologieën. Ook deze stap moet vóór 2030 in gang worden gezet, waarbij er nog sprake is
van een onrendabele top. Het kabinet reserveert daarom middelen voor de ontwikkeling
van duurzame zeeschepen (Kamerstuk nummer 2023Z07697).

Vanaf 2025 zullen meerdere bedrijven in de zeehavens de ontwikkeling voor opslag en
overslag van waterstoftoepassingen (ammoniak, LOHC, et cetera) opstarten. De

Nederlandse havens willen zich ontwikkelen tot draaischijf voor duurzame energie in

Europa. Dit biedt Nederland kansen om een koploperrol te vervullen in verduurzaming van

49

Concept Nationaal plan energiesysteem

Werkdocument C - Transitiepaden gebruikssectoren

de scheepvaart. Tegelijkertijd biedt het ook kansen voor de verduurzaming van brandstoffen

toenemende mate ook verplichtingen voor andere duurzame energiedragers. Afhankelijk

verdienvermogen van Nederland. Het verduurzamen van de huidige bunkerpositie legt wel

Tot besluit: De transitieroute voor de zeevaart wordt gekenmerkt door disruptieve

Daarnaast vergt dit veel aandacht voor ruimtelijke inpassing en stikstofruimte.

belang nog een zekere ‘openheid’ te betrachten, om op voorhand geen kansrijke routes uit

voor de luchtvaart. Daarnaast draagt dit voornemen bij aan het toekomstig

een zware claim op biobrandstoffen, elektriciteit, waterstof/synfuels (ammonia, methanol).
Groene scheepscorridors bieden de mogelijkheid om koplopers in de zeevaart met elkaar te
verbinden en om duurzame businesscases in de praktijk te testen, inclusief de in havens

van de precieze (Europese) vormgeving hiervan wordt een implementatietraject ingericht.
innovaties, waarvan de richting en de snelheid nog moeilijk te voorspellen zijn. Het is van
te sluiten.

benodigde infrastructuur. Nederland wil daarom inzetten op de totstandkoming van zulke

Luchtvaart

Verenigd Koninkrijk is in 2021 gepresenteerd tijdens COP26 in Glasgow, en heeft als doel om

Op de korte termijn wordt ingezet op de stimulering van het aandeel duurzame

corridors, en heeft hiervoor de Clydebank Declaration ondertekend. Dit initiatief van het

in dit decennium tenminste zes zero-emissie-scheepvaartroutes te realiseren tussen twee
(of meer) havens.

Middellange- en lange termijn

De broeikasgasuitstoot afkomstig van de zeevaart valt momenteel niet onder de nationale

klimaatdoelen. Nederland heeft wel een resultaatverplichting voor de zeevaart in het kader

Korte termijn

luchtvaartbrandstoffen (SAF) dat getankt wordt boven op de dan geldende EU-

bijmengverplichting. Op deze manier wordt voldaan aan de nationale doelstelling uit het

Akkoord Duurzame Luchtvaart en de Luchtvaartnota. Daarvoor is stimulering nodig van het
aandeel getankte SAF vanaf 2025, om de 14%-doelstelling in 2030 te halen. Hiermee wordt
het knelpunt opgelost dat vanwege EU-wetgeving geen nationale verplichting opgelegd
mag worden om de nationale bijmengdoelstelling van het kabinet te halen.

van de Europese Green Deal. De Tweede Kamer is op 17 maart 2023 geïnformeerd over de

De door Shell, Neste en SkyNRG aangekondigde productiecapaciteit lijkt in principe

32813-1180). In deze brief kwamen ook de internationale sectoren lucht- en zeevaart aan de

bijmengverplichting van de EU. In lijn met deze verplichting zal de vraag richting 2030

keuzes die gemaakt moeten worden in het kader van het nieuwe Klimaatplan (Kamerstuk

orde. In opdracht van het ministerie van IenW wordt voor de zeevaart gezocht naar een
verdeelsleutel om een gedeelte van de emissies van de internationale zeevaart toe te

rekenen aan Nederland. Op deze manier ontstaat er een integraal beeld over welke emissies
uit de lucht- en zeevaart in het nationale doel voor 2050 kunnen passen. De Tweede Kamer

voldoende om tot 2030 aan de verwachte vraag te voldoen. Dit is in lijn met de

hoofdzakelijk bij biobrandstoffen liggen, waarbij synthetische kerosine een klein aandeel zal

vervullen. De bijmengverplichting stijgt snel en komt in 2035 al uit op 20%. Dit vraagt om een
forse investering, om dit te kunnen realiseren.

wordt eind 2023 over de uitkomsten van dit onderzoek geïnformeerd via de jaarlijkse

De behoefte aan capaciteit op elektrisch vliegen, grondgebonden activiteiten en drones

vervolgens voor lucht- en zeevaart betrokken bij het Klimaatplan 2024.

investeringen nodig zijn.

voortgangsbrief over het klimaatbeleid voor de zeevaart. Deze uitkomsten worden

Vanaf 2030 geldt de verplichting aan (kern)zeehavens om walstroom beschikbaar te stellen

moet verder worden uitgekristalliseerd. Het is al wel duidelijk dat ook hier flinke

(AFIR), en zal vanuit de RED III een mogelijke bijmengverplichting voor brandstofleveranciers

Middellange termijn

(energieleveranciers) de brandstoftransitie in de zeevaart in gang te zetten. Voorbereidingen

de opschaling van de productie (in lijn met het KTF-fiche), om zo de 100% doelstelling in

aan de zeevaart gelden. Doel van beide maatregelen is om ook aan de aanbodkant

voor beide instrumenten zijn reeds in gang gezet. Vanuit de AFIR komen ook verplichtingen
over de beschikbaarheid van LNG-bunkerpunten. Daarnaast komen er naar verwachting in

<Inhoudsopgave

Op de middellange termijn wordt ingezet op de stimulering van het aandeel getankte SAF en
2050 te halen. Hier zijn nog geen middelen voor beschikbaar.

50

Concept Nationaal plan energiesysteem

Werkdocument C - Transitiepaden gebruikssectoren

De inzet van synthetische kerosine zal gestaag toenemen richting 2050. Hiervoor moeten de
productie en import tijdig worden opgeschaald. In lijn met het duurzaamheidskader

Lange termijn

biobrandstoffen in de brandstoffenmix.

van synthetische kerosine. Omdat dit nog in ontwikkeling is, is de exacte hoeveelheid

biobrandstoffen wordt tegelijkertijd gewerkt naar het op termijn afschalen van

Voor de doelen richting 2050 is een opschaling nodig van met name de productie en import

Voor SAF kunnen bestaande brandstofleidingen worden gebruikt, maar voor waterstof

synthetische kerosine die in de brandstofmix aanwezig zal zijn nog niet vast te stellen. In de

worden over infrastructuur, transport en opslag. Ook is aansluiting op een waterstofnet

kerosine dat in ieder geval in de luchtvaart zal worden ingezet.

moet transportinfrastructuur worden aangelegd of omgebouwd. Hierbij moet nagedacht
69

noodzakelijk en moet de tankinfrastructuur gereed te zijn om het tanken van waterstof naar

ReFuelEU-verordening zorgt een submandaat voor een minimum aandeel synthetische

waterstof- en waterstof-elektrische vliegtuigen te faciliteren. Dit geldt ook voor

In lijn met het duurzaamheidskader biobrandstoffen maakt de luchtvaartsector gebruik van

Nederland zal niet alle benodigde waterstof zelf produceren, er moet dus ook gekeken

Richting 2070 zal de technologische ontwikkeling het naar verwachting mogelijk maken om

grondgebonden activiteiten op de luchthavens.
worden naar importmogelijkheden.

De luchthavens moeten kunnen beschikken over een toereikende hoeveelheid

hernieuwbare elektriciteit, om na 2030 het laden van elektrische vliegtuigen mogelijk te
maken en de grondgebonden activiteiten te kunnen elektrificeren.

69

<Inhoudsopgave

In dit NPE en hierop volgende versies wordt in de koolstofketen en de sectorpaden mobiliteit en industrie
zoveel als mogelijk aangegeven hoe de NL productie en import van bunkerbrandstoffen zich
ontwikkelen, wat raakt aan de motie van het lid Boucke cs waarin de regering wordt verzocht om een

andere alternatieven in plaats van fossiel en biobrandstoffen.

op korte afstanden elektrisch te vliegen. Hiermee neemt de behoefte aan hernieuwbare
elektriciteit toe. Daarnaast zullen waterstof- en waterstof-hybride vliegtuigen mogelijk

inzetbaar zijn op de langere afstand, waardoor de vraag naar waterstof ook zal toenemen.

visie, een plan en een groeipad tot 2030 en 2050 op te stellen ten aanzien van de productie, opslag en het
transport van duurzame luchtvaartbrandstoffen, en daarbij de internationale context in de
energietransitie te betrekken (Kamerstuk 31936, nr. 976)

51

Concept Nationaal plan energiesysteem

3.

Transitiepad industrie

Dit hoofdstuk beschrijft het ‘sectoraal transitiepad industrie’ als onderdeel van het concept

Nationaal plan energiesysteem (concept-NPE). Het concept-NPE brengt vanuit verschillende
energieketens (elektriciteit, waterstof, warmte, koolstof) in kaart wat de mogelijkheden zijn
voor toekomstig aanbod van energiedragers en geeft vanuit ‘vraagsectoren’ (gebouwde

omgeving, industrie, mobiliteit, landbouw) inzicht in mogelijke toekomstige vraag naar
energiedragers. Hiermee kunnen de dilemma’s ten aanzien van het toekomstige
energiesysteem in kaart worden gebracht.

Dit hoofdstuk geeft op hoofdlijnen inzicht in de verschillende verduurzamingsroutes voor de
industrie en geeft een doorkijk naar de sterk uiteenlopende bandbreedtes van de potentiële

toekomstige energievraag van een duurzame industrie. Hierbij is er een zeer nauwe

wisselwerking nodig met het nog in opbouw zijnde Nationaal Programma Verduurzaming
Industrie (NPVI) en de Routekaart Verduurzaming Industrie.

Het kabinet heeft in het coalitieakkoord een ambitieus doel gesteld voor verduurzaming van
de industrie. Om dit doel te bereiken wil het kabinet bedrijven zo veel mogelijk laten

investeren in verduurzaming in Nederland in plaats van elders: liever hier groen, dan elders

grijs. Met het NPVI werkt het kabinet aan de randvoorwaarden voor verduurzaming van de
industrie (infrastructuur, subsidies, normering en dergelijke). Via die randvoorwaarden

geven we de industrie een duidelijk handelingsperspectief op korte en lange termijn, zodat

Werkdocument C - Transitiepaden gebruikssectoren

De uiteindelijke vraag naar energiedragers vanuit de industrie is daarmee een samenloop
tussen overheidskeuzes en private investeringen. Er is een grote diversiteit aan
verduurzamingsopties en er zijn nog grote onzekerheden ten aanzien van

verduurzamingsmogelijkheden en internationale ontwikkelingen. Daarnaast volgen er nog
belangrijke keuzemomenten voor randvoorwaarden voor de verduurzaming van de

industrie. Hierdoor zijn er geen vooraf te definiëren eenduidige paden en bandbreedtes voor
de industrie vast te leggen. Verduurzamingsroutes binnen de geschapen randvoorwaarden
verschillen per industrie, per cluster en per bedrijf. 70

Om het NPE zo nauw mogelijk aan te laten sluiten op het NPVI, is de tekst van dit hoofdstuk
sterk gestoeld op de Kamerbrief ‘Een nationaal programma voor versnelde verduurzaming
van de industrie’ 71 en bestaande beleidslijnen uit onder andere ‘Het verschil maken met

strategisch en groen industriebeleid’, 72 ‘Actuele situatie energie-intensieve industrie’, 73

‘Voortgang Meerjarenprogramma Infrastructuur Energie en Klimaat (MIEK)’ 74 en ‘Voortgang

Maatwerkafspraken’. 75

Het hoofdstuk sluit zo nauw mogelijk aan bij de bewoording uit deze beleidslijnen. Waar

mogelijk is de formulering direct overgenomen. Aangezien er nog wordt gewerkt aan een
Routekaart Verduurzaming Industrie én de industrieroutes ‘levende’ routes zijn; zal deze
tekst doorlopend moeten worden bijgewerkt naar de laatste inzichten. Voor de actuele

stand van het Nederlandse industriebeleid geven de meest recente versies van genoemde
programma’s de juiste informatie weer.

duurzame investeringen in Nederland landen. Het kabinet ziet dat alle sectoren in de

basisindustrie een goede uitgangspositie hebben om hier te verduurzamen, mede op basis
van de analyse van Guidehouse en het rapport van de Boston Consultancy Group over

verduurzaming van de industrie. Het kabinet maakt dus geen keuzes of bedrijven of sectoren
toekomst hebben in Nederland. Het is aan bedrijven om zelf keuzes te maken binnen hun
verduurzamings- of vestigingsstrategie.

70
71
72

<Inhoudsopgave

Kamerstuk 29826, nr. 176, p. 14.
Kamerstuk 29826, nr. 176 en Guidehouse. (2023). Analyse voor Programma Verduurzaming Industrie.
Kamerstuk 29826, nr. 147.

73
74
75

Kamerstuk 29826, nr. 170.
Kamerstuk 29826, nr. 155.
Kamerstuk 29826, nr. 173.

52

Concept Nationaal plan energiesysteem

Werkdocument C - Transitiepaden gebruikssectoren

Dit hoofdstuk schetst achtereenvolgens

industriële clusters. Veel bedrijven in de zes clusters zijn voor hun bedrijfsactiviteiten

- Huidige kenmerken van de Nederlandse (energie-intensieve) industrie.

afhankelijk van de ‘grote twaalf’, vanwege de bestaande ketenrelaties.

- Verduurzamingsmogelijkheden van deze industrie op hoofdlijnen.

- Vraagontwikkeling naar energiedragers in de industrie (bandbreedtes uit scenariostudies).
- Belangrijkste onzekerheden en dilemma’s bij deze verduurzaming.

- Beleidsdoelstellingen voor verduurzaming van de industrie.

- De Nederlandse chemie is met ongeveer € 70 miljard omzet en ongeveer € 20 miljard

toegevoegde waarde de grootste energie-intensieve subsector. De sector is goed voor

- Sturing op en uitvoering van deze beleidsdoelstellingen.

3.1.

Chemie

zo’n 45.000 banen.

- De chemie groeit nog steeds hard. Er zijn vooral veel hoogwaardige materialen nodig voor

Huidige situatie

onder meer de transitie naar een klimaatneutrale en circulaire economie.

Onder ‘industrie’ verstaat dit hoofdstuk zowel de basisindustrie en de verwerkende industrie

De sector omvat in Nederland:

het bbp (2020). Het is een sector waarin ruim achthonderdduizend mensen werkzaam zijn.

- Kennisintensieve, hoogwaardige specialty chemicals (in clusters en verspreid over het land

als de maakindustrie. Volgens deze afbakening draagt de industrie voor 12% direct bij aan
Nog eens honderdduizenden mensen werken in bedrijven die de industrie ondersteunen.

76

- Energie-intensieve, bulk basischemie (in de clusters – 75% omzet);
– 25% omzet).

De Nederlandse industrie is sterk geïntegreerd in internationale ketens en kent een

- De Nederlandse chemie is sterk geïntegreerd: op en tussen de clusters en sites, maar ook

deze sector van ongekend belang voor ons land.

- Nederland is door zijn ligging en grote raffinagesector een grote producent van energie-

zo’n 32% van de broeikasgasuitstoot vanaf Nederlands grondgebied. Voor een groot deel

- Deze bulkproducten zijn hard nodig in Europa voor onze plastics, bouwmaterialen, vezels,

de raffinagesector, de kunstmestindustrie en de staalindustrie. Deze zijn samen goed voor

- 80% van deze bulk wordt geëxporteerd naar Europa, voornamelijk binnen de Antwerp-

financieel aandeel van 30% in onze totale export van goederen en diensten. 77 Daarmee is
De industrie is verantwoordelijk voor 44% van het Nederlandse eindverbruik van energie en
valt dit voor rekening van bedrijven in de zogeheten energie-intensieve sectoren: de chemie,
77% van de energievraag en 55% van de emissies van de industrie.

78 79

Ons land kent vijf industriële regio’s waar de energie-intensieve bedrijvigheid is geclusterd:
Rotterdam/Moerdijk, Zeeland (Terneuzen en omstreken), Noordzeekanaalgebied, NoordNederland (Eemshaven-Delfzijl en Emmen) en Chemelot (regio Geleen). De overige

upstream met de raffinagesector.

en grondstofintensieve bulk chemie (meer dan 15% van de kraakcapaciteit in de EU).
kleding, coatings, medicijnen en voedingsmiddelen.

Rotterdam-Rhine-Ruhr Area (ARRRA-cluster), goed voor 40% van de Europese
chemieproductie.

- Ondanks deze stevige positie zijn er ook marktontwikkelingen met een nadeel voor de

positie van de Nederlandse basischemie: goedkope ethaanexport uit de Verenigde Staten

zorgt voor een concurrentienadeel voor Nederlandse naftakrakers. Ook de ethyleenexport

industriële bedrijven (waaronder ook grote energieverbruikers), buiten deze regionale

clusters, hebben zich verenigd in een cluster 6, waarin zij kijken naar hun behoeften en

mogelijkheden voor een succesvolle transitie.

Twaalf grote energie-intensieve bedrijven – de ‘grote twaalf’, samen verantwoordelijk voor

uit de Verenigde Staten en het Midden-Oosten groeit.

- Export naar landen buiten Europa betreft vooral hoogwaardige chemie; Europa is nog
altijd netto-exporteur van specialty chemicals.

ruim 60% van de industriële CO2-uitstoot in Nederland – hebben sleutelposities in deze
76
77
78

<Inhoudsopgave

Kamerstuk 29826, nr. 147, p. 1.
Bron: CBS Nationale Rekeningen 2021V (berekeningen TNO).
Aandeel in de klimaatsector industrie (som van B Delfstoffenwinning, C Industrie, E Water en afvalbeheer,
F Bouwnijverheid). Bronnen: Energierekeningen, op basis van netto energieverbruik: StatLine - Aanbod

79

en gebruik energie; energiedragers, huishoudens en bedrijven (NR) (cbs.nl); Emissierekeningen, op basis
van totaal bkg emissies: StatLine - Emissies naar lucht door de Nederlandse economie; nationale
rekeningen (cbs.nl).
Kamerstuk 29826, nr. 176, p. 9.

53

Concept Nationaal plan energiesysteem

- Hoogwaardige chemie komt tot bloei binnen ‘industrial ecosystems’: triple helix

communities waar grote bedrijven, start-ups, onderzoekscentra, en universiteiten nauw
samenwerken, zoals nu al op Chemelot.

- De emissies van de chemie betreffen 19 Mt CO2. De emissie-intensiteit is daarmee
ongeveer 1 Mt CO2/miljard euro toegevoegde waarde.

Raffinage

- Nederland heeft door zijn ligging een grote, op export gerichte raffinagesector (40% van

Noordwest-Europa; 80% export naar de EU en verder benzine naar de Verenigde Staten

en Afrika).

- De sector kent € 25 miljard tot € 35 miljard omzet, ongeveer € 2 miljard toegevoegde
waarde en zorgt voor 5.500 banen.

- Naar verwachting zal de toekomstige brandstofvraag gestaag dalen door elektrificatie van
personenvervoer en een deel van het vrachtvervoer, hierdoor ontstaat overcapaciteit in
Europa.

- Voor een deel van het heavy-duty road transport, de scheepvaart en de luchtvaart zal de
brandstofvraag grotendeels door waterstof en low-carbon fuels ingevuld moeten

worden: duurzame brandstoffen op basis van duurzame biogrondstoffen, afval en CO2

(synthetisch).

- 60% van de brandstofconsumptie in Nederland komt voor rekening van de internationale
scheep- en luchtvaart; 40% wordt ingezet voor Nederlands weg- en watertransport.

- Er is momenteel een sterke groei van bioraffinage in Rotterdam, met recente

investeringen van Neste (€ 2 miljard) en Shell (€ 1 miljard) in next-generation biofuel
fabrieken.

- Er is in Nederland een sterke integratie tussen raffinage en chemie (vooral Shell- en
Exxon-raffinaderijen):

- vrijwel alle geproduceerde nafta en lpg wordt downstream gebruikt door Dow, SABIC en
Shell Moerdijk voor productie van basischemie (olefines)

- in de Botlek/Pernis worden lokaal in een geïntegreerd cluster uit diverse raffinagestromen
aromaten, bouwmaterialen, plastics, en dergelijke geproduceerd.

- Raffinage heeft daarmee een sleutelrol in de verduurzaming van grondstoffen van de
chemie; ongeveer 20% van olie-inzet in Nederland gaat naar de chemische sector
(waarvan het grootste deel nafta/lpg voor krakers).

<Inhoudsopgave

Werkdocument C - Transitiepaden gebruikssectoren

- Voor strategische autonomie is raffinage/duurzame brandstofproductie dus van blijvend
belang.

- Slechts 5% van de uitstoot van de raffinagesector vindt direct tijdens de productie plaats
(scope 1). 95% van de uitstoot zit in het eindproduct (scope 3), waarvan 85% via
brandstoffen en 15% via de basischemie.

- De emissies van de raffinagesector betreffen 10 Mt CO2. De emissie-intensiteit is daarmee
ongeveer 2 Mt CO2/miljard euro toegevoegde waarde.

Staal

- De Nederlandse staalproductie vindt voor het overgrote deel plaats bij Tata Steel. Het

bedrijf is goed voor ongeveer € 5 miljard omzet, € 3 miljard toegevoegde waarde en 11.000
directe banen.

- Met de productie van 7 miljoen ton staal per jaar is Tata Steel een van de grootste

staalsites van de EU. Internationaal gezien is het een middelgrote productielocatie.

- De markt voor staalplaten in Europa groeit met ongeveer 1,5-2% per jaar. Grootste

markten voor Tata Steel zijn automotive 32%, packaging 16% (meeste absolute winst),
engineering 22% en constructie 33%.

- Voor de EU is er een toename in geïmporteerd staal. Het handelstekort van de EU is
opgelopen tot 18 Mt in 2021. Concurrentie uit Azië leidt tot overcapaciteit in de EU.

Consolidatie en sluiting worden dan ook verwacht. Staal heeft een relatief lage Return On
Investment.

- Vanwege de focus op hoogwaardig staal verwerkt Tata Steel slechts 15-20% schrootijzer
(gemiddeld is dit in de EU 40-50%). De EU exporteert nu netto schroot.

- IJmuiden is een relatief gunstig gelegen site in Europa voor de import van grondstoffen en
energie. Doordat Tata Steel beschikt over een pelletfabriek kan het goedkoper ertsen
verwerken dan zijn Europese concurrenten.

- De staalproductie gaat gepaard met gezondheidsproblemen in de omgeving. Daarnaast is
Tata Steel verreweg de grootste industriële stikstofuitstoter van Nederland. Het bedrijf
werkt met een eigen roadmap en programma aan inperking hiervan.

- Het merendeel van de Nederlandse industrie gebruikt staal dat niet van Tata Steel

afkomstig is. Het hier geproduceerde staal wordt bijna niet in Nederland verder verwerkt,
behalve voor toepassingen in elektriciteitsopwekking.

54

Concept Nationaal plan energiesysteem

Werkdocument C - Transitiepaden gebruikssectoren

- De emissies van de staalsector betreffen 12 Mt CO2. De emissie-intensiteit is daarmee

worden via terugwinning uit afvalwater en mestvergisting. Stikstof wordt opgenomen in

ongeveer 4 Mt CO2/miljard euro toegevoegde waarde.

Kunstmest

- De kunstmestproductie zou als onderdeel gezien kunnen worden van de chemiesector,

de bodem, een deel ontsnapt via de atmosfeer, een deel komt terecht in planten en via

stofwisseling in afvalwater (mens) en dierlijke mest.

- In Nederland gaat het bij Chemelot om een sterk geïntegreerde site met downstream-

productie van melamine (OCI), nylon (Fibrant) en acrylonitrol (AnQore). Yara betreft een
stand-alone site, maar maakt naast kunstmest ook AdBlue, een additief voor schonere

maar wordt vanwege haar energievraag separaat behandeld. De sector kent ongeveer € 2
miljard omzet, € 0,5 miljard toegevoegde waarde en 1.100 banen bij twee bedrijven (Yara
600 en OCI 500).

- De wereldwijde kunstmestmarkt groeit met ongeveer 3% per jaar. Nederland is de
grootste producent van stikstofkunstmest in West-Europa. Meer dan 95% van de

ongeveer 8 Mt/miljard euro toegevoegde waarde.

Belang industrie

Duitsland.

gediversifieerde economie en draagt bovengemiddeld bij aan export, innovatie,

Nederlandse verbruik) dat wordt omgezet naar waterstof, waarbij 95% van de CO2-

ondersteunende diensten die deel uitmaken van industriële ecosystemen. Bovendien is de

- In Nederland wordt kunstmest geproduceerd op basis van aardgas (7-8% van het
emissies vrijkomen.

- De EU heeft in principe voldoende kunstmestproductie (10 Mt) voor strategische

autonomie, maar door de hoge gasprijs ligt de ammoniakproductie grotendeels stil. De

vraag wordt ingevuld door import-ammoniak en -kunstmest, waarvan een groot deel uit

De industrie is met 12% van het bbp (2020) een belangrijke pijler onder de Nederlandse

productiviteit en hoogwaardige banen. Ook in allerlei toeleverende sectoren en
industrie de launching customer voor het ontwikkelen en toepassen van veel

sleuteltechnologieën die nodig zijn voor de grote transitie naar een duurzame
samenleving. 80

Rusland (hoewel het volume sterk is gedaald in 2022) en Egypte, met veel hogere CO2-

De Nederlandse economie is dus gebaat bij een sterke en adaptieve industrie. Zo verdient

voedselproductie en -prijzen, ook elders in de wereld.

het buitenland aan productie in de basis-, maak- en verwerkende industrie. Daaraan is

uitstoot. Kunstmestprijzen zijn hierdoor sterk gestegen, met grote impact op

- De EU is zeer sterk afhankelijk van fosfaat- en kaliummeststoffen uit Marokko/Rusland,
respectievelijk Belarus/Rusland (nu importverbod Belarus). Deze producten worden in
Nederland niet gemaakt.

- De EU-kunstmeststrategie bestaat uit diversificatie van de import (Egypte, Qatar, Oman,
Algerije), productie van organische kunstmest uit mestvergisting, inzet van biogas voor
kunstmestproductie en uiteraard verhoging van duurzame productie met groene
waterstof of ammoniak.

- Op de lange termijn vindt de transitie plaats naar kringloop- en precisielandbouw. Daarbij
is minder kunstmest nodig. Stikstofkunstmest kan slechts deels circulair geproduceerd

<Inhoudsopgave

- De emissies van de kunstmestsector betreffen 4 Mt CO2. De emissie-intensiteit is daarmee

Nederlandse productie is bedoeld voor export, vooral naar de EU. De consumptie van
stikstofkunstmest in de EU is constant op ongeveer 10 Mt en daalt in Nederland en

80

diesel.

Kamerstuk 29826, nr. 176, p. 4.

Nederland voor wat betreft de goederenexport voor ongeveer de helft van zijn boterham in
bovendien een compleet ecosysteem van Nederlandse bedrijven verbonden: mkb-bedrijven
die direct goederen en diensten leveren of afnemen van de industrie. De industrie is

daarmee een van de belangrijkste motoren achter de economie en zorgt voor bedrijvigheid
en werkgelegenheid. Voor de brede welvaart, inclusief de transitie naar een duurzame

economie, heeft Nederland voldoende verdiencapaciteit nodig om dat te financieren. Met

een sterke industrie is de economie bovendien meer gediversifieerd en schokbestendig dan
een economie die zich alleen op diensten richt. 81

Nederland heeft met zijn sterk geïntegreerde en innovatieve industrie, kennisinfrastructuur
en geografische ligging een uitstekende uitgangspositie om internationaal koploper
81

Kamerstuk 29826, nr. 147, p. 3.

55

Concept Nationaal plan energiesysteem

Werkdocument C - Transitiepaden gebruikssectoren

klimaatneutrale en circulaire industrie te worden. De energie-intensieve basisindustrie

andere voor onze auto’s, huisapparatuur, defensiematerialen en windmolens. De fabriek

energieverbruik), maar heeft tegelijk een strategische positie aan het begin van veel

leefomgeving. De grootste vraag zal zijn of duurzame staalproductie (Direct Reduced Iron;

gebruikt weliswaar veel energie (grofweg de helft van het Nederlandse primaire

staat wel voor de grote uitdaging om snel minder belastend te worden voor de

waardeketens. Mede omdat de industrie in onze Europese basisbehoeften voorziet, is het

DRI) op waterstof in Nederland op termijn concurrerend is. 83

oplossing. Het mondiale klimaat en de fysieke leefomgeving zijn er niet bij gebaat als

3.2.

naar behoud van de strategische basisindustrie, ook al is deze energie-intensief en gebruikt

Algemene trends

moeten vinden, vanzelfsprekend binnen de grenzen van wat er kan in Nederland. 82

veranderende wereld. Door de coronacrisis, de oorlog in Oekraïne en de energiecrisis zijn

stoppen of verplaatsen van vervuilende industrie in algemene zin geen bestendige

bedrijvigheid en uitstoot worden verplaatst naar het buitenland. Het kabinet streeft daarom
ze veel grondstoffen. De verduurzaming van de industrie zal zo veel mogelijk hier plaats

Dit zien we terug in het specifieke belang van de energie-intensieve sectoren voor het

Nederlandse verdienvermogen. De Nederlandse chemie is een diverse, innovatieve sector,
waarin goede kansen voor een koploperspositie in de duurzame transitie liggen. De

Trends en verduurzamingsmogelijkheden industrie

De verduurzaming van de industrie speelt zich af tegen een achtergrond van een ingrijpend
energieprijzen wereldwijd veranderd. Een op fossiele energie gebaseerde industrie is

hierdoor kwetsbaar gebleken. 84 Geopolitieke omstandigheden hebben daarmee
hernieuwde nadruk op strategische autonomie en leveringszekerheid gelegd.

