Tweede Kamer der Staten-Generaal

2

Vergaderjaar 2015–2016

29 754

Terrorismebestrijding

Nr. 325

BRIEF VAN DE MINISTER VAN VEILIGHEID EN JUSTITIE
Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal
Den Haag, 9 november 2015
Bijgaand bied ik u de openbare versie van het Dreigingsbeeld Terrorisme
Nederland (DTN) 40 aan1, opgesteld door de Nationaal Coördinator
Terrorismebestrijding en Veiligheid (NCTV). Dit DTN geeft inzicht in het
actuele dreigingsniveau en de factoren die daartoe aanleiding geven. Het
dreigingsniveau is, gebaseerd op de ontwikkelingen in deze DTN-periode,
wederom vastgesteld op substantieel. Dit betekent dat de kans reëel is dat
er een aanslag in Nederland plaatsvindt.
Zoals reeds geconstateerd werd in het DTN 39 (Kamerstuk 29 754, nr. 319),
bevestigen onder andere de gebeurtenissen in Frankrijk en Tunesië van
afgelopen zomer eens te meer het huidige dreigingsbeeld. Ook in
Nederland en andere Westerse landen zijn soortgelijke aanslagen al
langere tijd voorstelbaar.
Het Actieprogramma Integrale Aanpak Jihadisme vormt het beleidsmatige
antwoord op de geconstateerde jihadistische dreiging. De verschillende
maatregelen binnen het Actieprogramma en hun effectiviteit moeten altijd
in samenhang worden gezien. Een aantal maatregelen ziet bijvoorbeeld
op toepassing van (bestuurlijke) interventies gericht op individuen en een
aantal maatregelen wordt breder ingezet, bijvoorbeeld de inzet op het
voorkomen van radicalisering. Deze mix van maatregelen biedt het
kabinet de mogelijkheid om binnen de kaders van het bestaande beleid de
inzet bij te stellen op basis van actuele ontwikkelingen. De maatregelen in
het Actieprogramma worden dan ook voortdurend tegen het licht
gehouden, onder andere naar aanleiding van dit periodiek vastgestelde
DTN. Op eventuele wijzigingen in de zwaarte en de inzet van maatregelen
en op de algehele voortgang van het Actieprogramma wordt ingegaan in
de vierde voortgangsrapportage die tegelijk met dit DTN aan uw Kamer
wordt aangeboden. Daarmee kom ik tevens tegemoet aan een verzoek
gedaan door de vaste commissie voor Veiligheid en Justitie op
30 september jl.
In deze brief ga ik in op enkele belangrijke noties uit DTN 40. Daarnaast
licht ik enkele elementen toe die van invloed zijn op de huidige dreiging
1

kst-29754-325
ISSN 0921 - 7371
’s-Gravenhage 2015

Raadpleegbaar via www.tweedekamer.nl

Tweede Kamer, vergaderjaar 2015–2016, 29 754, nr. 325

1

tegen Nederland en het beleidsmatig antwoord dat daarop is of wordt
ontwikkeld.
DTN 40
De dreiging tegen Nederland is onveranderd substantieel. Dat betekent
dat de kans op een aanslag in Nederland reëel is. Er zijn in Nederland op
dit moment echter geen concrete aanwijzingen voor een op handen zijnde
terroristische aanslag.
De voornamelijk jihadistische dreiging blijft complex en kent een veelheid
aan actoren. De dreiging gaat in potentie uit van internationale en lokale
netwerken en van eenlingen. Dat laatste werd opnieuw duidelijk toen een
jihadistische eenling hoogstwaarschijnlijk een aanslag wilde plegen op de
hogesnelheidstrein Thalys op 21 augustus jongstleden. Deze aanslag kon
worden verijdeld dankzij het optreden van medepassagiers.
Beleidsimplicaties
De nu volgende paragraaf benoemt een aantal elementen dat van invloed
is op de huidige dreiging tegen Nederland en geeft een toelichting op
reeds genomen of te nemen maatregelen.
Zorgen over aspecten van het salafisme
In september 2015 heeft de Minister van Sociale Zaken en Werkgelegenheid (SZW) uw Kamer geïnformeerd over het kabinetsbeleid over de
aanpak van problematische aspecten rond salafisme in Nederland.2
Aanvullend daarop kan worden gemeld dat het Wetenschappelijk
Onderzoek- en Documentatie Centrum (WODC) via een haalbaarheidsstudie zal onderzoeken in hoeverre en op welke wijze de omvang van de
aanhang van het salafisme in Nederland kan worden vastgesteld.
Een actueel beeld in relatie tot het salafisme hangt samen met de notie
dat in opvangcentra voor asielzoekers humanitaire hulp wordt geboden
door salafistische organisaties. Daarbij kan het voorkomen dat zij
proberen asielzoekers te beïnvloeden. Wanneer dit gepaard gaat met
problematische gedragingen, valt dit ook onder de voorgestelde aanpak
salafisme en zal afhankelijk van de aard en ernst van het geval langs één
of meer van de drie sporen worden gehandeld. De officiële instanties die
asielzoekers opvangen, zijn alert op het mogelijk verbinden van
voorwaarden aan de geboden hulp of het accepteren onder dwang van
hulp uit een bepaalde hoek. Om het bewustzijn en de kennis hierover te
actualiseren, te verstevigen en te borgen, worden trainingen op maat
aangeboden aan medewerkers van de officiële instanties.
Binnen de kaders van het Actieprogramma Integrale Aanpak Jihadisme
wordt ook ingezet op het vergroten van de weerbaarheid van moslimgemeenschappen (maatregel 27) en wordt nadere invulling gegeven aan de
aanpak van visumplichtige extremistische sprekers (maatregel 20f). U
bent daarover in maart van dit jaar geïnformeerd.3 In Europees verband
vinden de komende periode bilaterale gesprekken plaats met landen,
waarmee reeds wordt samengewerkt in de aanpak van jihadisme. In deze
gesprekken wordt informatie uitgewisseld over in Europa rondreizende,
visumplichtige extremistische sprekers. Ook zit Nederland een Europese
werkgroep voor die verdere informatie-uitwisseling en goede gebruikmaking van de bestaande Europese instrumenten verkent.

