innovation
OforIife
Princetonlaan 6
3584 CB Utrecht
Postbus 80015
3508 TA Utrecht

Retouradres: Postbus 80015, 3508 TA Utrecht

Ministerie van Economische Zaken
Energie & Omgeving
T.a.v. de heer F. Denys
Postbus 20401
2500 EK DEN HAAG

www.tno.nI

iiIIiiIIiiIIiiIIiIIiIiiIiiIIiiIIiiIIiiII.iII

Datum
6 december 2016

T +31 88 86642 56

Onze referentie
AGE 16-10.104
Onderwerp

Begeleidende brief bij de notitie “Waterinjectie in Twentse gasvelden”

Contactpersoon
Dr. K. van Thienen-Visser
E-mail
karin.vanthienen@tno.nl

Geachte heer Denys,

Doorkiesnummer
+31 88 86642 65

Bijgaand vindt u de notitie Waterinjectie in Twentse gasvelden’. Deze notitie geeft
een samenvatting van de mogelijke gevolgen van waterinjectie in de Twentse
gasvelden Tubbergen, Tubbergen-Mander, en Rossum-Weerselo met betrekking tot
de volgende mogelijke effecten: (1) cavemevorming en bodemdaling; (2)
breukstabiliteit; en (3) hydrofractie.
Door de Stichting Stop Afvalwater Twente Technische Commissie (SAT-TC) is op
30 augustus 2016 een brief verstrekt aan het Ministerie van Economische Zaken
betreffende: “Overzicht met foutieve, onjuiste en misleidende beweringen”. In de
bijgaande notitie wordt informatie verschaft over een aantal van deze beweringen.
Daarnaast wordt in Appendix A per bewering aangegeven welke sectie van de
notitie informatie verschaft over de bewering en wordt een korte reactie gegeven op
iedere bewering.
—

Hoogachtend,

Dr. 1. C. Kroon
Hoofd Adviesgroep Economische Zaken Hoofd Adviesgroep Economische Zaken

Projectnummer

Op opdrachten aan TNO zijn de Atgemene
Voorwaarden voor opdrachten aan TNO,
zoals gedeponeerd bij de Griffie van de
Rechtbank Den Haag en de Kamer van
Koophandel Den Haag van toepassing.
Deze algemene voorwaarden kunt u tevens
vinden op wa’w.tno.nl.
Op verzoek zenden wij u deze toe.
Handelsregistemurntner 27376655.

TNO

innovation
for life

Pnncetonlaan 6
3584 CB Utrecht
Postbus 80015
3508 TA Utrecht

Appendix A

tno.nI

Bewering IA: Hoofdstuk 2: Geologie
Door bewegingen in de aardkorst zijn de oorspronkelijk continue
anhydrietlagen verbroken geraakt waardoor lokaal contact kan zijn
ontstaan tussen het reservoirgesteente en het zout (haliet).
-

Bewering IB: Hoofdstuk 3.1: Zoutoplossing door waterinjectie
3 water nodig
Anhydriet is zeer beperkt oplosbaar in water. Er is —1500 m
om 1 m
3 anhydriet op te lossen. Bovendien verloopt deze oplossing zeer
traag. In de gedane studies naar zoutoplossing is aangenomen dat het
anhydriet overal afwezig is (NAM, 2014b; NAM, 2014c, bijgaande notitie).
Zelfs bij afwezigheid van anhydriet verloopt zoutoplossing zeer traag en
zal uiteindelijke (na duizenden jaren) leiden tot bodemdaling in de orde
van 10cm.
Bewering IC: Hoofdstuk 3.1: Zoutoplossing door waterinjectie
De vergelijking met een zoutcaverne van AKZO gaat niet op. Een
zoutcaverne zoals aangelegd door AKZO is geoptimaliseerd voor het
oplossen van zout. Hier staat een groot oppervlak (de gehele caverne
wand) van zout direct bloot aan circulerend onverzadigd water.
Bij de injectie van productiewater in een carbonaatgesteente wordt er
eenmalig geïnjecteerd en blijft het water vervolgens in het reservoir
achter. Volgens de modelleerstudie van NAM (NAM 2014b) kan zout, ook
als dit in direct contact staat met het injectiewater, slechts in geringe
mate oplossen door de lage permeabiliteit van het reservoir. Hierdoor kan
het relatief zoete injectiewater niet snel genoeg worden aangevoerd om
zeer snelle oplossing te krijgen. Als stroming plaatsvindt in het reservoir
(tijdschaal van ongeveer 8000 jaar, zie NAM (2014a)) zal het resterende
gas in het reservoir naar boven bewegen en het verzadigde water naar
beneden. Het gas kan echter niet ontploffen omdat er geen zuurstof
aanwezig is op deze diepte. Ervaringen met gasvelden op de gehele
wereld hebben niet tot ontploffingen op diepte van het reservoir
geresulteerd.
Bewering ID: Hoofdstuk 2: Geologie
De doorlatendheid van steenzout is extreem laag. Dit wordt onderstreept
door het feit dat het gas miljoenen jaren lang onder het zout opgesloten is
gebleven.
Bewering 2A: Hoofdstuk 2: Geologie en Hoofdstuk 4.1: Staat van de
gasvelden voor injectie
De reservoirs van het Schoonebeekveld en de Twentse velden bestaan
uit gesteenten van verschillende geologische formaties. De
overeenkomst tussen de formaties is gebaseerd op het feit dat beiden
formaties een afgesloten structuur vormen waarin zich koolwaterstoffen

T +31 88 86642 56
F +31 888664475

TNO

innovation
for life
.

Princetoniaan 6
3584 CB Utrecht
Postbus 80015
3508TA Utrecht

bevinden/hebben bevonden. Daarnaast bevindt zich in beide formaties
zout water (formatiewater).
Bewering 2B: Hoofdstuk 3: Vorming van zoutcavernes en bodemdaling
Het water dat in Twente geïnjecteerd wordt zal in de loop der jaren een
minder hoog zoutgehalte hebben doordat het productiewater van
Schoonebeek een groeiende hoeveelheid gecondenseerde stoom zal
bevatten. In 2014 was het gemiddelde zoutgehalte 44 gIL (NAM, 2015),
in 2015 was dit 35 gIL (NAM, 2016). Ter vergelijking, zeewater heeft een
zoutgehalte van —35 g/L. De verwachting is dat het zoutgehalte zal
afnemen tot ongeveer lOg/L (Royal HaskoningDHV, 2016).
Bewering 2C: De notitie gaat over de waterinjectie in de Twentevelden.
Dit punt wordt daarom niet behandeld in de notitie. Hierbij een korte
reactie:
Er wordt op verschillende locaties in Nederland in verschillende
geologische formaties zonder problemen water geïnjecteerd. Bij de
meeste velden gaat het om productiewater dat bijvangst is van olie- en/of
gaswinning. Dit injectiewater komt uit hetzelfde of een vergelijkbaar veld
en wordt hierin teruggeïnjecteerd. In de gasvelden van Twente wordt
water geïnjecteerd dat geproduceerd wordt bij de winning van
Schoonebeek olie met behulp van stoominjectie. De hoeveelheid water
die geïnjecteerd wordt in de Twente gasvelden is groter dan de
hoeveelheid bijvangst bij de gaswinning uit deze velden. In Borgsweer
worden vergelijkbare hoeveelheden water worden geïnjecteerd (max 1 ,8
miljoen m
ljaar). In Nederland zit boven de meeste gasvelden steenzout
3
of een kleilaag die ervoor hebben gezorgd dat het gas niet naar het
oppervlak kon migreren. De situatie van zout boven een reservoir waarin
water wordt geïnjecteerd is eerder gemeengoed dan een uitzondering.
Bewering 3: Hoofdstuk 3: Vorming van zoutcavernes en bodemdaling
Het is fysisch onrealistisch dat zich een caverne kan vormen van de door
SAT-TC geschetste afmetingen. De ruimte die geleidelijk zou ontstaan
verdwijnt door kruip van het naastliggende zout. Dit is zichtbaar als
bodemdaling aan het maaiveld. Dit scenario is gemodelleerd door NAM
(NAM 2014b) en gereviewd door internationale experts (Mines
ParisTech, 2015; TU Clausthal, 2016). NAM concludeert dat een
bodemdalingskom zou kunnen ontstaan met een maximale bodemdaling
van 14 cm over een periode van ongeveer 8000 jaar (NAM 2014b). Prof.
Dr.-lng. Hou (TU Clausthal, 2016) concludeert dat er maximaal 26 cm
bodemdaling zou kunnen ontstaan na duizenden jaren. In de bijgaande
notitie concludeert TNO op basis van onafhankelijke berekeningen dat er
ongeveer 10 tot 12 cm bodemdaling kan plaatsvinden bij maximale
zo utop loss in g
De redenering over het ontsnappen van een gaswolk is niet fysisch
onderbouwd.

www.tno.ni
T +31 888664256
F +31 888664475

innovation

rio for life —
Princetonlaan 6
3584 CB Utrecht
Postbus 80015
3508TA Utrecht

Bewering 4: Zie Bewering 2B.

www.tno.nI
T +31 888664256

Bewering 5: Hoofdstuk 3: Vorming van zoutcavernes en bodemdaling
F +31 88 86644 75
Het te injecteren water wordt conform het waterinjectiemanagement plan
periodiek op samenstelling geanalyseerd. Deze samenstelling voldoet
aan de gestelde normen. Staatstoezicht op de Mijnen ziet hier op toe. De
waarschijnlijkheid en gevolgen van zoutoplossing wordt behandeld in
verschillende rapporten (bijv. NAM, 2014b; NAM, 2014c; Mines
ParisTech, 2015; TU Clausthal, 2016) en bijgaande notitie. De gedeelde
conclusie is dat grootschalige oplossing onwaarschijnlijk is en de
gevolgen van eventuele oplossing beperkt zijn.
Bewering 6: Dit punt wordt niet behandeld in de notitie. Hierbij een korte
reactie:
Het injectiewater is technisch terugneembaar mocht dit noodzakelijk zijn.
Vanwege de lage permeabiliteit (doorlatendheid) van de
carbonaatreservoirs zal dit wel moeite (en tijd) kosten. Een klein deel zal
technisch niet terugneembaar zijn omdat dit zich aan het
reservoirgesteente hecht.
Bewering 7: Dit punt wordt niet behandeld in de notitie.
Bewering 8: Hoofdstuk 5: Hydrofractie
In het reservoir is de effectieve horizontale spanning door de gasdepletie
veranderd. Tijdens injectie kan hierdoor in het reservoir de injectiedruk in
de directe nabijheid van de sommige putten boven hydrofracking’
condities uitkomen. Een eventuele ontstane hydrofrack zal in het
reservoir blijven (NAM, 2015a, bijgaande notitie).
Bewering 9: Hoofdstuk 4.1: Staat van de gasvelden voor injectie
Het KNMI kan sinds 1995 alle bevingen in Twente detecteren vanaf een
magnitude van 1,5 en lokaliseren vanaf een magnitude 1,5 tot 2,0 (Dost
et al., 2010). Er kan niet uitgesloten worden dat bevingen met
magnitudes onder de 1,5 zijn voorgekomen. Deze bevingen zijn echter
niet voelbaar aan het aardoppervlak.
Bewering 10: Dit punt wordt niet behandeld in de notitie. Hierbij een korte
reactie:
Royal HaskoningDHV heeft verschillende alternatieven voor waterinjectie
onderzocht (Royal HaskoningDHV, 2016b). Royal HaskoningDHV
concludeert dat op dit moment geen nuttige toepassingen bestaan voor
het zoutproduct dat na waterzuivering ontstaat. Royal HaskoningDHV
heeft daarom gekeken of een bruikbaar zoutproduct kan worden gemaakt
met een andere type zuivering. In dit scenario heeft Royal
HaskoningDHV berekend dat een groot deel (ongeveer 85%) van het
zout na zuivering eventueel geschikt is voor verkoop als strooizout en
voor hergebruik in de bouw. Royal HaskoningDHV beschouwt dit echter

innovation
for life

Princetonlaan 6
3584 CB Utrecht
Postbus 80015
3508 TA Utrecht

niet als een haalbaar alternatief voor waterinjectie: “De optimalisatie heeft www.tno.nI
nog te veel technische en commerciële risico’s om als haalbaar
T +31 88 866 42 56
alternatief te worden beschouwd.
F +31 88 8664475
Bewering 11: Appendix II: Extra veld-specifieke informatie
De gemiddelde reservoirdruk in de reservoirs door waterinjectie blijft
onder de initiële druk van het reservoir en de maximale einddruk in het
reservoir zal onder de initiële druk blijven. (NAM, 201 5a en NAM, 201 5b).
De redenering van SAT-TC m.b.t. de oorspronkelijke druk is geldig voor
een simpel hydrologisch systeem met water. Deze redenering is niet
geldig voor de gasvelden in Twente.
Bewering 12: Appendix II: Extra veld-specifieke informatie
Huidige waterinjectie vindt plaats in de Zechstein 2 en 3 carbonaatlagen.
Deze lagen zitten op een diepte van ongeveer 1150 tot 1500 m.
Bewering 13: Dit punt wordt niet behandeld in de notitie. Hierbij een korte
reactie:
NAM heeft de mogelijke zoutoplossing en de eventuele gevolgen
gemodelleerd nabij de put en in het reservoir (NAM 2014b; NAM, 2014c).
Deze studies zijn gereviewd door Mines ParisTech (2015) en TU
Clausthal (2016).TNO heeft bijgaande notitie en een notitie met kenmerk
16-10.077 geschreven over de continuïteit van de anhydrietlaag en de
mogelijkheid van het oplossen van steenzout.

innovation
I,h for life :;

Princetonlaan 6
3584 CB Utrecht
Postbus 80015
3508TA Utrecht

TNO-rapport

www.tno.nl
T +31 88 866 42 56
F +31 88 866 44 75

Notitie: waterinjectie in Twentse gasvelden

Datum

25 november 2016

Auteur(s)

TNO AGE

Exemplaarnummer
Oplage
Aantal pagina’s
Aantal bijlagen
Opdrachtgever
Projectnaam
Projectnummer

56 (mci. bijlagen)

Alle rechten voorbehouden.
Niets uit deze uitgave mag worden vermenigvuldigd en/of openbaar gemaakt door middel
van druk, fotokopie, microfilm of op welke andere wijze dan ook, zonder voorafgaande
toestemming van TNO.
Indien dit rapport in opdracht werd uitgebracht, wordt voor de rechten en verplichtingen van
opdrachtgever en opdrachtnemer verwezen naar de Algemene Voorwaarden voor
opdrachten aan TNO, dan wel de betreffende terzake tussen de partijen gesloten
overeenkomst.
Het ter inzage geven van het TNO-rapport aan direct belanghebbenden is toegestaan.
© 2016 TNO