Nederlandse chemie is sterk geïntegreerd, zowel horizontaal, tussen de clusters en sites, als

De Verenigde Staten hebben de Inflation Reduction Act geïntroduceerd en ook de EU en de

intensieve bulk basischemie en kennisintensieve hoogwaardige fijnchemie. De basischemie

in industriële verduurzaming, zoals het Carbon Border Adjustment Mechanism en de Net-

verticaal met bijvoorbeeld de raffinage- en kunststofindustrie. De chemie kent energie-

is hard nodig voor onze plastics, vezels, coatings, medicijnen en voedingsmiddelen. De sector
heeft een sleutelrol in de circulaire economie. Hoogwaardige chemie komt tot bloei in

industrial ecosystems, waar grote bedrijven, start-ups, onderzoekscentra en universiteiten
samenwerken, zoals nu al op Chemelot gebeurt. De raffinagesector is groot in Nederland,

afzonderlijke lidstaten treffen volop maatregelen om aantrekkelijk te zijn voor investeringen
zero Industry Act. Met de Nederlandse en Europese transitie naar een duurzame

samenleving ontstaat daarnaast vraag naar nieuwe producten en productietechnologieën,

en daarmee ontstaan nieuwe markten. Deze veranderingen maken de kansen van versnelde
verduurzaming van de industrie groter. 85

maar zal ingrijpend moeten veranderen: de sector moet leverancier worden van groene

Parallel hieraan staat de industrie ook centraal in de transitie naar een circulaire economie. In

kunnen worden hergebruikt voor de productie van groene producten.

aandacht aan de circulaire kansen voor bedrijven in Nederland. De industrie vormt het begin

brandstoffen en groene chemische grondstoffen. Veel van de bestaande assets lijken te

De kunstmestsector is onderdeel van de chemische industrie. Dit is een kleine, efficiënte,

het Nationaal Programma Circulaire Economie (NPCE) 86 besteedt het kabinet onder andere
van de materiaalketen en gebruikt dus veel grondstoffen. Tegelijkertijd is de industrie de

zeer exportgerichte industrie met meerdere opties voor verduurzaming. In de

beoogde afnemer van afvalstromen, zoals te recyclen plastics, die met nieuwe technologie

gunstige ligging qua aanvoer en afvoer. Staal is een product dat we bovendien vandaag en in

ontwikkelingen in de biobased chemie. Door het gebruik van duurzame producten en

basismetalensector kent Nederland een efficiënte, hoogwaardige staalfabriek op een

de circulaire economie van de toekomst blijven gebruiken. Zo gebruiken we staal onder
82
83
84

<Inhoudsopgave

Kamerstuk 29826, nr. 176, p. 4.
Kamerstuk 29826, nr. 176, p. 9.
Zie ook de brief Actuele situatie energie-intensieve industrie. Kamerstuk 29826, nr. 170.

circulair teruggebracht worden in de keten, en staat ze aan de voet van tal van

brandstoffen nemen de emissies van huishoudens en van mobiliteit af. Biobased
85
86

Kamerstuk 29826, nr. 176, p. 2.
Ministerie van Infrastructuur en Waterstaat. (2023). Nationaal Programma Circulaire Economie 20232030.

56

Concept Nationaal plan energiesysteem

Werkdocument C - Transitiepaden gebruikssectoren

productieketens bieden duurzame kansen voor de landbouw. Nederland kan met zijn sterke

- Elektriciteit (elektronen) voor de productvorming (power-to-product).

grondstofeconomie in Noordwest-Europa. In het bijzonder in het ARRRA-cluster, dat

- Gebruik van elektrische en/of magnetische velden voor scheiding en directe

fossiele grondstofinfrastructuur een sleutelrol spelen in de transitie naar een groene

mondiaal tot de top 3 chemieclusters behoort en waar 40% van de chemische productie in
Europa plaatsvindt.

- Aandrijving (kracht, elektromotoren).

energietoevoer voor chemische reacties (chemical transistor).

87

Er wordt dus op veel fronten gewerkt aan elementen die raken aan de verduurzaming van de

Elektrificatie van aandrijving is ook verbonden met procesefficiency. Het gebruik van

doelen voor verduurzaming van de industrie te behalen.

chemische reacties staat nog relatief ver van de markt. Dit betreft momenteel vooral niche-

industrie. Tegelijkertijd kan de onderlinge verbinding versterkt worden om de ambitieuze

Verduurzamingsmogelijkheden

De Nederlandse industrie kent een zeer diverse scope aan verduurzamingsmogelijkheden.
Hierna worden de hoofdroutes voor verduurzaming van de industrie geschetst die impact
hebben op het energiesysteem en de koolstofketen. Daarnaast is er een sterke link tussen

elektrische en/of magnetische velden voor scheiding en directe energietoevoer voor

inzet. Ditzelfde geldt voor plasmachemie op het grensvlak van gebruik van magnetische

velden en power-to-heat. De CO2-reductie door elektrificatie wordt richting 2030 vooral

bepaald door power-to-heat en power-to-product. Power-to-product staat momenteel
vooral in de aandacht vanuit de productie van groene waterstof (elektrolyse van water).

verduurzaming van de industrie, circulair gebruik van grondstoffen, zoals geschetst in het

Waterstof

Grondstoffenstrategie. Zie hiervoor ook werkdocument D, hoofdstuk 1 over circulariteit.

verduurzamingsmogelijkheid raakt zeer sterk aan de paragraaf inzake de waterstofketen

NPCE, en de inzet van kritieke grondstoffen, zoals geschetst in de Nationale
88

Vanaf paragraaf 3.4 wordt nader ingegaan op de dilemma’s voor het energiesysteem die

spelen rondom deze verduurzamingsmogelijkheden en de bandbreedtes voor de vraag naar

Waterstof is een belangrijke verduurzamingsroute voor de industrie. Deze

(Ambtelijk werkdocument B, hoofdstuk 2) en kent daarmee een wisselwerking. De

Nederlandse industrie consumeert momenteel naar schatting 180 PJ waterstof per jaar, 89 en

energiedragers uit verschillende systeemstudies.

is na Duitsland de grootste waterstofgebruiker binnen de Europese Unie. Waterstof wordt

Elektrificatie

Hierbij wordt waterstof met name geproduceerd uit aardgas of industriële restgassen, wat

Elektrificatie van de industrie functioneert als vliegwiel voor de Nederlandse energietransitie.
De elektriciteitsvraag uit de industrie nabij aanlandingslocaties maakt wind op zee

inpasbaar, ondanks de beperkingen van het transport en distributienet landinwaarts, en is
cruciaal voor de businesscase voor wind op zee. Versnelling van de industriële

verduurzaming en versnelling van de energietransitie gaan zodoende hand in hand. Dit raakt

daarmee sterk aan het hoofdstuk inzake de elektriciteitsketen (Ambtelijk werkdocument B,
hoofdstuk 1). Elektrificatie binnen de industrie kan in vier varianten worden beschouwd:

- Warmteproductie (power-to-heat).
87
88

<Inhoudsopgave

Kamerstuk 29826, nr. 176, p. 5.
Ministerie van Economische Zaken en Klimaat. (2022). Grondstoffen voor de grote transities. Bijlage
Kamerstuk 32852, nr. 224.

momenteel vooral ingezet als grondstof voor de productie van ammoniak en in de raffinage.
gepaard gaat met een aanzienlijke uitstoot van broeikasgassen. Waterstof komt verder vrij
als bijproduct in een aantal industriële processen in de (petro)chemische sector.

De vraag naar waterstof zal de komende periode toenemen. Ingegeven door enerzijds

verduurzamingsagenda’s binnen de industrie om productieprocessen waar mogelijk CO2-vrij
of CO2-arm te maken en anderzijds Europese regelgeving over bindende doelen voor

gebruik van hernieuwbare waterstof in de industrie en mobiliteitssector (onder meer de
Nederlandse invulling via de raffinageroute). Voor de kunstmestindustrie geldt dat de

waterstofvraag mogelijk afneemt als gevolg van groene ammoniakimport (waardoor de
89

TNO & CBS. (2020). The Dutch hydrogen balance, and the current and future representation of hydrogen
in the energy statistics. TNO.

57

Concept Nationaal plan energiesysteem

Werkdocument C - Transitiepaden gebruikssectoren

conversiestap van waterstof naar ammoniak niet meer nodig is). Alle industriële clusters

Aangezien het om een transitietechnologie gaat, begrenst het kabinet de publieke stimulans

koolstofarme waterstof een belangrijke rol gaat spelen in hun verduurzamingsstrategieën.

Klimaattransitie (SDE++). De Zeef bepaalt dat SDE++ alleen beschikbaar is voor CCS in

hebben in hun Cluster Energie Strategie (CES) aangegeven dat hernieuwbare en

Een directe, volledige overstap van waterstof uit aardgas naar hernieuwbare waterstof

wordt op de korte termijn onrealistisch geacht, gelet op de maximale uitrolsnelheid van

elektrolyseprojecten, wind op zee-capaciteit voor waterstofproductie en ondersteunende

voor CCS via de ‘Zeef’ en ‘Horizon’ in de regeling Stimulering Duurzame Energieproductie en

industriële toepassingen waarvoor op de korte termijn geen kosteneffectieve alternatieven
zijn; de Horizon bepaalt dat er na 2035 geen SDE++ meer beschikbaar is voor fossiele CCS.

infrastructuur. Daarnaast vergt grootschalige inzet van waterstof ingrijpende aanpassingen

Industriële (rest)warmte

aangekondigd om waterstof koolstofarm te maken. Voor waterstof uit circulaire processen,

vormen voor de industrie zelf of voor andere sectoren. Restwarmte is warmte die bij het

doorgaans geen alternatief. Om in de vraag naar hernieuwbare waterstof te voorzien, wordt

laagwaardige warmte, meestal warm water tot 120 °C. Er zijn industriële bedrijven die deze

aan industriële installaties. Voorts zijn diverse Carbon Capture and Storage (CCS) projecten

bijvoorbeeld verwaarden van afvalstromen waarbij ook andere grondstoffen vrijkomen, is
ingezet op zowel binnenlandse productie als import. Het streven is om in 2030 circa 4 GW

aan elektrolysecapaciteit te hebben gerealiseerd, met een doorgroei naar 8 GW in 2032. Voor
wat betreft import wordt ingezet op verschillende waterstofdragers, zoals ammoniak, liquid
organic hydrogen carriers (LOHC), methanol en vloeibare waterstof. Op korte termijn lijkt

ammoniak het grootste aandeel te hebben in de import; dit is direct als grondstof/brandstof
in te zetten of te kraken om waterstof vrij te maken.

Carbon Capture and Storage (CCS)

Carbon Capture and Storage (CCS) omvat het afvangen, transporteren en ondergronds

opslaan van CO2. CCS wordt al decennialang wereldwijd commercieel toegepast. Het kan

zorgen voor snelle en kosteneffectieve emissiereducties bij verschillende industriële

processen, onder meer bij fossiele waterstofinstallaties en afvalverbrandingsinstallaties. De
afvang en opslag van fossiele CO2 is nodig om de 2030 klimaatdoelen van de industrie te

bereiken en wordt gezien als een transitietechnologie. Door CCS te combineren met de inzet
van bio-energie zijn negatieve emissies te realiseren. Deze zijn op den duur nodig om

volledig klimaatneutraal te worden (zie ook Ambtelijk werkdocument B, hoofdstuk 3, over

negatieve emissies en de koolstofketen). Het CCS-proces vereist elektriciteit, met name voor
de afvang en compressie of vervloeiing van de CO2. Bij de productie van deze elektriciteit

komt op dit moment ook CO2 vrij, waardoor de netto CO2-reductie van CCS afneemt.

Desondanks is er sprake van een significante netto CO2-reductie. De verwachting is dat het
CO2-afvangproces in de toekomst efficiënter zal worden en de elektriciteitsproductie in

Nederland duurzamer, waardoor de netto CO2-reductie allengs zal toenemen.

<Inhoudsopgave

Industriële (rest)warmte kan (mits duurzaam opgewekt) een hernieuwbare warmtebron

proces zelf niet nuttig te gebruiken is. Deze warmte wordt weggekoeld of geloosd. Het is
warmte kunnen gebruiken. Denk aan tankopslagbedrijven of mineralenfabriek waarbij
lagetemperatuur warmte volstaat.

De meeste warmtevraag van de energie-intensieve industrie zit echter bij stoom. Binnen de

inrichtingsgrens van een bedrijf kan ook geproduceerde stoom overblijven die, in de huidige
procesopzet, niet meer nuttig kan worden gebruikt. Dit is doorgaans gekoppeld aan te lage
druk en temperatuur van de resterende stoom. Deze stoom kan men direct naar de lucht

lozen of eerst condenseren en dan lozen als water met eventueel restwarmte naar de lucht
(koelmedium). Het komt ook regelmatig voor dat de gecondenseerde stoom nodig is als
proces- of demiwater binnen de inrichting, en dus alleen maar gecondenseerd hoeft te

worden. Zeker als de niet meer bruikbare stoom een relatief hoge druk en temperatuur

heeft, kan het interessant zijn deze intern te gebruiken voor de productie van elektriciteit of
als aandrijfkracht met behulp van een stoomturbine. De optie voor aandrijving zien we

uitfaseren ten faveure van elektromotoren. Overgebleven stoom in een bedrijf wordt vrijwel
altijd omgezet in elektriciteit. Dit noemen we aftapwarmte, aftapstoom. Potentiële

leveranciers van aftapstoom zijn afvalverbrandingsinstallaties en industriële bedrijven
waarbij er geen andere economische optie voor de restgassen is dan de productie van
elektriciteit.

Het omzettingsrendement is echter laag en de enthalpie (reactiewarmte) is beter te

benutten als processtoom in een ander industrieel verwarmingsproces. De niet-bruikbare
stoom is weer op te waarderen via damprecompressie (open warmtepomp) en binnen of
buiten het bedrijf in te zetten. Het aanbod van industriële restwarmte heeft een sterke

58

Concept Nationaal plan energiesysteem

connectie met de paragraaf over de gebouwde omgeving en de warmteketen in dit conceptNPE (werkdocument B, hoofdstuk 4).
Biogrondstoffen

Duurzame biogrondstoffen gaan voor de toekomstige industrie een belangrijke bron van

hernieuwbare koolstof vormen. Fossiele grondstoffen worden op dit moment in de industrie
gebruikt voor de opwekking van procesenergie, maar ook als grondstof voor materialen en

Werkdocument C - Transitiepaden gebruikssectoren

Plasticafval dat niet mechanisch te recyclen is, kan chemisch gerecycled worden. Kunststof

wordt dan door middel van een chemisch proces teruggebracht naar kleinere bouwstenen
van het materiaal (monomeren of basismoleculen), zodat daar opnieuw kunststof van
gemaakt kan worden. Chemisch recyclen kan via vier technologieroutes: oplossen,

depolymeriseren, pyrolyseren en vergassen. Hiervan kan pyrolyse (thermochemische

recycling) op korte termijn het snelst opgeschaald worden naar een grote bijdrage aan

plasticvolume en aan substantiële CO2-vermindering. Uiteindelijk is een mix van deze vier

producten. Voor productie van veel chemische basisproducten is koolstof onmisbaar. In de

technieken noodzakelijk. Thermochemische recycling als pyrolyse en vergassen kent

materialen en producten uit hernieuwbare koolstof worden gemaakt. Biogrondstoffen

de korte termijn technologieën te stimuleren die technologisch volwassen en opschaalbaar

transitie naar een klimaatneutrale economie is het van belang dat ook de grondstoffen voor

nemen CO2 uit de atmosfeer op tijdens de groei, en zijn daarom een hernieuwbare

koolstofbron voor de industrie. De hoeveelheid beschikbare duurzame biogrondstoffen is

beperkt. Conform het SER-advies ‘Biomassa in balans’ (2020) moeten biogrondstoffen dan
ook zo hoogwaardig mogelijk worden ingezet: als grondstof voor de chemie en in

nadelen: materiaalverlies en een verhoogd energieverbruik. Het beleid is erop gericht om op
zijn, om zo de hele keten op gang te brengen. Daarnaast moet de ontwikkeling van

technologieën met een hogere materiaalefficiëntie en lager energieverbruik gestimuleerd
worden. Dat zijn de technologieën van de toekomst.

toepassingen waar geen goede alternatieven voor bestaan, zoals luchtvaartbrandstof. Deze

Carbon Capture and Utilisation or Usage (CCU)

koolstofketen (Ambtelijk werkdocument B, hoofdstuk 3) in dit concept-NPE, en de

vormen. Ook deze verduurzamingsroute komt terug in de paragraaf over de koolstofketen

verduurzamingsmogelijkheid voor de industrie raakt sterk aan de paragraaf over de
overwegingen die daar zijn geschetst.

Carbon Capture and Utilisation or Usage (CCU) kan een belangrijke koolstofbron gaan

van dit concept-NPE (Ambtelijk werkdocument B, hoofdstuk 3). CCU is het afvangen (of uit
de lucht halen) van CO2, waarna deze gebruikt wordt als grondstof voor brandstoffen,

Recycling

chemicaliën en materialen. Er is een groot verschil in CCU en CCS (zie hiervoor). Bij CCS wordt

paragraaf over de koolstofketen in dit concept-NPE (Ambtelijk werkdocument B, hoofdstuk

vastgelegde CO2 in materialen en producten aan het einde van de levensduur weer

recycling is het verwerken van kunststofafval tot grondstof, zonder scheikundige

onderscheid te maken tussen kortdurend gebruik (bijvoorbeeld bij uitkoppeling van CO2

Recycling zal een belangrijke bron van koolstof gaan vormen, en wordt ook behandeld in de
3). Er bestaat een onderscheid tussen mechanische en chemische recycling. Mechanische
verbindingen af te breken. Kunststofafval wordt bij voorkeur mechanisch gerecycled om

CO2 permanent opgeslagen en daarmee uit de kringloop gehaald. Bij CCU kan de

vrijkomen. CCU wordt hierdoor als een vorm van recycling gezien. Belangrijk is om

richting kassen, gebruik in frisdrank – ofwel ‘usage’) en vastlegging (bijvoorbeeld

grondstoffen terug te winnen. Dit is het energie- en materiaal-efficiëntst. Hierbij is

kortetermijnvastlegging in brandstoffen, plastics of langetermijnvastlegging in bakstenen –

toegepast in laagwaardige producten als vuilniszakken. Er wordt in feite geen virgin material

wordt ondersteund binnen de SDE++-regeling. De utilisation-kant is nog pril; veel routes zijn

momenteel echter vaak sprake van downcycling: veel mechanisch gerecycled plastic wordt

vervangen. Ook kan het plastic na een aantal maal gerecycled te zijn aan kwaliteit verliezen.
Dit is bijvoorbeeld het geval bij PET. Voor voedselverpakkingen gelden strenge eisen,

waardoor mechanische recycling momenteel niet geschikt is. Er zijn uiteraard innovaties te
verwachten op dit vlak.

<Inhoudsopgave

ofwel ‘utilisation’). Momenteel worden beide vormen als CCU gezien, waarbij de usage-kant
nog ver verwijderd van markttoepassing. Daarnaast is het belangrijk om een onderscheid te
maken tussen CCU op fossiele CO2 en CCU op biogene CO2.

CCU heeft een cruciale rol in de grondstoffentransitie naar een fossielarme economie. Er zijn
echter nog uitdagingen: sommige CCU-technologieën vragen veel energie. Er bestaan al
minder energie-intensieve technologieën, met name de non-reductieve routes, zoals

59

Concept Nationaal plan energiesysteem

Werkdocument C - Transitiepaden gebruikssectoren

vastlegging in bakstenen en natuurlijke mineralen. Bovendien is er minder energie nodig

Flexibilisering

concentraties aanwezig is, dan uit atmosferische lucht. Om koolwaterstoffen te maken uit

beperkte mogelijkheid om hernieuwbare, intermitterende energiebronnen te integreren in

voor het afvangen van CO2 uit industriële productieomgevingen, waar het in relatief hoge
CO2 is naast energie ook waterstof (H2) nodig. In de komende decennia worden veel

ontwikkelingen verwacht waardoor sommige CCU-routes waarschijnlijk tussen 2030 en
2040 op commerciële schaal kunnen worden toegepast.

Flexibilisering van industriële processen (meer of minder energie gebruiken) biedt een

het energienet. De industrie kan een beperkte rol spelen in flexibiliteit (buiten conversie en
opslag) door schakelbare processen (DSR). Dit betekent dat de industrie flexibeler omgaat

met productie. De productie kan deels of geheel worden stilgelegd als netcongestie door te
hoge afname dreigt, maar ook worden opgevoerd als er een overvloed aan elektriciteit op

Procesefficiency

Procesefficiency of energiebesparing is een van de belangrijkste en meest kostenefficiënte
verduurzamingsmogelijkheden. Energiebesparing verwijst naar alle energiebesparende
maatregelen om het energiegebruik te verminderen en kan bereikt worden door zowel
proces- als gebouwgebonden maatregelen. Het uitvoeren van energiebesparende

het net is. Dit draagt bij aan het gedeeltelijk voorkomen van netcongestie landinwaarts en

daarmee gepaard gaande systeemkosten. Ook kan dit een verdienkans zijn voor schaalbare
processen. Hierbij valt wel op te merken dat veruit het merendeel van de industrie gebaat is
bij een constante energievoorziening (baseload).

maatregelen met een terugverdientijd van 5 jaar of minder is verplicht. In de Erkende

Verduurzamingsmogelijkheden chemie

Processen, waarmee organisaties aan hun plicht kunnen voldoen.

Aanpassingen aan de naftakrakers betreffen combinaties van de aanpak van emissies van de

verhouding tot de gebruikte middelen/inspanningen. Gebruikte middelen of inspanningen

restgassen worden nu gebruikt als brandstof voor de krakers. Restgassen kunnen omgezet

Maatregelenlijst (EML) staan maatregelen, onderverdeeld in Gebouw, Faciliteiten en
Procesefficiency is generiek te definiëren als de opbrengst aan gewenst product in

kunnen betrekking hebben op menskracht, grondstoffen, materialen, energie, kapitaal,

Naftakrakers staan aan het begin van een keten van chemische tussen- en eindproducten.

onvermijdelijke restgassen en alternatieven voor de fossiele naftavoeding. De fossiele

worden in waterstof en CO2, waarbij de waterstof wordt gebruikt voor emissievrije brandstof

enzovoort. Een procesefficiency-beschouwing is afhankelijk van de gekozen systeemgrens

en de CO2 wordt opgeslagen. Restgassen kunnen ook verder bewerkt worden tot grondstof

een efficiëntieverbetering op het niveau van een apparaat of installatie tot een

de Europese chemiesector, onderzoeken elektrische verhitting als emissievrije brandstof

en kan bijvoorbeeld betrekking hebben op een apparaat, installatie, fabriek of locatie. Zo kan
verslechtering leiden op fabrieks- of locatieniveau. Dit laatste gebeurt vooral bij sterke
interactie over de systeemgrenzen heen. Energie-efficiëntie, procesintensivering en

procesintegratie zijn belangrijke routes voor CO2-reductie in scope 1 (directe uitstoot) en

scope 2 (energiegebruik). Materiaalefficiency zal vooral neerslaan als een scope 3 effect
(uitstoot van een andere organisatie in de keten). Belangrijk voor procesefficiency is

automatisering door geavanceerde procesregeling (advanced process control of APC) en
optimalisatie.

Procesefficiency beperkt de vraag naar energie en grondstoffen. Het maximale

besparingspotentieel voor de industrie door procesefficiency in 2030, ten opzichte van de
Klimaat- en Energieverkenning 2021, wordt geschat op 29 PJ.
90

<Inhoudsopgave

90 91

PDC & Royal HaskoningDHV. (2020). Project 6-25 Technology Validation.

voor bijvoorbeeld methanol. Verschillende onderzoeksconsortia, met enkele grote spelers in
voor het kraakproces. Andere Europese projecten onderzoeken waterstof als brandstof voor
stoomkraken.

In geval van kunststoffen is vermindering van gebruik van fossiele grondstoffen een
belangrijke uitdaging. Alternatieve grondstoffen zijn onder meer biogene nafta (uit

bioraffinage), synthetische nafta, of uit plastics geproduceerde pyrolyseolie (chemische
recycling). Door pyrolyse van plasticafval ontstaat een olieproduct dat een deel van de

benodigde naftagrondstof kan vervangen. Chemische recycling is relatief energie-intensief
en leidt tot koolstofverliezen. Uit kunststoffen kunnen ook direct nieuwe plastics worden
geproduceerd via mechanische recyclage, maar dat kan ten koste gaan van de kwaliteit.

Geavanceerdere recyclageprocessen die plastics oplossen (solvolyse) maken de productie
91

PBL & RVO. (2021). Reflectie op Cluster Energiestrategieën (CES 1.0).

60

Concept Nationaal plan energiesysteem

Werkdocument C - Transitiepaden gebruikssectoren

van nieuwe hoogwaardige polymeren mogelijk, maar deze processen zijn nog in

is indirecte elektrificatie (via groene waterstof). Groene waterstof wordt dan toegepast bij de

2040. Voor wijziging in gebruik van fossiele grondstoffen zijn nog geen concrete plannen,

gebruik van waterstof in plaats van koolstof. Het DRI-proces met aardgas wordt al langer

ontwikkeling. Voor krakers wordt momenteel elektrificatie voorzien in de periode 2030-

maar de industrie voorziet op termijn toenemende inzet op chemische recycling.
Verduurzamingsmogelijkheden raffinage

productie van direct reduced iron (DRI). IJzererts wordt hierbij gereduceerd tot ijzer door
toegepast, grootschalige productie van DRI met waterstof wordt naar verwachting ruim

voor 2030 mogelijk. Bij gebruik van waterstof levert dit proces waterdamp op in plaats van

CO2-rijk hoogovengas. Ook in dit geval wordt het geproduceerde ijzer verder verwerkt in een

Raffinaderijen lijken voor 2030 in te zetten op het gebruik van blauwe waterstof die wordt

EAF.

blijven fossiele grondstoffen de basis. Op beperkte schaal lopen er ook initiatieven tot

ijzerbriketten die per schip naar Nederland worden vervoerd en in een EAF worden verwerkt.

geproduceerd uit raffinagegas dat als restgas vrijkomt bij raffinage van aardolie. Daarbij
productie en gebruik van groene waterstof. Pyrolyse en andere chemische

recyclingtechnieken worden nu ontwikkeld, net als een breed scala aan biobased

technieken. Circulair beleid en afval/biobased chemie voor productie van plastics beperkt
evenwel op termijn ook de beschikbaarheid van koolstofrijk afval voor brand- en

Productie zou ook beperkt kunnen worden tot staalproductie, door import van ‘groene’

Tot slot kan ook CO2-afvang en -opslag (CCS) worden toegepast op de hoogovens (al dan

niet in combinatie met processen met andere CO2-emissie reductietechnieken, bijvoorbeeld
in combinatie met HIsarna82) en op DRI op aardgas.

grondstoffenproductie.

Verduurzamingsmogelijkheden kunstmest

bioraffinagecapaciteit drie keer zo groot te maken, tot 10% van de Nederlandse

de energietransitie. Ammoniak wordt nu geproduceerd uit waterstof en stikstof, waarbij

Tegelijkertijd ontplooien verschillende bedrijven in Rotterdam initiatieven om de bestaande
raffinagecapaciteit. De plannen bestaan deels uit nieuwbouw en worden deels opgezet
vanuit bestaande bouw.

In de kunstmestindustrie is duurzame productie van ammoniak de centrale uitdaging voor
waterstof uit aardgas wordt geproduceerd via steam methane reforming. Bij dit proces komt
CO2 vrij. Een belangrijk deel van de CO2-uitstoot bij ammoniakproductie is een relatief

Volgens een recente (impact)analyse van FuelEU Maritime, het FF55-pakket voor

zuivere stroom uit de omzetting van aardgas in waterstof. Afvang en opslag van deze CO2

toenemen. Met name de vraag naar biodiesel (bioFAME) voor schepen die nu op zware

fossiel aardgas gebaseerd. Naast gebruik van aardgas kan vergassing van biogrondstoffen of

internationale scheepvaart, zal de vraag naar hernieuwbare en niet-fossiele brandstoffen

stookolie varen, en biomethaan voor schepen die nu op lng varen. Alternatieven als

ammoniak uit groene waterstof en synthetische methanol worden nog niet of nauwelijks
toegepast in de scheepvaart, en ingeschatte kosten voor de scheepvaart liggen hoger.
Voor synthetische brandstoffen uit waterstof en biogene/circulaire koolstof worden
vooralsnog enkele kleine pilots voorzien.
Verduurzamingsmogelijkheden staal

Technisch gezien zijn er verschillende routes voor de ontwikkeling van klimaatneutrale

kan worden toegepast om CO2-emissies te reduceren, maar de productie is dan nog wel op
afvalstromen worden ingezet. Ammoniak kan verder ook op basis van waterstof uit

elektrolyse worden geproduceerd met hernieuwbare elektriciteit. In geval van ureum, wat
een koolstofhoudende stof is, vergt productie dan wel een aanvullende koolstofbron.

Ammoniak kan makkelijker vloeibaar worden gemaakt dan waterstof. Technologie voor

grootschalig vervoer van ammoniak per schip is beschikbaar, en wordt op dit moment als

een belangrijke importroute voor waterstof gezien (grootschalig transport van waterstof per
schip is nog in ontwikkeling).

staalproductie. In de eerste plaats kan ijzerproductie geëlektrificeerd worden, waarbij

3.3.

liggen grote uitdagingen in de opschaling. Het geproduceerde ijzer wordt verder tot staal

Het kabinet heeft in het coalitieakkoord een ambitieus doel gesteld voor verduurzaming van

ijzererts elektrochemisch wordt gereduceerd tot ijzer. Dit proces is nog in ontwikkeling en er
verwerkt in een elektrische vlamboogoven (Electric Arc Furnace, EAF). Een tweede alternatief

<Inhoudsopgave

Bandbreedtes vraagontwikkeling bij verduurzaming
industrie

de industrie. Om dit doel te bereiken wil het kabinet bedrijven zo veel mogelijk laten

61

Concept Nationaal plan energiesysteem

Werkdocument C - Transitiepaden gebruikssectoren

investeren in verduurzaming in Nederland, in plaats van elders: liever groen hier dan grijs

mogelijk te benaderen. Waar ze in verschillen is de productiehoeveelheid van de

is om hier te verduurzamen, mede op basis van de analyse van Guidehouse en het rapport

productieproces in Nederland plaatsvindt. De vraag op de lange termijn is vooral tegen

elders. Het kabinet ziet dat voor alle sectoren in de basisindustrie een goede uitgangspositie
van de Boston Consultancy Group over verduurzaming van de industrie. Het kabinet maakt
dus geen keuzes of bedrijven of sectoren toekomst hebben in Nederland. Het is aan

bedrijven om zelf keuzes te maken binnen hun verduurzamings- of vestigingsstrategie.
De uiteindelijke vraag naar energiedragers vanuit de industrie is een samenloop tussen
overheidskeuzes en private investeringen. Gezien de in hoofdstuk 3.2 geschetste grote

diversiteit aan verduurzamingsopties, de grote onzekerheden rondom verduurzaming (zie

basisindustrie (voor eigen gebruik en voor export) en de mate waarin het volledige

welke prijs de groene energiedragers worden verhandeld. Antwoord op deze vraag bepaalt
voor veel bedrijven de economische kant van de investeringscasus die op dit moment
voorligt.

Tabel 6. Overzicht van de bandbreedte van de potentiële toekomstige vraag uit verschillende
analyses (energetisch en non-energetisch); in TWh/jaar

hoofdstuk 3.4), de keuzemomenten voor de randvoorwaarden voor de transitie die nog

Energiedrager

Vraag
II3050

en bandbreedtes voor de industrie vast te leggen. Deze conclusie wordt ondersteund door

Elektriciteit 93

55-77

volgen en internationale ontwikkelingen, zijn er geen vooraf te definiëren, eenduidige paden
de rapportage van het expertteam NPE, waarin deze onzekerheden worden benadrukt. 92 Dit

Waterstof

verschillende scenario-analyses. Deze paragraaf schetst een aantal van deze bandbreedtes.

