Voortgang vernieuwing van de kennisinfrastructuur in het sociaal domein
(bijlage voortgangsrapportage HLZ)
18 juni 2015

In september 2014 heeft de Gezondheidsraad (GR) het advies Sociaal werk op solide basis
uitgebracht om te komen tot een duurzaam kennis- en informatiesysteem. Ik heb in mijn brief van
17 september 2014 aangegeven dat ik over de aanbevelingen van de Gezondheidsraad - die
gericht zijn aan de sociaal werkers, de VNG en gemeenten en aan mijn persoon – met de diverse
partijen zal overleggen en de Tweede Kamer zal berichten over de voortgang, hetgeen ik bij deze
doe.
Het advies van de GR heeft tot doel te komen tot een duurzaam en effectief kennissysteem voor
het sociaal werk. Voornaamste constatering van de GR is dat het in de kennisontwikkeling,
kennisverspreiding en professionalisering van het sociaal werk aan voldoende samenhang en
synergie ontbreekt. Idealiter moet volgens de GR een kennissysteem van de betrokken partijen zelf
zijn, waarbij regionale kennisnetwerken en een landelijk netwerk elkaar versterken. Ook
constateert de GR de afwezigheid van een krachtige beroepsorganisatie en een goed
georganiseerde beroepsgroep. Vanuit mijn ministerie is afgelopen tijd met diverse partijen over de
bevindingen en aanbevelingen gesproken, onder andere met gemeenten en aanbieders. Tot mijn
genoegen hebben de G32, G4 en VNG inmiddels het initiatief genomen om toe te werken naar een
gezamenlijke kennisagenda, niet alleen voor het sociaal werk maar voor het brede sociaal domein.
Ze overleggen daarbij met de door VWS gesubsidieerde landelijke kennisinstituten die werkzaam
zijn voor het sociaal domein. Dat zijn Movisie, NJi en delen van Vilans en ZonMw alsook de
regionaal werkende WMO-werkplaatsen en de academische werkplaatsen jeugd. Gegeven hun
nieuwe verantwoordelijkheden als gevolg van de decentralisaties ambiëren gemeenten een actieve
rol bij het ophalen van kennisvragen en meer invloed op de jaarlijkse inhoudelijke programmering
van de kennisinstituten.
Ik juich de ontwikkeling toe dat gemeenten actief kennisvragen ophalen en wil graag in overleg
met hen en met de kennisinstituten om de invloed van gemeenten op de inhoudelijke
programmering van de kennisinfrastructuur te versterken. Vragen vanuit de praktijk zullen
daarmee meer leidend worden in de ontwikkeling van kennis. De praktijk vat ik daarbij breed op,
dus niet alleen het sociaal werk maar het gehele sociale domein (inclusief vraagstukken over de
samenhang met de langdurige zorg), zowel betrekking hebbend op het veld van professionals als
dat van gemeenten. Tot op heden hebben kennisinstituten zich vooral gericht op de
kennisontwikkeling voor aanbieders en professionals en minder op kennisvragen van gemeenten.
Vanwege de veranderende rol van gemeenten in het sociaal domein ligt het voor de hand de
kennisontwikkeling tevens op hen te richten.
Ik streef naar een vernieuwing van de kennisinfrastructuur voor het veld, waarbij twee
doelstellingen centraal staan:
1.
De eerste is het toewerken naar een kennissysteem dat gericht is op kennisvragen vanuit
de praktijk, en daarbij past dat gemeenten meer invloed krijgen op de inhoud van de
kennisagenda en van de programmering van de kennisinstituten.
2.
De tweede doelstelling is de programmering van kennisinstituten conform het advies van de
GR beter op elkaar af te stemmen. Gemeenten worden geacht verbindingen te leggen
binnen het sociaal domein teneinde te komen tot een integrale aanpak van problemen van
mensen. Dat vereist van de door VWS gefinancierde kennisinstituten dat zij zich eveneens
richten op het ondersteunen van een integrale aanpak door gemeenten.
De GR adviseert in deze een nieuw meerjarig stimuleringsprogramma voor het sociaal werk –
aangestuurd door zowel VWS als VNG - met verlegging van de financieringsstroom naar een
nieuwe intermediaire organisatie. Om echter de continuïteit van kennis in deze periode van

