Tweede Kamer der Staten-Generaal

2

Vergaderjaar 2008–2009

26 488

Behoeftestelling vervanging F-16

Nr. 159

BRIEF VAN DE STAATSSECRETARIS VAN DEFENSIE EN MINISTER
VAN ECONOMISCHE ZAKEN
Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal
Den Haag, 27 maart 2009
Hierbij bieden wij u aan de rapportage over het project «Vervanging F-16»
over het jaar 2008. Waar relevant wordt een doorkijk naar ontwikkelingen
in de komende jaren gegeven. Het assurance rapport van de Auditdienst
Defensie en de Auditdienst Economische Zaken over dit project wordt
conform de regeling grote projecten als afzonderlijk document
meegezonden.1
De staatssecretaris van Defensie,
J. G. de Vries
De minister van Economische Zaken,
M. J. A. van der Hoeven

1

Ter inzage gelegd bij het Centraal Informatiepunt Tweede Kamer.

KST129484
0809tkkst26488-159
ISSN 0921 - 7371
Sdu Uitgevers
’s-Gravenhage 2009

Tweede Kamer, vergaderjaar 2008–2009, 26 488, nr. 159

1

INLEIDING
In 2001 kwam de Joint Strike Fighter (JSF, F-35) als beste toestel voor de
beste prijs naar voren uit de kandidatenevaluatie van de B/C-fase van het
Defensie Materieel Proces (DMP). In 2002 is vervolgens het Memorandum
of Understanding (MoU) over de deelneming aan de System Development
and Demonstration (SDD)-fase van het JSF-programma ondertekend. Dat
jaar is ook de Medefinancieringsovereenkomst (MFO) met de Nederlandse
industrie over de afdracht van JSF-gerelateerde omzet ondertekend. Sinds
eind 2006 neemt Nederland ook deel aan de productie-, instandhoudingsen doorontwikkelingsfase van de JSF (Production, Sustainment and
Follow-on Development; PSFD).
Vanaf 2002 is jaarlijks gerapporteerd over het project «Vervanging F-16».
Dit rapport over 2008 is de zevende jaarrapportage. De eerste helft van
2008 heeft voornamelijk in het teken gestaan van de verdere voorbereiding van de Nederlandse deelneming aan de Initiële Operationele Test- en
Evaluatiefase (IOT&E) met twee F-35 testtoestellen. De IOT&E is, inclusief
de Nederlandse voorbereidingen, voorzien van 2011 tot midden 2014. Op
29 februari, 5 maart en 7 mei 2008 is de Kamer over de Nederlandse deelneming aan de IOT&E geïnformeerd (Kamerstukken 26 488, nrs. 65, 66 en
69). Ook de vorige jaarrapportage ging al in op dit onderwerp. Eind mei
2008 is Nederland toegetreden tot het IOT&E MoU en is de opdracht tot
verwerving van het eerste testtoestel geplaatst. De Kamer is het besluit op
16 januari 2009 voorgelegd over te gaan tot de definitieve aanschaf van
twee F-35 testtoestellen, met dien verstande dat dit besluit met de ondertekening van het contract zal worden geëffectueerd na overleg met uw
Kamer over de kandidatenevaluatie (Kamerstuk 26 488, nr. 134).
De herijking van de JSF business case per 1 juli 2008 leidde tot een berekend afdrachtpercentage van 10,3, later bijgesteld naar 10,09. In het
vervolgtraject is geen overeenstemming bereikt tussen de ondertekenaars
van de MFO over de hoogte van het definitieve afdrachtpercentage. Op
1 december 2008 is na enig uitstel het arbitragetraject begonnen. Een
uitspraak wordt niet eerder dan eind mei 2009 verwacht. Over de business
case is de Kamer regelmatig geïnformeerd, onder andere op 3 juli,
17 september, 4 en 16 december 2008 en op 28 januari 2009 (Kamerstukken 26 488, nrs. 92, 102, 126, 128 en 135).
In de tweede helft van 2008 is de actualisering van de kandidatenevaluatie
uitgevoerd. Over de resultaten daarvan is de Kamer op 18 december jl.
geïnformeerd (Kamerstukken 26 488, nrs. 129 en 131). Uit de vergelijking
tussen de F-35, de Gripen Next Generation (NG) en de Advanced F-16
kwam de F-35 op basis van de criteria kwaliteit, levertijd en prijs als beste
kandidaat naar voren. De F-35 kan omstreeks 2015 in tegenstelling tot de
andere kandidaten alle door Nederland vereiste hoofdmissies zonder
meer succesvol uitvoeren. Daarnaast zijn de investeringskosten voor de
F-35 het laagst en zullen ook de totale levensduurkosten van deze kandidaat naar verwachting het laagst uitvallen. Ten slotte kan de levering van
de F-35 goed worden ingepast in de gewenste Nederlandse invoerreeks
en kent het programma de minste risico’s in vergelijking tot de andere
kandidaten.
Het totale projectbudget «Vervanging F-16» bedraagt na de prijspeilaanpassing van 2005 naar 2008 € 6,154 miljard. De invoeringsperiode
voor het planningsaantal van 85 F-35 toestellen loopt tot en met 2023.
In 2008 zijn bijna 550 Kamervragen over de vervanging van de F-16 beantwoord, inclusief de vragen over het monitoringrapport van de Algemene
Rekenkamer van december 2007. Het totale aantal beantwoorde vragen

Tweede Kamer, vergaderjaar 2008–2009, 26 488, nr. 159

2

over het project «Vervanging F-16» per eind 2008 bedraagt ongeveer 1725.
Van januari tot eind maart 2009 zijn daar ruim 660 vragen bijgekomen,
waarmee het totaal nu op bijna 2400 staat.
In deze jaarrapportage wordt achtereenvolgens ingegaan op:
– de projectdefinitie;
– projectorganisatie, -regie, -beheer en -informatievoorziening;
– de projectplanning;
– de financiële planning;
– de aan de vervanging F-16 gerelateerde projecten;
– de inschakeling van de Nederlandse industrie.
De rapportage wordt afgesloten met een aantal conclusies. In de bijlagen
is een overzicht van de gehanteerde definities opgenomen (bijlage 1),
alsmede het tijdschema dat op het project van toepassing is voor de
invoeringsperiode tot en met 2023 (bijlage 2). In bijlage 3 wordt een overzicht geboden van de opdrachten die tot en met 31 december 2008 bij de
Nederlandse industrie zijn geplaatst.

PROJECTDEFINITIE
Het project «Vervanging F-16» betreft een niet-gemandateerd groot
project, dat als doel heeft te voorzien in de vervanging van de multi-role
F-16 jachtvliegtuigen van de Nederlandse krijgsmacht, vanaf de eerste
helft van het volgende decennium. Naast de verwerving van jachtvliegtuigen omvat het project ook de verwerving van bijbehorende simulatoren, initiële reservedelen, infrastructuur, speciale gereedschappen,
meet- en testapparatuur, documentatie, initiële opleidingen en transport,
alsmede de betaling van BTW.
Een belangrijke afgeleide doelstelling is, zoals gebruikelijk bij defensieprojecten, de Nederlandse industrie zoveel mogelijk in te schakelen. Met
het oog hierop en mede vanwege de financiële omvang van het project is
in 2002 gekozen voor deelneming aan de SDD-fase van de JSF. Door de
vroegtijdige inschakeling in de ontwikkelingsfase van de F-35 verkrijgt het
Nederlandse bedrijfsleven een goede uitgangspositie voor de verwerving
van orders voor de productie en, na invoering, instandhouding van dit
toestel.
Het project «Vervanging F-16» bevat de volgende hoofdelementen:
• De participatie in de SDD- en PSFD-fasen van het JSF-programma;
• Het stimuleren van de participatie van het Nederlandse bedrijfsleven;
• De verwervingsvoorbereiding van de vervanging van de F-16.
De aan het project «Vervanging F-16» gerelateerde projecten vallen buiten
de projectdefinitie. Dat geldt ook voor de deelneming aan het Production
& Sustainment (P&S, European footprint) MoU, dat is overeengekomen
met Italië en Noorwegen, en de daaraan verbonden kosten. Aangezien
deze projecten wel een relatie kennen met het project «Vervanging F-16»
wordt daarover toch gerapporteerd in deze jaarrapportage.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2008–2009, 26 488, nr. 159

3

PROJECTORGANISATIE, -REGIE, -BEHEER EN -INFORMATIEVOORZIENING
Projectorganisatie
De projectorganisatie in Nederland maakt deel uit van de Defensie
Materieelorganisatie (DMO) en bestaat uit een projectleider, een plaatsvervanger, een projectcontroller, een contractmanager en elf overige medewerkers. Daarnaast werken enkele medewerkers van de DMO in deeltijd
voor het project en wordt voor ondersteunende werkzaamheden aanvullende capaciteit ingehuurd. Naast operationele, technische, logistieke,
juridische en administratieve taken voeren deze medewerkers ook werkzaamheden uit op het gebied van bijvoorbeeld arbo en milieu en Europese samenwerking. Verder zijn voor het project acht medewerkers van
Defensie geplaatst bij het Amerikaanse JSF Program Office (JPO) in
Washington, en is een extra deeltijd controller geplaatst op de Nederlandse ambassade in de Verenigde Staten, onder andere om de deskundigheid en continuïteit op het financiële vlak in het project te waarborgen.
Daarnaast zijn verschillende beleidsmedewerkers van de bestuursstaf in
Den Haag gedeeltelijk tot nagenoeg voltijds belast met dit project.
Voor specifieke deskundigheid wordt bovendien een beroep gedaan op
deskundigen in de defensieorganisatie en op instituten zoals het Nationaal
Lucht- en Ruimtevaart Laboratorium (NLR), de Nederlandse Organisatie
voor Toegepast Natuurwetenschappelijk Onderzoek (TNO) en het Nederlands Instituut voor Vliegtuigontwikkeling en Ruimtevaart (NIVR).
In 2008 zijn drie vacatures in de projectorganisatie gevuld en is voor
ondersteunende werkzaamheden een uitzendkracht ingehuurd. Daarmee
is de formele projectorganisatie nu volledig gevuld. De voorziene
personeelsuitbreiding in Nederland, dus bovenop de vijftien bestaande
functies, is nog niet volledig gerealiseerd. Van de uitbreiding met zeven
functies ontbreken per saldo twee functionarissen ten behoeve van werkzaamheden op het gebied van de European footprint en informatietechnologie. De bijbehorende werkzaamheden zijn vooralsnog belegd binnen het
beschikbare functiebestand. Verder zal in de loop van 2009 een vacature
bij het JPO worden gevuld die betrekking heeft op onder andere de
IOT&E-voorbereiding. De tiende functie bij het JPO, vooral gericht op
instandhouding, zal naar verwachting ook in 2009 worden gevuld. Voorts
zal het Commando luchtstrijdkrachten (CLSK) drie functionarissen leveren
voor de deelneming aan de grootschalige technische testfase (Developmental Test and Evaluation, DT&E), waarvoor bovendien een NLR-medewerker wordt ingeschakeld.
Het ministerie van Economische Zaken ondersteunt de Nederlandse
industrie bij de verwerving van zoveel mogelijk ontwikkelingsen productiecontracten voor de JSF. Naast de projectorganisatie met drie functies
beschikt het ministerie daartoe over het JSF Industry Support Team
(JIST), bestaande uit twee functionarissen. Daarnaast heeft het ministerie
van Economische Zaken de activiteiten ondersteund van de Bijzonder
Vertegenwoordiger Industriële Aangelegenheden JSF, de heer
mr. A. H. Korthals.
Projectregie
De directeur DMO voert, in het kader van het DMP, de regie over dit
project. Vanuit die verantwoordelijkheid vaardigt de directeur ook een
vertegenwoordiger af naar de vergaderingen van het JSF Executive
Steering Board (JESB). In dit halfjaarlijks overleg bewaken de internationale partners de voortgang van het F-35 programma. De dagelijkse leiding