Biogrondstoffen

is ook terug te zien in de grote bandbreedtes voor energievraag vanuit de industrie van

Om een indicatie van orde grootte te geven van potentiële toekomstige energievraag van de

94

Methaan
Olie

43-48

2030

Vraag
CES

Vraag
II3050

79

78-104

69

51-73

2040

Vraag
II3050

Vraag
CES

Vraag GH

111

88-156

117

4-17

95

48

-

21

-

-

-

91

47-113

71-87

102

32-53

62

2-45

4-10

20

13-17

20

12-62

80-93

-

37-75

2050

Vraag
CES

-

12-70

96

101

bedoeld als een compleet overzicht. Het toont vooral dat de scenario’s – en daarmee

Netbeheer Nederland – Het energiesysteem van de toekomst: de II3050scenario’s

Deze analyses zijn uiteraard gebaseerd op verschillende aannames en toekomstbeelden en

scenario’s om uiterlijk in 2050 tot een klimaatneutraal energiesysteem te komen. De

industrie, zijn hierna verschillende recente (scenario)analyses naast elkaar gezet. Dit is niet

bandbreedtes voor de toekomstige energievraag – van de industrie zéér sterk uiteen lopen.
zijn daarmee niet een-op-een vergelijkbaar. Voor de specifieke aannames wordt naar de
eigenstandige analyses verwezen.

Waar van toepassing staat een korte omschrijving van de scenario’s die in de betreffende
analyse zijn gebruikt. Alle scenario’s zijn bedoeld om klimaatneutraliteit in 2050 zo dicht

92

93
94

<Inhoudsopgave

Expertteam Energiesysteem 2050. (2023). Energie door perspectief: rechtvaardig, robuust en duurzaam
naar 2050, p. 85; 98.
Exclusief H2-productie. Inclusief datacenters en groei.
Dit betreft de brutovraag, dus exclusief eigen waterstofproductie industrie, en exclusief vraag naar
restgassen op eigen terrein (geen transport nodig).

10-117

Het doel van de Integrale Infrastructuurverkenning 2030-2050 (II3050) is inzicht te bieden in
scenario’s dienen de onzekerheid te vangen die inherent is aan het voorspellen van

toekomstige ontwikkelingen én de netwerkbedrijven in staat te stellen voor uiteenlopende
maar realistische toekomstbeelden de noodzaak van investeringen te toetsen. De gekozen
scenario’s, bedoeld als ‘realistische uitersten’ van het toekomstige energiesysteem, zijn

ontwikkeld door de netwerkbedrijven. De nadruk in de verkenning ligt daarom op de
95

96

Exclusief gebruik van restgassen op eigen terrein (geen transport). Inclusief dit gebruik komt de totale
vraag op 74-89 TWh in 2030 en op 4-87 TWh in 2050.
Dit betreft de vraag naar fossiele olie en het gebruik van gerecyclede fossiele moleculen. Er wordt
daarnaast een deel van de niet-energetische vraag naar olie vanaf 2030 ingevuld met pyrolyseolie,
gemaakt van gerecycled plastic. Dit betreft aanvullend op de fossiele vraag in 2030 ongeveer 7-13 TWh en
in 2050 ongeveer 4-57 TWh.

62

Concept Nationaal plan energiesysteem

aannames met grote effecten voor de energie-infrastructuur, zoals elektrificatie, duurzame
gassen en warmtenetten.

De scenario’s voor de industrie zijn gemaakt met behulp van het Carbon Transition Model
(CTM). Dit openbare model bevat alle individuele bedrijven die aan het ETS-systeem
deelnemen plus een aggregatie van de overige bedrijven binnen elke subsector. De

scenario’s uit het CTM zijn gekoppeld aan de bredere II3050 ETM-scenario’s die het

overkoepelende energiesysteem beschrijven. De input van (vertegenwoordigers van)

Werkdocument C - Transitiepaden gebruikssectoren

Europese Integratie (EUR)

Nederland streeft naar een integraal en efficiënt Europees energiesysteem: landen stemmen
hun energiebeleid onderling af en maken daarbij gebruik van elkaars bronnen. De industrie
verduurzaamt dankzij elektrificatie en de inzet van Europese 97 duurzame biogrondstoffen,

recyclaat en waterstof, als brandstof en grondstof. CCS wordt grootschalig toegepast, onder

meer voor energie-opwek met negatieve emissies (BECCS) en voor de productie van blauwe
waterstof. Ook CO2 uit omringende landen wordt in Nederland opgeslagen.

industriële bedrijven is gebruikt om deze scenario’s op te stellen. Hierbij is tevens rekening

Internationale Handel (INT)

gerecyclede, biogene en synthetische producten. De scenario’s zijn aangevuld met de

en grondstoffenmarkten. De markt wordt geholpen door ondersteunende algemene

Cluster Energie Strategieën (CES’en). De waterstofvraag betreft vraag waarvoor transportnet

worden geïmporteerd uit landen waar ze relatief gunstig te produceren zijn. De industrie

gehouden met nieuwe industrie die in Nederland kan ontstaan voor de productie van

elektriciteitsvraag van datacenters (aparte categorie), om de vraag gelijk te stellen met de

nodig is, dus geen lokale productie en gebruik van bijvoorbeeld restgassen. De studie gaat
(afhankelijk van het scenario) uit van beperkte komst van nieuwe industrie.
Decentrale Initiatieven (DEC)

Nederland streeft naar regionale actie door de particuliere businesscase van klimaatneutrale

Nederland is een ‘multinational’ die strategisch gebruikmaakt van de internationale energie-

prikkels, subsidies en CO2-beprijzing. Waterstof en andere klimaatneutrale energiedragers
verduurzaamt dankzij elektrificatie en inzet van waterstof (ook als grondstof). Door de

wereldwijde handelsketens verdwijnt een deel van de energie-intensieve industrie naar het
buitenland. In plaats daarvan worden meer halffabricaten geïmporteerd, die in Nederland
verder worden verwerkt.

technieken te ondersteunen. De industrie transformeert naar meer gebruik van biobased en
circulaire grondstoffen. Maar omdat duurzame energie vooral als variabel aanbod op grote
schaal beschikbaar is, de acceptatie van CCS beperkt is, en er verder beperkt sturing op is,

verdwijnt een deel van de energie-intensieve basisindustrie uit Nederland.
Nationaal Leiderschap (NAT)

Nederland streeft naar een energetisch efficiënt systeem binnen de Nederlandse

mogelijkheden en stuurt nationaal sterk op de invulling van de energiemix. De overheid
bevordert de ontwikkeling van nieuwe industrieën (onder andere synthetische

bunkerbrandstofproductie voor zover mogelijk binnen de grenzen van het Nederlandse
energiesysteem) en stimuleert elektrificatie van de bestaande industrie.
97

<Inhoudsopgave

Dit betreft een overgenomen omschrijving uit de II3050 rapportage. Over het algemeen borgt het
kabinet duurzaamheid van grondstoffen via duurzaamheidskaders; en niet via een geografische
beperking.

63

Concept Nationaal plan energiesysteem

Werkdocument C - Transitiepaden gebruikssectoren

Opvallende zaken in de II3050-analyse

Vraag naar energiedragers vanuit industrie uit II3050

- Er is sprake van grote variatie. De bandbreedte tussen het hoogste en het laagste niveau

betreft een factor 2 voor elektriciteit en waterstof, een factor 5 voor biogrondstoffen, een
factor 6 voor olie en een factor 20 voor methaan.

Vraag (TWh/jr)

400
350
300
250
200
150
100
50
0

- Ook de totale vraag naar energiedragers verschilt sterk. De energie- en grondstoffenvraag
vanuit de industrie varieert van ongeveer -35% tot +25% in respectievelijk II3050
Regionaal en II3050 Europees, als gevolg van een generieke groei of krimp
veronderstellingen van -1% tot +1% op jaarbasis.

- De balans tussen elektronen en moleculen verschilt sterk per scenario.

2019

2030

2030

2030 2040 2040 2040 2040 2050 2050 2050 20

REF

KA

ND

IA

Electricity

Hydrogen

DEC

NAT

EUR

INT

Heat

Biofuels

Scenario en jaartal

Methane

DEC

NAT

Coal

EUR

- De studie voorziet in alle scenario’s enige rol voor fossiele energiedragers voor met name
plastics, bunkerbrandstoffen en blauwe waterstof. In DEC en NAT betreft de olie-inzet in

IN

de chemie voor een relatief groot deel pyrolyse-olie. In EUR en INT betreft dit grotendeels
fossiele olie. Directe emissies van fossiele inzet worden afgevangen. Dit betekent dat CCS

Oil

nodig blijft om emissies te reduceren, dat emissies in de keten blijven bestaan en dat

negatieve emissies noodzakelijk zijn.

Figuur 22. Bandbreedtes van toekomstige vraag naar energiedragers per jaar vanuit de industrie
voor verschillende scenario’s uit de tussenrapportage II3050

- Opvallend is dat vooral de brandstoffenproductie en de chemie de energie- en

Overige verduurzamingsmogelijkheden per jaar

- Voor NAT, EUR en INT halveert de productie van raffinage van (bunker)brandstoffen in

- Aanbod restwarmte

grondstoffenvraag bepalen.

combinatie met nieuwe e-refining (NAT en EUR) in vergelijking tot de huidige productie. 99

 2030: tussen de 3 en 4 TWh (energetisch)

Ondanks deze productiebeperking stijgt de vraag naar energiedragers voor raffinage zéér

 2040: tussen de 4 en 7 TWh (energetisch)

sterk (met name in NAT) door beperktere conversierendementen van de productie van e-

 2050: tussen de 3 en 11 TWh (energetisch)

fuels ten opzichte van huidige brandstofproductie. Dit verklaart ook de relatief hoge vraag

- Aanbod flexibiliteit (alleen op basis van weerjaar 2012 98)

naar waterstof in deze scenario’s. In DEC loopt productie van raffinaderijen terug tot 14%

 2050: tussen de 1 en 3 TWh power-to-heat (alleen bij overschot)

van de huidige niveaus, waarmee alleen de minimale behoefte van de chemische industrie

 2050: tussen de 2 en 5 TWh Demand Side Respons (bij overschot en tekort)

- Toepassing CCS (voornamelijk energiesector; energievraag opgenomen in bovenstaande
vraag)

 2050: tussen de 0 en 33 Mt CO2 totaal (in hoge scenario’s deels import)
 2050: tussen de 0,2 en 5 Mt CO2 Nederlandse industrie

bediend wordt.

- In EUR is er sprake van een grote vraag naar biogrondstoffen, doordat dit het enige
scenario is dat geen krimp van de chemie voorziet.

- Het aanbod van restwarmte en flexibiliteit vanuit de industrie is in de scenario’s beperkt.

- Toepassing CCU (energievraag opgenomen in bovenstaande energievraag)
 2050: tussen de 1 en 17,1 Mt CO2 (in hoge scenario’s deels import)

98

<Inhoudsopgave

Gebruik van andere weerjaren heeft een grote impact op dit beeld. Momenteel loopt een doorrekening
van meerdere weerjaren, waarmee een beter profiel richting 2050 kan worden afgegeven.

99

In deze scenario’s is er geen sprake van raffinage voor export.

64

Concept Nationaal plan energiesysteem

Werkdocument C - Transitiepaden gebruikssectoren

PBL – Reflectie op Cluster Energie Strategieën 2022 (CES 2.0)

 2030: 92 Mt fossiel, 4 Mt biogeen; 17 Mt CCS-projecten en 0,3 Mt CCU-projecten

PBL een analyse gemaakt van de Cluster Energie Strategieën 2.0. In CES 2.0 is de vraag naar

 2040: 16 Mt fossiel, 10 Mt biogeen

In opdracht van de stuurgroep PIDI (Programma Infrastructuur Duurzame Industrie) heeft
energie-infrastructuur beschreven die ontstaat bij uitvoering van plannen of ambities van
bedrijven om de uitstoot van broeikasgassen te verminderen, en als gevolg van de

verwachte groei en vestiging van nieuwe bedrijven (zowel industrie als datacenters).
Uitvoering van deze plannen en ambities vergt veelal wel nog een finale

investeringsbeslissing, die afhankelijk is van infrastructuur en randvoorwaarden. Daarom

wordt in de reflectie ook wel gesproken over ‘effecten op energie en emissies als gevolg van
“plannen en denkbare emissiereducties” van bedrijven’. De CES’en worden in 2023 herijkt.

400

Vraag naar energiedragers vanuit de industrie uit CES'en

 2030: 19 TWh

 2040: 27 TWh
 2050: 30 TWh

- Aanbod flexibiliteit
 2030: 23 TWh

 2040: 33 TWh
 2050: 33 TWh

Vraag (TWh/jr)

het feit dat in deze analyse de verduurzamingsplannen van industrieclusters zelf zijn

250

doorgerekend. Daarmee ontbreken de scenario’s die een krimp van de industrie voorzien.

200

- Dit verklaart ook de relatief hoge waterstofvraag, aangezien dit ook geldt voor de

150

raffinagesector.

100

- Er is relatief weinig verschil tussen de gespecificeerde vraag naar energiedragers in 2030,

50

2040 en 2050. Dit is het gevolg van het feit dat de CES’en voornamelijk gericht zijn op

2021

Elektriciteit
Restgas
Biomassa (vloeibaar)

2030

Jaar

2040

Methaan
Kolen en kolenproducten
Afval (fossiel)

2050
Waterstof
Biomassa (vast)
Afval (biogeen)

Figuur 23. Toekomstige energievraag industrie uit de PBL-analyse van de CES'en
Overige verduurzamingsmogelijkheden per jaar

<Inhoudsopgave

- Aanbod restwarmte

- De energievraag naar genoemde energiedragers ligt relatief hoog. Dit heeft te maken met

300

- Aanbod CO2

 2050: 16 Mt fossiel, 10 Mt biogeen

Opvallende zaken in de analyse van de CES’en

350

0

voorzien

concrete verduurzamingsplannen voor 2030. Er is minder aandacht voor projecten op de
lange termijn, waardoor de jaren 2040 en 2050 met een grotere onzekerheid zijn
omgeven.

- De vraag naar olie als energiedrager staat niet in figuur 2, omdat de CES’en alleen de
huidige vraag naar olie specificeren en niet de toekomstige.

- Er is sprake van een relatief hoge methaanvraag.

- Er is sprake van een relatief geringe stijging van het gebruik van biogrondstoffen.

- De CES’en gaan uit van een relatief hoge eigen waterstofproductie door de industrie. De
nettovraag naar waterstof is in 2050 volgens de CES’en slechts 20 TWh.

- Het valt op dat besparing op elektriciteit door efficiencyverbetering of afbouw van

activiteiten nauwelijks wordt genoemd in de CES’en; de besparing is minder dan 1 TWh.

65

Concept Nationaal plan energiesysteem

Werkdocument C - Transitiepaden gebruikssectoren

Guidehouse – Analyse voor Programma Verduurzaming Industrie

- De industrie herstructureert en richt zich voornamelijk op productie voor eigen gebruik;

de industrie en overheid ons brengen en welke consequenties deze hebben. Deze paden zijn

- Voor het aanvullen van behoeftes komt meer nadruk op import van energie-intensieve

van de energie-intensieve bedrijven geanalyseerd en is alleen basisproductie gemodelleerd

- De rol van Nederland als doorvoerland is sterk afgenomen.

Guidehouse komt tot drie ontwikkelpaden om te analyseren waar verschillende keuzes van
opgesteld op basis van de data van het MIDDEN-project. Hierbij is slechts een beperkt deel
(geen vervolgstappen en productieprocessen). Ook keek Guidehouse vooral naar de

implicaties voor de vraag naar waterstof en elektriciteit. De analyse kan daarom niet direct
worden vertaald naar de gehele industriële vraag en geeft een sterk lagere energievraag

import van basisproducten en circulaire verwerking van eigen afval zijn hierbij nodig.
basisproducten.

- Door lagere industriële vraag is er minder ontwikkeling van de waterstofsector en
daardoor een kleinere aandeel waterstof en hoger aandeel elektrificatie.

weer dan andere analyses. De analyse gaat uit van een mix van technologieën voor

Vraag naar energiedragers in 2050 vanuit de industrie uit
analyse Guidehouse

verduurzaming (dus bijvoorbeeld geen volledige elektrificatie van het kraakproces). De

welke bandbreedte de ontwikkeling zal liggen en welke (publieke en private) keuzes daarop
van invloed zijn.

Productie en uitvoer

- Hoge industriële productie blijft behouden in Nederland; alleen mogelijk met maximale
circulariteit inclusief importen van afval/grondstoffen.

- Nederland behoudt de rol van producent voor omliggende landen (exporten).

- Import van voornamelijk energie, grondstoffen en halffabricaten voor verdere verwerking.

400
350
300
250
200
150
100
50
0

Vraag (TWh/jr)

ontwikkelpaden kunnen per cluster, per sector of per bedrijf verschillen. Ze geven aan binnen

Productie en uitvoer

- Door grote vraag een sterke waterstofsector die concurreert met directe elektrificatie.

Ontwikkelpad

Productie en import

- Waterstofvraag wordt gestuwd door brandstoffensector in Rotterdam en Zeeland.
- Vraag vanuit behandeling van bio-olie-, pyrolyse-olie- en synthetische

Productie en import

elektriciteit

Import en
herstructurering

waterstof

Figuur 24. Toekomstige energievraag uit de Guidehouse-analyse

- De methanol- en de staalsector zijn bepalend in de elektriciteitsvraag in clusters Noord-

Dilemma’s rondom verduurzaming van de industrie in relatie tot het
energiesysteem

- Elektriciteitsgebruik voor secundair staalproductie (EAF) en methanolsynthese.

de verduurzaming van de industrie.

brandstoffenproductie.

Nederland en Noordzeekanaalgebied.

- De plasticsector is bepalend in de elektriciteitsvraag in de drie clusters Chemelot,
Rotterdam-Moerdijk en Zeeland.

- De staalsector bepaalt de waterstofvraag in het Noordzeekanaalgebied.
Import en herstructurering

<Inhoudsopgave

Uit de verschillende analyses valt een aantal generieke dilemma’s op te maken die spelen bij
- Het kabinet ziet voor alle sectoren in de basisindustrie een goede uitgangspositie om te

verduurzamen. Het kabinet maakt geen keuzes of bedrijven of sectoren toekomst hebben
in Nederland. Het is aan bedrijven om zelf keuzes te maken binnen hun verduurzamingsof vestigingsstrategie. De verschillende scenario-analyses laten zien dat een

66

Concept Nationaal plan energiesysteem

Werkdocument C - Transitiepaden gebruikssectoren

verduurzaming van een groot aandeel van de bunkerbrandstofproductie veel vraagt van

3.4.

impact hiervan op de benodigde hoeveelheden koolstof, waterstof en elektriciteit, is het

Rondom de verduurzaming van de industrie spelen in relatie tot het energiesysteem een

raffinagesector beïnvloeden. De hoeveelheden bunkerbrandstoffen die in de toekomst in

randvoorwaarden, waarna specifieke onzekerheden ten aanzien van genoemde

het toekomstige energiesysteem. Met name de productie van synfuels. Gezien de grote
zaak een scherp beeld te hebben van ontwikkelingen die de verduurzaming van de

Nederland worden geproduceerd, zijn afhankelijk van onder meer de ontwikkeling van de

mobiliteitssector (elektrificatie personenvervoer), ontwikkelingen van de brandstoffen zelf
(welke volumes moeten met welke regelmaat worden getankt), toekomstige geografische
productieketens, de ontwikkeling van Nederland als logistieke hub en de internationale

prijsontwikkeling van energiedragers en transport. Daarnaast is de raffinagesector op dit
moment nauw verbonden met de chemiesector. Tijdige ontwikkeling van de benodigde

Benodigdheden en onzekerheden voor verduurzaming
industrie

aantal onzekerheden. Deze paragraaf gaat eerst in op een aantal algemene

verduurzamingsmogelijkheden voor de industrie worden geschetst. Belangrijk om hierbij te
vermelden is dat deze onzekerheden deels door externe partijen zijn aangedragen en niet

noodzakelijkerwijs een kabinetsstandpunt vertegenwoordigen. Het concept-NPE wil deze
knelpunten in kaart brengen. Via het NPVI zal het kabinet zich buigen over de benodigde
randvoorwaarden voor verduurzaming van de industrie.

randvoorwaarden, waaronder het benodigde energiesysteem, is afhankelijk van tijdig

Algemene onzekerheden

beurt weer afhankelijk is beschikbaarheid van randvoorwaarden. Het NPVI buigt zich over

niet los van de mondiale markt. In de Kamerbrief van 16 december 2022 100 ging het kabinet

zicht op deze ontwikkelingen, terwijl een eenduidig beeld van deze ontwikkelingen op zijn

dit coördinatievraagstuk.

- Er is een grote behoefte aan hernieuwbare koolstof, ook wanneer koolstof alleen niet-

Zoals eerder in dit hoofdstuk aangegeven staat verduurzaming van de Nederlandse industrie
in op de langetermijneffecten van de structureel hoge energieprijzen in combinatie met

mogelijk marktverstorende subsidies van andere landen, zoals de Inflation Reduction Act

energetisch wordt toegepast. Dit geldt bijvoorbeeld voor de productie van brandstoffen

(IRA) in de Verenigde Staten en huidige leveringsproblemen van grondstoffen. Deze

Nederland is relatief laag, terwijl import in de vorm van biogrondstoffen of afval om zeer

nóg hoger en duidelijker.

en productie in de chemie. Biogene koolstofbeschikbaarheid en afvalbeschikbaarheid in
grote volumestromen vraagt. De Nederlandse industrie heeft mogelijk wel

locatievoordelen door relatief grootschalige verwerking van biogrondstoffen, en nabijheid

van opslagmogelijkheden. Zeker in scenario’s met een hogere bunkerbrandstofproductie
kan concurrentie ontstaan met andere toepassingen van biogrondstoffen en plastic.

De meeste analyses voorzien enige rol voor fossiele energiedragers in 2050, bijvoorbeeld

voor plastics, bunkerbrandstoffen en blauwe waterstof. Dit betekent dat CCS nodig blijft om
emissies te reduceren, dat emissies in de keten blijven bestaan en dat negatieve emissies
noodzakelijk zijn.

ontwikkelingen maken de urgentie van de versnelling van de verduurzaming in de industrie
Daarnaast bestaat er op de lange termijn onzekerheid over internationale prijsontwikkeling
van en concurrentie op gebied van hernieuwbare energie (bijvoorbeeld goedkope

waterstofproductie in landen met gunstigere omstandigheden), en de invloed daarvan op de
verhouding tussen Nederlandse productie en import en op het concurrentievermogen van

de Nederlandse industrie. Verder bestaat er onzekerheid over de internationale competitie
op grondstoffen die nodig zijn voor de energietransitie, klimaattransitie en een fossielvrije
koolstofketen.

Meer lokaal zien we terugkerende onzekerheden bij verschillende

verduurzamingsmogelijkheden. Denk aan de tijdigheid van aanbod van duurzame energie
en vergunningen, coördinatievraagstukken rond vraag en aanbod, maar ook aan

vormgeving van (financieel) instrumentarium voor de benodigde ondersteuning en de
100

<Inhoudsopgave

Kamerstuk 29826, nr. 171.

67

Concept Nationaal plan energiesysteem

Werkdocument C - Transitiepaden gebruikssectoren

executiekracht om plannen en afspraken over de energie-infrastructuur tijdig te realiseren,

- Voldoende infrastructuur en tijdige aansluiting.

randvoorwaarden die onze economie breder raken: de beperkingen in fysieke ruimte (onder

- Voldoende fysieke ruimte en stikstofruimte voor ombouw naar duurzame industrie en

zowel nationaal als op clusterniveau. En natuurlijk spelen ook onzekerheden rond cruciale
meer de voorziene benodigde ruimte voor productie, transport en opslag van energie,

- Voldoende level playing field voor mondiale concurrentie.
opbouw van duurzame groeimarkten.

implicaties voor vestigingsbeleid en benodigde ruimte voor industrie), in stikstofruimte en in

- Ruimte om proactief te elektrificeren

enorme uitdagingen.

- Duidelijkheid over veiligheidsvereisten en -kaders.

voldoende gekwalificeerd personeel. Dit zijn ook voor de verduurzaming van de industrie

Verder bestaat er onzekerheid over de beschikbaarheid van benodigde (hernieuwbare)

baseload (stabiel aanbod van elektriciteit) voor de industrie. Daarnaast zijn de gevolgen

onduidelijk van investeren in elektrificatie door de industrie terwijl er nog niet voldoende
hernieuwbaar aanbod is. Net bij de elektrificatie van personenvervoer (waarbij nieuwe

- Duidelijkheid over en versnelling van vergunningverlening.
- Duidelijkheid over regelgeving en duurzaamheidsvereisten.

- Risicomitigatie bij coördinatievraagstukken (kip-eivraagstukken).
- Prikkels voor versnelling van verduurzaming.

- Voldoende informatiepositie (bijvoorbeeld zicht op vraag en aanbod restwarmte).

gesubsidieerde elektrische voertuigen zonder expliciet aanvullend hernieuwbaar aanbod

Belangrijkste knelpunten en onzekerheden verduurzamingsmogelijkheden

versnellende basis voor stimulering van elektrificatie van de industrie. Er is duidelijkheid

Elektrificatie

mogen aansluiten op de huidige energiemix), is er behoefte aan een eenduidige,

nodig of bij de stimuleringsmogelijkheid van elektrificatie gekeken wordt naar het aandeel

groene elektriciteit in de totale mix, merit order voor nieuw aanbod en/of power purchasing

Rondom grootschalige elektrificatie van de industrie spelen een aantal dilemma’s waar het
kabinet zich in het kader van het NPE en het NPVI over buigt (zie hoofdstuk 3.7 over

agreements (PPA’s).

uitvoering). Tot 2030 is er slechts beperkt groene stroom beschikbaar, wat een remmende

Het kabinet creëert de randvoorwaarden waarbinnen de industrie kan verduurzamen.

groot vermogen wind op zee beschikbaar. Elektrificatie in industrieclusters is dan essentieel

genomen door hoofdkantoren in het buitenland, die een brede investeringsafweging maken

over prijsontwikkelingen, leveringszekerheid en infrastructuur. Dit remt mogelijk

Private investeringsbeslissingen in de energie-intensieve industrie worden echter vaak

en mogelijk een minder directe afhankelijkheid hebben van of verbinding hebben met het
Nederlandse beleid.

Algemene benodigdheden voor verduurzaming van de industrie

Genoemde onzekerheden vertalen zich naar een aantal algemene benodigdheden voor

verduurzaming van de industrie. Deze worden op hoofdlijnen hier opgesomd en daarna
verder uitgediept. Over het algemeen is er vanuit de industrie behoefte aan

- Voldoende aanbod van hernieuwbare energie(dragers) tegen een (gemiddeld)
concurrerende prijs inclusief nettarieven.

- Voldoende aanbod van hernieuwbare koolstof tegen een concurrerende prijs.
- Voldoende zekerheid van een relatief constante energielevering (baseload).

<Inhoudsopgave

werking kan hebben op vroegtijdige investeringen in elektrificatie. Vanaf 2030 is er juist een

om hoge maatschappelijke netcongestiekosten te vermijden. Tegelijkertijd is er onzekerheid
elektrificatie.

Prijsontwikkeling van elektriciteit (zowel in dal- als piekmomenten) en prijsverhouding

tussen gas en elektriciteit (ook internationaal) spelen een belangrijke rol bij de keuzes die
bedrijven gaan maken. Momenteel zijn er nog grote bandbreedtes in gebruik van

verschillende energiedragers, waardoor prijsontwikkeling met veel onzekerheden is

omgeven. Mogelijk stellen bedrijven investeringsbeslissingen uit tot deze bandbreedtes

kleiner zijn.

Daarnaast is het voor elektrificatie van belang dat de businesscase voor bedrijven ook op

middellange termijn sluitend is. Industriële partijen die onderdeel zijn van winnende wind op
zee-consortia verzekeren zich van hernieuwbare energie tegen een overeengekomen prijs.

68

Concept Nationaal plan energiesysteem

Werkdocument C - Transitiepaden gebruikssectoren

Andere partijen moeten PPA’s afsluiten waarvoor de prijs hoger ligt. Dit kan invloed hebben

Tijdige realisatie van baseload vraagt nu al investeringen in piekcentrales die weinig uren

Ook is het de vraag in hoeverre elektrificatie gestimuleerd kan worden wanneer er nog niet

Klimaatfonds voor onder meer CO2-vrije gascentrales. Daarbij is de vraag hoe piekvermogen

op investeringsbeslissingen voor latere jaren.

draaien. 101 Momenteel kijkt het kabinet daarom naar instrumentering vanuit het

voldoende (direct) hernieuwbaar aanbod is. Door de beperkte hoeveelheid groene stroom is

een stabiel energieaanbod kan borgen. Er dient bezien te worden wie belang heeft bij deze

stimuleren met SDE++. Ook is elektrificatie in gevallen mogelijk duurder dan behoud van

piekprijzen, terwijl anderzijds de gemiddelde kosten voor afnemers realistisch moeten

tot nu toe de staatssteunruimte beperkt om het gebruik van bijvoorbeeld e-boilers te

minder duurzame installaties in combinatie met CO2-beprijzing, zelfs met financiële steun.

functie en eigenaar kan zijn. Deze partij moet enerzijds een business kunnen realiseren bij
blijven (zie hiervoor ook elektriciteitsketen in Ambtelijk werkdocument B, hoofdstuk 1).

Net als bij de elektrificatie van personenvervoer (waarbij nieuwe gesubsidieerde elektrische

Verder dienen centrales op de juiste plekken te staan in verband met onshore netcongestie.

huidige energiemix), is er behoefte aan eenduidige, versnellende basis voor stimulering van

rogramma Verkenning Aanlanding Wind op Zee (VAWOZ) 102 beziet het kabinet daarom de

voertuigen zonder expliciet aanvullend hernieuwbaar aanbod mogen aansluiten op de

In het in ontwikkeling zijnde Programma Energie Hoofdinfrastructuur (PEH) en het

elektrificatie van de industrie. Er is duidelijkheid nodig of bij stimuleringsmogelijkheid van

mogelijkheid tot het aanwijzen van voorkeursgebieden voor bijvoorbeeld

order voor nieuw aanbod en/of PPA’s.

plaatsvinden.

elektrificatie gekeken wordt naar het aandeel groene elektriciteit in de totale mix, merit

waterstofproductie. Het is daarbij onzeker hoe handhaving op deze voorkeursgebieden kan

Ook de nettarieven hebben invloed op de businesscase voor elektrificatie. Door

Hier zijn echter ook kansen. Er is voor ongeveer 3 GW aan warmte-kracht-koppelingen

Sterke stijging van de nultarieven betekent een negatieve prijsprikkel voor het gebruik van

uitgeschakeld worden. Dit zijn, na ombouw, wellicht goede kandidaten om lokaal de

investeringen in de elektriciteitsnetten, zullen de nettarieven naar verwachting stijgen.

elektriciteit. Dat werkt negatief in tegen ander beleid, dat via subsidiëring en regulering het
gebruik van elektriciteit in de industrie aantrekkelijker wil maken.

Een aanzienlijk deel van de elektrificatie van de industrie behoeft baseload, zoals fornuizen

of krakers op hoge temperatuur. Het CO2-vrij maken van het elektriciteitssysteem in 2035 op
basis van intermitterende bronnen raakt daarmee aan de productiemogelijkheden van de
industrie. Afhankelijkheid van intermitterende bronnen, in combinatie met een baseload-

afhankelijke industrie, kan de productiemogelijkheden in Nederland remmen. De snelheid

(WKK’s) beschikbaar bij de industrie, die als gevolg van elektrificatieplannen mogelijk
leveringszekerheid te garanderen met piekcentrales (mede afhankelijk van de

elektriciteitsmarkt). Kernenergie (ofwel via grote centrales, ofwel via Small Modular Reactors
(SMR’s)) zou ook een deel van de baseloadvraag kunnen invullen. Dit is naar verwachting

niet op korte termijn beschikbaar gezien de doorlooptijd van de bouw van grote centrales en
de benodigde doorontwikkeling van SMR’s.