2

Brief Minister van SZW, 23 september 2015,Kamerstuk 29 614, nr. 38.
De brief en beleidsreactie is gebaseerd op een analyse van de AIVD en NCTV; Publicatie
AIVD/NCTV, 23 september 2015, Salafisme in Nederland: diversiteit en dynamiek.
3
Brief Minister van VenJ, SZW, BZ, BZK, 3 maart 2015, Kamerstuk 29 754 nr. 303.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2015–2016, 29 754, nr. 325

2

Ontwikkelingen migratiestromen en jihadisme
In diverse media is gedurende de afgelopen periode over mogelijk
misbruik van de vreemdelingenketen door jihadistische groeperingen
bericht. Hoewel nog niet vastgesteld, sluiten de verantwoordelijke
diensten en organisaties in Nederland en in Europa hun ogen niet voor
deze mogelijkheid4. De EU en Nederland zijn dan ook alert op signalen
van misbruik van de asielprocedure door ISIS of andere terroristische
organisaties.
In Nederland is en wordt veel geïnvesteerd in het bevorderen van het
veiligheidsbewustzijn bij medewerkers van de vreemdelingenketen
(waaronder COA, DT&V, IND). Zo ontvangen de medewerkers op de vele
nieuwe locaties van het Centraal Orgaan opvang asielzoekers (COA) die
momenteel worden opengesteld een training met speciale aandacht voor
veiligheidsonderwerpen. Daarin wordt onder meer aandacht geschonken
aan veiligheidsbewustzijn in het kader van nationale veiligheid. Ook het
Rijksopleidingsinstituut tegengaan Radicalisering (ROR), dat vanaf
september 2015 operationeel is, zal opleidingen verzorgen voor professionals in onder andere de (brede) Veiligheids- Terrorismebestrijdings- en
Vreemdelingenketen.
In algemene zin kan worden gesteld dat de signalering van potentiële
radicalisering of jihadistische intenties in de vreemdelingenketen op
verschillende niveaus kan plaatsvinden. Binnen de uitvoerende organisaties van de vreemdelingenketen is een meldstructuur ingericht voor
dergelijke signalen waar de registratie- en screeningprocedures deel van
uitmaken, maar ook via de medewerkers op de werkvloer en uit de
vluchtelingenpopulatie zelf worden signalen ontvangen.
Daarnaast is er aandacht voor het risico op ronselen door jihadisten in
asielzoekerscentra. In dit verband wordt onder andere getracht gevoelens
van frustratie onder asielzoekers te voorkomen. Frustraties kunnen
immers de vatbaarheid voor radicalisering en rekrutering vergroten. De
brief, die door de Staatssecretaris van Veiligheid en Justitie is verzonden
aan alle asielzoekers waarin hij uitleg geeft over de opvang, de asielprocedure en over wat zij kunnen verwachten, is hieraan ondersteunend.5
Ook wordt er gewerkt aan een handreiking voor gemeenten om onrust en
frustraties te voorkomen.
Het WODC zal door middel van een onderzoek een bijdrage leveren aan
de kwaliteit van de signalering van betrokkenheid bij radicalisering,
jihadisme en van ronselpraktijken in de vreemdelingenketen. De vragen
die daarbij centraal staan zijn: zijn er signalen van de aanwezigheid van
jihadisten in de vreemdelingenketen? Hoe is de signalering van jihadisme
en radicalisering in de vreemdelingenketen opgezet? Wat zijn mogelijkheden om deze verder eventueel eerder en beter te onderkennen? Dit
onderzoek is naar verwachting halverwege 2016 gereed.
Er wordt, kortom, geïnvesteerd in de gehele vreemdelingenketen om
eventuele signalen van potentiële radicalisering, ronselen of jihadistische
intenties te onderkennen. Zoals in de samenvatting van het DTN 40 is
gemeld zijn er, ondanks een enkel zorgelijk signaal dat jihadistische
groepen de intentie zouden hebben om gebruik te maken van de
vluchtelingenstroom met het oogmerk aanslagen te plegen, geen
bevestigde gevallen van jihadisten die vanuit het Midden-Oosten of
Noord-Afrika als operatives (dat wil zeggen handlangers of uitvoerders)
via de vluchtelingenstroom naar Europa worden gestuurd.

4

Over de maatregelen die op internationaal en nationaal niveau zijn getroffen, bent u eerder al
geïnformeerd via de beleidsimplicaties bij het DTN 39 (Kamerstuk 29 754 nr. 313).
5
Open brief Staatssecretaris van Veiligheid en Justitie, «Asiel in Nederland», 19 oktober 2015.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2015–2016, 29 754, nr. 325

