Tweede Kamer der Staten-Generaal

Vergaderjaar 2021–2022

2

Aanhangsel van de Handelingen

Vragen gesteld door de leden der Kamer, met de daarop door de
regering gegeven antwoorden

3211
Vragen van het lid Van Raan (PvdD) aan de Minister van Financiën over het
zelfsturend vermogen van banken in de klimaatcrisis (ingezonden 3 mei 2022).
Antwoord van MinisterKaag (Financiën) (ontvangen 21 juni 2022). Zie ook
Aanhangsel Handelingen, vergaderjaar 2021–2022, nr. 2892.
Vraag 1
Heeft u het artikel «Aandeelhoudersactivisme gaat niet snel genoeg» gelezen
in het FD van 2 mei 2022? Wat is uw reactie hierop?1
Antwoord 1
Ja, ik heb dit artikel in het FD gelezen. Dit opiniestuk suggereert dat de
duurzame transitie van banken, en met name de afstoting van financieringen
aan de fossiele industrie, traag verloopt. Volgens de auteurs is de reden
daarvoor de inzet van het kabinet op een model van zelfsturing, waarbij de
financiële sector zelf bepaalt hoe klimaatbeleid wordt ingevuld.
Binnen de kaders van wet- en regelgeving heeft de financiële sector zelf
inderdaad een verantwoordelijkheid voor haar klimaatimpact. Op basis van
het in 2019 door de sector gesloten klimaatcommitment maken financiële
instellingen de klimaatimpact van hun financieringen en beleggingen
inzichtelijk en stellen zij actieplannen op voor hun bijdrage aan de vermindering van de CO2-uitstoot. Eind dit jaar en begin volgend jaar verschijnen twee
voortgangsrapportages van het klimaatcommitment, die meer inzicht zullen
bieden in de voortgang op het meten van de CO2-intensiteit (eind dit jaar) en
de actieplannen (begin volgend jaar).
Mijn verwachting is dat de financiële instellingen die deelnemen aan het
klimaatcommitment over alle relevante financieringen en beleggingen
rapporteren en dat zij ambitieuze actieplannen opstellen. Zoals ik heb
genoemd in mijn beleidsagenda voor duurzame financiering van 7 juni 2022,
vormen de genoemde voortgangsrapportages van het klimaatcommitment
daarom een belangrijk weegmoment om te beoordelen of binnen het
klimaatcommitment voldoende voortgang wordt geboekt. Afhankelijk van de
resultaten van de voortgangsrapportages en het behalen van de doelstellingen, besluit ik samen met de Minister voor Klimaat en Energie of meer
normerend optreden gepast en mogelijk is.

1

ah-tk-20212022-3211
ISSN 0921 - 7398
’s-Gravenhage 2022

FD, 2 mei 2022 (fd.nl/opinie/1437534/aandeelhoudersactivisme-gaat-niet-snel-genoeglce2caTjlJaB).