Het Nederlandse elektriciteitssysteem staat bovendien niet los van het Noordwest Europese

van verduurzaming van het elektriciteitssysteem kan daarom niet zonder meer vooruitlopen

elektriciteitssysteem. Het is nodig om te bezien hoe de internationale balancering middels

hand te gaan met de ontwikkeling van baseload en verduurzaming van de industrie. De

aanvullende import/export van elektriciteit of moleculen nodig is en wat hier qua

op verduurzaming van de industrie. Verduurzaming van de elektriciteitssector dient hand in

beschikbaarheid van piekvermogen is daarmee essentieel, maar die kent op dit moment nog
onzekerheden.

101

<Inhoudsopgave

Expertteam Energiesysteem 2050. (2023). Energie door perspectief: rechtvaardig, robuust en duurzaam
naar 2050, p. 46.

import en export er in een jaar uit ziet, wat de invloed is op invulling van de vraag en prijs, of
infrastructuur voor nodig is.

102

Kamerstuk 33561, nr. 52.

69

Concept Nationaal plan energiesysteem

Werkdocument C - Transitiepaden gebruikssectoren

Ook behoeft elektrificatie voldoende en tijdige infrastructuur. Voor de binnenlandse

verbouwing en afwachting van aansluiting kost immers geld. Die garantie kan pas gegeven

richting 2035 het onshore net verzwaard is, bijvoorbeeld via tijdige upgrade naar of aanleg

elektriciteit (en daarmee een bepaalde elektriciteitsprijs), kan echter op zijn beurt weer leiden

industrie kan wind op zee slechts een beperkt deel van het jaar elektriciteit leveren, totdat

van 380kV/150kV stations en andere verbindingen, zon-PV een gedeelte van de vraag kan
invullen, of de Delta Rhine Corridor stroom kan transporteren vanaf de kust. Tot die tijd

worden na aanbesteding van een windpark. Onzekerheid over afname van de hernieuwbare
tot terughoudendheid bij aanbieders om zich in te schrijven op wind op zee-tenders.

speelt de eerdergenoemde vraag in hoeverre elektrificatie gestimuleerd kan worden, terwijl

Door proactief infrastructuur aan te leggen hebben de clusters een groot

kan worden. Daarbij is er behoefte aan eenduidige, versnellende basis voor stimulering van

geval van energie-infrastructuur) ook zijn eigen vraag kan creëren.

er nog niet voldoende hernieuwbaar aanbod naar de betreffende locatie getransporteerd
elektrificatie van de industrie. Er is duidelijkheid nodig of bij stimuleringsmogelijkheid van
elektrificatie gekeken wordt naar het aandeel groene elektriciteit in de totale mix, merit
order voor nieuw aanbod en/of PPA’s.

Verder speelt de verwachte uitvoeringscapaciteit bij netbeheerders voor verzwaring en

aansluiting een belangrijke rol bij investeringsbeslissingen in elektrificatie. Het kabinet werkt
onder andere met het Actieplan groene en digitale banen en het Landelijk Actieprogramma

Netcongestie 103 aan de beschikbaarheid van voldoende uitvoerende kracht in de

energietransitie.

Daarnaast spelen voor elektrificatie van de industrie voor wat betreft infrastructuur ook
lokaal onzekerheden. Voor individuele aansluitingen geldt het ‘first come first serve’-

principe, waarmee een aansluiting op zich kan laten wachten. Verzwaring van het net of

aanlanding in een industriecluster is dus nog geen garantie op daadwerkelijke aansluiting.
Daarnaast zijn tijdige on-site aanpassingen nodig voor de aansluiting, wat afhankelijk is

vergunningverlening. Het kabinet werkt aan de hand van het Landelijk Actieprogramma

Netcongestie aan maatregelen om deze onzekerheden terug te dringen.

Tot slot kunnen genoemde onzekerheden op lokaal niveau tot een coördinatievraagstuk
leiden. Onzekerheid over afname door de industrie kan leiden tot onzekerheid over

concurrentievoordeel om nieuwe activiteiten aan te trekken. Hier geldt dat aanbod (in dit

Waterstof

Bij de verduurzaming van industriële processen door de inzet van waterstof spelen een
aantal onzekerheden omtrent de benodigde hernieuwbare elektriciteit, infrastructuur,

prijsontwikkeling, veiligheid, certificering, innovatie, maatschappelijke acceptatie en human
capital.

Voor de productie van hernieuwbare waterstof is veel hernieuwbare elektriciteit nodig. De

verhoogde ambities voor wind op zee, met inbegrip van waterstofproductie op zee, voorzien
in deze behoefte. Belangrijk is dat deze ambities in samenwerking met belanghebbenden

worden gerealiseerd met zowel oog voor andere gebruikers en functies van de Noordzee als
andere verduurzamingsopties in industrie, mobiliteitssector, gebouwde omgeving en

landbouw die ook een beroep doen op hernieuwbare elektriciteit. Ook speelt de prijs van
elektriciteit ten opzichte van derde landen een grote rol.

In sommige gevallen spelen bij waterstof vergelijkbare coördinatieproblemen rond

infrastructuur als bij elektrificatie. Zo kan onzekerheid over een vergunningstraject leiden tot
beperkte vraagarticulatie, terwijl die nodig is voor aanleg. Voorts ondervindt realisatie van
CO2-infrastructuur, benodigd voor de productie van koolstofarme waterstof, vertraging.

voldoende aanbod van hernieuwbare elektriciteit. Bedrijven nemen namelijk veelal pas een

Ook spelen hier (net als bij elektrificatie) onzekerheden rond prijsontwikkeling en

duurzame energie op een gegarandeerd tijdstip. Elke minuut productiebeperking voor

aanbod van hernieuwbare elektriciteit (in verband met de staatssteunkaders), effect van

investeringsbeslissing bij zekerheid van aansluiting op wind op zee en/of een PPA voor

103

<Inhoudsopgave

financiering; zoals de mate waarin waterstofproductie gestimuleerd kan worden bij beperkt

Kenmerk 2022D55676, Bijlage bij Kamerstuk 29023, nr. 385.

70

Concept Nationaal plan energiesysteem

netaanlegkosten (nettarieven) en internationale prijsontwikkelingen. Daarnaast is er in

bepaalde situaties sprake van dubbele energiebelasting, bijvoorbeeld bij doorleveren van
raffinaderijgas aan derde partijen voor waterstofproductie en teruglevering aan de

Werkdocument C - Transitiepaden gebruikssectoren

De (ruimtelijke) impact van waterstof wordt op termijn steeds duidelijker door de groeiende

rol van waterstof. Diverse ruimtelijke programma’s houden rekening met het benodigde

raffinaderij.

ruimtebeslag voor hernieuwbare en koolstofarme waterstof. Voor het maatschappelijk

De opschaling van waterstof brengt verder nieuwe situaties en bijbehorende

uiteindelijke ruimtelijke inpassing cruciaal. Daarnaast moet richting het bredere publiek

veiligheidsrisico’s met zich mee. Het veiligheidsvraagstuk raakt alle sectoren. Vanuit het Rijk
is er inmiddels een generieke set met uitgangspunten voor het omgaan met veiligheid rond
de energietransitie. Deze worden uitgewerkt in een serie richtsnoeren voor

draagvlak is goed omgevingsmanagement en het zoeken naar meekoppelkansen bij de
duidelijk worden gemaakt waarom waterstof een essentiële energiedrager en grondstof is
binnen het toekomstige klimaatneutrale energie- en grondstoffensysteem.

waterstofveiligheid gericht op gasvormige waterstof. Voorts worden richtsnoeren

Zonder voldoende en goed gekwalificeerd personeel komt de opschaling van waterstof in

transport). Ook is van belang dat vergunningverleners en handhavers over voldoende

het opleiden van mensen die bijvoorbeeld elektrolysers en installaties kunnen bouwen en

ontwikkeld voor een veilige bedrijfsvoering met ammoniak (onder meer op- en overslag,

Nederland niet snel genoeg en veilig van de grond. Daarom moet er worden geïnvesteerd in

veiligheidskennis beschikken voor de uitvoering van hun taken.

veilig weten om te gaan met waterstof en waterstofdragers. Deze vaklieden zijn er nu nog te

Om aan te tonen dat aan de Europese criteria voor hernieuwbare waterstof wordt voldaan,

onderwijs, overheid en bedrijfsleven. Binnen de Topsector Energie en GroenvermogenNL is

moet certificering worden gebruikt. Dit geldt voor zowel in EU geproduceerde waterstof als

voor geïmporteerde waterstof. Op basis van conceptregelgeving zijn eind 2022 onder
coördinatie van de Rijksdienst voor Ondernemend Nederland (RVO) certificatiepilots

uitgevoerd. Daarbij zijn certificatieschema’s gebruikt die reeds door de Europese Commissie
zijn erkend om de duurzaamheid van biobrandstoffen aan te tonen. Zodra de definitieve

regelgeving is vastgesteld, kunnen deze en andere certificatieschema’s erkend worden door
de Europese Commissie. Het is op voorhand niet te zeggen hoeveel tijd de Europese

weinig, zeker waar het technisch geschoold personeel betreft. Hier is een rol weggelegd voor
de human capital-agenda een van de aandachtspunten. Ook bij vergunningverlening
behoort voldoende capaciteit te zijn.
Carbon Capture and Storage (CCS)

De mate waarin de industrie kan inzetten op CCS is afhankelijk van de tijdige

beschikbaarheid van CO2-infrastructuur, met name van de projecten Aramis en Porthos. De

ontwikkeling van CO2-infrastructuur is uitdagend, aangezien het gaat om grote complexe

Commissie hiervoor nodig heeft. Ook certificatie-instellingen moeten een positieve

projecten met meerdere stakeholders, wederzijdse afhankelijkheden en meerdere

Missiegedreven innovatie is noodzakelijk voor de realisatie van succesvolle waterstofketens.

Daarnaast ontbreken marktprikkels om in een vroeg stadium te starten met de ontwikkeling

niet, moeten nog worden geoptimaliseerd en opgeschaald, zijn nog niet marktrijp of zijn nog

De ontwikkelingstrajecten zijn doorgaans langer dan voor CO2-afvang, waardoor het risico

beoordeling ontvangen voordat zij mogen certificeren.

Veel producten en diensten die onderdeel van de waterstofmarkt (gaan) zijn, bestaan nog

te duur. Innovatie betreft (de integratie van) technologie, economie, ecologie, sociologie,

benodigde vergunningen.

van lege gasvelden en aquifers (ondergrondse zouthoudende waterlagen) voor CO2-opslag.
ontstaat dat CO2-opslag niet tijdig beschikbaar komt. Om die reden is extra financiering

beleid en human capital. Ondersteuning is nodig op alle niveaus van technisch gereedheid

beschikbaar gesteld voor Energie Beheer Nederland (EBN) van € 45 miljoen voor deelname

experimentele ontwikkeling, pilots en demonstratie. Voorts bevordert normering ook

risico’s van dit proces.

(Technology Readiness Levels, TRL’s). Van fundamenteel en toegepast onderzoek tot

innovatie.

<Inhoudsopgave

aan de eerste onderzoeksfase van opslaglocaties ter versnelling en het terugbrengen van

71

Concept Nationaal plan energiesysteem

(Rest)warmte

Voor benutting van het potentieel aan restwarmte-aanbod vanuit de industrie is voldoende
informatie nodig voor industriële partijen over potentiële restwarmtebronnen

Werkdocument C - Transitiepaden gebruikssectoren

opschaling. In de kamerbrief over het duurzaamheidskader biogrondstoffen is deze lijn
overgenomen. 104

(temperatuur, debiet en soort). Daarnaast betreffen warmtenetten vaak grotere

Het succes van het biobrandstoffenbeleid (CO2-reductie, investeringen in Nederland) is met

warmtenetten om te zorgen voor voldoende invoeding en afname, ook bij fluctuaties door

voorjaarsbesluitvorming Klimaat voorgesteld om een nationale bijmengverplichting van

samenwerkingsverbanden tussen meerdere partijen. Dit vraagt stevige governance van

verduurzaming (bijvoorbeeld door isolatie in de gebouwde omgeving of verbetering van
energie-efficiëntie in de industrie).

Daarnaast hebben potentiële aanbieders van restwarmte behoefte aan incentives voor het

het juiste beleid ook te realiseren voor de chemische industrie. Het kabinet heeft in de

duurzame kunststoffen vanaf 2027 te ontwikkelen, in lijn met, maar vooruitlopend op,
Europees beleid. Dit zal een extra vraag genereren voor duurzame biogrondstoffen en
recyclaat.

leveren van restwarmte aan gebouwde omgeving. Op dit moment levert de CO2-reductie

Het huidige kabinetsbeleid is gericht op verduurzaming van bestaande assets. Het faciliteert

levert. Ook lopen partijen aan tegen hoge investeringskosten voor industriële

disruptieve technologieën kan helpen de toepassing van biogrondstoffen te vergroten voor

binnen de gebouwde omgeving geen voordeel op voor de industrie die de restwarmte
restwarmtenetten.

Binnen de SDE++ is de uitkoppeling van industriële restwarmte opgenomen. Verruiming van

daarmee grote bedrijven. Aanvullend beleid gericht op opbouw en opschaling van

2030. Het kabinet werkt met verschillende innovatieregelingen aan het ontsluiten van dit

potentieel.

de mogelijkheden kan in kaart gebracht worden. Hiervoor is een minimaal thermisch

Specifiek voordeel van biogrondstoffen is dat de biotische CO2 is onttrokken aan de

collectieve warmtevoorziening is een ophaalrecht voor restwarmte voorzien.

dat er netto bij gebruik bijvoorbeeld in de bouw over de hele keten CO2 wordt onttrokken

vermogen van 2 MWth nodig en is stoom uitgesloten. In de herziening van de Wet

Biogrondstoffen

atmosfeer. Biogrondstoffen zijn een kansrijke route voor negatieve emissies. Dat betekent

aan de atmosfeer en wordt vastgelegd in nuttige toepassingen. De stimulering en

waardering van deze zogenaamde negatieve emissies wordt verbeterd. Daarnaast is de CO2-

Een belangrijk knelpunt in de toepassing van biogrondstoffen in de industrie is de lage prijs

reductie van gebruik van biogrondstoffen voor bioplastics onderbelicht. De inzet van

internationale marktrealiteit zijn er op dit moment onvoldoende prikkels voor de industrie

afvalverbranding en kan met biobrandstoffen ook CO2 opslaan in bijvoorbeeld bioplastic

van ruwe olie, in de kunststoffenmarkt een overaanbod van virgin kunststoffen. Gegeven die
om de omschakeling naar hernieuwbare koolstof te maken. De beprijzing van fossiele CO2-

emissies via ETS en de nationale CO2-heffing maken gebruik van fossiele grondstoffen na
2030 duurder en biogrondstoffen competitiever.

De SER adviseerde in 2020 om biogrondstoffen met prioriteit in te zetten als grondstoffen

voor chemicaliën en materialen, en fors en met extra urgentie in te zetten op de opbouw en

104

<Inhoudsopgave

duurzame kunststoffen bespaart de productie van nafta, vermindert de emissie bij
bouwmaterialen. Elke ton duurzame kunststof bespaart daarmee 2 ton CO2.

Recycling

Voor benutting van het potentieel aan recycling in de industrie spelen twee onzekerheden.
Ten eerste is er nog geen duidelijkheid over de definitie van de massabalans-regels die

gehanteerd zullen worden (op Europees niveau en eventueel al eerder op nationaal niveau,
bijvoorbeeld IBO-fiche nationale recyclaatnorm). Deze regels bepalen op welke wijze

Kamerstuk 32813, nr. 617.

72

Concept Nationaal plan energiesysteem

Werkdocument C - Transitiepaden gebruikssectoren

ingaande plasticafvalstromen mogen worden toegerekend aan de uitgaande

Het huidige nationale beleid focust voornamelijk op gebruik in de tuinbouw (usage) en

(plastic)stromen. Dit speelt met name bij pyrolyse, een vorm van thermochemische

minder op de nieuwere technologieën (utilization) die nog in ontwikkeling zijn. Dit kan

precieze uitwerking van deze regels is van groot belang voor de business case van industriële

Internationaal wordt levering aan glastuinbouw, frisdrankenindustrie en dergelijke niet als

recycling, en bijvoorbeeld niet bij mechanische recycling, dissolutie en depolymerisatie. De

partijen: de grondstof wordt duurder, maar de markt betaalt alleen hogere prijzen voor dat
deel van het product dat officieel ‘gerecycled’ heet.

Bedrijven ervaren daarnaast onduidelijkheid ten aanzien van de beoordeling van en de

handhaving bij de einde-afvalstatus voor recyclingproducten, bijvoorbeeld pyrolyse-olie. Dit
zorgt voor onzekerheid over de potentiële toepassingsmogelijkheden en daarmee

afzetzekerheid. Een gevolg is onzekerheid over investeringen. Dit wordt door veel geplande
chemischerecycling-projecten gezien als een belangrijk knelpunt in het realiseren van de
plannen.

In alle gevallen van recycling geldt dat de logistiek rond inzameling een belangrijke uitdaging
vormt. Naarmate recycling specifiekere product- en materiaalstromen betreft, is de logistiek
complexer en zijn er minder schaalvoordelen.

105

Carbon Capture and Utilisation or Usage (CCU)

zorgen voor maatschappelijke onduidelijkheid over wat wordt verstaan onder CCU.
CCU gezien.

Het uitvoeren van een levenscyclusanalyse (LCA) is cruciaal. Veel technologieën vergen forse
input van energie en/of waterstof; en de duurzaamheid van deze input is vaak

doorslaggevend voor het klimaateffect. Met de huidige elektriciteitsmix in het Nederlandse

systeem leidt implementatie van energie-intensieve varianten van CCU tot een toename van
CO2-emissies in de keten. In opdracht van de EU is een richtlijn voor LCA-analyse

ontwikkeld. 106 Maar er is geen versnelde/vereenvoudigde analyse methodiek beschikbaar
waarmee snel de milieueffecten vast te stellen zijn.

De potentiële besparing binnen de gehele keten (ook internationaal) blijft veelal

onderbelicht. Het sturen op reductie van scope 1-emissies zorgt voor een impuls om

projecten voor directe uitstootreductie te ontwikkelen, zonder oog te hebben voor de

verdere keteneffecten. Er is ook behoefte aan stimulans voor deze ketenprojecten en voor

waardering van de daarmee gepaarde emissiereductie.

Voor de inzet van CCU door de Nederlandse industrie spelen een aantal randvoorwaarden.

Procesefficiency

wel ontwikkelingen

termijn (2025) door de inzet van vijftien technologieën circa 3 Mt reductie valt te realiseren

Zowel Europees als nationaal is er nog geen specifiek beleid voor CCU. Binnen Europa zijn er
- In 2023 komt er een Europese strategische visie op CCU

- CCU is mogelijk in het ETS na de Fit for 55 herziening. De delegated act met specifieke
regels wordt uitgewerkt in 2023.

- Er is een concept Carbon Removal Certification Framework naar buiten gebracht, waar
CCU ook een rol in heeft, hoewel veel specificaties nog uitgewerkt moeten worden.

105
106

<Inhoudsopgave

TNO. (2022). Een klimaatneutraal energiesysteem voor Nederland.
European Commission, Directorate-General for Energy, Ramirez Ramirez, A., El Khamlichi, A., & Markowz,
G. (2022). LCA4CCU – Guidelines for life cycle assessment of carbon capture and utilisation, Publications
Office of the European Union. https://data.europa.eu/doi/10.2833/161308

Op basis van het rapport Project 6-25 Technology Validation 107 is te concluderen dat op korte
(scope 1 en 2). Er spelen een aantal onzekerheden bij het daadwerkelijk realiseren van deze
reductie.

Ervaring uit onder andere de energieconvenanten leert dat vooral energie-

efficiencymaatregelen, ondanks dat ze zich terugverdienen, vaak moeilijk tot implementatie
komen. Een reeks van knelpunten ligt hieraan ten grondslag. Daarnaast is het onderwerp
procesefficiency lastig in te passen in de huidige subsidie-instrumenten.

107

PDC & Royal HaskoningDHV. (2020). Project 6-25 Technology Validation.

73

Concept Nationaal plan energiesysteem

Werkdocument C - Transitiepaden gebruikssectoren

Flexibilisering

transitieroute voor de industrie te definiëren. Verduurzamingsroutes binnen de geschapen

op hoge temperatuur. Deze processen zijn alleen tegen zeer hoge kosten flexibel te

De Routekaart Verduurzaming Industrie brengt relevante besluitvormingsmomenten

Een aanzienlijk deel van de industriële elektrificatie betreft baseload, zoals fornuizen/krakers

maken.

108

Dit komt onder andere door hoge CAPEX, dus investering in grotere

productiecapaciteit dan direct nodig om flexibel te kunnen switchen, en door kosten voor

randvoorwaarden verschillen per industrie, per cluster en per bedrijf. 110

richting 2040 binnen de (rijks)overheid (beleidstrajecten en infrastructuurprojecten) en de
industrie (investeringsbeslisslingen) in kaart. Doel hiervan is om meer zekerheid te bieden

vaker afkoelen of opwarmen van een installatie. Dit betekent tevens een verlies aan

aan publieke en private partijen die willen investeren. Voor de zomer van 2023 zal het

daarmee ten koste gaan van sturen op energiebesparing.

randvoorwaarden en private investeringsbeslissingen ontstaat een steeds duidelijker beeld

procesefficiency. Sturen op flexibilisering (inclusief benodigde overdimensionering) kan

Daarnaast is er voor industriële partijen niet altijd voldoende zicht op flexibiliteitsopties die
zij zouden kunnen bieden en het verdienvermogen dat daarmee gepaard kan gaan. Via het

innovatie-instrumentarium werkt het kabinet aan nieuwe toepassingen om hier beter zicht

op te kunnen realiseren. De Energy Outlook bekrachtigt de noodzaak van zicht op het

kabinet de Routekaart Verduurzaming Industrie aan de Kamer aanbieden. Met deze
van de transitieroute die de industrie zal afleggen.

Huidige beleidsdoelstellingen verduurzaming industrie

- In het Klimaatakkoord is afgesproken dat de industrie de jaarlijkse CO2-uitstoot in 2030

heeft verminderd met 14,3 Mt CO2. In het coalitieakkoord is afgesproken om die opgave

flexpotentieel. 109

3.5.

met 4 Mt te verhogen. Met maatwerkafspraken is de ambitie om in 2030 1 tot 1,9 Mt extra
CO2-reductie te behalen. In het kader van stikstofreductie is er een indicatief NOx-

Transitieroutes

Het kabinet heeft in het coalitieakkoord een ambitieus doel gesteld voor verduurzaming van
de industrie. Om dit doel te bereiken wil het kabinet bedrijven zo veel mogelijk laten

investeren in verduurzaming in Nederland, in plaats van elders: liever groen hier dan grijs

emissiereductiedoel vastgesteld voor de sector industrie van 38% in 2030 ten opzichte van
2019. 111

- In het Klimaatakkoord is afgesproken om te streven naar 3 tot 4 GW aan

elektrolysecapaciteit in 2030 ten behoeve van productie van hernieuwbare waterstof. Het

elders. Met het NPVI werkt het kabinet aan de randvoorwaarden voor verduurzaming van de

industrie (infrastructuur, subsidies, normering en dergelijke). De nieuwe stuurgroep NPVI zal
coördinatieproblemen en knelpunten bespreken en knopen doorhakken.

Deze randvoorwaarden geven de industrie een duidelijk handelingsperspectief op korte en

kabinet streeft naar 8 GW elektrolysecapaciteit in 2032 (met inbegrip van 500 MW aan
waterstofproductie op zee).

- In de herschikking van de Energy Efficiency Directive (EED) is een hoofddoel afgesproken

van 11,7% reductie van het energiegebruik in de Europese Unie in 2030. Dit is ten opzichte

lange termijn, zodat duurzame investeringen in Nederland landen. Het kabinet ziet dat alle

van prognoses van het energiegebruik voor 2030 uit het EU-referentiescenario uit 2020.

sectoren in de basisindustrie een goede uitgangspositie hebben om hier te verduurzamen.

Het doel is op EU-niveau bindend voor finaal energiegebruik en indicatief voor primair

Het kabinet maakt dus geen keuzes of bedrijven of sectoren toekomst hebben in Nederland.
Het is aan bedrijven om zelf keuzes te maken binnen hun verduurzamings- of

vestigingsstrategie. Bovendien zijn transitieroutes, zeker als investeringen later in de tijd

worden gemaakt, aan verandering onderhevig. Daarmee is niet op voorhand één
108

<Inhoudsopgave

DNV GL (2020). De mogelijke bijdrage van industriële vraagrespons aan leveringszekerheid.
https://www.dnv.nl/Publications/de-mogelijke-bijdrage-van-industriele-vraagrespons-aanleveringszekerheid-190655

energiegebruik. De nationale bijdrages voor primair en finaal energiegebruik zijn
indicatief. De streefwaarden per sector in Nederland worden uitgewerkt.

- In het NPCE is de ambitie geformuleerd om in 2050 klimaatneutraal, fossielvrij en circulair
te zijn. Circulair zijn betekent dat in ieder geval het grondstoffengebruik voor de

109

110
111

Expertteam Energiesysteem 2050. (2023). Energie door perspectief: rechtvaardig, robuust en duurzaam
naar 2050, p. 47.
Kamerstuk 29826, nr. 176, p. 14.
Kamerstuk 34682, nr. 114.

74

Concept Nationaal plan energiesysteem

Werkdocument C - Transitiepaden gebruikssectoren

Nederlandse productie en consumptie zodanig wordt teruggebracht dat het binnen de

om enerzijds strategische industrie te behouden en te vergroenen, en anderzijds nieuwe

valt.

De onderzoeken van BCG en Guidehouse samen maken drie dingen duidelijk.

planetaire grenzen en de daaruit volgende ‘veilige operationele ruimte’ voor Nederland
- In 2030 wil het kabinet 500.000 woningen aangesloten hebben op restwarmte

(Beleidsprogramma versnelling verduurzaming gebouwde omgeving, juni 2022) (zie ook

duurzame industrie aan te trekken. 113

- Binnen de ontwikkelpaden voor alle vier de sectoren zijn binnen de Nederlandse energieintensieve industrie mogelijkheden voor Nederlandse bedrijven om te kunnen

werkdocument C, hoofdstuk 1 in dit concept-NPE).

verduurzamen. Daarmee in samenhang is ook voor alle vijf de industrieclusters een

- Europese ambitie: in 2030 moet tenminste 20% van de gebruikte koolstof in chemische en

duurzame toekomst te voorzien. Dat is belangrijk, omdat dit betekent dat met de

plasticproducten van duurzame niet-fossiele bronnen komen.

klimaattransitie niet op voorhand afscheid genomen hoeft te worden van hele

- Europees doel: in 2030 moet jaarlijks 5 Mt CO2 worden verwijderd uit de atmosfeer en

bedrijfstakken of clusters, al kunnen individuele bedrijven alsnog besluiten dat zij niet in

Nederland blijven of hun productie hier matigen. Ook betekent dit niet per se dat transitie

permanent opgeslagen met behulp van koploperprojecten.

van de gehele huidige industrie mogelijk is in Nederland; de vraag wat inpasbaar is in het

- Het Nederlandse doel, zoals opgenomen in de Roadmap Chemische Recycling Kunststof

energiesysteem van de toekomst zal mede door technologische vooruitgang voortdurend

2030 NL, is om in 2030 10% van de Nederlandse reguliere kunststofproductie te vervangen

beantwoord moeten worden. Maar vanuit het toekomstperspectief van de industrie is er

door kunststofproductie op basis van recyclaat uit chemische recycling.

- Europees doel vastgelegd in wetgeving: 50% recycling van plasticverpakkingen in 2025.

- Er wordt in Nederland gewerkt aan een verplichting dat in 2030 in alle plasticproducten die
in Nederland voor de Nederlandse markt worden geproduceerd 25-30% plasticrecyclaat
of biogebaseerd plastic wordt toegepast.

3.6.

Sturing

geen reden voor de overheid om op voorhand een cluster of een sector uit te sluiten.

- Er is op korte termijn een pakket maatregelen nodig dat past in alle ontwikkelpaden (no-

regret). Een deel daarvan is de afgelopen maanden al omgezet in beleid, zie hoofdstuk 3.7

en bijlage 2.

- In deze kabinetsperiode moeten een aantal keuzes gemaakt worden, zowel publiek als

privaat, welke bepalend zijn voor de richting waarin partijen verder moeten werken aan de
klimaat- en energietransitie.

De beschikbaarheid van voldoende groene energie, herbruikbare grondstoffen (met name
koolstof) en bijbehorende infrastructuur is cruciaal voor de transformatie van de industrie.

Dit kan niet overal tegelijk mogelijk gemaakt worden. Daarom kiest het kabinet ervoor om

De no-regret-maatregelen en keuzes die nog afweging vergen zullen worden geagendeerd

basisindustrieën in Nederland grotendeels zijn gevestigd: (1) Noord-Nederland (Groningen,

stappen zijn gezet om te komen tot de energietransitie en snelle verduurzaming van de

als eerste de infrastructuur aan te pakken in vijf geografische industrieclusters waar de grote
Drenthe), (2) het Noordzeekanaalgebied, (3) Rotterdam-Moerdijk, (4) Zeeland-West-

Brabant en (5) Chemelot (Limburg). 112 Tegelijk wordt voor het zesde cluster een actieplan

in de stuurgroep NPVI. Daarbij benadrukt het Kabinet dat er de afgelopen tijd al heel veel

industrie. In het volgende hoofdstuk staan enkele voorbeelden. 114

opgesteld waarin het handelingsperspectief voor het zesde cluster wordt verkend.

Het kabinet is tot de conclusie gekomen dat de inzet flink verhoogd moet worden om de

ambitie waar te kunnen maken. Besluitvorming én uitvoering moeten sterk versneld worden

112
113

<Inhoudsopgave

Kamerstuk 29826, nr. 176, p. 6.
Kamerstuk 29826, nr. 176, p. 10.

114

Kamerstuk 29826, nr. 176, p. 15.

75

Concept Nationaal plan energiesysteem

3.7.

Werkdocument C - Transitiepaden gebruikssectoren

Uitvoering

deskundigen. Dat kan bijvoorbeeld gaan over de snelheid van vergunningverlening,
kwetsbaarheden in waardeketens of impact op de leefomgeving.