3

Gewelddadige incidenten tegen noodopvang asielzoekers, toename
extremistische uitingen en confrontaties
In DTN 40 wordt geconstateerd dat de huidige dynamiek rond de instroom
van vluchtelingen en de onvrede die daarover in een deel van de
samenleving bestaat, een toename van extremisme tot gevolg heeft. Dit
uitte zich onder andere in de bestorming van een asielzoekerscentrum in
Woerden (op 9 oktober jl.), bekladdingen van opvanglocaties en de
bedreiging van burgemeesters, wethouders en raadsleden. Met bijvoorbeeld de demonstratie van Pegida in Utrecht (op 11 oktober jl.) werd
zichtbaar dat hernieuwde gewelddadige confrontaties tussen links- en
rechts-extremisten, maar ook tussen links-extremisten en rechtspopulisten mogelijk zijn. De gevolgen van botsingen tussen extremistische
groepen zijn vooralsnog vooral gerelateerd aan de openbare orde en
veiligheid. Aangezien extremistische uitingen zich niet langer uitsluitend
via traditionele netwerken en organisaties manifesteren, maar meer voort
lijken te komen uit losse groepen en personen, wordt de komende periode
bezien of en welke extra maatregelen hierop nodig zijn.
Benadrukt wordt dat de kaders rond problematisch gedrag, zoals die ook
zijn benoemd in de brief over salafisme in Nederland6, hier onverkort van
toepassing zijn. Tegen deze achtergrond dienen zowel de overheid als de
samenleving, ieder op hun eigen wijze en binnen de kaders van de
Grondwet, normen te stellen en daarmee ook tegenwicht te bieden aan
organisaties en personen die aanzetten tot haat, onverdraagzaamheid,
antidemocratische gedragingen en die de vrijheid van anderen proberen
in te perken.
Spanningen tussen Turkse en Koerdische gemeenschappen
DTN 40 constateert toegenomen spanningen tussen Koerdische en Turkse
gemeenschappen in Nederland. Op initiatief van de Minister van SZW is
eind 2014 met verschillende organisaties uit de Turkse, Koerdische en
Alevitische gemeenschap op nationaal niveau een dialoog gestart. Deze
dialoog is erop gericht om gezamenlijk verantwoordelijkheid te nemen in
het voorkomen dat conflicten en spanningen vanuit Turkije naar ons land
overslaan en hier tot incidenten kunnen leiden. Met de bij deze dialoog
betrokken organisaties is afgesproken dat zij hun achterban actief
oproepen om beheerst om te gaan met meningsverschillen en met elkaar
in gesprek gaan om escalaties in ons land te voorkomen.
Het lokaal bestuur is verantwoordelijk voor de handhaving van de
openbare orde en veiligheid en wordt waar nodig ondersteund vanuit het
Rijk. Deze ondersteuning vindt momenteel onder andere plaats door
advisering en praktische ondersteuning door de Expertise-unit Sociale
Stabiliteit (ESS).
Dreiging die kan uitgaan van gefrustreerde personen van wie de uitreis is
tegengegaan of mislukt
De notie uit eerdere DTN’s dat de dreiging niet beperkt is tot uitreizigers
en terugkeerders, maar tevens afkomstig is van gefrustreerde personen
van wie de uitreis is tegengegaan of mislukt, wordt in DTN 40 nogmaals
bevestigd. De aanpak van deze personen past binnen de kaders van de
aanpak in het Actieprogramma Integrale Aanpak Jihadisme. Naar
personen van wie de uitreis is tegengegaan of die een mislukte uitreispoging hebben ondernomen, wordt waar mogelijk een strafrechtelijk
onderzoek gestart. Politie, AIVD en overige betrokken partijen blijven alert
op ontwikkelingen en delen van relevante informatie. Ook worden
tegengehouden en mogelijk gefrustreerde uitreizigers in het lokale
6

Brief Minister van SZW, 23 september 2015, Kamerstuk 29 614, nr. 38.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2015–2016, 29 754, nr. 325

4

domein besproken in een multidisciplinair casusoverleg. Hierin werken de
betrokken landelijke en lokale partijen (strafrechtelijk en bestuurlijk)
intensief samen met als doel informatie uit te wisselen en een pakket met
de meest effectieve maatregelen samen te stellen. Deze maatregelen zijn
erop gericht om het risico dat van deze personen kan uitgaan, te
reduceren. Het wetsvoorstel Tijdelijke wet bestuurlijke maatregelen
terrorismebestrijding creëert de mogelijkheid om bestuursrechtelijke
maatregelen te treffen op onder andere tegengehouden en mogelijk
gefrustreerde uitreizigers. Te denken valt aan maatregelen als een
periodieke meldplicht of een contactverbod. Het advies van de Raad van
State over dit wetsvoorstel is inmiddels ontvangen.
Internationale context
Het DTN constateert een spanningsveld met betrekking tot Turkije. De
ambivalente rol die daar uit voortkomt, betekent dat het belang van de
dialoog op het terrein van terrorismebestrijding onverminderd hoog is.
Naast bilaterale inspanningen bieden het Global Counterterrorism Forum
(GCTF) en de anti-ISIS coalitie daar goede platformen voor.
Vrouwen en meisjes bij ISIS
Tot slot wordt in het DTN geconstateerd dat vrouwen en meisjes
vooralsnog niet actief deelnemen aan de strijd, maar wel worden getraind
in het gebruik van wapens. De aanpak van gewelddadig jihadisme richt
zich al langere tijd ook op vrouwen en meisjes, bijvoorbeeld rond
rekrutering en het voorkomen van uitreis. Deze benadering wordt
ondersteund door de analyse in het DTN. Momenteel wordt bezien of een
meer genderspecifieke benadering effectief kan zijn bij het tegengaan van
radicalisering, rekrutering en de uitreis van vrouwen en meisjes. Indien
daar aanleiding toe bestaat wordt dit opgevolgd door gericht beleid. Over
de uitkomsten en eventuele beleidsontwikkeling wordt u geïnformeerd in
het volgende DTN 41 en de beleidsimplicaties bij DTN 41.
De Minister van Veiligheid en Justitie,
G.A. van der Steur