Tweede Kamer, vergaderjaar 2021–2022, Aanhangsel

1

Vraag 2 en 3
Bent u bekend met het nieuwe beleid van de ING-bank ten aanzien van de
financiering van en dienstverlening aan de fossiele industrie?2
Bent u ook bekend met de daarop volgende analyse van dit nieuwe beleid
door de financiële onderzoeksorganisatie BankTrack, waaruit blijkt dat deze
directe projectfinanciering slechts een beperkt deel uitmaakt van de totale
fossiele geldstromen van ING? Bent u het eens met deze analyse? Zo nee, op
welke punten niet?3
Antwoord 2 en 3
Het is niet aan mij om het beleid van individuele financiële instellingen te
beoordelen. Zie het antwoord op vraag 6 voor wat ik van de financiële sector
in brede zin verwacht.
Vraag 4
Bent u tevens bekend met onderzoek van Duff en Phelps, dat laat zien dat
veel olie- en gasbedrijven nieuwe fossiele projecten vooral financieren door
middel van corporate loans en obligaties en slechts in mindere mate door
projectfinanciering? Hoe beoordeelt u deze vorm van financiering?4
Antwoord 4
Het onderzoek van Duff en Phelps toont aan dat de financiering van de eerste
fase van nieuwe olie- en gasbedrijven, de ontdekkingsfase die tussen de 5 á
10 jaar duurt, voornamelijk bestaat uit aandelenfinanciering, sponsorgeld en
zogenoemde farm-ins. Farm-ins zijn overeenkomsten waarbij de belangen
van de ontdekker van het gas- of olieveld worden afgekocht. De fase waarin
het olie- en gasveld verder wordt ontwikkeld, wordt veelal gefinancierd op
basis van reserve-based lending, aandelenfinanciering, obligaties, projectfinanciering, farm-ins en mezzaninefinanciering. Mezzaninefinanciering is
financiering in de vorm van een achtergestelde lening, waarbij de lener in
geval van wanprestatie het recht heeft schuld in eigen vermogen te converteren.
Het onderzoek van Duff en Phelps verbindt geen cijfers aan deze observaties,
waardoor onduidelijk is op welke wijze de genoemde financieringstypes zich
tot elkaar verhouden. In beginsel is het aan financiële instellingen zelf om
binnen de kaders van wet- en regelgeving te bepalen op welke manieren zij
voorzien in de financieringsbehoeften van hun klanten. Tegelijkertijd verwacht
ik van financiële instellingen dat zij bij het verlenen of continueren van
financiering duurzaamheidsafwegingen maken om hun balansen in lijn met
het 1,5-gradenscenario te brengen.
Vraag 5
Bent u bekend met het recente rapport van de Eerlijke Bankwijzer, waaruit
blijkt dat nog altijd 75 procent van ING’s kredieten aan de energiesector naar
fossiel gaat?5
Antwoord 5
Ja. Het rapport van de Eerlijke Bankwijzer van oktober 2021 constateert dat
over de periode 2018–2020 75% van de leningen en acceptatie activiteiten van
ING de fossiele industrie betreft. Daarmee is ING volgens het rapport de
grootste financier van fossiele activiteiten over de genoemde periode. Het
rapport dateert uit 2021 en onderzoekt de periode 2018–2020.
Vraag 6
Bent u van mening dat deze inspanning van ING, in het licht van de
klimaaturgentie, de maximale inspanning is die zij kan doen om haar steentje
bij te dragen aan het beteugelen van de klimaat- en biodiversiteitscrisis?
2

ING, 23 maart 2022 (www.ing.com/Newsroom/News/ING-steps-up-renewable-energy-effortsand-restricts-financing-of-new-oil-gas-fields.htm).
3
Banktrack, 23 maart 2022 (www.banktrack.org/news/
dutch_bank_ing_to_stop_financing_new_upstream_oil_and_gas_projects).
4
Duff & Phelps, 24 mei 2018 (https://www.kroll.com/-/media/assets/pdfs/publications/valuation/
oil-and-gas-intelligence-report-upstream-sector-2018.pdf).
5
Eerlijke Geldwijzer, 26 oktober 2021 (eerlijkegeldwijzer.nl/home-eerlijke-geldwijzer/nieuws/2021/
abp-allianz-en-ing-financieren-de-klimaatcrisis/).