Governance

- Confrontatie van vraag en aanbod. De start voor de confrontatie van vraag en aanbod is

de concrete vraagarticulatie van bedrijven in de genoemde vijf clusters via de CES’en. Een

Nationaal Programma Verduurzaming Industrie (NPVI)

doel van het NPVI is om deze vraag nog concreter en scherper te krijgen. Daarom wordt
ook de uitvoeringsstructuur van de clusters verder versterkt met onder meer een

Besluitvorming én uitvoering moeten sterk versneld worden om enerzijds strategische

clusterregisseur. De industrie en de netbeheerders kunnen deze vraag vervolgens

industrie te behouden en te vergroenen, en anderzijds nieuwe duurzame industrie aan te

matchen met het aanbod in de tijd: is er voldoende aanbod van groene energie, is de

trekken. Daarom lanceert het Kabinet een nieuw overkoepelend programma, het Nationaal

benodigde energie-infrastructuur tijdig gereed, welke clusters hebben wanneer toegang

programma Verduurzaming Industrie (NPVI), met een tweeledig doel.

tot groene energie? Zoals gezegd vindt er binnen NPVI ook een confrontatie plaats met de

- Op korte termijn zo veel mogelijk onduidelijkheden wegnemen over de benodigde

vraag en aanbod van het gehele energiesysteem en alle sectoren. Die kan leiden tot

randvoorwaarden voor verduurzaming, waaronder onzekerheid over voldoende aanbod

nadere afwegingen tussen sectoren en binnen het energiesysteem. Daarnaast wordt met

van groene elektriciteit en waterstof. Daarnaast duidelijkere strategische planvorming

voor 2030 (ook aan private zijde), zodat wederzijds afhankelijke investeringsbeslissingen

decentrale overheden gekeken naar randvoorwaarden: is er bijvoorbeeld voldoende

genomen.

verduurzamingsplannen van bedrijven in clusters waar die confrontatie leidt tot de

fysieke en milieuruimte voor verduurzamingsprojecten? En wat betekent het voor de

van de industrie en andere stakeholders, zoals netbeheerders, synchroon kunnen worden

conclusie dat niet alles kan op het gewenste moment? Is dan nog te voorkomen dat daarin

- Sturen op versnelde realisatie van deze investeringen die leiden tot verduurzaming van
bestaande industrie én vestiging van nieuwe duurzame productiefaciliteiten. Hiertoe
worden regie en gebiedsgerichte uitvoering, inclusief mandaat, op nationaal en
clusterniveau strak georganiseerd. 115

vertraging optreedt?

- Realisatie. Het derde spoor is sturing op realisatie: realisatie van plannen, investeringen en
concrete projecten. Het gaat daarbij zowel om concrete verduurzamingsprojecten bij

bedrijven (binnen de poort) als de daarvoor benodigde energie-infrastructuur (buiten de

poort). De stuurgroep NPVI zit dicht op de praktijk. Ongetwijfeld zullen bij de realisatie van

In de stuurgroep NPVI worden publiek-private belangen samengebracht. Partijen nemen in

plannen en projecten onvoorziene omstandigheden opkomen, en kunnen externe

de stuurgroep samen de verantwoordelijkheid voor de succesvolle uitwerking en uitvoering

van het beleid en de realisatie, inclusief maatschappelijke betrokkenheid. Vanuit hun eigen

factoren (zoals tekorten aan gekwalificeerd personeel) knellend werken. Een ander

werkt langs drie sporen.

ondernemingen zijn regelmatig tientallen nieuwe vergunningen per bedrijf nodig. De

116

voorbeeld is vergunningverlening. Bij verduurzamingsplannen van grote industriële

mandaten stemmen zij inzet op elkaar af middels richtinggevende afspraken. De stuurgroep
117

- Sturing op de benodigde randvoorwaarden voor verduurzaming. Een groot deel van de

doorlooptijden daarvan kunnen een knelpunt vormen in het krappe tijdpad voor het halen
van de doelen voor 2030. In de stuurgroep zal worden bezien op welke manier er tijdig

keuzes loopt mee in de Routekaart Verduurzaming Industrie, die de komende maanden

over aanvragen van bedrijven kan worden besloten. Het doel is om in de stuurgroep dit

wordt opgeleverd en die de inhoudelijke onderlegger voor het NPVI zal zijn. De routekaart

type vraagstukken snel te kunnen escaleren naar het niveau van beslissers.

vormt een leidraad voor de acties in de clusters en voor besluitvorming bij de overheid.

Het NPVI zoekt daarbij nadrukkelijk de verdieping, bijvoorbeeld met behulp van externe
115
116

<Inhoudsopgave

Kamerstuk 29826, nr. 176, p. 10.
Kamerstuk 29826, nr. 176, p. 11.

117

Kamerstuk 29826, nr. 176, p. 12.

76

Concept Nationaal plan energiesysteem

Werkdocument C - Transitiepaden gebruikssectoren

Naast de stuurgroep NPVI zal een platform NPVI worden ingericht, waaraan meer partijen

2030 1 tot 1,9 Mt extra CO2-reductie te behalen, bovenop de (indicatieve) emissiereductie die

het platform kunnen de belangrijkste onderwerpen uit de stuurgroep of aanpalende

het kabinet een stap extra bovenop het Klimaatakkoord. De maatwerkaanpak kent daarmee

invalshoeken worden meegenomen, en wordt breder bekendheid gegeven aan de thema’s

waaronder de SDE++ regeling en de CO2-heffing. Met de maatwerkaanpak wil het kabinet

deel kunnen nemen, waaronder bijvoorbeeld een aantal vertegenwoordigers van NGO’s. In
onderwerpen worden besproken. Via het platform is geborgd dat alle verschillende

en dilemma’s die voorliggen in de stuurgroep. 118
Routekaart Verduurzaming Industrie

De komende maanden wordt er hard gewerkt aan de Routekaart Verduurzaming Industrie.
Deze routekaart moet de leidraad worden voor de uitvoering van het NPVI. En moet een

overzicht bieden van de nog te nemen private en publieke besluiten om te komende tot een
duurzame industrie. Daarbij brengt de routekaart de aan die besluiten gekoppelde

consequenties en dilemma’s in beeld. Naar aanleiding van deze uitgewerkte routekaart kan

het coalitieakkoord op andere manieren al realiseerbaar achtte. Met de maatwerkaanpak zet

een aanvullende doelstelling, maar maakt ook gebruik van het generieke instrumentarium,
grote uitstoters met veel ambitie om die uitstoot te verlagen binnen het redelijke en billijke
helpen nog sneller te verduurzamen en hun impact op de leefomgeving te verminderen.
Daarmee zorgt het kabinet ervoor dat zij blijven investeren in Nederland, versterkt het
kabinet het vestigingsklimaat en behoudt het de duurzame werkgelegenheid voor

Nederland. 120 Via de maatwerkaanpak worden, in aanvulling op de CES’en, de concrete
verduurzamingsambities van grote bedrijven zichtbaar en wordt de vraag richting het

energiesysteem nog concreter. Onlangs is de Kamer geïnformeerd over de voortgang van de
maatwerkaanpak. Hierin noemt het kabinet onder andere de vier Expressions of Principles

de toekomstige energievraag vanuit de energie dus nog scherper in beeld gebracht worden.

(EoP) die zijn ondertekend met Tata Steel Nederland, Dow Benelux, Nobian en OCI.

Cluster Energie Strategieën (CES’en)

partijen maximaal ingezet om deze EoPs verder uit te werken. De komende maanden zet het

De CES’en geven een lijst met projecten vanuit de clusters die de basis vormen voor de

Inmiddels is ook met Shell een EoP gesloten. De komende periode wordt met de betrokken
kabinet zich maximaal in om met bedrijven uit de top 20 industriële uitstoters waar

potentiële MIEK-projecten die prioriteit krijgen en worden versneld. Naast de projecten die

versnelling in CO2-reductie mogelijk is ook tot ondertekening van EoPs te komen. 121

2022 ook projecten rondom warmtenetten, walstroom, transportcorridors en wind op zee.

de klimaatwinst en een duidelijk commitment van industriële partijen. 122

primair voortkomen uit de plannen voor verduurzaming van de industrie, bevat de lijst uit
De MIEK-waardigheid is getoetst aan de hand van de criteria nationaal schaalniveau,

urgentie, toekomstbestendigheid en klimaatwinst. De definitieve MIEK-projecten staan in

Maatwerk kan via de CES’en aanleiding vormen om MIEK-projecten te versnellen, vanwege

Meerjarenprogramma Infrastructuur Energie en Klimaat (MIEK)

het MIEK overzicht 2022. De CES’en worden in 2023 herijkt.

In het MIEK komen de infrastructuurbehoeften van verschillende sectoren bijeen en wordt

Maatwerkafspraken

worden de risicovolle energie-infrastructuurprojecten voor industrie en andere sectoren

119

In het coalitieakkoord is een nieuwe aanpak aangekondigd om de verduurzaming van de

industrie verder te versnellen. Het kabinet biedt de 10 tot 20 grootste industriële uitstoters in
Nederland de mogelijkheid van de zogenaamde maatwerkaanpak. Die aanpak kan

ondersteuning op maat aanbieden voor verduurzaming in Nederland. De ambitie is om in
118
119
120

<Inhoudsopgave

Kamerstuk 29826, nr. 176, p. 11.
Kamerstuk 29826, nr. 155, p. 2.
Kamerstuk 29826, nr. 173, p. 2.

(nogmaals) de link gelegd met verschillende infrastructuurprogramma’s. Binnen het MIEK
vastgesteld en ontwikkeld. Om onzekerheden te reduceren, zijn netbeheerders van het

elektriciteitsnet voortaan verplicht MIEK-projecten op te nemen in hun investeringsplannen.
Vanwege schaarste kunnen netbeheerders niet alle infrastructuurprojecten tijdig realiseren.
Daarom heeft het kabinet onlangs besloten om MIEK-projecten een prioritaire status te
121
122

Kamerstuk 29826, nr. 176, p. 16.
Kamerstuk 29826, nr. 155, p. 3.

77

Concept Nationaal plan energiesysteem

Werkdocument C - Transitiepaden gebruikssectoren

geven. In het MIEK is ook aandacht voor verbindingen met buurlanden, zoals de Delta Rhine

2023 vanuit NPVI inzicht te hebben in waar en wanneer (tijd en locatie) welke hoeveelheden

de zes CES’en binnen het MIEK om het kip-eiprobleem tussen industrie en netbeheerders

programma VAWOZ 2031-2040 en een langetermijnprogrammering voor aanlandingen

Corridor. De stuurgroep NPVI neemt meer regie op de vraagarticulatie en ontwikkeling van

aan te pakken. Zo gaat de stuurgroep NPVI met de industrieclusters en in samenhang met de
maatwerkaanpak, de toekomstige energiebehoefte beter in kaart brengen en helpen de
onzekerheden van de verduurzamingsplannen te reduceren. Hierdoor hebben

netbeheerders meer zekerheid over de benodigde infrastructuur en kunnen ze nog beter
vooruit programmeren.

123

elektronen, moleculen en elektrolysers nodig zijn vanuit de industrie. Begin 2025 worden het
voor de periode 2031-2040 vastgesteld. Hiermee samenhangend zullen besluiten over
achterliggende energie-infrastructuur op land worden genomen. 125

Andere programma’s voor het energiesysteem

Daarnaast levert het NPVI inzichten die een rol kunnen spelen bij andere

beleidsprogramma’s over het energiesysteem. Deze zijn van groot belang als

Programma Energie Hoofdinfrastructuur (PEH)

Met het Programma Energie Hoofdinfrastructuur (PEH) wordt er gewerkt aan de ruimtelijke

randvoorwaarde voor het verduurzamen van de industrie.

planning van nationale energie-infrastructuur (op het gebied van transport, conversie en

Prioriteringskader Netinvesteringen

het ruimtelijk domein. Hierin is onder andere aandacht voor het gegeven dat met name

de volgorde van uitbreidingen van het elektriciteitsnet. Hierbij krijgen projecten van

opslag) op land, met als tijdshorizon 2050 en in goede afweging met de andere opgaven in
rondom industriële clusters en aanlandpunten van wind op zee grote extra ruimteclaims

voor nationale energie-infrastructuur worden voorzien. Hiermee vormt het PEH tevens het

kader voor de projecten van nationaal belang waarvoor het Rijk zelf de ruimtelijke inpassing

Met het prioriteringskader neemt het kabinet vanaf het Investeringsplan 2024 meer regie op
nationaal en provinciaal belang via het MIEK een prioritaire status. De belangrijkste
netverzwaringen voor de vijf industrieclusters worden hierin meegenomen. 126

verzorgt met behulp van de Rijkscoördinatieregeling. Dit vraagt om extra zorgvuldige

Landelijk Actieprogramma Netcongestie

te kijken naar ontwikkelingen daarbinnen. Dat doen we bijvoorbeeld door bij de keuzes over

transportcapaciteit op het elektriciteitsnet. Om ervoor te zorgen dat er meer

omgang met de bestaande ruimte binnen industriële clusters en om met meer samenhang

(elektrische) aanlanding in het programma Verkenning Aanlanding Wind Op Zee 2031-2040
ook direct te kijken naar benodigde ruimte voor elektrolyse. Ook is dit onderwerp van de
overleggen met provincies die onder leiding van de minister voor Volkshuisvesting en
Ruimtelijke Ordening over provinciale ruimtelijke arrangementen worden gevoerd.

124

Programma Verkenning Aanlanding Wind op Zee (VAWOZ)

De programma’s Verbindingen Aanlanding Wind Op Zee (VAWOZ 2031-2040) en Aanlanding
Wind Op Zee Eemshaven onderzoeken kansrijke aanlandingsmogelijkheden van wind op

De verduurzaming van het energiesysteem leidt tot een forse toename van de vraag naar
transportcapaciteit beschikbaar komt en de beschikbare capaciteit efficiënter gebruikt

wordt, is het Landelijk Actieprogramma Netcongestie opgesteld. 127 Dit actieprogramma
werkt aan drie sporen.

- Sneller bouwen en realiseren van netuitbreidingen.

- Sterker sturen op betere benutting van het net door de capaciteit op het elektriciteitsnet
optimaal te gebruiken.

- Vergroten van flexibele capaciteit door industrie en bedrijfsleven.

zee tot en met 2040, met doorkijk naar 2050. Daarvoor is van belang om in de zomer van
123
124
125

<Inhoudsopgave

Kamerstuk 29826, nr. 176, p. 17.
Kamerstuk 29826, nr. 176, p. 32.
Kamerstuk 29826, nr. 176, p. 17.

126
127

Kamerstuk 29826, nr. 176, p. 31.
Kenmerk 2022D55676, Bijlage bij Kamerstuk 29023, nr. 385.

78

Concept Nationaal plan energiesysteem

Werkdocument C - Transitiepaden gebruikssectoren

De industrie en het bedrijfsleven spelen een grote rol in het vergroten van beschikbare

ondernemersklimaat voor onze bedrijven en zorgt voor een concurrentievoordeel ten

belangrijke stap vooruit voor het energiesysteem. Tegelijkertijd biedt het kansen aan

vestigingsklimaat voor nieuwe bedrijven. Energiebesparing wordt in Nederland bij de

flexibiliteit. Als het lukt om flexibele capaciteit optimaal te benutten, dan is dit een

bedrijven en de industrie. Het aanbieden van flexibele capaciteit zorgt bovendien voor lagere
energiekosten en biedt mogelijkheden voor de ontwikkeling en uitrol van innovatieve en

opzichte van bedrijven in andere landen. Nederland biedt hierdoor ook een aantrekkelijk

industrie op verschillende manieren gestimuleerd.

slimme oplossingen. 128

Zo zijn er verschillende subsidieregelingen die in 2023 worden geïntensiveerd om

Beleidsinstrumenten

Daarnaast wordt de energiebesparingsplicht in 2023 aangescherpt. De

Hierna volgt een korte toelichting op de laatste stand van zaken van een aantal programma’s
en instrumenten die bijdragen aan de verduurzaming van de industrie, zoals tevens vermeld

in bijlage 2 van de Kamerbrief ‘Een nationaal programma voor versnelde verduurzaming van
de industrie’.

129

CO2-heffing

Het in 2023 geldende tarief van de CO2-heffing is € 55,94. Dit tarief geldt als minimumprijs,
wat betekent dat de termijnkoers van het EU ETS er nog vanaf gehaald wordt om het
effectieve tarief te berekenen. De termijnkoers van het EU ETS is € 73,27. Voor ETS-

installaties komt de te betalen heffing over 2023 daarmee te liggen op € 0. Voor niet-ETS

bedrijven wordt de termijnkoers van het EU ETS niet in mindering gebracht en komt de te

betalen heffing over 2023 te liggen op € 55,94. In de zomer van 2022 gaf het PBL aan dat het

tarief van de heffing in 2030 waarschijnlijk niet voldoende zal zijn om het beoogde

opgehoogde doel van 2030 te behalen. In de huidige planning, zoals aangekondigd in het

investeringen in energiebesparing te versnellen, zoals VEKI, DEI+, EIA en MIA/VAMIL.
energiebesparingsplicht verplicht bedrijven en instellingen met een energiegebruik vanaf

50.000 kWh elektriciteit of 25.000 m³ aardgasequivalent alle mogelijke energiebesparende

maatregelen met een terugverdientijd van vijf jaar of minder te treffen. De wijzigingen die uit
de aanscherping volgen zijn door de minister voor Klimaat en Energie uiteengezet in de
Kamerbrief van 4 juli 2022. 130 Er worden meer maatregelen verplicht omdat, naast

energiebesparende maatregelen, ook maatregelen voor de productie van hernieuwbare

energie en maatregelen voor het vervangen van een energiedrager verplicht worden, mits de
maatregelen CO2 reduceren en een terugverdientijd van vijf jaar of minder hebben. Verder

wordt de doelgroep uitgebreid naar bedrijven of instellingen die vergunningplichtig zijn, die
deelnemen aan het Europese emissiehandelssysteem of die deelnemen aan het systeem

kostenverevening reductie CO2-emissies glastuinbouw. Bedrijven en instellingen die onder

de energiebesparingsplicht vallen, moeten uiterlijk op 1 december 2023 rapporteren over de
maatregelen ter verduurzaming van het energiegebruik.

coalitieakkoord, staat een evaluatie van de heffing in 2024, waar het tarief van de heffing ook

Voor grote energiegebruikers, waarbij het energiegebruik van de milieubelastende activiteit

Negatieve emissies zijn momenteel niet ondergebracht in de systematiek van de CO2-

aardgasequivalenten, wordt een onderzoeksplicht geïntroduceerd. Deze verplichting houdt

wordt beoordeeld.

heffing. Er wordt bezien of en hoe dit wel zou kunnen plaatsvinden.
Energiebesparing

Energiebesparing zorgt voor een lagere energierekening, minder afhankelijkheid van derde
landen en verbeterde leveringszekerheid. Dit is essentieel voor een stabiel
128
129

<Inhoudsopgave

Kamerstuk 29826, nr. 176, p. 32.
Kamerstuk 29826, nr. 176.

in enig kalenderjaar groter is dan 10.000.000 kWh elektriciteit of 170.000 m³

in dat vierjaarlijks een onderzoek naar alle mogelijke maatregelen ter verduurzaming van het
energiegebruik door de activiteiten van deze bedrijven wordt verricht. Een basislijst met

generieke maatregelen, een isolatiescan en een scan naar aandrijfsystemen maken deel uit
van dit onderzoek. De geïdentificeerde maatregelen worden opgenomen in een

130

Kamerstuk 30196, nr. 793.

79

Concept Nationaal plan energiesysteem

Werkdocument C - Transitiepaden gebruikssectoren

uitvoeringsplan. Het bevoegd gezag kan op basis van het onderzoek en het beoordeelde

uitvoeringsplan toezicht houden op het uitvoeren van de energiebesparende maatregelen.

Tevens wordt gewerkt aan beleid omtrent waterstofproductie op zee. De verwachting is dat

energieverbruik en moeten grote bedrijven verplicht een energie-audit uitvoeren. In het

aan land moet worden gebracht. In de plannen voor wind op zee wordt hiermee ook

deze richtlijn. Hierbij is het ambitieniveau naar boven bijgesteld. De consequenties voor de

om ervaring op te doen voor opschaling na 2030. De minister voor Klimaat en Energie

Ten slotte zijn in de EU Energie Efficiëntie Richtlijn (EED) regels gesteld aan het maximale

kader van EU Fitfor55 en REPowerEU is er een akkoord bereikt over een herschikking van
industrie worden de komende maanden verder uitgewerkt.
Waterstof

Het kabinet beoogt op meerdere manieren de ontwikkeling van de waterstofmarkt te
faciliteren en het gebruik van hernieuwbare en koolstofarme waterstof te stimuleren.

na 2030 een deel van de hernieuwbare elektriciteit van wind op zee in de vorm van waterstof

rekening gehouden. De intentie is om voor 2030 pilots met elektrolyse op zee uit te voeren
kondigde recent aan rond 2031 circa 500 MW elektrolysecapaciteit operationeel te hebben in

het windenergiegebied ‘ten noorden van de Waddeneilanden’. 133 Daarnaast wordt de
benodigde waterstofinfrastructuur op zee in kaart gebracht met inbegrip van de
aanlandingslocaties.

Daarvoor faciliteert het de ontwikkeling van transport- en opslaginfrastructuur, stimuleert

De opschaling is afhankelijk van meerdere randvoorwaarden, zoals beschikbaarheid van

waterstof(dragers) en ondersteunt het de toepassing van CCS bij waterstofproductie op

transportnet, (ondergrondse) opslag en importterminals, certificering en veiligheidsaspecten

het de binnenlandse productie, import en het gebruik van hernieuwbare en koolstofarme

basis van (rest)gas. Op 2 december 2022 is de Kamer geïnformeerd over de voortgang van
het waterstofbeleid. In mei 2023 volgde een Kamerbrief waarin wordt stilgestaan bij de
131

verwachte marktontwikkelingen, de beoogde instrumenten en hun onderlinge samenhang,
en de randvoorwaarden, waaronder benodigd infrastructuur.

hernieuwbare elektriciteit (met name via wind op zee), waterstofinfrastructuur als landelijk
en aanlanding wind op zee. Om dit goed te coördineren voert het Rijk een passende regie.

Betreffende hernieuwbare elektriciteit zijn de ambities van wind op zee verhoogd (21 GW in
2032 tot 70 GW in 2050), met inbegrip van waterstofproductie op zee. Voor het landelijk
transport is HyNetwork Services (Gasunie-dochter) aangewezen als ontwikkelaar en

beheerder van de ‘backbone’. 134 Voor veiligheid wordt niet alleen gekeken naar (vloeibare)

Het kabinet heeft ten aanzien van elektrolysecapaciteit doelstellingen van 500 MW in 2025,

waterstof, maar ook naar waterstofdragers als ammoniak, methanol en ‘liquid organic

worden naar verwachting binnenkort doelen aangenomen voor het gebruik van ‘renewable

eventuele omzetting in waterstof. De Kamer is of wordt hierover separaat geïnformeerd in

ten minste 4 GW in 2030 en ambitie voor doorgroei naar 8 GW in 2032. Op EU-niveau

fuels of non-biological origin’ (RFNBO’s) in de industrie en de mobiliteit. Dit is onderdeel van
de herziening van de EU-richtlijn voor hernieuwbare energie (RED III). Voor de opschaling

hydrogen carriers’ (LOHC), die een belangrijke rol kunnen gaan spelen bij import en
brieven over de importstrategie en relevante veiligheidskaders. 135

wordt ingezet op een mix van subsidies en normering passend bij de ontwikkelingsfase van

Bestaande instrumenten omvatten onder meer GroenvermogenNL (> 100 MW

aanbodsubsidiëring naar normering en vraagstimulering. Bij de uitwerking van de

door elektrolyse, import & opslag en mobiliteit & transport). Instrumenten waaraan wordt

de waterstofmarkt. Het ligt daarbij voor de hand dat op termijn de nadruk verschuift van

instrumenten zijn effectiviteit en uitvoerbaarheid leidend. Zie ook Kamerbrieven over de
Kabinetsvisie waterstof en voortgangsrapportages.
131
132
133

<Inhoudsopgave

132

Kamerstuk 32813, nr. 1143
Kamerstukken 32813, nr. 653 en nr. 1143.
Nieuwsbericht Ministerie van Economische Zaken en Klimaat, ‘Windpark boven Groningen beoogd als ’s
werelds grootste waterstof op zee productie in 2031’, 20 maart 2023.

elektrolysers) en IPCEI Waterstof (vier golven: waterstoftechnologie, waterstofproductie

gewerkt zijn onder meer een eerste tender van het opschalingsinstrument voor elektrolysers
< 50 MW, de raffinageroute 2025-2030 (jaarverplichting energie in vervoer), de RFNBO134
135

Kamerstuk 32813, nr. 1061.
Kamerstuk 32813, nr. 1192.

80

Concept Nationaal plan energiesysteem

Werkdocument C - Transitiepaden gebruikssectoren

afnameverplichting industrie en een vorm van vraagsubsidie. Naast inzet op opschaling van

geschatte CO2-reductie van 2,86 Mt per jaar. 136 Ook industrieclusters in onze buurlanden

behoeve van koolstofarme waterstof. Ook is in meer generieke zin ondersteuning

sprake van een Noordwest-Europese markt die zich aan het ontwikkelen is op het gebied

hernieuwbare waterstof blijven via de SDE++ ook middelen beschikbaar voor CCS ten
beschikbaar voor waterstofprojecten via instrumenten als de DEI-regeling en SDE++.

tonen interesse in de transport naar de Nederlandse CO2-opslaginfrastructuur. Er is kortom,
van CO2-opslag.

Op internationaal vlak is en wordt voortgang geboekt op de versterking van handelsrelaties

Ook in de aankomende tijd zal het kabinet zich inzetten voor een tijdige realisatie van de

samenwerkingsovereenkomsten met andere landen ondertekend voor het faciliteren van

de doorontwikkeling van een goed functionerende Noordwest-Europese markt voor CO2-

de geplande deelname aan H2Global. Ook is de ontwikkeling van twee waterstof-

CCS-projecten van in Nederland gevestigde emittenten. 137 De Kamer wordt binnenkort via

en ontwikkeling van instrumentarium voor waterstofinfrastructuur. Sinds 2020 is een aantal
contacten tussen bedrijven, havens en kennisstellingen. Een belangrijke stap voor import is

CO2-opslaginfrastructuur, het behalen van de CO2-reductiedoelen uit het Klimaatakkoord en

opslag. De SDE++ 2023-ronde lijkt voldoende budget te bevatten voor een of meer geplande

importterminals in het MIEK 2022 opgenomen.

een brief nader geïnformeerd over de doorontwikkeling van de markt voor CO2-opslag. In

Carbon Capture and Storage (CCS)

toegezegd de Kamer hierover begin 2023 een brief te sturen.

De afvang, het transport en de opslag van CO2 (CCS) is een belangrijke

(overgangs)technologie in de verduurzaming van de in Nederland gevestigde industrie en

het commissiedebat ‘Waterstof en andere energiedragers’ van 8 december 2022 is

Circulaire economie

essentieel voor Nederland om de CO2-reductiedoelstelling voor 2030 te behalen. In

De Nationale Grondstoffenstrategie zet in op vijf handelingsperspectieven: (1) circulariteit en

aan de realisatie van negatieve emissies – maatregelen waarmee netto CO2 aan de

verduurzaming internationale ketens en (5) kennisopbouw en monitoring. 138

combinatie met bio-energie of door directe CO2-afvang uit de atmosfeer kan CSS bijdragen
atmosfeer wordt onttrokken – die nodig zijn voor het halen van de klimaatdoelen voor 2050.

innovatie, (2) duurzame Europese mijnbouw en raffinage, (3) diversificatie, (4)

De eerste significante stappen zijn gezet. Er wordt hard gewerkt aan de voorbereidingen

Voor het eerste handelingsperspectief is een nieuw Nationaal Programma Circulaire

Aramis – worden de noodzakelijke stappen gezet om tot realisatie te komen.

voorgesteld, een gebalanceerd pakket van algemene stimulerende, beprijzende en

voor het eerste CCS-project in Nederland – Porthos – en ook met het vervolgproject –

Ook in andere delen van de Noordzee worden en zijn CCS-projecten gerealiseerd

(Denemarken, Noorwegen, Verenigd Koninkrijk). Niet alleen het aanbod van CO2-

opslagfaciliteiten wordt ontwikkeld, ook de vraag naar CO2-opslag neemt toe. In 2020

hebben vier industriële uitstoters een SDE++-beschikking voor CCS ontvangen van

Economie naar de Tweede Kamer gestuurd. 139 Hierin zijn nieuwe doelen voor 2030 en 2050
normerende maatregelen aangekondigd en voor zestien prioritaire productgroepen

specifieke doelen en maatregelen uitgewerkt. Daarnaast wordt circulaire economie, naast
klimaat en digitalisering, een prioritair thema in het missiegedreven innovatiebeleid en
krijgen kritieke grondstoffen extra aandacht.

maximaal € 2,1 miljard voor een gezamenlijke CO2-opslag van 2,5 Mt CO2 per jaar. De

Voor het tweede handelingsperspectief zal Nederland meeonderhandelen over de Europese

subsidie voor CCS aan. Acht van hen hebben een beschikking ontvangen voor een totale

kritieke grondstoffen verkend.

interesse voor SDE++ was in 2022 nog groter: tien industriële uitstoters vroegen SDE++-

136
137

<Inhoudsopgave

Kamerstuk 31239, nr. 377.
Kamerstuk 2023Z02960.

Critical Raw Materials Act en worden de voor- en nadelen van Nederlandse raffinage van

138
139

Kamerstuk 32852, nr. 224.
Kamerstuk 32852, nr. 225.

81

Concept Nationaal plan energiesysteem

Werkdocument C - Transitiepaden gebruikssectoren

Voor het derde handelingsperspectief zullen strategische partnerschappen worden

opslag van CO₂ (CCS), de afvang en het gebruik van CO₂ (CCU), elektrificatie door middel van

andere in kaart wat mogelijkheden zijn voor de inzet van het exportkredietinstrumentarium

van elektrolyse. De Tweede Kamer is op 17 februari 2023 geïnformeerd over de volgende

aangegaan, allereerst vanuit Europees perspectief. Daarnaast brengt het kabinet onder

van ADSB en mogelijke andere financieringsinstrumenten, zoals Invest International, InvestNL en RVO.

Voor het vierde handelingsperspectief worden grondstoffen nadrukkelijker ingebracht bij
internationale organisaties. Zo onderzoekt het kabinet welke rol de Nederlandse

Financierings-Maatschappij voor Ontwikkelingslanden (FMO) en internationale financiële

instellingen als de Europese Investeringsbank (EIB), International Finance Corporation (IFC),

AfDB en de Europese Bank voor Wederopbouw en Ontwikkeling (EBRD) kunnen spelen in de

elektrische boilers of industriële warmtepompen en de productie van waterstof door middel
openstelling van de SDE++ vanaf september 2023. Hiervoor is een openstellingsbudget van

€ 8 miljard beschikbaar. 140 In de nieuwe aanvraagronde van de SDE++ moeten zogenaamde
‘hekjes’ in het budget ervoor zorgen dat subsidieaanvragen met inzet van minder rendabele
technieken meer kans maken op subsidie.

Demonstratie Energie- en Klimaatinnovatie (DEI+) en Versnelde Klimaatinvestering

Industrie (VEKI)

verduurzaming van grondstofwinning in ontwikkelingslanden.

