Zorgen voor
thuiswonende ouderen

Kennissynthese over de zorg voor zelfstandig wonende
75-plussers, knelpunten en toekomstige ontwikkelingen

Zorgen voor thuiswonende ouderen
Kennissynthese over de zorg voor zelfstandig wonende
75-plussers, knelpunten en toekomstige ontwikkelingen

Mirjam de Klerk
Debbie Verbeek-Oudijk
Inger Plaisier
Maaike den Draak

Sociaal en Cultureel Planbureau
Den Haag, april 2019

Het Sociaal en Cultureel Planbureau is een interdepartementaal, wetenschappelijk instituut, dat – gevraagd
en ongevraagd – sociaal-wetenschappelijk onderzoek verricht. Het scp rapporteert aan de regering, de Eerste en Tweede Kamer, de ministeries en maatschappelijke en overheidsorganisaties. Het scp valt formeel
onder de verantwoordelijkheid van de minister van Volksgezondheid, Welzijn en Sport.
Het scp is opgericht bij Koninklijk Besluit op 30 maart 1973. Het Koninklijk Besluit is per 1 april 2012 vervangen door de ‘Regeling van de minister-president, Minister van Algemene Zaken, houdende de vaststelling
van de Aanwijzingen voor de Planbureaus’.

© Sociaal en Cultureel Planbureau, Den Haag 2019
scp-publicatie 2019-3
Opmaak binnenwerk: Textcetera, Den Haag
Figuur: Mantext, Moerkapelle
Vertaling samenvatting: avb-vertalingen, Amstelveen
Omslagontwerp: Cometa.cc, Amsterdam
Omslagillustratie: Cometa.cc, Amsterdam
isbn 978 90 377 0908 7
nur 740
Copyright
U mag citeren uit scp-rapporten, mits u de bron vermeldt.
U mag scp-bestanden op een server plaatsen mits:
1
het digitale bestand (rapport) intact blijft;
2
u de bron vermeldt;
3
u de meest actuele versie van het bestand beschikbaar stelt, bijvoorbeeld na verwerking van een
erratum.
Data
scp-databestanden, gebruikt in onze rapporten, zijn in principe beschikbaar voor gebruik door derden via
dans www.dans.knaw.nl.
Contact
Sociaal en Cultureel Planbureau
Postbus 16164
2500 bd Den Haag
www.scp.nl
info@scp.nl
Via onze website kunt u zich kosteloos abonneren op een elektronische attendering bij het verschijnen van
nieuwe uitgaven.

Inhoud

Voorwoord

5

Samenvatting

6

1
1.1
1.2

Waarom deze kennissynthese
Aanleiding
Het onderzoek

10
10
11

2
2.1
2.2
2.3

Ouderen in Nederland
Demografische en sociale kenmerken
Sociaaleconomische kenmerken
Samenvatting

13
13
17
20

3
3.1
3.2
3.3
3.4
3.5
3.6
3.7

Gezondheid van zelfstandig wonende ouderen
Lichaamsfuncties
Mentale functies en beleving
Dagelijks functioneren
Kwaliteit van leven
Sociaal-maatschappelijke participatie
Spirituele en existentiële dimensie
Samenvatting

21
21
22
24
25
26
27
28

4
4.1
4.2
4.3
4.4
4.5

Beschikbare zorg en ondersteuning voor ouderen
Ondersteuning die mensen zelf regelen
Ondersteuning op basis van de Wet maatschappelijke ondersteuning 2015
Ondersteuning op basis van de Zorgverzekeringswet
Ondersteuning op basis van de Wet langdurige zorg
Samenvatting

29
30
31
33
35
36

5
5.1
5.2
5.3
5.4

Gebruik van zorg en ondersteuning
Informele, particuliere en publiek gefinancierde zorg: algemeen beeld
Gebruik van ondersteuning op basis van de Wmo 2015
Gebruik van zorg op basis van de Zvw en de Wlz
Samenvatting

37
37
39
39
43

6
6.1
6.2

Knelpunten in de zorg voor ouderen
Zorg en ondersteuning van ouderen: eerst zelf organiseren
Een beroep doen op formele hulp

44
44
48

3

inhoud

6.3
6.4
6.5

Zolang het thuis nog gaat
Van zelfstandig wonen naar permanent toezicht
Samenvatting

51
54
57

7
7.1
7.2
7.3
7.4
7.5
7.6

Trends 2018-2030
Demografische ontwikkelingen
Veranderingen in de gezondheid van ouderen
Sociale en culturele ontwikkelingen
Technologische ontwikkelingen
Economische ontwikkelingen
Samenvatting

60
60
68
71
77
79
82

Summary

84

Literatuur

88

Publicaties van het Sociaal en Cultureel Planbureau

100

4

inhoud

Voorwoord
Nederland telt bijna 1,4 miljoen 75-plussers, van wie de meeste – ruim 1,2 miljoen ouderen – zelfstandig wonen. Over het algemeen redden zij zich goed. Soms is dat met hulp van
familie en vrienden en soms is er professionele zorg of ondersteuning nodig. Toch zijn er
ook knelpunten die het voor de zelfstandig wonende ouderen soms lastig maken de juiste
zorg en ondersteuning te krijgen. De komende jaren zal het aantal ouderen, en daarmee de
vraag naar zorg en ondersteuning, fors toenemen. Het ministerie van Volksgezondheid,
Welzijn en Sport (vws) heeft de Commissie toekomst zorg thuiswonende ouderen ingesteld om zich te buigen over de vraag wat er nodig is om de zorg voor zelfstandig wonende
ouderen op peil te houden. Ter voorbereiding heeft het ministerie het Sociaal en Cultureel
Planbureau gevraagd om een beeld te schetsen van hoe de zorg thuis voor ouderen er nu
uitziet en welke trends en ontwikkelingen gevolgen hebben voor die zorg. Deze kennissynthese is daarvan de uitwerking.
Deze publicatie geeft op basis van bestaande literatuur een overzicht van de groep
75-plussers in Nederland, de kenmerken van deze groep, hun gezondheid en de zorg en
ondersteuning die zij ontvangen. Daarnaast wordt ingegaan op eerder beschreven knelpunten in de zorg voor zelfstandig wonende ouderen. Het gaat daarbij zowel om knelpunten die ouderen zelf signaleren, als om knelpunten die zorgverleners noemen. Als laatste wordt een overzicht geschetst van de ontwikkelingen die de komende jaren op ons
afkomen en die gevolgen hebben voor de zorg en ondersteuning in de toekomst.
Graag wil ik Jacobijn Gussekloo van het Leids Universitair Medisch Centrum (lumc),
Carolien Baan van het Rijksinstituut voor Volksgezondheid en Milieu (rivm) en Sandra
Dahmen van Vilans hartelijk danken voor hun waardevolle bijdragen aan de leescommissie
van deze publicatie. Daarnaast wil ik Henk Hilderink van het rivm, Corina Huisman, Femke
Daalhuizen en Frans Schilder van het Planbureau voor de Leefomgeving, Péter Makai van
de Nederlandse Zorgautoriteit en Theo van Tilburg van de Vrije Universiteit danken voor
het aanleveren van niet eerder gepubliceerde gegevens of commentaren op eerdere versies van de tekst.
Prof. dr. Kim Putters
Directeur Sociaal en Cultureel Planbureau

5

voorwoord

Samenvatting
Aanleiding
Het aantal ouderen neemt toe, en daarmee ook de behoefte aan zorg en ondersteuning.
Het ministerie van Volksgezondheid, Welzijn en Sport heeft het Sociaal en Cultureel Planbureau gevraagd om op grond van de beschikbare literatuur te schetsen hoe de zorg thuis
voor ouderen vanaf 75 jaar er nu uitziet en welke trends en ontwikkelingen gevolgen zullen
hebben voor die zorg. Mede op basis van deze kennissynthese zal de Commissie toekomst
zorg thuiswonende ouderen advies uitbrengen over wat er nodig is om de zorg voor thuiswonende ouderen ook in de toekomst op peil te houden.
Kenmerken zelfstandig wonende 75-plussers
Er zijn in Nederland ruim 1,2 miljoen zelfstandig wonende 75-plussers. Bijna de helft woont
alleen en bijna een op de tien heeft noch een partner, noch kinderen. Naarmate de leeftijd
hoger is, is het aandeel alleenstaanden en het aandeel dat van een klein inkomen moet
rondkomen groter. Hoewel bijna alle 75-plussers een chronische aandoening hebben en de
meerderheid kampt met lichamelijke beperkingen, psychische aandoeningen of geheugenproblemen, zeggen de meeste zich goed te kunnen redden in het dagelijks leven.
Veel 75-plussers zijn dan ook nog altijd actief in de samenleving. Ruim acht op de tien
ouderen komen dagelijks buiten en ontmoeten regelmatig vrienden, en ruim vier op de
tien doen vrijwilligerswerk. Ruim acht op de tien 75-plussers zijn tevreden met het leven
dat ze leiden. Echter, 10% van de 75-84-jarigen en 15% van de 85-plussers voelt zich (zeer)
sterk eenzaam. De groep ouderen is al met al heel divers en 75-plussers variëren in hun
behoefte aan zorg en ondersteuning. Ook verschillen zij in hun mogelijkheden om zelf zorg
en ondersteuning te organiseren, deze van hun netwerk te krijgen of in te kopen.
Gebruik van zorg en ondersteuning
Bijna alle 75-plussers staan in contact met een of meer medische zorgverleners. Een aanzienlijk deel (vooral de 85-plussers) ontvangt zorg en ondersteuning thuis. Zo zeggen ruim
vier op de tien 75-plussers in een jaar tijd zorg en ondersteuning te hebben ontvangen bij
het huishouden of de persoonlijke verzorging, of verpleging of begeleiding te hebben
gekregen. Circa de helft van hen ontvangt dit (ook) van familie, vrienden of kennissen en
een derde betaalt de hulp (deels) zelf. Circa een kwart van de 75-plussers ontvangt ondersteuning vanuit de Wet maatschappelijke ondersteuning (Wmo) 2015 en een ongeveer
even groot deel ontvangt wijkverpleging vanuit de Zorgverzekeringswet (Zvw).
Over het gebruik van welzijnsvoorzieningen, zoals een maaltijdvoorziening of ontmoetingsbijeenkomsten voor eenzame ouderen, en over de aanwezigheid van een onvervulde
behoefte aan zorg is weinig tot niets bekend.

6

samenvatting

Knelpunten
Hoewel er veel goed gaat in de zorg en ondersteuning voor zelfstandig wonende ouderen,
zijn er ook knelpunten. Vaak is niet bekend hoe vaak deze voorkomen, maar het kan voor
ouderen grote gevolgen hebben wanneer zij niet de zorg krijgen die ze nodig hebben.
Zo worden de eigen kracht en mogelijkheden van ouderen en hun netwerken geregeld
overschat: een deel van de ouderen heeft geen vaardigheden om zelf zorg en ondersteuning te regelen, maar dit wordt wel van hen verwacht. Hun netwerk kan lang niet altijd
helpen en is soms overbelast. Bovendien is de zorg in het algemeen nog weinig proactief,
dat wil zeggen: gericht op preventie van (ernstiger) ziekten en vroegsignalering van zorgen ondersteuningsbehoeften. Als we kijken naar de woningmarkt, lijkt er een groep ouderen te zijn die in een huis wonen dat niet goed past bij de ondersteuningsbehoefte die
(waarschijnlijk) gaat komen, maar die ook niet willen of kunnen verhuizen. Naast financiële
overwegingen spelen ook sociale redenen een rol: mensen zijn gehecht aan hun huis en
hun buurt.
Daarnaast is er een tweede groep knelpunten die spelen bij het verkrijgen van zorg en
ondersteuning. Het zorgstelsel is complex. Er zijn veel verschillende soorten zorg en ondersteuning, geleverd vanuit verschillende domeinen met eigen toegangscriteria. De afbakening tussen verschillende zorgwetten kan een drempel vormen om de juiste zorg te krijgen.
Hierbij is het niet altijd duidelijk of het probleem zit in de vormgeving van het stelsel of in
de interpretatie en uitvoering ervan. Bovendien is de informatievoorziening onduidelijk;
eigen bijdragen kunnen mensen afschrikken om hulp(middelen) aan te vragen die zij eigenlijk wel nodig hebben. Er is ook sprake van een gebrek aan afstemming en samenwerking
tussen hulp- en zorgverleners. Het gaat daarbij niet alleen over de (toepassing van) wet- en
regelgeving en overgangen tussen de verschillende domeinen, maar ook over uitwisseling
van informatie op de werkvloer. Als er veel hulpverleners bij een oudere betrokken zijn,
weten zij soms niet van elkaar wat zij doen.
Een derde groep knelpunten heeft betrekking op het zorgaanbod zelf. Er is er sprake van
een toenemend tekort aan personeel of (ingekochte) capaciteit en een gebrek aan specifieke deskundigheid (bij onder meer huisartsen en wijkteam) om ouderen met complexe
problematiek thuis te begeleiden. Te weinig hulp en ondersteuning of onvoldoende deskundigheid van zorgprofessionals kan in de hand werken dat ouderen onnodig in
zwaardere zorgvormen terechtkomen, bijvoorbeeld in een eerstelijnsverblijf (elv) of op de
spoedeisende hulp (seh) van het ziekenhuis. Tot slot lijkt het woningaanbod nog onvoldoende aangepast aan de veranderende vraag nu van ouderen verwacht wordt langer zelfstandig te blijven wonen.
Reflecties
Het uitgangspunt dat mensen in eerste instantie worden aangesproken op hun eigen
kracht en mogelijkheden kan lastig zijn voor ouderen met weinig gezondheidsvaardigheden, weinig sociale vaardigheden of laaggeletterdheid die moeite hebben om de
informatie over zorg en ondersteuning te vinden, te begrijpen en erom te vragen.

7

samenvatting

Omdat ouderen langer thuis wonen dan vroeger, komen zij vaker met complexe gezondheidsproblemen bij de huisarts. Ook krijgen bijvoorbeeld thuiszorgmedewerkers met ingewikkelder casuïstiek te maken. Zij hebben (nog) niet altijd de juiste kennis in huis en
samenwerking met anderen verloopt soms lastig. Er is behoefte aan meer mogelijkheden
om specialistische zorg aan ouderen te bieden, zonder dat daarvoor opname in een zorginstelling nodig is.
Soms kunnen thuiswonende ouderen niet de zorg krijgen die zij nodig hebben omdat
regels net niet op deze individuele oudere van toepassing (lijken te) zijn of er onduidelijkheden zijn hoe beleidsregels precies toe te passen. Beleid is gebaseerd op grote groepen,
maar juist bij uitzonderingen kunnen knelpunten in de toepassing ontstaan. Voor een toekomstbestendige ouderenzorg is het niet alleen belangrijk om heldere regels te hebben
maar ook een soepele uitvoering die creatief met deze regels om kan gaan. Zo kan, indien
nodig, een vangnet worden gecreëerd voor degenen die net buiten de regels vallen.
Toekomstbeeld
Het is duidelijk dat het aantal zelfstandig wonende 75-plussers tussen nu en 2030 zal toenemen. Ook het aantal alleenstaande ouderen en het aantal 85-plussers, groepen die relatief veel (publiek gefinancierde) zorg gebruiken, nemen toe. Daarnaast blijven 75-plussers
langer zelfstandig wonen en krijgen ze te maken met steeds complexere problemen. Hiermee zal de vraag naar zorg en ondersteuning en geschikte (vormen van) ouderenhuisvesting stijgen. Ook de urgentie om een oplossing te vinden voor de knelpunten in de zorg
voor zelfstandig wonende ouderen zal toenemen. In de krimpgebieden zijn de uitdagingen,
met een groeiend aandeel ouderen en een afname van de potentiële beroepsbevolking,
het grootst.
Sommige ontwikkelingen in de toekomst stemmen wellicht ook hoopvol. Zo stijgt het
opleidingsniveau. Dat betekent dat toekomstige ouderen waarschijnlijk beter zelf de weg
zullen kunnen vinden, wellicht ook mondiger en veeleisender zijn, maar mogelijk vaker zelf
zorg kunnen organiseren. Meer inkomen betekent ook meer financiële middelen om zelf
zorg te betalen. Maar er zal ook een groep blijven bestaan die weinig tot geen mogelijkheden heeft de zorg en ondersteuning zelf te organiseren.
De groep ouderen wordt in de toekomst diverser. Zo zullen ouderen vaker een (nietwesterse) migratieachtergrond hebben, al blijft hun aandeel in de totale populatie
75-plussers klein. Ook dit heeft invloed op de vraag naar zorg. Ouderen lijken, meer dan
voorheen, hun eigen wensen en behoeften te hebben, waarmee er een algemene behoefte
aan meer maatwerk en een grotere diversiteit in het aanbod ontstaat.
Technologische hulpmiddelen zullen naar verwachting een grotere rol spelen in de zorg en
leiden tot veranderingen in de aard van de werkzaamheden van professionals. Toch neemt
het gebruik van technologieën nu nog maar mondjesmaat toe. Of technologieën ook personeel kunnen vervangen en daarmee een oplossing kunnen zijn voor de toenemende
zorgvraag is nog onduidelijk. In de zorg draait het immers ook om menselijk contact.
Voldoende personeel met de juiste variatie in competenties, die aansluiten bij de diverse
zorgvraag, blijft een van de uitdagingen voor de toekomst.
8

samenvatting

Daarnaast is het van belang om aandacht te hebben voor die groepen die onvoldoende
hulpbronnen en vaardigheden hebben om zelf zorg en ondersteuning te organiseren,
van hun netwerk te vragen of zelf in te kopen. Het gaat dan bijvoorbeeld om ouderen met
weinig digitale vaardigheden, weinig eigen regie, een klein netwerk of een laag inkomen.
Deze kennissynthese laat zien dat het met thuiswonende ouderen vaak goed gaat, maar
dat er ook ouderen zijn die met knelpunten in de zorg en ondersteuning te maken krijgen.
De organisatie van betaalbare zorg en ondersteuning van ouderen thuis is een grote uitdaging voor de toekomst. Als samenleving zullen we daarom tot (creatieve) oplossingsrichtingen moeten komen die recht doen aan onze ouderen. Daarvoor blijft het van groot
belang om goed zicht te hebben en houden op thuiswonende ouderen en hoe het met hen
gaat.

9

samenvatting

1

Waarom deze kennissynthese

1.1

Aanleiding

Er zijn ruim 1,2 miljoen zelfstandig wonende 75-plussers in Nederland. Met veel van deze
ouderen gaat het goed: zij redden zichzelf, al dan niet met hulp van familie of vrienden.
Een deel van hen heeft professionele zorg of ondersteuning nodig. In de komende jaren zal
het aantal ouderen, en daarmee de vraag naar zorg en ondersteuning, sterk toenemen.
Op 14 december 2017 diende Tweede Kamerlid Vera Bergkamp een motie in waarin zij de
minister verzocht om een visie te ontwikkelen op de zorg aan thuiswonende ouderen,
en daartoe een verkenning uit te voeren naar de vraag wat er nodig is om de kwaliteit van
de zorg op hoog niveau te houden (kader 1.1).

Kader 1.1 Motie Vera Bergkamp c.s. over de kwaliteit van zorg thuis
De Kamer,
gehoord de beraadslaging,
constaterende dat er de komende kabinetsperiode een forse investering in de verpleeghuiszorg
wordt gedaan als gevolg van het nieuwe kwaliteitskader verpleeghuiszorg;
constaterende dat de huishoudprognose van het cbs voorspelt dat de hoeveelheid ouderen die
langer thuis blijven wonen enkel toeneemt;
verzoekt de regering om, een verkenning uit te voeren, die recht doet aan de demografische,
maatschappelijke en technologische ontwikkelingen, op welke wijze het mogelijk is dat naast de
verbeteringen in de verpleeghuiszorg ook de kwaliteit voor zorg thuis van goede kwaliteit blijft,
waarbij alle facetten van zorg thuis worden meegenomen zoals bijvoorbeeld woonzorgcombinaties, woningaanpassingen, wijkvoorzieningen, en zorg en begeleiding thuis en waarbij
gekeken word over schotten en wetten heen en deze eind eerste kwartaal 2018 aan de Kamer te
sturen,
en gaat over tot de orde van de dag.
Bergkamp
Hermans
Slootweg
Dik-Faber
(tk 2017/2018e)

10

waarom deze kennissynthese

In het programma Langer Thuis,1 dat het ministerie van Volksgezondheid, Welzijn en Sport
(vws) in juni 2018 lanceerde, kondigt het ministerie aan dat het een commissie wil instellen
‘die advies uitbrengt over wat er nodig is om de zorg voor thuiswonende ouderen ook in de
toekomst op peil te houden, rekening houdend met de demografische, maatschappelijke
en technologische ontwikkelingen’ (vws 2018c). Het ministerie heeft het Sociaal en Cultureel Planbureau (scp) gevraagd om met een kennissynthese te schetsen hoe de zorg thuis
voor ouderen er nu uitziet en welke trends en ontwikkelingen gevolgen hebben voor die
zorg. Dit rapport is daarvan de uitwerking. De Commissie toekomst zorg thuiswonende
ouderen (zie ook Staatscourant 2018) zal zich vervolgens buigen over de vraag wat deze
trends en ontwikkelingen betekenen voor de zorg voor ouderen thuis, voor de organisatie
hiervan en voor de inrichting van de stelsels. De commissie zal haar advies mede baseren
op de synthese van het scp (vws 2018c).
Het scp kent een rijke traditie van onderzoek naar ouderenzorg. Denk bijvoorbeeld aan de
rapportage Langer zelfstandig (Van Campen et al. 2017a), recente studies naar verpleeghuiszorg (Van Campen en Verbeek-Oudijk 2017; Verbeek-Oudijk en Van Campen 2017), onderzoek naar factoren die samenhangen met de ouderenzorg (Putman et al. 2017; Woittiez
et al. 2015), scenario-onderzoek naar mogelijke effecten van beleid (Verbeek-Oudijk en
Eggink 2014) en onderzoeken die werden uitgevoerd in het kader van de evaluatie van de
Hervorming Langdurige Zorg (Den Draak et al. 2016; Van der Ham et al. 2018; Kromhout
et al. 2018).
1.2

Het onderzoek

Ouderen bakenen we in dit onderzoek af tot 75-plussers omdat vooral deze groep relatief
veel zorg gebruikt. Het gaat dan vooral om 75-plussers die zelfstandig wonen, dat wil zeggen niet in een zorginstelling zoals een verpleeghuis verblijven. Een enkele keer wordt een
bredere groep beschreven, als er geen gegevens over deze groep beschikbaar zijn maar bijvoorbeeld wel over 65-plussers of de gehele populatie van 75-plussers (inclusief instellingsbewoners).2
Allereerst schetsen we een beeld van de huidige ouderenzorg. Het betreft hier de zorg voor
zelfstandig wonende 75-plussers en niet de langdurige verblijfszorg (de motie-Bergkamp
spreekt over ‘zorg thuis’). Daarbij gaat het niet alleen om de langdurige zorg thuis in het
kader van de Wet maatschappelijke ondersteuning (Wmo) 2015, de Zorgverzekeringswet
(Zvw) en de Wet langdurige zorg (Wlz), maar ook om mantelzorg en de zorg die ouderen
ontvangen van bijvoorbeeld de huisarts of het ziekenhuis, de geriatrische revalidatiezorg
1

2

11

Het programma Langer Thuis is een van de drie onderdelen van het Pact voor de Ouderenzorg.
Het draagt bij aan het overkoepelende doel van het Pact, namelijk het verbeteren van de kwaliteit
van leven van ouderen. Andere onderdelen van het Pact zijn het programma ‘Eén tegen Eenzaamheid’ en het programma ‘Thuis in het verpleeghuis’ (vws 2018c).
De grens waarbij men van ‘ouderen’ spreekt is nogal willekeurig. In het programma Langer Thuis
wordt vooral gesproken over 75-plussers (vws 2018c). Hier is ook gekozen voor deze groep omdat
vooral deze groep (intensief) zorg gebruikt.

waarom deze kennissynthese

en de eerstelijnsverblijfszorg. Daarnaast spreekt de motie-Bergkamp over woonzorgcombinaties voor ouderen, woningaanpassingen en wijkvoorzieningen. Dit brede palet
vatten we in dit rapport samen onder de noemer ‘zorg en ondersteuning’. Daaronder vallen dus ook dergelijke woon- en welzijnsvoorzieningen.
Voordat we het gebruik van zorg en ondersteuning beschrijven, gaan we kort in op de
populatie van ouderen en hun gezondheid. Bij een beschrijving van de huidige ouderenzorg hoort ook een beschrijving van eventuele problemen waar ouderen tegenaanlopen
om hun ondersteunings- en zorgbehoefte ingevuld te krijgen.
Samenvattend gaan we in dit rapport in op de volgende vragen:
– Wat zijn de demografische, sociale en economische kenmerken van de ouderenpopulatie? (hoofdstuk 2)
– Hoe is de gezondheid (in brede zin) van ouderen? (hoofdstuk 3)
– Hoe is de zorg en ondersteuning voor ouderen georganiseerd? (hoofdstuk 4)
– Hoeveel en welke ouderen gebruiken zorg en ondersteuning? (hoofdstuk 5)
– Welke knelpunten zijn er bij het verkrijgen van zorg en ondersteuning? (hoofdstuk 6)
– Welke trends en ontwikkelingen hebben gevolgen voor de zorg en ondersteuning voor
ouderen thuis? (hoofdstuk 7)
Bij de trends en ontwikkelingen die gevolgen hebben voor de zorg en ondersteuning voor
ouderen thuis kijken we allereerst naar demografische ontwikkelingen, zoals geschetst
door het Centraal Bureau voor de Statistiek (cbs). Daarnaast kijken we naar gezondheidsramingen, zoals die recent zijn uitgebracht door het Rijksinstituut voor Volksgezondheid en
Milieu (rivm) in de Volksgezondheid Toekomst Verkenning 2018 (rivm 2018a). Verder
bezien we sociaal-culturele, economische en technologische ontwikkelingen.
Deze publicatie is gebaseerd op literatuur over de Nederlandse ouderen(zorg). Dat is bij
voorkeur wetenschappelijke literatuur, maar het kan ook om signalerende documenten
gaan of bijvoorbeeld artikelen in vakbladen waarin knelpunten worden benoemd. In de
omschrijving wordt dan duidelijk dat het alleen om signalen gaat. Op die manier proberen
we ook recente ontwikkelingen in beeld te brengen van een veld dat in beweging is.