Tweede Kamer, vergaderjaar 2008–2009, 26 488, nr. 159

4

over het project is in handen van de projectleider. Het project «Vervanging
F-16» maakt deel uit van de maandelijkse rapportage van de DMO aan de
bewindspersonen over de voortgang van grote materieelprojecten. De
bestuursstaf is nauw bij het project betrokken, in het bijzonder de Secretaris-Generaal, de Commandant der Strijdkrachten, de hoofddirecteur
Algemene Beleidszaken en de hoofddirecteur Financiën en Control
(HDFC). Bovendien is er regelmatig overleg met het CLSK over de voortgang van het project en de mogelijke gevolgen daarvan voor dit Operationeel Commando.
Daarnaast is met betrekking tot de JSF de Interdepartementale
Coördinatiegroep (ICG) actief. De doelstelling van de ICG is de beleidsmatige coördinatie van de activiteiten van de direct bij de JSF betrokken
instanties binnen de rijksoverheid met de activiteiten van de industrie. Het
voorzitterschap en het secretariaat van de ICG zijn ondergebracht bij de
DMO van het ministerie van Defensie. Naast Defensie en Economische
Zaken is het ministerie van Financiën in de ICG vertegenwoordigd,
alsmede de Stichting Nederlandse Industrie voor Defensie en Veiligheid
(NIDV), het Netherlands Industrial Fighter Aircraft Replacement Platform
(NIFARP) en het Nederlands Instituut voor Vliegtuigontwikkeling en Ruimtevaart (NIVR).
Bij het ministerie van Economische Zaken lag de regie tot eind 2008 bij de
plaatsvervangend directeur-generaal Ondernemen en Innovatie die
verantwoordelijk is voor de informatievoorziening aan de bewindspersonen inzake de inschakeling van de Nederlandse industrie. Hij heeft in
2008 wekelijks overleg gevoerd met de projectleider die verantwoordelijk
is voor het EZ-aandeel in de voortgang van het project. Vanaf 1 januari
2009 ligt de regie bij de directeur-generaal Ondernemen en Innovatie.
Projectbeheer
Een gezamenlijke audit van de Auditdienst Defensie (ADD) en de Auditdienst Economische Zaken (ADEZ) naar het projectbeheer, uitgevoerd in
2007, is uitgemond in een op 4 september 2008 verschenen auditrapport.
De conclusie van dit rapport luidt dat de opzet en werkwijze van het
projectbeheer in de projectorganisatie toereikend zijn.
Mede naar aanleiding van specifieke opmerkingen van de auditdiensten is
in 2008 een aantal verbeteringen in gang gezet. Zo heeft de HDFC haar rol
binnen het project verduidelijkt aan de hand van een projectvisie. Ook zijn
de verdeling en de invulling van de rollen binnen de controllerstructuur
verder verduidelijkt en is er met ingang van januari 2009 een structureel
controllersoverleg tussen de HDFC en de DMO met de ADD als toehoorder.
Binnen de DMO zijn, zoals eerder gemeld, initiatieven ontplooid om de
personele sterkte van de projectorganisatie op het gewenste niveau te
brengen, onder andere om de werkdruk beheersbaar te maken en de
continuïteit te waarborgen. Eveneens van belang voor het projectbeheer
is de digitalisering van het projectarchief die ter hand is genomen. Het
archief bestaat uit ongeveer 7000 documenten en wordt door het projectteam zelf beheerd. Door de digitalisering zal de toegankelijkheid van
projectinformatie verder verbeteren.
Ten behoeve van de aspecten traceerbaarheid en transparantie is ten tijde
van de actualisering van de kandidatenevaluatie een communicatieprotocol vastgesteld. Dit heeft er onder andere toe geleid dat alle communicatie met de fabrikanten is geregistreerd. Ook alle scoringssessies
tijdens de kandidatenevaluatie zijn uitgebreid vastgelegd.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2008–2009, 26 488, nr. 159

5

In 2008 is volgens de bedrijfsvoeringsrichtlijnen van de DMO een Project
Managementplan opgesteld, dat onder andere betrekking heeft op de
detailplanning vanaf de fase waarin het project nu verkeert. In 2008 is in
overleg met het CLSK eveneens begonnen aan het transitieplan. Dat
brengt de activiteiten, relaties en afhankelijkheden in kaart van alle onderwerpen die verband houden met de invoering van de F-35 in de defensieorganisatie. Het transitieplan is midden 2009 gereed en treedt in werking
als definitief zou worden besloten de F-16 te vervangen door de F-35.
Informatievoorziening
Gedurende 2008 informeerde de directeur DMO de bewindslieden bijna
wekelijks over de voortgang van het project, en indien daar aanleiding
voor was ook tussentijds. De Kamer is hier in 2008 over geïnformeerd
onder meer door middel van de IOT&E-brief van 29 februari 2008 (Kamerstuk 26 488, nr. 65), de jaarrapportage over 2007 van 28 maart 2008
(Kamerstuk 26 488, nr. 67) en de resultaten van de actualisering van de
kandidatenevaluatie (Kamerstuk 26 488, nrs. 129 en 131). Bovendien is
vorig jaar een aanzienlijk aantal schriftelijke vragen beantwoord en is
verschillende malen met de Kamer overleg gevoerd.
Op 29 januari 2009 heeft de Algemene Rekenkamer (ARK) het rapport
«Monitoring verwerving Joint Strike Fighter 2008» aangeboden aan de
Tweede Kamer (Kamerstuk 31 300, nr. 6). In de bestuurlijke reactie op dit
rapport onderschrijft het ministerie van Defensie het belang van goede
kosteninformatie en stelt het dat de Kamer in 2008 een volledig beeld is
geboden van de diverse kosten die van toepassing zijn op het project. Ook
onderschrijft het ministerie het belang van Level Line Pricing (LLP) en de
daarvan afgeleide Consortium Buy (CB) en zal het de Kamer in 2009 bij
nieuwe ontwikkelingen betreffende LLP/CB en kosten informeren. Tevens
heeft Defensie in haar reactie aangegeven dat het projectbeheer in 2008
toereikend was, maar dat niettemin ook in 2009 aandacht zal worden
geschonken aan verdere verbeteringen. Het oordeel van de ARK dat de
koppeling van het logistieke ondersteuningssysteem ALIS aan het
Defensie-ERP systeem een groot risico inhoudt, wordt door Defensie, net
als in 2008, niet gedeeld. Ook distantieert Defensie zich van de opmerking
van de ARK dat het ministerie zich alleen zou richten op de JSF. De uitvoerige actualisering van de kandidatenevaluatie in 2008 laat zien dat de
verschillende kandidaten voor de vervanging van de F-16 zorgvuldig met
elkaar zijn vergeleken.

PROJECTPLANNING
Inleiding
Sinds de toetreding van Nederland tot het SDD MoU in 2002 is het project
«Vervanging F-16» voortgezet met de verwervingsvoorbereidingsfase
(D-fase) van het DMP. Dit hoofdstuk gaat in op de IOT&E en de actualisering van de kandidatenevaluatie, gevolgd door de ontwikkelingen in de
SDDen PSFD-fasen. Tevens bevat dit hoofdstuk een beoordeling van de
projectrisico’s en wordt de Europese samenwerking in het project nader
beschouwd. In bijlage 2 is het actuele tijdschema van het project Vervanging F-16 opgenomen.
IOT&E
In 2008 is de Nederlandse deelneming aan de IOT&E verder voorbereid.
De deelneming aan de IOT&E met twee testtoestellen is op 30 mei 2008
bekrachtigd met de ondertekening van het IOT&E MoU en de opdracht tot

Tweede Kamer, vergaderjaar 2008–2009, 26 488, nr. 159

6

verwerving van het eerste testtoestel. De opdracht tot verwerving van het
tweede toestel is tijdens de JESB van november jl. geplaatst. Op grond
van de opdrachten tot verwerving zijn tot dusver verplichtingen aangegaan voor de aanschaf van long lead items voor het eerste toestel ten
bedrage van $ 14 miljoen. Voor het tweede toestel zijn onlangs financiële
verplichtingen voor long lead items van het vliegtuig aangegaan voor een
bedrag van $ 11,5 miljoen. Het kabinetsbesluit om de twee toestellen
werkelijk aan te schaffen is op 16 januari 2009 aan de Kamer aangeboden
(Kamerstuk 26 488, nr. 134).
Door toetreding tot het IOT&E MoU zal Nederland samen met de
Verenigde Staten en het Verenigd Koninkrijk deelnemen aan de IOT&E van
de F-35. Deze fase gaat voor Nederland vanaf 2011 van start met het
opleiden en voorbereiden van 32 Nederlandse deelnemers, waaronder vijf
vliegers. Italië, dat aanvankelijk aan de IOT&E zou deelnemen en in het
onderhandelingsproces samen met Nederland was opgetrokken, heeft in
2008 alsnog afgezien van deelneming (Kamerstuk 26 488, nr. 107 van
7 oktober). Het Verenigd Koninkrijk heeft op 18 maart jl. aangekondigd
drie testtoestellen aan te schaffen waarmee de Britse deelneming aan de
IOT&E is bevestigd. Na een voorbereidende spin up fase vanaf februari
2013, loopt het hoofdprogramma van de IOT&E van augustus 2013 tot en
met mei 2014. In die periode zullen volgens de recente planning 1615
OT&E-vluchten worden uitgevoerd. Tijdens de opleiding, de spin up en
het hoofdprogramma van de IOT&E zullen de deelnemende landen
gebruik maken van een pool van vliegtuigen en de bijbehorende uitrusting en ondersteuning.
Actualisering kandidatenevaluatie
In het coalitieakkoord is afgesproken dat het kabinet op basis van een
vergelijking van de prijs, levertijd en kwaliteit van de F-35 en mogelijke
andere toestellen in 2010 een besluit zal voorleggen aan de Tweede
Kamer over de vervanging van de F-16. Voorts voorziet het coalitieakkoord
in besluitvorming in 2009 over de contractondertekening voor de definitieve aanschaf van twee F-35 testtoestellen voor deelneming aan de
IOT&E. Om de Kamer voorafgaand aan dat besluit in de gelegenheid te
stellen een zorgvuldige afweging te maken, heeft Defensie in de tweede
helft van 2008 de actualisering van de kandidatenvergelijking uitgevoerd.
De fabrikanten hebben daartoe in mei 2008 een uitgebreide vragenlijst
ontvangen. Begin juli 2008 hebben de fabrikanten van de Rafale en de
Eurofighter gemeld af te zien van medewerking aan de actualisering van
de kandidatenvergelijking. Een bezoek van de staatssecretaris van
Defensie aan beide fabrikanten leidde niet tot een ander standpunt
(Kamerstukken 26 488, nrs. 99 en 104 van 17 juli en 26 september jl.).
Daarom vielen de Rafale en de Eurofighter af als productalternatief voor
de opvolging van de F-16. De Saab Gripen NG is in juni 2008 op verzoek
van de Kamer toegevoegd aan de kandidatenvergelijking. Daarmee ging
de actualisering van de kandidatenvergelijking tussen de Gripen NG van
Saab en de Advanced F-16 en de F-35 van Lockheed Martin.
De vergelijking van 2008 bouwde voort op de vergelijking uit de B/C-fase
uit de periode 1999–2001. Uit de geactualiseerde vergelijking kwam naar
voren dat de F-35 het beste multi-role gevechtsvliegtuig is. Omstreeks
2015 kan de F-35 in tegenstelling tot de Gripen NG en de Advanced F-16
alle hoofdmissies zonder meer succesvol uitvoeren en is de operationele
beschikbaarheid het grootst. Tevens heeft de F-35 de laagste investeringskosten en – naar verwachting – de laagste totale levensduurkosten.
Bovendien kent het F-35-programma – vergeleken met de andere kandidaten – de minste risico’s betreffende financiën, (door)ontwikkeling en
operationele kwaliteiten.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2008–2009, 26 488, nr. 159

7

De firma RAND Europe die de kandidatenvergelijking heeft gevolgd,
concludeert in haar rapport dat de vergelijking transparant en objectief is
uitgevoerd en dat de uitgebreide rapportage de uitkomsten ervan accuraat
weergeeft. De auditdiensten van de ministeries van Defensie en EZ
concluderen dat het proces van de kandidatenvergelijking voor de
aspecten prijs, kwaliteit en levertijd zodanig is uitgevoerd dat op grond
daarvan besluitvorming op verantwoorde wijze tot stand kan komen. Over
de levensduurkosten merken de auditdiensten op dat sprake is van inherente onzekerheden in de gehanteerde data, bijvoorbeeld de dollarkoers
en de olieprijs. Dit leidt ertoe dat de uitkomsten van de levensduurkostenanalyse van de drie kandidaten als indicatief dienen te worden
beschouwd.
Voortgang SDD-fase
De SDD-fase van het JSF-programma is eind 2001 van start gegaan. De
SDD betreft een stapsgewijs ontwikkelingstraject van de F-35, waarbij de
stappen blocks worden genoemd. Tijdens de SDD-fase wordt de F-35
ontwikkeld volgens de door de partners gestelde eisen in het Operational
Requirements Document (ORD) tot en met de block 3-versie. In 2008 is
besloten de SDD-fase met een jaar te verlengen tot en met 2014 om zo de
drie deelprocessen van de SDD, namelijk de productie, de technische
testfase en de IOT&E-fase beter op elkaar af te stemmen. De verlenging
van de SDD-fase kan goed worden ingepast in de Nederlandse planning
voor IOT&E-deelneming en het voorziene Nederlandse invoeringsschema.
De Nederlandse bijdrage aan de SDD blijft gehandhaafd op $ 800 miljoen.