Tweede Kamer, vergaderjaar 2021–2022, Aanhangsel

2

Antwoord 6
Ik verwacht van Nederlandse financiële instellingen dat zij zich ambitieus
opstellen om hun negatieve duurzaamheidsimpact te beperken. De investeringen van financiële instellingen zijn immers sturend voor de financiering van
een duurzame economie. Zoals ik in mijn beleidsagenda voor duurzame
financiering aan uw Kamer betoog, moet het doel van de financiële instellingen zijn om hun balansen in lijn te brengen met de doelen van het Klimaatakkoord van Parijs. Voor financieringen aan de energiesector verwacht ik
specifiek dat financiële instellingen in de actieplannen onder het Klimaatcommitment uit gaan van het 1,5-gradenscenario, in lijn met het coalitieakkoord.
Vraag 7
Bent u bekend met de bevindingen van de Europese Centrale Bank (ECB) dat
niet één van de grote Europese banken, waaronder ING, voldoet aan de eisen
rondom disclosure van klimaatrisico’s?6
Antwoord 7
Uit de analyse van de ECB blijkt dat instellingen een duidelijke vooruitgang
hebben geboekt ten opzichte van vorig jaar. De meeste instellingen moeten
echter nog aanzienlijke inspanningen leveren om op transparante wijze hun
blootstelling aan klimaatgerelateerde en milieurisico’s bekend te maken en
hun openbaarmakingspraktijken verder te verbeteren. De ECB heeft daarom
banken die onder haar toezicht staan hier individueel op aangesproken.7 De
ECB gaat in haar conclusies niet in op de mate waarin banken al dan niet
voldoen aan de verwachtingen van de ECB. Het ligt in de rede dat dit per
instelling zal verschillen.
Vraag 8
Bent u bekend met de conclusie van het gerenommeerde International
Energy Agency (IEA) een jaar geleden, dat binnen een 1.5 graden-scenario
geen nieuwe fossiele projecten meer gestart kunnen worden?8
Antwoord 8
Ja. Het IEA heeft in haar rapport «Net Zero by 2050» aangegeven dat nieuwe
investeringen in nieuwe olie- en gasvelden, kolencentrales en -mijnen niet
passen in het 1,5-gradenscenario.9 Het IEA trekt deze conclusie op basis van
de verwachting dat het elektriciteitssysteem in ontwikkelde economieën de
doelstelling van netto-nul CO2-uitstoot behaalt in 2035 en de vraag op
mondiaal niveau deze doelstelling in 2040 behaalt.
Vraag 9
Hoe beoordeelt u in dit licht, de plannen van ING om nieuwe fossiele
projecten te financieren?
Antwoord 9
Het is niet aan mij om het beleid van individuele financiële instellingen te
beoordelen. Ik verwacht van financiële instellingen, zoals ik ook noem in mijn
beleidsagenda voor duurzame financiering van 7 juni jl., dat zij zich in hun
actieplannen aan het 1,5-gradenscenario houden. Het 1,5-gradenscenario van
het IEA is een voorbeeld van een wetenschappelijk onderbouwd 1,5gradenscenario. Investeren in nieuwe gas-, olie- en kolencentrales past niet
binnen dit scenario van het IEA. Het IEA doet echter geen uitspraken over de
vraag of en welke financieringen voor fossiele projecten gestopt moeten
worden. Niettemin kan worden gesteld dat wanneer financiële instellingen
hun balansen niet tijdig in lijn brengen met het 1,5-gradenscenario, zij een
vergroot risico op stranded assetslopen; activa die door de transitie naar een
groene economie aan waarde verliezen. Ook past het binnen dit scenario niet
dat financiële instellingen de bestaande financiering van klanten continueren,
wanneer klanten deze gebruiken om nieuwe fossiele projecten te starten.
6

Financial Times, 14 maart 2022 (www.ft.com/content/aaa06d90-0356-44b4-b637-0e47c9003ba4).
Supervisory assessment of institutions» climate-related and environmental risks disclosures
(europa.eu).
8
IEA, 18 maart 2021 (www.iea.org/news/pathway-to-critical-and-formidable-goal-of-net-zeroemissions-by-2050-is-narrow-but-brings-huge-benefits).
9
Net Zero by 2050 – A Roadmap for the Global Energy Sector (windows.net).
7