Samenvatting
In drie gedepleteerde gasvelden in Twente (Tubbergen, Rossum-Weerselo en Tubbergen
Mander) wordt sinds 2011 water geïnjecteerd. Dit injectiewater is afkomstig van oliewinning in
het Schoonebeekveld (Drenthe).
In deze notitie is gekeken naar de effecten van deze waterinjectie met betrekking tot:
1. cavernevorming en bodemdaling
2. breukstabiliteit
3. hydrofractie

Met betrekking tot de hierboven genoemde punten leidt dit tot de volgende bevindingen,
gebaseerd op indicatieve berekeningen van TNO-AGE:
Cavernevorming en bodemdaling:
• Het is zeer onwaarschijnlijk, dat een caverne van significant grootte zal worden gevormd
door het oplossen van zout ten gevolge van waterinjectie in de Twentevelden;
• In het onwaarschijnlijke geval, dat een grote hoeveelheid zout wordt opgelost, blijven de
effecten aan het maaiveld beperkt tot geleidelijke bodemdaling in de orde van 10 cm
(gebaseerd op het Rossum-Weerselo veld). Bij de andere velden zal dit kleiner zijn, vanwege
de lagere volumes van geïnjecteerd water.
Breukstabiliteit:
• Injectie van water en de daarmee gepaard gaande veranderingen in de poriëndruk en
afkoeling van het reservoir leidt tot spanningsveranderingen op de breuken in de drie
reservoirs;
• De initiële spanningscondities in het reservoir zijn gunstig. Er zijn relatief grote
spanningsveranderingen nodig voor breukreactivatie;
• Afkoeling rondom de injectieputten door injectie van koud water heeft een negatief effect op
de breukstabiliteit. In combinatie met poriëndrukverandering kan dit mogelijk lokaal leiden tot
een spanningsverandering, die groot genoeg is voor lokale breukreactivatie.
Hydrofractie:
• De totale spanningsverandering (combinatie van druk en temperatuur) kan onder de door
de NAM gekozen condities in vier putten leiden tot hydrofractie;
• Lokaal kunnen dichtbij de put reeds bestaande, ongunstig georiënteerde scheuren
verschuiven of langer worden. Hydrofractie kan tijdens de scheurvorming leiden tot (micro-)
seismiciteit met typische magnitudes van -1,0 en kleiner;
• Zowel de spanningstoestand als het materiaalgedrag van zout zorgt ervoor, dat eventuele
fracs” zich tot de carbonaatlagen zullen beperken. Er zijn geen verwachte gevolgen aan of
nabij het maaiveld.
—

-

Dit is in lijn met bevindingen van eerdere studies m.b.t. de waterinjectie in Twente (NAM,
2014b; NAM, 2014c; NAM, 2015a) en eerdere reviews (Ellsworth, 2015; Mines ParisTech
2015; TU Clausthal, 2016).
Monitoring:
Het eventueel optreden van geïnduceerde aardbevingen ten gevolge van waterinjectie in de
drie gedepleteerde gasvelden in Twente is niet uit te sluiten op basis van de huidige analyse,
maar TNO-AGE acht dit niet waarschijnlijk. Seismische monitoring van de waterinjectie,

gericht op het waarnemen van kleine aardbevingen (magnitudes tussen de 0,5 en 1,0),
waarbij geen schade optreedt, is zodoende van belang om de analyse te staven. Als tegen
de verwachting in toch dergelijke bevingen zouden worden geregistreerd, moeten
aanvullende maatregelen (waaronder additioneel onderzoek) worden genomen.
De NAM heeft deze aanbeveling inmiddels opgevolgd door een netwerk van 7 extra
geofoons te installeren in Twente. Dit maakt het, volgens de NAM, mogelijk om alle
aardbevingen met magnitudes van 0,5 en groter in de regio te waar te nemen (NAM, 201 6b).
In de context van het voorliggende project (waterinjectie afkomstig uit het Schoonebeekveld
in de drie gedepleteerde gasvelden in Twente) geeft de huidige verificatie in combinatie met
uitvoering van het voorliggende monitoringsplan door de vergunninghouder op dit moment
geen aanleiding tot nadere studie.
-

-

P110

innovation
for life

Datum
6december2016

Inhoudsopgave

Onze
AGE 16-10.104
Blad
9/56

Samenvatting

7

1

Inleiding

10

2
2.1
2.2
2.3
2.4

Geologie
De carbonaat reservoirs
Continuïteit anhydrietlagen
Doorlatenheid anhydrietlagen en steenzoutlagen
De zandsteen reservoirs

11
11
12
12
14

3
3.1
3.2
3.3

Vorming van zoutcavernes en bodemdaling
Zoutoplossing door waterinjectie
Mogelijke bodemdaling door grootschalige zoutoplossing
Cavernevorming

16
16
17
20

4
4.1
4.2
4.3
4.4

Breukstabiliteit
Staat van de gasvelden voor injectie
Effecten van veranderingen in de poriëndruk in de carbonaatreservoirs
Effecten van veranderingen in de poriëndruk in het zandsteen-reservoir
Effecten van veranderingen in de temperatuur

21
21
22
24
26

5
5.1
5.2

Hydrofractie
Aannames
Resultaten

27
27
27

6

Bevindingen

31

Referenties

33

Begrippenlijst

35

Ondertekening

37

Appendix 1: Rapporten en notities

38

Appendix II: Veld-specifieke informatie

41

Appendix III: Berekening van afkoeling rond putten

45

Appendix IV: Breukstabiliteit

47

Appendix V: Hydrofractie

52

innovation
forlife

Datum
6 december 2016

Inleiding
Achtergrond
Sinds 2011 wordt in drie leeg geproduceerde gasvelden in Twente (Tubbergen,
Tubbergen-Mander en Rossum-Weerselo) water geïnjecteerd. Het water is een
bijproduct van de aarciolieproductie in het Schoonebeek veld in Drenthe.
Bereik
Sinds 2011 zijn tientallen rapporten en stukken verschenen over de waterinjectie
in de Twente velden
. Naar aanleiding van de verschenen rapporten en de sessie
1
in de Tweede Kamer van 15 september 2016 heeft het ministerie van
Economische Zaken aan TNO gevraagd om een samenvattende notitie te
schrijven over de mogelijke gevolgen van waterinjectie met betrekking tot de
volgende mogelijke effecten:
cavernevorming en bodemdaling
breukstabiliteit
hydrofractie
-

-

-

In dit rapport worden deze onderwerpen nader bestudeerd. Bovendien zijn er ter
verificatie van het eerder uitgevoegde werk enkele analyses uitgevoerd door TNO.
Deze analyses zijn gedaan met behulp van indicatieve berekeningen, gebaseerd
op een eenvoudige fysische voorstelling van de injectie. De achtergrondinformatie
is gegeven in de rapporten en notities met betrekking tot de waterinjectie in
Twente (Appendix 1) en wetenschappelijke literatuur. De geraadpleegde
wetenschappelijke literatuur staan vermeld in de referentielijst.

Indeling
Dit rapport bevat de volgende hoofdstukken: 1) Inleiding, 2) Geologie, 3) Vorming
van zoutcavemes en bodemdaling, 4) Breukstabiliteit, 5) Hydrofractie. Tenslotte
worden in hoofdstuk 6 de bevindingen uiteengezet met betrekking tot
bovengenoemde onderwerpen.

Voor een overzicht van de rapporten en notities zie Appendix 1

Onze referentie
AGE 16-10.104
Blad
10/56

i nnovation
for life

_JIM:zz

Datum
6 december 2016

2

Geologie

Onze referentie
AGE 16-10.104

In Twente bevinden zich drie leeg-geproduceerde gasvelden: Tubbergen,
Rossum-Weerselo en Tubbergen-Mander (Figuur 1). Carbonaatlagen (zie
begrippenlijst) uit het geologisch tijdperk Perm (Zechstein-2C en Zechstein-3C
carbonaat) vormen hier gasreservoirs op een diepte rond de 1200 tot 1600 meter
(NAM, 2014a). In het Tubbergen veld en het Rossum-Weerselo veld is ook gas
gewonnen uit het dieper gelegen Boven Carboon zandsteen-reservoir (—1800 m
diepte) (NAM, 2015a). Voor het Rossum-Weerselo veld is ook waterinjectie
gepland voor dit zandsteenreservoir (NAM, 201 5a).
-

.-

wt

N00e.,,e

-

ZAd

-

MWt,L

wIfs,,

.j

,ht, Vn.,sWtwdlk

btW
L

-d
v,mw.W,,

-

7lM

—

ttt_fl

K
0w

t.-n.ffi!
PI-,en
Lt•

•

‘

Figuur 1: De locatie van de drie Twentse leeg-geproduceerde gasvelden (blauw) en het
Schoonebeek aardolieveld (rood). Kaart gebaseerd op nlog.nl

2.1

De carbonaat reservoirs
De sedimenten van de Zechstein Groep in Twente bestaan uit anhydriet-,
carbonaat- en zoutlagen (zie begrippenlijst) die circa 255 miljoen jaar geleden zijn
afgezet (zie Figuur 2). In deze periode heerste in Europa een tropisch klimaat en
was Nederland bedekt door een grote, ondiepe binnenzee die af en toe droog viel.
In Nederland hebben gedurende deze periode 4 tot 5 indampingscycli
plaatsgevonden, tijdens welke de verschillende sedimenten uit de Zechstein
Groep zijn afgezet. Tijdens zulke indampingsperiodes verdampte er veel water uit
de binnenzee, waardoor de zoutconcentratie toenam totdat het water verzadigd
was en zout kristalliseerde. Het gekristalliseerde zout bleef vervolgens achter.
Door de herhaaldelijke nieuwe instroom van zeewater vormde zich in de loop der
tijd dikke zoutpakketten.

Blad
11/56

innovation
for life

Datum
6 december 2016

In de regio Twente (Figuur 1) zijn de sedimenten uit de eerste cyclus
gegroepeerd in de Zechstein-1 Formatie. Deze sedimenten zijn voornamelijk
afgezet in laaggelegen gebieden. Hierdoor bestaat grote laterale variatie in de
dikte van deze sedimentpakketten. De opvolgende Zechstein-2, -3 en -4 formaties
zijn vervolgens in nette opeenvolging, met weinig diktevariatie, afgezet (ook wel
“spekkoek” genoemd, zie Figuur 3a). Alleen de carbonaatlagen (kalksteen- en
dolomietsedimenten) zijn voldoende poreus en doorlatend om als reservoir te
fungeren. De anhydriet- en steenzoutlagen werken door hun lage porositeit en
doorlatendheid (zie begrippenlijst) juist als afsluitende lagen.
Sinds afzetting 255 miljoen jaar geleden, is een dik pakket sedimenten
afgezet bovenop de Zechstein laagpakketten. Daarnaast is de nette opeenvolging
van lagen verstoord geraakt door bewegingen in de aardkorst (zie ook volgende
sectie). Figuur 3b geeft versimpeld weer hoe de gesteentelagen van de Zechstein
Groep er op dit moment uitzien in het gebied van Twente (TNO-AGE, 2016). De
diepteligging varieert nu tussen de 1200 en 2000 meter.

2.2

Continuïteît anhydrietlagen
Zoutlagen zijn onder hoge druk en temperatuur niet bros en hard, maar
gedragen zich plastisch (zie begrippenlijst kruip). Door natuurlijke spanningen (zie
begrippenlijst spanning) in de aardkorst is het zout in de ondergrond bij Twente,
en dan vooral de Zechstein-1 steenzoutlagen, gaan bewegen en zijn lokaal
verdikkingen in de zoutlaag ontstaan. De bovenliggende gesteentepakketten zijn
daardoor opgetild en om de zoutverdikkingen heen geplooid (zie Figuur 3b).
Omdat de carbonaatlagen, en in mindere mate de anhydrietlagen, zich bros
gedragen, kunnen deze lagen breken als ze worden vervormd. Hierdoor kan het
zijn dat deze lagen nu niet meer continu zijn in horizontale richting. Het pakket is
hier en daar gebroken en verschoven, waardoor mogelijk lokaal contact kan zijn
ontstaan tussen reservoirgesteenten en de zoutlaag (haliet). Een andere manier
waarop dit contact kan zijn ontstaan is wanneer zout zich in breuken perst waar
een anhydrietlaag gebroken is, maar niet of nauwelijks is verschoven (TNO-AGE,
2016).

2.3

Doorlatendheid anhydrietlagen en steenzoutlagen
De Zechstein reservoirs kunnen aardgas produceren doordat ze relatief
goed doorlatend (zie begrippenlijst doorlatendheid) zijn. Deze doorlatendheid is
het gevolg van de kleine scheurtjes (zogenaamde ‘fractures’) die deze carbonaten
bevatten. Ervaringen tijdens de productie van het aardgas geven aan dat deze
netwerken van scheurtjes zich ver uitstrekken in de horizontale richting. Deze
scheurtjes zijn niet terug te vinden in de anhydrietlagen en steenzoutlagen die
reservoirs aan de bovenkant afdekken. Mede hierdoor zijn de anhydriet- en
steenzoutlagen niet doorlatend (NAM 2014a). Daarom kon aardgas ook lange tijd
opgeslagen blijven in de Zechstein reservoirs.