Testprogramma
Het testprogramma van de F-35 is eind 2006 gestart met één CTOL-toestel.
Dit toestel heeft tot en met eind 2008 in totaal 69 testvluchten gemaakt.
Vanaf juni 2008 is het testprogramma uitgebreid met een STOVL-toestel,
dat op 11 juni zijn eerste vlucht maakte. Dit toestel heeft in 2008 veertien
testvluchten gemaakt. Het F-35 testprogramma gaat vanaf de tweede helft
van 2009 opschalen. Tot die tijd worden de testvluchten hoofdzakelijk
benut om de vliegtechnische risico’s van de F-35 te reduceren.
Naast de testvluchten zijn de missiesystemen (de verschillende sensoren
en bijbehorende elektronica) inmiddels ruim 150 000 uur getest in grondlaboratoria en ruim 1100 uur in verschillende vliegende laboratoria, waaronder de CATBird (een omgebouwde Boeing 737 waarin alle missiesystemen van de JSF geïntegreerd worden getest). Tevens zijn in 2008
sterktetesten van de F-35 uitgevoerd op toestellen in alle drie varianten
van de F-35. Deze toestellen worden uitsluitend gebruikt voor grondtesten
en zijn niet bedoeld om te gaan vliegen. Deze testen zijn voornamelijk
gericht op de structuur van het vliegtuig en moeten eventuele tekortkomingen aan het ontwerp reeds vroeg in het testprogramma aan het licht
laten komen. Kostbare aanpassingen van reeds afgeleverde vliegtuigen
worden op deze manier voorkomen. Eventuele aanpassingen naar aanleiding van de testvluchten zullen voornamelijk betrekking hebben op het
sensorenpakket en de software en dergelijke aanpassingen zijn veel
eenvoudiger uitvoerbaar bij reeds afgeleverde vliegtuigen. Het veelbesproken risico van het aanvangen met de productie terwijl de ontwikkeling
nog niet is voltooid, is onderkend. Dit wordt zoveel mogelijk beperkt door
het testprogramma en de productieplanning zoveel mogelijk op elkaar af
te stemmen. Overigens kleven er evenzeer nadelen aan een programma
waarbij de productiefase pas aanvangt als de testfase is voltooid. De
toestellen zijn dan later beschikbaar. Hoe dan ook kunnen zich altijd, ook
na het einde van de testfase, technologische en operationele ontwikkelingen voordoen die aanpassingen in de productie noodzakelijk maken.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2008–2009, 26 488, nr. 159

8

Naast de kennis die is verkregen dankzij de grondtesten, zijn ook met de
tot dusver gemaakte testvluchten van beide toestellen al veel nuttige
ervaringen opgedaan. Vastgesteld is dat de F-35 over goede vliegeigenschappen beschikt. Ook is in november 2008 de eerste succesvolle
supersonische testvlucht uitgevoerd met interne bewapening. Daarnaast
is inmiddels bevestigd dat de radar van de F-35 over zeer goede capaciteiten beschikt en ligt de softwareontwikkeling van het programma op
schema. De F135-motor is gemodificeerd om de eerder geconstateerde
tekortkomingen op te heffen. Deze modificatie is inmiddels uitgebreid
getest en de motor is volledig goedgekeurd voor volledige STOVLoperaties. De testvlucht die daarop betrekking heeft, zal op korte termijn
worden uitgevoerd.
Naast het eerste STOVL-testtoestel zijn in 2008 nog twee STOVL-testtoestellen door Lockheed Martin afgeleverd ten behoeve van de technische testfase van de F-35. Met de levering van nieuwe toestellen in 2009 en begin
2010 zal het testprogramma evenredig grootschaliger worden. In de loop
van 2010 zullen naar verwachting alle achttien SDD-testvliegtuigen
beschikbaar zijn, waarvan twaalf voor testvluchten en zes voor grondtesten.

Tweede motor
Ten behoeve van de F-35 worden twee motoren in concurrentie ontwikkeld, te weten de F135 van Pratt & Whitney en de F136 van het Fighter
Engine Team (FET), een consortium bestaande uit General Electric en
Rolls Royce. De F135 heeft tot eind 2008 ongeveer 11 000 testuren
gedraaid en wordt in zowel het CTOL als het STOVL-testvliegtuig gebruikt.
Het prototype van de F136 heeft ruim 800 testuren gedraaid. De productieversie van deze motor wordt vanaf januari 2009 op de grond getest en zal
naar verwachting vanaf het najaar van 2010 in een vliegtuig worden
getest. De eerste F136-motoren zullen mogelijk al vanaf LRIP 4 (aflevering
in 2012), maar waarschijnlijk vanaf LRIP 5 worden ingebouwd in de F-35.
De Nederlandse regering is van meet af aan voorstander geweest van de
ontwikkeling van een tweede motor voor de F-35, zowel met het oog op
de inschakeling van Nederlandse bedrijven als uit concurrentieoverwegingen. Nederland steunt dan ook dit ontwikkelingsprogramma, echter op
voorwaarde dat het niet leidt tot vertragingen of kostenstijgingen in het
JSF-programma of tot beperkingen van de capaciteiten van het toestel.
De Amerikaanse regering heeft begin 2008 in het voorstel voor de begroting voor Fiscal Year 2009, dat begint op 1 oktober 2008, het budget voor
de ontwikkeling van de F136-motor geschrapt. Ook de vorige jaren was dit
zo. Het besluit is echter telkens teruggedraaid door het Amerikaanse
Congres, zo ook in 2008. Daarmee zijn de fondsen voor de ontwikkeling
van de tweede motor ook voor 2009 zeker gesteld.

Earned Value Management System
In 2008 is de Kamer geïnformeerd over een intern rapport van het Amerikaanse Defense Contract Management Agency (DCMA) waarin werd
uiteengezet dat Lockheed Martin de richtlijnen van het zogenoemde
Earned Value Management System (EVMS) niet volledig nakomt. Het
EVMS is een projectmanagementmethode waarbij een firma aan diverse
regels betreffende contracten moet voldoen. Het wil niet zeggen dat de
financiële informatie, de projectbeheersing of de boekhouding van de
desbetreffende firma onvoldoende is. Ook betreft het niet specifiek de
F-35. Defensie heeft in een reactie (TK 2007–2008, Aanhangsel Hande-

Tweede Kamer, vergaderjaar 2008–2009, 26 488, nr. 159

9

lingen nr. 2885 van 27 juni 2008) toegezegd de ontwikkelingen op dit
terrein te volgen.
Naar aanleiding van de aanbevelingen van de DCMA heeft Lockheed
Martin in 2008 een plan van aanpak opgesteld. De DCMA heeft inmiddels
na een tussentijdse controle geconstateerd dat Lockheed Martin de
nodige verbeteringen heeft bewerkstelligd, maar dat nog niet alle aanbevelingen zijn opgevolgd. Lockheed Martin werkt nog aan de invoering van
de laatste maatregelen. De DCMA zal in april 2009 een eindcontrole
uitvoeren en dan vaststellen of Lockheed Martin wel aan alle gestelde
EVMS-criteria voldoet.

Amerikaanse SDD-budget
In 2008 hebben het JPO en het Amerikaanse ministerie van Defensie
aangekondigd dat er aanwijzingen zijn dat het budget voor de SDD-fase
moet worden verhoogd. In de loop van 2009 zal duidelijk worden welk
bedrag daarmee gemoeid zou zijn. Het extra budget zal geheel ten laste
komen van het Amerikaanse ministerie van Defensie.

Geluid
De F-35 heeft een aanzienlijk krachtiger motor dan de F-16. Dat heeft
mogelijk invloed op het geluidsniveau. Defensie hanteert het uitgangspunt dat de geluidsbelasting ook in de toekomst binnen de wettelijke
normen zal blijven. Dat betekent onder andere dat het vliegprogramma,
indien nodig, op de beschikbare geluidsruimte zal worden afgestemd.
In oktober 2008 zijn in de Verenigde Staten uitgebreide geluidsmetingen
uitgevoerd met de F-35. In november 2008 heeft, mede op verzoek van
Defensie, ook Saab geluidstesten uitgevoerd met een demonstratiemodel
van de Gripen. De resultaten van de metingen van Saab waren beperkt
bruikbaar. Van Lockheed Martin zijn van de Advanced F-16 alleen grondgebonden gegevens ontvangen, die niet bruikbaar zijn voor een relevante
vergelijking met beide andere toestellen. Op verzoek van Defensie heeft
het NLR de geluidsgegevens van de drie kandidaat-toestellen beoordeeld.
Met de beschikbare gegevens is het alleen bij de F-35 mogelijk de uiteindelijke geluidsbelasting in relatie tot de geluidscontouren in kaart te
brengen. Wel kon het NLR een vergelijking maken van de maximale
geluidsniveaus van de Gripen NG en de F-35 in een standaardscenario.
De conclusie van het NLR luidt dat de verwachte maximale geluidsniveaus
van de F-35 en de Gripen NG elkaar nauwelijks ontlopen. Het maximale
geluidsniveau van de Gripen NG bedraagt 109 dB(A) en met naverbrander
114 dB(A). Voor de F-35 bedraagt het maximale geluidsniveau respectievelijk 110 en 115 dB(A). Per saldo is dit een verwaarloosbaar klein verschil,
voor het menselijk oor niet of nauwelijks waarneembaar.
Tevens is gebleken dat het verschil tussen de maximale waarden van de
Gripen NG en de F-35 en dat van de huidige Nederlandse F-16 beperkt is.
Door het operationele gebruik van de F-35, met onder andere minder
vliegbewegingen en minder gebruik van de naverbrander, zal de geluidsbelasting ook in de toekomst binnen de wettelijke normen blijven.
Voortgang Productie-, instandhoudings- en doorontwikkelingsfase (PSFD)
Alle negen (SDD-)partnerlanden zijn ruim twee jaar geleden toegetreden
tot het PSFD MoU waarin afspraken zijn vastgelegd over de productie, de
instandhouding en de doorontwikkeling van de F-35 en over de besturing

Tweede Kamer, vergaderjaar 2008–2009, 26 488, nr. 159

10

van die aspecten tot en met 2051. Ook bevat het MoU spelregels over de
industriële participatie van de partnerlanden.
Begin 2008 heeft Nederland besloten tot een aanpassing van de invoerreeks van de F-35. Het aantal toestellen in de eerste productiejaren is
afgenomen en de invoering wordt over meer jaren gespreid. De
invoeringsperiode van het planningsaantal van 85 F-35 toestellen loopt
daarmee door tot 2023 onder handhaving van de IOT&E-deelneming in de
periode 2011–2014. Gelijktijdig is het projectbudget aangepast, waarbij
onlangs ook de prijspeilaanpassing van 2005 naar 2008 vanwege de relevante inflatie is verwerkt (Kamerstuk 31 300, nr. 9 van 16 maart 2009). Het
huidige projectbudget bedraagt daarmee € 6,154 miljard. De kale stuksprijs van $ 49,5 miljoen (pp 2002) blijft vooralsnog ongewijzigd. Met het
aantreden van de nieuwe Amerikaanse regering begin dit jaar wordt
nieuwe besluitvorming verwacht over bijvoorbeeld defensiematerieelprogramma’s. Het ligt in de rede dat dit in de loop van 2009 ook tot geactualiseerde informatie over het F-35 programma zal leiden. De tot dusver
ontvangen signalen duiden op handhaving van de bekende aantallen
Amerikaanse F-35 toestellen, mede vanwege een voorzien tekort aan
gevechtsvliegtuigen.

Low Rate Initial Production
Volgens de planning is in 2007 de productiefase (Low Rate Initial Production, LRIP) van start gegaan. In de eerste productieserie, LRIP 1, gaat het
om twee CTOL-toestellen die begin 2010 moeten worden geleverd. In
2008 is LRIP 2 van start gegaan met een contract voor twaalf toestellen:
zes CTOLs en zes STOVLs die later in 2010 worden afgeleverd. Alle veertien LRIP 1 en 2 toestellen zijn bestemd voor de Amerikaanse strijdkrachten; de CTOLs voor de luchtmacht, de STOVLs voor het korps mariniers. Het eerste Nederlandse testtoestel maakt deel uit van LRIP 3, het
tweede van LRIP 4, respectievelijk af te leveren in 2011 en 2012. In de LRIP,
die loopt tot en met het einde van de SDD in 2014, zullen in totaal ruim
550 toestellen worden besteld in acht productieseries (LRIP 1 tot en met
LRIP 8). LRIP 8, met een serie van ongeveer 200 toestellen is in 2008 door
de verlenging van de SDD aan de eerste productiefase toegevoegd.
Hoewel bij een productieomvang van 200 toestellen in een jaar de kwalificatie LRIP niet voor de hand ligt, is een andere aanduiding in de Verenigde
Staten wettelijk niet toegestaan zolang de SDD-fase formeel niet is
voltooid. Na voltooiing van de SDD heeft het Amerikaanse ministerie van
Defensie de wettelijke mogelijkheid over te gaan tot een meerjarige
aanschaf.