Tweede Kamer, vergaderjaar 2015–2016, 29 754, nr. 325

5

Samenvatting Dreigingsbeeld Terrorisme Nederland 40, november
2015
Dreigingsniveau
Het dreigingsniveau voor Nederland is onveranderd substantieel, wat
betekent dat de kans op een aanslag in Nederland reëel is. Er zijn in
Nederland op dit moment geen concrete aanwijzingen voor een op
handen zijnde terroristische aanslag. De voornamelijk jihadistische
dreiging blijft complex en kent een veelheid aan actoren. De dreiging gaat
in potentie uit van internationale en lokale netwerken, alsmede van
eenlingen. De dreiging uit deze laatste hoek werd manifest toen een
jihadistische eenling hoogstwaarschijnlijk een aanslag wilde plegen in de
hogesnelheidstrein Thalys op 21 augustus 2015. Deze aanslag kon worden
verijdeld dankzij het optreden van medepassagiers.
Deze Kamerbrief beschrijft de relevante dreigingsontwikkelingen zoals die
zich voordeden sinds juli 2015, de maand waarin DTN39 werd gepubliceerd. Uw Kamer heeft begin september 2015 een tussentijdse actualisatie
van DTN39 ontvangen. Er is in deze DTN40 Kamerbrief gekozen voor een
schets van het dreigingsbeeld van de periode juli tot en met begin
november 2015, om zo het gebruikelijke totaalbeeld van de dreiging te
kunnen geven. Hierdoor zullen sommige passages in de Kamerbrief
overlappen met de update van begin september 2015.
Jihadistische dreiging tegen het Westen
Het beeld van een complexe en reële dreiging geldt voor het gehele
Westen. In Europa wordt zowel rekening gehouden met de mogelijkheid
van complexe en grootschalige aanslagen, als met meer kleinschalige en
eenvoudige aanslagen. De dreiging tegen Nederland is tot op zekere
hoogte een afgeleide van de internationale dreiging. De strijd in en
jihadgang naar Syrië en Irak spelen hierbij een prominente rol. Tot op
heden is bij de aanslagen die sinds het najaar van 2014 in naam van ISIS
in verschillende westerse landen zijn gepleegd, niet vastgesteld dat de
centrale ISIS-leiding deze aanslagen zelf heeft geïnitieerd en aangestuurd.
Er zijn wel steeds meer aanwijzingen dat het ISIS-leiderschap betrokken is
bij of in ieder geval op de hoogte is van enkele van de plannen om
aanslagen in het Westen te plegen. ISIS poogt geregeld de aanslagen
propagandistisch uit te buiten door te stellen dat de aanslagplegers in het
Westen in actie zijn gekomen omdat de groep daartoe heeft opgeroepen.
Westerse leden van ISIS zijn betrokken bij aanslagplannen tegen het
Westen. Vanuit Syrië rekruteren zij online sympathisanten, sturen zij
(potentiële) aanslagplegers in het Westen aan en voorzien hen van
doelwitinformatie.
Jihadistische dreiging tegen Nederland
Het conflict in Syrië en Irak blijft een voorname bron van dreiging voor
Nederland. Ondanks pogingen van de overheid om uitreizen te beletten,
vinden er nog steeds nieuwe uitreizen plaats. Gemiddeld gaat het om
ongeveer 5 personen per maand. Tot 1 november 2015 zijn er vanuit
Nederland in totaal circa 220 personen vertrokken. Het aantal terugkeerders staat op ongeveer 40. Het aantal uit Nederland afkomstige
gesneuvelden bij de strijd in Syrië en Irak is zeer waarschijnlijk 42,
uitsluitend mannen. Het aantal personen met jihadistische intenties in
Syrië en Irak is rond de 140. Door het overlijden van mannen in het
strijdgebied neemt het aandeel vrouwen in de totale uit Nederland
afkomstige uitreizigerspopulatie toe. Vrouwen nemen vooralsnog niet
actief deel aan de strijd aan het front, maar worden wel getraind in het