Onze referentie
AGE 16-10.104
Blad
12/56

1IIbJ innovation
for life

Datum
6 december 2016

Schematische afbeelding van de geologische lagen in Twente

Onze referentie
AGE 16-10.104

Waaruit bestaan de lagen?
60 m

grondwaterpeil

Noordzee
Krijt

klei
zand en klei

Blad
13/56

zandsteen, kleisteen en kaiksteen
zandsteen en kleisteen

Boven Trias

steenzout, anhydriet, kaiksteen,
zandsteen en kleisteen

Onder Trias

zandsteen en kleisteen

1965 m

geproduceerde
gasvelden

Z&3C

—

ZEZ2C

—

Zechstein
Steenzout (roze)
Anhydriet (paars)
Kleisteen (bruin)
Kaiksteen (groen)

put ROW-07-S1 is als uitgangpunt genomen

Figuur 2: Schematisch overzicht van de verschillende geologische lagen in Twente. De diktes en
toppen van de lagen zijn overgenomen uit put ROW-07-S1. Injectie vindt plaats in de
lagen ZEZ2C en ZEZ3C. (Figuur gebaseerd op TNO-AGE? 2016)

riio

for life

—

Datum
6 december 2016
carbonaten/kak
zout

anhydriet

Onze referentie
AGE 16-10.104
Blad
14/56

Figuur 3: a) Oorspronkelijke opeenvolging van de verschillende lagen van de Zechstein groep.
Onder meer zichtbaar is de variëreride dikte van de Zechstein-1 pakketten door
afzetting in laaggelegen gebieden begrensd door breuken. b) Door spanningen in de
aardkorst zijn zoutlagen gaan bewegen en hebben zich lokaal verdikt. De
bovenliggende Zechstein pakketten zijn daardoor om de zoutpakketten heen
geplooid en hier en daar gebroken en verschoven. (Figuur gebaseerd op TNO-AGE,
2016)

24

De. zandsteen reservoïrs
Het dieper gelegen reservoir uit het geologisch tijdperk Carboon bestaat uit een
opeenvolging van zandsteenreservoirs die toegewezen zijn aan de Limburg
. Het gaat om een afwisseling van zand en kleisedimenten die —310 miljoen
2
Groep
jaar geleden tijdens het Laat Carboon zijn afgezet (nlog.nl, 2016). Deze
sedimenten zijn afgezet op land in een gebied dat werd gedomineerd door grote
riviersystemen. Op de plek waar de rivieren stroomden is zand en grind afgezet.
Naast de rivieren werd tijdens hoog water en overstromingen klei afgezet. Uit
boringen in o.a. het Rossum-Weerselo veld blijkt dat de zandsteenlagen variëren
2

De specifieke formatie die is gevonden in de putten in de Twentevelden is de Tubbergen
Formatie. Voor een uitgebreide beschrijving van deze formatie, zie Kombrink (2008)

..

—

.•

—

.,•• a...

forlife
nOmnfbvatb0n

Datum
6 december 2016

in dikte van 5 meter tot enkele tientallen meters (nlog.nl, 2016). Kernen uit
ditzelfde veld
3 laten zien dat de zanden zeer poreus zijn en een grote
doorlatendheid hebben, terwijl de doorlatendheid van de kleilagen relatief laag is.

De kernen zijn genomen in put ROW-06-S1. Gegevens van www.nlog.nI

Onze referentie
AGE 16-10.104
Blad
1 5/56

•

1 nnovation
forlife .z.

Datum
6 december2016

3

Vorming van zoutcavernes en bodemdaling
Het water van het Schoonebeek olieveld heeft een relatief laag zoutgehalte (NAM,
2016a) ten opzichte van volledig met zout verzadigt water. Het water wordt
geïnjecteerd in gasvelden in Twente in het gedepleteerde carbonaatreservoir
. De anhydrietlaag zit direct
4
omgeven door Zechstein zout (haliet) en anhydriet
boven het reservoir (zie Hoofdstuk 2). Aangezien anhydriet niet permeabel en
slecht oplosbaar is, kan hier geen oplossing plaatsvinden. Haliet is echter een
zeer goed oplosbaar zout. Eventueel contact tussen het geïnjecteerde water en
het haliet zal daarom zoutoplossing veroorzaken.
In dit hoofdstuk wordt gekeken naar de mogelijkheid van zoutoplossing en de
potentiële (ongecontroleerde) cavernevorming. Ditzelfde onderwerp is eerder
onderzocht door NAM (NAM 2014c) en gereviewd door Prof. Dr.-lng. Hou (TU
Clausthal) en Dr. Bruel (Mines ParisTech) in 2016. Vervolgens wordt in dit
hoofdstuk gekeken naar de gevolgen van grootschalige zoutoplossing in verband
met potentiële bodemdaling. Hierbij is het belangrijk op te merken dat het zeer
onwaarschijnlijk geacht wordt dat grootschalige zoutoplossing zal plaatsvinden
(redenering hiervoor in sectie 3.1). Toch wordt in sectie 3.2 gekeken naar de
eventuele gevolgen van zulke zoutoplossing. Hierbij zijn de aannames telkens zo
gekozen dat de berekeningen een zo groot mogelijke invloed van de waterinjectie
laten zien. De werkelijke gevolgen zullen vanwege de conservatieve aannames
minder groot zijn. In sectie 3.3 wordt vervolgens aandacht besteed aan de
fysische redenering waarom cavernevorming niet realistisch geacht wordt en aan
wat de gevolgen zouden zijn van zulke (onrealistische) cavernevorming.

3.1

Zoutoplossing door waterinjectie
Ten eerste, enkele punten over de oplossing van haliet in water en de potentie
voor grootschalige zoutoplossing.
•
•

•

•

Haliet (NaCI) is een zout met een zeer hoge wateroplosbaarheid. Voor de
3 haliet (2150 kg) is 7 m
3 water nodig.
volledige oplossing van 1 m
Oplossing van haliet kan plaatsvinden wanneer onverzadigd water in
fysiek contact staat met haliet. In het geval van de waterinjectie kan dit
plaatsvinden nabij breuken en op plekken in het reservoir waar het
geïnjecteerde water in direct contact komt te staan met het haliet.
Direct contact tussen het reservoirgesteente en haliet bestaat in de
Twente gasvelden meestal niet vanwege de anhydrietlaag die zich op veel
plaatsen tussen het reservoir en het haliet bevindt. Anhydriet is vrijwel niet
oplosbaar in water en werkt als barrière voor zoutoplossing.
De oplossingssnelheid van haliet is afhankelijk van de mate van
verzadigdheid (de zoutconcentratie) van het water. Naarmate het water

Het zandsteenreservoir in Rossum-Weerselo wordt buiten beschouwing gelaten in dit hoofdstuk
over cavernevorming omdat dit reservoir niet omgeven is door zout. De afsluitende lagen voor
het zandsteenreservoir bestaan uit schalie- en kleilagen binnen de zandsteenformatie en de
dikke Zechstein-1 anhydrietlaag aan de bovenkant (NAM, 2014a).

Onze referentie
AGE 16-10.104
Blad
16/56

RIO

innovation
forlife z.

Datum
6 december 2016

zouter wordt, neemt de oplossingssnelheid af. Voor snelle oplossing van
haliet moet (snelle) circulatie van water plaatsvinden. Hierdoor kan
voortdurend relatief zoet water worden aangevoerd wat in contact komt
met haliet waardoor zoutoplossing voortdurend kan plaatsvinden.
Vanwege de lage doorlatendheid van het reservoirgesteente en de hoge
5 van water t.o.v. aardgas dat zich in de carbonaatlagen bevindt,
viscositeit
zal circulatie zeer langzaam op gang komen. Een mogelijke uitzondering
is in scheuren vlakbij de put en aan de bovenkant van het reservoir. Over
het algemeen komt hier anhydriet voor. Het is echter niet uitgesloten dat
haliet lokaal in direct contact staat met het carbonaatreservoir. In dat geval
is het onwaarschijnlijk dat de scheuren open zijn, omdat deze zich dan
gevuld zal hebben met haliet aangezien haliet zich op deze diepte
plastisch gedraagt (zie begrippenlijst kruip). Hierdoor zal circulatie, ook in
de scheuren, slechts zeer langzaam op gang komen.
Op een geologische tijdschaal (duizenden tot miljoenen jaren) is het, ook
voor (vrijwel) stilstaand water, mogelijk om volledig zoutverzadigd te raken
door middel van diffusie.
Gezien de bovenstaande punten is het onwaarschijnlijk dat een significante
hoeveelheid zout zal oplossen ten gevolge van waterinjectie in de gedepleteerde
, dat miljoenen jaren de tijd
6
gasvelden in Twente. Daarnaast is het formatiewater
heeft gehad om zout op te lossen, niet volledig verzadigd (NAM, 2014b). Dit wijst
erop dat zoutoplossing in het reservoir niet snel plaatsvindt.

3.2

Mogelijke bodemdaling door grootschalige zoutoplossing
Voor analyse van een grootschalige zoutoplossing en de resulterende
bodemdaling zijn aannames gedaan. Deze aannames zijn zodanig gekozen dat
een de maximale hoeveelheid zout wordt opgelost, hoewel dit onwaarschijnlijk is
(zie sectie 3.1).
De aannames zijn:
• De carbonaatreservoirs in het zout zijn volledig omgeven door haliet wat
sterk oplosbaar is. Er is geen barrière van anhydriet, wat wel aanwezig is
in de gedepleteerde gasvelden in Twente.
• Het geïnjecteerde water is initieel volledig zoet en lost onmiddellijk de
maximale hoeveelheid zout op zonder dat hiervoor circulatie nodig is. Elke
3 zout.
7m
water leidt tot de onmiddellijke oplossing van 1 m
3
• Al het zout wordt opgelost aan de bovenkant en onderkant van het
reservoir, over hetzelfde oppervlak als het reservoir (Figuur 4).
• Het opgeloste zoutvolume wordt gelijk verdeeld over de caverne aan de
bovenkant en de caveme aan de onderkant van het reservoir, aangezien
het reservoir (in het model) aan zowel bovenkant als onderkant in contact
staat met haliet (zie eerste aanname) waardoor het water zich ook naar de
onderkant van het reservoir zal verplaatsen.

6

Viscositeit: weerstand tegen stroming (ook wel stroperigheid), zie ook begrippenhijst
Formatiewater: het water dat van origine in de formatie voorkomt

Onze referentie
AGE 16-10.104
Blad
17/56

innovation
Irbj for life

Datum

6december2016

•

•

•

Het reservoir heeft een cilindrische geometrie zodat verschillende
methodes voor bodemdalingsanalyse gemakkelijk vergeleken kunnen
worden (Figuur 4).
Het aan de bovenkant opgeloste volume zal volledig verdwijnen omdat het
met zout verzadigde water vervolgens kan wegzakken naar het
onderliggende reservoir. De aan de onderkant gevormde caverne wordt
stabiel geacht, omdat deze altijd met water gevuld zal zijn.
De injectie, oplossing van het zout en de vervorming van de ondergrond
gebeuren instantaan. Er wordt geen rekening gehouden met de tijdsduur
van de waterinjectie (orde 20 jaar).

De aannames zijn zo gekozen dat ze leiden tot een zo groot mogelijke
bodemdaling (een “worst-case” scenario). Het is zeer onwaarschijnlijk dat de
waterinjectie tot deze bodemdaling zal leiden gezien de eerder genoemde
punten met betrekking tot de potentie voor grootschalige zoutoplossing.

40 m

Figuur 4: Aangenomen geometrie van de gevormde cavernes en het gedepleteerde gasveld.
Deze geometrie wordt omgeven door het omliggende gesteente (weggelaten voor
deze visualisatie). De rode lijnen aan de onderkant en bovenkant van het
ingezoomde reservoir geven de hoogte van de gevormde cavernes aan.

Gebaseerd op de maximale injectievolumes (Royal HaskoningDHV,
2016b), en de hierboven beschreven aannames, zal onder bovenstaande
aannames de grootste hoeveelheid zout oplossen in het Rossum-Weerselo veld,
waar in totaal maximaal 29,4 miljoen m
3 water geïnjecteerd zal worden (—28
3 in
miljoen m
3 in de Z2 en Z3 carbonaat-reservoir (via 5 putten) en 1,4 miljoen m
het zandsteenreservoir (via 1 put)). Het Rossum-Weerselo veld is daarom
gekozen voor verdere analyse.
-

-

3
3 water in de carbonaatreservoirs lost 4,05 miljoen m
De —28 miljoen m
zout op (volgens aanname hierboven), verdeeld over 4 cilindrische volumes van
gelijke grootte (een volume aan de bovenkant en aan de onderkant voor elk van
2 (het oppervlak van het
de twee carbonaatlagen) met een oppervlak van 15,5 km
Rossum-Weerselo veld). Dit betekent dat elke caverne 6,5 cm hoog is.

Onze referentie
AGE 16-10.104
Blad

18/56

I

innovation
for life

Datum
6 december 2016

7 gemaakt,
Van deze simpele geometrie is een eindige-elementen model
gebaseerd op de aanname van horizontale gelaagdheid van de gesteentelagen.
Het effect van het verdwijnen van de twee volumes aan de bovenkant van de
carbonaat-reservoirs vertaalt zich in komvormige bodemdaling aan het maaiveld,
met een maximale diepte van 9,6 cm (zie Figuur 6). Dezelfde geometrie is
doorgerekend met een semi-analytische methode voor de voorspelling van
bodemdaling (Fokker & Orlic, 2006). De semi-analytische methode voorspelt een
bodemdalingskom met een maximale diepte van 10,5 cm. Deze getallen zijn van
dezelfde orde van grootte als de bodemdalingsberekeningen van de NAM, die met
een gedetailleerder reservoir en geomechanisch model uitkomen op een
maximale bodemdaling van 12-14 cm (NAM, 2014b)

ZE3
ZE2
DC —*

km

7km
Figuur 5: De geometrie van het gebruikte eindig-elementen model. De locatie van de carbonaat
en zandsteen reservoirs is aangegeven.

Figuur 6: Neerwaartse verplaatsing in de ondergrond (in meters) ten gevolge van de verwijdering
van de zoutvolumes aan de bovenkant van de beide carbonaatreservoirs. In dit
model zijn de volumes aan de onderkant van de carbonaatreservoirs niet
Eindige-elementen modellen worden in zeer veel industrieën toegepast om materiaalgedrag
onder belasting mee te analyseren en voorspellen. Behalve voor modellen van de ondergrond
worden ze bijvoorbeeld ook toegepast bij het ontwerpen van vliegtuigen, auto’s, bruggen en
gebouwen.

Onze referentie
AGE 16-10104
Blad

19/56

1 nnovation
for life

Datum
6 december 2016
meegenomen. Deze volumes vervormen elastisch en hebben een minimine bijdrage
aan de bodemdaling. Maximale waarde van de bodemdaling aan het maaiveld is 9.6
cm.