Productieaantallen
Na de SDD en de LRIP vangt de grootschalige productiefase aan, de Full
Rate Production (FRP). Voor de Verenigde Staten gebeurt dit op basis van
een meerjarige aanschaf van toestellen voor aflevering vanaf 2017. Het
oorspronkelijke, totale productieaantal voor de JSF-partners voor zowel
de LRIP als de FRP, is in 2008 gehandhaafd op 3 173 toestellen (Kamerstuk
26 488, nr. 146 van 25 februari 2009). Door de toevoeging van LRIP 8 is
enkel de verhouding LRIP-FRP gewijzigd. Bij deze aantallen is nog geen
rekening gehouden met exportorders van niet-partnerlanden. Met Israël
worden inmiddels besprekingen gevoerd over een order van 25 toestellen
met een optie op 50 extra (Kamerstuk 26 488, nr. 107 van 7 oktober 2008).
Het JPO verwacht dat het F-35 contract tussen de Verenigde Staten en
Israël dit jaar wordt gesloten.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2008–2009, 26 488, nr. 159

11

JSF Executive Steering Board
De JSF Executive Steering Board (JESB) is sinds 2007 het hoogste
bestuursorgaan dat toezicht houdt op het F-35 programma. De negen
partnerlanden hebben ieder een vertegenwoordiger in de JESB en
besluiten worden met consensus genomen. De Directeur Projecten &
Verwerving van de DMO vertegenwoordigt Nederland in de JESB. Nederland heeft als eerste partnerland de roterende functie van co-voorzitter
bekleed naast de Amerikaanse co-voorzitter. Op deze manier heeft Nederland invloed kunnen uitoefenen op de samenstelling van de agenda en de
werkwijze van de JESB. Na de derde JESB-vergadering van april 2008 is
het Nederlandse co-voorzitterschap overgegaan op het Verenigd Koninkrijk.
Een belangrijk resultaat tijdens het Nederlandse co-voorzitterschap was
de agendering van onderwerpen zoals Level Line Pricing/Consortium Buy.
De JESB beschouwt het streven naar prijs- en productiestabiliteit in het
programma intussen als prioriteit.
Ook zijn onder het Nederlandse co-voorzitterschap twee JESB-onderraden
voor internationale zaken (International Matters Sub Group, IMSG) en
voor financiën en contracten (Sub Board Finance & Contracting, SBFC)
ingesteld. De partnerlanden hebben de mogelijkheid voor beide raden een
vertegenwoordiger en een plaatsvervanger aan te wijzen. Hiermee
hebben de partnerlanden een extra mogelijkheid gekregen om invloed uit
te oefenen op de inhoud en voortgang van het F-35 programma. De
Nederlandse vertegenwoordigers zijn allen werkzaam bij de DMO. Met de
IMSG wordt gestreefd naar een doelmatige inrichting en beheersing van
de goederenstromen tussen de partnerlanden tijdens de productie en
instandhouding van de F-35. Tevens is de IMSG belast met exportaangelegenheden, waaronder exportgerelateerde belastingen en heffingen. In de
SBFC worden onder andere afspraken over kostenverdelingen uitgewerkt.
Ook heeft de SBFC een voorstel voor valutamanagement in het programma geïntroduceerd dat zowel in de productiefase als in de instandhoudingsfase doelmatigheidswinst kan opleveren. Ten slotte heeft Nederland
ervoor gezorgd dat de invloed van de niet-Amerikaanse partnerlanden in
de JESB is toegenomen door een andere opzet van de vergaderingen te
introduceren en door de consultatie van partners voorafgaand aan
belangrijke Amerikaanse besluitvorming tot standaardprocedure te
maken.

Uitstel aangaan verplichting twee F-35 testtoestellen
Op 16 januari 2009 is de Kamer geïnformeerd over het besluit over te
gaan tot de definitieve aanschaf van twee F-35 testtoestellen. Voordat dit
besluit wordt geëffectueerd zal overleg worden gevoerd met de Kamer.
Aanvankelijk was in overeenstemming met de bestelsystematiek voorzien
dat Nederland, net als de Verenigde Staten en het Verenigd Koninkrijk,
uiterlijk eind februari 2009 de verplichting zou aangaan tot aanschaf van
het eerste F-35 testtoestel voor deelneming aan de IOT&E. De contractonderhandelingen over LRIP 3 tussen het JPO en Lockheed Martin
vergden echter meer tijd dan voorzien en zullen naar verwachting nog in
maart 2009 worden voltooid. Vervolgens zal het contract na de omvangrijke administratieve werkzaamheden voor de vastlegging van het
onderhandelingsresultaat waarschijnlijk in april worden getekend. Op
verzoek van de Kamer is in november 2008 voor het Nederlandse besluit
uitstel verkregen om de Kamer tot eind april 2009 tijd te gunnen voor een
zorgvuldige afweging (Kamerstuk 26 488, nr. 125).

Tweede Kamer, vergaderjaar 2008–2009, 26 488, nr. 159

12

Met het uitstel van het aangaan van de verplichting voor het eerste testtoestel zijn geen aanvullende kosten gemoeid indien het toestel uiteindelijk wordt aangeschaft. Als het toestel onverhoopt niet wordt aangeschaft,
zijn na de ondertekening van het contract door de Amerikaanse overheid
en Lockheed Martin inkoop- en productiekosten aan de orde van $ 12, 5
miljoen bovenop de al bestaande verplichting voor de long lead items van
dit toestel van $ 14 miljoen. Met de onlangs aangegane verplichting voor
de long lead items van het tweede toestel komt daar $ 11,5 miljoen bij.
Daarnaast is het mogelijk dat beëindigingskosten in rekening worden
gebracht. Vanzelfsprekend zal in dat geval worden getracht de kosten
maximaal te reduceren, bijvoorbeeld door doorverkoop van long lead
items.

Consortium Buy(CB)
Nederland is in eerste instantie gehouden aan de met de partnerlanden
afgesproken bestelsystematiek, waarover de Kamer eerder is geïnformeerd (Kamerstuk 26 488, nr. 65 van 29 februari 2008). Binnen de kaders
van deze bestelsystematiek werkt Lockheed Martin aan een voorstel voor
een CB, een afgeleide vorm van LLP, waarbij meer landen gelijktijdig een
bestelling doen. Het hoofddoel van deelneming aan een CB is een
bindende aanschafprijs voor alle deelnemers aan de CB voor een overeengekomen periode. Naar verwachting zal midden 2009 een maximum (notto-exceed) prijs bekend worden voor de CB, gevolgd door een vaste prijs
in 2010 voor de toestellen van de partnerlanden die wensen deel te
nemen aan de CB met leveringen in de periode 2014 tot en met 2018.
Overigens geldt voor alle partnerlanden dat eerst nationale besluitvorming nodig is alvorens kan worden ingestemd met CB-deelneming. De
afspraak in het coalitieakkoord om in 2010 een definitief besluit te nemen
over de vervanging van de F-16 sluit goed aan bij de CB-planning om in
hetzelfde jaar een vaste prijs te bepalen.
Er is ook een keerzijde aan CB-deelneming. De CB doet afbreuk aan de
flexibiliteit van de jaarlijkse bestelsystematiek. Daarnaast brengt de CB
mogelijk risico-opslagen in de prijs met zich mee. Tevens vervalt met de
CB in de genoemde periode de mogelijkheid aan te sluiten bij de eerste
meerjarige bestelling (Multi Year Buy) van de Verenigde Staten die financiële voordelen biedt. Bij de besluitvorming in 2010 zal dit worden
meegewogen.

Doorontwikkeling PSFD
In 2006 hebben de negen JSF-partnerlanden met het PSFD MoU afgesproken te participeren in en bij te dragen aan de doorontwikkeling
(Follow-on Development, FD) vanaf de F-35 van de block 3-versie waar de
SDD op is gericht. Het gaat om verbeteringen ten opzichte van de
oorspronkelijke eisen van het Operational Requirements Document uit
2001. Noodzakelijke moderniseringen op het gebied van veiligheid en
operationele en technische kwaliteiten zullen elke twee jaar worden
verwerkt in een nieuwe block-versie. Een voorbeeld van een mogelijke
verbetering is een Automated Ground Collision Avoidance System dat
voorkomt dat een F-35 door vliegerfouten neerstort. Aangezien de ontwikkeling van dergelijke verbeteringen een lange voorbereidingstijd vergt,
dient daarmee tijdig te worden begonnen.
De Amerikaanse overheid heeft de acht partnerlanden gevraagd $ 400
miljoen uit hun FD-budgetten voor de periode 2009–2014 te gebruiken
voor de eerste doorontwikkeling van de block 3-versie. Mede door de
verlenging van de SDD-fase met een jaar was het budget voor doorontwikkeling in de PSFD-fase in de periode tot en met 2014 uiteindelijk te

Tweede Kamer, vergaderjaar 2008–2009, 26 488, nr. 159

13

ruim begroot. De Verenigde Staten gebruiken voorshands een deel van
hun FD-budget voor de periode 2009–2014 (ongeveer $ 1,2 miljard) voor
de gesignaleerde meerkosten van de SDD. Op 3 maart jl. heeft het JPO het
Nederlandse JESB-lid verzocht uiterlijk april 2009 hiermee in te stemmen.
Evenals de andere partners zal Nederland akkoord gaan met het voorstel
het genoemde deel van het FD-budget beschikbaar te stellen voor de
eerste doorontwikkeling. Op basis van de PSFD-verdeelsleutel bedraagt
het aandeel voor Nederland daarin ongeveer € 36 miljoen (prijspeil 2008).
Er is geen sprake van een verhoging van het Nederlandse PSFD-budget.
Risicobeheersing
De actualisering van de risicoanalyse in 2008 heeft voor het totale project
tot de volgende beoordeling geleid.
Er worden twee hoofdrisico’s onderkend, waarover de Kamer al in de
vorige jaarrapportage is geïnformeerd. Het betreft in de eerste plaats de
prijsontwikkeling van het JSF-programma als geheel in de eerste productiejaren als gevolg van verschuivingen van – voornamelijk – de Amerikaanse invoerreeks van de JSF. Prijs- en productiestabiliteit blijven
daarom aandachtspunten, waarbij bijvoorbeeld een CB of een andere
meerjarige aanschaf een oplossing zou kunnen bieden. Daarnaast is er het
risico van de politieke dimensie van de verwerving van de JSF in de
partnerlanden. In dit kader zijn vooral de voornemens van de nieuwe
Amerikaanse regering van belang. Door nationaal en internationaal
overleg en een goede informatie-uitwisseling op alle niveaus, waaronder
de JESB, wordt getracht deze risico’s zoveel mogelijk te verkleinen.
Behalve deze twee hoofdrisico’s is de koers van de Amerikaanse dollar ten
opzichte van de euro een onzekere factor.
Op 12 maart 2009 is in de Verenigde Staten het vijfde rapport van de
Government Accountability Office (GAO) uitgekomen. De GAO meent dat
er een gerede kans is dat de ontwikkelingskosten van de JSF zullen
oplopen, onder andere door een mogelijk verdere verlenging van de
SDD-fase. Daarbij acht de GAO het ongewenst om de productie van 169
Amerikaanse toestellen naar voren te halen omdat de budgettaire
gevolgen voor de Verenigde Staten niet duidelijk zijn en dit het financiële
risico voor de Amerikaanse overheid vergroot. De GAO beveelt als eerste
aan het JPO uiterlijk 1 oktober 2009 aan het Amerikaanse Congres te laten
rapporteren over de kosten en risico’s van de verschillende contractvormen, alsmede over de wijze waarop naar een vaste prijs wordt toegewerkt. Ten tweede beveelt de GAO aan Lockheed Martin periodieke risicoanalyses te laten uitvoeren. Overigens is de GAO relatief positief over de
behaalde resultaten en mijlpalen tot dusver en onderkent de instantie
geen nieuwe hoofdrisico’s.
In een reactie stelt het Amerikaanse ministerie van Defensie (DoD) dat de
eerste aanbeveling in grote lijnen zal worden opgevolgd. Daarbij wordt
wel gemeld dat het vroegtijdig streven naar een vaste prijs per saldo
hoogstwaarschijnlijk ongunstig is omdat de fabrikant alle nog resterende
risico’s in het contract zal willen afdekken. De huidige contractvorm, daarentegen, kent juist een bonus toe indien de fabrikant erin slaagt zijn
kosten te beheersen. Dat levert uiteindelijk een betere prijs op. De tweede
aanbeveling van de GAO wordt al toegepast.
Het voornemen 169 toestellen naar voren te halen is waarschijnlijk niet
meer aan de orde. Overigens kan worden opgemerkt dat het naar voren
halen van een aantal toestellen een prijsverlagend effect zou hebben op
alle latere productieaantallen vanwege het leercurve-effect. Per saldo gaat
het om het steeds opnieuw vinden van het evenwicht tussen risico’s en