Tweede Kamer, vergaderjaar 2015–2016, 29 754, nr. 325

6

gebruik van wapens. Zij voeren andere taken uit ten behoeve van ISIS,
zoals online rekrutering. Onder de gesneuvelden bevinden zich vooral
leden van ISIS, die onder meer bij bombardementen van de anti-ISIS
coalitie om het leven zijn gekomen. Turkije is nog steeds het enige
transitland van waaruit uitreizigers Syrië en Irak bereiken.
Een groeiend aantal Nederlanders in Syrië en Irak weet promotie te
maken binnen de jihadistische groepen waarbij zij zich hebben aangesloten. Enkele Nederlanders hebben zich daar aangesloten bij subgroepen
van ISIS die gericht zijn op het plegen van aanslagen in het Westen. De
aanwezigheid van Nederlanders bij dergelijke subgroepen werkt
dreigingsverhogend. Verder spelen enkele Nederlanders een prominente
rol in de propaganda van ISIS en Jabhat al-Nusra of hebben deze rol
gespeeld.
Verontrustend was de uitreis in augustus van de Nederlandse militair naar
Syrië/Irak, waar hij zich waarschijnlijk heeft aangesloten bij ISIS. Het is
voor het eerst dat een actief dienende Nederlandse militair als jihadstrijder uitreist. Defensie onderzoekt nog wat de veiligheidsimplicaties zijn
van zijn uitreis en heeft maatregelen genomen om risico’s te reduceren. In
reactie op het uitreizen van de Nederlandse militair riep de bij ISIS
aangesloten Nederlandse ex-militair Yilmaz moslims in westerse
krijgsmachten op hun voorbeeld te volgen.
Van jihadistische terugkeerders gaat in potentie een dreiging uit. Er is
echter vastgesteld dat van de meeste terugkeerders in de huidige groep
geen geweldsdreiging uit gaat. Het betreft hier vaak personen die
teleurgesteld zijn door hun ervaringen in de strijdgebieden. In de eerste
helft van 2015 waren er overigens maar twee terugkeerders.
Waarschijnlijk is dit getal zo laag omdat het moeilijk is om toestemming te
krijgen het «kalifaat» te verlaten en omdat strafrechtelijke vervolging in
het thuisland afschrikwekkend werkt. De dreiging komt niet uitsluitend
van uitreizigers en terugkeerders. Tegenover de kleine groep maandelijkse
uitreizigers staat een groep die wel zou willen uitreizen en die, indien dit
verhinderd wordt, een potentiële geweldsdreiging zou kunnen vormen.
Verder zijn aanslagen door ISIS-sympathisanten, zoals de afgelopen
periode in andere landen gezien, ook in Nederland mogelijk. Dergelijke
aanslagen kunnen worden geïnspireerd door oproepen van en contacten
met strijders die in Syrië verblijven.
Hoewel er een geweldsintentie bestaat bij enkele jihadisten in Nederland,
is de zichtbaarheid van de jihadistische beweging in Nederland het laatste
jaar sterk afgenomen. Een jaar na de beruchte pro-ISIS demonstraties in
Den Haag en Amsterdam is dan ook geen sprake meer van openlijke
jihadistische manifestaties in Nederland. De oorzaak kan gezocht worden
in de afwezigheid (door onder andere uitreis of detentie) van charismatische initiatiefnemers en mogelijk toegenomen veiligheidsbewustzijn in
het licht van een als repressief gepercipieerd klimaat. Dat ook de online
aandacht voor gedetineerde jihadisten lijkt af te nemen, wijst tevens op
een gebrek aan organisatiecapaciteit, leiderschap en toegenomen
voorzichtigheid. De komende tijd zal de rechter uitspraak doen in een
aantal terrorisme gerelateerde zaken.
De afgelopen periode zijn vele tienduizenden vluchtelingen ongecontroleerd de Europese Schengenzone binnengekomen. Hoewel het bij de
huidige vluchtelingencrisis primair gaat om burgers in nood uit Syrië en
Eritrea, zijn hier ook veiligheidsrisico’s aan verbonden. Ondanks dat in
Nederland alle asielzoekers worden gescreend, valt niet uit te sluiten dat
jihadisten of leden van jihadistische organisaties zich kunnen mengen
onder migratiestromen en op die manier onopgemerkt en illegaal,

Tweede Kamer, vergaderjaar 2015–2016, 29 754, nr. 325

7

Nederland binnenkomen. Zowel de infiltratie van jihadisten in de bekende
reisroutes van migranten naar Europa als het misbruik van de asielprocedure brengt, vanuit het oogpunt van de terrorist, echter risico’s van
onderkenning met zich mee. Daardoor is het onwaarschijnlijk dat deze
kanalen veelvuldig door jihadisten worden gebruikt. Europese veiligheidsdiensten zijn niettemin alert op deze mogelijkheid. Ondanks een enkel
zorgelijk signaal dat jihadistische groepen de intentie zouden hebben om
gebruik te maken van de vluchtelingenstroom met het oogmerk aanslagen
te plegen, zijn er geen bevestigde gevallen van jihadisten die vanuit het
Midden-Oosten of Noord-Afrika als operatives (dat wil zeggen
handlangers of uitvoerders) via de vluchtelingenstroom naar Europa
worden gestuurd.
Er kunnen wel vraagtekens worden geplaatst bij de huidige mogelijkheden van immigratie- en veiligheidsdiensten in Europa om goed zicht te
krijgen op de vluchtelingenstroom. Door de grote toestroom in de
Schengenzone is het internationaal niet mogelijk alle personen
nauwkeurig te identificeren en te screenen. Niet geïdentificeerde en
gescreende personen kunnen vervolgens ook Nederland bereiken. Deze
beperking aan de weerstandskant bemoeilijkt het zicht op eventuele
aanwezigheid van jihadisten binnen de vluchtelingenketen en de
daadwerkelijke dreiging die zij vormen. Daarnaast blijft het mogelijk dat
bepaalde mensen in asielprocedures incidenteel vatbaar zullen zijn voor
radicalisering. Ten slotte zou de mensensmokkel een mogelijke inkomstenbron voor jihadisten kunnen zijn.
Ontwikkelingen in Syrië en Irak
Het «kalifaat» van ISIS, dat eind juni 2014 werd uitgeroepen, bestaat nu
meer dan een jaar. Sinds het uitroepen van dit «kalifaat» hebben
verschillende groeperingen in andere delen van de wereld zich bij het
«kalifaat» van ISIS aangesloten. Ook in Irak en Syrië, het kerngebied van
het «kalifaat», heeft ISIS stand gehouden. De luchtaanvallen van de
anti-ISIS coalitie sinds het najaar van 2014 treffen de groepering hard en
hebben het gevoel van onoverwinnelijkheid bij ISIS aangetast. Echter, zij
hebben de slagkracht van de groep niet wezenlijk verminderd. Ook het
terreinverlies van de groep in beide landen is beperkt gebleven. Het zijn
vooral de Iraakse en Syrische Koerden geweest die, met luchtsteun van de
Verenigde Staten, gebied op ISIS hebben terugveroverd. De Russische
luchtaanvallen in Syrië, die eind september 2015 van start gingen, zijn
formeel gericht tegen jihadistische groepen. Desalniettemin treffen zij
vooralsnog vooral de relatief gematigde soennitische strijdgroepen in het
noordwesten van het land. Het verder escaleren van de Syrische
burgeroorlog zal de tegenstellingen tussen sjiieten en soennieten in Syrië
en daarbuiten versterken. Gelet op de hevige emoties bij vele soennieten
in het Midden-Oosten kan het Russische optreden mogelijk een nieuwe
impuls geven aan de jihadgang naar Syrië. De Britse autoriteiten verklaren
dat er een «aanzienlijke mogelijkheid» is dat ISIS met een explosief
verantwoordelijk zou zijn voor de crash van de Russische Airbus 321
Metrojet boven de Sinaï op 31 oktober 2015. Hierbij kwamen 224 mensen
om het leven. Indien het Egyptische filiaal van ISIS, Wilayat Sinaï,
inderdaad verantwoordelijk blijkt te zijn, betekent dit dat naast het Westen
nu ook Rusland nadrukkelijk doelwit is geworden van ISIS.
Na de aanslag in het Turkse Suruç in juli 2015, die Turkije toeschrijft aan
ISIS, kondigde Turkije een offensief aan tegen zowel ISIS als de PKK.
Hoewel Turkije in augustus het de Amerikanen toestond luchtacties uit te
voeren tegen ISIS vanaf een Turkse luchtmachtbasis en strikter toezag op
het tegenhouden van uitreizigers richting Syrië, was het Turkse beleid ten
aanzien van ISIS lange tijd ambivalent. Echter, er zijn tekenen dat Turkije