3.3

Cavernevorming
Het is zeer onwaarschijnlijk dat een significante hoeveelheid zout zal oplossen ten
gevolge van waterinjectie in de gedepleteerde gasvelden in Twente (zie sectie
3.1). Echter, zelfs als grootschalige zoutoplossing plaats zal vinden, zal deze niet
leiden tot de vorming van cavemes (met zout water gevulde holtes) omdat zout
zich op de diepte van de gasvelden plastisch gedraagt. Bij eventuele oplossing
van haliet, zal de gevormde holte zich na enige tijd sluiten door het plastische
kruipgedrag (zie begrippenlijst) van het zout. Het water kan immers het
carbonaatgesteente instromen. Dit in tegenstellig tot commerciële zoutcavernes,
waar het water enkel via de put kan ontsnappen. De eventueel gevormde holte
wordt dus weer dichtgedrukt’, waardoor zich geen grote holte kan vormen.
Hoewel de vorming van cavernes fysisch onrealistisch is, wordt hier gekeken naar
de potentie van zoutcavernes om in te storten als deze toch zouden worden
gevormd. Een ongewenste caverne zou een ongunstige geometrie kunnen
hebben, zoals een zeer brede en lage caverne. Een dergelijke caverne zou dan
makkelijker kunnen instorten. Ervaring in koolmijnen met lage en horizontaal ver
strekkende holtes leert dat instortingen kunnen ontstaan als een ondergraving
groot genoeg is. Deze instortingen worden gekenmerkt door 3 zones: (1) de
instortingszone met een hoogte van 2-8 maal de hoogte van de oorspronkelijke
ondergraving, (2) de verbroken zone, met een hoogte van 30-50 maal de hoogte
van de oorspronkelijke ondergraving, (3) een ongebroken, vervormde zone
daarboven, die reikt tot het maaiveld (en resulteert in geleidelijke bodemdaling, zie
sectie 3.2) Voor een caveme van 6,5 cm hoog (zie sectie 3.2) vertaalt zich dit in
een instortingszone van <im hoog en een verbroken zone van <10 m hoog. Het
Zechstein zout is tientâllen meters dik, dus bij instorting zal enkel het onderste
deel van de zoutlaag verbroken raken waardoor het water niet kan gaan lekken
naar bovenliggende waterlagen.

Onze referentie
AGE 16-10.104
Blad
20/56

innovation
for Ufe

Datum
6 december 2016

4

Breukstabiliteit
Omdat door waterinjectie de spanningen in en rond het reservoir veranderen, is
door NAM (NAM, 2015a) onderzoek verricht naar de kans op geïnduceerde
aardbevingen. Professor William Ellsworth, een expert (Geologische Dienst van
de Verenigde Staten van Amerika, nu Stanford University) op het gebied van
geïnduceerde aardbevingen heeft een review (Ellsworth, 2015) uitgevoerd op dit
rapport van NAM. Beide concluderen dat het mogelijk moet zijn om water te
injecteren in de leeg geproduceerde gasvelden zonder hierbij (voelbare)
aardbevingen te veroorzaken. Prof. Ellsworth plaatst hierbij de kanttekening dat
het wordt aangeraden de gevoeligheid van het seismische netwerk (van het
KNMI) te verbeteren naar een minimaal waarneembare magnitude tussen 0,5 en
1,0. Dit omdat het met de huidige inzichten niet is te verwachten dat de
waterinjectie aardbevingen zal veroorzaken. Mocht dit wel gebeuren, dan is dit
een duidelijk aanwijzing dat de huidige inzichten onjuist zijn. Bij registratie van
kleine bevingen kan er vroegtijdig worden ingegrepen. De NAM heeft deze
aanbeveling inmiddels opgevolgd door een netwerk van 7 extra geofoons te
installeren in Twente, waardoor aardbevingen met magnitudes van 0,5 en groter in
de regio kunnen worden waargenomen (NAM, 2016b).
Ter verificatie van het werk van de NAM en Professor Ellsworth heeft TNO
berekeningen uitgevoerd met betrekking tot de spanningsontwikkeling tijdens
gasproductie en waterinjectie in de Zechstein carbonaten en Carboon zandsteen.
Hierbij is gekeken naar de zowel invloed van poriëndruk (zie begrippenlijst) als
temperatuur op de spanningsontwikkeling en breukstabiliteit. Een
breukstabiliteitsanalyse is indicatief voor de potentie voor aardbevingsvorming
omdat aardbevingen het resultaat zijn van breukinstabiliteit. Deze berekeningen
8 van de werkelijkheid en geven
zijn gebaseerd op een versimpelde weergâve
daarom een indicatie van de breukstabiliteit. In dit hoofdstuk worden de
berekeningen op hoofdlijnen doorgenomen. Voor additionele figuren en uitleg, zie
Appendix IV.

4.1

Staat van de gasvelden voor injectie
Aardgasproductie uit de Twente velden is halverwege de jaren 50 begonnen
(NAM, 2007) en gestopt in 2009 (NAM, 2009). In 2011 is men vervolgens
begonnen met injectie van geproduceerd water van het Schoonebeek olieveld (dit
veld bevindt zich in de Bentheimer zandsteen, uit het geologisch tijdvak Krjjt).
3 per dag (NAM 201 5b). Dit
Injectie vindt plaats met een snelheid van 4000-5000 m
vooraf
verwachte
injectiesnelheid
(12.500
3 per dag) door lagere
m
is lager dan de
volumes van productiewater vanuit het Schoonebeek veld (Royal HaskoningDHV,
201 6b).
8

Effecten veroorzaakt door de geometrie van het reservoir (reservoir begrensd door breuken,
koepel-structuur, verzet van breuken, ruimtelijke verschillen in gesteente-compactie (zie
begrippenhijst), drukverschillen en lokale temperatuur veranderingen) en aanwezigheid van zout
(tijdsafhankelijke effecten, kruip) kunnen niet meegenomen worden in deze analyse. Initiële
spanningssituatie en sterkte van de breuken is ook onzeker.

Onze referentie
AGE 16-10.104
Blad
21/56

innovation
IIINO for life

Datum
6 december 2016

Het produceren van aardgas uit een gasveld verlaagt de poriëndruk in het
reservoir waardoor de spanningen in en rond het reservoir veranderen. Dit
beïnvloedt de beginstaat van het reservoir voor aanvang van waterinjectie.
Daarnaast zal waterinjectie op haar beurt de spanningen in en rond het reservoir
doen veranderen. Voor de Twentevelden zijn geen directe gegeven beschikbaar
over de spanningssituatie van de velden na aardgasproductie. Er is echter wel
indirecte informatie beschikbaar.
Zo is er tijdens de 55 jaar van aardgasproductie geen seismische activiteit
waargenomen (NAM, 2015a; KNMI, 2016). Dit gaat om aardbevingen met een
magnitude groter dan 1,5 op de schaal van Richter
. Dit wijst erop dat het
9
aannemelijk (doch niet bewezen) is dat de breuken in de ondergrond niet onder
een kritische spanning’° hebben gestaan. In de deterministische studie hazard
(zie begrippenlijst) (Van Eijs et al., 2006; Van Thienen-Visser et al., 2012) komt
naar voren dat de kans op een beving tijdens gasproductie voor deze velden
varieerde tussen 19% en 42% (zie Tabel 1). De Zechstein formaties van Rossum
Weerselo en Tubbergen kregen een verwaarloosbare kans op beven
toegeschreven vanwege het relatief kleine breukoppervlak in deze velden.
Tabel 1. Overzicht van de kans op beven door gaswinning zoals vermeld in de DHAIS studie
(Van Thienen-Visser et al., 2012)

Gasveld
Rossum-Weerselo
Rossum-Weerselo

Formatie
Carboon
Zechstein

Kans op beven
19%
Verwaarloosbaar

Tubbergen
Tubbergen

Carboon
Zechstein

19%
Verwaarloosbaar

TubbergenMander

Zechstein

42%

Opmerking
Relatief
breukoppervlak

klein

Relatief
breukoppervlak

klein

Injectietesten in Rossum-Weerselo en Tubbergen-Mander hebben
aangetoond dat de oorspronkelijke spanningssituatie in de Twentevelden (zowel
de Zechstein als het Carboon reservoir) bijna isotroop was (NAM, 2015a). Dat
betekent dat spanningen in alle richtingen ongeveer gelijk zijn. Het gevolg hiervan
is o.a. dat relatief grote spanningsveranderingen nodig zijn om breuken in de
ondergrond te destabiliseren. Dit omdat de beginsituatie relatief stabiel is.

4.2

Effecten van veranderingen in de poriëndruk in de
carbonaatreservoirs
In het carbonaatreservoir vindt stroming voornamelijk plaats door het netwerk van
scheuren en breuken. Het reservoirgesteente heeft een lage doorlatendheid
Hierbij moet worden opgemerkt dat voor 1995 het KNMI netwerk nog niet alle bevingen met
magnitude groter dan 1,5 kon registreren. Na 1995 zou iedere beving met een magnitude groter
dan 1.5 gemeten moeten zijn door het KNMI netwerk.
10
Met kritische spanning wordt bedoeld dat de spanning waaronder een breuk staat een
zodanige waarde heeft, dat slechts een kleine verandering in het spanningsveld ervoor kan
zorgen dat een breuk gaat bewegen.

Onze referentie

AGE 16-10.104
Blad

22/56

innovatiori

III for life

Datum
6 december2016

(permeabiliteit), maar opslag in het gesteente is wel mogelijk vanwege het relatief
grote poriënvolume. Door de lage doorlatendheid van het gesteente loopt bij
rechtstreekse injectie in breuken en scheuren de druk in de breuk hoger op dan in
het omliggende gesteente. Ook wanneer niet rechtstreeks in een breuk wordt
geïnjecteerd kunnen verschillen ontstaan tussen de waterdruk in de scheuren en
breuken enerzijds en het omliggende gesteente anderzijds. Hydraulische
’ tussen het scheurennetwerk en de breuken speelt daarbij een
1
connectiviteit
belangrijke rol. De dichtheid van het scheuren-netwerk zal het hoogst zijn in de
omgeving van de grotere breukstructuren, waardoor de kans op drukverschillen
tussen de breuk en het omliggende gesteente hier het grootst is. Tijdens de
productiefase neemt de druk in de gesteentescheuren (en de daarmee in
verbinding staande breuken) sneller af dan in het gesteente zelf. De (tijdelijk)
lagere druk in scheuren en in breuken ten opzichte van het gesteente werkt dan
stabiliserend. Tijdens de injectiefase vindt het omgekeerde proces plaats. De druk
in de scheuren en de breuken neemt eerder toe dan in het aangrenzende
5 van het
gesteente. Dit effect wordt verder versterkt door de hogere viscositeit
water ten opzichte van het gas.
Er zijn twee scenario’s doorgerekend voor de carbonaatreservoirs in
Twente. In het eerste scenario wordt uitgegaan van een sterke koppeling tussen
poriëndruk en spanning. Uit experimenten en productie-ervaring blijkt dat deze
koppeling in carbonaatgesteenten doorgaans minder sterk is dan aangenomen in
dit eerste scenario (zie o.a. Worthington & Longeron, 1991), waardoor dit scenario
minder representatief geacht wordt voor de gasvelden in Twente. Het tweede
scenario houdt hier rekening mee en gebruikt een koppeling die representatiever
geacht wordt voor carbonaatgesteenten. Voor de berekeningen wordt uitgegaan
van een cohesieloze breuk, waarvan de sterkte alleen afhangt van de wrijving op
de breuk ten gevolge van de spanning die loodrecht op de breuk staat
.
12
Daarnaast wordt aangenomen dat breuk zo georiënteerd dat deze makkelijk in
beweging te brengen is. De aan names voor zowel de sterkte als de oriëntatie van
de breuk zijn zo gekozen de breuk zo gemakkelijk mogelijk verschuift, In de
analyse wordt gekeken naar de ontwikkeling van schuifspanning (destabiliserend)
en normaalspanning (stabiliserend). Voor uitleg, zie Appendix IV.
Onder de gekozen aannames blijven alle breuken stabiel, met
uitzondering van de breuk in het Tubbergen reservoir in scenario 1 (zie Figuur A4
in Appendix IV). Gezien de onrealistische sterke koppeling tussen poriëndruk en
spanning in dit scenario wordt dit niet als een indicatie genomen voor het optreden
van bevingen. Figuur 7 toon een diagram van de stabiliteitsanalyse van een
carbonaatreservoir in het Rossum-Weerselo veld.

“
Hydraulische connectiviteit: de mate van verbinding in termen van vloeistofdruk en
vloeistofstroming
12
Deze aanname houdt in dat de breuk zich min of meer gedraagt als een blok dat op tafel ligt.
De kracht die het kost om het blok te verschuiven hangt af van hoe hard er van boven op het
blok wordt geduwd. Er is geen cohesie (zoals bijvoorbeeld lijm) die het blok en de tafel bijeen
houdt.

Onze referentie
AGE 16-10.104
Blad
23/56

innovation
for
.,bIO life

Datum
6 december 2016
Rossum-Weerselo ZeZ3C

Onze referentie
AGE 1 6-10.104

Reservordruk iniweI1 50 t,rjr
Reservoirdruk na depIetielO bar
Reservoirdruk na injeclic7o bar
Bit coCftcoient0.5

ce 150

Blad
24/56

Depleke constante0.33333

100

—

Beginsituatie

—

Einde aardgaswinning

—

Einde afvalwaterinjectie

c50
/

0
0

50

250
100
150
200
Effectieve normaalspanning (bar)

300

350

Figuur 7: Breukstabiliteitsanalyse (scenario met realistisch geachte koppeling tussen poriëndruk
en spanning) voor een carbonaatreservoir in het Rossum-Weerselo veld. Er treedt
geen verschuiving op. Zie Appendix IV voor uitleg over dit type diagrammen.
Verplaatsing van een breuk vindt plaats als cirkel boven de faallijn (dik, zwart)
uitkomt.