Tweede Kamer, vergaderjaar 2008–2009, 26 488, nr. 159

14

kosten. Voor Nederland bestaat er vanwege de bestaande, stapsgewijze
en risicobeperkende verwervingsstrategie, in samenhang met het voortdurende streven naar de gunstigste prijs, geen aanleiding het risicoprofiel
aan te passen.
Europese samenwerking
Met de productie, instandhouding en doorontwikkeling van de F-35 in de
komende decennia zijn aanzienlijke Europese belangen gemoeid. Dit
betreft bijvoorbeeld Europese samenwerking op het gebied van de operationele inzetbaarheid van het toestel, maar ook de werkgelegenheid, de
versterking van de kenniseconomie en het innovatieve vermogen en de
omzet van de industrie. De samenwerking tussen de Europese partners is
er dan ook op gericht de gezamenlijke belangen zo goed mogelijk te
behartigen en deze op elkaar af te stemmen.
Nederland en Italië hebben in 2004 het initiatief genomen om samenwerkingsmogelijkheden in Europees verband te bezien, de zogenaamde European Footprint (EFP). Het in 2006 door Nederland en Italië getekende
Production & Sustainment (P&S) MoU is op 7 februari 2007 van kracht
geworden. Noorwegen is op 13 juni 2007 tot het MoU toegetreden. Zoals
bekend heeft de Noorse regering op 20 november 2008 aangekondigd de
F-35 als opvolger van de F-16 te kiezen.
In het P&S MoU is afgesproken dat Nederland en Noorwegen onderzoeken of Nederlandse en Noorse vliegtuigen in Italië kunnen worden
geassembleerd. Italië en Noorwegen onderzoeken of hun motoren en
andere vliegtuigcomponenten in Nederland kunnen worden onderhouden. Voorts onderzoeken Italië en Nederland of het mogelijk is
subcomponenten van vliegtuigen en motoren in Noorwegen te laten
onderhouden. Deze activiteiten passen goed bij het bredere Nederlandse
Maintenance Valley initiatief. In 2008 is met de drie landen gewerkt aan
een juridische basis om het EFP-initiatief in de instandhoudingsfase met
het Autonomous Global Logistic Sustainment systeem van het F-35
programma te laten werken.
Tevens is in samenwerking met de Technische Universiteit Delft en de
Europese studentenvereniging op het gebied van luchtvaart in Europa,
Euroavia, een systeem opgezet dat studenten een overzicht biedt van
stageplaatsen, afstudeerplekken en vacatures bij bedrijven van de Europese JSF-partners.

FINANCIËLE PLANNING
Algemeen
Alle bedragen in M€

Projectbudget Vervanging F-16 per 31 december 2008

Omschrijving

reeds betaald
t/m 2008

2009

2010

2011

2012

SDD

746,5

14,4

17,4

11,1

1,0

Nederlandse projecten

14,8

11,1

15,4

7,4

10,9

18,9
66,6
11,8
97,3

17,6
71,4
50,9
139,9

17,6
63,9
105,3
186,8

Voortgezette verwervingsvoorbereiding:
PSFD MoU
Vliegtuigen
Overige investeringen
Totaal voortgezette verw. voorbereiding

10,9

2013

2014

2015
e.v.

totaal

790,4
48,7

16,5
94,9
30,2
141,6

11,8
164,1
49,6
225,5

9,5
268,4
50,1
328,0

Tweede Kamer, vergaderjaar 2008–2009, 26 488, nr. 159

54,1
3 224,0
1 722,3
4 974,4

156,9
3 953,3
2 020,1
6 130,3

15

Alle bedragen in M€

Projectbudget Vervanging F-16 per 31 december 2008

Omschrijving

reeds betaald
t/m 2008

2009

IOT&E
Projectbudget Verwervingsvoorbereiding

10,9

97,3

2010

2011

2012

8,0

8,0

8,0

147,9

194,8

149,6

2013

2014

2015
e.v.

totaal

24,0
225,5

328,0

4 974,4

6 154,3

(in de tabel komen kleine afrondingsverschillen voor).

Het bovenstaande schema toont het projectbudget «Vervanging F-16» en
het SDD-budget met inbegrip van de Nederlandse projecten naar de stand
van 31 december 2008. De drie hoofdelementen die kunnen worden
onderscheiden zijn de SDD-fase, de Nederlandse projecten als onderdeel
van de SDD en de voortgezette verwervingsvoorbereiding (projectbudget). Voor de IOT&E is uitgegaan van het kostenplafond ($ 30 miljoen,
omgerekend naar euro’s) voor de Nederlandse deelneming, te betalen
vanaf 2010. De raming voor de IOT&E-deelneming is ongewijzigd en
bedraagt € 18,8 miljoen. Hierna volgt een korte toelichting per hoofdelement.
SDD-fase
Alle bedragen in M€
Omschrijving
SDD

mutatie 2008
1-1-2008

31-12-2008

mutatie

788,5

790,4

1,9

(de tabel geeft het budget weer).

Voor de deelneming aan de SDD-fase ($ 800 miljoen) is per 31 december
2008 € 746,5 miljoen betaald aan de Amerikaanse overheid. Voor de resterende betalingen aan de Amerikaanse overheid is in de periode 2009 tot
en met 2012 nog € 43,9 miljoen gereserveerd. Het volgende betalingsmoment is midden 2009. De mutatie in 2008 betreft een prijspeilaanpassing.
Nederlandse projecten
Alle bedragen in M€
Omschrijving
Nederlandse projecten

mutatie 2008
1-1-2008

31-12-2008

mutatie

48,1

48,7

0,6

(de tabel geeft het budget weer).
De Nederlandse SDD-bijdrage bedraagt $ 800 miljoen in lopende prijzen. Daarvan kan Nederland
volgens de bepalingen in het SDD MoU voorstellen indienen voor Nederlandse projecten met
een totale omvang van $ 50 miljoen. De mutatie in 2008 betreft een prijspeilaanpassing.

Van de nationale projecten moet volgens het SDD MoU 50 procent per
1 september 2009, 80 procent per 1 september 2010 en 100 procent per
1 september 2011 tot besteding komen. De Amerikaanse JSF-projectleiding hanteert een strikte interpretatie van de eisen met betrekking tot de
nauwe relatie met het JSF-project. Desondanks is de besteding van de
beschikbare fondsen in 2008 voorspoedig verlopen. Met het ministerie
van Economische Zaken en de Nederlandse industrie was daartoe een
samenwerkingsverband ingesteld, dat in 2007 en 2008 nauwgezet mogelijke projecten heeft geïnventariseerd. De ICG heeft de voortgang nauwgezet gevolgd en gestuurd. In 2008 zijn vier kansrijke projectvoorstellen
ingediend bij het JPO. Eén project is in de loop van 2008 goedgekeurd.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2008–2009, 26 488, nr. 159

16

Het gaat om een project voor 25 mm munitie. Voorstellen voor de Composite Drag Brace en Embedded Training zijn eind 2008 eveneens goedgekeurd. Met deze drie innovatieve projecten is naar schatting in totaal $ 34
miljoen gemoeid. Onlangs zijn twee nieuwe kansrijke projecten geselecteerd met betrekking tot gronduitrusting en koeling waarvan de resultaten
in 2009 worden verwacht, zodat alle beschikbare fondsen tijdig kunnen
worden besteed.
Voortgezette verwervingsvoorbereiding en projectbudget
In het overzicht hieronder wordt ten opzichte van de vorige jaarrapportage
de prijspeilaanpassing van 2005 naar 2008 voor de kostenposten van de
productiefase weergegeven. Op basis van de huidige inzichten leidt een
prijspeilaanpassing van 2005 naar 2008 door verwerking van de relevante
inflatiecijfers, tegen de huidige plandollarkoers van € 0,83, tot een
aanpassing van het projectbudget naar € 6,154 miljard.
De inflatiecijfers over 2009 zijn nog niet bekend. In de Defensiebegroting
2010 en meerjarenraming zal een correctie naar prijspeil 2009 worden
verwerkt. In de aanloop naar de definitieve besluitvorming over de
vervanging van de F-16 in 2010 zal in het najaar van 2009 de raming van
het projectbudget verder worden geactualiseerd op basis van concrete
resultaten van de verwervingsvoorbereiding, voorafgaand aan de D-brief
aan de Kamer.
Alle bedragen in M€
Omschrijving

mutatie 2008
1-1-2008

31-12-2008

mutatie

Toestellen
Initiële opleidingen
Initiële reservedelen
Speciale gereedschappen en testapparatuur
Documentatie
Simulatoren
Instroombegeleiding
Vliegtuiggebonden apparatuur
Updates tijdens productiefase
Aanpassingen Nederlandse infrastructuur
PSFD investeringskosten
IOT&E MoU
Joint Reprogramming Center
Extra uitrusting testvliegtuigen
BTW

3 636
29
364
71
7
115
182
120
4
77
115
24
21
5
897

3 953
31
396
77
8
125
198
130
4
78
125
24
24
5
975

317
2
32
6
1
10
16
10
0
1
10
0
3
0
78

Totaal budget voortgezette verwervings+
voorbereiding

5 667

6 154

487

(in de tabel komen kleine afrondingsverschillen voor).

GERELATEERDE PROJECTEN
Bij tal van lopende en nieuwe behoeftestellingen houdt Defensie rekening
met de vervanging van de F-16. Het betreft ten eerste verbeteringen aan
de F-16 zelf, zowel hardware als software. Deze verbeteringen worden
getoetst aan het voorziene uitfaseringsschema van de F-16. Ten tweede
betreft het te verwerven materieel dat in eerste instantie is bestemd voor
gebruik met de F-16, maar dat in de toekomst tevens moeten kunnen
worden gebruikt met de F-35. Aan het project «Vervanging F-16» gerelateerde projecten zijn alle van een eigen budget voorzien.
De volgende projecten zijn het meest relevant voor de vervanging van de
F-16.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2008–2009, 26 488, nr. 159

17

Verbetering lucht-grond en lucht-lucht bewapening voor de F-16.
Deze projecten behelzen de verwerving van bewapening die voldoet aan
de moderne eisen van luchtoperaties, zoals grotere precisie, het onder alle
weersomstandigheden kunnen opereren en het gebruik van grotere
afstand. De bewapening moet te zijner tijd ook door de F-35 kunnen
worden gebruikt.
Enterprise Resource Planning (ERP)-systeem. De huidige en toekomstige materieel-logistieke informatievoorziening bij Defensie zal worden
ondersteund door het ERP-systeem. Ondanks het relatief autonome
karakter van het informatiesysteem ALIS dat bij de F-35 hoort, wordt te
zijner tijd een koppeling voorzien tussen dit ERP-systeem en ALIS.
Link-16 operationeel datalink systeem. Dit project behelst de
aanschaf van een modern en beveiligd datalink systeem voor verschillende wapensystemen. Link-16, de Navo-standaard, biedt uitgebreide
communicatiemogelijkheden voor commandovoering en informatieuitwisseling met eenheden in een operatiegebied. Net als de F-16 zal ook
de F-35 met Link-16 worden uitgerust.
Militaire Satellietcommunicatie (Milsatcom). Dit project voorziet in
de behoefte van de krijgsmacht aan satellietcommunicatie voor militair
gebruik.
Joint Mission Planning System (JMPS). Dit systeem voor de missieplanning wordt voor de F-16 aangeschaft in het kader van het project
«F-16 M5-modificatie». Het kan tevens worden gebruikt voor de F-35. Ook
voor andere vliegende wapensystemen zal het JMPS in gebruik worden
genomen.