12

waarom deze kennissynthese

2

Ouderen in Nederland

Dit hoofdstuk geeft een overzicht van enkele demografische, sociale en economische kenmerken van Nederlandse ouderen van 75 jaar en ouder. We beginnen met een overzicht
van het totaalaantal ouderen in Nederland en zoomen vervolgens waar mogelijk in op dat
deel van de ouderen dat nog zelfstandig woont. We beperken ons hierbij tot de kenmerken
waarvan bekend is dat ze een belangrijke rol spelen in de behoefte aan en het gebruik van
zorg en ondersteuning, namelijk leeftijd, geslacht, huishoudsituatie en sociaaleconomische
factoren (Babitsch et al. 2012; Von Lengerke et al. 2014). In hoofdstuk 3 gaan we in op de
gezondheid van ouderen.
2.1

Demografische en sociale kenmerken

Overgrote meerderheid van de 75-plussers woont zelfstandig
Er zijn bijna 1,4 miljoen 75-plussers in Nederland, van wie circa 370.000 ouderen de 85 jaar
zijn gepasseerd. Van de 75-plussers woont 92% zelfstandig (figuur 2.1). Dit aandeel neemt
af met de leeftijd: van de 75-79-jarigen woont 98% zelfstandig en van de 90-plussers 71%.
Figuur 2.1
Aantal 75-plussers en aandeel dat zelfstandig of in een verpleeghuis woont
Links: aantal 75-plussers naar leeftijd, 2018 (in aantallen × 1000); rechts: aandeel 75-plussers dat zelfstandig
of in een verpleeghuis woont, 2018 (in procenten)
1600

100
90

1400

80
1200
70
1000

60

800

50
40

600

30
400
20

0
75-79
jaar

80-84
jaar

85-89
jaar

≥ 90
jaar

totaal

10

scp.nl

scp.nl

200

0
75-79
jaar

80-84
jaar

85-89
jaar

≥ 90
jaar

totaal

instellingsbewoner
zelfstandig wonend

Bron: cbs (StatLine, huishoudens naar leeftijd)

13

ouderen in nederland

Zelfstandig wonende 75-plussers relatief vaak vrouw en vaak alleenstaand
Bijna zes op de tien zelfstandig wonende 75-plussers zijn vrouw. Onder 85-plussers ligt dit
aandeel op bijna zeven op de tien (figuur 2.2). Circa 44% van de zelfstandig wonende
75-plussers woont alleen. Dit aandeel stijgt fors naarmate men ouder wordt. Van de
75-79-jarigen woont 33% alleen. Van de 90-plussers is dat circa 73%. Vrouwen en alleenwonenden ontvangen over het algemeen vaker zorg en ondersteuning dan mannen en
samenwonenden (zie bv. Plaisier en De Klerk 2015).

100

90

90

80

80

70

70

60

60

50

50

40

40

30

30

20

20

10

10

scp.nl

100

0
75-79
jaar

80-84
jaar

85-89
jaar

≥ 90
jaar

totaal

scp.nl

Figuur 2.2
Geslacht en huishoudensvorm 75-plussers
Links: geslacht 75-plussers naar leeftijd, 2018 (in procenten); rechts: huishoudensvorm 75-plussers naar leeftijd, 2018 (in procenten)

0
75-79
jaar

80-84
jaar

vrouwen

samenwonend

mannen

alleenwonend

85-89
jaar

≥ 90
jaar

totaal

Bron: cbs (StatLine, bevolking naar leeftijd en geslacht; personen in huishoudens naar leeftijd en burgerlijke
staat)

Negen op de tien 75-plussers hebben kinderen
Ruim de helft van alle 75-plussers (iets meer dan 700.000) heeft zowel een partner als kinderen, ruim een derde heeft alleen kinderen, 5% van de ouderen heeft alleen een partner
en bijna 7% heeft beiden niet (figuur 2.3). Naarmate de leeftijd toeneemt, neemt het aandeel dat zowel een partner als kinderen heeft af – de partner valt weg – en wordt met
name het aandeel ouderen dat alleen kinderen heeft groter. In totaal heeft 83% van de
75-plussers kinderen en 55% een partner.

14

ouderen in nederland

Figuur 2.3
Aanwezigheid van partner en kinderen bij 75-plussers naar leeftijd, 2018 (in procenten)
100
90
80
70
60
50
40
30

scp.nl

20
10
0
75-79 jaar

80-84 jaar

85-89 jaar

≥ 90 jaar

totaal

met partner en kinderen
alleen partner
alleen kinderen
geen partner, geen kinderen

Bron: cbs-berekening

In de registratiegegevens van het cbs worden partners die geen officiële verbintenis zijn
aangegaan – zoals samenwonen, geregistreerd partnerschap of een huwelijk – niet meegenomen. In de enquêtegegevens van de Vrije Universiteit Amsterdam (lasa ‘15/’16) gebeurt
dit wel en blijkt dat van de zelfstandig wonende 75-plussers 67% een partner heeft en
86% kinderen. Het merendeel van de zorg en ondersteuning die vanuit het sociale netwerk
wordt ontvangen – informele hulp – komt van de partner en kinderen (De Klerk et al. 2017).
Ouderen in landelijk gelegen gebieden wonen relatief ver van hun kinderen
Ouderen van 80 jaar of ouder die woonachtig zijn in meer landelijk gelegen gebieden zoals
Groningen, Friesland en Zeeland wonen gemiddeld verder van hun kinderen af dan ouderen elders (figuur 2.4). Dit heeft te maken met verstedelijkingspatronen uit het verleden:
kansrijke jongeren trekken weg uit de landelijke omgeving en verhuizen naar steden,
terwijl hun ouders niet verhuizen (Das 2018).

15

ouderen in nederland

Figuur 2.4
Gemiddelde afstand van 80-plussers tot hun volwassen kinderen, hemelsbreed, 2014 (in kilometers)

cbs.nl

< 10 km
10-15
15-20
20-30
≥ 30

Bron: Stelsel van Sociaal-statische bestanden, cbs (Das 2018)

Ongeveer een op de acht 75-plussers heeft een migratieachtergrond
Circa 13% van de zelfstandig wonende 75-plussers heeft een migratieachtergrond (cbs
StatLine). Ruim driekwart van hen is afkomstig uit een westers land. 3% van de 75-plussers
(circa 180.000 mensen) heeft een niet-westerse migratieachtergrond. Deze ouderen komen
vaak uit Suriname, Marokko of Turkije. Ouderen met een migratieachtergrond gebruiken
over het algemeen minder vaak publiek gefinancierde zorg en ontvangen iets vaker steun
vanuit hun netwerk dan autochtone ouderen (Schellingerhout 2004).

16

ouderen in nederland

2.2

Sociaaleconomische kenmerken

Zes op de tien gepensioneerden wonen in een koopwoning
40% van de gepensioneerden1 woont in een huurwoning en 60% geeft aan een koopwoning te hebben (figuur 2.5). Bijna driekwart van hen heeft nog een hypotheek op de
woning rusten, iets minder dan een kwart heeft de hypotheek afgelost en 4% kon de
woning zonder hypotheek aanschaffen. De meesten hebben overwaarde op de woning
(86%), maar zij hebben vrijwel geen plannen deze te verzilveren (Van der Schors en
Groen 2018).

scp.nl

Figuur 2.5
Woonsituatie gepensioneerde ouderen, 2018 (in procenten)

0

10

20

koop: met hypotheek

30

40

50

koop: hypotheek afgelost

60

70

80

koop: zonder hypotheek

90

100

huurwoning

Bron: Van der Schors en Groen (2018) scp-bewerking

Vooral ouderen met alleen aow en huurders hebben moeite om rond te komen
Van de gepensioneerden geeft 66% aan dat zij (zeer) gemakkelijk of eerder makkelijk dan
moeilijk kunnen rondkomen van de financiële middelen die zij hebben (figuur 2.6).
Groepen die het beduidend lastiger hebben om rond te komen zijn onder andere de lagere
inkomensgroepen, degenen die alleen van een uitkering in het kader van de Algemene
Ouderdomswet (aow) moeten rondkomen en degenen die in een huurwoning wonen.
Er zijn grote verschillen in inkomens tussen ouderen. Zo hebben alleenstaanden, lager
opgeleiden en migranten relatief vaak een laag inkomen.

1

17

Deze groep bestaat voor een aanzienlijk deel uit mensen onder de 75 jaar. Deze gegevens zijn niet
beschikbaar voor 75-plussers.

ouderen in nederland

Figuur 2.6
Mate waarin huidige gepensioneerden kunnen rondkomen naar woonsituatie en financiële omstandigheden, 2018 (in procenten)

huurders

woningeigenaren

alleen AOW

0

10
(zeer) moeilijk

20

30

40

eerder moeilijk
dan gemakkelijk

50

60

eerder gemakkelijk
dan moeilijk

70

90

100

(zeer) gemakkelijk

scp.nl

totaal

80

Bron: Van der Schors en Groen (2018) scp-bewerking

Ouderen in huurwoning hebben veel minder spaargeld dan ouderen met een koopwoning
Ruim een derde van de gepensioneerden geeft aan minder dan 5000 euro aan spaargeld of
beleggingen te hebben (figuur 2.7). De verschillen tussen ouderen met een koopwoning en
huurders zijn hierbij groot. Ruim de helft van de huurders, een kwart van de eigenaren van
een woning waar nog een hypotheek op rust en 12% van de woningeigenaren zonder
hypotheeklast heeft weinig tot geen vermogen.

18

ouderen in nederland

Figuur 2.7
Hoeveelheid spaargeld en/of beleggingen naar woonsituatie gepensioneerden, 2018 (in procenten)a
90
80
70
60
50
40
30
20
scp.nl

10
0
huur

a

koop (met hypotheek)

5.000-10.000 euro

> 60.000 euro

< 5.000 euro

30.000-60.000 euro

geen

10.000-30.000 euro

koop (zonder hypotheek)

totaal

De percentages tellen niet op tot 100%. Het ontbrekende deel betreft dat deel van de ouderen dat niet
wilde zeggen hoeveel spaargeld en/of beleggingen zij hadden. Dit aandeel is groter onder ouderen met
een koopwoning dan onder huurders.

Bron: Van der Schors en Groen (2018) scp-bewerking

Aandeel armen relatief laag, oude ouderen wel vaker arm dan jonge ouderen
Het aandeel armen onder 75-79-jarigen ligt iets onder de 3% (figuur 2.8).2 Dat is lager dan
het landelijk gemiddelde van de gehele Nederlandse bevolking van 6% (Hoff en Van Hulst
2018). Naarmate de leeftijd toeneemt, stijgt het aandeel armen. Zo is bijna 5% van de
85-89-jarigen en bijna 9% van de 90-plussers arm. Hierbij speelt vermoedelijk mee dat
90-plussers relatief vaak van alleen een aow-uitkering moeten rondkomen (Hoff en Van
Hulst 2018).

2

Voor de berekening van het aandeel ouderen in armoede is uitgegaan van het niet-veel-maar-toereikendbudget. Dit is iets ruimer dan het basisbehoeftenbudget, dat naast de minimale uitgaven van een
zelfstandig huishouden aan onvermijdbare, basale zaken zoals voedsel, kleding en wonen ook de uitgaven aan enkele andere moeilijk te vermijden posten (bv. verzekeringen, niet-vergoede ziektekosten
en persoonlijke verzorging) omvat. Het niet-veel-maar-toereikend budget houdt daarnaast ook rekening met de minimale kosten van ontspanning en sociale participatie, bijvoorbeeld een korte vakantie of het lidmaatschap van een sport- of hobbyclub. Deze zaken zijn niet strikt noodzakelijk, maar
veel mensen beschouwen ze wel als zeer wenselijk (Hoff et al. 2018).

19

ouderen in nederland

Figuur 2.8
Armoede onder 75-plussers naar leeftijd, 2018 (in procenten)a
10
9
8
7
6
5
4
3
2
scp.nl

1
0
75-79 jaar

a

80-84 jaar

85-89 jaar

≥ 90 jaar

totaal

Hierbij is de grens gehanteerd van het niet-veel-maar-toereikendbudget.

Bron: Hoff en Van Hulst (2018)

Digitale vaardigheid neemt toe, maar de helft van de 75-plussers heeft nog nooit internet
gebruikt
De digitale vaardigheden van ouderen blijven duidelijk achter bij die van jongeren
(Akkermans 2016). In 2018 had ongeveer een derde van de 75-plussers (circa 400.000 mensen) nog nooit internet gebruikt; zes jaar eerder gold dit voor twee derde van de
75-plussers (cbs 2019). Deze afname komt vooral doordat de jongere ouderen, die vaker
internet gebruiken, in die periode de 75 zijn gepasseerd. Niet-internettende ouderen zijn
vaak laagopgeleid en vrouw.
2.3

Samenvatting

Er zijn in Nederland ruim 1,2 miljoen zelfstandig wonende 75-plussers. Bijna de helft woont
alleen; bijna een op de tien heeft een partner noch kinderen. De meerderheid van de ouderen zegt financieel goed te kunnen rondkomen. Ouderen met een koopwoning (60%) hebben over het algemeen meer te besteden en meer spaargeld dan ouderen die huren.
Naarmate de leeftijd toeneemt, is het aandeel alleenstaanden en mensen dat van een klein
inkomen moet rondkomen groter. Heel oude ouderen, alleenstaanden en mensen met een
laag inkomen gebruiken relatief vaak zorg of ondersteuning.

20

ouderen in nederland

3

Gezondheid van zelfstandig wonende ouderen

Hoe gezond zijn zelfstandig wonende ouderen in Nederland? Om die vraag te kunnen
beantwoorden is het van belang om eerst duidelijk te maken wat we precies verstaan
onder gezondheid. In 2011 introduceerde Machteld Huber de term ‘positieve gezondheid’,
waarbij gezondheid meer omvat dan de lichamelijke en psychische gezondheid (Huber
et al. 2011). Huber maakt in haar beschrijving van positieve gezondheid onderscheid tussen
zes dimensies, namelijk de lichaamsfuncties, mentale functies en beleving, dagelijks
functioneren, kwaliteit van leven, sociaal-maatschappelijke participatie en de spirituele/
existentiële dimensie (Huber et al. 2016). Door uit te gaan van deze bredere benadering
wordt bijgedragen aan het vermogen van mensen om met de fysieke, emotionele en
sociale uitdagingen in het leven om te gaan, én om zo veel mogelijk eigen regie te voeren.
In dit hoofdstuk proberen we zo veel mogelijk aan te sluiten bij de zes gezondheidsdimensies van Huber en er telkens een aantal aspecten uitlichten. Hoewel veel van de aspecten
van positieve gezondheid overduidelijk van belang zijn voor het welzijn van ouderen, gaat
in dit hoofdstuk vooral de aandacht uit naar de aspecten die nadrukkelijker gerelateerd zijn
aan het al dan niet ontvangen van ouderenzorg, zoals de lichamelijke en psychische
gezondheid en problemen met het dagelijks functioneren. Daarnaast geldt dat over sommige dimensies meer bekend is dan over andere.
3.1

Lichaamsfuncties

Bij lichaamsfuncties gaat het bijvoorbeeld om medische diagnoses van aandoeningen en
fysiek functioneren, maar ook om klachten, pijn en energie. We bespreken er hier een
aantal.
Chronische aandoeningen
Van alle 75-plussers heeft ruim 90% een chronische ziekte, waarvan bij bijna twee derde
sprake is van drie of meer ziekten (rivm 2019). Onder 75-plussers komt perifere artrose,
ofwel gewrichtsslijtage, het meeste voor. Ongeveer 440.000 75-plussers hebben deze aandoening, van wie circa 71% vrouw is. Ook osteoporose en nek- en rugklachten, dementie
en gezichtsstoornissen treffen beduidend vaker vrouwen dan mannen.

21

gezondheid van zelfstandig wonende ouderen

Figuur 3.1
Prevalentie chronische aandoeningen onder 75-plussers naar geslacht, 2018 (in aantallen × 1000)a
scp.nl

1400
1200
1000
800
600
400
200
0
perifere gezichts- dia- coronaire nek-/ gehoor- beroerte COPD
hart- osteoartrose stoornis betes
hartrug- stoornis
ritme- porose
ziekten klacht
stoornis
vrouwen

hart- dementie
falen

mannen

a

Het gaat hier om jaarprevalenties: het aantal mensen dat een aandoening heeft in een jaar.

Bron: rivm (vtv’18, 75-plussers)

Pijn
Een op de vijf 75-plussers wordt belemmerd door pijn (cbs StatLine). Oudere vrouwen hebben vaker chronische pijn dan mannen (Platform Ouderenzorg 2018).
Ervaren gezondheid
Qua beleving van de eigen gezondheid zien we dat iets meer dan de helft van de
75-plussers zijn gezondheid als (zeer) goed beoordeelt (rivm 2019). Dit lijkt wellicht veel,
maar ouderen vergelijken zich vaak met leeftijdsgenoten met een slechtere gezondheid
(Henchoz et al. 2008; Platform Ouderenzorg 2018). Ook wegen zij andere aspecten van
gezondheid mee dan jongeren, zoals vitaliteit (Peersman et al. 2012; Simon et al. 2005).
Het aandeel dat de eigen gezondheid als (zeer) goed beoordeelt, ligt lager onder lageropgeleiden, mensen met lage inkomens en mensen met een (niet-westerse) migratieachtergrond (Wennekers et al. 2018).
3.2

Mentale functies en beleving

Bij mentale functies en beleving gaat het naast het cognitief functioneren ook om de emotionele toestand, eigenwaarde en zelfrespect, het gevoel controle te hebben, eigen regie en
veerkracht.
22

gezondheid van zelfstandig wonende ouderen

Psychische gezondheid
Om een algeheel beeld te schetsen van het psychische welzijn van de bevolking wordt vaak
gebruikgemaakt van de Mental Health Inventory 5, ofwel de mhi5 (cbs 2011), waarbij een
globaal onderscheid tussen psychisch gezond en psychisch ongezond kan worden
gemaakt. Als iemand psychisch ongezond is, dan is er bij die persoon een psychisch of
gedragspatroon waarbij ‘er sprake is van zichtbaar lijden of onvermogen of waarbij een
verhoogd risico op sterfte, pijn en beperkingen optreedt dan wel een belangrijk verlies in
autonomie’ (Maas en Jansen 2000). 16% van de ouderen van 75 jaar en ouder is volgens de
mhi5 te classificeren als psychisch ongezond (figuur 3.2).
Cognitief vermogen
Een andere belangrijke mentale functie is het cognitieve vermogen van de ouderen, oftewel het geheugen. 8% van de 75-plussers zegt geheugenproblemen te hebben (figuur 3.2).
Het gaat hierbij om klachten die door de ouderen zelf zijn gerapporteerd; het percentage is
een combinatie van ouderen die aangeven dat dementie bij hen door een arts is vastgesteld en ouderen die aangeven vaak last te hebben van hun geheugen. Hiermee zijn niet
alle ouderen met geheugenproblemen in beeld, omdat ouderen in een vergevorderd stadium van dementie niet meer in staat zijn om dit zelf aan te geven. De inschatting is dat er
in totaal ongeveer 200.000 mensen met dementie thuis wonen, van wie een deel niet is
gediagnosticeerd (Homan et al. 2018). De meesten van hen zullen ouderen zijn.
Figuur 3.2
Psychische gezondheid en geheugenproblemen onder 75-plussers, 2016 (in procenten; n = 324)
18
16
14
12
10
8
6
4
scp.nl

2
0
psychisch ongezond

geheugenproblemen

Bron: scp/cbs (ozg’16)

23

gezondheid van zelfstandig wonende ouderen

3.3

Dagelijks functioneren

Het dagelijks functioneren gaat onder meer over algemene dagelijkse handelingen (adl) en
gezondheidsvaardigheden.
Beperkingen bij algemene dagelijkse levensverrichtingen (adl)
De adl-maat beschrijft het lichamelijk functioneren van een persoon door uit te gaan van
de mate waarin mensen in staat zijn om algemene dagelijkse handelingen uit te kunnen
voeren, zoals zichzelf wassen, traplopen, het bed verschonen en boodschappen doen.
Het scp heeft deze maat voor deze lichamelijke beperkingen en een indeling van de ernst
hiervan geconstrueerd en hier veelvuldig over gepubliceerd (zie bv. Putman et al. 2017).
Er is sprake van een lichte lichamelijke beperking als mensen enige moeite hebben met het
uitvoeren van dagelijkse handelingen, zoals traplopen en boodschappen doen. Iemand
met matige lichamelijke beperkingen heeft daarnaast ook grote moeite met handelingen
zoals het uitvoeren van zware huishoudelijke taken als het bed verschonen en zware boodschappen tillen. Van een ernstige lichamelijke beperking is sprake als mensen met vrijwel
alle dagelijkse handelingen grote moeite hebben, of die zelfs helemaal niet kunnen uitvoeren. Ruim 60% van de 75-plussers kampt met lichamelijke beperkingen (figuur 3.3); bij een
op de vijf zijn deze beperkingen ernstig. Vaak is sprake van cumulatie van verschillende
problemen. Naarmate mensen een hogere leeftijd hebben, neemt de ernst van de beperkingen toe, dunt het sociale netwerk steeds meer uit en is er vaker sprake van een laag
inkomen (Woittiez et al. 2015).

scp.nl

Figuur 3.3
Ernst van de lichamelijke beperkingen bij 75-plussers, 2016 (in procenten; n = 324)

0

10
licht

matig

20

30

40

50

60

70

ernstig

Bron: scp/cbs (ozg’16)

Redden in het dagelijks leven
Het gros van de 75-plussers geeft aan zich goed in het dagelijks leven te kunnen redden:
zes op de tien geven hiervoor een rapportcijfer 8 of hoger (figuur 3.4). Minder dan een op
de tien ouderen geeft aan zich onvoldoende te kunnen redden en geeft hiervoor een cijfer
van 5 of lager.
24

gezondheid van zelfstandig wonende ouderen

scp.nl

Figuur 3.4
Mate waarin 75-plussers zeggen zich te redden in het dagelijks leven (schaal van 1 tot 10), 2016 (in procenten)

0

10
1

20
2

3

30
4

(helemaal niet)

5

40
6

50
7

8

60
9

70

80

90

100

10

(uitstekend)

Zelfstandig wonende ouderen hechten over het algemeen veel belang aan zelfredzaamheid, maar mannen en de oudsten vinden dit iets minder belangrijk (Galenkamp et al.
2012). Als gezondheidsproblemen toenemen, neemt het belang dat men hecht aan zelfredzaamheid af (en het zorggebruik toe). Voor ouderen met lichte cognitieve problemen en/of
depressieve symptomen lijkt de zelfredzaamheid juist extra belangrijk te zijn.
Gezondheidsvaardigheden
In 2012 waren er naar schatting 740.000 laaggeletterden van 65 jaar of ouder (27% van de
65-plussers) (Israël et al. 2016).1 Er is een duidelijke samenhang tussen laaggeletterdheid en
verminderde gezondheidsvaardigheden (Van Vulpen en Boland 2018). Iets minder dan de
helft van de 65-plussers beschikt over onvoldoende gezondheidsvaardigheden (Heijmans
et al. 2018).2 Het gaat daarbij om moeite hebben om informatie over gezondheid te verkrijgen, te begrijpen, te beoordelen en te gebruiken bij het nemen van gezondheidsgerelateerde beslissingen. Lage gezondheidsvaardigheden komen vaker voor wanneer iemand de
eigen gezondheid als slecht beoordeelt.
3.4

Kwaliteit van leven

Kwaliteit van leven volgens de definitie van positieve gezondheid gaat onder andere over
welbevinden (tevredenheid), geluk beleven, (gebrek aan) eenzaamheid, en genieten en
levenslust. We beschrijven een deel van deze aspecten.