4.3

Effecten van veranderingen in de poa’iëndruk in het
zandsteen-reservoir
Doordat de doorlatendheid van zandsteen veel hoger is dan dat van carbonaten
zijn veel van de processen die hierboven worden beschreven niet van toepassing
op de zandsteenreservoirs. In deze reservoirs zullen geen grote drukverschillen
ontstaan tussen de scheuren en breuken enerzijds en het omliggende gesteente
anderzijds. Bovendien is de koppeling tussen poriëndruk en spanning in
zandsteen sterker dan in carbonaten. Er zijn daarom andere scenario’s
geanalyseerd voor de zandsteenreservoirs dan voor de carbonaatreservoirs
hierboven.
Scenario 1 beschouwt het zandsteenreservoir als een ideaal poreus
elastisch medium, waarin spanningsveranderingen ten gevolge van
poriëndrukverandering volledig omkeerbaar zijn. Deze aanname is voor zandsteen
niet geheel realistisch en resulteert in een zeer stabiele eindsituatie voor de breuk.
Scenario 2 gaat uit van een deels permanente vervorming van het
reservoir tijdens de drukverlaging ten gevolge van gaswinning. Dit scenario is
vooral representatief voor injectie in zandsteenreservoirs (bijv. Santarelli et al.,
1992). Onder deze aanname heeft de waterinjectie een destabiliserend effect op
de breuken. Met de verwachte einddruk in het reservoir is dit effect echter niet
sterk genoeg om de breuk te doen verschuiven waardoor een beving zou kunnen
plaatsvinden.
Scenario 3 gaat uit van een drukverandering die uitsluitend in de
scheuren en breuken plaatsvindt en niet in het reservoirgesteente. In dit scenario
resulteert de waterinjectie tot de verwachte einddruk in verschuiving langs de
breuk, d.w.z. er kan een beving optreden. Voor zandsteen is deze aanname niet
realistisch door de grote doorlatendheid van het gesteente. Het laatste scenario is
doorgerekend vanwege de aanwezigheid van slecht doorlatende kleilagen binnen
het zandsteenreservoir. Als injectie plaatsvindt vlakbij of in een breuk met een

TNO

innovation
for life

Datum

6 december 2016

hoge doorlatendheid binnen de kleilaag, zal de drukverandering in de breuk groter
zijn dan in de kleilaag. Dit zou dan lokaal tot een spanningsverandering volgens
Scenario 3 kunnen leiden. Vanwege de goede “smeerbaarheid” van klei zijn
breuken door kleilagen vaak niet goed doorlatend. Daarom wordt dit scenario
minder representatief geacht.
Rossum Weerselo DC
Reservoirdn,k initee!=1 O9bar
Reservo[rdwk na depietie=64 bar
Reservordruk na injeclie= 188 bar
Biot coellicient=1
Depletie constante=0.66667

c,)

c

—

Beginsituatie

—

Einde aardgaswinning
Einde afvalwaterinjectie

100

50

0
0

100

50

150

200

250

300

350

Effectieve normaalspanning (bar)
Figuur 8: Breukstabiliteitsanalyse voor een zandsteenreservoir in het Rossum-Weerselo veld. Er
treedt geen verschuiving op in Scenario 2. Dit is het waarschijnlijk geachte scenario.
Zie Appendix IV voor uitleg over dit type diagrammen. Verplaatsing van een breuk
vindt plaats als cirkel boven de faallijn (dik, zwart) uitkomt.

Tabel 2: Samenvattende tabel met geanalyseerde scenario’s voor drukverandering en de
effecten op de breuk (stabiliteit of verschuiving op de breuk). In deze analyse is het
niet mogelijk onderscheid te maken tussen seismisch verschuivende breuken
(verschuivingen die aardbevingen veroorzaken) en aseismisch verschuivende
breuken (verschuivingen die geen aardbevingen veroorzaken).

Reservoir
Tubbergen
carbonaatreservoir
Tubbergen-Mander
carbonaatreservoir
Rossum-Weerselo
carbonaatreservoir
Rossum-Weerselo
zandsteenreservoir

Scenario
Sterke koppeling druk-spanning (onrealistisch)
Zwakke koppeling dwk-spanning (realistisch)
Sterke koppeling druk-spanning (onrealistisch)
Zwakke koppeling druk-spanning (realistisch)
Sterke koppeling druk-spanning (onrealistisch)
Zwakke koppeling druk-spanning (realistisch)
1. Ideaal poreus-elastisch (onrealistisch)
2. Deels plastische vervorming
(realistisch)
3. Enkel drukverandering in breuken
(onrealistisch)

Effect
Verschuift
Stabiel
Stabiel
Stabiel
Stabiel
Stabiel
Stabiel
Stabiel
Verschuift

Onze referentie
AGE 16-10.104
Blad
25/56

Wm

innovation
for life :zï

Datum
6 december2016

4.4

Effecten van veranderingen in de temperatuur

Onze referentie
AGE 16-10.104

Door injectie van water dat kouder is dan het reservoirgesteente zal het gesteente
rondom de injectieputten afkoelen. Een afname van de temperatuur door injectie
van koud water kan leiden tot spanningen in het reservoir, veroorzaakt door de
thermische contractie van het reservoir gesteente. Dit kan op zijn beurt leiden tot
spanningsveranderingen op de breuken. Omdat een aantal injectieputten relatief
dicht bij gekarteerde breuken liggen, kan deze spanningsverandering effect
hebben op de breukstabiliteit. Daarom zijn temperatuursverandering meegenomen
in de breukstabiliteitsanalyse
Op basis van indicatieve berekeningen van TNO (zie Appendix III) kan
afgeleid worden dat het afgekoelde gebied tot enkele honderden meters rondom
de injectieput kan reiken. Dit is gebaseerd op onmiddellijke injectie van de
maximale volumes (volumes uit: Royal HaskoningDHV, 2016b) per put, en geeft
daarom een sterke overschatting van zowel het bereik als de grootte van de
temperatuurverandering. Om het temperatuur profiel na 20 jaar injectie te
berekenen zijn uitgebreide reservoir model berekeningen nodig waarin onder
andere informatie is verwerkt over de geometrie van het veld, ruimtelijk variatie in
de doorlatendheid van het gesteente en (variatie in) het scheuren en breuken
netwerk. De door TNO uitgevoerde analyse van een vereenvoudigde situatie (voor
een homogeen, horizontaal oneindig uitgestrekt veld, uniforme
temperatuurverandering) laat zien dat afkoeling leidt tot een afname van
13 van —3 bar per 1 °C. In een aantal gevallen liggen de
horizontale spanning
injectieputten relatief dicht bij gekarteerde breuken (TUB-lO: 150m, TUM-1: lOOm,
TUM-3: 200m, ROW-2: <lOOm, ROW4: 230m, ROW5: 50m); hier kan de
temperatuurdaling en de gerelateerde thermische contractie van het gesteente
rondom de injectieput lokaal de stabiliteit van de breuk doen afnemen. De
waterinjectie zal in werkelijkheid gespreid door de tijd plaatsvinden en ook de
afkoeling van het gesteente zal geleidelijk verlopen. Hierdoor zal eventuele
destabilisatie en verschuiving van de breuk op slechts een klein deel van het
breukvlak plaatsvinden, met mogelijk een kleine beving als gevolg. Dit
onderstreept het belang van monitoren van kleine aardbevingen.
—

Spanningen in de ondergrond zijn in het algemeen samendrukkend. Met afname wordt hier
bedoeld: minder samendrukkend

Blad
26/56

innovation
for life

Datum
6 december2016

5

Hydrofractie
Tijdens injectie van vloeistof in een reservoir wordt de poriëndruk rond de put
verhoogd. Als de injectiedruk hoog genoeg is, kan deze groter worden dan de
lokale samendrukkende spanning (plus de treksterkte van het gesteente), met als
gevolg dat zich een scheur kan openen. In dit hoofdstuk worden enkele
indicatieve berekeningen uitgevoerd om te evalueren of de injectie in de
Twentevelden kan leiden tot het ontstaan van zulke hydraulische scheuren
(hydraulic fractures’) in het reservoir of in de afsluitende laag. Het is van belang
op te merken dat het vormen van hydraulische scheuren tijdens de waterinjectie in
Twente geen doel op zich is, zoals het geval is bij hydrofractie voor
schaliegaswinning. In deze analyse wordt gekeken naar de potentie voor
scheurvorming als bijverschijnsel van de waterinjectie.

5.1

Aannames
Deze berekeningen worden gedaan onder de volgende aannames:
• Het gesteente beschikt niet over treksterkte en scheurt zodra de
poriëndruk gelijk is aan de kleinste samendrukkende spanning. In de
praktijk hebben de meeste gesteentes enige sterkte onder trekspanning,
als is deze niet erg groot.
• De temperatuurverandering door de injectie van relatief koud water draagt
bij aan de afname van de samendrukkende spanning (Figuur 9) en wordt
overal binnen de invioed-radius (zie Appendix III) in gelijke mate gevoeld.
In werkelijk zal een temperatuurgradiënt ontstaan, waardoor de afname
van de samendrukkende spanning in werkelijkheid minder groot zal zijn
.
14
dan hier wordt aangenomen
Deze aannames leiden tot het ontstaan van scheuren (fracking’) bij lagere
injectiedrukken. Voor de volledigheid wordt ook aangegeven wanneer al
) scheuren kunnen verschuiven.
15
bestaande (en ongunstig georiënteerde

5.2

Resultaten
De berekeningen zijn uitgevoerd voor elke put waar injectie gepland is. Voor elke
put is lokale spanningstoestand gebruikt, en de lokale poriëndrukverandering
(NAM, 2015a) (zie ook Tabel 7 en Tabel 8 in Appendix II). In de analyse is
afkoeling voor elke put 20 C, gebaseerd op de temperatuur-diepte relatie in de
aardkorst en de temperatuur van het injectiewater. Verdere details over de
berekeningen staan in Appendix V. Hierin staat de spanningsverandering ten
14

Om te bepalen deze temperatuurgradiënt er uitziet zijn uitgebreide reservoir model

berekeningen nodig waarin onder andere informatie is verwerkt over de geometrie van het
veld, ruimtelijk variatie in de doorlatendheid van het gesteente en (variatie in) het scheuren en
breuken netwerk.
15
De stabiliteit van een scheur hangt af van zijn oriëntatie in het spanningsveld. Hier wordt
gekeken naar de meeste onstabiele scheur in het spanningsveld. Alle scheuren met een andere
oriëntatie zijn nog stabiel en alleen de meest ongunstig georiënteerde scheur verschuift
(uitgaand van scheuren met gelijke eigenschappen)
—

Onze referentie
AGE 16-10.104
Blad
27/56

‘I’NO for life
Datum
6 december 2016

gevolge van de afkoeling, de poriëndrukverandering, de verdere toename van
poriëndruk die vereist is om te leiden tot verschuiving lang bestaande scheuren
met een ongunstige (makkelijk te verschuiven) oriëntatie, en de verdere toename
van poriëndruk die vereist is om te leiden tot hydrofractie. Uit de analyse blijkt dat
de spanningsverandering ten gevolge van de veranderende poriëndruk alleen zal
niet groot genoeg zijn om te leiden tot hydrofractie. In combinatie met de
thermische spanning is hydrofractie wel mogelijk.

Figuur 9: Het openen van een frac” gebeurt wanneer de vloeistofdruk (blauw) groter is dan de
spanning die de frac dichtduwt. De spanning bestaat uit een geologische component
(groen) en een thermische component (rood). Bij de injectie van koude vloeistof zorgt
de thermische component voor een afname van de heersende spanning, waardoor
fracs makkelijker ontstaan.

Onze referentie
AGE 16-10.104
Blad
28/56

innovation

TNO for life

Datum
6 december 2016

Tabel V-1 uit appendix V geeft de resultaten weer voor de verschillende
scenario’s.
Hieruit kan worden geconcludeerd:
-

-

-

De door de injectie veroorzaakte thermische spanningsverandering (door
afkoeling van het gesteente) is ongeveer 50 tot 65 bar.
Hydrofractie vindt niet plaats bij afwezigheid van deze thermische
effecten.
De totale spanningsverandering (combinatie van druk en temperatuur) kan
onder de door de NAM gekozen condities in vier putten leiden tot
hydrofractie
Lokaal kunnen dicht bij de put al bestaande, ongunstig georiënteerde
scheuren verschuiven en/of langer worden.
Er zijn geen aanwijzingen dat hydrofractie/verschuiving heeft
plaatsgevonden tijdens de injectie tot nu toe. Mogelijke verklaringen zijn:
• De hier gedane aannames m.b.t. sterkte,
tem peratuurveranderingen en spanningsverandering zijn
conservatief: ze voorspellen eerdere hydrofractie/verschuiving
dan wordt waargenomen.
• Doordat slechts een deel van de totale injectie heeft
plaatsgevonden zijn de huidige spanningsveranderingen te klein
om hydrofractie/verschuiving te veroorzaken.
• Hydrofractie/verschuiving hebben wel plaatsgevonden, maar zijn
niet waargenomen.
—

-

-

-

Hydrofractie kan tijdens de scheurvorming leiden tot (micro-) seismiciteit, met
typische magnitudes van -1,0 of kleiner. Het veroorzaken van grotere
aardbevingen tijdens hydrofractie gebeurt wanneer grote bestaande breuken
verschuiven als gevolg van de vloeistofinjectie. Veranderingen in breukstabiliteit
ten gevolge van waterinjectie in Twente is behandeld in Hoofdstuk 4.
De hoogte van “fracs” (hydraulische scheuren) blijft over het algemeen beperkt tot
de gesteentelaag waarin ze zich vormen. Dit komt door verschillen in de
spanningstoestand tussen de verschillende gesteentelagen. In het geval van de
carbonaatreservoirs in Twente is de spanningstoestand in het zout sterk
verschillend van die in de gedepleteerde reservoirs. Het sterk plastische (kruip)
gedrag van steenzout op de diepte van de reservoirs zorgt ervoor dat scheuren
zich überhaupt niet vormen of vrijwel onmiddellijk weer sluiten. De
spanningstoestand en het materiaalgedrag van zout zorgen ervoor dat eventuele
‘fracs” ten gevolge van de waterinjectie zich tot de carbonaatlagen zullen
beperken.

Onze referentie
AGE 16-10.104
Blad
29/56

innovation
for life —

Datum
6 december 2016
Onze referentie
AGE 16-10.104

TUM2

200

Reservoirdruk initeel=190 bar
Reservoirdruk na depletie=65 bar
Reservoirdruk na injectie=69 bar
Afkoeling=20 C

150

Blad
30/56

3)

c

100

c.
0)

0

(1)

50

50

200
250
150
100
Effectieve normaalspanning (bar)

ROW4

200

Reservoirdruk initee=15O bar
Reservoirdruk na depletie=15 bar
Reservoirdruk na injectio=105 bar
Afkoeling=20 C

150

300

350

—

Beginsituatie

—

Einde aardgaswinning

—

Einde afvalwaterinjectie

0)

c
(0

100

z
0

0)

50

0
0

50

250
150
200
100
Effectieve normaalspanning (bar)

300

350

Figuur 10: Fracking analyse voor 2 putten (TUM2 en ROW4, beide injecterend in
carbonaatlagen). Onder de in de tekst genoemde aannames leidt injectie in TUM2
niet tot verschuiving langs bestaande scheuren of fracking. Injectie in ROW4 leidt tot
zowel verschuiving langs bestaande scheuren als fracking. Zie Appendix IV voor
uitleg over dit type diagrammen. Verplaatsing van een breuk vindt plaats als cirkel
boven de faallijn (dik, zwart) uitkomt.