INSCHAKELING NEDERLANDSE INDUSTRIE
In 2008 heeft de Nederlandse industrie verschillende werkpakketten
verworven voor de ontwikkeling en productie van de JSF. Het betreft
zowel werk voor de SDD-fase als voor de eerste productiefasen van de
JSF, de Low Rate Initial Production (LRIP). Bijlage 3 biedt een overzicht
van de opdrachten die tot en met 31 december 2008 bij de Nederlandse
industrie zijn geplaatst.
Stand van zaken
In 2008 hebben Lockheed Martin, de motorenleveranciers en hun partners
een begin gemaakt met het zoeken naar internationale toeleveranciers
voor de LRIP 3, veelal op basis van second sourcing. Dit heeft geresulteerd in een grote hoeveelheid aanvragen voor de Nederlandse Luchtvaartindustrie. Tientallen Requests for Information zijn intussen beantwoord
door de Nederlandse industrie, en als vervolg hierop is en wordt een
aantal Requests for Quotation verzonden.
Tevens heeft Lockheed Martin in 2008, speciaal voor de internationale
partners, offerteaanvragen uitgestuurd voor de voorziene eerder
genoemde CB. Deze kan leiden tot een contract voor in totaal ruim 350
toestellen. Ook hierop wordt door de Nederlandse industrie meegeboden.
Begin 2008 is een belangrijk Memorandum of Agreement (MoA) gesloten
tussen Fokker Elmo en Lockheed Martin, met als doel uiteindelijk alle
bekabelingsystemen en alle daaraan gerelateerde activiteiten van Lockheed Martin aan Fokker Elmo over te dragen. Volgens Lockheed Martin en
Stork kan de totale productieomzet voor dit deelprogramma oplopen tot

Tweede Kamer, vergaderjaar 2008–2009, 26 488, nr. 159

18

$ 2 miljard. Vanuit dit MoA worden opdrachten voor de verschillende LRIP
en FRP-productiefasen nader ingevuld. Op dit moment bedraagt de
waarde van de eerste vier LRIP-fasen, die gedeeltelijk nog in onderhandeling zijn, ongeveer $ 45 miljoen. Verder heeft Stork in 2008 haar activiteiten voor de eerder gemelde opdrachten voor de inflight opening doors
en flaperons voortgezet.
Ook andere bedrijven hebben het afgelopen jaar een aantal nieuwe LRIPopdrachten verworven. Zo hebben Brookx en Thales hun succes in de
SDD-fase op het gebied van radarcomponenten voor Northrop Grumman
Electronic Systems voortgezet met opdrachten voor LRIP 2. DutchAero
heeft een opdracht gekregen voor de productie van vliegtuigstructuurdelen voor Lockheed Martin voor de LRIP-fase.
Tenslotte heeft het MKB-bedrijf Axxiflex aanvullende opdrachten
ontvangen van Lockheed Martin voor de productie van Ground Support
Equipment. Ook zijn inmiddels offerteaanvragen ontvangen voor de LRIPfasen. In december 2008 heeft Lockheed Martin laten weten Axxiflex te
hebben gekozen voor het produceren van Support Equipment.
De verwachting is dat Axxiflex, samen met andere Nederlandse en internationale partijen, in de productiefase ongeveer 20 tot 25 verschillende
componenten kan gaan produceren. Axxiflex is tevens gevraagd een
Repair Center op te zetten voor het herstellen van Support Equipment
voor Australië, Europa en de Verenigde Staten.
In 2008 is goede vooruitgang geboekt bij de besteding van de bilaterale
fondsen (nationale projecten). Zoals eerder gemeld zijn de bilaterale
fondsen hiermee al grotendeels verplicht.
De totale, geverifieerde, omzet die tot en met 2008 is behaald door
bedrijven die bij het JSF programma betrokken zijn, bedraagt tot en met
31 december 2008 $ 763 miljoen. Hiervan heeft $ 413 miljoen betrekking
op de LRIP. De totale waarde van de behaalde ontwikkelingsopdrachten
bedraagt $ 350 miljoen. Omdat de SDD-periode doorloopt tot 2014 kan dit
bedrag nog verder oplopen.
Jaar

Waarde van behaalde contracten

Totaal per 31 december

2002
2003
2004
2005
2006
2007
2008

$ 37 miljoen
$ 168 miljoen
$ 7 miljoen
$ 246 miljoen
$ 221 miljoen
$ 19 miljoen
$ 65 miljoen

$ 37 miljoen
$ 205 miljoen
$ 212 miljoen
$ 458 miljoen
$ 679 miljoen
$ 698 miljoen
$ 763 miljoen

Medefinancieringsovereenkomst
Op 5 juni 2002 hebben 44 bedrijven de MFO ondertekend. Tot en met 2007
zijn er nog eens 44 nieuwe bedrijven toegetreden. Vier bedrijven zijn
failliet gegaan, één bedrijf heeft zijn activiteiten beëindigd en twee
bedrijven zijn samengevoegd. In 2008 is er een nieuw bedrijf toegetreden,
waarmee het totaal aantal bij de MFO betrokken bedrijven nog steeds 83
bedraagt. Voor zover bekend hebben zich geen wijzigingen voorgedaan in
het aantal bedrijven dat de MFO niet heeft ondertekend, maar wel
JSF-opdrachten heeft verworven.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2008–2009, 26 488, nr. 159

19

Business case
Zoals in de MFO is afgesproken, is de business case op 1 juli 2008 door de
Staat herberekend. Vooral door de sterke daling van de dollarkoers ten
opzichte van de euro is het afdrachtpercentage gestegen tot 10,3 procent
(Kamerstuk 26 488, nr. 90 van 1 juli 2008). Bij ondertekening van de MFO
in 2002 was dit 3,5 procent. De Nederlandse luchtvaartindustrie, verenigd
in het NIFARP, heeft binnen de hiervoor geldende termijn te kennen
gegeven zich niet in de berekening van dit percentage te kunnen vinden.
De periode die de MFO de partijen bood om tot nadere overeenstemming
te komen is in onderling overleg enige malen verlengd. De berekening is
eenmaal aangepast, waardoor het percentage uiteindelijk is vastgesteld
op 10,09 procent. Op 1 december 2008 is de periode van overleg definitief
afgesloten, waarna de luchtvaartindustrie op 15 december 2008 arbitrage
heeft aangespannen (Kamerstuk 26 488, nrs. 126 en 128 van 4 en
16 december 2008).
Zowel de Staat als de luchtvaartindustrie hebben inmiddels een arbiter
benoemd. Gezamenlijk hebben zij een derde arbiter aangewezen. Op
verzoek van de luchtvaartindustrie zijn de termijnen voor de indiening van
de onderbouwde eis en het verweer van de Staat met enkele weken
verlengd. Een uitspraak wordt daarom niet eerder dan eind mei 2009
verwacht (Kamerstuk 26 488, nr. 135 van 28 januari 2009).
Private bijdrage
Zodra MFO-partijen productieomzet genereren geldt op grond van de
MFO een uitgebreide informatieplicht jegens de Staat. De MFO-partijen
dienen de Staat schriftelijk op de hoogte te stellen van de financiële
omvang van hun productieomzet. Indien er omzet is behaald dient de
opgave te zijn voorzien van een verklaring van een registeraccountant. De
MFO-partijen moeten daartoe een specifieke controleopdracht verstrekken
en volledig inzicht geven in de onderliggende stukken. Hoewel er inmiddels verschillende opdrachten in de eerste fasen van de productie zijn
verworven, blijkt uit de opgaven van 2008 dat hierover nog geen omzet is
behaald. Afdrachten in het kader van de private bijdrage zijn daarom nog
niet betaald. De opgaven over behaalde productieomzet in de periode tot
1 juli 2008 worden verwacht op 1 mei 2009. Het afdrachtpercentage voor
de periode vanaf 1 juli 2008 kan pas worden vastgesteld nadat arbiters
zich hierover hebben uitgesproken. Pas dan zal de betrokken bedrijven
ook om een opgave van behaalde productieomzet over de periode
vanaf 1 juli 2008 worden verzocht.
Omzetverwachtingen
Met betrekking tot de potentiële productieomzet voor de Nederlandse
industrie zijn in 2006 afspraken gemaakt met Lockheed Martin. In een
Letter of Intent (LoI) is vastgelegd hoe de Nederlandse industrie – op basis
van best value – kan worden ingeschakeld in de productie van het
JSF-programma. De bij deze LoI behorende Industrial Participation
plannen (IP-plannen) worden halfjaarlijks door Lockheed Martin in overleg
met de Staat aangepast. Met de motorenleveranciers, Pratt & Whitney en
het Fighter Engine Team, zijn vergelijkbare afspraken gemaakt, vastgelegd
in respectievelijk een Letter of Agreement en een Memorandum of Understanding. De in deze IP-plannen opgenomen geplaatste opdrachten en
toekomstmogelijkheden geven geen aanleiding de omzetverwachtingen
uit 2002 aan te passen.
In juli 2008 heeft PriceWaterhouse Coopers (PWC) het onderzoek naar
Spin-off en Spill-over effecten en de werkgelegenheidseffecten van deel-

Tweede Kamer, vergaderjaar 2008–2009, 26 488, nr. 159

20

neming aan het JSF-programma, afgesloten. Doel van het onderzoek was
te bepalen in hoeverre de kenniseconomie en het innovatieve industriële
vermogen door deelneming aan het JSF-programma worden versterkt.
PWC concludeert dat deze deelneming ongeveer $ 16 miljard aan omzet
oplevert en 50 000 arbeidsjaren werkgelegenheid. Op verzoek van de
Kamer heeft het Centraal Plan Bureau (CPB) een appreciatie van het
PWC-onderzoek opgesteld. Het CPB benadrukt daarin het verdringingseffect, als gevolg waarvan het aantal arbeidsjaren aan werkgelegenheid
lager zou uitvallen. In antwoord op Kamervragen (kenmerk 26 488-138 van
9 februari 2009 en kenmerk 2009Z04765 van 17 maart 2009) zal binnenkort
een uitgebreide inhoudelijke reactie op de CPB-appreciatie volgen.
Activiteiten ten behoeve van industriële inschakeling
Het ministerie van Economische Zaken zet zich in om de Nederlandse
industrie bij het JSF programma te betrekken. Zoals in de voorgaande
jaren gebruikelijk was, heeft het JSF Industry Support Team (JIST) ook in
2008 verschillende bezoeken gebracht aan een groot aantal Amerikaanse
bedrijven die zijn betrokken bij het JSF-programma. Dit betreft zowel de
Original Equipment Manufacturers (OEM’s) als hun onderaannemers.
Nederlandse bedrijven worden op deze manier blijvend onder de
aandacht gebracht, wat al herhaaldelijk heeft geresulteerd in interessante
kansen en opdrachten. Daarnaast is ook in 2008 verschillende malen geïntervenieerd om onderhandelingen tussen de Nederlandse industrie en
Amerikaanse opdrachtgevers vlot te trekken. Begin 2008 heeft de
Bijzonder Vertegenwoordiger voor industriële Aangelegenheden, de heer
A. H. Korthals, een bedrijvenmissie naar de Verenigde Staten geleid.
Begin 2008 is ook de jaarlijkse Industriedag georganiseerd, waar de ministeries van Defensie en Economische Zaken de betrokken industrieën informeren over de voortgang van het JSF-programma. In de International
Matters Sub Group, ten slotte, zijn de belangen van de industrie op het
gebied van internationale wetgeving, export en belastingen besproken.

CONCLUSIES
•

In mei 2008 heeft Nederland bevestigd te willen deelnemen aan de
IOT&E van de F-35 door het desbetreffende MoU te ondertekenen.

•

In overeenstemming met het coalitieakkoord is de actualisering van de
kandidatenvergelijking in de tweede helft van 2008 uitgevoerd. Dat
was eerder dan aanvankelijk voorzien om de Kamer gelegenheid te
bieden een zorgvuldige afweging te maken voorafgaand aan het
kabinetsbesluit over de definitieve aanschaf van twee testtoestellen.
Uit de door RAND Europe en de auditdiensten gemonitorde kandidatenvergelijking kwam naar voren dat de F-35 het beste multi-role gevechtsvliegtuig is. Daarnaast liggen de investeringskosten voor de F-35 het
laagst en zijn de totale levensduurkosten naar verwachting het laagst.
Bovendien kan de levering van de F-35 goed worden ingepast in de
Nederlandse invoerreeks. Tot slot kent het F-35 programma de minste
risico’s betreffende operationele kwaliteiten, financiën en ontwikkeling
in vergelijking met de Gripen NG en de Advanced F-16.

•

De Nederlandse deelneming aan de IOT&E betreft twee testtoestellen
waarvoor respectievelijk in mei en november 2008 de opdracht tot
verwerving is verstrekt. In januari 2009 is de Kamer geïnformeerd over
het besluit over te gaan tot de definitieve aanschaf van twee F-35 testtoestellen. Voordat het besluit wordt geëffectueerd zal eerst overleg
worden gevoerd met de Kamer.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2008–2009, 26 488, nr. 159

21

•

Het afdrachtpercentage voor JSF-gerelateerde omzet is in het kader
van de herijking van de business case berekend op 10,09. Overleg
heeft niet tot overeenstemming geleid, waarna de luchtvaartindustrie
op 15 december 2008 arbitrage heeft aangespannen.

•

Het Nederlandse projectbudget «Vervanging F-16» bedraagt na de
prijspeilaanpassing van 2005 naar 2008 € 6,154 miljard. Het planningsaantal blijft gehandhaafd op 85 toestellen.