Tweede Kamer, vergaderjaar 2015–2016, 29 754, nr. 325

8

na de aanslagen in Suruç en later in oktober in Ankara daadwerkelijk de
dreiging vanuit ISIS bestrijdt, bijvoorbeeld door actiever op te treden
tegen de ISIS-presentie in Turkije of door de grens met door ISIS
gecontroleerd gebied in Syrië strenger te controleren.
Jabhat al-Nusra probeert een gematigd imago aan te nemen door zich
onder andere af te zetten tegen de wreedheden van ISIS. Ook benadrukt
de groep dat zij op dit moment gericht is op de strijd in Syrië en niet op
het plegen van aanslagen in het Westen. Het gematigde gezicht dat de
groep graag uitdraagt, leidt tot een zeker draagvlak onder soennitische
moslims in Syrië, maar is niets meer dan façadepolitiek. Jabhat al-Nusra
heeft namelijk wel degelijk intenties om het Westen te treffen, en kan (met
name) terugkeerders inzetten voor aanslagplannen in het Westen.
De VS hebben in juli 2015 waarschijnlijk bij een gerichte aanval de leider
van de aan al Qa’ida verbonden Khorasan-groep gedood. De Khorasangroep opereert in Syrië en is gericht op het plegen van aanslagen in het
Westen. De gedode leider was de belangrijkste planner en organisator in
Syrië van aanslagplannen, onder meer gericht op het Westen. Hoewel de
dood van de leider van de Khorasan-groep een tegenvaller voor de
organisatie betreft, verandert de dreiging vanuit de groepering niet
wezenlijk.
Ontwikkelingen conflict ISIS en al Qa’ida
Sinds de tweespalt binnen het jihadisme in april 2013 begon, is het
jihadistische landschap wereldwijd radicaal veranderd. Met de opkomst
van ISIS sinds het voorjaar van 2013 en zeker na het uitroepen van het
«kalifaat» door ISIS in juni 2014, kwam een eind aan de vanzelfsprekende
dominantie van al Qa’ida binnen het internationale jihadisme. Op dit
moment kiezen de meeste jonge (aspirant-)jihadisten voor ISIS in plaats
van al Qa’ida en aan haar gelieerde groepen. Deze populariteit is nog
steeds groeiende. De positie van kern al Qa’ida is verzwakt door de acties
van de VS tegen de leiding van de groep en de opkomst van ISIS.
Tegelijkertijd moet niet uit het oog worden verloren dat al Qa’ida en aan
haar gelieerde groepen nog steeds een factor van belang zijn en dreiging
genereren. Veel van de aan al Qa’ida gelieerde groepen blijven geduchte
strijdgroepen. Vooral Jabhat al-Nusra in Syrië en «Al Qa’ida op het
Arabische Schiereiland (AQAS)» in Jemen staan er relatief goed voor.
Daarnaast zijn er aanwijzingen dat kern al Qa’ida zich op enkele vlakken
versterkt.
Ontwikkelingen in Noord-Afrika
Door het toenemend aantal jihadistische aanslagen is duidelijk geworden
dat jihadistische groeperingen gelieerd aan ISIS en al Qa’ida de veiligheidssituatie in Noord-Afrika en dan met name in Tunesië en Egypte
negatief hebben beïnvloed. De aanslag in de Tunesische badplaats Sousse
onderstreept de al langer in Tunesië toenemende dreiging richting
westerse doelwitten in de regio. In reactie op aanslagen zijn de regeringen
in Tunesië en Egypte repressiever gaan optreden tegen jihadisten. Dit
beleid, dat ook gematigder islamisten treft, verhoogt de weerstand tegen
aanslagen maar vergroot tegelijkertijd de voedingsbodem voor jihadisme
in beide landen. De destabilisering in Noord-Afrika, die in mindere mate
ook Algerije treft, wordt mede veroorzaakt door de chaos in Libië. Naast
trainingskampen verspreid over Libië, hebben jihadistische netwerken in
het land direct toegang tot de wapensmokkel in de Sahel en faciliteringsnetwerken door Afrika, het Midden-Oosten en waarschijnlijk ook Europa.
ISIS heeft in het bijzonder geprofiteerd van de aanhoudende chaos in
Libië en zet dit land steeds nadrukkelijker neer als potentieel uitreisgebied.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2015–2016, 29 754, nr. 325