IIINO

innovation
for

life

—

Datum
6 december 2016

6

Bevindingen

Onze referentie
AGE 16-10.104

In drie gedepleteerde gasvelden in Twente (te weten: Tubbergen, RossumWeerselo en Tubbergen-Mander) wordt sinds 2011 water geïnjecteerd. Dit water
is afkomstig van oliewinning in het Schoonebeekveld (Drenthe). In deze notitie is
gekeken naar de effecten die deze waterinjectie teweegbrengt met betrekking tot:
1. cavernevorming en bodemdaling
2. breukstabiliteit
3. hydrofractie
Hiervoor is gebruik gemaakt van beschikbare informatie over de velden en de
lokale geologische situatie. Hieronder vallen de rapporten van de NAM, externe
experts, openbare databanken (nlog.nl en dinoloket.nl), peer-reviewed
wetenschappelijke literatuur, en kennis van deskundigen. Er zijn indicatieve
berekeningen en analyses uitgevoerd ter ondersteuning van dit rapport. De
technische details hiervan kunnen gevonden worden in de appendices van dit
rapport. Met betrekking tot de hierboven genoemde punten zijn de volgende
bevindingen gedaan:
Cavernevorming en bodemdaling:
• Het is zeer onwaarschijnlijk, dat een caverne van significant grootte zal
worden gevormd door het oplossen van zout ten gevolge van waterinjectie in
de Twentevelden;
• In het onwaarschijnlijke geval, dat een grote hoeveelheid zout wordt
opgelost, blijven de effecten aan het maaiveld beperkt tot geleidelijke
bodemdaling in de orde van 10 cm (gebaseerd op het Rossum-Weerselo
veld). Bij de andere velden zal dit kleiner zijn, vanwege de lagere volumes
van geïnjecteerd water.
Breukstabiliteit:
• Injectie van water en de daarmee gepaard gaande veranderingen in de
poriëndruk en afkoeling van het reservoir leidt tot spanningsveranderingen op
de breuken in de drie reservoirs;
• De initiële span ningscondities in het reservoir zijn gunstig. Er zijn relatief
grote spanningsveranderingen nodig voor breukreactivatie;
• Afkoeling rondom de injectieputten door injectie van koud water heeft een
negatief effect op de breukstabiliteit. In combinatie met
poriëndrukverandering kan dit mogelijk lokaal leiden tot een
spanningsverandering, die groot genoeg is voor lokale breukreactivatie.
Hydrofractie:
• De totale spanningsverandering (combinatie van druk en temperatuur) kan
onder de door de NAM gekozen condities in vier putten leiden tot
hydrofractie;
• Lokaal kunnen dichtbij de put reeds bestaande, ongunstig georiënteerde
scheuren verschuiven of langer worden. Hydrofractie kan tijdens de
—

-

Blad
31/56

1 nnovation
for life .s::

Datum
6 december 2016

scheurvorming leiden tot (micro-) seismiciteit met typische magnitudes van
1,0 en kleiner;
• Zowel de spanningstoestand als het materiaalgedrag van zout zorgt
ervoor, dat eventuele fracs” zich tot de carbonaatlagen zullen beperken. Er
zijn geen verwachte gevolgen aan of nabij het maaiveld.

-

De conclusies zijn in lijn met bevindingen van eerdere studies m.b.t. de
waterinjectie in Twente (NAM, 2014b; NAM, 2014c; NAM, 2015a) en eerdere
reviews (Ellsworth, 2015; Mines ParisTech 2015; TU Clausthal, 2016).
Deze conclusies zijn gebaseerd op indicatieve berekeningen. De uitkomsten
dienen als verificatie van eerdere, uitgebreidere, analyses en zijn daarom minder
complex qua opzet. De analyse kan verder worden uitgebreid met berekeningen
waarin onder andere de volgende factoren kunnen worden meegenomen: de
invloed van reservoirgeometrie, breukverzet, ruimtelijke variatie in reservoir
drukken en temperatuur, differentiële compactie (zie begrippenlijst) en
tijdsafhankelijk gedrag van zout.
Monitoring:
Het eventueel optreden van geïnduceerde aardbevingen ten gevolge van
waterinjectie in de drie gedepleteerde gasvelden in Twente is niet uit te sluiten op
basis van de huidige analyse, maar TNO-AGE acht dit niet waarschijnlijk.
Seismische monitoring van de waterinjectie, gericht op het waarnemen van kleine
aardbevingen (magnitudes tussen de 0,5 en 1,0), waarbij geen schade optreedt, is
zodoende van belang om de analyse te staven. Als tegen de verwachting in toch
dergelijke bevingen zouden worden geregistreerd, moeten aanvullende
maatregelen (waaronder additioneel onderzoek) worden genomen.
De NAM heeft deze aanbeveling inmiddels opgevolgd door een netwerk van 7
extra geofoons te installeren in Twente. Dit maakt het, volgens de NAM, mogelijk
om alle aardbevingen met magnitudes van 0,5 en groter in de regio te waar te
nemen (NAM, 2016b).
In de context van het voorliggende project (waterinjectie afkomstig uit het
Schoonebeekveld in de drie gedepleteerde gasvelden in Twente) geeft de huidige
verificatie in combinatie met uitvoering van het voorliggende monitoringsplan
door de vergunninghouder op dit moment geen aanleiding tot nadere studie.
-

-

Onze referentie
AGE 16-10.104
Blad
32/56

innovation

I for life

14

Datum
6 december 2016

Referenties

Onze referentie

AGE 16-10.104

Ellsworth, W.L. (2015). Review of “Threat Assessment for induced seismicity in the Twente
water disposal fields. Via: https://www.sodm.nh/binaries/staatstoezicht-op-demijnen/documenten/publicaties/201 6/06/23/6-dr-ellsworth---review-of-twente-threatassessmentl6-dr-ellsworth-review-of-twente-threat-assessment.pdf

Blad
33/56

Eppelbaum, L., Kutasov, 1., Pilchin, A. (2014). Applied Geothermics. Springer Berlin, 75lp,
ISBN 978-3-642-34022-2
Fokker, P.A., Orlic, B. (2006). Semi-analytic modelling of subsidence. Mathematical
Geology 38(5), pp. 565-589
KNMI Aardbevingscatalogus (2016). https://www.knmi nl/kennis-en
datacentrum/datasetlaardbevingscatalogus, bezocht: 19-10-2016
Kombrink, H. (2008). The Carboniferous of the Netherlands and surrounding areas; a basin
analysis. Geologica Ultraiectina (294). Departement Aardwetenschappen.
Mines ParisTech (2015). Review of Twente Salt Dissolution Studies Contribution to the
evaluation of massive re-injection of fresh water in depleted Twente gas fields; the
Netherlands, Ri 51211 DBRU
-

NAM (2007), Informatiekrant waterinjectie juni 2007. Via http://www.nam.nl/techniek-en
innovatie/waterinjectie-in-twente/downloads-waterinjectie-twente.html, bezocht: 19-10-2016
NAM (2009), Informatiekrant waterinjectie maart 2009 Via http://www.nam.nl/techniek-en
innovatie/waterinjectie-in-twente/downloads-waterinjectie-twente,html, bezocht: 19-10-2016
NAM (2014a), Geology description of Twente Gas Fields: Tubbergen, Tubbergen-Mander
and Rossum-Weerselo, report no.: EP2O1 31 0201 845
NAM (2014b), Subsidence caused by Haute dissolution due to water injection into depleted
Carbonate gas reservoirs encased in Halite, report no.: EP201310204177
NAM (2014c), Haute dissolution modelling of water injection into Carbonate gas reservoirs
with a Halite seal, report no.: EP2O1 31 0203080
NAM (2015a), Threat assessment for induced seismicity in the Twente water disposal
fields, report no.: EP201502207168
NAM (2015b), Addendum Waterinjectie Management Plan, kenmerk EP20150221 6336
NAM (2016a),
Samenvatting jaarrapportage 2015 monitoring injectiewater Twente,
kenmerk EP201603238283
NAM (2016b). Artikel ‘NAM plaatst extra Geofoons in Twente”.
http://www.nam.nl/nieuws/201 6/nam-plaatst-extra-geofoons-in-twente.html, bezocht 16-11
2016
NLOG, www.nlog.nl, bezocht: 17-10-2016
Peng, S., Chiang, H.S. (1984) Longwall mining. Wiley New York, 708p, ISBN 0471868817

-

innovation

TNO for life

Datum

6 december 2016
Royal HaskoningDHV (201 6a), Herafweging verwerking productiewater Schoonebeek:
Zorgpuntennotitie. Referentie: l&BBD9591 -100-1 OOROO1 DOl

Onze referentie

AGE 16-10.104
Blad

Royal HaskoningDHV (2016b), Herafweging verwerking productiewater Schoonebeek:
Tussenrapport alternatievenafweging. Referentie: l&BBD9591 -100-1 00R001 F02
Santarelli F.J., Tronvoll, J.T., Henriksen, R., Bratli, R.K. (1998). Reservoir Stress Path: The
Depletion and the Rebound. SPE/ISRM 47350
TNO-AGE (Adviesgroep Economische Zaken) (2016),
Anhydrietlagen waterinjectie Twente. AGE 16-10.077

Waterinjectie

Twente

—

TU Clausthal (2016). Review of the 3 NAM Reports 1 .Geology description of Twente Gas
Fields: Tubbergen, Tubbergen-Mander and Rossum-Weerselo (EP2O1 310201845), 2.Halite
dissolution modelling of water injection into Carbonate gas reservoirs with a Haute seal
(EP201310203080), 3.Subsidence caused by halite dissolution due to Water injection into
depleted Carbonategas reservoirs incased Haute (EP2O1 310204177), 8april2016
Van Eijs, R.M.H.E., Mulders F.M.M., Nepveu M., Kenter C.J.,Scheffers, B.C., (2006)
Correlation between hydrocarbon reservoir properties and induced seismicity in the
Netherlands. Eng. Geol. 84, 99—111.
Van Heekeren, H., Bakker, T., Duquesnoy, T., De Ruiter, V., Mulder, L. (2009)
Abandonment of an Extremely Deep Cavern at Frisia Salt. SMRI Spring 2009 Technical
Conference, 27-28 April 2009, Krakow, Poland.
Van Thienen-Visser, K, Nepveu, M, Hettelaar, J., (2012) Deterministische hazard analyse
voor geïnduceerde seismiciteit in Nederland. TNO-rapport 2012 R10198
Worthington, P.F., Longeron, D. (1991). Advances in Core Evaluation II (v. 2). Routlegde,
508 p, ISBN 2881248268

34/56

innovation
Ir for life

Datum
6 december 2016

Begrippenlijst

Onze referentie
AGE 16-10.104

Anhydriet: Calciumsulfaat (CaSO4), een type zout dat slecht oplosbaar is in water.
De gehydrateerde vorm van anhydriet (gips, CaSO42H20) is ook slecht
oplosbaar in water.

Blad
35/56

Carbonaat: Hieronder vallen verschillende gesteenten waaronder
calciumcarbonaat kaiksteen (CaCO3) en dolomiet (CaMg(C0
2
)
3
Determinische hazard studie: Hierin wordt gekeken naar de grondbewegingen op
de locatie waarin men geïnteresseerd is, ten gevolge van verschillende
aardbeving-scenario’s. Deze scenario’s zijn deterministisch van aard. Dat wil
zeggen dat een aardbevings-scenario bestaat uit een aardbeving met een
vastgelegde diepte, locatie en magnitude.
(Differentiële) compactie: Het afnemen van het gesteentevolume (vaak als gevolg
van poriëndrukverlaging). Wanneer dit in verschillende mate plaatsvindt aan
weerszijde van een breuk kan dit leiden tot een spanningsverandering die
destabiliserend werkt op de breuk
Doorlatendheid: (ook wel permeabiliteit’) de mate waarin vloeistoffen en gassen
door het gesteente kunnen stromen. Hoe hoger de doorlatendheid, hoe
gemakkelijker de stroming door het gesteente kan plaatsvinden. Als de
doorlatendheid laag is, is er meer drukverschil nodig om hetzelfde transport te
bewerkstelligen.
Kruip: Kruip beschrijft de blijvende vervorming van materialen die onder
differentiële spanning (verschillende spannings-magnitude in verschillende
richtingen) staan. In de diepe ondergrond gedraagt steenzout (haliet) zich als een
soort stopverf.
Poriëndruk: Veel gesteentetypes (zoals ook zandsteen en carbonaten) bevatten
poriën. Deze poriën zijn lege ruimte in het gesteente die gevuld kunnen zijn met
gassen of vloeistoffen zoals olie, water, lucht of aardgas. De vloeistofdruk of
gasdruk van het medium in de poriën wordt de poriëndruk genoemd.
Verzet: De verticale afstand tussen twee oorspronkelijk op dezelfde liggende
punten, die ten opzichte van elkaar zijn verplaatst door een breuk. (Engels: offset)

Spanning: Kracht per oppervlak. In de ondergrond kan de spanningssituatie
beschreven worden door drie spannings-magnitudes (de hoeveelheid kracht per
oppervlak) en de bijbehorende (onderling loodrechte) spanningsrichtingen.
Component 1 werkt in de verticale richting (het gewicht van de bovenliggende
gesteentelagen) en de andere twee componenten werken in de horizontale
richtingen.
Viscositeit: “Stroperigheid”. De mate waarin een vloeistof of gas stroming
weerstaat. Vloeistoffen met een lage viscositeit (zoals gas) stromen gemakkelijker

IIIo for life

.

Datum
6 december 2016

door een gesteente met een bepaalde doorlatendheid dan een vloeistof met een
hogere viscositeit (zoals water) door hetzelfde gesteente.

Onze referentie
AGE 16-10.104

Zout: In de context van deze notitie wordt hiermee haliet (steenzout, NaCI)
bedoeld.