1
2

25

Er zijn geen gegevens over 75-plussers gevonden.
Gezondheidsvaardigheden, oftewel health literacy, werden in dit onderzoek gemeten met de Nederlandse vertaling van de hls-eu-16-vragenlijst.

gezondheid van zelfstandig wonende ouderen

Tevredenheid met het leven
83% van de 75-plussers geeft aan tevreden te zijn met het leven dat zij leiden (cbs
StatLine). Ruim 4% van de ouderen zegt ontevreden te zijn en iets minder dan 13% is tevreden noch ontevreden.
Geluk
De gemiddelde geluksscore die 75-plussers in 2017 rapporteren op een schaal van tien is
een 7,6 (cbs StatLine). 83% van de 75-plussers zegt (zeer) gelukkig te zijn, iets meer dan
13% is niet gelukkig en ook niet ongelukkig en iets meer dan 3% zegt ongelukkig te zijn
(cbs StatLine).
Eenzaamheid
Gemeten met de eenzaamheidsschaal van De Jong-Gierveld3 is 10% van de 75-84-jarigen
en 15% van de 85-plussers (zeer) sterk eenzaam (rivm 2019). Er zijn veel factoren bekend
die de kans op eenzaamheid vergroten (risico’s) of die juist beschermen tegen eenzaamheid (Van Tilburg en Klok 2018). Zo komt eenzaamheid vaker voor bij alleenstaanden en
verweduwden, maar ook onder migranten (Van Tilburg en Fokkema 2018), mensen uit lage
inkomensgroepen en mensen met beperkingen (Jansen et al. 2015).
3.5

Sociaal-maatschappelijke participatie

Sociaal-maatschappelijke participatie gaat in het kader van positieve gezondheid bijvoorbeeld om sociale en communicatieve vaardigheden, sociale contacten en maatschappelijke
betrokkenheid.
Het Nivel doet met zijn participatiemonitor al jaren onderzoek naar de participatie van
mensen met beperkingen en ouderen. Uit de meest recente monitor blijkt dat 75-plussers
actief participeren in de samenleving op meerdere deelgebieden (Van Hees et al. 2018)
(figuur 3.5; zie ook tabellen B5.2-B5.8 in bijlage B5 Van Hees et al. 2018). Zo ontmoeten
ongeveer negen op de tien 75-plussers maandelijks vrienden. Acht op de tien 75-plussers
zijn ook tevreden met het aantal sociale contacten dat ze hebben (Lindenberg et al. 2013).
Ruim acht op de tien ouderen komen dagelijks buitenshuis en eenzelfde aandeel gebruikt
twee of meer buurtvoorzieningen. Ongeveer twee derde van de ouderen maakt gebruik
van het openbaar vervoer en ruim zes op de tien doen maandelijks mee aan verenigingsactiviteiten (figuur 3.5). Ongeveer 40% van de 75-plussers doet vrijwilligerswerk. De participatie neemt af als de gezondheidsbeperkingen toenemen.

3

26

Hoewel er verschillende eenzaamheidsmetingen in omloop zijn, is de meest gebruikte de eenzaamheidsschaal van De Jong-Gierveld (De Jong-Gierveld en Kamphuis 1985; De Jong-Gierveld en Van
Tilburg 2008).

gezondheid van zelfstandig wonende ouderen

Figuur 3.5
Participatie van 75-plussers op zeven deelgebieden, 2016 (in procenten)
regelmatig gebruik van twee of
meer buurtvoorzieningen
dagelijks buitenshuis

gebruik van openbaar vervoer

vrijwilligerswerk
maandelijks uitgaansgelegenheid
bezoeken

scp.nl

maandelijks verenigingsactiviteit
en/of cursus doen
maandelijks vrienden ontmoeten
0

10

20

30

40

50

60

70

80

90

100

Bron: Van Hees et al. (2018)

3.6

Spirituele en existentiële dimensie

Bij de spirituele en existentiële dimensie van positieve gezondheid gaat het om zingeving,
het nastreven van doelen of idealen, toekomstperspectief en acceptatie.
Zingeving en religiositeit
Het gevoel niet ‘overbodig’ te zijn, maar zin te kunnen geven aan het leven, is een belangrijk aspect dat ouderen ‘sterker’ kan maken (Machielse 2016). Religie kan een belangrijke
rol spelen bij het geven van betekenis aan het leven. De alleroudsten zijn vaker kerkelijk
dan de jongere generaties, en de leeftijdsgrens van kerkelijkheid schuift op (De Hart 2014;
De Hart en Van Houwelingen 2018). Ouderen zullen dus minder vaak dan voorheen verbonden zijn aan een kerk, wat niet betekent dat zij niet religieus zijn of geen spiritualiteit
ervaren.
Ethische opvattingen over gezondheid en zorg
Levensbeschouwing en zingeving hangen ook samen met ethische opvattingen over
gezondheid en zorg, bijvoorbeeld over vraagstukken met betrekking tot het levenseinde,
euthanasie en palliatieve zorg. Een verschuiving in kerkelijkheid en religiositeit werkt
daarom door in de beleving van gezondheid en de behoeften die ouderen aan hulp en
ondersteuning hebben.

27

gezondheid van zelfstandig wonende ouderen

Voorbereiden op de toekomst
Ruim de helft van de 75-plussers geeft aan zich voor te bereiden op mogelijke toekomstige
gezondheidsproblemen en ongeveer een even groot aandeel houdt zich bezig met het
scenario van een min of meer noodgedwongen vertrek uit de eigen woning (Lindenberg
et al. 2013). Zes op de tien 75-plussers zijn bezig met een scenario van het verlies van de
partner of van de meest naaste vriend(en) en vriendin(nen) (Lindenberg et al. 2013). Ongeveer 10% denkt niet daar nog overheen te komen. Ouderen vinden het belangrijk om hun
sociale netwerk op peil te houden. Ongeveer zes op de tien 75-plussers stellen daar zelf
verantwoordelijk voor te zijn en iets minder dan vier op de tien geven aan ook actief op
zoek te kunnen gaan naar sociale contacten (Lindenberg et al. 2013).
3.7

Samenvatting

Van alle 75-plussers heeft ruim 90% een chronische ziekte, waarvan bij bijna twee derde
sprake is van drie of meer ziekten. Een op de zes 75-plussers kampt met psychische problematiek en ruim een op de twaalf heeft (ernstige) geheugenproblemen. Toch zeggen de
meeste zich goed te kunnen redden in het dagelijks leven. Ook zijn ruim acht op de tien
75-plussers tevreden met het leven dat ze leiden en voelen zich gelukkig. Echter, 10% van
de 75-84-jarigen en 15% van de 85-plussers voelt zich (zeer) sterk eenzaam.
De Nederlandse 75-plussers zitten over het algemeen niet achter de geraniums en participeren nog actief in de samenleving, op meerdere deelgebieden. Zo ontmoeten negen op
de tien ouderen ten minste eenmaal per maand hun vrienden, komen acht op de tien
dagelijks buitenshuis en maakt een even groot deel gebruik van een of meer buurtvoorzieningen. Vier op de tien 75-plussers doen vrijwilligerswerk. Ongeveer de helft van de
75-plussers geeft aan zich voor te bereiden op mogelijke toekomstige gezondheidsproblemen en houdt zich bezig met mogelijk noodgedwongen vertrek uit de woning en met de
gevolgen van het verlies van naasten.

28

gezondheid van zelfstandig wonende ouderen

4

Beschikbare zorg en ondersteuning voor ouderen

‘De ouderenzorg’ bestaat niet. We kennen in Nederland namelijk geen zorg waarvan alleen
ouderen gebruik kunnen maken. Als we willen weten welke zorg en ondersteuning voor
ouderen beschikbaar is, moeten we dus breder kijken. In dit hoofdstuk beschrijven we een
aantal van de belangrijkste vormen van zorg en ondersteuning die (ook) ouderen kunnen
gebruiken (figuur 4.1). Vormen die 75-plussers weinig gebruiken (zoals maatschappelijke
opvang) laten we hier buiten beschouwing.1 Ook de woonsituatie komt niet aan bod.
We omschrijven steeds kort wat er is, wie daarvoor in aanmerking komen en onder welk
wettelijk regime de zorgvorm valt (zie ook Wessels en Kraaijeveld 2018).2 In de volgende
hoofdstukken gaan we in op het feitelijk gebruik (hoofdstuk 5) en op knelpunten bij het
verkrijgen van deze zorg en ondersteuning (hoofdstuk 6).
Als een oudere zorg en/of ondersteuning nodig heeft, is er vaak familie die helpt om deze
aan te vragen. Dat is echter niet altijd mogelijk; sommige mensen hebben vrijwel geen
sociaal netwerk en het netwerk is ook niet altijd in staat ondersteuning te organiseren.
In die gevallen kan een onafhankelijk cliëntondersteuner helpen. Dit is iemand die mensen
met een zorgvraag kan adviseren: de cliëntondersteuner helpt meer inzicht te krijgen in de
behoefte aan ondersteuning en zorg, in wat er zoal bestaat aan zorgaanbod en in de
mogelijkheden om daar toegang toe te krijgen.3

1

2
3

29

We zijn ons ervan bewust dat dit overzicht niet compleet is. Zo ontbreken bijvoorbeeld de mondzorg
en de ggz voor ouderen. We gaan vooral in op de zorgvormen die in latere hoofdstukken aan bod
komen en zorgvormen die aan de orde komen in het rapport Zo werkt de ouderenzorg (Wessels en
Kraaijeveld 2018).
Een andere mogelijke indeling is die naar het sociale en het medische domein, zie bijvoorbeeld de
infographic Wie is wie in de wijk (Vilans 2018).
Onafhankelijke cliëntondersteuning is een recht dat in de Wmo 2015 en Wlz is vastgelegd en is als
laagdrempelige voorziening bedoeld om hulpvragers te versterken bij hun eigen regie.

beschikbare zorg en ondersteuning voor ouderen

Figuur 4.1
Schematische weergave van de beschikbare vormen van zorg en ondersteuning

crisiszorg

informele
hulp

particuliere
hulp

Wlz-zorg thuis
(vpt, mpt, pgb)

algemene
voorziening

rolstoel of
vervoersvoorziening

palliatieve
zorg

geriatrische
revalidatiezorg

woningaanpassing
oudere

hulp bij
huishouden

eerstelijns
verblijf

medischspecialistische
zorg
dagbesteding
verpleging en
verzorging

respijtzorg

Wet maatschappelijke ondersteuning 2015

Zorgverzekeringswet

Wet langdurige zorg

overig

scp.nl

(para)
medische
zorg in eerste
lijn

(individuele)
begeleiding

Bron: scp

4.1

Ondersteuning die mensen zelf regelen

Informele hulp is de onbetaalde hulp die mensen geven aan iemand met beperkingen met
wie zij een band hebben (mantelzorg), en vrijwilligerswerk op het terrein van zorg en
ondersteuning. Het gaat dus om alle onbetaalde hulp aan mensen met uiteenlopende
gezondheidsproblemen, zoals lichamelijke, psychische of verstandelijke beperkingen dan
30

beschikbare zorg en ondersteuning voor ouderen

wel problemen die verband houden met ouderdom. Voorbeelden zijn begeleiding bij het
regelen van afspraken of het aanvragen van ondersteuning, vervoer, hulp bij het huishouden, persoonlijke verzorging, verpleging of administratieve hulp.
Particuliere hulp betreft ondersteuning die mensen zelf betalen, zoals de huishoudelijke hulp.
Er zijn ook allerlei andere vormen van particuliere (welzijns)diensten beschikbaar.
4.2

Ondersteuning op basis van de Wet maatschappelijke ondersteuning 2015

Onder de Wmo 2015 vallen onder meer algemene voorzieningen, rolstoelen, vervoersvoorzieningen, woningaanpassingen, hulp bij het huishouden, (individuele) begeleiding, dagbesteding, respijtzorg en een deel van de persoonlijke verzorging.

Kader 4.1 Toegang tot de Wmo 2015
Wie vanwege een lichamelijke of verstandelijke beperking of psychische of psychosociale klachten
behoefte heeft aan ondersteuning gericht op redzaamheid en participatie, kan zich melden bij
de gemeente om toegang te krijgen tot de Wmo 2015 (tk 2013/2014a). Bijvoorbeeld leden van
sociale wijkteams kunnen ook zelf mensen benaderen om hun ondersteuningsvraag in kaart te
brengen (outreachend werken). Na een melding volgt een onderzoek (ook wel keukentafelgesprek
genoemd) om na te gaan wat de ondersteuningsvraag is en wat de beste oplossing is. Dit kan een
algemene voorziening of een maatwerkvoorziening zijn. Een gemeente kan voor Wmo-voorzieningen een eigen bijdrage vragen.

Een algemene (Wmo-)voorziening4, ook wel laagdrempelige voorziening in de wijk genoemd,
staat open voor iedereen. Er is geen voorafgaand onderzoek naar persoonlijke omstandigheden nodig.5 Voorbeelden van algemene voorzieningen zijn een boodschappendienst,
ontmoetingsbijeenkomsten voor mensen die eenzaam zijn (bv. in een buurtcentrum of
andere wijkvoorziening) of een maaltijdverzorging (ook wel warme maaltijdvoorziening of
tafeltje-dek-je genoemd), maar ook het algemeen maatschappelijk werk (Rijksoverheid
2018). De gemeente is vrij in de beleidskeuze welke algemene voorzieningen zij treft en
mag een bijdrage vragen voor het gebruik van een algemene voorziening.6

4

5
6

31

Omdat vaak onderscheid wordt gemaakt tussen algemene voorzieningen en maatwerkvoorzieningen
zijn in figuur 4.1 de algemene voorzieningen afzonderlijk benoemd. Een aantal maatwerkvoorzieningen, zoals hulp bij het huishouden of dagbesteding, kan ook als algemene voorziening worden verstrekt, mits aan een aantal voorwaarden wordt voldaan (Kromhout et al. 2018: 19).
Gemeenten doen vaak wel een lichte check als het bijvoorbeeld om hulp bij het huishouden gaat.
Dit betrof een inkomensafhankelijke eigen bijdrage. Vanaf 1 januari 2019 geldt een abonnementstarief voor maatwerkvoorziening: wie gebruikmaakt van de Wmo betaalt 17,50 euro per vier weken,
ongeacht inkomen of vermogen. Vanaf 2020 valt ook een deel van de algemene voorzieningen onder
het abonnementstarief.

beschikbare zorg en ondersteuning voor ouderen

Bij vervoer of rolstoelen gaat het om diverse vervoersvoorzieningen, waaronder een scootmobiel, een bijzondere fiets, een aanpassing aan de eigen auto of vervoer per rolstoeltaxi,
vervoerdiensten zoals de regiotaxi of deeltaxi (voor mensen die niet met het openbaar vervoer kunnen reizen) en rolstoelen die voor langere tijd nodig zijn.
Bij woningaanpassingen gaat het om aanpassingen in huis (bv. een traplift of een verhoogd
toilet).
Wmo-hulp bij het huishouden betreft bijvoorbeeld het huis schoonmaken, boodschappen
doen, maaltijden klaarmaken, de was doen, en verzorging van planten en huisdieren.
Hulp bij het huishouden valt onder de Wmo als iemand 18 jaar of ouder is en het huishouden zelf niet kan doen vanwege een ziekte, beperking of hoge leeftijd, en het niet lukt
om voldoende hulp te krijgen uit de omgeving (bv. van partner, kinderen, familie).
(Individuele) begeleiding is gericht op het ondersteunen van mensen met een beperking of
chronische psychische of psychosociale problemen om zo zelfstandig mogelijk te kunnen
leven en om te participeren in de samenleving. Mensen kunnen bijvoorbeeld begeleiding
krijgen bij de administratie, post en financiën, boodschappen doen, de dag indelen en activiteiten ondernemen, contact zoeken met mensen in de omgeving of de persoonlijke verzorging (Per Saldo 2019a; 2019b).
Dagbesteding (ook wel dagopvang of groepsbegeleiding genoemd) is een combinatie van
dagbesteding (om een dagstructuur aan te brengen of een dagritme te behouden, vaardigheden te onderhouden en zo veel mogelijk zelfstandigheid te bewaren) en zorg (bv. hulp bij
het eten en verpleegkundige hulp). Iemand gaat dan een aantal dagen of dagdelen per
week overdag naar een zorginstelling. Dagbesteding kan een tijdelijke oplossing zijn in
afwachting van een plek in een verpleeghuis of om overbelasting van de mantelzorger te
voorkomen.
Tijdelijk verblijf (ook wel respijtzorg of logeeropvang genoemd) is de mogelijkheid om tijdelijk in een instelling te verblijven. Er kunnen verschillende redenen zijn voor een tijdelijk
verblijf. Als het bedoeld is om de mantelzorger te ontlasten wordt vaak van respijtzorg
gesproken en valt deze onder de Wmo (Movisie 2017). Het gaat dan bijvoorbeeld om
logeeropvang in een logeerhuis, zorghotel of verpleeghuis. Als er sprake is van tijdelijk verblijf op medische gronden, dan spreken we van eerstelijnsverblijf (zie § 4.3). Als mensen
met een Wlz-indicatie thuis wonen en gebruikmaken van kortdurend verblijf, valt dit onder
de Wlz (zie § 4.4).7

7

32

Logeeropvang is in omvang beperkt tot maximaal 156 nachten (maximaal drie dagen per week, evt.
ook in te zetten in een langere aaneengeschakelde periode) (Zorginstituut Nederland 2019).

beschikbare zorg en ondersteuning voor ouderen

4.3

Ondersteuning op basis van de Zorgverzekeringswet

Op basis van de Zvw kunnen mensen onder meer gebruikmaken van wijkverpleging, medische en paramedische zorg, medisch-specialistische zorg, eerstelijnsverblijf, geriatrische
revalidatiezorg of palliatieve terminale zorg.

Kader 4.2 Toegang tot de Zvw
Burgers zijn verplicht om een zorgverzekering af te sluiten. Iedereen met een basisverzekering
heeft recht op zorg uit het basispakket. Onder de Zvw vallen verschillende vormen van geneeskundige zorg. Huisartsenzorg is voor iedereen toegankelijk, maar voor andere zorg geldt meestal
dat men een verwijzing of een indicatie nodig heeft. Zo kan men alleen naar een ziekenhuis na
verwijzing van een huisarts (tenzij het een spoedgeval betreft), stelt een wijkverpleegkundige vast
of er wijkverpleging nodig is en kan men alleen van eerstelijnsverblijf of geriatrische revalidatiezorg gebruikmaken nadat een arts heeft vastgesteld of iemand hiervoor in aanmerking komt. Voor
de meeste zorg in het basispakket geldt een eigen risico, waarvan de hoogte jaarlijks wordt vastgesteld. In 2019 betalen 18-plussers minimaal de eerste 385 euro per jaar zelf. Voor de huisartsenzorg en de wijkverpleging geldt geen eigen risico.

Verpleging en verzorging: verpleging is bijvoorbeeld wondverzorging, het toedienen van injecties en medicijnen en stomazorg. Verpleging valt onder de wijkverpleging (Zvw). Bij verzorging gaat het bijvoorbeeld om hulp bij het aan- en uitkleden, het wassen en douchen en de
verzorging van de huid. Verzorging valt meestal onder wijkverpleging (Zvw), maar kan ook
onder de Wmo 2015 vallen. In dat laatste geval gaat het vaak om mensen met een psychiatrische aandoening, autisme of een verstandelijke beperking die begeleiding nodig hebben om zich goed te (leren) verzorgen.
Medische en paramedische zorg in de eerste lijn is zorg die iemand zonder verwijzing kan gebruiken. In het basispakket zit bijvoorbeeld de behandeling door de huisarts of een paramedicus (zoals fysiotherapeut, ergotherapeut of diëtist). Ook andere zorg, zoals van een
psycholoog, kan in aanmerking komen voor vergoeding uit de Zorgverzekeringswet.8
Een aantal behandelingen laat de huisarts uitvoeren door een praktijkverpleegkundige of
een praktijkondersteuner (zoals poh-ggz).9
Medisch-specialistische zorg is zorg die wordt geleverd door een medisch specialist.10 Deze
zorg wordt vaak geleverd in een ziekenhuis (meestal op de polikliniek, maar ook via dagbehandeling of opname), en kan ook plaatsvinden in een zelfstandig behandelcentrum of
soms in een eigen praktijk. Er is altijd een verwijzing nodig van een andere arts (huisarts of
8
9
10

33

Dan is een verwijzing van een huisarts nodig en een diagnose. Zorg kan ook (gedeeltelijk) worden
vergoed via een aanvullende verzekering.
Of een verpleegkundig specialist (werkzaam in de huisartsenpraktijk of in de wijk).
Dit kan ook een psychiater zijn.

beschikbare zorg en ondersteuning voor ouderen

andere medisch specialist), behalve bij spoedeisende zorg. Ook het zittend ziekenvervoer
valt onder de Zvw. Daarbij gaat het om vervoer per auto, taxi of het openbaar vervoer naar
en van een behandeling, bijvoorbeeld in verband met chemotherapie of nierdialyse voor
mensen in een rolstoel.
Eerstelijnsverblijf (elv) is een tijdelijk medisch noodzakelijk verblijf voor mensen die niet in
aanmerking komen voor medisch-specialistische zorg in het ziekenhuis, maar ook niet
thuis kunnen zijn. elv is de zorg die tijdelijk wordt geboden in een instelling zoals een verpleeghuis om te herstellen. Dit verblijf kan ook plaatsvinden als de patiënt een levensverwachting heeft van minder dan drie maanden (palliatieve zorg).11 De huisarts vanuit de
thuissituatie of een medisch specialist vanuit het ziekenhuis stelt de medische noodzaak
vast (de indicatie) en verwijst. De opnemende arts (specialist ouderengeneeskunde of huisarts) besluit wanneer de indicatie niet meer nodig is.
Geriatrische revalidatiezorg (grz) is een vorm van geneeskundige zorg gericht op multidisciplinaire revalidatie en terugkeer naar de thuissituatie, waarbij verblijf in een geriatrisch
revalidatiecentrum nodig is. grz is bedoeld voor kwetsbare mensen met complexe multimorbiditeit en afgenomen leer- en trainbaarheid die moeten revalideren. Meestal krijgen
ouderen grz nadat zij zijn opgenomen in een ziekenhuis (bv. als gevolg van een beroerte,
botbreuk of voor een nieuwe knie of heup). Voorwaarde voor grz is dat dit volgt op
medisch specialistisch verblijf óf dat een medisch specialist met geriatrische deskundigheid
(bv. een klinisch geriater of internist ouderengeneeskunde) op basis van een geriatrisch
assessment heeft vastgesteld dat grz nodig is.12 De duur van geriatrische revalidatie
bedraagt maximaal zes maanden.13
Palliatieve terminale zorg is alle zorg die wordt gegeven aan patiënten met een terminale
ziekte, en is erop gericht deze mensen een zo hoog mogelijke kwaliteit van leven te geven.
Deze zorg is mogelijk wanneer de geschatte levensverwachting van de patiënt minder dan
drie maanden bedraagt. Een indicatie wordt doorgaans afgegeven door de behandelende
arts. De zorg blijft beschikbaar tot het overlijden, ook als de laatste levensfase langer duurt
dan verwacht. Palliatieve zorg kan thuis, in een hospice of in een verpleeghuis plaatsvinden. Palliatieve terminale zorg wordt vergoed via de Zvw, tenzij mensen een Wlzindicatie hebben, dan valt deze onder de Wlz.14

11
12
13
14

34

Palliatieve zorg kan worden vergoed op basis van eerstelijnsverblijf, maar ook op basis van de wijkverpleging of op basis van de Wlz (zie Zorgwijzer 2018).
Als verblijf niet meer nodig is om verantwoorde zorg te kunnen bieden, dan kan de grz ambulant
worden voortgezet. De specialist ouderengeneeskunde blijft dan verantwoordelijk voor deze zorg.
In bijzondere gevallen kan de zorgverzekeraar een langere periode toestaan.
Deze tekst is ontleend aan informatie van het Zorgverzekering Informatie Centrum (2019).

beschikbare zorg en ondersteuning voor ouderen

4.4

Ondersteuning op basis van de Wet langdurige zorg

Thuiswonende ouderen kunnen op basis van de Wlz gebruikmaken van Wlz-zorg thuis of
Wlz-crisiszorg.