9

Tegelijkertijd moet niet worden onderschat dat ISIS soms ook weerstand
ondervindt van de lokale bevolking en andere jihadistische groeperingen.
Ondanks de toegenomen aandacht voor Libië onder Nederlandse
jihadisten gaat hun voorkeur nog steeds uit naar Syrië.
Verdere internationalisering van ISIS-activiteiten
In voorgaande DTN’s is al diverse malen gewag gemaakt van de
groeiende steun voor ISIS in diverse landen in het Midden-Oosten en
Noord-Afrika en van de destabilisering die daarmee gepaard gaat. In de
afgelopen periode waren er weer nieuwe landen of gebieden waar
sympathie voor ISIS ontstond of terroristische activiteiten uit naam van
ISIS werden gepleegd. Zo kreeg Koeweit voor het eerst in dertig jaar te
maken met een terroristische aanslag, uitgevoerd door een Saoedisch
filiaal van ISIS. Na eerdere aanslagen op sjiitische doelwitten in SaoediArabië pleegde een aan ISIS verbonden filiaal een aanslag tegen een
soennitische moskee, hetgeen kan worden opgevat als een ISIS-aanslag
tegen het Saoedische regime. Ook in de Palestijnse gebieden is vanuit
pro-ISIS hoek sprake van facties die het gezag van Hamas betwisten en
aanslagen plegen. Deze verdere internationalisering van pro-ISIS groepen
in het Midden-Oosten kan de regio verder destabiliseren en de dreiging
verhogen tegen westerse doelwitten in de regio en (op termijn) het
Westen zelf.
Ontwikkelingen in Somalië
Het lijkt erop dat al Shabaab vaker dan in het verleden westerse jihadisten
inzet voor zelfmoordaanslagen in Somalië. Ondertussen heerst er
groeiende onvrede onder de enkele tientallen westerse jihadisten in
Somalië over de wijze waarop zij door al Shabaab behandeld worden. Dat
is de reden dat een deel van hen probeert het land te verlaten om elders
de jihad voort te zetten. Dit betekent dat de aantrekkingskracht van
Somalië als jihadgebied voor westerse jihadisten afneemt, een trend die
al enkele jaren zichtbaar is.
Radicalisering en extremisme
Voor de dreiging vanuit links- en rechts-extremisme zijn de nieuwe
omstandigheden met betrekking tot de vluchtelingencrisis relevant. Al
enige tijd trachten extreemrechtse groeperingen zoals de NVU en
Identitair Verzet in te spelen op levende sentimenten tegen moslims en
asielzoekers. De voedingsbodem voor extremisme neemt toe gelet op de
onvrede die bij veel mensen bestaat over de grote instroom van vluchtelingen in Nederland. Ook nemen de uitingen ervan toe. Er zijn in
Nederland diverse bekladdingen geweest bij opvanglocaties voor
vluchtelingen, waarbij in sommige gevallen extreemrechtse symboliek
werd gebruikt. Verschillende burgemeesters, wethouders en raadsleden
werden bedreigd om zo de komst van een azc tegen te gaan. Dit kan de
lokale democratische besluitvorming ondermijnen. In Woerden is in
oktober een sporthal die dienst deed als gemeentelijke noodopvang door
twintig mensen aangevallen. Daarbij is met vuurwerk gegooid. Een
dergelijk zwaar incident bij een opvanglocatie is in Nederland de laatste
jaren niet voorgekomen. Ondanks dat er in de casus Woerden geen
aanwijzingen zijn dat er betrokkenheid is geweest vanuit extremistische
organisaties, kan de actie als extremistisch worden gekwalificeerd, gelet
op het politieke motief en de impliciete geweldsdreiging die ervan uitging.
Dergelijk anti-asielzoekersextremisme vanuit kleine groepen is moeilijk te
voorzien omdat het niet gaat om personen of groepen die al bij veiligheidsorganisaties in beeld zijn. Van structurele gewelddadigheden tegen
asielzoekerscentra is in Nederland vooralsnog echter geen sprake, in

Tweede Kamer, vergaderjaar 2015–2016, 29 754, nr. 325

10

tegenstelling tot Duitsland waar het aantal geweldsincidenten bij azc’s ten
opzichte van dezelfde periode vorig jaar verdubbelde tot 340 in de
maanden januari-augustus 2015. Voor terroristisch geweld uit extreemrechtse hoek zoals de aanslag op de Keulse burgemeesterskandidaat
Henriette Reker, zijn in Nederland geen aanwijzingen. Gezien de emoties
die de komst van asielzoekers bij delen van de bevolking oproept, kan een
gewelddadige actie door een eenling ook in Nederland niet worden
uitgesloten. Het is daarom van belang ontwikkelingen in deze hoek scherp
in de gaten te houden, gelet op meer onbestemde sympathieën bij
enkelen op het internet voor het steunen en het plegen van geweld tegen
asielzoekers, moslims of minderheden.
In extreemlinkse kringen is de focus hoofdzakelijk gericht op verzet tegen
het Nederlandse asiel- en vreemdelingenbeleid, alsmede op het voeren
van actie tegen (de proliferatie van) extreemrechts. Diverse protestacties
tegen de bouwer van een gezinslocatie in Kamp Zeist zijn reeds aangekondigd. De extreemlinkse Anti-Fascistische Aktie (AFA) kent een lange
geschiedenis van het voeren van actie tegen (gepercipieerd) extreemrechts. Door de actualiteit rondom de grote instroom van vluchtelingen is
er sprake van hernieuwde activiteit vanuit antifascistische hoek. In oktober
zocht de AFA de gewelddadige confrontatie met deelnemers van een door
de anti-islam- beweging Pegida georganiseerde demonstratie in Utrecht,
waarbij diverse rechts-extremisten aanwezig waren. Deze ontwikkeling
leidt tot het risico van hernieuwde gewelddadige confrontaties tussen
extreemrechtse- en extreemlinkse groepen, zoals dat in andere Europese
landen ook te zien is. Daarnaast is bij extreemlinks veel aandacht voor de
thema’s politiegeweld, vermeend etnisch profileren door de politie en
racisme in het algemeen, mede naar aanleiding van het overlijden van
een Arubaanse arrestant in Den Haag eind juni. In aanloop naar de viering
van Sinterklaas en de rol van Zwarte Piet daarbij, zijn al diverse acties
aangekondigd.
Enkele extremistische actievoerders voor dierenrechten en het milieu
blijven in Nederland actief, maar de nadruk ligt primair op activistische
actievormen in plaats van extremistische acties. De milieugroepering
Groenfront! organiseerde in augustus 2015 de zogenoemde Climate
Games in Amsterdam, waarop vele buitenlandse actievoerders af
kwamen. Tijdens een bezettingsactie gedurende die week werden twee
arrestaties verricht.
Er zijn duidelijke aanwijzingen dat de recente hardere aanpak van radicale
salafistische predikers gevolgen heeft voor de salafistische beweging in
Nederland. Dit kan ertoe leiden dat een deel van de salafisten zich, bij
wijze van tegenreactie, zichtbaarder en mogelijk radicaler zal manifesteren. Een deel van de salafisten beschouwt de hernieuwde aandacht voor
het salafisme namelijk als een «aanval op de islam». Binnen de salafistische beweging zijn er initiatieven om te komen tot een gedeelde
strategie om een antwoord te formuleren op de externe druk. Het is echter
de vraag of deze initiatieven zullen slagen, gelet op de onderlinge
verdeeldheid binnen het salafistische spectrum in Nederland. Ook
buurlanden spannen zich in om radicale predikers te weren. Zo heeft
België onlangs de verblijfstitel voor een uit Nederland afkomstige radicale
prediker ingetrokken omdat hij actief zou zijn geweest in de extremistische
kringen waaruit de terroristische cel van Verviers is voortgekomen.
Polarisatie en voedingsbodem
Processen van polarisatie zijn voor het DTN van belang omdat die
radicaliseringsprocessen in belangrijke mate kunnen beïnvloeden. Ook
bleek al vaker dat internationale gebeurtenissen binnenlands kunnen