Blad
36/56

innovation

rNO for life

Datum
6 december 2016

Ondertekening
Utrecht, 06 december 2016

TNO

Onze referentie
AGE 1610.104
Blad
37/56

Dr. 1. C. Kroon
Afdelingshoofd

TNO-AGE
Auteur

i nnovation

forhfe

Datum
6 december2016

Appendix 1: Rapporten en notities

Onze referentie
AGE 16-10.104

CE:

Blad
38/56

Document 1: Met water de diepte in, Publicatienummerû4.6619.34,
oktober 2004
Document 2: Waterstromen van oliewinning, 17 maart 2006

-

-

Commissie voor de MER:
Document 1: Injectie productiewater Olieveld Schoonebeek, projectnr:
3093, 7 maart 2016
-

Deltares:
Document 1: Toetsing Tussenrapport Herafweging verwerking
productiewater Schoonebeek, 1221062-002, augustus 2016
-

Mines ParisTech:
Document 1: Review of Twente Salt Dissolution Studies Contribution to
the evaluation of massive re-injection of fresh water in depleted Twente
gas fields; the Netherlands, RI5I2IIDBRU
-

-

Minister van Economische Zaken:
Document 1: Markering en benaming met betrekking tot waterinjectie in
Twente, kenmerk DGETM-EO / 16064352, 29april 2016
-

Nederlandse Aardolie Maatschappij (NAM)
Document 1: Hoofdrapport Milieu Effecten Rapportage, 31 maart 2006
Document 2: Geology description of Twente Gas Fields: Tubbergen,
Tubbergen-Mander and Rossum-Weerselo, EP2O 1310201845
Document 3: Haute dissolution modelling of water injection into Carbonate
gas reservoirs with Haute seal, EP201310203080
Document 4: Subsidence caused by Haute dissolution due to water
injection into depleted Carbonate gas reservoirs encased in Haute,
EP2O1 310204177
Document 5: Technical evaluation of Twente water injection welis ROW3,
ROW4, ROW7, ROW9, TUB7, and TUB1O 3 years after start of injection,
EP201410210 164
Document 6: Factsheet: Hoe zit het precies met de waterinjectie in
Twente, 2015
Document 7: Factsheet: Waterinjectie Twente factsheet nr.2, 2015
Document 8: Samenvatting jaarrapportage 2014 monitoring kwaliteit
injectiewater Twente, EP2O1 504203634
Document 9: Threat assessment for induced seismicity in the Twente
water disposal fields, EP2O1 502207168
Document 10: Addendum Waterinjectie Management Plan,
EP2O1 502216336
Document 11: Response to questions Prof. Hou, Received Tuesday
February 2, 2016 via Ir. Hans Roest from SodM
Document 12: Response to questions Dr. Bruel, Received Tuesday
February 25, 2016 via Ir. Hans Roest from SodM
-

-

-

-

-

-

-

-

-

-

-

-

T

innovation
for Nfe

Datum
6 december 2016

Document 13: Nieuwsbericht: Tussenrapport onderzoek alternatieven
waterinjectie Twente afgerond, 28 juni 2016
Document 14: Samenvatting jaarrapportage 2015 monitoring injectiewater
Twente, EP201603238283
Document 15: NAM toelichting Tussenrapport “Herafweging verwerking
productiewater Schoonebeek” inclusief zorgpuntennotitie,
EP2OI 606209286
Document 16: Zechstein lithology and map sections, 7 pagina’s

-

-

—

-

-

Nederlandse Geologische Verenging:
Document 1: Grondboor en Hamer: Zoutspecial, nr 4/5 2010 jaargang 64
-

Provincie Drenthe, Provincie Overijssel, Ministerie van Economische Zaken:
Document 1: Nota van beantwoording MER Herontwikkeling olieveld
Schoonebeek, januari 2008
-

Raad van State:
Document 1: Uitspraak 201004639/1/Mi, 201004671/1/M1 en
201006944/1/Mi, ECLI:NL:RVS:201 1 :BR3245, 27juli 2011
-

Royal HaskoningDHV:
Document 1: Notitie Afweging Long List naar Short List, 18 maart 2016
Document 2: Herafweging verwerking productiewater Schoonebeek
Tussenrapport alternatievenafweging, Referentie: I&BBD959 1-100IOOROOI F02
Document 3: Herafweging verwerking productiewater Schoonebeek
Zorgpuntennotitie, Referentie: l&BBD9591 -100-1 OOROOI DOl
-

-

—

-

—

Staatstoezicht op de Mijnen
Document 1: Evaluatie SodM Reviews NAM rapporten m.b.t. ‘Risico’s
zoutoplossing’ en ‘Seismic threat analysis’, juni 2016
-

—

Stichting Stop Afvalwater Twente (SAT)
Document 1: Ingezonden brief “Waterinjectie»zoutoplossen»
extreme gevolgen”, maart 2016
Document 2: Handout “Het toverwoord anhydriet!?”, Uitgereikt door de
SAT op 17 augustus 2016 tijdens gesprek met minister Kamp
Document 3: Overzicht met foutieve, onjuiste en misleidende beweringen,
Versie 3, 30 augustus 2016
Document 4: Watervulling verloop bij ROW2, Henk Steggink (SAT
Technische Commissie), augustus 2016
Document 5: Een diepe ondermijning (holte) zakt eerder in (sinkhole) dan
een ondiepe ondermijning, Henk Steggink (SAT Technische Commissie),
augustus 2016
Document 6: Bevindingen en op- en aanmerkingen op het document
“Herafweging verwerking productiewater Schoonebeek Tussenrapport
alternatievenafweging” van RoyalHaskoningDHV, SAT Technische
Commissie, 19september2016
-

-

-

-

-

-

—

Onze referentie
AGE 16-10.104
Blad
39/56

IflIO

innovation
;Z.
forlife

Datum
6 december 2016
-

Document 7: Alternatief productiewater, ingebracht door de Stichting
StopAfvalwaterTwente

Onze referentie
AGE 16-10.104
Blad
40/56

TNO Adviesgroep Economische Zaken:
Document 1: Waterinjectie Twente Anhydrietlagen waterinjectie Twente,
AGE 16-10.077, 9september2016
-

—

TU Clausthal:
Document 1: Review of the 3 NAM Reports 1 .Geology description of
Twente Gas Fields: Tubbergen, Tubbergen-Mander and Rossum
Weerselo (EP201310201845), 2.Halite dissolution modelling of water
injection into Carbonate gas reservoirs with a Halite seal
(EP201310203080), 3.Subsidence caused by halite dissolution due to
Water injection into depleted Carbonate gas reservoirs incased Halite
(EP201310204177), 8 april 2016
-

TU Delft:
Document 1: Contraexpertise verslag Afvalwaterinjectie in Noordoost
Twente, 17 februari 2016
-

United States Geological Survey, Prof. William L. Ellsworth
Document 1: Review of ‘Threat Assessment for induced seismicity in the
Twente water disposal fields”, 2 oktober 2015
-

innovation

OforIife

Datum
6 december 2016

Appendix II: Veld-specifieke informatie

Onze referentie
AGE 16-10.104

Tabel 3: Het Tubbergen veld

Blad
41/56

Structuur
Dikte
Putten/volume

Maximale
injectiesnelheid
Breuken

16

Informatie
Koepel
ZeZ2C reservoir circa 40 m
ZeZ3C reservoir circa 50 m
16
TUB7 en TUB 10
Gepland injectievolume: ca. 10 miljoen m
3
Tot nu geïnjecteerd: 1,82 miljoen m
3
TUB7: 2250 mId
TUB1O: 2000 m
/d
3
Meerdere breuken met verschillende
oriëntaties (O-W, WNW-OZO, ZW-NO en
N NW-ZZO)
De injectieputten liggen ten oosten van een
grotere breukstructuur, met een NNW-ZZO
17
strekking (330°). Het maximale verzet
langs deze breuk is 80m (NAM 2014a). De
breuk heeft een totale lengte van circa 2 km.
lnjectieput TUB-7 ligt op circa 700m afstand
van de breuk (verzet ter plaatse 80 m),
injectieput TUB-lO ligt op een afstand van
150 m_(verzet ter_plaatse_25_m).

Bron
NAM 2014a
NAM 2014a
Royal
HaskoningDHV,
2016b
NAM 2015a
NAM 2014a

NAM (2014b) geeft een hogere gemiddelde waarde van 69 m.
Het verzet geeft het diepteverschil aan tussen twee punten aan weerszijde van de breuk die
initieel op dezelfde diepte lagen. Zie ook begrippenlijst
17

‘I’NO

forlife

Datum
6 december2016

Tabel 4: Het Tubbergen-Mander veld

Structuur
Dikte
Putten/volume

Maximale
injectiesnelheid
Breuken

Informatie
Langgerekte koepel
ZeZ2C reservoir circa 25 m
ZeZ3C reservoir circa 45 m
TUM-1, TUM-2 en TUM-3
3
Gepland injectievolume: 3,46 miljoen m
Tot nu geïnjecteerd: 0,23 miljoen m
3
TUM1: 100 m
/d
3
Id
3
TUM2: 100 m
Id
3
TUM3: 346 m
Meerdere kleinere breuken, vooral aan de
westzijde van het gasveld (overwegend O-W
en NW-ZO strekking)
Het gasveld wordt aan de oostzijde
begrensd door de Gronau breukzone
(strekking NNW-ZZO). De putten TUM-1 en
TUM-3 liggen op een afstand van —lOOm,
respectievelijk— 200m van een gekarteerde
breuk. Het verzet van deze breuk is
maximaal_20m.

Bron
NAM 2014a
NAM 2014a
Royal
HaskoningDHV,
2016b
NAM 2015a

NAM 2014a

Tabel 5: Het Rossum-Weerselo veld (carbonaatreservoir)

Structuur
Dikte
Putten/volume

Maximale
injectiesnelheid

Breuken

Informatie
Langgerekte koepel
ZeZ2C reservoir circa 30 m
ZeZ3C reservoir circa 40 m
ROW-2, ROW-4, ROW-5, ROW-7 en
ROW-9
3
Gepland injectievolume: ca. 28 miljoen m
3
Tot nu geïnjecteerd: 3,26 miljoen m
/d
3
ROW2: 2000 m
/d
3
ROW4: 2500 m
ROW5: 2500 m
/d
3
ROW7: 1800 m
/d
3
ROW9: 1350 m
/d
3
Meerdere breuken, met verschillende
oriëntaties (O-W, NNW-ZZO en NNO-ZZW).
De injectieputten ROW-2, ROW-4, ROW-5
en ROW-7 liggen binnen een afstand van
500 m van een gekarteerde breuk. Het
verzet van de breuken is klein, variërend
van 5-40 m.

Bron
NAM 2014a
NAM 2014a
Royal
HaskoningDHV,
2016b
NAM 2015a

NAM 2014a

Onze referentie
AGE 16-10.104
Blad
42/56

for life

Datum
6 december 2016
Tabel 6: Het Rossum-Weerselo veld (zandsteenreservoir)

Structuur
Dikte

Puttenlvolume

Breuken

Informatie
Langgerekte koepel
Zandsteenreservoir circa 65 m

ROW-3
Gepland injectievolume: 1,40 miljoen m
3
Tot nu geïnjecteerd: 0,04 miljoen m
3
Meerdere breuken, met verschillende
oriëntaties (O-W, NNW-ZZO en NNO-ZZW).

Bron
NAM 2014a
Schatting
op
basis van TNO
data
Royal
HaskoningDHV,
2016b
NAM 2014a

Onze referentie
AGE 16-10.104
Blad
43/56

111110 for life
Datum
6 december 2016
Tabel 7: Putdrukken gebruikt voor berekeningen (NAM, 201 5a). Voor de breukstabiliteit-analyse
(Hoofdstuk 4) wordt gerekend met de gemiddelde velddrukken. Voor de hydrofractie
analyse (Hoofdstuk 5) wordt gekeken naar de druk per put.

Put
TUMI
TUM2
TUM3

Originele druk
bar
190
190
190

Huidige druk
bar
17
65
51

Druk na injectie
bar
37
69
59

ROW2

150

8

17

ROW3
ROW4
ROW5
ROW7
ROW9
TUB7
TUBIO

199
150
150
150
150
211
211

77
15
7
12
15
7
15

188
105
10
79
148
113
131

Tabel 8: Lokale beginsituatie spanningstoestand. Lokale spanningen zijn berekend met een
verticale spanningstoename van 2.2 bar/lOm en een horizontale spanningstoename
van 2.1 bar/1 Om (gebaseerd op NAM, 2015a). Dieptes de velden zijn genomen als
gemiddelde velddiepte (NAM, 2014a).

Veld
Tubbergen-Mander
carbonaatreservoir
Rossum-Weerselo
carbonaatreservoir
Rossum-Weerselo
zandsteenreservoir
Tubbergen
carbonaatreservoir

Diepte
[m]

Verticale spanning
[bar]

Horizontale spanning
[bar]

1600

352

336

1200

264

252

1800

396

378

1300

286

273

Onze referentie
AGE 16-10.104
Blad
44/56

innovation
TNO for life

Datum
6 december 2016

Appendix III: Berekening van afkoeling rond putten
Gebaseerd op de gegevens in Appendix II wordt de radius van afkoeling rond de
put uitgerekend per put. De totale injectievolumes per veld worden verdeeld
evenredig met de maximale injectiesnelheid.
Berekeningen
De methodologie wordt hier gedemonstreerd voor de TUM7 put in het Tubbergen
carbonaatreservoir. Dezelfde methodologie is gebruikt voor de putten in alle
velden (zowel carbonaatreservoirs als zandsteenreservoirs). Hier worden alleen
de resultaten voor gepresenteerd.
In deze berekening wordt ervanuit gegaan dat de injectie onmiddellijk en volledig
plaatsvindt, waarna het water zich niet verder verplaatst en enkel het gesteente
afkoelt (het water warmt hierbij op). Het resulterende temperatuurprofiel ziet er als
volgt uit:

4-’
1

ci

2

Put

Afstand van put>

Figuur Al: Temperatuurprofiel na injectie van koud water volgens de hier gebruikte aannames

TUB7
•
•
•
•
•

•
•
•

2250

Geïnjecteerd volume: 2000+2250 x 10,16 miljoen m
3 = 5,38 miljoen m
3
Injectie temperatuur: 20 °C
Gesteente temperatuur: 50 °C
Porositeit: 3% matrix
Netto percentage reservoirgesteente: 65% (geschatte waarde). De andere
35% is gesteente waarin geen injectie/productie plaats kan vinden
(bijvoorbeeld tussenliggende kleilaagjes)
Dikte reservoir: 90 m (40 m ÷ 50 m)
Soortelijke warmte water 4200 kJ/ m
/K
3
Soortelijke warmte gesteente 2200 kJI m
IK (Eppelbaum et al., 2014)
3

Het poriënvolume gevuld door het geïnjecteerde water is 5,38 miljoen m
. Het
3
daarbij horende gesteentevolume is 5,38/0.03 (porositeit) = 179 miljoen m
3
De netto hoogte van dit volume is gegeven door 65% van 90m58.5 m

Onze referentie
AGE 16-10.104

Blad
45/56

innovation
for life

i1

Datum
6 december 2016

. Uitgaande van
2
Het bijbehorende opperlak is 170 miljoen/58.5 = 3,1 miljoen m
een cirkelvorming oppervlak geeft dit een radius van ,J3,1E6 /ir 988 m.
Het geïnjecteerde water vult dus een cilindervormig volume met een radius van
988 m.