•

De personele vulling van de projectorganisatie is in 2008 verbeterd.
Ook is in 2008, als onderdeel van maatregelen in het kader van het
projectbeheer, de kwantitatieve uitbreiding van de projectorganisatie
in gang gezet.

•

Uit een NLR-rapport blijkt dat de verschillen in de maximale geluidsniveaus van de Gripen en de F-35 verwaarloosbaar klein zijn, voor het
menselijk oor niet of nauwelijks waarneembaar.

•

Met de ondertekening van het PSFD MoU door alle negen JSF-partnerlanden is de JSF Executive Steering Board (JESB) ingesteld, het
hoogste besturingsorgaan van het JSF-programma. Nederland was in
2007/2008 de eerste co-voorzitter van de JESB en heeft bevorderd dat
de productie- en prijsstabiliteit van het F-35 programma prioriteit heeft
gekregen. Voorts zijn twee onderraden ingesteld, waarmee het beheer
van het programma verder is verbeterd.

•

De drie hoofdrisico’s zijn de prijsontwikkeling van het programma door
verschuivingen van, voornamelijk, de Amerikaanse invoerreeks, de
politieke dimensie in de partnerlanden, en de dollarkoers.

•

Nederland heeft voor de deelneming aan de SDD-fase thans € 746,5
miljoen betaald van de totale bijdrage van € 790,4 miljoen. In 2008 zijn
drie voorstellen gehonoreerd als «Nederlands project» binnen de SDD,
waarmee de besteding van de bilaterale fondsen voorspoedig
verloopt.

•

De orderportefeuille met JSF-contracten voor de Nederlandse industrie
is per 31 december 2008 met $ 65 miljoen toegenomen tot $ 763
miljoen dankzij het op gang komen van de productie van de F-35 in
2008.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2008–2009, 26 488, nr. 159

22

Bijlage 1

Lijst van afkortingen en definities, behorende bij het Project
«Vervanging F-16»

Algemene begrippen
–

Block: periodieke verbeteringen van de soft- en hardware van
(wapen)systemen resulterend in verschillende versies of «configuratiestandaarden». Deze worden aangeduid met zogenoemde «block»nummers.

–

Tranche: term die wordt gebruikt in onder meer het Eurofighterprogramma en betrekking heeft op verschillende versies van het
vliegtuigtype.

–

Batch: deelbestelling of -levering.

–

Eerste motor of Pratt & Whitney F135: Motor ontwikkeld door
Pratt & Whitney ten behoeve van het F-35 programma.

–

Tweede motor of alternatieve motor of General Electric/Rolls
Royce F136: Motor ontwikkeld door het Fighter Engine Team, een
consortium bestaande uit General Electric en Rolls Royce, ten behoeve
van het F-35 programma.

–

IOT&E: Initiële Operationele Test en Evaluatie (Initial Operational Test
and Evaluation): activiteiten gericht op het testen en evalueren of de
JSF voldoet aan de operationele eisen. De IOT&E wordt ook benut om
tactieken en concepten in multinationaal verband te ontwikkelen en te
valideren.

–

SDD: System Development and Demonstration: de ontwikkeling van
de JSF.

–

PSFD: Production Sustainment and Follow-on Development: de
productie, instandhouding en doorontwikkeling van de JSF.

–

LRIP: Low Rate Initial Production: eerste productiefase waarin vliegtuigen in relatief lage aantallen worden gebouwd.

–

Full Rate Production (FRP): serieproductie die aanvangt nadat de
SDD-fase succesvol is afgesloten. Bij de JSF wordt het beslissingsmoment om over te gaan tot FRP aangeduid met Milestone C. Deze
beslissing wordt door het Amerikaanse ministerie van Defensie
genomen.

–

F-35A CTOL: Conventional Take-Off and Landing variant van de F-35
(JSF). Dit toestel maakt gebruik van reguliere start- en landingsbanen.

–

F-35B STOVL: Short Take-Off and Vertical Landing variant van de F-35
(JSF). Dit toestel kan opstijgen van korte startbanen en kan verticaal
landen.

–

F-35C CV: Carrier Variant van de F-35 (JSF) voor gebruik vanaf vliegdekschepen.

–

Initial Operational Capability (IOC): Het tijdstip waarop de eerste
eenheid beschikbaar is voor de uitvoering van de hoofdtaken.

–

Invoerreeks: instroomschema uitgedrukt in aantallen vliegtuigen per
tijdseenheid, bijvoorbeeld kalenderjaar.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2008–2009, 26 488, nr. 159

23

Begrippen inzake verwerving1
–

Opdracht tot verwerving: vertaling van het begrip Participant
Procurement Request (PPR) (zie aldaar).

–

Voorlopige bestelling: voorheen gehanteerde vertaling van Participant Procurement Request (zie aldaar).

–

Definitieve bestelling: dit begrip hanteert Defensie niet.

–

Definitieve aanschaf: het juridisch bindende contract dat de Amerikaanse overheid na formele toestemming van de deelnemende landen
namens die landen met de industrie sluit.

–

Procurement request: onderscheid wordt gemaakt tussen een Participant Procurement Request en een Consolidated Procurement
Request (zie aldaar).

–

Participant procurement request: opdracht tot verwerving waarin
de behoeftestelling van een land is opgenomen. In het PSFD MoU is
dit begrip als volgt gedefinieerd: «A document prepared and submitted
by a Participant, that describes the desired articles and services that
the Participant seeks to acquire through a contract. The document,
which generally contains a statement of work and a specification,
constitutes a formal request to a contracting Officer to initiate a solicitation to a Contractor or Contractors in order to award or modify a
Contract».

–

Consolidated procurement request: opdracht tot verwerving
waarin de behoeftestelling van alle afnemers is samengevoegd. In het
PSFD MoU is dit begrip als volgt gedefinieerd: «A document that
combines the requested articles and services contained in more than
one Participant Procurement Request».

–

Optie nemen: een verzoek indienen om een behoeftestelling onder
voorbehoud te laten uitwerken in de offerteaanvraag.

–

Uitoefenen optie: de melding dat de behoeftestelling kan worden
opgenomen in de offerteaanvraag.

–

Request for Information (RFI): aanvraag voor informatie.

–

Request for Binding Information (RBI): aanvraag voor informatie
waarbij wordt verondersteld dat de opgeleverde informatie bindend is.

–

Request for Proposal (RFP): offerteaanvraag.

Financiële begrippen
–

Horizontale Lijn Prijs: vertaling van het begrip Level Line Price; dit
behelst een gemiddelde aanschafprijs voor een overeen te komen
aantal jaren als methode om prijsstabiliteit in het programma te
bereiken.

–

Level Line Pricing principe: dit behelst een gemiddelde aanschafprijs voor een overeen te komen aantal jaren als methode om prijsstabiliteit in het programma te bereiken.

–

Consortium Buy: variant van Level Line Pricing waarbij de betrokken
partnerlanden zich vastleggen op de aanschaf van een bepaald aantal

1

Een korte beschrijving van de bestelsystematiek is opgenomen in Kamerstuk 26 488,
nr. 65.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2008–2009, 26 488, nr. 159

24

toestellen tegen een vastgestelde prijs. Lockheed Martin benut het
schaalgroottevoordeel om prijsstabiliteit te kunnen bieden gedurende
de periode waarop de Consortium Buy van toepassing is.
–

Kale stuksprijs (en tevens het exacte Engelse equivalent Unit
Recurring Flyaway Costs (URF): de kosten voor een vlieggereed
vliegtuig, inclusief alle bij die configuratie behorende, ingebouwde
deelsystemen, maar exclusief de ontwikkelingskosten en bijkomende
kosten voor reservedelen, simulators, opleidingen enz.

–

Unit Flyaway Costs: dit begrip hanteert Defensie niet.

–

Unit Production Costs: dit begrip hanteert Defensie niet.

–

Unit Procurement Costs: dit begrip hanteert Defensie niet. Zie ook
het antwoord op eerdere vragen (zie Kamerstuk 26 488 nr. 60 vraag 25
en 26) waarin wordt gerefereerd aan de «Program Acquisition Unit
Cost» (PAUC) en de «Average Procurement Unit Cost» (APUC).

–

Program Acquisition Unit Costs: dit begrip hanteert Defensie niet.
Zie ook het antwoord op eerdere vragen (zie Kamerstuk 26 488, nr. 60
vraag 25 en 26) waarin wordt gerefereerd aan de «Program Acquisition
Unit Cost» (PAUC) en de «Average Procurement Unit Cost» (APUC).

–

Recurring Production Costs: variabele productiekosten die afhankelijk zijn van het aantal te produceren vliegtuigen.

–

Non-recurring Production Costs: vaste productiekosten, overwegend de ontwikkelingskosten tijdens de productie, die onafhankelijk
zijn van het aantal te produceren vliegtuigen.

–

Non-recurring Flyaway Costs: dit begrip hanteert Defensie niet.

–

Calculated unit price: dit begrip hanteert Defensie niet.

–

Total system price: dit begrip hanteert Defensie niet.

–

Airframe price: dit begrip hanteert Defensie niet.

–

Stuksprijs (en tevens de exacte Engelse equivalent): zie kale
stuksprijs.

–

Gemiddelde stuksprijs (en tevens de exacte Engelse equivalent): Average unit recurring flyaway costs: som van de kale stuksprijzen (zie aldaar) gedeeld door het desbetreffende aantal vliegtuigen.

–

Average unit recurring flyaway costs: som van de kale stuksprijzen (zie aldaar) gedeeld door het desbetreffende aantal vliegtuigen.

–

Average unit procurement costs: dit begrip hanteert Defensie niet.
Zie ook het antwoord op eerdere vragen (zie Kamerstuk 26 488, nr. 60
vraag 25 en 26) waarin wordt gerefereerd aan de «Program Acquisition
Unit Cost» (PAUC) en de «Average Procurement Unit Cost» (APUC).

–

Then year US$: bedrag in dollars, uitgedrukt in lopende prijzen
(werkelijk te betalen bedragen).

–

Current year US$: bedrag in dollars, uitgedrukt in het huidige prijspeil.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2008–2009, 26 488, nr. 159

25

Bijlage 2

Tijdschema JSF
Tijdstip of periode

Heeft betrekking op

2009
16 januari
1 april
April
Loop van 2009

Kabinetsbesluit contractondertekening JSF-testtoestellen voorgelegd
aan Tweede Kamer
Jaarrapportage project Vervanging F-16 naar Tweede Kamer
Contractondertekening eerste JSF-testtoestel
Uitspraak arbitrage business case

2010

Kabinetsbesluit over vervanging F-16 en eerste batch

Februari
1 april
Loop van 2010
November

Contractondertekening tweede JSF-testtoestel
Jaarrapportage project Vervanging F-16 naar Tweede Kamer
Kabinetsbesluit en parlementaire behandeling
Opdracht tot verwerving eerste twee JSF-productietoestellen.
Onderdelen van deze toestellen opgenomen in algemene bestelling
door JPO van Long Lead Items voor aflevering in 2014 (in het kader
van LRIP)

2011
Maart 2011
1 april
November 2011
November 2011

Aanvang opleiding vliegers voor IOT&E
Jaarrapportage project Vervanging F-16 naar Tweede Kamer
Levering eerste JSF-testtoestel
Opdracht tot verwerving vier JSF-productietoestellen. Onderdelen
van deze toestellen opgenomen in algemene bestelling door JPO van
Long Lead Items voor aflevering in 2015 (in het kader van LRIP)

2012
Februari
Februari
1 april
November

Contractondertekening twee JSF-productietoestellen voor aflevering
in 2014 (in het kader van LRIP)
Levering tweede JSF-testtoestel
Jaarrapportage project Vervanging F-16 naar Tweede Kamer
Opdracht tot verwerving negen JSF-productietoestellen. Onderdelen
van deze toestellen opgenomen in algemene bestelling door JPO van
Long Lead Items voor aflevering in 2016 (in het kader van LRIP)

2013
Februari
Februari
1 april
November

Contractondertekening vier JSF-productietoestellen voor aflevering
in 2015 (in het kader van LRIP)
Aanvang spin up fase, gevolgd door hoofdprogramma IOT&E
Jaarrapportage project Vervanging F-16 naar Tweede Kamer
Opdracht tot verwerving tien JSF-productietoestellen. Onderdelen
van deze toestellen opgenomen in algemene bestelling door JPO van
Long Lead Items voor aflevering in 2017 (in het kader van Full Rate
Production)