Tweede Kamer, vergaderjaar 2015–2016, 29 754, nr. 325

11

doorwerken en spanningen, onzekerheden en polarisatie kunnen
aanwakkeren. Dit was de afgelopen periode ook het geval. Zo leidt de
komst van grote aantallen vluchtelingen naar Nederland in toenemende
mate tot spanningen in Nederland. Op lokaal niveau waren er de laatste
jaren al mensen die zich in comités organiseerden en protesteerden tegen
de komst van asielzoekerscentra. Gelet op toename van het aantal
vluchtelingen sinds september 2015, worden de zorgen over het
fenomeen bij velen in Nederland groter en breder: over het absorptievermogen, over de omgang van de overheid bij opvang en over de
veiligheid. Eventuele geweldsincidenten door vluchtelingen in opvangcentra of andere negatieve berichten kunnen deze vrees verder aanjagen.
Aan de andere kant is er bij velen in Nederland sprake van brede
sympathie voor de vluchtelingen. Doordat voor- en tegenstanders van de
komst en de opvang van vluchtelingen zich in de openbaarheid scherp
uiten, komen zij in sommige gevallen recht tegenover elkaar te staan
tijdens demonstraties. Gelet op het voorziene langdurige karakter van de
vluchtelingenproblematiek, kunnen deze polarisatie en mogelijke vormen
van maatschappelijk onrust voortduren. Daarbij is het mogelijk dat gelet
op het feit dat de meeste vluchtelingen moslim zijn, reeds heersende
angst en onzekerheid over de islam verder worden versterkt.
De Turkse militaire acties tegen de PKK in Syrië en Irak, alsmede de
aanslagen van de PKK in Turkije, leiden in diverse Europese landen,
waaronder Nederland, tot toegenomen spanningen tussen de Koerdische
en Turkse gemeenschappen. Daarnaast geven ook de aanslagen in Suruç
en Ankara voeding aan deze spanningen. Dit loopt ook in Nederland uit op
gewelddadigheden tegen Koerdische en Turkse doelwitten. Zo werd in
september 2015 onder andere de ambtswoning van de Turkse ambassadeur in Den Haag belaagd en werden bij een Koerdisch centrum in
Amsterdam de ruiten ingegooid. De oproep van ISIS in het magazine
Dabiq in september 2015 om een aanslag te plegen op een instituut in
Rotterdam dat de PKK zou financieren (dat overigens al enige jaren
geleden verhuisd is naar Frankfurt), kan de spanningen verder aanwakkeren. De inschatting blijft dat de PKK haar aanhang in Europa blijft
mobiliseren, maar vasthoudt aan het beleid af te zien van terroristisch
geweld in Europa. Ook van de kant van de extreemrechtse Turkse
groepering Grijze Wolven in Nederland zijn er geen aanwijzingen voor
terroristisch geweld. Op individueel niveau is het wel voorstelbaar dat
zowel van Turkse als Koerdische kant incidenteel tot geweld wordt
overgegaan.
Weerstand
De Nederlandse bevolking is in algemene zin onveranderd weerbaar
tegen extremisme en politiek geweld. Zo waren er in Nederland geen
ernstige gewelddaden begaan uit ideologische motieven en sluiten
eveneens weinig Nederlanders zich aan bij radicale groepen. Opvallend is
dat er een jaar na de beruchte pro-ISIS demonstraties geen sprake meer is
van fysieke jihadistische manifestaties in Nederland. Ook online is de
openlijke jihadistische manifestatie afgenomen. Ten slotte zijn er tekenen
dat de overheidsaanpak van buitenlandse predikers heeft geleid tot extra
positieve alertheid binnen delen van de moslimgemeenschap met
betrekking tot het uitnodigen van mogelijk radicale buitenlandse
predikers.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2015–2016, 29 754, nr. 325

12