Kader 4.3 Toegang tot zorg op basis van de Wlz
Mensen met een langdurige, intensieve zorgvraag die permanent toezicht of 24 uur per dag zorg
in de nabijheid nodig hebben, kunnen een aanvraag doen voor Wlz-zorg bij het Centrum
Indicatiestelling Zorg (ciz). Het ciz bekijkt of er behoefte is aan permanent toezicht of 24 uur
zorg in de nabijheid, of de behoefte blijvend is en of iemand voldoet aan de toegangscriteria
(tk 2013/2014b).15 Mensen die niet in aanmerking komen voor Wlz-zorg worden (terug)verwezen
naar zorg en ondersteuning op grond van de Wmo 2015 en de Zvw.

Wlz-zorg thuis: verzekerden met een indicatie voor Wlz-zorg kunnen er onder voorwaarden
voor kiezen om de zorg thuis te ontvangen met een volledig pakket thuis (vpt) of een
modulair pakket thuis (mpt), of de zorg zelf te regelen met een persoonsgebonden budget
(pgb).16 Een combinatie van mpt en pgb is ook mogelijk. Aan deze leveringsvormen zijn
voorwaarden verbonden. Bij vpt en mpt moet de zorg naar het oordeel van het zorgkantoor verantwoord en doelmatig zijn. Bij pgb moet de cliënt (of een vertegenwoordiger)
in staat zijn om veel zelf te regelen. Uiteindelijk beslist het zorgkantoor of de door de cliënt
gewenste leveringsvorm haalbaar is.
Wlz-crisiszorg (ook wel crisisopvang of spoedzorg genoemd) wordt geboden als een oudere
een zodanig acute hulpvraag heeft dat hij binnen 24 uur moet worden opgenomen.17
Het gaat om situaties waarin iemand, als gevolg van een onverwachte en voor de cliënt
ingrijpende gebeurtenis, niet meer verantwoord thuis kan blijven wonen en waar onmiddellijk zorg noodzakelijk is. Crisiszorg op grond van de Wlz is aan de orde als iemand met
een Wlz-indicatie acuut moet worden opgenomen bij een zorgaanbieder of wanneer
iemand zonder Wlz-indicatie acuut moet worden opgenomen en de verwachting is dat het
ciz binnen twee weken een Wlz-indicatie afgeeft.

15

17

Bij toegangscriteria gaat het er bijvoorbeeld om of geen sprake is van de gebruikelijke zorg van
ouders aan hun kind of het ontvangen van zorg uit een ander domein.
Met een vpt blijft de oudere thuis wonen en levert een zorginstelling het volledige pakket zorg. Een
mpt is een mengvorm van bijvoorbeeld Wlz-zorg in natura aan huis met zelf ingekochte zorg via een
pgb. Een pgb is een bedrag waarmee de zorgontvangers zelf de zorgverleners kiezen en de zorg bij
hen inkopen.
Voor de sector gehandicapten geldt een periode van 48 uur. De ggz-crisiszorg valt onder de Zvw.

35

beschikbare zorg en ondersteuning voor ouderen

16

4.5

Samenvatting

Er zijn in Nederland veel verschillende vormen van zorg en ondersteuning beschikbaar.
Deze vallen vaak onder de Wmo 2015, de Zvw of de Wlz, die allemaal hun eigen toegangscriteria hebben. Ook kunnen mensen zelf zorg en ondersteuning regelen via hun sociale
netwerk of door particuliere hulp in te schakelen.

36

beschikbare zorg en ondersteuning voor ouderen

5

Gebruik van zorg en ondersteuning

In dit hoofdstuk geven we een overzicht van de zorg en ondersteuning die zelfstandig
wonende 75-plussers ontvangen. In hoofdstuk 4 beschreven we de vormen van zorg en
ondersteuning waarvan ouderen gebruik kunnen maken als hun gezondheidssituatie
daarom vraagt. Dit hoofdstuk sluit daarbij aan. Afhankelijk van de beschikbaarheid van
gegevens geven we een globaal overzicht van het aandeel ouderen dat gebruikmaakt van
de voorzieningen. Over het gebruik van welzijnsvoorzieningen (zoals maaltijdvoorziening
of ontmoetingsbijeenkomsten voor eenzame ouderen), het gebruik van cliëntondersteuning en een onvervulde behoefte aan zorg is weinig tot niets bekend.
5.1

Informele, particuliere en publiek gefinancierde zorg: algemeen beeld

Vier op de tien zelfstandig wonende 75-plussers ontvangen zorg en ondersteuning
Ruim 40% van de zelfstandig wonende 75-plussers ontvangt zorg en ondersteuning bij het
huishouden, de persoonlijke verzorging, verpleging of begeleiding (figuur 5.1).1 Een kwart
van de 75-plussers ontvangt publiek gefinancierde zorg en ondersteuning. Het gaat daarbij
om ondersteuning gefinancierd vanuit de Wet maatschappelijke ondersteuning 2015
(Wmo) of de Zorgverzekeringswet (Zvw).2 Bijna een op de vijf krijgt zorg en ondersteuning
van familieleden, vrienden of kennissen (informele hulp) en ongeveer een op de acht
betaalt deze zelf (particulier gefinancierd).

1

2

37

De percentages in figuur 5.1 en figuur 5.2 zijn gebaseerd op enquêtegegevens waarbij de ouderen zelf
hebben aangegeven of en welke zorg zij ontvingen. De overige gegevens zijn gebaseerd op registratiecijfers.
Ook de zorg die in de thuissituatie wordt ontvangen vanuit de Wlz valt hier in principe onder. Dat wil
zeggen, deze zorggebruikers maken deel uit van de steekproef waarop de gegevens zijn gebaseerd.
Het is echter in de dataverzameling niet te achterhalen welk deel van het zorggebruik het betreft.

gebruik van zorg en ondersteuning

Figuur 5.1
Gebruik van informele, particulier gefinancierde of publiek gefinancierde zorg en ondersteuning door zelfstandig wonende 75-plussers (in procenten; n = 324)

totaal

publiek gefinancierd

particulier gefinancierd

scp.nl

informeel

0

5

10

15

20

25

30

35

40

45

Bron: scp/cbs (ozg’16)

Van degenen die zorg en ondersteuning krijgen, ontvangen de meesten hulp van maar een
van deze zorgbronnen. Zo ontvangt een derde van de ouderen met zorg (34%) alleen hulp
van een publiek gefinancierde hulpverlener (figuur 5.2), een op de vijf (20%) alleen hulp
vanuit het sociale netwerk en ongeveer een op de zeven (15%) alleen door henzelf betaalde
hulp. Als er wel sprake is van een combinatie van deze zorgvormen dan is dat het vaakst
een combinatie van publiek gefinancierde zorg en informele hulp; 14% van de oudere zorgontvangers ontvangt deze hulp.
Figuur 5.2
Combinaties van gebruik van informele, particuliere gefinancierde en publiek gefinancierde zorg en ondersteuning door zelfstandig wonende 75-plussers (in procenten; n = 176)
publiek en particulier en informeel (4%)
publiek en particulier (6%)

alleen informeel (20%)

publiek en informeel (14%)

alleen publiek (34%)

informeel en particulier (6%)

scp.nl

alleen particulier (15%)

Bron: scp/cbs (ozg’16)

38

gebruik van zorg en ondersteuning

5.2

Gebruik van ondersteuning op basis van de Wmo 2015

Ongeveer kwart van de 75-plussers ontvangt ondersteuning vanuit de Wmo
Wmo-voorzieningen zijn belangrijke ondersteuningsvormen voor ouderen en komen
veelal bij deze groep terecht. Ongeveer een kwart van de 75-plussers ontving eind 2017
hulpmiddelen en diensten vanuit de Wmo (zoals woondiensten en -voorzieningen en vervoersdiensten en -voorzieningen), 16% ontvangt hulp in het huishouden en 4% krijgt
ondersteuning thuis (begeleiding, dagbesteding, kortdurend verblijf, persoonlijke verzorging) (figuur 5.3). Omgerekend gaat het om respectievelijk 335.000, 200.000 en iets meer
dan 50.000 ouderen. Gebruikscijfers over de afzonderlijke voorzieningen zijn helaas niet
voorhanden.
Circa 1375 mensen van 75 jaar of ouder maken gebruik van beschermd wonen of maatschappelijke opvang (minder dan 0,1% van de 75-plussers) (cbs StatLine).
Figuur 5.3
Gebruik huishoudelijke hulp, ondersteuning thuis en hulpmiddelen en diensten vanuit de Wmo door
75-plussers, tweede helft 2017 (in procenten)
30
25
20
15
10

scp.nl

5
0
huishoudelijke hulp

ondersteuning thuis

hulpmiddelen en diensten

Bron: Pommer et al. (2018: 148-150)

5.3

Gebruik van zorg op basis van de Zvw en de Wlz

Ruim een kwart van de ouderen ontvangt wijkverpleging
Hulp bij de persoonlijke verzorging en verpleging kunnen ouderen vooral ontvangen via de
wijkverpleging (zie ook hoofdstuk 4). In 2016 ontving circa 28% van de 75-plussers wijkverpleging, oftewel ruim 330.000 ouderen (figuur 5.4). Vrijwel even grote aandelen ontvangen persoonlijke verzorging en verpleging, wat erop duidt dat de meeste ouderen beide
zorgvormen ontvangen. Slechts een klein aandeel ouderen krijgt wijkverpleging middels
een persoonsgebonden budget. Het aandeel ouderen dat wijkverpleging ontvangt, ligt
39

gebruik van zorg en ondersteuning

beduidend hoger onder 85-plussers dan onder 75-84-jarigen. Zo ontvangt bijna de helft
van de 85-plussers deze zorg. Ook ontvangen 85-plussers gemiddeld meer uren wijkverpleging per week voor een langere periode dan 75-84-jarigen (Post et al. 2018).
Figuur 5.4
Gebruik wijkverpleging door 75-plussers naar leeftijd, 2016 (in procenten)
60
50
40
30
20

scp.nl

10
0
wijkverpleging
75-84 jaar

verzorging
≥ 85 jaar

verpleging

overig

pgb

totaal ≥ 75 jaar

Bron: nza (2018b) scp-bewerking

Klein deel van de ouderen maakt gebruik van eerstelijnsverblijf of geriatrische
revalidatiezorg
Ruim 30.000 65-plussers maakten in 2017 gebruik van eerstelijnsverblijf (elv). 85-plussers
deden dit vaker dan de jongere leeftijdsgroepen (Post et al. 2018): ruim 13.000 85-plussers,
oftewel 3% van de 85-plussers.3 De meeste cliënten gaan na elv weer naar huis: driekwart
van de cliënten voor wie de zorg minder complex was en de helft van de cliënten met
hoogcomplexe zorg (ActiZ 2018c). Cliënten die niet terug naar huis gingen, verhuisden naar
een verpleeghuis, werden opgenomen in het ziekenhuis of zijn overleden.
In 2017 ontvingen 49.000 ouderen van 65 jaar en ouder geriatrische revalidatiezorg.
Een vijfde van de opnames is gerelateerd aan een beroerte of cva, maar ook heupfracturen
en heupprotheses gaan geregeld vooraf aan geriatrische revalidatiezorg (Post et al. 2018).

3

40

Het aantal en aandeel 75-84-jarigen dat gebruikmaakt van elv is helaas niet beschreven.

gebruik van zorg en ondersteuning

Klein deel van de zelfstandig wonende 75-plussers ontvangt zorg vanuit de Wlz
Bijna 5% van de 75-plussers ontvangt zorg vanuit de Wet langdurige zorg (Wlz) in de thuissituatie (figuur 5.5). Dit zijn bijna 60.000 ouderen. In bijna de helft van de gevallen gaat het
om een modulair pakket thuis of een combinatie daarvan met een zorgzwaartepakket.4
Het aandeel 85-plussers dat hulp vanuit de Wlz krijgt, ligt met bijna 12% beduidend hoger
dan het aandeel 75-84-jarigen dat deze hulp onvangt (bijna 3%).
Figuur 5.5
Gebruik Wlz-zorg thuis door 75-plussers in 2016, naar leeftijd (in procenten)a
14
12
10
8
6
4

scp.nl

2
0

a

totaal Wlz

mpt

zzp + mpt

75-84 jaar

≥ 85 jaar

totaal ≥ 75 jaar

pgb

overige combinaties

vpt

Mpt: modulair pakket thuis; zzp: zorgzwaartepakket; vpt: volledig pakket thuis

Bron: nza (2018b) scp-bewerking

Combinaties van zorg uit verschillende publiek gefinancierde domeinen
Ongeveer een op de zes 75-plussers ontvangt zorg en ondersteuning uit meerdere publiek
gefinancierde domeinen (nza 2018b). In de meeste gevallen is dat een combinatie van Zvw
en Wmo. Combinaties die vaak voorkomen zijn medisch-specialistische zorg of wijkverpleging (beide Zvw) met Wmo (9%) of met Wlz (3%). Slechts 2% van de ouderen heeft
een combinatie van Wmo, Wlz en medisch-specialistische zorg of wijkverpleging.

4

Een persoonsgebonden budget is een bedrag waarmee de zorgontvangers zelf de zorgverleners kiezen en de zorg bij hen inkopen. Volledig pakket thuis (vpt) is een ‘pakket zorg’ voor mensen met een
Wlz-indicatie. Met een vpt blijft de oudere thuis wonen en levert een zorginstelling het volledige pakket zorg. Het modulair pakket thuis (mpt) is vergelijkbaar met het vpt, met als verschil dat het mpt
gecombineerd kan worden met een pgb.

41

gebruik van zorg en ondersteuning

Bijna alle ouderen hadden een of meerdere keren contact met de huisarts
Bijna alle 75-plussers hebben een of meerdere keren per jaar contact met een huisarts
(figuur 5.6). Meestal gaat het om een kort of telefonisch consult. Onder 85-plussers is er
vaker sprake van een huisbezoek dan bij de jongere leeftijdsgroep. 75-84-jarigen hadden in
2017 gemiddeld 8,9 keer contact met hun huisarts, bij 85-plussers was dat gemiddeld
13,3 keer (Boersma-van Dam et al. 2018).
Figuur 5.6
Huisartsenzorg bij 75-plussers naar leeftijd, 2016 (in procenten)
100
90
80
70
60
50
40
30

scp.nl

20
10
0
huisartsenzorg
75-84 jaar

reguliere consulten multidisciplinaire zorg
≥ 85 jaar

huisartsenpost

huisartsenzorg ELV

totaal ≥ 75 jaar

Bron: nza (2018b) scp-bewerking

Het grootste deel van de contacten met de huisarts betreft een regulier consult, binnen
kantoortijden bij de eigen huisarts (figuur 5.6). Ongeveer een op de drie ouderen heeft een
multidisciplinair zorgtraject (nza 2018b). Het gaat dan bijvoorbeeld om een zorgtraject voor
diabetes of hart- en vaatziekten. Een op de vijf ouderen is in 2016 in aanraking geweest
met de huisartsenpost of huisartsendienstenstructuur (hds: samenwerkingsverband tussen
huisartsen) (nza 2018b). Het gaat dan om contact met een huisarts in de avonduren of in
het weekend, waarbij niet kan worden gewacht tot het spreekuur van de eigen huisarts.
Driekwart van de ouderen is in het ziekenhuis geweest
Driekwart van de 75-plussers is in 2016 in het ziekenhuis geweest voor een consult, poliklinische ingreep of een operatie (Post et al. 2018). De meeste behandelingen betreffen
aandoeningen aan het zenuwstelsel en zintuigen. Het gaat hier bijvoorbeeld om de behandeling van de ziekte van Parkinson en staaroperaties. Ook behandeling van aandoeningen
aan het hart- en vaatstelsel, zoals hoge bloeddruk en pijn op de borst, komt vaak voor,

42

gebruik van zorg en ondersteuning

gevolgd door behandeling van goed- en kwaadaardige tumoren (nieuwvormingen) en
behandeling van aandoeningen aan het bewegingsapparaat, zoals osteoporose en artrose.
5.4

Samenvatting

Bijna alle 75-plussers staan in contact met een of meer medische professionals en een aanzienlijk deel (vooral de 85-plussers) ontvangt zorg en ondersteuning thuis. Ruim vier op de
tien 75-plussers zeggen in een jaar tijd zorg en ondersteuning te hebben ontvangen bij het
huishouden, de persoonlijke verzorging, verpleging of begeleiding. De helft van hen ontvangt deze ondersteuning (ook) van hun sociale netwerk en een derde betaalt de hulp
(deels) zelf. Ongeveer een kwart van de 75-plussers ontvangt ondersteuning vanuit de
Wmo 2015 en ongeveer een even groot deel ontvangt wijkverpleging. Een op de zes ouderen ontvangt zorg uit meerdere publiek gefinancierde domeinen, vaak vanuit de Zvw en
Wmo.
Over het gebruik van welzijnsvoorzieningen, het gebruik van cliëntondersteuning en een
onvervulde behoefte aan zorg is weinig tot niets bekend.

43

gebruik van zorg en ondersteuning

6

Knelpunten in de zorg voor ouderen

Er gaat veel goed in de zorg en ondersteuning van ouderen die thuis wonen, zo blijkt onder
meer uit enquêtes onder zorggebruikers. Twee van de drie mensen (onder wie veel ouderen) die zich met een ondersteuningsbehoefte bij hun gemeente melden in het kader van
de Wet maatschappelijke ondersteuning (Wmo 2015) zijn tevreden over de oplossing die
hun wordt geboden (Kromhout et al. 2018). Een ruime meerderheid van de cliënten van de
wijkverpleging – zorg vanuit de Zorgverzekeringswet (Zvw) – is tevreden over de geboden
zorg (Francke et al. 2017). En cliënten die zorg uit de Wet langdurige zorg (Wlz) thuis ontvangen zijn positief over het feit dat ze meer dingen zelf kunnen bepalen dan ze in een verpleeghuis zouden kunnen (Kromhout et al. 2018).
Bij de meeste ouderen lijkt het dus goed te gaan, maar toch zijn er ook knelpunten die het
voor thuiswonende ouderen soms lastig maken de juiste zorg en ondersteuning te krijgen.
In dit hoofdstuk bespreken we welke knelpunten er spelen in de zorg voor thuiswonende
75-plussers. We beginnen bij ouderen met lichte zorgvragen en volgen de route waarbij de
zwaarte van de zorgvragen toeneemt. We benaderen knelpunten zo veel mogelijk vanuit
het perspectief van de ouderen zelf, maar soms vanuit het perspectief van zorgverleners.
Met sommige knelpunten hebben waarschijnlijk alleen specifieke groepen thuiswonende
ouderen te maken, andere knelpunten zijn mogelijk op een bredere groep mensen met
beperkingen van toepassing.
6.1

Zorg en ondersteuning van ouderen: eerst zelf organiseren

Als ouderen zorg of ondersteuning nodig hebben, wordt van hen verwacht dat zij zelf de
verantwoordelijkheid nemen om dit te organiseren. In de memorie van toelichting bij de
Wmo 2015 staat bijvoorbeeld:
Tot die eigen verantwoordelijkheid van de ingezetene behoort ook dat hij een beroep doet
op familie en vrienden – zijn eigen sociale netwerk – alvorens hij bij de gemeente aanklopt
voor hulp. (tk 2013/2014a: 27)
Dat betekent dat een oudere zelf initiatief behoort te nemen om zorg en ondersteuning te
organiseren en hierom te vragen. Ouderen dienen daarbij eerst hun sociale netwerk aan te
spreken. Het idee is dat zij dan hulp krijgen van mensen met wie ze vertrouwd zijn en die
dichtbij staan. In de praktijk zijn hierbij enkele knelpunten aan te wijzen.
Zelf hulp organiseren is voor sommigen te hoog gegrepen
Om zelf hulp te kunnen organiseren moet een oudere eerst besef hebben van een zorgbehoefte, vervolgens inzicht hebben in wat nodig en mogelijk is, en weten wie kan helpen
en hoe dat te organiseren. Iets minder dan de helft van de 65-plussers beschikt over voldoende van deze gezondheidsvaardigheden, die ook samenhangen met de gezondheidsstatus van de oudere (Heijmans et al. 2018) (zie ook hoofdstuk 3). Vervolgens moet de
44

knelpunten in de zorg voor ouderen

oudere om hulp kunnen, willen en durven vragen. Het niet kunnen, willen of durven wordt
ook wel ‘vraagverlegenheid’ genoemd (Linders 2010). Er zijn aanwijzingen dat bijna de helft
van de ouderen (vanaf 70 jaar) vraagverlegen is (Janssen 2014). Het beeld is dat vraagverlegenheid toeneemt met het ouder worden (Vermeij 2016).
Het onderkennen dat men dingen niet meer zelf kan, kan beschouwd worden als een verlies en vraagt aanpassing van het zelfbeeld en een verandering in rol (Blok 2017; Janssen
2014). Zo moeten ouderen bijvoorbeeld een zoon of dochter om hulp vragen, terwijl zij
gewend waren juist hun kinderen te helpen. Veel ouderen schromen bovendien om hun
kinderen, vrienden of buren om (meer) hulp te vragen omdat ze bijvoorbeeld bang zijn om
iemand voor het blok te zetten of om ‘nee’ te horen. Daarbij kan een rol spelen dat hun
mogelijkheden om een wederdienst te verlenen afnemen naarmate hun leeftijd toeneemt
(Vermeij 2016: 36). Ook bij het vragen om professionele hulp kan vraagverlegenheid een rol
spelen (Linders 2010: 179).
Er is mogelijk overlap tussen de ouderen met vraagverlegenheid en met een tekort aan
gezondheidsvaardigheden; bijna de helft van de ouderen vertoont minstens een van deze
kenmerken. Door het initiatief vooral bij ouderen zelf te laten, zal een deel van hen (te)
lang wachten met een hulpvraag, wat tot (zelf)verwaarlozing kan leiden en zelfs tot
opname op de spoedeisende hulp (Reesink et al. 2009; Verver et al. 2016).
Deel mantelzorgers zwaar belast
Een op de drie Nederlanders geeft mantelzorg, van wie velen hun oude (schoon)ouders
helpen. Van alle mantelzorgers voelt bijna een op de tien zich zwaar belast (De Klerk et al.
2017). Een groep die het in het bijzonder zwaar heeft zijn de mantelzorgers voor thuiswonende ouderen met dementie. De zorg voor deze groep komt vaak neer op de partner,
die zelf vaak ook al op leeftijd is, en op de kinderen. Een op de acht van deze mantelzorgers
voelt zich overbelast; ze zijn twee keer zo vaak eenzaam als de gemiddelde Nederlander
(Van der Heide et al. 2018). Onderzoek onder partners van dementerenden wijst uit dat zij
vaker dan andere mantelzorgers suïcidegedachten hebben (Joling et al. 2017). Als mantelzorgers overbelast zijn, kunnen grenzen geleidelijk en onbedoeld overschreden worden,
wat inadequate of zelfs ‘ontspoorde’ mantelzorg tot gevolg kan hebben (Movisie 2013).
Zorg vooral reactief georganiseerd en nog te weinig gericht op preventie
Onze gezondheidszorg is sterk gericht op het handelen in geval van een ziekte, en minder
op preventie en vroegsignalering (Veldman 2018). Dit is ook een van de conclusies van het
Zorginstituut Nederland, dat zich baseert op een onderzoek van iq healthcare naar knelpunten in de zorg voor kwetsbare ouderen thuis (De Booys et al. 2018). Er is nog te weinig
aandacht voor het voorkomen van (chronische) ziekten en het uitstellen en tijdig signaleren van kwetsbaarheid. Sociale wijkteams komen niet aan preventieve taken toe
(Van Arum en Van den Enden 2018).
Alleenstaande ouderen en ouderen met een laag opleidingsniveau hebben een verhoogd
risico op kwetsbaarheid en zouden bij gemeenten extra aandacht verdienen in hun programma’s voor preventieve ouderenzorg (Lemmens et al. 2016). Preventie gaat in de eerste
45

knelpunten in de zorg voor ouderen

plaats om het stimuleren van een gezonde leefstijl en behoud van mobiliteit en sociale
contacten. Daarnaast kan ook gedacht worden aan het verbeteren van gezondheidsvaardigheden, zoals het leren omgaan met (gezondheids)verlies en het anticiperen op de
zorgbehoefte die gaat komen.
Deel van de ouderenhuishoudens woont in een ‘ongeschikte’ woning of woonomgeving
Ruim 40.000 ouderenhuishoudens van 65 jaar of ouder (7%) wonen in een ‘ongeschikte’
woning, dat wil zeggen een woning die niet toe- en doorgankelijk is zonder traplopen en
die ook niet tegen beperkte kosten (minder dan 10.000 euro) geschikt te maken is
(Leidelmeijer et al. 2017; Schilder et al. 2018).1 Dit doet zich vooral in stedelijke gebieden
voor, in de oudere huurappartementen en meergezinswoningen (in het bijzonder
portieketagewoningen) (Leidelmeijer et al. 2017). Het aandeel ouderen dat de woning
geschikt acht om oud in te worden neemt toe met de leeftijd, van 67% onder 75-79-jarigen
tot 76% onder 80-plussers (Folsche en Beerepoot 2018).2 De meerderheid zegt dat de
woning nu geschikt is als gevolg van eerder gedane aanpassingen of een verhuizing.
Niet alleen de woning maar ook de woonomgeving kan voor ouderen minder geschikt zijn.
Een woonomgeving wordt als minder geschikt gezien wanneer er minder dan twee primaire voorzieningen (supermarkt, huisarts, apotheek en ov-halte) binnen 500 meter wandelen van de woning liggen. De helft van de ouderenhuishoudens (65-plus) woont dan in
een omgeving die functioneel ongeschikt of weinig geschikt is (Schilder et al. 2018).3
Ouderen weinig geneigd zich voor te bereiden door woningaanpassing of verhuizing
Ouderen zijn weinig geneigd hun woonsituatie aan te passen aan een toekomstige oude
dag met beperkingen (Folsche en Beerepoot 2018; De Groot et al. 2013; Ipso Facto 2016).
Van de 75-plussers die vinden dat ze niet levensloopbestendig wonen heeft circa de helft
geen verbouw- of verhuisplannen en 29% weet het nog niet (Folsche en Beerepoot 2018).4
Een deel van de ouderen gaat (nog) niet over tot actie omdat het gevoel van urgentie ontbreekt. Men vindt het nog te vroeg of acht het risico klein dat in de komende jaren ongemakken ontstaan (Folsche en Beerepoot 2018).5 Ook ervaart een deel van de ouderen
belemmeringen om de woning aan te passen6 of om te verhuizen. Het gaat dan bijvoorbeeld om het geregel, het zoeken en vinden van een andere woning, de slechte staat van
alternatieve woningen, het achterlaten van het oude huis en het ‘in oude staat’ achterlaten