IK *
3
Het afgekoelde volume is kleiner. Om het water op te warmen is 4200 kJI m
*
(50-20) K 5.38 miljoen m
3 = 678 miljard kJ nodig. Deze energie wordt onttrokken
gesteentevolume
dat zich rond de put bevindt.
een
cilindervormig
aan
Deze energie wordt onttrokken aan het volgende gesteentevolume: 678 miljard
/(22OO*(5O2O))=1O,3 miljoen m
3
m
. Dit gesteentevolume is 90m hoog (ook het
3
niet-reservoirgesteente koelt af).
, met een radius van
2
Oppervlak: 10,3 miljoen m
/90 m = 0,114 miljoen m
3
,J1.14E5/ir = 191 m.
In andere woorden, het afgekoelde gesteente reikt tot bijna 200m van de put
(onder de aanname van thermisch evenwicht en radiale, symmetrische, verticaal
perfect verdeelde stroming.
Tabel 9: Afstand van afkoeling door injectie van water onder de hierboven beschreven
aannames.

Afstand van afkoeling

Put

Veld
Tubbergen

Rossum-Weerselo

Tubbergen-Mander

TUB7

191m

TUBIO

180m

ROW2

215m

ROW4

240 m

ROW5

240m

ROW7

204 m

ROW9

176m

ROW6

117m

TUM1

74m

TUM2

74 m

TUM3

138m

Gevoeligheden voor verandering van inputparameters:
Onder de aanname dat het hele gesteentevolume rond de put afkoelt, is de
berekening ongevoelig voor veranderingen in porositeit. Gevoeligheid voor de
soortelijke warmte van het gesteente is beperkt binnen fysisch realistische
waarden (-10 m). Veruit de belangrijkste aanname, met de grootste invloed, is dat
het hele gebied rond de put uniform afkoelt.

Onze referentie
AGE 16-10.104
Blad
46/56

innovation
fortife i

Datum
6 december 2016

Appendix 1V: Breukstabiliteit

Onze referentie
AGE 1610.104

Mohr-Coulomb stabiliteitsanalyse
Voor de stabiliteitsberekeningen wordt gebruik gemaakt van zogenaamde MohrCoulomb diagrammen. Hierin wordt de spanningssituatie in een punt
gevisualiseerd door een cirkel. De verschillende punten op de cirkel zijn
representatief voor de verschillende oriëntaties die een vlak (een breuk of een
scheur) door dat punt kan hebben. Op de verticale as staat de (destabiliserende)
schuifspanning. Op de horizontale as de (stabiliserende) normaalspanning (zie
Figuur A3). De diagonale lijn geeft de stabiliteit aan van een cohesieloos vlak met
een frictiehoek (een stabiliteitsconstante) van 0,6. Deze waarde ligt aan de lage
kant van het typische bereik voor gesteenten (0,6 tot 1,0). Dat wil zeggen dat we
de analyse doen voor een relatief makkelijk te verschuiven breuk. Zodra een deel
van de cirkel boven de diagonale lijn uitkomt, zullen breuken met bepaalde
oriëntaties gaan verschuiven.
Hieronder een voorbeeld.
Voorbeeld

50

100

150

205

Voorbeeld

200

250

300

350

0

50

Effectieve normaalspaening (bar)

100

200

50

150

100

200

250

Effectieve normaalopaneing (bar)

200

250

300

350

300

350

Voorbeeld

Voorbeeld

0

150

Effectieve normaalspanning (bar)

300

350

0

50

100

150

200

250

Effectieve nermaalspanning (bar)

Figuur A2: Mohr-Coulomb voorbeeld. Linksboven: stabiel. Rechtsboven: stabiel, bijna
verschuiving. Linksonder: verschuiving op ongunstig georiënteerde vlakken (rood).
Rechtsonder: verschuiving op ongunstig georiënteerde vlakken (rood), en fracking
(Appendix V) vanwege negatieve spanning (trekspanning, oranje).

Blad
47/56

innovation
forhfe

Datum
6 december 2016
Normaalspanning

1

Onze referentie
AGE 16-10.104

ifspanning

Figuur A3: Illustratie van de rol van schuifspanning en normaalspanning op een vlak

Blad
48/56

innovation
life
TNO for

—

Beginsituatie

—

Einde aardgaswinning

6 december 2016

—

Einde afvalwaterinjectie

Onze referentie
3E 16-10.104

Datum

Schuifspanning (bar)
0
CD

m

CD

ad
)156

CC

m
-4

c

CD

(DO
CC CC
CD

CD

CD

0

CD
0•

0

CD
CCC
CD

3

CD
DC
‘S’

CD

CD

CD
D.
CD

DS

1

0

CD
CD
‘S,
0

N
CD

N

1

(5

0

CD

(S,

Cii

0

Schuifspanning (bar)

Schuifsparining (bar)
0

0

(‘S
CD

m
CD
CC

0
CD
CD

CD
CD
CC

3CD

01

0

CD
‘S)

DC

DC

9

1’

D
Cc

(0
DS

DS

Ci,

(0
t’S

0

CD

Figuur A4: Breukstabiliteit-analyse voor een sterke koppeling tussen poriëndruk en spanning
(eerste scenario voor carbonaatreservoirs). In deze analyse verschuift de breuk in
het Tubbergen carbonaatreservoir tijdens injectie (blauwe lijn Tubbergen) en in het
Rossum-Weerselo zandsteenreservoir (gestippelde blauwe lijn, Rossum Weerselo
DC). Deze situaties worden niet representatief geacht (zie tekst, Hoofdstuk 4). Voor
het Carboon zandsteenreservoir (Rossum Weerselo DC) wordt scenario 2

innovation
‘1110 for
life

Datum
6 december 2016
representatief geacht. Voor de carboriaatreservoirs wordt Figuur A5 representatief
geacht.

Onze referentie
AGE 16-10.104
Blad
50/56

I’NO for life
Datum
6 december 2016

Schuifspanning (bar)

Schuifspann ing (bar)

CD
0

CD
0

0

0

0

c,

Onze referentie
AGE 16-10.104

0

Blad
5 1/56

r

S

1C
0
0

-

c

0
CD
10

In

—

0

2
01

0

2

m
00
CI,

0

0

c

3
CD

DC
DC
In

01
m

0

1

1

S
S

0

en
1

t
‘ii
0

3

CD

0

=

N
Da

In

0

0

In

S

In

S

0

Figuur A5: Breukstabiliteit-analyse voor een zwakkere koppeling tussen poriëndruk en spanning
(tweede scenario voor carbonaatreservoirs). Voor het Rossum-Weerselo
carbonaatveld wordt bovendien getoond wat de invloed van afkoeling op de
breukstabiliteit is. Stabiel in alle situaties, behalve bij een afkoeling op de breuk van
meer dan 15 C in de carbonaatreservoirs van Rossum-Weerselo. Tubbergen en
Tubbergen-Mander hebben meer dan 15 C afkoeling nodig, vanwege de lokale
spanningssituatie na injectie.
—

Beginsituatie

—

Einde aardgaswinning

—

Einde afvalwaterinjectie

111110 for life
Datum
6 december 2016

Appendix V: Hydrofractie

Onze referentie
AGE 16-10.104
Schuifspanning

Blad
52/56

“3
0
0

0
0

22

Cii
0

aaa

2 22

2 22

0 ,

m

m

00

00

CD

CD
CD

0
Ci)
Ci)
(0
•0

Qui

0’
0

-4

-4
Ci)
0)

“3

“3

D
CL,

5•

“3

(0
—“3

0
0

(3
0
0

La

t”

0

0

Cii

0

m
00

CD
CD

1!

—4

D

10
—“3

0
0

t-,
0

Figuur A6: Spannings- en frackiriganalyse per put, gebaseerd op voorspelde putdrukken (NAM,
2015a) en afkoeling van 20 C. Zie Appendix IV voor uitleg over dit type
diagrammen. Verplaatsing van een scheur vindt plaats als cirkel boven de faallijn
(dik, zwart) uitkomt. Fracking vindt plaats wanneer een cirkel de verticale as raak.
Hier voor alle putten: Geen verschuiving en geen fracking.

—

Beginsituatie

—

Einde aardgaswinning

—

Einde afvalwaterinjectie

11110 for life
Datum
6 december 2016
Onze referentie
AGE 16-10.104

Blad
53/56

TUB7

200

Reservoirdruk niteel=21 1 bar
Reservoirdruk na depletie=7 bar
Reservoirdruk na injectie=1 13 bar
Afkoeling=20 C

co 150
3)

cz

100

0
(1)

50

0
0

50

100

150

200

250

300

350

300

350

Effectieve normaaspanning (bar)

TUBIO

200

Reservoirdruk initeel=21 1 bar
Reservoirdruk na depIetie15 bar
Reservoirdruk na injectie=131 bar
Afkoeling=20 C

c 150

100
ci

0

t?)

50

0
0

50

100

150

200

250

Effectieve normaalspanning (bar)

Figuur A7: Spanriings- en frackinganalyse per put, gebaseerd op voorspelde putdrukken (NAM,
201 5a) en afkoeling van 20 °C. Zie Appendix IV voor uitleg over dit type
diagrammen. Verplaatsing van een scheur vindt plaats als cirkel boven de faallijn
(dik, zwart) uitkomt. Fracking vindt plaats wanneer een cirkel de verticale as raak.
Hier voor beide putten: Verschuiving en fracking.

—

Beginsituatie

—

Einde aardgaswinning

—

Einde afvalwaterinjectie

I’NO for life
Datum
6 december 2016
:e referentie
16-10.104

Schuifspanning (bar)
ED

0

ED

ED

ED

0

2’ t 0

ii 2. 2.
2 22

2 22

m

2

ED

0

6

t

g

2

ED
0

m

t,

EDO
0 0

(DO

GO

ED

II

ED

0

ED

0

ED

ED ‘ -

00

F

0

0

ED
ED
ED

D

co

EO
—

—

M

T ED
ED

ED

EDO

ED

ED

0

0

ED
ED

0

Schuifspanning (bar)

Schuifspanning (bar)
ED
0

0
0E

ED
0

ED
0

ED

0

0
ED

ED
0

0
ED

0

>ZE,

2’ tt CD 0
(0

0

ED
0

II 5 55
2 22

m

m
0

ED

II

CD

t,

DC

-

Ir

t,

ED

0

ED

ED

OED

h 5 55
2 22

EDO
0 0

0

ED

2

0000

0

10

-

0

0
DIE

ED
ED
ED
0
ED

0

0
ED
0
0

(0

(0

1E
0 ED
ED 0

1’,
Q (t
0
ED

EO

(0

0
0

0•

ED

0

0

to
(IE

0

Figuur A8: Spannings- en frackinganalyse per put, gebaseerd op voorspelde putdrukken (NAM,
2015a) en afkoeling van 20 C. Zie Appendix IV voor uitleg over dit type
diagrammen. Verplaatsing van een scheur vindt plaats als cirkel boven de faallijn
(dik, zwart) uitkomt. Fracking vindt plaats wanneer een cirkel de verticale as raak.
Hier: verschuiving in ROW 2 en ROW3, verschuiving en frackirig in ROW 4. ROW5 is
net stabiel, bijna aan het schuiven.
—

Beginsituatie

—

Einde aardgaswinning

—

Einde afvalwaterinjectie

innovation
OforIife
Datum
6 december 2016
Onze referentie
AGE 16-10.104
Blad
55/56

ROW7

200

Reservoirdruk initeel=150 bar
Reservoirdruk na depletie=12 bar
Reservoirdruk na injectie=79 bar
Afkoeling=20 C

150

100
cL
D
L)

(1)

50

0
0

100

50

200

150

250

300

350

300

350

Effectieve normaalspanning (bar)

ROW9

200

150

Reservoirdruk initeel=150 bar
Reservoirdruk ria depletiel 5 bar
Reservoirdruk na injectie=131 bar
Afkoeling=20 C

100

50

0
0

50

200
150
100
250
Effectieve normaalspanning (bar)

Figuur A9: Spannings- en frackinganalyse per put, gebaseerd op voorspelde putdrukken (NAM,
2015a) en afkoeling van 20 C. Zie Appendix IV voor uitleg over dit type
diagrammen. Verplaatsing van een scheur vindt plaats als cirkel boven de faallijn
(dik, zwart) uitkomt. Fracking vindt plaats wanneer een cirkel de verticale as raak.
Hier: verschuiving in ROW7, verschuiving en fracking in ROW9.
—

Beginsituatie

—

Einde aardgaswinning

—

Einde afvalwaterinjectie

innovation
TNO for life

Datum
6 december 2016
Onze referentie
AGE 16-10.104
Tabel V-I: Overzicht van berekende indicatieve spanningsveranderingen ten gevolge van
waterinjectie. Aangegeven wordt de spanningsverandering door afkoeling met 20 C,
de poriëndrukverandering (hier worden de uiteindelijk verwachte putdrukken
gebruikt, zie Appendix II en NAM (2015a)), hoeveel verdere druktoename nodig is
voor verschuiving langs scheuren en voor fracking condities. In deze analyse is het
niet mogelijk onderscheid te maken tussen seismisch verschuivende breuken
(verschuivingen die aardbevingen veroorzaken) en aseismisch verschuivende
breuken (verschuivingen die geen aardbevingen veroorzaken).

18

Put

Thermische
spanning (T
20C)

Drukverandering

TUMI
TUM2
TUM3

[bar]
64
64
64

[bar]
20
4
8

ROW2

64

ROW3

53

1

ROW4

64

90

ROW5

64

3

tIP

Verdere iXP nodig voor
verschuiving langs
bestaande scheuren

[bar]
28
43
39
Verschuift al onder huidige

Verdere iP nodig voor
fracking condities

[bar]
120
120
120
76

aannames
18
Verschuift al onder huidige
18
aannames
Verschuift al onder huidige
18
aannames

Frackt al onder
18
huidige aannames

2

83

Verschuift al onder huidige
18
aannames
Verschuift al onder huidige
aannames

17

ROW7

64

67

ROW9

64

133

TUB7

64

106

Verschuift al onder huidige
18
aannames

TUBI

64

116

Verschuift al onder huidige
18
aannames

Frackt al onder
huidige aannames
18
Frackt al onder
huidige aannames
18
Frackt al onder
huidige aannames
18

In alle putten waar verschuiving/fracking wordt voorspeld heeft tussen 2011 en 2016 injectie
plaatsgevonden. In deze periode is geen seismiciteit waargenomen in de regio en er zijn geen
aanwijzingen dat hydrofractie/verschuiving langs scheuren heeft plaatsgevonden in deze
periode.

Blad
56/56