Tweede Kamer, vergaderjaar 2021–2022, Aanhangsel

3

Vraag 10 en 11
Bent u bekend met de Oxford Briefing Paper van de Oxford Sustainable
Finance Group waarin de implicaties van dit IEA-rapport worden genoemd?10
Hoe beoordeelt u in dit licht, de plannen van ING om nieuwe fossiele
projecten te financieren?
Antwoord 10 en 11
Het rapport van de Oxford Sustainable Finance Group stelt dat de conclusies
van het rapport van de IEA op gespannen voet staan met ons huidige
energiesysteem, waarin een significante uitbreiding voor fossiele reserves en
productie gepland staat. Ook zijn de huidige financiële stromen volgens de
Oxford Sustainable Finance Group tegenstrijdig met dit scenario, omdat zij
deze expansie faciliteren. De Oxford Sustainable Finance Group stelt dat
financiële instellingen hun projectfinancieringen van de ontwikkeling van
nieuwe fossiele reserves en nieuwe kolengestookte elektriciteitsopwekking
zullen moeten beëindigen.
Wat betreft de expansie voor het ontginnen van nieuwe fossiele reserves,
stelt de Oxford Sustainable Finance Group dat financiële instellingen, om in
aanmerking te komen voor bedrijfsfinanciering en acceptatiefinanciering,
bedrijven moeten verplichten om transitieplannen op te stellen. In deze
transitieplannen moet duidelijk staan hoe de productie, waarbij de huidige
ontgonnen reserves zullen krimpen, zal eindigen. Financiële instellingen
zullen bedrijven die de opwekking van fossiele brandstoffen mogelijk maken
verplichten actieplannen op te stellen om in aanmerking te komen voor
bedrijfsfinanciering en acceptatiefinanciering. Uitgangspunt van de actieplannen is dat de huidige elektriciteitsgeneratie in 2030 in ontwikkelde economieën is uitgefaseerd, en in 2040 op globaal niveau, aldus de Oxford
Sustainable Finance Group.
Zoals ik eerder heb benadrukt, kan ik als Minister van Financiën geen
uitspraken doen over het handelen van individuele financiële instellingen. In
algemene zin is het evenwel van belang dat financiële instellingen concrete
maatregelen nemen om hun klimaatdoelen te realiseren en dat zij voldoende
inzichtelijk maken op welke wijze deze maatregelen in de praktijk leiden tot
het bereiken van de CO2-reductiedoelstellingen. Daarbij verwacht ik van
financiële instellingen kwantitatieve doelstellingen, die ook op strategische en
operationele aspecten zien.
Vraag 12, 13, 14 en 15
Bent u bekend met het recente derde deel van het IPCC-rapport, waarin
gesproken wordt dat er géén ruimte meer is voor investering in fossiele
infrastructuur en dat drie tot zes keer meer investeringen nodig zijn in
duurzame energie?11
Hoe beoordeelt u in dit licht, de plannen van ING om nieuwe fossiele
projecten te financieren?
Bent u bekend met de conclusie van het IPCC-rapport dat «Climate-related
financial risks remain greatly underestimated by financial institutions and
markets, limiting the capitical reallocated needed for the low-carbon
transition. (...) Stronger steering by regulators and policy makers has the
potential to close this gap»?
Bent u het een met de stelling dat ING, met slechts het stoppen met directe
projectfinanciering, nog steeds ernstig tekortschiet om te voldoen aan de
aanbevelingen van het IPCC?
Antwoord 12, 13, 14 en 15
Ja, ik ben bekend met het IPCC-rapport als geheel en het genoemde citaat
specifiek. Het IPCC-rapport presenteert voor het 1,5-gradenscenario verschillende transitiepaden voor de kolen-, olie- en gasindustrie naar 2050, waarbij
elke sector respectievelijk met een mediaan van 100%, 60% en 70% zal
moeten krimpen in vergelijking tot 2019. Het IPCC-rapport stelt dat publieke

10

Oxford Sustainable Finance Group, maart 2022 (https://www.smithschool.ox.ac.uk/sites/
default/files/2022-03/Implications-of-the-International-Energy-Agency-Net-Zero.pdf).
11
IPCC, 2022 (report.ipcc.ch/ar6wg3/pdf/IPCC_AR6_WGIII_SummaryForPolicymakers.pdf) (E5.1,
pagina 62).