1
2
3
4
5

6

46

Gegevens uit 2015.
Gegevens uit 2018.
Gegevens uit 2015.
Gegevens uit 2018.
Zo vindt 20% van de 75-79-jarigen en 15% van de 80-plussers het nog te vroeg om na te denken over
de kans om binnen vijf jaar met een rollator te lopen. Respectievelijk nog eens 41% en 31% van deze
ouderen acht de kans daarop klein (gegevens uit 2018) (Folsche en Beerepoot 2018).
11% van de 75-plussers ervaart belemmeringen om de woning veiliger en comfortabeler te maken
(gegevens uit 2018) (Folsche en Beerepoot 2018).

knelpunten in de zorg voor ouderen

van een huurwoning (anbo en Woonz 2016; Broxterman en Wever 2018; Folsche en
Beerepoot 2018).
Een deel van de belemmeringen is financieel van aard (Folsche en Beerepoot 2018). Ouderen wonen vaak relatief goedkoop en zullen na verhuizing doorgaans meer woonlasten
gaan betalen. Dat speelt vooral wanneer men al langere tijd in dezelfde (huur)woning
woont of bij de overgang van een koopwoning naar een vrijesectorhuurwoning (anbo en
Woonz 2016; Bakker et al. 2018; Broxterman en Wever 2018; Schilder et al. 2018). In sterk
vergrijsde gebieden en krimpregio’s is het mogelijk lastig om de huidige woning verkocht
te krijgen (Aanjaagteam Langer zelfstandig wonen 2015; De Groot et al. 2013; Ipso Facto
2016). Aanpassingen om de woning geschikt te maken kosten geld. Deze kosten worden
mogelijk doorberekend door de verhuurder en zullen lang niet altijd door de gemeente vergoed worden (Schilder et al. 2018). Niet iedereen zal dat kunnen betalen. Circa de helft van
de ouderenhuishoudens (65-plus) die in een ongeschikte woning leven, heeft minder dan
10.000 euro vrij besteedbaar vermogen. Zij zouden een groot deel van hun vermogen moeten inzetten om hun woning geschikt te maken. De geschiktheid van de woonomgeving
(het aantal voorzieningen nabij de woning) blijft daarmee nog buiten beschouwing
(Schilder et al. 2018).
Mismatch vraag en aanbod wonen met zorg/diensten
Ouderen en hun naasten signaleren dat het huidige woningaanbod niet aansluit bij wat de
oudere nodig heeft en dat er onvoldoende passende plekken voor wonen met zorg zijn
(Harnas en Schout 2017). De omvang en aard van deze ‘mismatch’ zullen lokaal verschillen.
Ruim twee op de vijf gemeenten signaleren een tekort aan seniorenwoningen, met name
de kleinere gemeenten (Ipso Facto 2016).7 In de vrije sector schat vastgoedorganisatie cbre
een tekort van circa 32.000 zorgappartementen en dit zal in de komende jaren oplopen
indien geen nieuw aanbod wordt ontwikkeld (cbre 2018).8 Daarnaast voldoet een deel van
de bestaande seniorenwoningen niet aan de eisen van de huidige tijd. De wensen en voorkeuren van senioren en ouderen zijn door de jaren heen veranderd (Blije et al. 2016; Gielen
et al. 2018; Nouws 2015) en de omstandigheden en de doelgroepen gewijzigd (denk bv. aan
de extramuralisering).
Belemmerende wet- en regelgeving voor (passend toewijzen) betaalbare woningen
Diverse bronnen geven aan dat wet- en regelgeving een belemmerende factor kan zijn bij
het realiseren van betaalbare woningen voor ouderen (ActiZ 2016; Commissie-Van
Bochove 2018; Faun et al. 2014; Ipso Facto 2016; Kok et al. 2015; Nienhuis et al. 2016;
Wonen 2016). Zo ervaart een derde van de gemeenten belemmeringen in wet- en regel-

7
8

47

Gegevens uit 2016.
Zorgappartementen worden omschreven als ‘zelfstandige levensloopbestendige appartementen,
geschikt voor het ontvangen van zorg, waarbij een zorgexploitant in het complex of in de directe
nabijheid van het complex gevestigd is om naar behoefte (thuis)zorg te leveren aan de bewoners’
(cbre 2018: 4).

knelpunten in de zorg voor ouderen

geving bij het realiseren van nieuwe huisvestingsprojecten voor senioren (Ipso Facto
2016).9 Het kan dan bijvoorbeeld gaan om de verhuurdersheffing, de Warmtewet, het
onderscheid tussen daeb- en niet-daeb-activiteiten10 en woningcontingentering (Aanjaagteam Langer zelfstandig wonen 2016; ActiZ 2016; Commissie-Van Bochove 2018; Faun et al.
2014). Zo is het niet altijd duidelijk of een wijziging van het bestemmingsplan nodig is om
ouderenwoningen te kunnen bouwen en kunnen nieuwe zorgwoningen in strijd zijn (of als
zodanig worden beschouwd) met provinciale of regionale afspraken over het aantal te
bouwen woningen (Faun et al. 2014; Kok et al. 2015; Nienhuis et al. 2016). Daarnaast kan de
samenloop van verschillende domeinen, regelingen en systemen (volkshuisvesting en zorg)
leiden tot afstemmingsproblemen (Aanjaagteam Langer zelfstandig wonen 2015, 2016;
Faun et al. 2014).
De invoering van ‘passend toewijzen’ (als gevolg van de herziene Woningwet per 1 januari
2016) pakt nadelig uit voor enkele groepen ouderen. Passend toewijzen houdt in dat
woningcorporaties woningen moeten toewijzen die passen bij het inkomen en huishouden
van de nieuwe huurders. Huishoudens met een inkomen onder de huurtoeslaggrens krijgen hierdoor een woning onder de zogenoemde aftoppingsgrens.11 Hierdoor komen ouderen die graag in een zorgwoning willen wonen en ouderen met vermogen maar een laag
inkomen in de knel (Aedes 2017; Beuzenberg et al. 2017; Commissie-Van Bochove 2018).
Beide groepen kunnen geen woningen huren boven de aftoppingsgrens, terwijl zorgwoningen vaak duurder zijn en ouderen soms best meer eigen geld voor zo’n woning willen betalen.
6.2

Een beroep doen op formele hulp

Als een oudere onderkent dat hij zorg nodig heeft, en het sociaal netwerk niet voldoende
ondersteuning kan bieden, dan kan hij een aanvraag indienen voor formele zorg of ondersteuning. Tegen welke knelpunten kunnen ouderen dan aanlopen?
Informatievoorziening aan ouderen niet voldoende
Voor burgers is het vaak niet helder welke zorg en ondersteuning beschikbaar is, of zij
daarvoor in aanmerking komen en waar zij moeten zijn om die te krijgen, zo zeggen diverse
partijen zoals mee, de Nederlandse Zorgautoriteit (nza) en samenwerkende patiëntenorganisaties (Kornalijnslijper en De Klerk 2018). Veel informatie is alleen via internet beschikbaar, maar lang niet alle ouderen zijn vaardig met computers en internet (zie hoofdstuk 2).
De informatie is vaak moeilijk te begrijpen en bevat veel vakjargon, concludeerde de
Nationale ombudsman (Tuzgöl-Broekhoven et al. 2018). Dit kwam ook naar voren in een
kleinschalig kwalitatief onderzoek onder Wmo-cliënten (Van der Ham et al. 2018). Ook pro-

9
10
11

48

Gegevens uit 2016.
daeb: diensten van algemeen economisch belang.
De aftoppingsgrens is een door de overheid vastgestelde maandhuurgrens (afhankelijk van de huishoudenssamenstelling) die aan de huurtoeslag is gekoppeld.

knelpunten in de zorg voor ouderen

fessionals vinden het stelsel erg complex en moeilijk te begrijpen (Marangos et al. 2018).
Hun cliënten krijgen daardoor niet altijd de juiste of volledige informatie, bijvoorbeeld over
de hoogte van de eigen bijdragen voor zorg (Kornalijnslijper en De Klerk 2018: 149).12
Onafhankelijke cliëntondersteuning komt niet tot zijn recht
Ouderen kunnen bij het zoeken naar passende zorg en ondersteuning hulp krijgen van
onafhankelijke cliëntondersteuners. Hiervan wordt echter weinig gebruikgemaakt (Gijzel
et al. 2017; Marangos et al. 2018).13 De bekendheid van de mogelijkheid om een onafhankelijke cliëntondersteuner in te schakelen is laag (Van Bergen et al. 2016; Marangos et al.
2018). De kennis en ervaring van cliëntondersteuners sluiten ook vaak niet aan op de vragen van ouderen (Beltman 2017).
Het zorgaanbod van gemeenten sluit (nog) onvoldoende aan bij behoeften
Patiëntenfederatie Nederland organiseerde een meldactie onder ouderen/hun naasten en
professionals van 23 (patiënten- en zorg)organisaties. De deelnemers aan deze meldactie
vonden dat de hulp die ouderen ontvangen (bijna) nooit aansluit bij wat nodig is (Harnas
en Schout 2017). Ouderen en hun naasten die problemen meldden noemden bijvoorbeeld
onvoldoende huishoudelijke hulp, geen passend hulpmiddel, lange wachttijden voor passende zorg en een woonaanbod (met zorg) dat niet aansluit bij hun behoeften. Professionals meldden dat ouderen zonder passende hulp onnodig op de spoedeisende hulp terecht
kunnen komen. Zij gaven bijvoorbeeld aan dat er soms te lage indicaties worden afgegeven, er te weinig tijd is om echt op individuele wensen van ouderen in te gaan,
het systeem traag is waardoor er niet snel iets geregeld kan worden, en zij tegen regelingen
en andere zaken aanlopen die het moeilijker maken om passende zorg te organiseren.
Bij een dergelijke meldactie komen alleen situaties in beeld waarin er iets niet goed loopt.
Er zijn voor zover bekend geen gegevens over de omvang van de groep ouderen die niet de
zorg krijgen waar zij behoefte aan hebben (zie ook hoofdstuk 5).
Knelpunten bij aanvraag van hulpmiddelen
Een op de zeven aanvragers van hulpmiddelen ervaart knelpunten bij het aanvragen
(Van Esch et al. 2018).14 Enerzijds gaat het om de hoogte van de vergoeding, wat vooral lijkt
te spelen bij Zvw-hulpmiddelen zoals hoortoestellen. Anderzijds levert de aanvraagproce-

12

14

Voor mensen die niet wisten waar zij met een zorgvraag heen moesten, of die naar hun gevoel van
het kastje naar de muur werden gestuurd, heeft het ministerie van vws een platform ingesteld: Juiste
Loket. Daar kunnen mensen met vragen telefonisch of per e-mail terecht. Echter, dit loket is alleen
digitaal vindbaar, en ook hier is het de vraag of de taal aansluit bij het niveau van ouderen, zeker als
ook sprake is van mentale of cognitieve beperkingen of een migratieachtergrond.
Onder Wmo-melders (mensen die zich bij een loket melden om wellicht een aanvraag te gaan doen)
is de mogelijkheid tot onafhankelijke cliëntondersteuning bij twee op de tien bekend en wordt ze
door een op de tien gebruikt. Cliënten van de sector verpleging en verzorging (voornamelijk ouderen)
maken eveneens weinig gebruik van cliëntondersteuning.
Aanvragers zijn veelal ouderen.

49

knelpunten in de zorg voor ouderen

13

dure problemen op, waarbij het vooral lijkt te gaan om Wmo-hulpmiddelen zoals een
scootmobiel. Over het geheel genomen worden afwijzing van de aanvraag (al dan niet
terecht) zonder uitgebreide toelichting, te lage vergoeding, lange wachttijden en beperkte
keuzevrijheid in het type hulpmiddel het vaakst genoemd.
Meebetalen kan reden zijn om af te zien van zorggebruik
Als ouderen professionele zorg en ondersteuning krijgen, moeten zij daarvoor soms een
eigen bijdrage betalen (zie ook hoofdstuk 4). Uit onderzoek uit 2016 naar de Wmo 2015
kwamen signalen dat mensen afzien van ondersteuning vanwege die eigen bijdrage
(Ieder(in) 2016).15 In een ander onderzoek onder melders bij de Wmo (vaak ouderen) zag
een op de twintig aanvragers van een maatwerkvoorziening uiteindelijk af van (onderdelen
van) deze ondersteuning vanwege de eigen bijdrage. Bijna een op de tien melders zei in
financiële problemen te zijn gekomen door de eigen bijdrage, ondanks dat de bijdrage
wordt afgestemd op iemands inkomens- en vermogenspositie. Volgens Wmo-gespreksvoerders speelt het afzien van zorg vooral bij hulpvragers met middeninkomens (Feijten
et al. 2017).
Het Centraal Planbureau (cpb) nuanceert het beeld dat eigen bijdragen mensen doet
afschrikken om Wmo-ondersteuning te gebruiken. Het concludeert dat bij een verhoging
van de eigen bijdrage met 10% de kans dat iemand een jaar later Wmo-ondersteuning
gebruikt met 2,6% daalt. Bij mensen die al zorg gebruiken vonden de onderzoekers vrijwel
geen effect van een hogere eigen bijdrage op het aantal uren zorg (Non 2016).
Mensen zien mogelijk ook af van zorg als het gaat om zorg die niet (meer geheel) in het
basispakket van de Zvw zit, zoals tandheelkundige zorg, fysiotherapie, brillen en gehoorapparaten. Ouderen kunnen zich hiervoor wel aanvullend verzekeren. Het kabinet heeft
inmiddels maatregelen genomen om een stapeling van zorgkosten (en daardoor financiële
problemen) te beperken (tk 2017/2018d).16 Het is niet bekend of en hoeveel ouderen die
afzien van Wmo-ondersteuning alternatieven zoals mantelzorg of particuliere hulp inzetten. Evenmin is bekend in hoeverre het afzien (of uitstellen) van lichtere vormen van zorg
tot escalaties of crisissituaties bij ouderen leidt.
Contractering wijkverpleging niet vlekkeloos
Aanbieders van wijkverpleging kunnen met zorgverzekeraars contracten afsluiten voor de
levering van zorg.17 In 2017 dreigde 59% van de zorgaanbieders een budgetafspraak te
overschrijden (nza 2018a). Omdat aanbieders niet zeker zijn dat zij voor handelingen die
15

16
17

50

Uit een enquête van Ieder(in) onder zorggebruikers kwam naar voren dat een kwart geen of minder
zorg afnam vanwege de eigen bijdragen (Ieder(in) 2016). Binnenlands Bestuur kwam er op basis van
een onderzoek onder gemeenten op uit dat een op de vijf zorgbehoevenden afziet van zorg door de
hoogte van de eigen bijdrage (De Koster 2016).
Per 1 januari 2019 gaat er in plaats van eigen bijdragen een abonnementstarief gelden voor hulp en
ondersteuning uit de Wmo van 17,50 euro per vier weken per huishouden.
Zorgverzekeraars hebben hierdoor mogelijkheden om meer te sturen op kwaliteit en doelmatigheid
van de zorg.

knelpunten in de zorg voor ouderen

het budget overschrijden zullen worden betaald, voeren zij in zo’n geval vaak een patiëntenstop in. Voor gebruikers van wijkverpleging betekent een patiëntenstop dat zij bij een
andere dan de vertrouwde zorgaanbieder moeten aankloppen of langer moeten wachten
op zorg. Dat kan tot pijnlijke situaties leiden, zoals bij terminale en palliatieve zorg.
Als de aanbieder bij de zorgverzekeraar vraagt om bijcontractering, duurt het soms een tot
enkele maanden voordat een zorgverzekeraar daarover een besluit neemt. Aanbieders van
zorg zijn vaak minder tevreden over het proces van contractering dan zorgverzekeraars.
De hoeveelheid ongecontracteerde zorg in de wijkverpleging neemt licht toe, een trend die
hier mogelijk mee samenhangt. Ongecontracteerde zorg is per cliënt duurder, waarschijnlijk door minder doelmatige personeelsinzet (nza 2018a). De consequentie voor ouderen
kan zijn dat zij, afhankelijk van hun zorgverzekering, voor ongecontracteerde zorg moeten
bijbetalen, of niet bij die aanbieders terechtkunnen.
6.3

Zolang het thuis nog gaat

Door toenemende ouderdom, gezondheidsproblemen, gebreken en verliezen in het sociaal
netwerk kunnen ouderen ook combinaties van zorg en ondersteuning nodig hebben.
Dan worden afstemming en samenwerking belangrijk.
Afbakening tussen Zvw en Wmo soms onduidelijk18
In de praktijk kan het lastig zijn te bepalen welke onderdelen van de zorg onder welke wet
vallen (Van der Ham en Den Draak 2018; vws 2018b). Dit speelt bijvoorbeeld bij de persoonlijke verzorging, waarvan niet altijd vast te stellen is of er sprake is van een behoefte
aan begeleiding of geneeskundige zorg, maar bijvoorbeeld ook bij de maaltijden (vws
2018a; 2018d). Een oudere kan dan de dupe worden van afwentelgedrag tussen de
gemeente en de zorgverzekeraar en gesteggel over welke hulpverlener waarvoor ingezet
kan worden. Voor ouderen is het vaak van belang om vertrouwde gezichten te zien en niet
met te veel verschillende hulpverleners te maken te hebben. Het is bijvoorbeeld niet wenselijk dat voor de maaltijd een Wmo-hulpverlener komt die het eten helpt klaarmaken,
waarna de wijkverpleging de maaltijd toedient (bv. omdat sprake is van slikproblemen).
Belemmeringen in afstemming en samenwerking tussen hulpverleners
Samenwerking en onderlinge afstemming tussen hulpverleners kunnen een probleem zijn
als veel disciplines bij de zorg en ondersteuning betrokken zijn, bijvoorbeeld bij ouderen
met een complexe zorgbehoefte. Het gaat dan niet alleen om medische disciplines, maar
ook om hulpverleners uit het sociaal domein. Afstemmings- en samenwerkingsproblemen
worden in de hand gewerkt door het bestaan van (financiële) schotten tussen de wetten
waar verschillende partijen en hun hulpverleners onder vallen, waardoor zij vaak ‘op hun
eigen stukje’ bezig zijn (Van der Ham en Den Draak 2018). Het is in het belang van ouderen

18

51

De afstemming met de Wlz komt in paragraaf 6.4 aan bod.

knelpunten in de zorg voor ouderen

dat hulpverleners van elkaar weten wat zij doen en dat hulpverleners een integraal aanbod
van diensten bieden.
Om de gegevensuitwisseling en samenwerking te bevorderen en goed te laten verlopen
zijn samenwerkingsverbanden ingesteld (Van Linschoten en Te Velde 2016). Hierbij speelt
een aantal problemen. Het meest genoemde is een gebrek aan structurele financiering:
hulpverleners worden doorgaans niet betaald voor niet-direct patiëntgebonden taken en
proactieve activiteiten. Bovendien wordt veel zorg jaarlijks opnieuw ingekocht, waardoor
een structurele bijdrage aan een samenwerkingsverband onzeker is. Dat leidt ertoe dat
mensen ook niet optimaal gaan investeren in de samenwerking. Ook de (beperking in
mogelijkheden tot) gegevensuitwisseling tussen de verschillende organisaties is een knelpunt. Gebruik van een gezamenlijk zorgdossier is niet altijd mogelijk en de coördinatie of
regiefunctie is soms niet goed geregeld (Garvelink et al. 2018; Kromhout et al. 2018).
Een ander probleem dat de samenwerking in de keten belemmert, is dat in sommige
gebieden meerdere samenwerkingsverbanden naast elkaar bestaan, en elkaar voor de
voeten lopen of zelfs beconcurreren. Dat is vooral het geval in stedelijke gebieden, waar
veel verschillende zorg- en welzijnsaanbieders actief zijn. In de dunner bevolkte regio’s zijn
meer voorbeelden van succesvolle samenwerkingsverbanden te zien (Van Linschoten en
Te Velde 2016).
Meer specialistische kennis ouderenzorg nodig
Ouderen, vooral op hoge leeftijd, hebben vaak meerdere aandoeningen tegelijk (zie ook
hoofdstuk 3) en kunnen zowel lichamelijke als psychische als sociale problemen hebben.
Dit kan de zorg complex maken. Nu ouderen langer en met complexere zorgvragen thuis
wonen, wordt er meer gevraagd van hulpverleners die met deze ouderen te maken hebben. Dat is een behoorlijke uitdaging voor bijvoorbeeld sociale wijkteams (Van der Pas en
Van Vliet 2015). Maar dat geldt ook voor huisartsen. Huisartsen en hun praktijkondersteuners zijn niet opgeleid voor de complexe ouderenzorg. Het ontbreekt aan deskundigheid
om specifieke problemen waar kwetsbare ouderen mee te maken kunnen hebben te herkennen en te behandelen (De Booys et al. 2018).19 Het specialisme ouderengeneeskunde,
dat zich richt op ouderen met meerdere aandoeningen tegelijkertijd, kan een belangrijke
rol spelen. Er is een landelijk tekort aan specialisten ouderengeneeskunde (Van Kooten
2017). Ook in de eerste lijn zijn er nog niet voldoende hulpverleners beschikbaar met specialistische kennis van ouderen (zowel verpleegkundigen/praktijkondersteuners als geneeskundigen).
Er speelt ook een behoefte aan meer specialistische kennis in de tweede lijn, het ziekenhuis. Ouderen zijn vaak onder behandeling van verschillende specialisten die verschillende
19

Huisartsen krijgen ook vaker te maken met ouderen die in een kleinschalige woonvoorziening wonen
waar geen specialisten ouderengeneeskunde ter beschikking zijn. Bewoners van deze woonvormen
kunnen complexe problematiek ontwikkelen die het huisartsgeneeskundige aanbod overstijgt. De
Landelijke Huisartsen Vereniging (lhv) trok hierover onlangs aan de bel en stelde de Leidraad Medische
zorg voor ouderen in (kleinschalige) woonzorginstellingen op, die huisartsen ondersteunt in hun keuze of en
onder welke voorwaarden zij zorg leveren (lhv 2018).