Aanvullend op de SDE++-regeling zijn er voor de industrie en energiesector de Demonstratie

Ook zal Nederland zich inzetten voor een ambitieus EU-programma en het vrijmaken van

reductie, en de Versnelde Klimaatinvestering Industrie (VEKI) regeling, voor bewezen

publiek en private financiering voor verduurzaming van grondstoffenketens via EU-

initiatieven die raken aan grondstoffen, zoals Global Gateway en de Europese CRMA. Verder

wordt het beleid voor IMVO voortgezet in een doordachte mix van beleidsmaatregelen,

Energie- en Klimaatinnovatie (DEI+) regeling, voor innovatieve projecten die leiden tot CO2
technologie met een terugverdientijd van meer dan vijf jaar. De DEI+-regeling biedt

ondersteuning voor klimaatprojecten die ook de circulaire economie dienen. De projecten

die CO2 reduceren in de industrie zijn vaak uniek en bedrijfsspecifiek. Technologie wordt na

inclusief wetgeving op nationaal én op EU-niveau.

de onderzoeksfase vaak in een pilot en demonstratie getest op een bepaalde schaal. De

Voor het vijfde handelingsperspectief wordt ingezet op een stevige kennisbasis en

dezelfde technologie. De VEKI-regeling ondersteunt vooral de investeringen in

krijgen.

beschikbare en bewezen technologie. De ombouw van fossiele energiedragers naar

Financiële Instrumenten

Beide regelingen zijn in 2023 opengesteld met een totaalbudget van € 65 miljoen voor DEI+

beoordelingskader om leveringszekerheidsrisico’s en circulaire kansen scherp in beeld te

Hierna volgt een overzicht van de laatste stand van zaken van een aantal financiële

instrumenten die de verduurzaming van de industrie stimuleren.

Stimulering Duurzame Energieproductie en Klimaattransitie (SDE++ )

DEI+-regeling ondersteunt maximaal drie innovatie pilot- en demonstratieprojecten van

procesefficiency. Het gaat daarbij om bedrijfsspecifieke aanpassingen van nieuwe, maar

elektriciteit (elektrificatie) past daarin.

en € 138 miljoen voor VEKI. Daarnaast is het minimumbedrag in de DEI+-regeling verlaagd
naar €30.000, om de regeling toegankelijk te maken voor een bredere groep bedrijven en
toepassingen. De VEKI-regeling wordt gefinancierd uit het Klimaatfonds.

Met de SDE++ zet het kabinet in op de productie van hernieuwbare energie en andere

Nationale Investeringsregeling Klimaatprojecten Industrie (NIKI)

verschillende nieuwe technieken zijn toegevoegd die een belangrijke rol kunnen spelen in de

noodzakelijk. Een belangrijk knelpunt zit bij technologieën die bewezen zijn op

technieken die leiden tot CO₂-reductie. In 2020 is de regeling verbreed, waardoor

verduurzaming van de industrie. Hierbij gaat het bijvoorbeeld om de afvang en permanente
140

<Inhoudsopgave

Voor de opbouw van een klimaatneutrale economie is een breed palet aan technieken
demonstratieschaal, maar nog niet zijn toegepast op (grote) commerciële schaal. Hierna

Kamerstuk 31239, nr. 377.

82

Concept Nationaal plan energiesysteem

Werkdocument C - Transitiepaden gebruikssectoren

beschrijven we de hoofdlijnen van de NIKI, zoals de regeling op dit moment is vormgegeven.

- Het project behelst een techniek met een onrendabele top, omdat de fossiele

met de eerste openstelling later in 2023 en een budget van maximaal € 242 miljoen. Deze

- Het project past binnen de thema’s waar de NIKI zich op richt. Ieder jaar wordt

De regeling is nog in ontwikkeling. De ambitie voor publicatie is in de tweede helft van 2023,
tijdlijn en vormgeving van de regeling is afhankelijk van Europese goedkeuring. Het

hoofddoel van de NIKI is het reduceren van CO2- en andere broeikasgasemissies in de

alternatieven komende jaren commercieel rendabeler zijn.

geëvalueerd of er thema’s moeten worden toegevoegd, verbreed of verwijderd. In 2023

gelden waarschijnlijk de volgende thema’s:

industrie. De subdoelen zijn de bijdrage aan een klimaatneutrale industrie in 2050 en het

 Grootschalige procesefficiency en -verbeteringen

kwalificerende aanvragen worden gerangschikt op subsidie-intensiteit (CO2-reductie ten

 Elektrificatie

toekomstig verdienvermogen van Nederland. De NIKI is een tenderregeling, waarbij alle
opzichte van de verleende steun). Voor vaststelling van de CO2-reductie wordt het

gemiddelde van de relatieve en absolute reductie gebruikt. Hierbij mogen emissies in de
keten worden meegerekend, mits het project de directe invloed op de ketenemissies
aannemelijk kan maken. De NIKI kan worden aangevraagd voor investeringssteun,
exploitatiesteun of beide.

De NIKI is aan te vragen voor projecten die voldoet aan vijf eisen.

 Hernieuwbare chemische productie

 Synthetische brandstofproductie en (geavanceerde) bio-raffinage

 Waterstof (productie van waterstof met andere technieken dan elektrolyse en nietenergetische toepassingen van waterstof)

- Projecten ten behoeve van infrastructuur worden niet ondersteund.

- Productie van groen gas of andere hernieuwbare energie is uitgesloten van de NIKI,
daarvoor is ander instrumentarium reeds beschikbaar, zoals de SDE++.

- Het project brengt binnen de exploitatiefase van 10 jaar een significante CO2-reductie
teweeg.

<Inhoudsopgave

83

Concept Nationaal plan energiesysteem

4.

Transitiepad landbouw

In dit hoofdstuk wordt het transitiepad van de landbouw tussen nu en 2050 beschreven.

Omdat het energieverbruik tussen de glastuinbouw en de overige landbouwsectoren erg
verschilt, worden per paragraaf de glastuinbouw en de overige landbouwsectoren apart
beschreven. In de verschillende paragrafen wordt het volgende besproken: de huidige

situatie in de landbouw, de interactie met het energiesysteem, de mogelijke transitieroutes
naar een klimaatneutrale landbouw en de keuzes en beleidsmaatregelen die nodig zijn om
de transitieroutes te realiseren.

4.1.

Huidige situatie

Beschrijving van de relevante deelsectoren binnen de landbouw

Binnen de landbouw maken we voor deze notitie onderscheid tussen de glastuinbouw en de
overige landbouwsectoren. Onder glastuinbouw verstaan we het beschermd telen waarbij

men gebruikmaakt van een kas. Hierdoor is men in staat om gewassen (groenten en

sierteelt) te telen die anders niet (gedurende het hele jaar) in Nederland kunnen worden

geteeld. Onder de overige landbouwsectoren verstaan we de veehouderij en de akkerbouw.
Grofweg komt ongeveer 90% van het energiegebruik binnen de landbouw voor rekening

van de glastuinbouw en 10% van overige landbouwsectoren. 141 Binnen de landbouw worden
ook verschillende vormen van (duurzame) energie opgewekt. Denk aan aardwarmte in de
glastuinbouw en wind- en zonne-energie in de overige landbouwsectoren.
Glastuinbouw

Het gematigde klimaat in Nederland met relatief koele zomers en zachte winters is gunstig

voor de teelt van glastuinbouwproducten. De Nederlandse glastuinbouw kenmerkte zich de
laatste decennia door een relatief hoge fysieke productie en waarde, maar ook door hoge
kosten per m2 kas. De grootste delen van het glastuinbouwareaal van ongeveer 10.000

hectare bevinden zich in Zuid-Holland (met name Westland en Oostland), Noord-Holland

Werkdocument C - Transitiepaden gebruikssectoren

provincie inclusief relatief veel solitaire bedrijven) en Limburg (noord). De

glastuinbouwsector kenmerkt zich door een grote diversiteit aan bedrijven, met onder meer
verschillende gewassen, teeltmethoden en schema’s, energiebehoefte en omvang.

Energievraag vanuit de glastuinbouw is in belangrijke mate seizoensafhankelijk. De vraag
naar warmte is in de winter groter.

Momenteel wordt in de glastuinbouw met name aardgas gebruikt als brandstof voor

warmtekrachtkoppelinginstallaties (wkk’s) en ketels om kassen te verwarmen. De wkk
wordt ook gebruikt om elektriciteit op te wekken. De CO2 die daarbij vrijkomt, wordt

gebruikt als meststof in de kassen. De belangrijkste transitie-opgaven in de glastuinbouw

zijn die van de overstap op duurzame alternatieven voor aardgas (duurzame warmte, inkoop
hernieuwbare elektriciteit en CO2) en energiebesparing. Een deel van de elektriciteit die nu
met de wkk’s wordt opgewekt, wordt aan het elektriciteitsnet geleverd 142. Dit draagt in de

praktijk vaak bij aan de stabilisatie van het elektriciteitsnet.
Overige landbouwsectoren

In de landbouw (de veehouderij en de akkerbouw) wordt er energie verbruikt voor de
verwarming en het koelen van stallen en voor het telen, bewaren en drogen van de

gewassen in de akkerbouw. Die energie wordt momenteel verbruikt in de vorm van

elektriciteit, aardgas en diesel. Het energieverbruik is relatief beperkt ten opzichte van de

glastuinbouw. Naar verwachting zal de toekomstige energievraag in de landbouw stabiel

blijven dankzij een toename aan automatisering en verdere energie-efficiëntie in de huidige
bedrijfsvoering. De visserij valt qua uitstoot onder de categorie mobiliteit in de Klimaat en

Energieverkenning van PBL. De uitstoot van de visserij is te herleiden naar het gebruik van
fossiele brandstoffen. Het verbruik van stook- en smeerolie was in 2021 in de grote

zeevisserij 37 miljoen liter. In de kottervisserij (kustvaart en binnenvaart) werd er 139 miljoen
liter gasolie verbruikt. 143 Landbouwvoer- en werktuigen draaien momenteel op fossiele

brandstoffen (diesel). In de toekomst zou dat bijvoorbeeld kunnen op (groene) waterstof en

(West-Friesland, Noord-Holland Noord en Aalsmeer), Noord-Brabant (verspreid over de

141
142

<Inhoudsopgave

KEV 2022.
In 2020: 6,1 TWh (22 PJ), netto elektriciteit (verkoop – inkoop): 2,8 TWh (10 PJ). Energiemonitor
Glastuinbouw 2020, Wageningen Economic Research.

143

Energiegebruik en -kosten – Kottervisserij, Agrimatie, WUR, 2022

84

Concept Nationaal plan energiesysteem

Werkdocument C - Transitiepaden gebruikssectoren

elektriciteit. Deze deelsector valt qua uitstoot grotendeels onder mobiliteit/zware
werkvoertuigen.

Huidig eindverbruik in de deelsectoren
Glastuinbouw

In 2021 werd door de glastuinbouw 6,6 TWh (10,3 PJ) aan elektriciteit verbruikt en 116,2 PJ

aan aardgas. Daarnaast werd 6,6 PJ aan warmte gebruikt uit geothermie of restwarmte en 2

klimaatneutrale situatie is naar schatting 2,5 Mton CO2 nodig. Dit zal voornamelijk extern

worden ingekocht, al zal een klein deel lokaal met biogrondstoffen worden geproduceerd. 145

De huidige inzet van CO2 voor bemesting ligt vrijwel zeker hoger. Dat komt doordat de
prijsprikkel van het gebruik van CO2 die vrijkomt uit een aardgasgestookte wkk die

hoofdzakelijk wordt aangezet op het moment dat warmte en elektriciteit kan worden
gebruikt er niet of beperkt is.

PJ aan biobrandstoffen. Met de 116 PJ aardgas werd in 2021 door de inzet van WKK’s 37,4 PJ

Overige Landbouwsectoren

de sector zelf verbruikt. Tegelijkertijd werd met deze inzet van aardgas in wkk-instalaties

Tabel 8. Energieverbruik overige landbouw in 2020 in PJ per energiedrager

aan elektriciteit geproduceerd. Daarvan werd 24 PJ geleverd aan het net en 13,4 PJ werd door
60PJ aan warmte geproduceerd die in de glastuinbouw is ingezet.

Energie Agrosectoren
2020
Energiedrager

Energieverbruik in 2020 [PJ]

15,0

Akkerbouw

1,8

2,0

0,0

5,3

0,4

9,3

Combinatiebedrijven

0,2

0,4

0,0

1,0

0,1

1,7

Totaal (exclusief
glastuinbouw)

6,6

4,7

0,0

13,5

1,4

26,1

gas (<1%). Van de gebruikte elektriciteit werd in 2021 2,86 TWh ingekocht, waarvan 0,26
TWh groen.

144

Het finaal energiegebruik in de (overige) landbouw is tussen 1990 en 2020 met 10% gedaald
van 29 naar 26 PJ. In de sectoren buiten de glastuinbouw is het gebruik van energie en de
- In de veehouderij wordt er energie verbruikt voor het verwarmen, verkoelen,

schoonhouden en verlichten van stallen en voor het ‘wassen’ van de lucht. Daarnaast

Energieverbruik in 2021[PJ]
10
116
12
2
-24
117

In 2021 is 0,7 Mton CO2 aangeleverd bij glastuinbouwbedrijven. Dit is exclusief de CO2 die

wordt er ook motorbrandstof (circa 60% van het totale energieverbruik) verbruikt voor
voederen, voederwinning en (gras)landverzorging. Het elektriciteitsverbruik is de

afgelopen 15 jaar iets toegenomen, ondanks een toename in eigen opgewekte elektriciteit
en energiebesparende maatregelen. Dit is waarschijnlijk te verklaren door een
toegenomen mechanisering, zoals melkrobots.

- In de akkerbouw en open teelten bestaat het energiegebruik voor ruim de helft uit

motorbrandstoffen (onder andere grondbewerking, oogst, beregening). Het elektriciteits-

gebruikt wordt nadat het is opgewekt met een wkk op het eigen bedrijf. Het CO2-gebruik ligt

en gasverbruik dragen elk bijna voor 25% bij. Het elektriciteitsverbruik (vooral voor het

dus hoger dan de 0,7 Mton in 2020. Hoeveel hoger is niet exact bekend. In een
144

<Inhoudsopgave

Brandstof

ontwikkeling hierin verschillend

Tabel 7. Energieverbruik glastuinbouw in 2021 in PJ per energiedrager
Energiedrager
Elektriciteit
Aardgas
Warmte (uit externe bron)
Bio
Verkoop elektriciteit
Totaal eindverbruik

0,0

0,9

Aardwarmte (31%) en inkoop van duurzame warmte van derden (waaronder aardwarmte en
inkoop duurzame elektriciteit (7%), herwinning van zonnewarmte (6%) en inkoop duurzaam

2,3

7,2

Veehouderij

biobrandstoffen) (38%) waren de voornaamste. Andere bronnen waren biobrandstof (17%),

Warmte

Totaal

gebruik van duurzame energie is hiermee in de laatste vijf jaar meer dan verdubbeld. De
Nederlandse glastuinbouw paste in 2021 zes vormen van duurzame energie toe.

Aardgas

Overig

Elektriciteit
(netto)
4,6

In 2021 werd 14 PJ duurzame energie toegepast, waarbij restwarmte niet is meegeteld. Het

Energiemonitor glastuinbouw 2021, WECR, 2022.

145

CO2-behoefte glastuinbouw 2030, WEcR, 2019.

85

Concept Nationaal plan energiesysteem

Werkdocument C - Transitiepaden gebruikssectoren

drogen en bewaren van producten) is afgelopen 15 jaar behoorlijk stabiel. Bij de open

Voor de warmtevoorziening worden in de sector momenteel vooral wkk’s en gasketels

komt vooral door een hoger dieselgebruik, mogelijk als gevolg van mechanisering en

opgewekt. De elektriciteit wordt door tuinders gebruikt, maar ook wel geleverd aan het net.

teelten neemt in de aankomende jaren het energiegebruik naar verwachting iets toe. Dit
zwaardere machines.

Interactie energiesysteem, energieverbruik en energieproductie door de sector

gebruikt met aardgas als brandstof. Met wkk’s worden warmte, elektriciteit en CO2

Daarmee speelt de glastuinbouwsector een belangrijke rol in het opvangen van fluctuaties in
vraag en aanbod op het elektriciteitsnet. In 2021 hadden glastuinbouwbedrijven naar

schatting een opgesteld wkk-vermogen van ongeveer 2.500 MWe. 148 Gasketels worden met

Glastuinbouw

name door kleinere/solitaire bedrijven gebruikt als belangrijkste warmtebron. Dit areaal is

energiegebruik uit warmte en voor ruim 20% uit elektriciteit. In de afgelopen jaren is een

Gasketels worden ook gebruikt door grotere bedrijven, als back-up en bij piekbelasting.

De energievraag van de glastuinbouw bestond in 2021 voor bijna 80% van het totale

gestage groei te zien van het percentage warmte. 146 De glastuinbouwsector kenmerkt zich

door een grote diversiteit aan bedrijven. Er wordt onderscheid gemaakt tussen intensieve en

relatief beperkt. Het gebruik van gasketels staat onder druk door de hoge gasprijzen.

De verduurzaming van de warmtevoorziening is de afgelopen jaren in opkomst door

extensieve teelten, wat te maken heeft met de verschillen tussen de geteelde gewassen.

technologische ontwikkelingen, de wil van bedrijven in de sector om te verduurzamen en

teelten. Zo verschillen de benodigde temperaturen in de kassen en de hoeveelheid

energiegebruik naar 11,9%, terwijl dit in 2010 nog 1,9% was. Het totaal aan toegepaste

Deze verschillen uiten zich ook in de gerelateerde energiebehoefte van de verschillende
benodigde belichting. Dat heeft ook weer gevolgen voor de geschiktheid van

energiebronnen en interactie met het elektriciteitsnet (vraag en aanbod). Ook de schaalgrote
van een bedrijf en de clustering van bedrijven heeft invloed op de mogelijkheden om over te

stimulering door de overheid. In 2021 steeg het aandeel duurzame energie in het totale

duurzame warmte met als oorsprong aardwarmte bedroeg in 2021 6,3 PJ. Voor biobrandstof
was dit 5,8 PJ. 149

stappen op duurzame energiebronnen. Zo zijn grotere bedrijven en clusters beter in staat om

Elektriciteit

waarbij verbindingen binnen een cluster met industrie of gebouwde omgeving ook

eindgebruik van de sector af te leiden, net als de inkoop van en verkoop aan het net.

aardwarmte rendabel te benutten. Clustering biedt mogelijkheden voor warmtenetten,
mogelijkheden bieden.

Figuur 25 laat de elektriciteitsbalans zien in de glastuinbouw in 2021. Daaruit is het

Warmte

De glastuinbouw kan al nuttig gebruik maken van warmte die wordt geleverd op relatief lage
temperaturen (40–60 °C). De vraag naar warmte is op voorhand moeilijk exact te

voorspellen, omdat deze afhankelijk is van de buitentemperatuur. Tomaten worden

bijvoorbeeld het hele jaar door geproduceerd, maar de productie ligt in de zomer wel twee
tot drie keer hoger dan in de winter. 147

146
147

<Inhoudsopgave

Energiemonitor glastuinbouw 2021, WECR, 2022.
https://www.rabobank.nl/kennis/d011327000-tuinbouwproductie-2023-lager-door-hogeenergiekosten.

148

149

https://blueterra.nl/wpcontent/uploads/2021/04/E2001_Rapport_barometer_wkk_voorjaar_2021_web_3.pdf.
Energiemonitor glastuinbouw 2021, WECR, 2022.

86

Concept Nationaal plan energiesysteem

Werkdocument C - Transitiepaden gebruikssectoren

Overige landbouwsectoren 150

Naar schatting was totaal energieverbruik in de landbouw (exclusief glastuinbouw) in 2020

lager dan de hoeveelheid hernieuwbare energie die door de landbouw werd opgewekt op en
rondom het erf. Recente ramingen laten zien dat er nog veel potentie is voor het opwekken
van hernieuwbare energie in de landbouw. Volgens deze ramingen werd in 2021 45% van

alle gebruikte hernieuwbare energie in 2021 op landbouwgrond (erf) geproduceerd. Op het

gebied van energieverbruik is de landbouw in vergelijking tot andere sectoren klein, maar de

Figuur 25. Elektriciteitsbalans glastuinbouw 2021
Momenteel dragen de wkk’s in de glastuinbouw bij aan de flexibiliteit in het

elektriciteitssysteem. Ze zijn namelijk relatief eenvoudig aan en uit te schakelen. Deze functie
wordt minder richting 2030 en zal gezien de ambitie van de sector in 2040 verdwijnen op

basis van aardgasgestookte wkk’s. Door het verdwijnen van aardgasgestookte wkk’s zal de

inkoop van elektriciteit stijgen. Daartegenover staat dat er momenteel wordt geïnvesteerd in
e-boilers. Die kunnen snel elektriciteit afnemen en omzetten in warmte (die wordt

opgeslagen in warmtebuffers) op momenten dat er een overschot aan elektriciteit is.

CO2

CO2 wordt door glastuinbouwbedrijven gebruikt als meststof in de teelt. Momenteel wordt

CO2 verkregen bij gebruik van een wkk. Wanneer de wkk verdwijnt, zal CO2 voor de teelt

alleen nog van externe bronnen verkregen kunnen worden. En op termijn alleen nog van

biogene bronnen. Het overgrote deel van de toegevoegde CO2 komt weer in de atmosfeer

terecht. Onderzoek en beleid zijn erop gericht om de toepassing van CO2 zo veel mogelijk te
beperken.

De vraag naar CO2 voor de teelt is het grootst in het late voorjaar en in de zomer, wanneer de
piek van de productie wordt bereikt. Afvang van CO2 en levering aan de glastuinbouw wordt
gestimuleerd via de SDE++. Toepassing van extern geleverde CO2 is namelijk een

randvoorwaarde om bedrijven in staat te stellen hun warmtebron te verduurzamen,
waardoor er emissiereductie wordt gerealiseerd.

150

<Inhoudsopgave

Op basis van de Agramatie en ‘NPE: prognose en potentie hernieuwbare energie opwek landbouw’, WUR
2023.

potentie op het gebied van energie-opwek in de landbouw is groot. De opwek van

windenergie kan anderhalf keer zo groot worden en bij de opwek van zonne-energie is er

een potentieel tot een factor 6. Bij zonne-energie is daarbij onderzoek naar en stimulering
van dubbelfunctie met teelt een groot aandachtspunt. Belangrijke factoren die invloed

hebben op deze groei zijn de transportcapaciteit op het net en de, vaak nog beperkte, kennis
bij agrarische ondernemers.

4.2.

Mogelijke transitieroutes naar een klimaatneutrale sector

Belangrijkste trends en onzekerheden in de vraagontwikkeling
Glastuinbouw

Vanuit marktvraag en door internationale concurrentie was in de Nederlandse glastuinbouw
de afgelopen decennia een proces van intensivering gaande. Het doel was om de relatief

hoge fysieke productie en de waarde van de producten per hectare in stand te houden en uit
te bouwen. Dit leidde onder andere tot meer gewassen met een grotere energiebehoefte.
Ook leidde het tot toenemende productie in de winterperiode met groeilicht en een
toename van de energiebehoefte per m2 kas. 151 Tegelijkertijd heeft de sector een

voortrekkersrol gespeeld in de uitrol van aardwarmte in Nederland en wordt er steeds meer
externe CO2 ingekocht.

Er zijn ook ontwikkelingen waardoor er juist minder energie-intensief geteeld wordt,

bijvoorbeeld door hoge energieprijzen, een verminderde vraag naar energie-intensievere
producten, buitenlandse concurrentie of een sterkere vraag naar energie-extensievere
gewassen. In deze gevallen daalde het gemiddelde energiegebruik per m2 kas. Naast
151

WEcR, Energiemonitor van de Nederlandse glastuinbouw 2021.

87

Concept Nationaal plan energiesysteem

Werkdocument C - Transitiepaden gebruikssectoren

extensivering kan de energievraag per m2 kas ook dalen door energiebesparing. Door

Er zijn verschillende onzekerheden die het tempo van de energietransitie van de

Energiebesparing wordt, naast een streven van bedrijven om te verduurzamen, gedreven

- De snelheid waarmee de energietransitie voortgang boekt: Welke infrastructuur wordt

bijvoorbeeld de inzet van nieuwe kassen en energiebesparende maatregelen.
door kosten- en risicobeheersing.

152

In de sector is bereidheid om ook de gebruikte energiebronnen te verduurzamen, waardoor
het gebruik van duurzame warmtebronnen is toegenomen. De afgelopen jaren hebben

echter met name de verschuivingen in de ODE-tarieven (verhoging derde schijf elektriciteit)

glastuinbouw beïnvloeden:

waar aangelegd en per wanneer? Dat heeft ook te maken met vergunningverlening.

Kunnen duurzame energieprojecten nog doorgang vinden of loopt het vast op
stikstofruimte?

- Het is lastig om te voorspellen hoe de grootte van het glastuinbouwareaal zich precies zal

ontwikkelen in Nederland. Richting 2030 wordt in sommige ramingen een afname van het
areaal verwacht van 10%. 153 Deze afname is echter nog niet te zien in de cijfers van de

en een gunstige spark spread prikkels gegeven die juist leiden tot het gebruik van

aardgasgestookte wkk-installaties. Daardoor zijn het aardgasgebruik en de emissies

afgelopen jaren. 154 Vooralsnog wordt rekening gehouden met scenario’s van 9.000 en

aardgasgebruik door elektriciteitsproductie voor eigen gebruik wordt uit gefaseerd. Dat zal

transitiepad is uitgegaan van een constant areaal van 10.000 hectare.

toegenomen. In het kabinet is afgesproken dat de vrijstelling op energiebelasting (EB) voor

10.000 hectare glastuinbouw in 2030, 2040 en 2050. Binnen het hier beschreven

het gebruik van aardgas in de wkk minder aantrekkelijk maken. Maar het is de vraag of

- Is de beschikbaarheid van elektriciteit onzeker door netcongestie? Zo ja: waar, wanneer en

op duurzame energiebronnen. Bij glastuinbouwbedrijven die investeringsruimte hebben,

- Blijven de fiscale prikkels met betrekking tot het gebruik van gas en elektriciteit (zoals de

Er is echter niet één duurzame energiebron die sectorbreed een oplossing biedt voor alle

- Welke (biogene) bronnen zijn tot wanneer beschikbaar om CO2 te leveren aan de

glastuinbouwbedrijven voldoende handelingsperspectief en tijd hebben om over te stappen
zien we dat ze in reactie op de hoge gasprijzen energiebesparende maatregelen nemen.

bedrijven. Per bedrijf zal de situatie verschillen op basis van onder andere omvang, locatie,

in welke mate? Wanneer wordt het opgelost?

energiebelasting en de inputvrijstelling wkk’s voor stroom die geleverd wordt aan het net)
als ze nu zijn of worden die nog aangepast?

glastuinbouw? In welke mate blijft er sprake van concurrentie met CCS (afvangen en

gewas en teeltmethoden. Ook de mate van clustering met andere glastuinbouwbedrijven,

opslaan van CO2)? CCS kan bedrijfseconomisch aantrekkelijker zijn dan CCU (CO2 afvangen

industrie en/of gebouwde omgeving spelen mee in de beoordeling welke duurzame

en omzetten in producten), omdat bedrijven die CO2 uitstoten met CCS hun uitstoot

duurzame energiebronnen. Die hebben ze nodig om qua energievraag te kunnen voldoen

om met de sector te verkennen hoe de prikkels op dit vlak voor de individuele bedrijven

energiebronnen het beste passen. Daarnaast hebben veel bedrijven behoefte aan meerdere
aan zowel hun basis-, midden-, als pieklast en omdat een back-upvoorziening nodig is

kunnen verminderen, terwijl dit door CCU niet kan. In het klimaatakkoord is afgesproken
beter in lijn te brengen zijn met de doelstellingen van de energietransitie.

(mocht bijvoorbeeld een geothermie- of restwarmtebron tijdelijk uitvallen). Lokale en

- Wat gebeurt er met de energieprijzen? En wat doet de overheid daar wel of niet aan om

toereikend en betrouwbaar energieaanbod die aan de verschillende type lasten kunnen

voorlopers) te helpen door deze fase heen te komen? Dat speelt vooral doordat de

regionale oplossingen kunnen een belangrijke bijdrage leveren aan het realiseren van een
voldoen.

bedrijven die geïnvesteerd hebben in duurzaam energiegebruik (vaak duurzame
duurzame energieprijs of de subsidie is gekoppeld aan de gasprijs.

- In welke mate kan de glastuinbouw (en per wanneer) gebruikmaken van groene
waterstof?

152
153

<Inhoudsopgave

WEcR, Energiemonitor van de Nederlandse glastuinbouw 2021.
KEV 2022.

154

https://www.cbs.nl/nl-nl/maatwerk/2022/06/glastuinbouw-naar-omvangsklasse-2021.

88

Concept Nationaal plan energiesysteem

Werkdocument C - Transitiepaden gebruikssectoren

- Bedrijven verschillen onderling sterk. De onzekerheden die spelen zijn ook vaak lokaal en
regionaal bepaald. Kan een bedrijf aansluiten bij een cluster en daardoor toegang krijgen

tot duurzame warmte? Zit een bedrijf in de buurt van een bron van externe CO2? Duidelijk

voorbeeld wat betreft regionale onzekerheid is de situatie in Limburg met betrekking tot
het gebruik van geothermie.

Trends en onzekerheden in de sectie overige landbouwsectoren die nog verder worden
uitgewerkt:

- Stijgende energiekosten leiden tot meer interesse in eigen energie-opwek.

- Hernieuwbare energieproductie op agrarisch bedrijven loopt aan tegen de beperkingen
van de capaciteit van het energienet.

- Netcongestie leidt tot meer interesse (uit de landbouw) in windenergie in plaats van

Overige Landbouwsectoren

Op dit moment wordt er volop discussie gevoerd over de toekomst van de landbouw in

zonne-energie, terwijl zonne-energie laagdrempeliger is voor agrarische ondernemers om
toe te passen.

Nederland. Aanleiding hiervoor is de stikstofdiscussie, zie ook Kamerbrief Toekomst

- Grond/land wordt steeds duurder (zowel koop als huur) in verband met het ruimtelijk

het landelijk gebied, een vitaal platteland, onze economie, onze voedselvoorziening, en

- Agrarische ondernemers willen graag hernieuwbare energie verkopen/exploiteren, maar

landbouw. 155 Een toekomstbestendige landbouw heeft een belangrijke plaats en functie in
boeren kunnen er een goed inkomen mee verdienen. Groot knelpunt dat daarbij moet

worden opgelost is het ruimtelijke vraagstuk. Hoeveel ruimte heeft de landbouw straks nog?
Binnen welke milieugrenzen moet de landbouw opereren? En welke verdienmodellen zijn er
straks voor de boer? De verwachting daarbij is dat er een grote transitie moet plaatsvinden
om de sector toekomstbestendig te maken.

Op het gebied van energie zijn er in de landbouw zowel uitdagingen als kansen. De oorlog
van Rusland in Oekraïne leidt tot een aanzienlijke verhoging van de brandstof- en

energiekosten in de landbouw. Tegelijkertijd wordt daarmee het opwekken van duurzame

vraagstuk in Nederland.

het ontbreekt ze vaak aan kennis. Daardoor zijn ze afhankelijk van het aanbod aan
projectontwikkelaars. Brancheverenigingen zoeken naar ondersteuning hiervoor.