Tweede Kamer, vergaderjaar 2021–2022, Aanhangsel

4

en private financieringen op het moment nog steeds meer richten op de
fossiele sector dan een mitigatie- en adaptatiedoel beogen.
Het IPCC doet in haar rapport echter geen specifieke uitspraken over de vraag
en de manier waarop er ruimte is voor financieringen in nieuwe fossiele
infrastructuur binnen de periode nu tot het jaar 2050. Het ligt echter in de
rede dat in de periode tot 2050 financieringen zich meer zullen gaan richten
op projecten met een mitigatie- of adaptatiedoel, dan op nieuwe fossiele
projecten.
Vraag 16
Klopt het dat ING en andere financiële instellingen op deze manier de brede
welvaart schaden en de Sustainable Development Goals (SDG’s) ondermijnen, zeker op de lange termijn? Zo ja, wat zijn voorbeelden van de manier
waarop dat gebeurt?
Antwoord 16
Brede welvaart is de «ontwikkeling van welvaart in de brede zin van het
woord – economisch, ecologische en sociaal-maatschappelijk – in Nederland
en de voortgang m.b.t. de SDG’s van de Verenigde Naties».12 Centraal binnen
het concept brede welvaart, volgens het CBS, staat de bewaking van de brede
welvaart in het «hier en nu», maar ook de brede welvaart voor toekomstige
generaties en in andere landen.
Zoals ik in de beantwoording van vraag 6 heb benadrukt, kan ik niet ingaan
impact van een individuele financiële instelling op de brede welvaart en de
SDG’s. In zijn algemeenheid vind ik het van belang dat de huidige brede
welvaart houdbaar is voor volgende generaties, in Nederland en wereldwijd.
De bijdrage van de financiële sector aan de duurzame transitie is daarbij van
groot belang en grote urgentie.
Vraag 17 en 18
Onderschrijft u de conclusie dat het huidige model van zelfsturing – het
klimaatakkoord voor de financiële sector voor financiële instellingen – als te
vrijblijvend wordt ervaren, gezien de urgentie van de klimaatcrisis?
Bent u het eens met de stelling dat dwingender overheidsbeleid nodig is om
de financiele sector te helpen verduurzamen, aangezien het huidige beleid als
te vrijblijvend wordt ervaren? Zo ja, wat zijn uw plannen? Zo nee, bent u het
wel eens met de stelling dat maatschappelijke druk een effectief sturingsmiddel is? Kunt u dit bevestigen door een aantal voorbeelden te geven van
effectieve maatschappelijke druk in de klimaatcrisis? Welke rol zou de
overheid kunnen spelen in het vergroten van die maatschappelijke druk?
Antwoord 17 en 18
Het zelfregulerend vermogen van de sector, zoals dit vorm heeft gekregen in
het klimaatcommitment, wordt gemonitord door de Commissie Financiële
Sector Klimaatcommitment (CFSK). Zoals ik mijn beleidsagenda voor
duurzame financiering van 7 juni jl. aangeef, zijn de uitkomsten van de
voortgangsrapportages in het kader van het klimaatcommitment een
belangrijk weegmoment. Afhankelijk van de uitkomst daarvan zal ik, samen
met de Minister voor Klimaat en Energie, besluiten of meer normerend
optreden gepast en mogelijk is. Hierbij zal ik aandacht houden voor een
mogelijk grotere rol voor de toezichthouders, en of de huidige, sectorgedreven, governance van het klimaatcommitment nog past bij de ambitieuze
klimaatopgave. Voor de eventuele verkenning van meer normerend optreden
liggen alle mogelijke beleidsopties op tafel.
Vraag 19 en 20
Hoever bent u, aangezien de rijksoverheid een grote klant is van ING, met het
gesprek met ING over het fossiele beleid en bent u bereid om een publiekelijk
statement te maken dat u van uw huisbankier ambitieuzer klimaatbeleid
verwacht? Zo ja, wat zijn uw plannen? Zo nee, waarom bent u hiertoe niet
bereid? Kunt u in dit antwoord ook betrekken hoe dit past bij de ambitie van
het Rijk om duurzaam in te kopen?

12

https://www.cbs.nl/-/media/_pdf/2022/20/2022ll11_mbw_2022.pdf.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2021–2022, Aanhangsel