52

knelpunten in de zorg voor ouderen

behandelingen of medicijnen voorschrijven, waarvan soms lastig te bepalen is hoe ze op
elkaar inwerken. Een klinisch geriater is gespecialiseerd in het houden van overzicht bij het
samenspel tussen verschillende ziektes en behandelingen van ouderen. Voor goede
medische ouderenzorg is dit dus een belangrijk specialisme. Dit specialisme is echter (nog)
niet in elk ziekenhuis beschikbaar (Ziekenhuis.nl 2018). Het ontbreken van expertise om
kwetsbare ouderen met comorbiditeit te behandelen kan ertoe leiden dat multiproblematiek wordt gereduceerd tot een enkelvoudig probleem. 30% van de ouderen die op een
spoedeisende hulp (seh) zijn behandeld, keert binnen enkele weken terug op de eerste
hulp; dit zou een van de oorzaken zijn van de ondercapaciteit van de seh (Knoop 2016).
Werkdruk hoog in ouderenzorg
Al jarenlang ervaart zorgpersoneel een hoge werkdruk. In beroepen in zorg en welzijn
wordt de grootste werkbelasting gevonden. Werkenden ervaren zowel veel tijdsdruk als
fysieke en psychische belasting (roa 2017). De regeldruk is hoog en gaat ten koste van
(het werkplezier in) de zorg (Zorg voor Beter 2018).20 Door oplopende personeelstekorten
neemt de werkdruk toe, waardoor (ook) zorg voor ouderen onder druk komt te staan.
Begin 2018 waren er ruim 25.000 vacatures en nam het aantal moeilijk vervulbare vacatures toe (tk 2018/2019). De krapte aan personeel is vooral zichtbaar in de acute zorg, de
wijkverpleging en onder verzorgenden in verpleeghuizen (Van der Aalst 2018). In sommige
regio’s speelt ook een huisartsentekort (Batenburg et al. 2018).
Ook huisartsen ervaren een hoge werkdruk. Zij wijten dat mede aan het toenemend aantal
thuiswonende ouderen. De complexe vragen van ouderen zijn arbeidsintensief en daardoor belastend voor huisartsen en hun praktijkondersteuners (Schers et al. 2009).
Vrijwilligers kunnen een deel van de taken van betaalde zorgverleners overnemen, bijvoorbeeld als het gaat om gezelschap houden en vormen van begeleiding. Er komen ook al
meer hulpvragen bij deze vrijwilligersorganisaties terecht, die eerder door formele hulpverleners werden opgepakt (Grootegoed et al. 2018). Maar ook vrijwilligers(organisaties)
die betrokken zijn bij thuiswonende ouderen worden dikwijls overvraagd, zo blijkt uit een
onderzoek dat werd uitgevoerd in opdracht van de Vereniging Nederlandse Organisaties
Vrijwilligerswerk. Het gaat dan zowel om gebrek aan menskracht als om individuele overbelasting van vrijwilligers door complexiteit van een hulpvraag, bijvoorbeeld bij ouderen
met dementie. Vrijwilligersorganisaties hebben bij werving van vrijwilligers ook last van de
concurrerende bezigheden van mensen, met name betaald werk (Grootegoed et al. 2018).

20

Het ministerie van vws heeft een actieplan opgesteld: (Ont)Regel de Zorg (tk 2017/2018a). Het doel is
het merkbaar verminderen van regeldruk voor professionals én patiënt, door het aantal administratieve handelingen te beperken. Het actieplan wordt op dit moment uitgevoerd. Tegelijkertijd dienen
zich nieuwe regels aan die de werkdruk verhogen. Zo heeft de nza per 1 december zorginstellingen
verplicht om wachtlijsten voor dementerenden te registreren, maar zorginstellingen in Brabant kondigden aan deze regel niet uit te voeren omdat zij vinden dat het de regeldruk verhoogt zonder dat
cliënten daar baat bij hebben (Bakker 2018).

53

knelpunten in de zorg voor ouderen

Ouderen belanden te vaak onnodig in het ziekenhuis
Jaarlijks belanden 300.000 ouderen onnodig in het ziekenhuis, stelt ActiZ (2018a). ‘Slechts’
40% van alle ouderen op de seh heeft een medisch probleem waarvoor spoedeisende hulp
noodzakelijk is, maar meer dan de helft dus niet, blijkt uit onderzoek dat ActiZ liet uitvoeren (Winkel en Kousemaker 2017). Een op de vijf heeft een ‘welzijnsklacht’ en kan bijvoorbeeld niet thuis zijn vanwege eenzaamheid of onveiligheid. Bijna een kwart heeft een vraag
die voorkomen had kunnen worden door betere signalering en monitoring van kwetsbare
patiënten, bijvoorbeeld door de wijkverpleging of het wijkteam. De rest heeft een observatievraag die had kunnen worden opgevangen met een bed in een eerstelijnsverblijf, zo stellen de onderzoekers. Het onderzoek, dat is gebaseerd op cijfers uit 2015 en 2016, wijst uit
dat door zorg op de juiste plek duurder ziekenhuisbezoek voorkomen kan worden. Die
juiste plek is in dit geval transmurale zorg voor ouderen, waar voldoende medische kennis
is maar ook kennis van psychosociale behoeften van ouderen (zie ook het punt over meer
specialistische kennis), en waar voldoende wordt geïnvesteerd in mobilisatie/revalidatie
van de oudere. Daarmee kan ook onnodig lange bezetting van ziekenhuisbedden door
ouderen worden voorkomen. Dat is ook in het belang van ouderen zelf, want een ziekenhuisomgeving vormt een medisch risico (infecties, functieverlies door inactiviteit)
(vms-zorg 2018).
Er zijn twee mogelijkheden voor transmurale zorg: naast eerstelijnsverblijf is dat de geriatrische revalidatiezorg (zie hoofdstuk 4). ActiZ meldt dat zorgverzekeraars in 2017 te weinig
plekken elv inkochten (Nationale Zorggids 2017). Het gevolg is dat professionals soms heel
veel tijd kwijt zijn om een plek voor een oudere te vinden, en dat die plek soms 50 kilometer verderop kan zijn. Het gaat er dan niet alleen om dat er geen lege bedden in de
omgeving zijn, maar ook om gesteggel of een oudere wel aan de toelatingscriteria voor
een beschikbare plek in aanmerking komt. Ook speelt mee dat patiënten op een elv-bed
zorg en behandeling nodig hebben die niet voldoende in het tarief zijn verwerkt (ActiZ
2018c). Vergelijkbare problemen met capaciteit spelen bij de grz (De Booys et al. 2018).
Sinds 1 april 2018 is er een landelijk netwerk van regionale coördinatiepunten voor de
plaatsing van ouderen in zorgvormen met tijdelijk verblijf, maar de bekostiging van deze
regioloketten ontbreekt (ActiZ 2018b).
6.4

Van zelfstandig wonen naar permanent toezicht

Als het moment daar is dat thuis wonen niet meer gaat, is het nodig een indicatie voor de
Wlz aan te vragen. Met zo’n indicatie kan men worden opgenomen in een verpleeghuis,
waar een integraal pakket van wonen en zorg wordt aangeboden. Men kan ook kiezen voor
een modulair of volledig pakket thuis (mpt of vpt) of een pgb (zie hoofdstuk 4). Daarmee
kan men de zorg thuis krijgen, mits de woning zich daarvoor leent en de zorg doelmatig

54

knelpunten in de zorg voor ouderen

kan worden geleverd (volgens de doelmatigheidstoets van het zorgkantoor).21 Op het
grensvlak tussen thuis en een verpleeghuis spelen ook verschillende knelpunten.
Onduidelijke grenzen tussen verschillende wettelijke domeinen
Om in aanmerking te komen voor zorg uit de Wlz is een indicatie van het ciz nodig (zie
hoofdstuk 4). Een deel van de ciz-medewerkers vindt (in 2016) dat de beleidsregels die
gebruikt worden om een indicatie te stellen soms onvoldoende houvast bieden om een
indicatiebesluit te kunnen nemen (Van Klaveren et al. 2017).
Ook voor aanvragers en professionals is niet altijd duidelijk binnen welk domein de zorg
kan worden geleverd (Kornalijnslijper en De Klerk 2018). Financiële belangen kunnen
afwentelgedrag tussen gemeenten en zorgkantoren in de hand werken (Van der Ham en
Den Draak 2018; Non et al. 2015). Dat kan leiden tot afwijzing van een aanvraag, een langere tijd voordat de zorg kan worden opgestart en het gevoel voor ouderen dat zij van het
kastje naar de muur worden gestuurd.
Ouderen die te kwetsbaar zijn om thuis te wonen, maar geen toegang hebben tot Wlz
In het kader van de evaluatie van de hervormingen in de langdurige zorg werd onder meer
onderzoek gedaan naar de toegang tot de Wlz (Van Klaveren et al. 2017). In dit onderzoek,
dat werd uitgevoerd in 2016, benoemden ciz-medewerkers dat er een groep ouderen is die
niet aan de toelatingscriteria voor de Wlz voldoet, maar te kwetsbaar is om thuis te wonen.
Het gaat dan om ouderen die geen cognitieve beperkingen hebben, maar wel beperkingen
van een andere aard, zoals lichamelijke beperkingen. Zij hebben wel intensieve zorg nodig,
maar voldoen dan niet aan het criterium ‘blijvend behoefte hebben aan permanent toezicht en/of 24 uur per dag de nabijheid van zorg’. Als zij zelf kunnen beoordelen of zij alarm
moeten slaan en dat ook daadwerkelijk kunnen doen, komen zij niet voor Wlz-zorg in aanmerking, terwijl er soms wel meer of andere zorg nodig is dan vanuit de Zvw, Wmo en het
sociaal netwerk geboden kan worden. Dit betekent dan toch dat de aanvrager wordt terugverwezen naar de Wmo 2015 of Zvw en in principe thuis moet blijven wonen, terwijl meer
toezicht en bescherming wenselijk is.
Dat er een groep ouderen is die tussen wal en schip belandt duidt mogelijk op een ‘gat’ in
de zorg, tussen de Wmo en de Wlz. Vier op de tien ciz-medewerkers vonden (in 2016) dat in
sommige gemeenten het lokale aanbod niet voldoende is, waardoor (oudere) mensen met
een zorgbehoefte eerder een aanvraag voor Wlz-zorg doen, terwijl ze (nog) niet voldoen
aan de criteria (Van Klaveren et al. 2017). Ook praktijkondersteuners in de huisartsenpraktijk signaleren dat er een groep ouderen is die niet in aanmerking komt voor het verpleeghuis maar wel behoefte heeft aan een meer beschermde woonvorm, zoals het voormalig
verzorgingshuis. Dat geldt vooral voor ouderen met dementie (De Groot et al. 2018).

21

55

Een pgb is alleen onder voorwaarden mogelijk, zoals dat de cliënt (of iemand namens de cliënt) volgens het zorgkantoor zelf de regie kan voeren. Ook voor vpt en mpt gelden voorwaarden, zie het
Toetsingskader doelmatige en verantwoorde zorg thuis van Zorgverzekeraars Nederland (2015).

knelpunten in de zorg voor ouderen

Naar aanleiding van de signalen over regionale verschillen in de toegang tot de Wlz heeft
de Algemene Rekenkamer onderzoek gedaan. De onderzoekers concluderen dat er inderdaad regionale verschillen zijn in het aantal aanvragers van een Wlz-indicatie, maar niet in
de wijze waarop het ciz de aanvragen beoordeelt en toewijst (Algemene Rekenkamer
2018). Dat zou betekenen dat er in sommige regio’s inderdaad sprake is van een ontbrekend Wmo-aanbod dat voorliggend is aan de Wlz.
Zorgval na overgang van Wmo/Zvw naar Wlz
Ouderen bij wie de zorgbehoefte dusdanig toeneemt dat 24-uurs zorg in nabijheid of permanent toezicht nodig is, komen in aanmerking voor een Wlz-indicatie. De overgang van
de zorg en ondersteuning op basis van de Wmo 2015 en de Zvw naar de Wlz-zorg kan soms
(als de oudere op de wachtlijst staat voor een verpleeghuis of zorg ontvangt in de vorm van
een modulair pakket thuis) leiden tot een (hogere) eigen bijdrage, minder uren zorg en
andere zorgverleners. Dit wordt wel de zorgval genoemd (Kromhout et al. 2018).
Voor de wijkverpleging uit de Zvw geldt geen eigen bijdrage of eigen risico. De eigen bijdragen voor de Wmo 2015 kunnen lager zijn dan de eigen bijdragen in de Wlz. Het aantal
uren zorg dat uit de Wlz geleverd mag worden is, anders dan bij de Zvw en Wmo, niet
begrensd (al moet deze wel doelmatig zijn). De kosten weerhouden ouderen er soms van
om van Wlz-zorg gebruik te maken terwijl ze die wel nodig hebben (De Groot et al. 2018).
Dat een oudere door de overgang van de Wmo/Zvw naar de Wlz soms met andere zorgverleners te maken krijgt, komt doordat voor Wlz-zorg thuis soms andere zorgorganisaties
gecontracteerd zijn dan in de Wmo 2015 en Zvw.22
Nieuw aanbod wonen met zorg (nog) niet bereikbaar voor alle ouderen
Door de ingezette extramuralisering verdwijnen de vroegere verzorgingshuizen. Het sluiten
van verzorgingshuizen en de daarbij aangesloten aanleunwoningen ervaren ouderen als
probleem en als inperking van de keuzevrijheid. Zij missen met name een ‘tussenvoorziening’ tussen thuis en het verpleeghuis voor situaties waarin meer toezicht en begeleiding nodig is (Von Faber et al. 2018). Zorgaanbieders, woningcorporaties, gemeenten en
particuliere ondernemers ontwikkelen nieuwe woonvormen voor ouderen met zorg en
diensten, maar er is nog geen sprake van een dekkend aanbod:
De verschillende producten en diensten worden door het hele land aangeboden, maar lijken
relatief beperkt in aantal, zeker in het goedkopere segment. Ze zijn nog geen gemeengoed,
zoals verzorgingshuizen een vertrouwd onderdeel in het aanbod van elke wijk of dorp
waren. (Van Klaveren et al. 2018: 3)

22

In de praktijk kan de zorgval ertoe leiden dat ouderen met dementie die op een wachtlijst voor een
verpleeghuis komen bijvoorbeeld geen gebruik meer kunnen maken van dagbesteding of een casemanager dementie (Tuzgöl-Broekhoven et al. 2018). Het gevolg is dat sommige ouderen (vooral met
dementie) de aanvraag van een Wlz indicatie uitstellen totdat er een crisissituatie ontstaat (Alzheimer
Nederland 2017).

56

knelpunten in de zorg voor ouderen

Aedes-ActiZ Kenniscentrum Wonen-Zorg en Platform31 stellen dat er duidelijk behoefte is
aan nieuwe, betaalbare vormen van woonzorg voor mensen met een laag inkomen. Maar
voor kwetsbare ouderen met een kleine portemonnee lijkt het lastig om woonarrangementen met aanbod van zorg en welzijn financieel haalbaar te maken (Van Klaveren et al.
2018; Nienhuis et al. 2016). Daarnaast is specifieke aandacht nodig voor krimpregio’s en
regio’s met een kleine markt (Aanjaagteam Langer zelfstandig wonen 2016; Tennekes et al.
2017). Tegelijkertijd is sturing op ruimtelijke voorzieningenspreiding lastig geworden als
gevolg van veranderingen in het bekostigingsstelsel.23 Spreiding door de markt is daardoor
een grotere rol gaan spelen. Bij woonzorgvoorzieningen voor ouderen leidt dit tot deconcentratie: er komen meer locaties (behalve in kleine kernen in krimpgebieden) en die zijn
gemiddeld kleiner (Tennekes et al. 2017).
Transformatie van zorgvastgoed is veelomvattend en kost tijd
Het scheiden van wonen en zorg, de extramuralisering, het afschaffen van de lichtere zorgzwaartepakketten in de Wlz en de veranderde woonwensen en -voorkeuren van ouderen
vragen om nieuwe vormen van wonen met zorg of diensten en een nieuwe bestemming
voor het bestaande zorgvastgoed (de verzorgingshuizen). Een dergelijke transformatie kost
tijd, zoals de Raad voor de leefomgeving en infrastructuur in 2014 constateerde:
De korte termijn waarop de beperking van toegang tot intramurale verblijfsvormen wordt
geregeld, past niet bij de omvang van de benodigde aanpassingen voor het zorgvastgoed.
Herbestemming van vastgoed kost tijd. (Rli 2014)
Daarbij gaat het niet alleen om tastbare aanpassingen maar ook om een cultuuromslag in
denken en doen bij meerdere partijen, bijvoorbeeld in het denken over vastgoedvraagstukken en de verschuiving naar een meer vraagvolgende bekostiging (Tennekes et al. 2017).
Bovendien heeft de combinatie van meerdere beleidswijzigingen, onzekerheid over de
definitieve wet- en regelgeving en de economische crisis gezorgd voor risicomijdend
gedrag en uitstel bij zorgaanbieders en woningcorporaties (Faun et al. 2014; Rli 2014;
Aanjaagteam Langer zelfstandig wonen 2016).
6.5

Samenvatting

Hoewel het met veel thuiswonende ouderen goed gaat, hebben ouderen ook te maken
met knelpunten in de zorg en ondersteuning. Hiervan is vaak niet bekend hoe vaak ze
voorkomen en hoe groot de groep ouderen is die het betreft, maar het kan voor ouderen
grote gevolgen hebben wanneer zij niet de zorg krijgen die zij wensen of nodig hebben.

23

57

Vroeger werden de gebouwen zelf bekostigd (in natura, vanuit een budget of op andere manieren),
nu moet het gebouw steeds vaker bekostigd worden uit een vergoeding die afhankelijk is van het
afnemen van de dienst door een persoon: een meer vraagvolgende bekostiging van de dienstverlening en de huisvesting daarvan (Tennekes et al. 2017: 8).

knelpunten in de zorg voor ouderen

De knelpunten die we in dit hoofdstuk signaleerden proberen we onder te brengen in verschillende thema’s. Een eerste zou een overschatting van de eigen kracht en mogelijkheden van ouderen en hun netwerken kunnen zijn: een deel van de ouderen heeft geen
vaardigheden om zelf zorg te organiseren, hun netwerk is overbelast of zij bereiden zich
onvoldoende voor op de toekomst. Het zijn niet alleen beleidsmakers, indicatiestellers of
hulpverleners die de kracht en mogelijkheden van ouderen en hun netwerken neigen te
overschatten; ouderen zelf zijn zich vaak ook onvoldoende bewust van hun kwetsbaarheid.
Er lijkt een groep ouderen te zijn die in een huis wonen dat niet goed past, terwijl ze niet
willen of kunnen verhuizen. Zowel financiële als sociale overwegingen spelen een rol: mensen zijn gehecht aan hun huis en hun buurt. Het woningaanbod is ook nog onvoldoende
aangepast aan de nieuwe vraag. En omdat de zorg ook nog weinig gericht is op preventie,
loopt men vaak achter de feiten aan.
Een tweede thema vinden we in de complexiteit van het zorgstelsel, waarbij het niet altijd
goed te ontrafelen is of het probleem zit in de vormgeving van het stelsel of in de interpretatie en uitvoering ervan. De afbakening tussen verschillende zorgwetten kan een drempel
vormen om de juiste zorg te krijgen. Daarnaast kan de eis om mee te betalen aan de zorg
ouderen afschrikken om hulp(middelen) aan te vragen die zij eigenlijk wel nodig hebben.
Ook zijn er ouderen die niet thuis kunnen zijn maar (net) niet voor Wlz in aanmerking
komen of te maken krijgen met de ‘zorgval’ als zij onder de Wlz komen te vallen. De informatie over de mogelijkheden en manieren om hulp en ondersteuning aan te vragen is voor
ouderen vaak moeilijk toegankelijk. En niet alleen voor ouderen, ook voor indicatiestellers
en hulpverleners is het soms lastig te bepalen onder welke wet de benodigde zorg valt.
De onheldere afbakening – in combinatie met een complexe organisatie van de zorg(wetten), schotten tussen de wetten en afwentelgedrag tussen zorgkantoor of verzekeraar en
de gemeente – belemmert bovendien afstemming en samenwerking tussen hulpverleners.
Het toenemende tekort aan capaciteit door personeelsgebrek of door te krappe inkoop
door zorgkantoor of gemeente, en gebrek aan specifieke deskundigheid bij onder meer
huisartsen en wijkteam vormen een derde thema dat binnen de zorg voor ouderen thuis
knelpunten oplevert. Er is behoefte aan meer deskundigheid en capaciteit van het aanbod
aan bijvoorbeeld thuiszorg, huisartsen en woonzorg. De krapte die ontstaat op de arbeidsmarkt voor zorgpersoneel (zoals verzorgenden, verpleegkundigen en specialisten ouderengeneeskunde) is zorgelijk.
In hoeverre ouderen met knelpunten in de zorg en ondersteuning te maken hebben hangt
onder meer af van de ernst en de complexiteit van hun gezondheidsklachten of beperkingen en de mate waarin zij regie kunnen voeren. Andere factoren zijn hun vaardigheden om
zichzelf te informeren en voor zichzelf op te komen, de hulpbronnen die zij kunnen inzetten (sociaal netwerk, financiële middelen) en de regio waar zij wonen. Ouderen met
bepaalde kenmerken hebben mogelijk met een stapeling van de knelpunten te maken:
ze kunnen bijvoorbeeld de informatie over zorg en ondersteuning niet vinden of begrijpen,
hebben ook geen middelen om naar een geschikte woning te verhuizen, hebben complexe
gezondheidsproblemen maar kunnen geen regie voeren als er verschillende hulpverleners
58

knelpunten in de zorg voor ouderen

en medisch specialisten betrokken raken. Hoe groot de groep ouderen is die hiermee te
maken heeft is echter niet bekend.
In de inleiding van dit hoofdstuk schreven we dat het merendeel van de zorgontvangende
ouderen tevreden is over de zorg. Het kan zijn dat veel van de benoemde knelpunten
vooral in de relatief korte laatste levensfase van ouderen spelen. Daardoor is het aantal
ouderen dat er op een gegeven tijdstip mee te maken heeft wellicht klein, maar kan het
aantal ouderen dat er in hun levensloop mee te maken krijgt wel groot zijn. Knelpunten
zouden mogelijk (deels) op te lossen zijn als er meer geld beschikbaar komt voor de
ouderenzorg thuis, maar juist dat zal in de toekomst een probleem zijn (zie hoofdstuk 7).