- Het energieverbruik zal naar verwachting toenemen door de verduurzaming van de

landbouw. Automatisering neemt toe (robotisering en data-gedreven bedrijfsvoering),

waardoor het aantal machines en machinebewegingen ook zal toenemen (vaker het veld
op om planten te behandelen, omdat er minder bestrijdingsmiddelen en mest worden
gebruikt). Daarnaast zal klimaatverandering (met name droogte) er ook toe leiden dat
intensievere zorg voor dier en plant nodig is (daardoor weer meer energie-intensieve
handelingen, zoals water oppompen en sproeien, verkoeling etc.).

energie door zonnepanelen, windmolens of vergisters steeds aantrekkelijker en een serieus

- Weinig kennis en kunde in de landbouw op het gebied van het verminderen van fossiel

Nederland gebouwd op boerenland. Tegelijkertijd draagt de energietransitie bij aan de

- Weinig tot beperkt beleid (en daardoor beperkt perspectief) op het vervangen van diesel

verdienmodel. Dat is ook terug te zien in de cijfers. Zo is 72% van alle zonneparken in
156

druk op de totale hoeveelheid bruikbare grond in Nederland voor landbouw. Zonneparken

zijn bijvoorbeeld financieel aantrekkelijk en zorgen ervoor dat beschikbaar landbouwgrond
verdwijnt van de pacht- of koopmarkt (als de parken niet multifunctioneel worden

ingericht). Daarnaast lijkt het opwekken van hernieuwbare energie wel aantrekkelijk te zijn
voor de individuele ondernemer, maar loopt de ondernemer aan tegen beperkt
netcapaciteit.

155
156

<Inhoudsopgave

brandstoffenverbruik, met name met oog op piekvermogen en piekbelasting.

en het ontwikkelen van alternatieven op het gebied van landbouwmachines. Initiatieven

gericht op het verduurzamen van landbouwmachines zijn daardoor beperkt of komen niet
(of kort) van de grond.

- Onduidelijk welke energiedragers (waterstof, methaan, accu’s voor elektriciteit) voor

machines en specifieke gebruiksdoeleinden (trekkers/oogstapparatuur) opgang zullen
maken. Je investeert in productiemiddelen voor 5 tot 10 jaar bij machines.

Kamerstuk 30252-77.
NPE: prognose en potentie hernieuwbare energie opwek landbouw’, WUR 2023.

89

Concept Nationaal plan energiesysteem

Werkdocument C - Transitiepaden gebruikssectoren

- Ondernemers ervaren problemen bij de vergunningverlening als ze willen experimenteren

Overige landbouwsectoren

- Gevoel van onzekerheid in de sector (met name in de veehouderij) over het perspectief op

sectoren van kracht. De toepassing van deze maatregelen is de afgelopen jaren flink

of produceren.

langere termijn.

Sinds medio 2017 is de lijst met erkende maatregelen voor energiebesparing voor specifieke
gestegen (6). De lijst is vooral nuttig voor bedrijven die verplicht zijn

energiebesparingsmaatregelen te nemen met een terugverdientijd van minder dan vijf jaar.

Opties om de vraag te beperken

Dit zijn bedrijven die meer dan 50.000 kWh per jaar aan elektriciteit of meer dan 25.000 m3

Glastuinbouw

In de glastuinbouw zijn nog volop mogelijkheden om door middel van energiebesparende
maatregelen zowel de vraag per m naar warmte (bijvoorbeeld door het gebruik van
2

energieschermen) als die naar elektriciteit (bijvoorbeeld door toepassing van LED-belichting)

te laten afnemen. Daarnaast kan verdere besparing plaatsvinden door energiebesparende
teeltmethoden en strategieën zoals Het Nieuwe Telen (HNT). Binnen HNT zijn nu vooral
157

methoden beschikbaar die leiden tot besparing van basis en middenlast. Naar verwachting

zullen er nog innovaties volgen die gericht zijn op energiebesparing in wintermaanden

(pieklast). Ook optimalisatie van het gebruik van duurzame energiebronnen en restwarmte

kan helpen om het opgestelde vermogen aan bronnen dat nodig is om aan de vraag van de

gas per jaar gebruiken. Het is niet bekend welk deel van de bedrijven met de verplichting tot
energiebesparende maatregelen voldoet. De implementatie van deze maatregelen is

vermeld bij de individuele sectoren in de Voortgangsrapportage uit 2018. Een totaaloverzicht
is gegeven in het vierde CLM-rapport Klimaat in beeld. 158 Samengevat is het energiegebruik

in de landbouw de laatste dertig jaar, ondanks een toename in mechanisatie en

automatisering, met ruim 10% gedaald. Ook zijn er flinke vorderingen gemaakt in het
implementeren van energiebesparende maatregelen. Op basis van de Europese

besparingsdoelen voor 2030 zal in het definitieve NPE een indicatieve
energiebesparingsdoelstelling worden opgenomen.

sector te voldoen te beperken.

De belangrijkste energie-oplossingen om in de vraag te voorzien

overheid en de sector een energiebesparingsdoel opgenomen van 20% in 2030 en 30% in

Warmte

In het Convenant Energietransitie Glastuinbouw 2022-2030 is bij de afspraken tussen de

2040 (beiden ten opzichte van het gemiddelde over 2015 tot en met 2017). Daarnaast wordt

vanaf 2023 de energiebesparingsplicht uitgebreid naar onder andere de glastuinbouw. Die is

hetzelfde als de algemene energiebesparingsplicht die ook al geldt voor andere bedrijven.

Op basis van de Europese besparingsdoelen voor 2030 zal in het definitieve NPE een

Glastuinbouw

Bij warmte kan onderscheid gemaakt worden tussen basislast, middenlast en pieklast.

Basislast wordt het hele jaar door geleverd/gevraagd. Middenlast komt bovenop de basislast
buiten de zomer. Middenlast kan ook nog opgesplitst worden in lage middenlast (flanken
van de zomer) en hoge middenlast (voor- en najaar). Van pieklast is sprake in de

indicatieve energiebesparingsdoelstelling worden opgenomen.

wintermaanden, afhankelijk van de temperatuur en weersomstandigheden (denk aan

Het opslaan van warmte en kaswarmteterugwinning kunnen een belangrijke rol spelen om

pieklast verschilt en is afhankelijk van het type teelt. Daarnaast bepalen ook het type bedrijf,

te voorzien in de vraag naar warmte buiten de zomer. Door deze technieken neemt de

sneeuwval). De mate waarin bedrijven te maken hebben met basislast, middenlast en
de locatie, de infrastructuur en de markt samen hoe de energiemix van de

energievraag per saldo niet af, maar wordt het energiesysteem wel beter in balans gebracht.

warmtevoorziening eruit zal zien.

sectoren laag is.

voor de glastuinbouw zijn in termen van petajoules. Geothermie zal met name kunnen

Er zal dan minder vraag zijn tijdens pieken en een hogere vraag wanneer deze vanuit andere

157

<Inhoudsopgave

https://www.kasalsenergiebron.nl/besparen/het-nieuwe-telen/.

Geothermie zal in de toekomst naar verwachting de belangrijkste duurzame warmtebron
beantwoorden aan de warmtevraag tijdens basislast en lage middenlast. Het is een bron die
158

Vierde rapport in de serie Klimaat in beeld, CLM 2020.

90

Concept Nationaal plan energiesysteem

Werkdocument C - Transitiepaden gebruikssectoren

het hele jaar door warmte kan leveren. Naast gebruik in de sector zelf biedt dit ook

dalingen van de buitentemperatuur. Daardoor kan bijvoorbeeld geothermie, die het jaar

geothermie in de glastuinbouw worden de risico’s op tegenvallers bij opschaling van

pieklast. Bronnen, energiedragers en technologieën die hier wel een belangrijke rol kunnen

mogelijkheden voor de gebouwde omgeving. Op basis van de opgebouwde ervaringen met
opwekken en gebruiken als beperkt ingeschat. Wel is er behoefte aan (een verbetering van)
beleidskaders. Hierdoor ontstaat (onder andere met een beleidskader veiligheid) meer

duidelijkheid over de omstandigheden waaronder geothermie kan worden opgewekt en de

door een stabiele hoeveelheid warmte levert, niet worden ingezet voor hoge middenlast en
spelen zijn warmtepompen in combinatie met een warmte-koudeopslag (wko), restwarmte,
groen gas, biogrondstoffen, groene waterstof 160 en in mindere mate e-boilers.

Warmtepompen in combinatie met een wko en restwarmte zijn echter niet voorzien om

eisen die daarbij gelden.

invulling te geven aan piekbelasting.

is bijvoorbeeld een aantal jaren geleden stilgelegd in verband met onzekerheid over de

Elektriciteit

optimaler worden benut. Het doorzetten van de Regeling risico's dekken voor aardwarmte

aardgasgestookte wkk’s. Waar de glastuinbouw nu een netto leverancier van stroom is,

goede stappen gezet om geothermie beter te kunnen stimuleren. Bijvoorbeeld door middel

beperkte hoeveelheid stroom aan het net geleverd wordt door middel van wkk’s die draaien

Het is niet zeker dat geothermie overal kan worden toegepast. Een project in Noord-Limburg
seismische risico’s. 159 Ook kunnen bronnen (onder andere met een beleidskader uitkoeling)
(RNES Aardwarmte) is een belangrijke afspraak uit het klimaatakkoord. In de SDE++ zijn

van de aanpassing van de realisatietermijn en de economische levensduur en de invoering
van hekjes.

Andere duurzame warmtebronnen die naar verwachting een belangrijke rol zullen spelen

met betrekking tot basislast en lage middenlast zijn warmtepompen in combinatie met een
warmte-koudeopslag (wko), restwarmte, biogrondstoffen en aquathermie. Subsidie voor

In een klimaatneutrale glastuinbouw en een CO2-vrije elektriciteitssector is geen plek voor

wordt de sector daarom naar verwachting een netto afnemer. Wellicht dat er nog wel een
op biogas, biogrondstoffen en groene waterstof.

Het elektriciteitsverbruik zal veranderen. Er zal bespaard worden op het gebruik van
elektriciteit door slimmer belichten (met sensoren wordt de belichting bijvoorbeeld

afgestemd op de hoeveelheid zonlicht) en de toepassing van LED belichting. Aan de andere
kant neemt het stroomgebruik toe door met name het groeiende gebruik van
warmtepompen, onder meer in volledig elektrische kasconcepten.

voor lagetemperatuurwarmte uit biogrondstoffen kan niet meer worden aangevraagd bij de

Glastuinbouw kan op een andere manier een rol spelen in het balanceren van vraag en

warmtevoorziening van de glastuinbouw in tegenstelling tot eerdere prognoses niet meer

de vraag laag is of het aanbod hoog. Glastuinbouw kan deze elektriciteit gebruiken om

SDE++. De verwachting is dat daardoor het aandeel van deze energiebron in de

zal groeien en mogelijk zal afnemen. Daarnaast hebben bedrijven een back-upvoorziening
voor warmte nodig die zij kunnen inschakelen wanneer hun gebruikelijke

basislastvoorziening uitvalt, bijvoorbeeld als een geothermieput of warmtenet in eigen
beheer in onderhoud is.

Voor hoge middenlast en pieklast kunnen deels dezelfde en deels andere duurzame

aanbod op het elektriciteitsnet. Namelijk door het afnemen van stroom op momenten dat
warmte op te slaan in buffers. Aan de volumes aan warmte die glastuinbouwbedrijven

kunnen opslaan zitten echter wel beperkingen. Ook is het momenteel wel rendabel om
warmte voor korte termijn (dagen) op te slaan, maar nog niet voor langere termijn
(seizoensopslag).

energiebronnen worden gebruikt. De bronnen die geschikt zijn voor de hoge middenlast en
pieklast hebben als kenmerk dat ze snel ingezet moeten kunnen worden, in reactie op
159

<Inhoudsopgave

https://www.sodm.nl/actueel/nieuws/2018/09/06/aardwarmteproject-nabij-venlo-uit-voorzorg-stilgelegd-na-aardbeving.

160

Waterstof kan op verschillende manieren een rol spelen voor de glastuinbouw: toepassing door
glastuinbouwbedrijven zelf in een wkk, ketel of brandstofcel of door gebruik te maken van de warmte die
elders vrijkomt bij de productie en verbranding van waterstof.

91

Concept Nationaal plan energiesysteem

CO2

Doordat bedrijven in een klimaatneutrale glastuinbouw geen gebruik meer maken van
aardgasgestookte wkk’s zal de CO2 die zij nodig hebben voor de teelt extern geleverd

moeten worden. Deze zal van biogene oorsprong moeten zijn om te voorkomen dat er netto
broeikasgasemissies veroorzaakt worden. Ook CO2 door direct air capture is een

mogelijkheid. Daarbij wordt CO2 rechtstreeks uit de lucht gefilterd. Wel lijken hiervoor de

(rendabele) mogelijkheden in ieder geval tot en met 2040 erg beperkt. Er wordt ingezet op

onderzoek om het mogelijk te maken dat de toepassing van CO2 in de teelt zoveel mogelijk
beperkt wordt.

Overige landbouwsectoren

- Onderzoek is nodig om verdere energiebesparing met betrekking tot de bedrijfsvoering in
de landbouw te realiseren.

- De voornaamste energiebehoefte van overige landbouwsectoren bestaat uit het verbruik

ashoogte en de rotordiameter te variëren.

 Groengas productie:

 Een open en transparant systeem van productie en levering van groen gas waarbij de
revenuen evenredig over de diverse schakels verdeeld worden.

 Snellere en eenvoudige vergunningverlening.

 Wijziging in de bestemmingsplannen om levering aan derden (in het kader van de
bijmengplicht) te vergemakkelijken.

 Snel doeltreffende regelgeving ontwikkelen voor de inzet van dunne fractie en/of
digestaat als groene kunstmestvervanger c.q. mestvergisting in combinatie met

ammoniak strippen. Mede als maatregel in het kader van Nationaal Programma
Landelijk Gebied en Aanpak Stikstof.

Volume en type energiedragers van de belangrijkste energie-oplossingen

bepalende factor hierin zal de mogelijkheid zijn om op het eigen erf energie op te wekken.

Ramingen van vraag en aanbod naar energie geven een beeld van de mogelijke energiemix

Dat kan door eigen productie van elektriciteit, warmte of groen gas. Bij het terugdringen

van het verbruik van fossiele brandstof zijn de belangrijkste oplossingsrichtingen
landbouwmachines op elektriciteit, waterstof en bio-brandstoffen.

- Hernieuwbare energieopwekking (zonne-energie, windenergie, biogas en waterstof) op
het bedrijf stimuleren met de volgende randvoorwaarden
 Zonne-energie, dakgebonden installaties

 Een eenduidige definitie van meervoudig ruimtegebruik.

 Aanpassingen in de Energiewet in het kader van Cable Pooling 2.0, zonnedaken
koppelen aan bestaande aansluitingen van windmolens.

 Windenergie, solitair op boerenerf

 Vaststellen van de definitie van een boerderijmolen om als bedrijf minimaal

energieneutraal te opereren op basis van gemeten jaarverbruik en zo mogelijk ook

stroom voor de lokale omgeving op te wekken. Een landelijk kader biedt steun voor

<Inhoudsopgave

provincies en lokale overheden om beleid te verruimen. Op basis hiervan is de

van fossiele brandstoffen. De verwachting is dat het verbruik van brandstoffen zal

afnemen, maar dat de totale energiebehoefte in de nabije toekomst gelijk zal blijven. Een

161

Werkdocument C - Transitiepaden gebruikssectoren

Glastuinbouw

in 2030, 2040 en 2050 161. In de onderstaande tabel staan per energiedrager voor de jaren

2021, 2030, 2040 en 2050 weergegeven wat het gerealiseerde of het verwachtte verbruik in
PJ zal zijn.

Tabel 9. Energieverbruik voor de glastuinbouw per energiedrager in PJ voor 2021, 2030, 2040
en 2050.
Energie-eindgebruik [PJ]
Energiedrager (in- en verkoop)
Elektriciteit
Aardgas
Warmte (water)
Bio
Waterstof
Verkoop elektriciteit
Totaal eindverbruik

2021
10
116
12
2
0
-24
117

2030
26
77
15
6
0
-24
100

2040
32
0
32
8
1
0
72

2050
32
0
32
8
1
0
72

WEcR februari 2023.

92

Concept Nationaal plan energiesysteem

Werkdocument C - Transitiepaden gebruikssectoren

Warmtevraag

Er wordt in de ramingen uitgegaan van een areaal van 10.000 hectare aan glastuinbouw. Een

hierboven bestaat dat uit de warmte die wordt geproduceerd met de ingekochte elektriciteit

gedeeltelijk mee dalen. Dat geldt met name voor bronnen als aardwarmte, warmtepomp

Het beeld is dat er in 2040 en 2050 een warmtevraag van ongeveer 60 PJ zal zijn. In de tabel
min het deel dat voor belichting wordt gebruikt, de warmte die wordt ingekocht

(geothermie, restwarmte, aquathermie) en de warmte die wordt geproduceerd met

biogrondstoffen, biogas en waterstof. In 2021 was het warmtegebruik in de sector ongeveer
94 PJ. Die werd voor het grootste deel ingevuld met aardgas. In de tabel hierboven bestaat
dat uit de warmte die naast elektriciteit wordt geproduceerd uit aardgas met wkk’s, de
warmte die wordt ingekocht (geothermie, restwarmte) en de warmte die wordt

kleiner areaal zal leiden tot een lagere warmtevraag, maar ook het aanbodpotentieel zal dan
met wko en aquathermie.

De rol die waterstof kan vervullen voor de warmtevraag in de glastuinbouw is nog

onduidelijk. Tot 2035 zal deze in ieder geval zeer beperkt zijn. In 2040 en daarna kan

waterstof mogelijk helpen bij het invullen van met name pieklast. In het hoofdstuk over de
waterstofketen wordt rekening gehouden met een vraag naar waterstof door de
glastuinbouw van 6 PJ in 2040.

geproduceerd met biogrondstoffen en biogas. Richting 2030 en verder neemt de
warmtevraag dus af. Ook zal deze meer en meer worden ingevuld met externe

Elektriciteit

voor de glastuinbouw in 2050 zijn naar verwachting geothermie. Die wordt gevolgd door

varieert van 14 TWh (zie Deel B, hoofdstuk 1 Elektriciteitsketen) tot een vraag die ongeveer

warmtebronnen en warmteopwekking met elektriciteit. De belangrijkste warmtebronnen
een combinatie van elektriciteit en restwarmte of kaswarmte waarmee een warmtepomp in

De raming van het elektriciteitsgebruik in de glastuinbouw bij een klimaatneutrale situatie
gelijk blijft aan het gebruik in 2020 (7,5 TWh). 162 Wat betreft de elektriciteitsbehoefte is de

staat is om warmte van een hogere temperatuur te genereren en deels op te slaan in een

verwachting dat de verhouding van de doeleinden waar elektriciteit voor wordt gebruikt

vangen, maar in welke mate is nog niet duidelijk.

belichting en 1 TWh voor overige doeleinden. 163 De verwachting is dat de vraag naar

warmte-koudeopslag . Er is een rol voorzien voor groene waterstof om de piekvraag op te
Onderverdeeld in warmtebron ziet het als volg uit.

elektriciteit voor belichting door de toepassing van LED zal halveren en dat het overige deel
juist zal groeien door de toepassing van met name duurzame energiebronnen,

Tabel 10. Basis-, midden- en piekvraag per warmtebron in de glastuinbouw.

warmtepompen en e-boilers.

Warmtevraag [PJ]
Warmtebron

Totaal

Basislast

Geothermie
Biogrondstoffen
Aquathermie
E-boiler
Warmtepomp & wko
Groen gas
Waterstof
Restwarmte
Totaal

20,1
4,8
1
1,1
18,2
2,8
0
12
60,0

12,3
2
0
0
0
0
0
6
20,3

zullen verschuiven. In 2020 was het zo dat 6,5 TWh elektriciteit wordt gebruikt voor

Middenlast
#1
7,8
1,3
1
0
12,1
0
?
4,5
26,7

Middenlast
#2
0
1
0
0,3
6,1
0,8
?
1,5
9,7

Pieklast
0
0,5
0
0,8
0
2
?
0
3,3

CO2

Bij een klimaatneutrale glastuinbouw in 2040 is er naar schatting een behoefte aan 2,5 Mton
aan extern geleverde CO2. 164 Om op schema te liggen in het bereiken van dat doel is in het

klimaatakkoord een doel gesteld van 2,0 Mton aan extern geleverde CO2 in 2030. Op die
manier is er in 2030 minder behoefte aan de productie van CO2 met wwk-installaties.
Overige landbouwsectoren

De inzet van energiedragers voor de overige landbouwsectoren is nog onzeker. Een aantal
zaken spelen hierbij:

162
163

<Inhoudsopgave

Energiemonitor glastuinbouw 2020, WECR, 2021.
Memo Werkgroep Bronnen en CO2 tbv Convenant glastuinbouw.

164

Prognoses CO2 -emissie glastuinbouw 2030, Wageningen Economic Research, 2018.

93

Concept Nationaal plan energiesysteem

- Er is verder onderzoek nodig voor een degelijke inschatting van volume en type

energiedragers die passend zijn bij de mix van dragers. Dat is nodig om zodoende zicht te
geven op 2040 en verder.

- Het is niet duidelijk welke energiedragers (waterstof, methaan, accu’s voor elektriciteit)
voor machines en specifieke gebruiksdoeleinden (trekkers/oogstapparatuur) opgang
zullen maken. Je investeert in productiemiddelen voor 5 tot 10 jaar bij machines.

- De benodigde machines zijn zeer kapitaalsintensief en het is een grote uitdaging om de
schone energie in het werkveld (op locatie) te krijgen.

- Het is de vraag in hoeverre ontwikkelingen van start-ups ook opgepakt door de

internationaal georiënteerde agro-machine-industrie die met name is gevestigd in
Duitsland, Frankrijk en de Verenigde Staten.

- Er is gebrek aan toegang tot ontwikkelings- en implementatiesubsidies voor kleinschalige
familiebedrijven. Dit betekent dat de sector te weinig (gebruiks)ervaring opdoet.

- Ondernemers ervaren problemen bij de vergunningverlening als ze willen experimenteren

Werkdocument C - Transitiepaden gebruikssectoren

daarmee de capaciteit van het warmtenet, significant toe. Wanneer cascadering de

retourtemperatuur verlaagt kan ook de aanvoertemperatuur naar beneden, waardoor een
breder scala aan duurzame warmtebronnen effectief kan worden ingezet. Het gaat bij

warmte-infrastructuur om zowel ontwikkelingen op regionaal niveau (bijvoorbeeld Warmte
Systeem Westland) als op lokaal niveau (bijvoorbeeld koppeling geothermie of restwarmte
tussen een glastuinbouwcluster en woonwijk of industriecluster).

Restwarmte van de industrie, datacenters of mogelijk op termijn waterstof-productie kan

onder andere benut worden in de glastuinbouw, door middel van lokale

(rest)warmtenetwerken. Daarnaast is infrastructuur voor de directe toepassing van

waterstof van belang voor glastuinbouwbedrijven. Want waterstof is een van de relevante
warmtebronnen voor piekbelasting. De ontwikkeling van pijpleidingen (gasvormig) voor

levering van externe CO2 en infrastructuur om CO2 via de weg (vloeibaar) te kunnen leveren is
ook van belang. Door middel van (het aanleggen van) lokale CO2-netwerken kan CO2 per gas

of produceren.

worden aangevoerd en gedistribueerd via het lokale netwerk. Daarbij is ook de capaciteit

levering als afname).

bedrijven binnen grotere glastuinbouwclusters (bijvoorbeeld Westland, Oostland, Noord-

- Zoals hierboven al genoemd, is er dringend aandacht nodig voor de netcapaciteit (zowel
- Er heerst een gevoel van onzekerheid in de sector (met name veehouderij) over het
perspectief op langere termijn (denk daarbij aan de discussie over
stikstof/biodiversiteit/waterkwaliteit).

Infrastructuurontwikkeling, flexibiliteitsopties en technologie-ontwikkeling

nodig om vloeibare CO2 om te vormen naar gas. Dit zou wellicht een optie kunnen zijn voor
Holland Noord, Noord-Limburg, etc.). Per situatie zal uit een kosten-batenanalyse moeten
blijken wat het beste past.

Ook de capaciteit van elektriciteitsnetten speelt voor de glastuinbouw een belangrijke rol om
de elektrificatie van de sector mogelijk te kunnen maken.

Glastuinbouw

Opslag en flexibiliteit

Voor glastuinbouw is een aantal infrastructurele ontwikkelingen van belang, zoals de

glastuinbouw, al zal de totale capaciteit afnemen. Levering van stroom aan het net door de

Infrastructuur

ontwikkeling van warmtenetwerken. Hier zijn kansen om netwerken te koppelen met

Ook na 2030 zullen er nog enige tijd fossiel gestookte wkk’s worden gebruiktin de

glastuinbouw zal verminderen. Dat komt doordat het aantal wkk-draaiuren omlaag zal gaan

gebouwde omgeving en industrie. In het geval van de gebouwde omgeving zijn er

en doordat het naar verwachting minder aantrekkelijk wordt om stroom te leveren dat is

synergiekans zit in het cascaderen van collectieve warmte. Wanneer de glastuinbouw

2030 voldoende stabiel en flexibel zal zijn. Voor 2030 speelt dit al en richting 2040 verdwijnt

mogelijkheden om bijvoorbeeld gedeelde warmtenetten aan te leggen. Een potentieel grote
gebruik kan maken van de retourwarmte uit de gebouwde omgeving neemt de ΔT 165, en
165

<Inhoudsopgave

opgewekt via gasgebruik. Tegelijkertijd is de vraag actueel of stroomlevering in Nederland in
de functie van de wkk’s (op basis van fossiel) uit de glastuinbouw.

De aanduiding ΔT (delta T) betekent het verschil tussen de aanvoer- en retourtemperatuur van een
warmtenet. Hoe groter de ΔT, hoe groter het vermogen (de transportcapaciteit) die het net kan leveren.

94

Concept Nationaal plan energiesysteem

Werkdocument C - Transitiepaden gebruikssectoren

Administratieve verevening CO2

Vanwege de ambitie van de sector om in 2040 klimaatneutraal te zijn, kunnen er in 2040

Het helpt de energietransitie in de glastuinbouw wanneer met betrekking tot CO2-levering er

vermogen van wkk’s zoals dat er nu is, neemt dus af en verdwijnt uiteindelijk. Mogelijk zijn

aan zowel de glastuinbouw als CCS optimaal worden ingericht en wordt de transitie binnen

worden door de glastuinbouw en in welke mate het gebruik daarna zal groeien is nu nog

van een administratieve verrekening op jaarbasis uitsluitend biogene CO2 aan de

geen fossiel gestookte wkk’s meer worden gebruikt in de glastuinbouw. Regelbaar

wkk’s op waterstof een optie, maar tot 2035 zal waterstof zeer beperkt gebruikt kunnen

onduidelijk. Dit moet ook bekeken worden vanuit een breder perspectief (prioriteiten inzet

groene waterstof en beschikbare hoeveelheid) en aan de hand daarvan eventueel worden

gestimuleerd. Vanuit de glastuinbouw hangt dit perspectief ook af van de beschikbaarheid

administratieve verevening kan plaatsvinden tussen CCS en CCU. Op die manier kan levering

beide domeinen niet vertraagd. Hiertoe is een oplossing in ontwikkeling waarbij door middel
glastuinbouw wordt geleverd en fossiele CO2 voor CCS. Hierdoor kan de beschikbaarheid van
CO2 beter worden afgestemd op vraag en aanbod per seizoen.

en aantrekkelijkheid van andere duurzame warmtebronnen in relatie tot onzekerheid over

Overige landbouwsectoren

na 2040 een optie zijn, omdat de door methaanslip veroorzaakte biomethaanemissie

terugdringen van het effect op milieu, water en broeikasgassen. Energieverbruik in de

de beschikbaarheid en prijs van waterstof. Het is nog de vraag of wkk’s gestookt met biogas
meetelt als broeikasemissie.

Warmte-koudeopslag wordt al toegepast in de glastuinbouw. Dit zal naar verwachting

groeien, om in combinatie met duurzame warmtebronnen te fungeren als seizoensopslag
voor warmte. Warmtebuffers voor kortere perioden (dag- en nachtritme of enkele dagen)
zijn ook al aanwezig in de glastuinbouw. Uitbreiding van dergelijke buffers kan helpen om

pieken en dalen in warmte en elektriciteitsnetten op te vangen. Temperatuurintegratie in de
teelt kan hieraan ook bijdragen. Dat wil zeggen dat tuinders binnen een bepaalde marge
kunnen variëren in de temperatuur die gehanteerd wordt tijdens de teelt van gewassen.

E-boilers kunnen in de glastuinbouw net als in de industrie, bijdragen aan warmteopslag en

In de transitie van de landbouw, de akkerbouw en de veehouderij, ligt de focus op het

landbouw draagt daar maar heel beperkt aan bij en daarmee lijkt de energietransitie op het

eerste oog minder van belang. Tegelijkertijd zijn er veel mogelijke meekoppelkansen als het
gaat om de energietransitie. Ook zal er naar verwachting verdere robotisering plaatsvinden

in de landbouw. Verder onderzoek is nodig om de meekoppelkansen in kaart te brengen en
om te bezien wat eventuele robotisering kan gaan betekenen voor de energievraag in de
landbouw. Als het gaat om benodigde infrastructuurontwikkeling, flexibiliteitsopties en
technologieontwikkeling is het volgende van belang:

- Uitbreiding netcapaciteit voor verdere elektrificatie energievraag.

- Ontwikkelen van mogelijkheden voor de inzet van flexibele en decentrale opslag van energie
(inclusief warmte-koudeopslag).

flexibiliteit in de gebruiksafname van elektriciteit. De rol van e-boilers is naar verwachting

- Verhogen van de gelijktijdigheid ‘achter de meter’. Onder andere door toepassingen van

glastuinbouwbedrijf niet voorzien van het grootste deel van zijn warmte en kan een wkk niet

omgezet in chemische energie in de vorm van gas (bijvoorbeeld in de pluimveehouderij),

wel beperkt: 0,75 PJ van de in totaal 60 PJ benodigde warmte. Een e-boiler kan een

vervangen. Bij de genoemde mogelijkheden is vaak een kans om die beter te benutten

wanneer er een koppeling is met de gebouwde omgeving. Glastuinbouw en gebouwde

omgeving hebben verschillende momenten waarop het warmte- en elektriciteitsgebruik

piekt en daalt. Bij aansluiting op een warmtenet waarbij er een koppeling is tussen
glastuinbouw en gebouwde omgeving wordt zodoende de flexibiliteit verhoogd.

ijsbankkoelers in de melkveehouderij, power to gas waarbij elektrische energie wordt

elektrisch verwarmen, ammoniak stripping en elektrificatie van het machinepark.

- Landbouwbedrijven kunnen mogelijk bijdragen aan flexibiliteit van het elektriciteitsnet en
in de warmtevraag. Stimuleren van flexibel vermogen, koelcapaciteit en buffering van
warmte-koudeopslag naast batterijopslag.

- Verdere energie-innovatie van de sector biedt kansen voor de sector en het

energiesysteem. De landbouwsector kan bijvoorbeeld potentieel een rol gaan spelen in de
opwek van decentrale waterstof. Dit zou deels door de sector zelf gebruikt kunnen

worden, bijvoorbeeld voor landbouwvoertuigen of warmtebehoefte, maar ook door

<Inhoudsopgave

95

Concept Nationaal plan energiesysteem

andere gebruikers. Onderzoek is nodig om te bezien wat het productiepotentieel is en
welke rol onder andere deze waterstof kan spelen in energiehubs.