5

Omdat het er niet op lijkt dat ING de komende tijd overtuigend haar fossiele
activiteiten gaat stoppen, welke alternatieven bent u aan het ontwikkelen om
ING als huisbankier weg te doen?
Antwoord 19 en 20
Ik verwacht van de ondertekenaars van het klimaatcommitment van de
financiële sector dat zij zich aan de gemaakte afspraken houden en hier
ambitieus invulling aan geven. Ik blijf hierover met de sector in gesprek en
het kabinet zal de voortgang van de financiële sector kritisch blijven volgen.
Zoals hiervoor omschreven vormen de eind dit jaar en begin volgend jaar te
verschijnen voortgangsrapportages een belangrijk weegmoment om te
beoordelen of binnen het klimaatcommitment voldoende voortgang wordt
geboekt.
In de recente aanbestedingen van het betalingsverkeer van het Rijk heeft het
klimaatbeleid en in bredere zin het thema maatschappelijk verantwoord
ondernemen (MVO) een belangrijke rol gekregen. Ten aanzien van MVO zijn
in de aanbesteding eisen en wensen gesteld aan beloningsbeleid, duurzaamheid en social return13. Het onderwerp fossiel beleid valt onder duurzaamheid. Tevens is inschrijvers gevraagd een verklaring te ondertekenen omtrent
het verbod op clustermunitie en het respecteren van mensenrechten.
In de aanbesteding van het giraal betalingsverkeer is MVO zwaar meegewogen bij de beoordeling van kwaliteitspunten. Hierbij is opgenomen dat ik door
ING vanuit het huisbankierschap wordt geïnformeerd over de invulling van de
in de aanbesteding geformuleerde wensen ten aanzien van MVO. Eerder is de
Kamer geïnformeerd over de mate waarin ING voldoet aan de gestelde
duurzaamheidseisen en het doorlopen van het aanbestedingsproces14.
Het niet meer kunnen voldoen aan de eis dat een dienstverlener tot de
mondiale top 25% behoort qua duurzaamheid vormt een opzeggingsgrond.
Dit onderstreept het belang van MVO.
Vraag 21 en 22
Op welke manier zou een klimaatplicht de brede welvaart kunnen vergroten
en een positief effect kunnen hebben op de SDG’s?
Bent u bereid om een nieuw sturingsmodel met daarin een zogeheten
klimaatplicht te ontwikkelen voor alle Nederlandse financiële instellingen? Zo
ja, wat zijn uw plannen? Zo nee, wat is er – middenin de klimaatcrisis, op het
moment dat u constateert dat het niet vanzelf gebeurt – volgens u raar aan
om erop aan te sturen dat alle leningen en beleggingen in lijn worden
gebracht met het 1,5 graad doel uit het Parijs-Akkoord, er dus op aan te
sturen dat financiële instellingen per direct stoppen met investeren in nieuwe
winning van steenkool, olie en gas, in teeroliezanden, in olie- en gaswinning
in het poolgebied, in kolencentrales en in fossiele infrastructuur en een plan
te maken voor de versnelde uitfasering van álle investeringen in olie- en
gasprojecten en -bedrijven?
Antwoord 21 en 22
Zoals ik uw Kamer in de beleidsagenda voor duurzame financiering heb
medegedeeld, ben ik bereid om meer normerend optreden t.a.v. de doelstellingen van het klimaatcommitment te verkennen, mocht daar onvoldoende
voortgang bereikt worden. Voor die eventuele verkenning liggen alle
mogelijke beleidsopties nog op tafel. Brede welvaartseffecten en positieve
impact op de SDG’s kunnen bij een eventuele verkenning worden meegenomen. Los daarvan verwacht ik voor financieringen aan de energiesector dat
financiële instellingen in de actieplannen onder het Klimaatcommitment
uitgaan van het 1,5-gradenscenario.
Vraag 23 en 24
Bent u bekend met de uitspraak, onterecht toegeschreven aan Edwin Burke,
«The only thing necessary for the triumph of evil is for good men to do
nothing.»?15

13

Antwoord op vragen van het lid Van Raan over ING als huisbankier van de overheid.
Uitkomst aanbesteding Giraal Betalingsverkeer Rijk | Tweede Kamer der Staten-Generaal.
15
Open Culture, 13 maart 2016 (www.openculture.com/2016/03/edmund-burkeon-in-action.html).
14

Tweede Kamer, vergaderjaar 2021–2022, Aanhangsel

6

In hoeverre vindt u dat het ongehinderd doorgaan van ING met het financieren van fossiele activiteiten terwijl ING en u beter horen te weten dat
bovenstaande uitspraak van toepassing is op de leiding van ING?
Antwoord 23 en 24
De grondgedachte achter de aan Edmund Burke toegeschreven uitspraak is
die van zelf verantwoordelijkheid nemen en je niet afzijdig houden van de
grote vraagstukken van de tijd waarin je leeft. Deze grondgedachte deel ik
van harte. De transitie naar een klimaatneutrale economie vraagt in dat licht
een bijdrage van de hele samenleving, waaronder de financiële sector. De
sector heeft daarbij een bijzondere verantwoordelijkheid, omdat de keuzes
van de financiële sector bepalen wat groeit en wat uitsterft.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2021–2022, Aanhangsel

7