59

knelpunten in de zorg voor ouderen

7

Trends 2018-2030

Welke trends en ontwikkelingen hebben gevolgen voor de zorg en ondersteuning voor
ouderen thuis? Om die vraag te beantwoorden schetsen we een aantal algemene maatschappelijke ontwikkelingen of drijvende krachten die in meer of mindere mate invloed
hebben op de zorgvraag van ouderen, en daarmee op het toekomstige zorggebruik.
Het gaat om een verkenning van mogelijke ontwikkelingen tussen nu en 2030. Hierbij passeren achtereenvolgens demografische, sociaal-culturele, technologische en economische
ontwikkelingen en de verwachtingen ten aanzien van de gezondheid van toekomstige
ouderen de revue.1 Het gaat hierbij steeds om een verkenning van te verwachte ontwikkelingen, niet om een voorspelling.
Dit hoofdstuk is voor een belangrijk deel gebaseerd op de Volksgezondheid Toekomst
Verkenning (vtv) 2018, een beleidsarme verkenning van het Rijksinstituut voor Volksgezondheid en Milieu (rivm), en het Sociaal en Cultureel Rapport De toekomst tegemoet van
het Sociaal en Cultureel Planbureau (Van den Broek et al. 2016). De gegevens in dit hoofdstuk zijn zo veel mogelijk toegespitst op 75-plussers.
7.1

Demografische ontwikkelingen

Aantal 75-plussers neemt sterk toe
Een van de grootste uitdagingen voor (de toekomst van) de zorg is het groeiend aantal
ouderen. Volgens de bevolkingsprognose van het cbs zal het aandeel 75-plussers toenemen van bijna 8% van de bevolking in 2017 tot bijna 12% in 2030 (Van Duin et al. 2016).
In 2030 zullen er ruim 2 miljoen 75-plussers zijn (720.000 meer dan nu; zie ook figuur 7.1).
Dit hangt deels samen met de naoorlogse geboortegolf. De eerste lichting van deze generatie bereikt in 2021 de 75-jarige leeftijd. Daarnaast neemt de levensverwachting toe: in
2018 heeft een 75-jarige man gemiddeld nog twaalf jaar te leven en een 75-jarige vrouw
veertien jaar. In 2030 hebben zowel mannen als vrouwen gemiddeld een jaar langer te
leven.2
Binnen de groep 75-plussers zal eerst vooral het aantal 75-79-jarigen toenemen (tot 2025)
en daarna het aantal 80-84-jarigen. Zowel in 2018 als in 2030 is ruim een kwart van de
75-plussers 85 jaar of ouder. In absolute aantallen zal de groep 85-plussers, die relatief veel
zorg nodig heeft, toenemen van circa 375.000 mensen nu tot bijna 560.000 mensen in
2030.
1

2

60

Veranderingen in gezondheid worden normaal gesproken niet tot de ‘drijvende krachten’ gerekend,
maar hier wel besproken omdat juist deze veranderingen van belang zijn voor de toekomst van de
zorg. Ecologische ontwikkelingen worden vaak ook als drijvende krachten gezien. Omdat dit soort
veranderingen (denk aan gezondheidsrisico’s voor ouderen door extremer weer) zich vooral over een
langere periode manifesteren, gaan we hier verder niet op in.
Zie ook de vtv 2018 voor algemenere cijfers over de stijgende levensverwachting (rivm 2018h). Het
rivm heeft het scp extra gegevens ter beschikking gesteld over 75-plussers.

trends 2018-2030

Figuur 7.1
Prognose van het aantal 75-plussers naar leeftijd, 2018-2030 (in absolute aantallen)
2.500.000

2.000.000

1.500.000

1.000.000

scp.nl

500.000

0
2018

2020

2025

2030

≥ 90 jaar
85-89 jaar
80-84 jaar
75-79 jaar

Bron: cbs (StatLine)

Aantal alleenstaande 75-plussers neemt toe tot 2030, maar aandeel daalt licht
In absolute aantallen zal tussen 2018 en 2030 het aantal alleenwonende 75-plussers stijgen
van circa 660.000 naar bijna 950.000.3 Vrouwen wonen veel vaker alleen dan mannen,
doordat zij gemiddeld ouder worden dan mannen en bovendien vaak jonger zijn dan hun
partner. Dat zal in 2030 niet anders zijn. Alleenwonende ouderen gebruiken relatief vaak
(publiek gefinancierde) zorg. Het ligt dan voor de hand dat de zorgvraag zal stijgen als
gevolg van het aantal alleenstaande ouderen.
Het aandeel alleenwonende 75-plussers zal naar verwachting in 2030 iets kleiner zijn dan in
2018 (resp. 45% en 48%), doordat het aantal 75-plussers dat een huishouden deelt nog iets
harder zal toenemen dan het aantal alleenwonende 75-plussers.4

3

4

61

De cijfers hier wijken af van die van hoofdstuk 2. In hoofdstuk 2 gaat het om zelfstandig wonende
75-plussers, hier om alle 75-plussers. Hierbij is verondersteld dat de instellingsbewoners alleen
wonen.
Na 2030 zal het aandeel alleenwonenden onder de 75-plussers weer toenemen (cbs StatLine).

trends 2018-2030

Figuur 7.2
Prognose huishoudensvorm 75-plussers naar sekse, 2018-2030 (in procenten)
totaal

100

mannen

vrouwen

90
80
70
60
50
40
30
20
scp.nl

10
0
2018

2030

2018

2030

2018

2030

alleen
samen

Bron: cbs (StatLine)

Ouderen in toekomst minder kinderen
Toekomstige ouderen zijn vaker kinderloos dan huidige ouderen: van de 75-jarige vrouwen
in 2018 (geboren in 1943) is 10% kinderloos, van de 75-jarige vrouwen in 2030 (geboren in
1955) is dat 17%.5 Daarnaast zullen toekomstige ouderen ook minder vaak drie of meer kinderen hebben dan nu (cbs StatLine).

5

62

Dit aandeel is alleen bekend van vrouwen (bij geboorten is altijd de moeder bekend maar de vader
wordt niet altijd geregistreerd).

trends 2018-2030

Figuur 7.3
Het aantal kinderen per vrouw naar geboortejaar, 1935-1955 (in procenten)a
100
90
80
70
60
50
40
30
20
10

2 kinderen

1955

1954

1953

1952

1950

1949

1948

1947

1946

1945

1944

1943

1942

1941

1940

1939

1951

scp.nl

≥ 3 kinderen

1938

1937

1936

1935

0

1 kind
kinderloos

a

In deze figuur staat het aantal kinderen dat vrouwen kregen (niet het aantal kinderen dat nog in leven
is). Een vrouw geboren in 1943 is in 2018 75 jaar en een vrouw geboren in 1955 is in 2030 75 jaar.

Bron: cbs (StatLine)

Steeds meer niet-westerse oudere migranten
In 2018 wonen er ruim 40.000 niet-westerse migranten van 75 jaar of ouder in Nederland
en dit aantal stijgt naar verwachting tot bijna 95.000 in 2030. Het aantal zal dus ruim verdubbelen. Het aandeel binnen de groep 75-plussers zal ook toenemen, maar is ook in 2030
nog betrekkelijk gering (in 2018 3% en in 2030 4,5% van de 75-plussers). Het merendeel
behoort tot de traditionele migrantengroepen van Surinaamse, Turkse of Marokkaanse
herkomst. Het gaat hier voornamelijk om migranten van de eerste generatie die in de jaren
zestig en zeventig voor werk of studie naar Nederland zijn gekomen (Witter en Fokkema
2018).
Door de toename van het aantal 75-plussers van niet-westerse herkomst zal de zorgvraag
veranderen (Van Campen et al. 2016). Onder migrantenouderen komt bijvoorbeeld tweetot driemaal zo vaak dementie voor (Parlevliet et al. 2016). Ook diabetes komt vaker voor
onder migrantenouderen (rivm 2018b). Daarnaast zijn er culturele verschillen in attitudes
ten aanzien van familieverplichtingen (Schans en Komter 2006). Vooral Marokkaanse en
Turkse ouderen geven de voorkeur aan de hulp van hun (schoon)kinderen (Pharos 2015).

63

trends 2018-2030

Figuur 7.4
Verwachte aantal niet-westerse oudere migranten naar herkomstland en leeftijd, 2018-2030 (in absolute
aantallen)
Suriname

Marokko

Turkije

overig
scp.nl

30.000
25.000
20.000
15.000
10.000
5.000
0

2018

2030

2018

2030

2018

2030

2018

2030

≥ 85 jaar
80-84 jaar
75-79 jaar

Bron: cbs (StatLine)

Relatief meer ouderen in landelijke regio’s
Op dit moment wonen de 75-plussers vooral in de grote steden en aan de kust. Ook in de
toekomst neemt het aantal ouderen in de grote steden nog sterk toe, omdat veel mensen
in de stad blijven wonen en daar oud worden. Het relatieve beeld is precies omgekeerd.
Ten opzichte van de totale bevolking is het aandeel 75-plussers relatief laag in de steden en
hoog op het platteland. Jongeren verlaten het platteland voor een opleiding of baan in de
stad; de ouderen blijven achter. In de stad vestigen zich ook relatief jonge immigranten
(De Jong en Daalhuizen 2014: 30).
In 2030 zal het aandeel 75-plussers in de bevolking vooral hoog zijn in de krimpgebieden
Oost-Groningen, Zuid-Limburg en Zeeuws-Vlaanderen, zo blijkt uit prognoses van het
Planbureau voor de Leefomgeving (pbl) (Kooiman et al. 2016).6 Die gebieden zijn nu al relatief sterk vergrijsd.
In die regio’s zal in de toekomst een zeer groot deel van de potentiële beroepsbevolking in
de ouderenzorg moeten gaan werken (Daalhuizen et al. 2018; De Jong en Daalhuizen 2014).

6

64

Iedere drie jaar actualiseert het pbl de regionale bevolkings- en huishoudensprognose. De meest
recente versie is van september 2016. Het opstellen van de prognose gebeurt in samenwerking met
het cbs (zie ook Planbureau voor de Leefomgeving 2016).

trends 2018-2030

In dichtbevolkte steden zullen innovaties zoals een internetboodschappenservice eerder
worden aangeboden omdat dergelijke voorzieningen daar eerder renderen dan op het
platteland. Dit kan tot gevolg hebben dat de verschillen tussen de grote steden en krimpregio’s toenemen, als het gaat om het voorzieningenniveau (De Jong en Daalhuizen 2014).
Figuur 7.5
Verwachte ontwikkeling van het aandeel 75-plussers naar Corop-regioa, 2017-2030 (in procenten)
2017

2030

pbl.nl

< 5,0%
5,0-7,5%
7,5-10,0
10,0-12,5%
≥ 12,5%

a

Nederland kent 40 Corop-gebieden. Vaak gaat het om een gebied met een centrale kern (een stad) met
een omliggend verzorgingsgebied. Dit is niet altijd het geval, doordat de begrenzing van de Coropgebieden de provinciale grenzen volgt.

Bron: cbs; pbl/cbs

Grijze druk neemt toe
Het aandeel 20-64-jarigen, grofweg de potentiële beroepsbevolking, zal afnemen van
59% in 2018 naar 55% in 2030 (een afname van circa 310.000 personen). De grijze druk7 is
een veelgebruikte maat om de verhouding tussen 65-plussers en mensen die (potentieel)
economisch actief zijn (20-64-jarigen) weer te geven. De grijze druk neemt de komende
jaren toe van 32 naar 43 in 2030. Als we kijken naar de verhouding tussen het aantal
20-64-jarigen en het aantal 75-plussers, dan daalt het aantal 20-64-jarigen per 75-plusser
van ruim zeven personen in 2018 naar ruim vijf personen. Het gevolg is dat, ervan

7

65

Bij de grijze druk wordt meestal de verhouding tussen het aantal personen van 65 jaar of ouder en
het aantal personen van 20 tot 65 jaar weergegeven en wordt nog geen rekening gehouden met het
feit dat de aow-leeftijd is verhoogd.

trends 2018-2030

uitgaande dat er geen veranderingen optreden in bijvoorbeeld het aow-stelsel8 of de zorgbehoeften van ouderen, steeds minder werkenden meer pensioenuitkeringen moeten
verdienen, en dat er steeds meer banen in de zorg nodig zijn terwijl er naar verhouding
minder arbeidskrachten zijn (Van Dam et al. 2013).
Aantal potentiële mantelzorgers per oude oudere neemt af
De oldest old support ratio (oosr) wordt wel gezien als een indicator voor het aantal
potentiële mantelzorgers (het aantal 50-74-jarigen, een groep die relatief vaak mantelzorg
geeft) ten opzichte van de 85-plussers (degenen die veel zorg nodig hebben).9 Nu zijn er
circa vijftien personen in de leeftijdsklasse 50-74 jaar per 85-plusser, in 2030 is dit gedaald
tot tien personen (De Jong en Kooiker 2018). Dit betekent dat de druk op de mantelzorg
toeneemt: er zijn minder mensen beschikbaar om deze zorg mee te delen.10
De oosr kijkt alleen naar de 50-74-jarigen als potentiële mantelzorgers, omdat die groep
relatief vaak mantelzorg geeft, maar ouderen zelf kunnen ook mantelzorg geven.11 Zo
geven ruim twee op de tien 75-plussers mantelzorg (De Klerk et al. 2017: 49).12 Het gaat
dan vaak om de hulp aan een partner en relatief vaak om intensieve hulp (meer dan 8 uur
per week). Al eerder is geconstateerd dat het aandeel ouderen binnen de groep mantelzorgers is toegenomen (Oudijk et al. 2010). Gezien de toename van het aantal 75-plussers
in de toekomst, en de toename van het aantal 75-plussers dat een huishouden deelt
(zie figuur 7.2), is het te verwachten dat ook het aantal oudere mantelzorgers toeneemt.
Het gaat dan vaak om een relatief kwetsbare groep mantelzorgers: een deel heeft immers
zelf ook met gezondheidsbeperkingen te maken. Naast partnerhulp zijn er ook andere
vormen van informele hulp mogelijk. Suanet et al. (2013) wijzen erop dat ouderen (hier breder gedefinieerd dan 75-plussers) tegenwoordig vaker vriendennetwerken hebben dan
ouderen die eerder werden geboren. Conkova (2019) toont aan dat niet-familieleden
vooral bijspringen voor emotionele steun maar dat vooral familie daarnaast ook zorg en
praktische ondersteuning biedt.

8

11
12

De aow wordt gefinancierd met een omslagstelsel, waarbij in elk jaar de werkenden de uitkeringen
van de inactieven betalen.
Er bestaan verschillende varianten van de oosr. Zo kun je ook kijken naar de verhouding tussen
45-64-jarigen en 85-plussers (De Klerk et al. 2017) of tussen 50-74-jarigen en 75-plussers (Daalhuizen
et al. 2018). De hier gehanteerde indeling wordt vaak gebruikt in internationale literatuur.
Het scp en pbl komen in 2019 met ramingen over het toekomstige aantal gevers en ontvangers van
mantelzorg.
Daarnaast zijn er ook mensen jonger dan 50 jaar die hulp geven aan 75-plussers.
In totaal is 12% van de mantelzorgers 75 jaar of ouder.

66

trends 2018-2030

9

10

Figuur 7.6
Oldest old support ratio: waargenomen (2010-2018) en verwachte (2019-2030) ratio volgens cbs-bevolkingsprognoses, 2010-2030 (in procenten)
18
16
14
12
10
8
6
4

lage levensverwachting

waargenomen

2029

2028

2027

2026

2025

2024

2023

2022

2021

2020

2019

2018

2017

2016

2015

2014

2013

2012

2011

2010

0

2030

scp.nl

2

hoge levensverwachting

Bron: De Jong en Kooiker (2018) scp-bewerking

Wat betekenen deze demografische ontwikkelingen voor de vraag naar zorg?
Het is duidelijk dat het aantal 75-plussers zal toenemen. Dat geldt bijvoorbeeld ook voor
het aantal alleenstaande ouderen, een groep die relatief veel (publiek gefinancierde) zorg
gebruikt (Plaisier en de Klerk 2015) en vaker eenzaamheidsproblemen kent (rivm 2018a).
De relatieve toename van het aandeel 75-plussers op het platteland en krimpgebieden en
de naar verhouding kleinere beroepsbevolking (en het aantal mensen dat informele of formele zorg kan verrichten) maakt de uitdaging voor de zorg in deze regio’s het grootst.
Hier zijn andere oplossingen vereist dan in de steden, zoals andere woonvormen of zorgcoöperaties, of meer zorg op afstand door de inzet van e-health (zie § 7.4) (rivm 2018c).13
Het aantal oudere migranten zal ruim verdubbelen, maar binnen de totale groep
75-plussers slechts een klein deel uitmaken. De groeiende groep migrantenouderen, die
relatief vaak een laag opleidingsniveau en laag inkomen hebben, heeft soms ook andere
behoeften als het gaat om informele of publiek gefinancierde zorg, of specifieke wensen
met betrekking tot bijvoorbeeld de zorg, de zorgverlener, het eten, of informatie in de
eigen taal (Meulenkamp et al. 2010; De Bruin et al. 2018).14

13
14

67

Deze paragraaf is ontleend aan rivm (2018c).
Het gaat bijvoorbeeld om de wens van vrouwen om persoonlijke verzorging van vrouwelijke hulpverleners te krijgen, maar ook om wensen als eten dat men gewend is, een ruimte om (een grote)
familie te ontvangen en mensen ontmoeten met wie men zich verbonden voelt doordat zij dezelfde
taal spreken.

trends 2018-2030

Met het krimpen van de groep potentiële mantelzorgers in de leeftijd van 50-74 jaar en het
stijgen van het aantal 75-plussers is het waarschijnlijk dat een groter deel van de intensieve
mantelzorg bij de oudste groep Nederlanders komt te liggen, een groep die zelf vaak ook
met gezondheidsproblemen te maken zal hebben.
7.2

Veranderingen in de gezondheid van ouderen

In hoofdstuk 3 stonden we stil bij het begrip ‘positieve gezondheid’ en lieten we zien dat
dit uit verschillende facetten bestaat, waarvan het ene beter te kwantificeren is dan het
andere (Huber et al. 2011; Huber et al. 2016; ZonMw 2014). Wat betreft de verwachtingen
rond de gezondheid in 2030 geldt dat er alleen ramingen beschikbaar zijn over deelaspecten, namelijk de aanwezigheid van chronische aandoeningen, beperkingen en eenzaamheid. Daarom besteden we alleen hieraan aandacht. De gegevens zijn ontleend aan
de Volksgezondheid Toekomst Verkenning (rivm 2018a).15
Aantal ouderen met chronische aandoeningen neemt toe
Doordat het aantal 75-plussers de komende jaren toeneemt, zullen er ook steeds meer
ouderen zijn met een chronische aandoening zoals artrose, nek- en rugklachten, diabetes
of dementie. Het aandeel 75-plussers dat met een van deze ziekten te maken heeft, zal de
komende jaren naar verwachting vrijwel constant zijn, met uitzondering van het aandeel
ouderen dat perifere artrose16 heeft: dat zal toenemen van 36% nu tot 42% in 2030
(zie figuur 7.7).17 Ook het voorkomen van multimorbiditeit, het hebben van meerdere chronische aandoeningen, zal stabiel zijn. Ongeveer 78% van de mannen en 82% van de vrouwen van 75 jaar of ouder heeft meerdere chronische aandoeningen.

15

16
17

68

Hierbij is uitgegaan van de huidige prevalentie naar leeftijd en de te verwachten veranderingen in de
samenstelling van de bevolking. Deze voorspelling is gebaseerd op het voortzetten van historische
trends (de prevalentie van beperkingen onder ouderen nam af tussen 1990 en nu), zonder dat er
nieuw beleid wordt ingezet. De analyses zijn uitgevoerd op data van 1990-2014 op vijfjaars leeftijdsklassen, voor mannen en vrouwen apart. Voor de toekomstprojecties zijn logistische regressies uitgevoerd met als verklarende variabelen jaar en leeftijd. Er is hierbij gewogen voor het aantal mensen
dat in de gezondheidsenquête in elke leeftijdsklasse voorkomt.
Artrose is slijtage van het kraakbeen. Perifere artrose is artrose aan de ledematen, zoals aan de handen.
Dit blijkt uit cijfers die het rivm heeft gebruikt voor de vtv 2018 en aan het scp beschikbaar heeft
gesteld.

trends 2018-2030

Figuur 7.7
Waargenomen en verwachte prevalentie van chronische aandoeningen onder 75-plussers, 2018-2030
(in aantallen × 1000)a
scp.nl

1000
900
800
700
600
500
400
300
200
100

2018

a

astma

contacteczeem

luchtweginfectie

dementie

hartfalen

hartritmestoornis

COPD

osteoporose

beroerte

gehoorstoornis

coronaire hartziekten

nek-/rugklachten

gezichtsstoornis

diabetes

perifere artrose

0

2030

Het gaat hier om jaarprevalenties: het aantal mensen dat een aandoening heeft in een jaar.

Bron: rivm (vtv’18, 75-plussers)

Aantal 75-plussers met beperkingen bij bewegen, zien of horen neemt toe
Het absolute aantal mensen van 75 jaar en ouder met een of meer lichamelijke beperkingen (dat wil zeggen beperkingen bij bewegen, zien of horen) neemt de komende jaren toe
(van 590.000 in 2015 naar 860.000 in 2030), zo blijkt uit de vtv 2018 van het rivm. Het aandeel 75-plussers met beperkingen neemt naar verwachting af tussen 2015 en 2030 van
45% naar 41%. Dit duidt op een verbetering van de vitaliteit. Dit kan onder meer worden
verklaard door de stijging in het opleidingsniveau van ouderen; een hogere opleiding hangt
samen met een betere gezondheid (Hoogendijk et al. 2017). Mogelijk speelt ook mee dat
hulpmiddelen zoals scootmobielen, brillen, gehoorapparaten en domotica steeds beter
worden en de beperkingen kunnen compenseren.18
Resultaten uit de Longitudinal Ageing Study Amsterdam (lasa) laten eveneens een gunstige gezondheidsontwikkeling zien voor de 64-84-jarigen in de periode 1992 tot 2012.

18

Zo wordt er bijvoorbeeld gevraagd of iemand op een afstand van 4 meter een gezicht kan herkennen
(zo nodig met bril of contactlenzen) en of iemand 400 meter aan één stuk kan lopen zonder stil te
staan (zo nodig met stok).

69

trends 2018-2030

Echter, het aandeel ouderen met een ernstige functionele beperking nam in die jaren onder
de 85-94-jarigen juist toe (Hoogendijk et al. 2017). Omdat ook het aantal ouderen van deze
leeftijdscategorie in de toekomst zal toenemen, zal de gezondheidsontwikkeling van de
totale groep 75-plussers wellicht minder gunstig uitpakken dan tot nu toe verwacht.
Levensverwachting zonder beperkingen neemt toe
De levensverwachting zonder beperkingen neemt toe: in 2018 leeft een 75-jarige man
gemiddeld nog acht jaar zonder beperkingen en een 75-jarige vrouw zes jaar zonder beperkingen. In 2030 hebben zowel mannen als vrouwen naar verwachting gemiddeld een jaar
langer te leven. Dit is gemiddeld een extra jaar zonder beperkingen.19
Levensverwachting hangt samen met sociaaleconomische status
De (gezonde) levensverwachting hangt sterk samen met sociaaleconomische status (rivm
2018d). Zo hebben lageropgeleiden bij de geboorte een (fors) lagere (gezonde) levensverwachting dan hoogopgeleiden.20 Hiervoor bestaan tal van verklaringen. Hogeropgeleiden hebben bijvoorbeeld vaker lichamelijk minder belastend werk en werken veelal onder
gunstigere arbeidsomstandigheden, wat betreft autonomie, geluid, vocht en giftige stoffen. Ook hebben zij vaak een gezondere levensstijl doordat zij meer kennis hebben over
gezond gedrag en meer financiële mogelijkheden hebben om gezond te leven (Kraaykamp
et al. 2018).21
Op 75-jarige leeftijd is het verschil in levensverwachting tussen laag- en hoogopgeleiden
aanzienlijk kleiner dan bij de geboorte, maar nog altijd ongeveer twee jaar. Laagopgeleide
75-plussers leven gemiddeld nog twaalf jaar, waarvan zes jaar in goede en zes jaar in
slechte gezondheid, en hoogopgeleide ouderen veertien jaar, waarvan negen jaar in goede
en vijf jaar in slechte gezondheid (cbs StatLine). De verwachting is dat het opleidingsniveau
van de Nederlandse bevolking de komende decennia zal stijgen. Hiermee verandert ook de
samenstelling van de groep laagopgeleiden, wat mogelijk kan leiden tot een concentratie
van risicofactoren voor een minder goede gezondheid in deze groep. Deze groep wordt
dan kleiner, maar ongezonder. Aan de andere kant kan de stijging van het opleidingsniveau
tot gevolg hebben dat de groep hogeropgeleiden groter en dus heterogener wordt met
betrekking tot risicofactoren voor gezondheid. Dat betekent dat deze groep mogelijk ook
ongezonder wordt. Wat het gevolg zal zijn voor verschillen in levensverwachting tussen
laag- en hoogopgeleide ouderen is daarom onzeker (rivm 2018d). In paragraaf 7.3 besteden we meer aandacht aan (de gevolgen van) het opleidingsniveau van ouderen.
19

20
21

70

In 2030 is de gemiddelde levensverwachting van een 75-jarige man dertien jaar, waarvan negen jaar
zonder beperkingen, en van een 75-jarige vrouw vijftien jaar, waarvan zeven zonder beperkingen.
Dit blijkt uit cijfers aangeleverd door het rivm.
Het verschil in levensverwachting is zes jaar en het verschil in gezonde levensverwachting negentien
jaar.
Gezonde keuzes zijn meestal kostbaarder dan ongezonde alternatieven. Lichamelijk actief zijn vergt
bijvoorbeeld financiële investeringen in verenigingslidmaatschap en een sportuitrusting, en gezonde
voeding is ook vaak duurder (Kraaykamp et al. 2018).

trends 2018-2030

Meer eenzame ouderen, maar aandeel blijft constant
In het trendscenario van het rivm wordt verondersteld dat het aantal eenzame 75-plussers
zal toenemen van 640.000 in 2015 naar ruim 1 miljoen in 2030. Het gaat hierbij om mensen
die zich matig of ernstig eenzaam voelen. Het aandeel eenzame ouderen is ongeveer constant; ongeveer 10% tot 15% van de ouderen voelt zich (zeer) ernstig eenzaam (zie ook
hoofdstuk 3). Omgerekend zou dit betekenen dat in 2030 ruim 250.000 ouderen te maken
hebben met ernstige eenzaamheidproblematiek.
Minder goede gezondheid in krimpregio’s
In krimpgebieden zijn mensen niet alleen ouder, maar gemiddeld ook minder gezond:
ongeveer 24% van de bevolking in krimpgebieden heeft een minder dan goede gezondheid, tegenover 19% elders in Nederland (Verweij en Van der Lucht 2014). De minder goede
gezondheid in krimpregio’s lijkt voor een deel toe te schrijven aan de gemiddeld lagere
sociaaleconomische status van de bevolking in deze regio’s. Sociaaleconomische factoren
spelen vooral in Zuid-Limburg en Groningen; in Zeeuws-Vlaanderen is de leeftijdsopbouw
een belangrijke factor. Ook selectieve migratie speelt een rol: mensen die verhuizen zijn
gezonder dan mensen die niet verhuizen. Naar verwachting worden de algemeen geconstateerde gezondheidsverschillen tussen de steden en de krimpgebieden in de toekomst
groter (Verweij en Van der Lucht 2014). Dit betekent mogelijk ook dat de zorgvragen van
ouderen in verschillende delen van Nederland anders kunnen zijn.
Wat betekenen deze ontwikkelingen in gezondheid voor de vraag naar zorg?
Doordat het aantal 75-plussers de komende jaren sterk toeneemt, zal ook het aantal ouderen met een chronische aandoening zoals artrose, nek- en rugklachten, diabetes en
dementie, sterk toenemen. Dat geldt ook voor sociale problemen zoals eenzaamheid.
Hierdoor zal ook de vraag naar zorg en ondersteuning toenemen, niet alleen in het medische domein, maar ook in het sociale domein. In de krimpgebieden hebben ouderen vaak
een minder goede gezondheid dan elders, zodat daar extra vraag naar zorg is te verwachten.
Ook het aantal 75-plussers met een beperking zal toenemen doordat er meer ouderen
komen. Het aandeel ouderen met beperkingen lijkt af te nemen, mede als gevolg van een
toegenomen opleidingsniveau en doordat beperkingen beter worden gecompenseerd
door het gebruik van hulpmiddelen. Bij de 85-plussers lijkt het aandeel ouderen met een
ernstige functionele beperking echter toe te nemen. Met name bij deze groep zal de vraag
naar zorg en ondersteuning dan toenemen.
7.3

Sociale en culturele ontwikkelingen

Ook sociale en culturele ontwikkelingen spelen een rol bij de toekomstige behoefte aan
zorg en ondersteuning.