4.3.

Weging van opties en oplossingen

Glastuinbouw

Werkdocument C - Transitiepaden gebruikssectoren

Overige landbouw

De weging van opties en oplossingen voor de overige landbouw wordt aangevuld in het
definitieve NPE op basis van het verdere proces rondom de toekomst van
de landbouwsector.

De belangrijkste uitgangspunten bij de warmtevoorziening van de glastuinbouw zijn ten

Weging van energie-oplossingen

van warmte. Met dit uitgangspunt zal de voorziening van warmte aan de glastuinbouw zo

Door de diversiteit van de glastuinbouwsector en de verschillen in lokale mogelijkheden is er

eerste energiebesparing en ten tweede waar mogelijk het stimuleren van decentrale opwek
beperkt mogelijk ten koste gaan van de warmtevoorziening aan andere sectoren. Er zijn
bovendien versterkingskansen: warmtenetten met gebouwde omgeving, businesscase

industrie vanwege levering restwarmte. Voor glastuinbouwbedrijven is het wel van belang
dat de warmtebron past bij de bedrijfsvoering.

Weging van opties om de ontwikkeling van de vraag te beperken

Energiebesparing is zowel op het gebied van warmte en elektriciteit als bij de toepassing van
CO2 voor de teelt een van de randvoorwaarden om te komen tot een klimaatneutrale

Glastuinbouw

geen sprake van één preferente transitieroute voor de gehele sector. Verder bepaalt het type
teelt tot op zekere hoogte welke warmteoplossingen meer en minder geschikt en nodig zijn.

Elk gewas heeft zo zijn eigen temperatuurbehoeften in de kas en ook de teeltcycli verschillen.
Naast het type teelt hebben ook temperatuur en weersomstandigheden grote invloed op de
warmtevraag. Dit leidt tot het eerder beschreven onderscheid tussen basislast, (lage en
hoge) middenlast en pieklast. Bij ieder type last passen bovendien verschillende
warmtebronnen.

glastuinbouwsector in 2040. In het Convenant Energietransitie Glastuinbouw is voor 2040

Vanuit het perspectief van leveringszekerheid en betaalbaarheid bieden geothermie en

periode 2015-2017). Glastuinbouwbedrijven kunnen verschillende energiebesparende

energiesysteem in het algemeen, zeker wanneer dit in collectief verband kan. Voor

een energiebesparingsdoel opgenomen van 30% (ten opzichte van het gemiddelde in de

maatregelen nemen, zoals ledbelichting en het beter isoleren van kassen door middel van
energieschermen. Daarnaast vindt er onderzoek plaats naar nieuwe energie-innovaties.

Subsidieregelingen zijn gericht op de uitrol van deze innovaties.

Extensieve bedrijven kunnen een groter deel van het jaar volstaan met alleen basislast dan
meer intensieve bedrijven. Zij leggen ook een veel kleiner beslag op schaarse duurzame
energiebronnen (zoals waterstof, biomassa en biogas), die worden gebruikt bij hoge

middenlast en pieklast. Door dit type bedrijven te ondersteunen bij de overstap naar

duurzame bronnen (bijvoorbeeld in vergunningstrajecten bij de aanleg van warmtenetten)
wordt de kans vergroot dat zij de transitie kunnen doormaken. Hierdoor wordt het risico
verkleind dat hun areaal door intensieve bedrijven wordt overgenomen als zij stoppen.

restwarmte veel voordeel voor de verduurzaming van zowel de sector als het

geothermie geldt dat het een stabiele bron is, die bedrijven goed kan voorzien van hun

doorlopende basisbehoefte aan warmte. Een beperking van geothermie is echter dat de

bron niet overal in Nederland beschikbaar is en dat het bedrijven niet kan voorzien in hun
hoge middenlast en pieklast aan warmtebehoefte. Ditzelfde geldt grotendeels voor

restwarmte, waarbij ook de nabijheid en betrouwbaarheid van de bron een belangrijke rol
speelt. Daarnaast geldt voor aardwarmte dat er koppelingen mogelijk zijn met de

warmtebehoefte in de gebouwde omgeving en dat de industrie kan profiteren van de

verwaarding van restwarmte als deze in de glastuinbouw wordt gebruikt. Warmtepompen
in combinatie met een wko bieden glastuinbouwbedrijven de mogelijkheid om – bovenop

hun basisvoorziening van warmte zoals restwarmte of aardwarmte – opgeslagen warmte,
op basis van elektriciteitsvoorziening, te gebruiken buiten de zomerperiode.

Om het beslag van de sector op schaarse energiebronnen (waterstof, biomassa en biogas) te

beperken, is het uitgangspunt dat tuinders aan de hand van hun lokale mogelijkheden en het

<Inhoudsopgave

96

Concept Nationaal plan energiesysteem

Werkdocument C - Transitiepaden gebruikssectoren

type bedrijf als primaire energieoplossing kijken naar aard- en restwarmte in collectief

Optimalisatie van het gebruik van het opgestelde vermogen van duurzame warmtebronnen

grootste deel van de basislast en lage middenlast worden voorzien. Ook voor hoge

opgestelde vermogen aan duurzame warmtebronnen. Hiervoor zijn netwerken nodig die

verband en naar warmtepompen in combinatie met een wko. Met deze bronnen kan het
middenlast spelen warmtepompen in combinatie met een wko en restwarmte een rol, maar
komen ook de eerder genoemde schaarse energiebronnen en e-boilers in beeld die nodig
zijn voor pieklast en als back-upwarmtevoorziening. Deze bronnen bieden ook

mogelijkheden voor tuinders die geen toegang hebben tot collectieve warmteoplossingen,
al is het zeer de vraag of dit betaalbaar zal zijn.
Overige landbouw

De weging van opties en oplossingen voor de overige landbouw wordt aangevuld in het
definitieve NPE op basis van het verdere proces rondom de toekomst van
de landbouwsector.

Prioriteiten bij het beperken van vraag en het ontwikkelen van energieoplossingen
Glastuinbouw

Ieder bedrijf kan zelf maatregelen nemen om de vraag naar energie in een klimaatneutrale
glastuinbouw zo veel mogelijk te beperken. Voor verduurzaming hebben

stelt meer bedrijven in staat om te verduurzamen. Ook beperkt dit het benodigde

zijn aangesloten op meerdere bronnen. Aangesloten bedrijven zijn hierdoor ook minder
kwetsbaar voor uitval. Dit betekent ook dat er een kleiner risico is dat bedrijven gebruik
moeten maken van back-upvoorzieningen die draaien op schaarse energiebronnen.
Optimaal gebruik van warmte in netwerken draagt ook bij aan betere businesscase.

Voor een optimaal gebruik van opgestelde warmtebronnen is clustering van bedrijven van

belang. Een cluster kan bestaan uit glastuinbouwbedrijven, maar er kan ook sprake zijn van
een cluster met industrie en/of gebouwde omgeving. Het ligt daarom voor de hand om

clustering van bedrijven/arealen te stimuleren. Bedrijvigheid leent zich het beste in gebieden
waar duurzame opties voorhanden zijn, maar ook andere factoren wegen mee. Denk aan
bedrijfseconomische factoren in relatie tot ligging, waterbeschikbaarheid, etc). Voor

elektrische oplossingen, met name warmtepompen en daarnaast e-boilers, is het voor de

sector van belang dat aanbod en infrastructuur op orde zijn. Hoewel er in de sector vraag is

naar elektriciteit kan ze ook een rol spelen in het in balans brengen van pieken en dalen van
die vraag, door middel van de opslag van warmte voor later gebruik.

glastuinbouwbedrijven wel gelijktijdig toegang nodig tot duurzame warmte, elektriciteit en

Duidelijkheid over de hierboven genoemde onderwerpen draagt bij aan voldoende

aardgasgestookte wkk. Bij duurzame energievoorzieningen zijn ook leveringszekerheid en

investeren in verduurzaming en uiteindelijk in klimaatneutraal telen. Dit perspectief (in

externe CO2, als vervanging van de faciliteiten die nu worden geboden door een

back-upvoorzieningen een vereiste.

Met betrekking tot warmte zijn basislast en lage middenlast in termen van PJ samen goed
voor bijna 80% van de totale energievraag van de glastuinbouw. Deze vraag kan in een

zekerheid voor ondernemers dat duurzame bronnen beschikbaar zullen zijn, zodat ze
combinatie met de logistieke positie van Nederland en de ligging ten opzichte van
belangrijke exportmarkten) speelt een belangrijke rol in het aanjagen van private
investeringen in duurzame energiebronnen.

klimaatneutrale glastuinbouw met name door aardwarmte, restwarmte en warmtepompen

Overige landbouw

mindere mate nodig, maar spelen wel een cruciale rol in de energiemix om ervoor te zorgen

voor de overige landbouw worden aangevuld in het definitieve NPE op basis van het verdere

in combinatie met wko worden ingevuld. Waterstof, biogas en biomassa zijn dan in veel
dat aardwarmte, restwarmte en warmtepompen kunnen worden toegepast en kunnen
renderen.

<Inhoudsopgave

De prioriteiten bij het beperken van de vraag en het ontwikkelen van energie-oplossingen
proces rondom de toekomst van de landbouwsector.

97

Concept Nationaal plan energiesysteem

Werkdocument C - Transitiepaden gebruikssectoren

Huidige beleidsdoelen en beleidsinzet voor de transitie naar klimaatneutraal

Beleidsinzet voor het halen van de 2030-doelen

De Landbouw streeft een indicatief restemissiedoel na van 17,9 Mton CO2 -equivalenten in

Kern van de aanpak om de klimaatdoelen voor de glastuinbouw te bereiken, is het

Relevante beleidsdoelen

2030 . Belangrijk aanvullend beleid om dit restemissiedoel te halen is de gecombineerde
166

stikstofaanpak, oftewel de gebiedsgerichte aanpak (NPLG). Deze aanpak wordt op dit
moment opgesteld in samenwerking met de provincies.

Glastuinbouw

De glastuinbouw heeft de ambitie om zowel klimaatneutraal als economisch rendabel te zijn

in 2040 167. Het restemissiedoel voor 2030 van 4,3 Mton CO2-equivalenten is bepaald om
hierop te koersen . Dit betekent een extra reductie van 1,0 Mton ten opzichte van de
168

afspraken uit het coalitieakkoord. In de brieven aan de Tweede Kamer over een

samenhangend pakket voor de energietransitie van de glastuinbouw (22 april 2022) en de
voorjaarsbesluitvorming over aanvullende klimaatmaatregelen (26 april 2023) wordt de

Glastuinbouw

afbouwen van de afhankelijkheid van fossiele energiebronnen door energiebesparing en de
inzet van duurzame alternatieven en alternatieve (bij voorkeur biogene) CO2-voorziening.

Om deze ambitie waar te maken, moet er in 2030 ongeveer 20% besparing, 30 PJ aan

duurzame alternatieven en minimaal 2 Mton aan alternatieve CO2-voorziening gerealiseerd

worden 169. Hierbij gelden verschillende uitgangspunten, waaronder de voortzetting van de
publiek-private aanpak. Onderdeel hiervan is ten eerste een balans tussen stimulering,

beprijzing en normering, ten tweede borging van de klimaatdoelen, ten derde voldoende
handelings- en economisch perspectief voor ondernemers en ten slotte consistentie en
voorspelbaarheid van beleid.

Met de sector is afgesproken dat er een individueel CO2-systeem met vlakke heffing wordt

kabinetsinzet voor de energietransitie van de glastuinbouw nader toegelicht.

ingevoerd. Daarmee wordt uitstoot beprijsd, waardoor individuele bedrijven worden

Overige landbouwsectoren

klimaatneutrale productie geborgd. Het streven is om de hoogte van de heffing, en daarmee

De beleidsdoelen voor de overige landbouwsectoren worden aangevuld in het definitieve
NPE op basis van het verdere proces rondom de toekomst van de landbouwsector. Bij
bestaande beleidsdoelen gaat het onder meer om:
- Veehouderij en akkerbouw:

 In het coalitieakkoord is de reductieopgave van het stikstofpakket vertaald naar 5 Mton
CO2-equivalenten in 2030. Er is geen specifieke opgave voor energiegebruik in stallen.

- Landbouwvoertuigen en werktuigen zijn onderdeel van mobiele werkvoertuigen. Er is
geen specifiek emissiereductiedoel opgenomen in het Klimaatakkoord voor de

subcategorie landbouwvoertuigen. Uiterlijk in het tweede kwartaal van 2023 wil het

ministerie van LNV in samenspraak met de sectoren (en in overleg met het ministerie van

IenW) een actieplan landbouwvoertuigen presenteren. Dit actieplan moet de

verduurzaming – denk aan waterstof en elektrificatie van landbouwvoertuigen
versnellen.

166
167

<Inhoudsopgave

https://www.rijksoverheid.nl/documenten/kamerstukken/2023/04/26/voorjaarsbesluitvorming-klimaat
https://open.overheid.nl/documenten/ronl-2b15b6c2504f87d0fcd6bf3e80bcbf94c7455830/pdf

gestimuleerd om energiezuinig te produceren. Ook wordt de beweging naar een

de prijs voor broeikasgasuitstoot, langjarig en vooraf duidelijk te maken, zodat de tuinder
deze kan betrekken in de investeringsbeslissing. Dit systeem treedt per 1 januari 2025 in
werking.

In het coalitieakkoord is afgesproken om het verlaagde aardgastarief in de energiebelasting
voor de glastuinbouw per 1 januari 2025 af te schaffen. Daarnaast wordt de inputvrijstelling
voor gasgestookte wkk’s beperkt. Voor deze fiscale maatregelen geldt dat ze per 2030
volledig zijn ingegroeid én dat het kabinet in augustus 2023 op basis van een nog te

verschijnen impactanalyse eventueel besluit tot een ingroeipad met substantiële stappen

vanaf 2025. De inputvrijstelling voor gasgestookte wkk’s wordt beperkt tot het deel van de
elektriciteitsproductie dat aan het net wordt geleverd. De exacte uitwerking van de
maatregel loopt nog als onderdeel van het Belastingplan 2024.

168
169

https://www.rijksoverheid.nl/documenten/kamerstukken/2023/04/26/voorjaarsbesluitvorming-klimaat
Convenant Energietransitie Glastuinbouw 2022-2030.

98

Concept Nationaal plan energiesysteem

Werkdocument C - Transitiepaden gebruikssectoren

De kosten voor glastuinbouwondernemers die gas gebruiken voor de verwarming van hun

warmteprojecten niet op te nemen in het eerste MIEK. Wel is er bij de infrastructuur voor

uitgebreid en gaat dan ook voor de glastuinbouw gelden. Per 2027 wordt de terugverdientijd

glastuinbouw.

kas en elektriciteitsproductie nemen fors toe. De energiebesparingsplicht wordt medio 2023
verhoogd van 5 naar 7 jaar.

Het innovatieprogramma Kas als Energiebron (KaE) stimuleert energiebesparing en het

gebruik van duurzame energie in de glastuinbouw. De subsidieregelingen Marktintroductie
Energie Innovaties glastuinbouw (MEI) en Energie-efficiëntie Glastuinbouw (EG) zijn

CCS aandacht voor het benutten van meekoppelkansen, zoals de levering van CO2 aan de

Naast specifieke instrumenten voor de glastuinbouw worden er ook generieke

stimuleringsregelingen ingezet, waaronder de SDE++, de Energie-investeringsaftrek (EIA) en
de MIA/VAMIL, waarbinnen de ‘Groen Label Kas’ is opgenomen.

onderdeel van KaE en worden jaarlijks opengesteld voor aanvragen. De MEI-

Overige landbouwsectoren

kassen met een marktpenetratie van minder dan 5%. De ingediende subsidieaanvragen

Klimaatakkoord (2019), de maatregelen uit het coalitieakkoord en het aanvullende

subsidieregeling richt zich op investeringen in innovatieve energiesystemen en innovatieve
worden beoordeeld op hun bijdrage aan de ontwikkeling van een klimaatneutrale

glastuinbouw. De EG-subsidieregeling verstrekt tot maximaal 25% subsidie voor nieuwe,
energie-efficiënte apparatuur, installaties of machines. Beide regelingen worden ook de
komende jaren opengesteld. Daarnaast zijn voor beide subsidieregelingen middelen

toegekend uit het Klimaatfonds.

De infrastructuur voor warmte, externe CO2, waterstof en elektriciteit is een randvoorwaarde

voor het behalen van de beoogde klimaatdoelen in de glastuinbouw. Vooral het realiseren
van warmte-infrastructuur is een knelpunt. Daarom is er een nieuw warmte-instrument

voor glastuinbouw ontwikkeld, dat een investeringssubsidie verleent voor onderdelen van

de warmte-infrastructuur die buiten andere subsidiekaders vallen. Denk aan netten met een

De restemissiedoelen voor de landbouw in 2030 worden bereikt met de uitvoering van het
klimaatpakket met maatregelen waarover in het voorjaar van 2023 is besloten. Het beleid

bestaat onder meer uit technische en managementmaatregelen uit het Klimaatakkoord, en
uit de gecombineerde aanpak van stikstof, klimaat, natuur en water in het landelijk gebied
(via het NPLG) dat op dit moment verder wordt uitgewerkt. Daarnaast worden de

landbouwsectoren in hun transitie ondersteund met het nieuwe Transitiefonds en het

Klimaatfonds. Het Transitiefonds wordt ingezet voor de gecombineerde aanpak in het

landelijk gebied. Het Klimaatfonds speelt een belangrijke rol bij de energietransitie binnen de
landbouw en dan met name bij de glastuinbouw. Denk aan het verbeteren van de energieinfrastructuur, het omschakelen naar duurzame brandstoffen, energiebesparing en het
stimuleren van hernieuwbare energieopwekking (inclusief waterstof).

ruimere dimensionering van het distributienet of om technische koppelingen tussen

Een eerste belangrijk aandachtspunt voor de landbouw en het landgebruik is de voorzetting

subsidie-instrument is het realiseren van de indicatieve restemissiedoelstelling voor 2030,

van synergie tussen de sectoren op het gebied van de energietransitie en de transitie naar

warmtenetten/warmtebronnen en resterende transportleidingen. Doel van het nieuwe

uit het convenant Energietransitie Glastuinbouw 2022-2030, en de daarvoor benodigde

infrastructuur voor 14 PJ warmtelevering in 2030. Voor dit instrument loopt een aanvraag
voor financiering uit het Klimaatfonds.

Het Meerjarenprogramma Infrastructuur Energie en Klimaat (MIEK) bevat afspraken over

projecten die van nationaal belang zijn voor het nationale energiesysteem. De verschillende
regionale industriële clusters hebben de ambitie om stappen te zetten in het (her)gebruik
van industriële warmte in de glastuinbouw. In het BO MIEK is daarom besloten

<Inhoudsopgave

van de afspraken uit het Klimaatakkoord. Een ander aandachtspunt is het op poten zetten

een circulaire economie. Daarnaast dragen de huidige investeringen ook al bij aan realisatie
van het doel van een klimaatneutraal Nederland in 2050.

4.4.

Sturing op het transitiepad

Glastuinbouw

Het uitgangspunt voor de glastuinbouw is dat duurzame warmte, elektriciteit en externe CO2
gelijktijdig beschikbaar moeten zijn, zodat bedrijven de overstap kunnen maken naar

duurzame energievoorziening. Duurzame energiebronnen moeten naast beschikbaar ook

99

Concept Nationaal plan energiesysteem

Werkdocument C - Transitiepaden gebruikssectoren

bedrijfseconomisch rendabel en aantrekkelijker zijn dan het gebruik van aardgas. Onder de

fossiele elektriciteit van ongeveer 20% in 2030 ten opzichte van het gemiddelde over 2015

technische en bedrijfseconomische modellen voor de toepassing van duurzame

energiealternatieven. De doelen zijn zo bepaald dat de sector – als de doelen worden

huidige marktomstandigheden is dit niet het geval. Mede daarom is het van belang om

tot en met 2017. Het tweede doel is de realisatie van ongeveer 30 PJ aam duurzame

energiebronnen door te ontwikkelen. Het gaat daarbij niet alleen om onderzoek en

gehaald – op schema ligt om de ambitie ‘klimaatneutraal in 2040’ te verwezenlijken.

toepassing van duurzame energiebronnen en energiebesparing., maar ook voor het

Het convenant bevat ook de ambitie voor een klimaatneutrale en rendabel producerende

innovatie, maar ook om steeds bredere commerciële toepassing. Dit geldt zowel voor de
energiesysteem in zijn geheel: hoe kan de glastuinbouw een optimale rol spelen binnen het

nieuwe energiesysteem door het benutten van elektriciteit als vraag laag is en/of het aanbod
hoog en door middel van de opslag van warmte?

Ondernemers zijn gebaat bij duidelijkheid. Niet alleen vanwege hun perspectief als

ondernemer, maar ook voor het aanjagen van investeringen. Dit geldt voor normerende

maatregelen, beprijzende maatregelen, subsidiemaatregelen en randvoorwaarden. Maar

glastuinbouwsector in 2040. De hieruit voortvloeiende doelen zijn:

- In 2040 is de restemissie 0 Mton. Er is in de sector dan geen ruimte voor CO2-emissies,
methaanslip, het gebruik van aardgas, etc.

- Alle CO2 die de sector voor de teelt gebruikt, moet extern worden geleverd.

- Het overgrote deel van de sector zal voor pieklast alleen elektra afnemen, enkele

uitzonderingen daargelaten van wkk’s op waterstof, biomassa en biogas. Dit heeft
gevolgen voor de netcapaciteitsdoelstelling voor 2040.

bijvoorbeeld ook voor de realisatie van (warmte) infrastructuur. Hierdoor kunnen (meer)

- Het convenant bevat al een energiebesparingsdoel bij een klimaatneutrale glastuinbouw:

warmtecapaciteit optimaal benut. Daarnaast moet elektrificatie mogelijk zijn binnen de

De doelen en instrumenten uit het convenant zijn op elkaar afgestemd. Vooralsnog wordt

Vervolgens moeten ondernemers de tijd hebben om de transitie van hun bedrijf in gang te

bereiken.

bedrijven decentrale opwek in een cluster gebruiken en wordt de gerealiseerde duurzame
capaciteit van het net.

zetten en af te ronden. Deze trajecten kosten, bijvoorbeeld vanwege vergunningverlening,

ongeveer 30% ten opzichte van het gemiddelde over 2015 tot en met 2017.

ervan uit gegaan dat de instrumenten en maatregelen toereikend zijn om de doelen te

veel tijd. Bedrijven willen zeker verduurzamen (zoals blijkt uit de afspraak van de sector om

Overige landbouw

Tegelijkertijd zijn ze al vijf à tien jaar bezig om gezamenlijke voorzieningen – zoals een

NPE op basis van het verdere proces rondom de toekomst van de landbouwsector.

in 2040 CO2-neutraal te zijn), ook omdat er richting 2040 geen plek meer is voor aardgas.
warmtenet – van de grond te krijgen. Wel kunnen ze nu sneller energiebesparende

De sturing op het transitiepad voor de overige landbouw wordt aangevuld in het definitieve

maatregelen nemen; de sector is ook bereid om hierin te investeren. Daarnaast zorgen

gedragsverandering en andere teeltmethoden ook voor veel energiebesparing. Wel ervaren
bedrijven het aanpassen van hun teeltmethode nog als een risico; kennisdeling kan die
aardeling wegnemen.

De klimaatplannen van het kabinet van april 2023 bevatten een restemissiedoel voor de

glastuinbouw van 4,3 Mton in 2030. 170 Het Convenant Energietransitie Glastuinbouw 2022-

2030 bevat aanvullende doelen. Het gaat en eerste om een besparing van fossiele warmte en
170

<Inhoudsopgave

Kamerbrief klimaatplannen, april 2023

100

Concept Nationaal plan energiesysteem

Werkdocument C - Transitiepaden gebruikssectoren

Inzet beleidsinstrumenten

bijvoorbeeld de gebouwde omgeving. Dit gaat vooral op voor pieken in de dag- of

In 2023 wordt de energiebesparingsplicht voor de glastuinbouw ingevoerd. Het

koppeling van warmtenetten en om een marktmechanisme. Hiervoor is niet een bepaald

Glastuinbouw

innovatierogramma KaE zet onder meer in op energiebesparing door middel van onderzoek,
het stimuleren van Het Nieuwe Telen (HNT) en het stimuleren van de toepassing van
energiebesparende technieken via de MEI- en EG-regelingen.

Daarnaast is er een nieuw warmte-instrument voor glastuinbouw ontwikkeld, dat een

investeringssubsidie verleent voor onderdelen van de warmte-infrastructuur die buiten
andere subsidiekaders vallen. Deze regeling richt zich vooral op de ontwikkeling van

weekvraag, al behoort ook seizoenbuffering tot de mogelijkheden. Dit vraagt wel om

keuzemoment mogelijk. Daarnaast moeten de keuzes op lokaal niveau worden gemaakt,
omdat warmte niet over een langere afstand te transporteren is.

Benodigde (lokale) keuze: kan de warmte-infrastructuur en het marktmechanisme van de

gebouwde omgeving en de glastuinbouw worden gekoppeld en zo ja, hoe? Keuzemoment:
Bij de aanleg van warmte-infrastructuur.

warmtenetten die klaar zijn voor de in de toekomst voorziene warmtevraag.

De keuze moet worden gemaakt of de rijksoverheid een rol wil en kan nemen in het

zijn voor de energietransitie van de glastuinbouw, zoals aardwarmte, warmtepompen en

qua warmtevoorziening. Het stimuleren van clustering van tuinbouwbedrijven op locaties

De SDE++ stimuleert de exploitatie van verschillende duurzame technieken, die van belang
CCU.

Overige landbouw

De inzet van beleidsinstrumenten voor de overige landbouw wordt aangevuld in het
definitieve NPE op basis van het verdere proces rondom de toekomst van
de landbouwsector.

4.5.

Uitvoering geven aan het transitiepad

Glastuinbouw

Op dit moment speelt de glastuinbouw een belangrijke rol in de balancering van het

elektriciteitsnet door op afroep elektriciteit op te wekken of te verbruiken (om te zetten). De
huidige maatregelen maken het voor tuinders onaantrekkelijk om aardgas te verbruiken.
Hierdoor neemt met name de flexibele productiecapaciteit af. Dit betekent dat er keuzes
moeten worden gemaakt of en zo ja hoe deze flexibiliteit in de toekomst kan worden
ingevuld. Dit is met name een keuze die de elektriciteitssector moet maken.

faciliteren en stimuleren van het verplaatsen van tuinbouwbedrijven naar gunstigere locaties
waar warmtebronnen beschikbaar zijn, kan een oplossing zijn voor bedrijven die nu in een

gebied zitten waar geothermie of restwarmte niet mogelijk is. Daarnaast leidt clustering van
bedrijven op deze locaties ook tot een betere businesscase voor de warmte-infrastructuur.
Gezien de benodigde snelheid van de energietransitie en de maatregelen die op de sector
afkomen, lijkt het belangrijk om hier binnen een jaar uitsluitsel over te geven.

Benodigde keuze: Neemt de overheid een rol in de relocatie van bedrijven? Keuzemoment:
Bij voorkeur binnen 1 jaar.

Welke rol gaat de overheid spelen in de waterstofmarkt? Gaat de overheid sturen, zodat er

ook waterstof beschikbaar komt voor specifieke sectoren of wordt dit (volledig) overgelaten
aan de markt? Significante beschikbaarheid van waterstof voor toepassing in de

glastuinbouw wordt in ieder geval voor 2035 niet verwacht. Voor investeringsbeslissingen

zou het nuttig zijn als deze vraag zo’n 10 jaar eerder wordt beantwoord. Het NPE kan hier te

zijner tijd wellicht duidelijkheid over verschaffen. Benodigde keuze: Neemt de overheid een
rol bij de inrichting van de waterstofmarkt? Keuzemoment: Bij voorkeur binnen 2 jaar.

Benodigde keuze: wanneer is het energiesysteem fossielvrij?

Gezien de ambitie van de glastuinbouwsector om in 2040 klimaatneutraal te zijn, moet met

jaar.

ontwikkeld. De eerste projecten zijn gestart, maar de komende jaren is een versnelling nodig.

Keuzemoment: bij voorkeur 10 jaar van tevoren, gezien de levensduur van wkk’s van 10+

De glastuinbouw kan een belangrijke rol spelen in het bufferen van warmte. De sector kan de
eigen vraag verminderen of warmtebuffers delen als er een piekvraag naar warmte is van

<Inhoudsopgave

name de warmte-infrastructuur in tuinbouwgebieden de komende jaren worden
Dit is een doorlopend proces tot 2040.

Daarnaast moet het elektriciteitsnet genoeg capaciteit hebben om de elektrificatie van de

warmtevoorziening voor de hogere middenlast en pieklast aan te kunnen. Met name voor

101

Concept Nationaal plan energiesysteem

Werkdocument C - Transitiepaden gebruikssectoren

de bedrijven die nu geen wkk hebben, is een verzwaring van de aansluiting en meer

netcapaciteit een voorwaarde voor verduurzaming. Gezien de afschaffing van het verlaagde
tarief van de energiebelasting voor de glastuinbouw zullen met name extensieve bedrijven
de komende jaren investeren in elektrificatie. Om hierin te voorzien, moet de komende 5
jaar netverzwaring plaatsvinden.

Waterstofinfrastructuur is voor glastuinbouwbedrijven van belang, omdat dit vooral voor

pieklast een relevante warmtebron is. Op dit moment ontwikkelt de tuinbouwsector hier de

eerste plannen voor. De benodigde infrastructuur moet rond 2035 operationeel zijn.

Ook voor de levering van CO2 via pijpleidingen (gasvormig, regionale en lokale netwerken) en
per as (vloeibaar) moet infrastructuur worden ontwikkeld. Daarbij is ook capaciteit nodig om
vloeibare CO2 om te vormen tot gas. Dit is met name interessant voor grotere clusters van

bedrijven. Per situatie moet uit een kosten/batenanalyse blijken wat het beste past.

Binnen de Klimaat- en Energieverkenning (KEV) wordt onderzocht of het huidige en

voorgenomen beleid ervoor zorgt dat de sector zijn doelen en ambities op het gebied van
het verminderen van de CO2-uitstoot haalt. Op basis van deze cijfers wordt gekeken of

aanvullende maatregelen of instrumenten nodig zijn om het transitiepad bij te stellen.
Voor de glastuinbouw voert WECKR ieder jaar een onderzoek uit naar het energieverbruik in
de Glastuinbouw. Op basis van deze Energiemonitor monitort het ministerie van LNV de

voortgang van de energietransitie in de glastuinbouw en kan het transitiepad indien nodig
worden bijgesteld.

Daarnaast wordt er voor het individueel CO2-sectorsysteem (in ontwikkeling) gezocht naar

mogelijkheden om het energieverbruik op bedrijfsniveau te monitoren. Hiermee wordt het
mogelijk om de CO2-emissie van de glastuinbouw op bedrijfsniveau te monitoren.

Overige landbouw

De uitvoering van de sturing op het transitiepad voor de overige landbouw wordt aangevuld
in het definitieve NPE op basis van het verdere proces rondom de toekomst van
de landbouwsector.

<Inhoudsopgave

102