transitie en transformatie te garanderen, kies ik voor een meer geleidelijke verandering binnen de
huidige kennisinfrastructuur, door meer invloed van gemeenten en het veld op de programmering
van de kennisinstituten. Het gaat daarbij om de kennisinstituten die werkzaam zijn voor de werkers
in het het sociale domein, te weten Movisie, NJi en ten dele Vilans. ZonMw heeft primair een
intermediaire functie, waarbij het departement opdrachtgever is van een programma en ZonMw het
programma in overleg met veldpartijen en onderzoekers nader invult, en op basis van het
programma subsidies aan derden verleent. Ook bij ZonMw wil ik verkennen hoe zowel bij de
opdrachtverlening als in de uitvoering van programma’s gemeenten nauwer betrokken kunnen
worden.
De eerste stap zal zijn gemeenten en het veld nauw te betrekken bij de kennisprogrammering voor
het jaar 2016 die thans door de kennisinstituten wordt opgestart. Bij Movisie wordt in het jaar
2015 al ervaring opgedaan waarbij op een viertal thema’s (i.c. wijkteams, GIA, informele zorg en
professionalisering) gemeenten invloed kunnen uitoefenen op de programmering en uitvoering door
Movisie. In de maand juni organiseren VNG en VWS in samenwerking met de kennisinstellingen
een aantal regionale bijeenkomsten met relevante partijen (onder meer gemeenten,
aanbieders/professionals en cliëntenorganisaties) om meer zicht te krijgen op de kennisvragen die
in 2016 moeten worden opgepakt. Een eerste stap bij de beoogde nauwere samenwerking tussen
de kennisinstellingen zal zijn dat de kennisinstellingen op verzoek van VWS en VNG gezamenlijk
een plan ontwikkelen voor kennis rond thema’s als integraal werken, toegang en wijkteams. Voor
de programmering van 2017 en volgende jaren is met de VNG afgesproken dat de expertise van
ZonMw zal worden ingeschakeld ten behoeve van het ophalen en formuleren van kennisvragen,
zodat de kennisinstellingen er mee aan de slag kunnen. Daarmee kunnen ook verbindingen
worden gelegd met de diverse (onderzoeks-)programma’s van ZonMw, waaronder het in opdracht
van SZW op te starten programma rond werk en inkomen.
Een soortgelijke ontwikkeling als hierboven geschetst vindt namelijk momenteel plaats in het
domein van werk en inkomen. Het meerjarig kennisprogramma op dit terrein dat momenteel door
het ministerie van SZW wordt ontwikkeld (zie Kamerstukken II, 201402015, 28719, nr. 91), zal
nauw worden afgestemd met de kennisontwikkeling vanuit de door VWS gefinancierde
kennisinstituten, waarbij bijvoorbeeld te denken valt aan een gezamenlijke programmalijn op het
raakvlak van werk, welzijn en zorg. Ook bij dit kennisprogramma hebben gemeenten, samen met
Divosa een prominente rol in het ophalen van de kennisvraag in het veld. Ook het ministerie van
BZK ondersteunt gemeenten. Vanuit het project Verkenningen Transformatie Sociaal Domein is de
bouwsteen Leerkringen ingesteld. Hierbij worden, onder regie van het ministerie van BZK,
gemeenten gefaciliteerd om op regionaal niveau vraaggestuurd kennis te delen en goede
voorbeelden uit te wisselen, met als focus het thema toegang tot het sociaal domein. Er wordt
gewerkt met leerkringen in 8 regio's en er is een landelijke leerkring voor gemeenten die zijn
samengesteld uit kleine kernen. Ook de kennisinstituten en de Wmo-werkplaatsen worden
betrokken om te bezien hoe we beschikbare kennis en expertise kunnen verbinden met de vragen
en onderwerpen van gemeenten in de leerkringen.
Naast de landelijke kennisinfrastructuur acht de Gezondheidsraad ook regionale en lokale
kennisnetwerken van groot belang. De Gezondheidsraad geeft aan dat samenwerkingsverbanden
zoals de Wmo-werkplaatsen 1als knooppunten in de regionale kennisnetwerken een belangrijke
functie vervullen. Het in opdracht van de VNG en mij uitgevoerde onderzoek ‘Uit de steigers’
2
onderschrijft dat de Wmo-werkplaatsen door de wisselwerking tussen onderzoek, onderwijs en
praktijk een succesvolle formule zijn om kennis te ontwikkelen, toe te passen en te implementeren.
Ze ondersteunen daarmee ook een verdergaande professionalisering van de sector. Over de
potentie van de werkplaatsen zegt het rapport: “In het naar gemeenten gedecentraliseerde stelsel
1

De 14 Wmo-werkplaatsen zijn regionale samenwerkingsverbanden van hogescholen en lectoraten, gemeenten
en zorg- en welzijnsinstellingen, gericht op praktijkonderzoek en deskundigheidsbevordering op het terrein van
maatschappelijke ondersteuning.