2014
Februari

Einde 2014

Contractondertekening negen JSF-productietoestellen voor
aflevering in 2016 (in het kader van LRIP)
Jaarrapportage project Vervanging F-16 naar Tweede Kamer
Voltooiing IOT&E
Levering twee JSF-productietoestellen
Opdracht tot verwerving tien JSF-productietoestellen. Onderdelen
van deze toestellen opgenomen in algemene bestelling door JPO van
Long Lead Items voor aflevering in 2018 (in het kader van Full Rate
Production)
Einde SDD-fase, «Milestone C»

2015

Aanvang «Full Rate Production» (aflevering vanaf 2017)

Februari

Contractondertekening tien JSF-productietoestellen voor aflevering
in 2017 (in het kader van Full Rate Production)
Jaarrapportage project Vervanging F-16 naar Tweede Kamer
Levering vier JSF-productietoestellen
Uit dienst stellen twaalf F-16’s

1 april
Medio 2014
Loop van 2014
November

1 april
Loop van 2015
Loop van 2015

Tweede Kamer, vergaderjaar 2008–2009, 26 488, nr. 159

26

Tijdstip of periode

Heeft betrekking op

November

Opdracht tot verwerving tien JSF-productietoestellen. Onderdelen
van deze toestellen opgenomen in algemene bestelling door JPO van
Long Lead Items voor aflevering in 2019 (in het kader van Full Rate
Production)

Medio dit decennium

Besluit over tweede batch JSF-aanschaf

2016
Februari
1 april
Loop van 2016
Loop van 2016
Loop van 2016
November

Contractondertekening tien JSF-productietoestellen voor aflevering
in 2018 (in het kader van Full Rate Production)
Jaarrapportage project Vervanging F-16 naar Tweede Kamer
Levering negen JSF-productietoestellen
Uit dienst stellen twaalf F-16’s
«Initial Operational Capability» Nederlandse JSF’s
Opdracht tot verwerving tien JSF-productietoestellen. Onderdelen
van deze toestellen opgenomen in algemene bestelling door JPO van
Long Lead Items voor aflevering in 2020 (in het kader van Full Rate
Production)

2017
Februari
1 april
Loop van 2017
Loop van 2017
November

Contractondertekening tien JSF-productietoestellen voor aflevering
in 2019 (in het kader van Full Rate Production)
Jaarrapportage project Vervanging F-16 naar Tweede Kamer
Levering tien JSF-productietoestellen
Uit dienst stellen twaalf F-16’s
Opdracht tot verwerving tien JSF-productietoestellen. Onderdelen
van deze toestellen opgenomen in algemene bestelling door JPO van
Long Lead Items voor aflevering in 2021 (in het kader van Full Rate
Production)

2018
Februari
1 april
Loop van 2018
Loop van 2018
November

Contractondertekening tien JSF-productietoestellen voor aflevering
in 2020 (in het kader van Full Rate Production)
Jaarrapportage project Vervanging F-16 naar Tweede Kamer
Levering tien JSF-productietoestellen
Uit dienst stellen twaalf F-16’s
Opdracht tot verwerving tien JSF-productietoestellen. Onderdelen
van deze toestellen opgenomen in algemene bestelling door JPO van
Long Lead Items voor aflevering in 2022 (in het kader van Full Rate
Production)

2019
Februari
1 april
Loop van 2019
Loop van 2019
November

Contractondertekening tien JSF-productietoestellen voor aflevering
in 2021 (in het kader van Full Rate Production)
Jaarrapportage project Vervanging F-16 naar Tweede Kamer
Levering tien JSF-productietoestellen
Uit dienst stellen twaalf F-16’s
Opdracht tot verwerving laatste acht JSF-productietoestellen.
Onderdelen van deze toestellen opgenomen in algemene bestelling
door JPO van Long Lead Items voor aflevering in 2023 (in het kader
van Full Rate Production)

2020
Februari
1 april
Loop van 2020
Loop van 2020

Contractondertekening tien JSF-productietoestellen voor aflevering
in 2022 (in het kader van Full Rate Production)
Jaarrapportage project Vervanging F-16 naar Tweede Kamer
Levering tien JSF-productietoestellen
Uit dienst stellen twaalf F-16’s

2021
Februari
1 april
Loop van 2021
Loop van 2021

Contractondertekening laatste acht JSF-productietoestellen voor
aflevering in 2023 (in het kader van Full Rate Production)
Jaarrapportage project Vervanging F-16 naar Tweede Kamer
Levering tien JSF-productietoestellen
Uit dienst stellen laatste vijftien F-16’s

Tweede Kamer, vergaderjaar 2008–2009, 26 488, nr. 159

27

Tijdstip of periode

Heeft betrekking op

2022
1 april
Loop van 2022

Jaarrapportage project Vervanging F-16 naar Tweede Kamer
Levering tien JSF-productietoestellen

2023
1 april
Loop van 2023

Jaarrapportage project Vervanging F-16 naar Tweede Kamer
Levering laatste acht JSF-productietoestellen

Tweede Kamer, vergaderjaar 2008–2009, 26 488, nr. 159

28

Bijlage 3:

Overzicht van opdrachten in de JSF SDD-fase t/m 31 december
2008

Datum

Order

Nederlands Bedrijf

JSF Aannemer

2002–2008
2002
2002–2006
2002–2005
2002–2006
2002
2002
2002
2002–2008
2003–2006
2003–2004
2003–2006
2003
2003
2003
2003
2003
2003
2003
2003–2005
2003

Airframe Wiring Harness
Flight Movable doors
Laser Hole Drilling
CTOL Nozzle Parts
SJE Windtunnel tests
Engine Wiring
Hydraulic Motion System
Prognostic Health Management
Network Analyser
Fuel System
F136 Ph III Fancasings
Boundary Scan Test Equipment
DAS Algoritmes
STOVL Nozzle Parts
Engine Components
JSA Simulation
Embedded Training
Embedded Training
Ondersteuning Klu
Inflight Opening Doors
CTOL Arresting Gear

Lockheed Martin
Lockheed Martin
Pratt & Whitney
Pratt & Whitney
BAe Systems
Hamilton Sundstrand
Lockheed Martin
Lockheed Martin
Verschillende
Honeywell
Rolls Royce
Verschillende
Northrop Grumman
Pratt & Whitney
Pratt & Whitney
Lockheed Martin
Lockheed Martin
Koninklijke Luchtmacht
Koninklijke Luchtmacht
Northrop Grumman
Northrop Grumman

2003
2003
2003
2003–2005
2003–2007
2004–2005
2004
2004
2004
2004
2004
2004
2005
2005
2005–2005
2005–2005
2005–2006
2005
2005
2005–2006
2005
2006
2006
2006–2006
2006–2006
2006–2006
2006–2006
2006
2006–2006
2006
2006

Fatigue Testbench
Ground Support Equipment
Fatigue testbench
Cryogenic Coolers
Internships
Inlaat Windtunneltests
Training System Support
Tooling ContrSurf/Edges
Stage 1+2 HPC Blisks Ph III
F135 Shroud Segments
Load Calibration Test
MRIU Chassis
Shroud Assemblies
Ground Support Equipment
Compressor Stator Lock Assy
Front Bearing housing & compression
Stage 1 & 2 LPC blisks/Fan Case
Development
Control Surfaces/Edges
Structural Parts
Static Struct Sync Ring
B1 A/C Tool design & manufacturing
Stage 1 & 2 HPC Blisks
Front Bearing House F136 Engine
B1 STOVL Tooling
Contr. surfaces/Edges
Fan Case
Fan Frame
Auxiliary Power Supply
Input Power Filter
MRIU Chassis
CV Arresting Gear

Stork/Fokker Elmo B.V.
Stork Fokker AESP B.V.
NCLR
Stork Fokker AESP B.V.
NLR
Stork/Fokker Elmo B.V.
Bosch Rexroth B.V.
Perot Systems Nederland B.V./NLR
Dap Technology B.V.
RSP Technology B.V.
DutchAero B.V.
Jtag Technologies B.V.
TNO
Stork Fokker AESP B.V.
Sulzer Eldim bv
TNO
Dutch Space B.V.
NLR
NLR/TNO
Stork Fokker AESP B.V.
Stork SP Aerospace & Vehicle Systems
B.V.
Moog FCS B.V.
Sun Electric Systems B.V.
Moog FCS B.V.
Thales Cryogenics B.V.
TU Delft
NLR
DutchSpace B.V.
Kleizen Industriële Vormgeving B.V.
DutchAero B.V.
Sulzer Eldim bv
Moog FCS B.V.
Eurocast B.V.
Sulzer Eldim bv
Axxiflex Turbine Tools B.V.
Sulzer Eldim bv
Atkins Nedtech BV
DutchAero B.V.

2006
2006
2007
2007
2007
2007
2007
2007
2007
2007
2007
2007
2007

Lift Fan Shaft Structure
CDS Software
Adapter, NLG Towing
Printed Antenna Boards
Structuurdelen
STOVL Axel Jack Adapter
Locking Adapter, NLG
Structural Parts
F136 Impellor
Compressor Stator Lock Assy’s
Front Bearing House
F-35 Embedded Training Simulator
CTOL Compression Tool

Stork Fokker AESP B.V.
DutchAero B.V.
Stork Fokker AESP B.V.
Kleizen Industriële Vormgeving B.V.
DutchAero B.V.
Atkins Nedtech BV
Kleizen Industriële
Stork Fokker AESP B.V.
DutchAero B.V.
DutchAero B.V.
Brookx Company B.V.
Thales Nederland B.V.
Eurocast B.V.
Stork SP Aerospace & Vehicle Systems
B.V.
Axxiflex Turbine Tools B.V.
DutchSpace B.V.
Axxiflex Turbine Tools B.V.
Thales Nederland B.V.
DutchAero B.V.
Axxiflex Turbine Tools B.V.
Axxiflex Turbine Tools B.V.
DutchAero B.V.
DutchAero B.V.
Sulzer Eldim bv
Atkins Nedtech BV
NLR
Stork SP Aerospace

Lockheed Martin
Lockheed Martin
BAe Systems
Northrop Grumman
Lockheed Martin
BAe Systems
Lockheed Martin
Lockheed Martin
General Electric
Pratt & Whitney
Lockheed Martin
Aerea S.p.A.
Pratt & Whitney
Lockheed Martin
Pratt & Whitney
Rolls Royce
Rolls Royce
Lockheed Martin
Lockheed Martin
Pratt & Whitney
Lockheed Martin
General Electric
Rolls Royce
Vormgeving B.V. Lockheed Martin
Lockheed Martin
Rolls Royce
Rolls Royce
Northrop Grumman
Northrop Grumman
Smiths Aerospace
Northrop Grumman
Lockheed Martin
Pratt & Whitney
Lockheed Martin
BAe Systems
Lockheed Martin
Lockheed Martin
Lockheed Martin
Lockheed Martin
Avio S.p.A.
Pratt & Whitney
Rolls Royce
Alion Consultancy / JPO
Northrop Grumman

Tweede Kamer, vergaderjaar 2008–2009, 26 488, nr. 159

29

Datum

Order

Nederlands Bedrijf

JSF Aannemer

2007–2008
2008
2008
2008
2008
2008

JSF Gun Pod
Front Bearing House
Prognostic health management
FRIU PWB
CTOL Door Spring Damper
F136 Cover Plates

NLR
Atkins Nedtech BV
Perot Systems Nederland B.V.
Thales Nederland B.V.
Stork SP Aerospace
DutchAero B.V.

Terma
Rolls Royce
Lockheed Martin
GE Aviation
Lockheed Martin
Avio S.p.A.

Overzicht van JSF LRIP-opdrachten t/m 31 december 2008
2005
2005
2006
2006–2008
2007–2008
2008
2008
2008
2008
2008
2008

STOVL Weapon Bay Doors (LRIP LTA)
Inflight Opening Doors (LRIP LTA)
Flaperons (LRIP MoU)
Airframe Wiring Harnesses (LRIP MoA)
Inflight Opening Doors (LRIP opdracht)
Airframe Wiring (LRIP opdracht)
Edges (LRIP opdracht)
CTOL Arresting Gear (LRIP opdracht)
Structural Parts (LRIP opdracht)
Input Power Filter (LRIP opdracht)
APSA (LRIP opdracht)

Stork Fokker AESP B.V.
Stork Fokker AESP B.V.
Stork Fokker AESP B.V.
Stork/Fokker Elmo B.V.
Stork Fokker AESP B.V.
Stork/Fokker Elmo B.V.
Stork Fokker AESP B.V.
Stork SP Aerospace
DutchAero B.V.
Thales Nederland B.V.
Brookx Company BV

Northrop Grumman
Northrop Grumman
Lockheed Martin
Lockheed Martin
Northrop Grumman
Lockheed Martin
Lockheed Martin
Northrop Grumman
Lockheed Martin
Northrop Grumman
Northrop Grumman

Tweede Kamer, vergaderjaar 2008–2009, 26 488, nr. 159

30