2
[29 mei 2015; LINK: http://www.vng.nl/onderwerpenindex/sociaal-domein/onderzoeksontwikkelagenda/nieuws/transformatie-gebaat-bij-doorontwikkelen-wmo-werkplaatsen]

zal de praktijk er, bijvoorbeeld in sociale teams, steeds meer integraal en interdisciplinair uitzien.
De vraagstukken die uit die praktijk naar voren komen zullen dan ook niet netjes binnen de kaders
van de Wmo of bijvoorbeeld de Jeugdwet passen, maar de wettelijke kaders overstijgen. Omdat de
kracht van de Wmo-werkplaatsen grotendeels bestaat uit de aansluiting bij de praktijk, zal hun
inhoudelijke focus noodgedwongen breder worden wanneer uit die praktijk sociaal domeinbrede
vraagstukken naar boven komen. Op die verbreding moeten de Wmo-werkplaatsen adequaat
kunnen inspelen. Nodig is dus een inhoudelijke verbreding naar jeugdhulp (Jeugdwet), werk en
inkomen (Participatiewet) en passend onderwijs (Wet Passend Onderwijs). Dit hoeft niet te
betekenen dat de Wmo-werkplaatsen alle expertise zelf in huis halen, maar wel dat zij een manier
moeten vinden om – al dan niet in (wisselende) allianties met andere partijen – sociaal domeinbrede vraagstukken op te pakken.”
Na afstemming met de VNG heb ik besloten de subsidie van 2,6 miljoen aan de 14 werkplaatsen
voort te zetten. Het oogmerk van die subsidie is te consolideren wat is opgebouwd en de reikwijdte
van de Wmo-werkplaatsen te verbreden van maatschappelijke ondersteuning naar het brede
sociale domein. Het aantal deelnemende instellingen en gemeenten zal moeten worden vergroot,
met name op het terrein van jeugdzorg en werk en inkomen. De werkplaatsen en deelnemende
regionale partijen zullen werken aan een gezamenlijke kennisagenda voor de korte en
(middel)lange termijn. Er wordt daarbij verbinding gezocht met andere regionale
kennisinfrastructuren, zoals Academische werkplaatsen, en met de landelijke kennisinstituten om
een optimale inzet van deskundigheid en middelen te bereiken.
De Gezondheidsraad wijst in zijn advies erop dat verdergaande professionalisering van de sector en
van de sociale werkers essentieel is omdat deze in het verleden relatief achtergebleven is en doet
daarbij primair een beroep op de sector en de beroepsgroepen zelf. Ik onderschrijf met de GR het
belang van professionalisering voor het hele sociale domein. Met betrekking tot Jeugd is mede in
verband met het kwaliteitskader in de Jeugdwet in samenwerking met de veldpartijen een
“Programma Professionalisering Jeugdhulp” opgesteld waaraan VWS € 14 miljoen bijdraagt. Voor
de professionalisering van het sociaal werk wordt door de veldpartijen het “Actieprogramma
Professionalisering Welzijn & Maatschappelijke dienstverlening” uitgevoerd, met ondersteuning
vanuit Movisie. De vrijwillige registratie van deze beroepsgroep wordt sinds 1 januari 2015
uitgevoerd door het Registerplein, de opvolger van BAMw. Bij SZW heeft Divosa een soortgelijk
programma vakmanschap.
Waar Movisie, NJi en Vilans zich voornamelijk bezighouden met praktijkgerichte
kennisontwikkeling- en verspreiding ten behoeve van het veld is tevens meer wetenschappelijke
kennis nodig. Met name ZonMw kent een aantal onderzoeksprogramma die relevant zijn voor het
sociaal domein met name gericht op jeugd en in bescheiden mate op het Wmo-terrein.
Tot slot zijn er kennisorganisaties met een meer strategische oriëntatie gericht op kennis op
nationaal niveau ten behoeve de beleidsontwikkeling door het Rijk. Dat zijn bijvoorbeeld het SCP,
het CPB en het RIVM. Het SCP is daarbij belast met de monitoring en evaluatie van de hervorming
van de langdurige zorg, ZonMw met de monitoring en evaluatie van de Jeugdwet. Ofschoon deze
kennis primair voor het Rijk bedoeld is, is deze menigmaal ook relevant voor het veld. Het is van
belang dat de kennis opgebouwd door de kennisinstellingen die primair voor het Rijk werken c.q.
door de kennisinstellingen die primair voor het veld (landelijk en regionaal) werken, onderling goed
wordt uitgewisseld en benut.
Na drie jaar vindt een evaluatie van geschetste vernieuwing van de kennisinfrastructuur plaats om
te bezien of daadwerkelijk beter wordt ingespeeld op de kennisvragen vanuit het veld en of
mogelijk verdere stappen wenselijk zijn in termen van programmering en sturing van de landelijke
en regionale kennisinfrastructuur.