71

trends 2018-2030

Te verwachten stijging opleidingsniveau 75-plussers
Van de huidige 75-plussers heeft 59% een laag onderwijsniveau, 28% een middelbaar en
14% een hoog onderwijsniveau.22 Het opleidingsniveau van de huidige 65-74-jarigen (die
over twaalf jaar 75-plusser zijn) is respectievelijk 44%, 33% en 21%. Deze cijfers zijn niet
helemaal vergelijkbaar omdat in het eerste geval de cijfers ook betrekking hebben op
85-plussers en in het tweede geval niet. Als we echter het opleidingsniveau van de huidige
65-74-jarigen vergelijken met dat van 65-74-jaringen twaalf jaar geleden, dan is dat nu
beduidend hoger.23 We kunnen daarmee veronderstellen dat het opleidingsniveau van toekomstige 75-plussers hoger zal zijn dan dat van de huidige ouderen.
Er wordt wel gesteld dat de toenemende mondigheid van de Nederlandse bevolking
samenhangt met het stijgende opleidingsniveau van Nederlanders (Van den Brink 2002).
Waar het stijgen van het opleidingsniveau en de daarbij horende betere gezondheid enerzijds de vraag naar zorg en ondersteuning kunnen drukken, is het anderzijds goed mogelijk
dat de oudere van de toekomst vaker en sneller zijn behoefte aan ondersteuning zal aangeven en daarbij kritischer en veeleisender is.
Opleiding hangt samen met vele andere factoren
De genoemde ontwikkelingen nemen niet weg dat er ook in de toekomst een aanzienlijke
groep laagopgeleiden zal zijn. Een lage opleiding kan tal van gevolgen hebben. Zo voelen
mensen met een lage opleiding zich minder vaak gezond (zie ook § 7.2), zijn ze minder
tevreden en verdienen ze minder dan hoogopgeleiden (Van Gaalen en Te Riele 2017).
Ook hebben zij bijvoorbeeld minder digitale vaardigheden (zie hoofdstuk 2). Als er sprake is
van een cumulatie van factoren, zoals een slechte gezondheid, een laag inkomen en een
lage opleiding, leidt dat gemiddeld tot een slechtere leefsituatie. Dit soort kenmerken, die
relatief vaak bij ouderen cumuleren, kunnen leiden tot een groter risico om onvoldoende
zorg te krijgen (Van Campen et al. 2016).
Te verwachten toename internetgebruik 75-plussers
In hoofdstuk 2 was te lezen dat het internetgebruik van 75-plussers is toegenomen en dat
dat onder meer samenhangt met het feit dat jongere ouderen, die vaker internet gebruiken, 75-plusser worden. Het is te verwachten dat deze trend zich door zal zetten en dat het
aandeel 75-plussers dat internet gebruikt verder toeneemt: van de 64-74-jarigen heeft
inmiddels bijna een even groot deel toegang tot internet als de bevolking als geheel. Daarnaast zijn er binnen de huidige groep 75-plussers ook mensen die alsnog hun eerste stappen online zetten (Duimel en Meijering 2016). Uit onderzoek van de ouderenbonden blijkt
echter ook dat ouderen zich zorgen maken of zij in de toekomst de digitale ontwikkelingen
22

23

72

Laag onderwijsniveau: basisonderwijs, vmbo, eerste drie leerjaren van havo/vwo en voormalige
assistentenopleiding (mbo 1); middelbaar onderwijsniveau: bovenbouw van havo/vwo,
basisberoepsopleiding (mbo 2), vakopleiding (mbo 3) en middenkader- en specialistenopleidingen
(mbo 4); hoog onderwijsniveau: hbo of wo.
In 2006 was het opleidingsniveau van 65-74-jarigen 54% laag, 30% middelbaar en 15% hoog, en eind
2018 is dat 44% laag, 33% middelbaar en 21% hoog.

trends 2018-2030

kunnen bijhouden. Bijna vier van de tien senioren gaan ervan uit dat er een moment komt
waarop ze internet niet meer kunnen gebruiken (kbo-pcob 2018).
In de zorg zijn steeds meer e-healthtoepassingen waardoor de monitoring van zorg steeds
vaker door ouderen zelf, in de thuissituatie, wordt gedaan (zie § 7.4). Dit vergt nieuwe en
andere vaardigheden van patiënten, maar ook aandacht voor groepen die hier moeite mee
hebben (Van Campen et al. 2016; rivm 2018j). De gebruikersvriendelijkheid van dit soort
toepassingen is dan ook belangrijk.
Inkomensontwikkeling 75-plussers onzeker
Hoe de inkomens van ouderen zich de komende jaren gaan ontwikkelen is onduidelijk.
De hoogte van de inkomens van ouderen hangt niet alleen samen met de arbeidsparticipatie in het verleden en ontwikkelingen op de arbeidsmarkt, maar ook met het aantal scheidingen en ontwikkelingen in de aow en werknemerspensioenen (Van der Schors en Groen
2018).24
Naar verwachting hebben toekomstige 75-plussers vaker en/of langer aan de arbeidsmarkt
deelgenomen dan de huidige 75-plussers en dus meer aanvullend pensioen opgebouwd.
Ter indicatie25: in 2003 nam 42% van de 55-64-jarigen (de huidige 75-84-jarigen) deel aan
de arbeidsmarkt en in 2017 (de 75-84-jarigen in 2030) ongeveer 62%. De toename is groter
bij vrouwen (resp. 29% en 52%) dan bij mannen (resp. 54% en 71%) (cbs StatLine).
Het aantal gescheiden ouderen zal naar verwachting ook iets toenemen, wat met name
voor vrouwen gevolgen kan hebben voor hun inkomen. Wat dat betekent voor de
pensioenen zal ook afhangen van de pensioenwetgeving: mogelijk wordt er een wetsvoorstel ingediend waarmee het opgebouwde pensioen tijdens het huwelijk automatisch wordt
verdeeld in twee aparte pensioenafspraken, tenzij men anders aangeeft (Van der Schors en
Groen 2018).
Er zijn geen aanwijzingen dat de aow aangepast zal worden, maar mocht dat wel gebeuren,
dan zal dat uiteraard gevolgen hebben voor de inkomens van ouderen. Datzelfde geldt
voor pensioenregelingen. De aow-leeftijd zal naar verwachting wel iets stijgen: deze is
vanaf 2022 gekoppeld aan de levensverwachting, die naar verwachting zal toenemen
(cbs 2014).
Stel dat de inkomens van ouderen toenemen, dan zullen ouderen mogelijk vaker zelf zorg
organiseren of voorzieningen kunnen aanschaffen. Dat zou bijvoorbeeld kunnen resulteren
in een groei van de markt voor particulier zorgaanbod.

24
25

Ook ontwikkelingen als een toename van het aantal mensen met tijdelijke contracten en het aantal
zzp’ers kunnen gevolgen kunnen hebben voor de pensioenopbouw.
Het gaat hier om een grove indicatie. Er is bijvoorbeeld geen rekening gehouden met het feit dat bijvoorbeeld hoogopgeleiden langer leven dan lageropgeleiden en dat de groep 55-64-jarigen in 2003
op allerlei kenmerken kan verschillen van die van de huidige 75-84-jarigen.

73

trends 2018-2030

Veranderingen met betrekking tot eigenwoningbezit
In hoofdstuk 6 is ingegaan op de woonsituatie van ouderen en de geschiktheid van de
woning. De meeste ouderen willen in hun huidige woning blijven wonen, óók wanneer zij
minder mobiel en vitaal worden en de behoefte aan zorg toeneemt. De opgave voor de
woningvoorraad is er dus eerder een van aanpassing van de bestaande voorraad dan van
uitbreiding door nieuwbouw (De Groot et al. 2013). Hierbij zijn wel regionale verschillen:
in de steden lijken meer appartementen beschikbaar die met een lift te bereiken zijn dan
elders, maar verhuizen ouderen weinig vanwege uiteenlopende redenen (zie hoofdstuk 6).
Verwacht wordt dat het aandeel huiseigenaren onder ouderen nog verder zal toenemen.
Hierdoor verschuift de verantwoordelijkheid om een woning aan te passen geleidelijk van
woningcorporaties naar oudere huiseigenaren. Ouderen zijn echter niet altijd in staat of
bereid te investeren in woningaanpassingen van hun woning (De Groot et al. 2013; Schilder
et al. 2018).
Ouderen hebben vaker dan voorheen een grotere hypotheekschuld. Het is aannemelijk dat
deze trend voorlopig nog doorzet. De mogelijkheden van verzilvering van de overwaarde
moeten dan ook niet te optimistisch worden ingeschat. In krimpregio’s is het bovendien
vaak veel lastiger om de woning te verkopen en is er daarom veel minder sprake van overwaarde (De Groot et al. 2013).
Ouderen langer thuis
Er is al lang een trend gaande van langer zelfstandig wonen voor ouderen. In 1980 leefde
nog 63% van de 80-plussers in een verzorgings- of verpleeghuis, in 2010 was dat
14% (Den Draak et al. 2016; Garssen en Harmsen 2011) en nu is dat ongeveer 11% (cbs StatLine). Dat mensen langer zelfstandig wonen hangt onder meer samen met een betere
gezondheid, maar ook zijn mensen negatiever gaan denken over het wonen in een instelling. Voor de toekomst wordt verwacht dat het aantal ouderen dat zelfstandig thuis woont
toeneemt (Van Duin et al. 2016). Dit betekent dat ook de vraag naar zorg en ondersteuning
thuis zal toenemen. Daarnaast zullen, zo is de verwachting, door de voortschrijdende technologische mogelijkheden mensen ook meer (medische) zorg thuis ontvangen (zie ook
§ 7.4). Verwacht wordt ook dat er meer verscheidenheid aan relatief zelfstandige woonvormen (zoals kleinschalige woonvoorzieningen en vormen van geclusterd wonen) en zorgarrangementen zal komen (Van Campen et al. 2016; Doorten en Meurs 2015; De Lange en
Witter 2014; Witter en Harkes 2018).
Veranderende normen: ouderdom als volwaardig onderdeel van het leven
Rondom ouderen, ouderdom en de ouderenzorg hangt vaak een negatief imago dat
samenhangt met ageism, de stereotypering en discriminatie van mensen op grond van hun
– in dit geval, hoge – leeftijd (Raad van Ouderen 2019; Schuurmans 2018). Ook professionele zorgverleners kunnen in hun blik beperkt worden door ‘professioneel ageism’ en
ouderdom vooral associëren met verval, met als gevolg dat zij pessimistisch zijn over de
kansen en vermogens van ouderen en hen onvoldoende serieus nemen (Schuurmans
2018). Ouderen herkennen zichzelf vaak niet in het beeld van de hulpbehoevende, kwets74

trends 2018-2030

bare oudere (Van Campen 2011; Raad van Ouderen 2019; Schuurmans 2018). Velen zijn ook
slechts een beperkt deel van hun oudere leven kwetsbaar of hulpbehoevend. Voor de toekomst kan verwacht worden dat de aankomende ouderen, mede door het toegenomen
opleidings- en inkomensniveau, gewend zijn aan (meer) regie over het eigen leven. Zij zullen serieus genomen willen worden en die regie zo veel en zo lang mogelijk willen behouden. Ook hebben toekomstige ouderen naar verwachting andere ideeën dan de huidige
ouderen over (goed) oud worden en (positieve) gezondheid en wat voor hen belangrijk is.
Het lijkt erop dat er meer nadruk komt op kwaliteit van leven, regie, veerkracht en zingeving (Van Campen et al. 2017b; Doekhie et al. 2014; Huber et al. 2016; rivm 2018f;
Van Zoest et al. 2015). Het welzijn van ouderen zal daarin een grotere rol gaan spelen als de
visie op gezondheid niet meer alleen medisch maar holistisch is, waarbij ook psychisch,
sociaal en spiritueel welbevinden aandacht krijgen (BeterOud 2016) (zie ook hoofdstuk 3).
Wel is het belangrijk zich te realiseren dat – nu en in de toekomst – ouderen onderling sterk
verschillen in de mate waarin zij zelf de regie over hun leven nemen, zelfredzaamheid
belangrijk vinden, voor zorg willen betalen en kans zien om mantelzorg te organiseren.
Ongeveer een kwart van de ouderen ervaart weinig regie over hun leven en zal het niet lukken om op eigen kracht zo lang mogelijk zelfredzaam te blijven (Doekhie et al. 2014).
Ook in de toekomst zal het voor groepen die weinig vaardigheden dan wel financiële of
sociale hulpbronnen hebben, lastig zijn om de regie te nemen (Van Campen et al. 2016).
Veranderende samenleving
In het algemeen wordt verondersteld dat de samenleving complexer en daarmee minder
overzichtelijk wordt. Vaststaande kaders verdwijnen: er zijn minder standaardoplossingen
en -trajecten en meer mogelijkheden tot maatwerk. Ook zullen mensen meer dan nu zelf
hun zorg moeten regelen en zelf de regie moeten nemen (Van Campen et al. 2016).
Tegelijkertijd veranderen de normen over bijvoorbeeld eigen verantwoordelijkheid en de
verantwoordelijkheid van de overheid: mensen zijn vaker dan voorheen van mening dat
familie, vrienden of buren elkaar zouden moeten helpen, al vindt nog steeds de meerderheid dat de zorg voor ouderen de verantwoordelijkheid is van de overheid (De Klerk et al.
2017).
Een andere verwachting is dat er een groter beroep gedaan zal worden op het sociale netwerk van de burger (Van Campen et al. 2016). Onderzoek wijst echter uit dat die verschuiving naar meer informele zorg niet vanzelf tot stand komt en dat er grenzen zijn aan wat
mantelzorgers kunnen doen (De Klerk et al. 2014) (zie ook hoofdstuk 6). Een kwalitatief
onderzoek naar zogeheten keukentafelgesprekken laat zien dat professionals in die
gesprekken nauwelijks een (groter) beroep op het netwerk doen omdat dat al veel doet,
niet nog meer aankan, of omdat het aan een netwerk ontbreekt (Bredewold et al. 2016).
In 2017 verwachtten minder mensen die geen hulp kregen (van een professional of uit het
netwerk) dan in 2015 dat ze in de toekomst hulp zullen krijgen van het eigen netwerk als
dat nodig is (Pommer et al. 2018).

75

trends 2018-2030

Van Campen et al. (2016) wijzen erop dat dat er veel wordt verwacht van buurtinitiatieven
en zorgcoöperaties,26 maar dat het aantal succesvolle buurtinitiatieven en zorgcoöperaties
vooralsnog beperkt is. Ook is het nog de vraag of er in de toekomst een grotere rol voor
dergelijke initiatieven zal zijn weggelegd. Zo is er nog weinig bekend over de duurzaamheid
van burgerinitiatieven (Igalla en Van Meerkerk 2015). Een mogelijk risico van dit soort
initiatieven is dat minder sociaal vaardige mensen of mensen die weinig vaardigheden
hebben om dergelijke initiatieven op te zetten (en over weinig bureaucratische competenties beschikken) buiten de boot vallen (Engbersen et al. 2015). In ieder geval een deel van
de initiatiefnemers moet beschikken over competenties zoals ’goed kunnen netwerken’,
juridische kennis en financieel inzicht (Plaisier en De Klerk 2018).
Wat betekenen deze sociale en culturele ontwikkelingen voor de vraag naar zorg?
Het lijkt waarschijnlijk dat ouderen in de toekomst gemiddeld hoger opgeleid zijn en vaker
over computervaardigheden zullen beschikken. Dit maakt het aannemelijk dat ouderen
beter hun weg kunnen vinden in het zorgstelsel of hun eigen zorg kunnen organiseren.
Anderzijds is het aantal burgerinitiatieven tot nu toe beperkt en zullen er ook in de toekomst ouderen zijn die weinig vaardigheden of hulpbronnen hebben (rivm 2018f).
Het inkomen van toekomstige ouderen is lastig te voorspellen, omdat dit afhangt van bijvoorbeeld ontwikkelingen met betrekking tot de aow, maar het lijkt wel waarschijnlijk dat
ouderen in de toekomst gemiddeld meer aanvullend pensioen hebben. Ook in de toekomst zullen er echter groepen ouderen met een laag inkomen zijn, onder wie oudere
migranten en gescheiden vrouwen.
Kenmerken zoals opleidingsniveau, regio en migratieachtergrond bepalen in belangrijke
mate de gezondheid van ouderen en de vraag naar (publiek gefinancierde) zorg.
De verschillen tussen ouderen in sociaaleconomisch en cultureel opzicht, maar ook tussen
stad en land, vragen ook wat van het zorg- en woonaanbod, dat zorg op maat beoogt te
leveren die bovendien bijdraagt aan de individuele kwaliteit van leven (Van Campen et al.
2016). Zo zullen er ouderen zijn die juist een beroep op hun eigen netwerk willen doen of
financiële middelen hebben om zelf zorg in te schakelen, maar ook ouderen die een beroep
op publiek gefinancierde zorg zullen doen. Naast de vraag welke behoeften mensen hebben en welke zorg dan passend is, is ook de toegankelijkheid van de zorg van belang.
Met name ouderen die geringe gezondheids- en digitale vaardigheden hebben of een klein
netwerk dat hen kan helpen om de juiste voorzieningen te krijgen (in dit kader wordt ook
wel gesproken van de cannots, zie Van den Broek et al. 2016), zullen wellicht steun nodig
hebben om de juiste zorg en ondersteuning te vinden.

26

Zorgcoöperaties zijn voorbeelden van lokale burgerinitiatieven waarbij mensen elkaar zorg en ondersteuning verlenen, maar hierbij gaat het veelal om intensieve zorgvormen, waarbij ook professionals
betrokken zijn (Schoorl en Winsemius 2015).

76

trends 2018-2030

7.4

Technologische ontwikkelingen

Technisch steeds meer mogelijk, maar onduidelijk hoe snel de ontwikkelingen gaan
Technologie kan veel voor de volksgezondheid betekenen en de zorg ingrijpend veranderen (rivm 2018e; Willemse 2015; Wouters 2018).27 Het rivm spreekt bijvoorbeeld over veelbelovende technologische toepassingen zoals apps, sensoren en alarmsystemen bij de zorg
voor mensen met dementie en het ondersteunen van zelfmanagement bij chronische aandoeningen (rivm 2018e).
Onduidelijk is echter hoe snel de technologische ontwikkelingen zullen plaatsvinden.
Het gebruik van communicatietechnologie in de zorg neemt bijvoorbeeld toe, maar het
tempo waarin wisselt erg per toepassing (Wouters et al. 2018) en het gebruik blijft achter
bij de mogelijkheden. Het rivm wijst op verschillende oorzaken: zorgverleners en -inkopers
ervaren belemmeringen, patiënten en zorgverleners zijn vaak terughoudend, niet iedereen
beschikt over de juiste digitale vaardigheden en informatiesystemen sluiten niet op elkaar
aan (rivm 2018e). Ook Wouters (2018) wijst erop dat verschillende stakeholders belangen
hebben bij de inzet van technologie, wat implementatie complex maakt.

Kader 7.1 Technologieën die kunnen worden ingezet voor ouderen
Er zijn verschillende voorbeelden van technologieën die bij ouderen (kunnen) worden ingezet.
Bij robotica worden taken overgenomen door machines, bijvoorbeeld bij de ondersteuning bij
adl-activiteiten. Lifestyle monitoring is een vorm van domotica die afwijkingen in het leefpatroon
detecteert, bijvoorbeeld als de badkamerdeur een dag lang niet opengaat of als iemand valt.
Daarnaast zijn er vele mogelijkheden op het gebied van e-health of digitale zorg. Er zijn ook
medisch-technologische ontwikkelingen die ertoe leiden dat chronische ziekten eerder kunnen
worden opgespoord en beter worden behandeld.

In het algemeen wordt wel verondersteld dat de ouderen van de toekomst meer vertrouwd
zijn met het gebruik van vormen van zorg op afstand, beeldschermzorg, domotica en zelfmanagement via internet (Van Zoest et al. 2015). De acceptatie van nieuwe technologieën
hangt onder meer samen met het gepercipieerde nut en het gebruikersgemak. Naarmate
mensen meer moeite moeten doen, is het gebruik van technologie geringer (Wouters
2018).

27

77

De Stichting Toekomstbeeld der Techniek noemt: (1) sensortechnologie, (2) mechatronica (inclusief
robotica en domotica), (3) informatietechnologie, (4) communicatietechnologie, (5) biotechnologie,
(6) nieuwe materialen en (7) overige technologieën (Willemse 2015). Vilans noemt onder meer big
data, kunstmatige intelligentie, robots in de zorg, cyborgs, drones, Reality Technology, blockchain,
3D-printing en biotechnologie (Lukkien en Timmer 2018).

trends 2018-2030

Inzet van technologie kan uiteenlopende gevolgen hebben
De inzet van meer (medische) technologieën (thuis) kan uiteenlopende gevolgen hebben
voor de ouderen zelf en voor de zorgprofessionals. Zo biedt de inzet van nieuwe technologieën kansen voor de autonomie en zelfredzaamheid van ouderen. Voorbeelden zijn het
inzetten van e-health en domotica, waardoor mensen thuis behandeld kunnen worden en
langer thuis kunnen blijven wonen. Anderzijds zijn er ook risico’s, bijvoorbeeld met betrekking tot de privacy,28 de afhankelijkheid van internet en wat wel ‘de digitale kloof’ wordt
genoemd (rivm 2018e). Verschillen in digitale vaardigheden, maar ook financiële drempels
om technologieën te kunnen aanschaffen, kunnen leiden tot exclusie (Van den Broek et al.
2016; Wouters 2018). Deze digitale kloof, die vooral samenhangt met leeftijd maar bijvoorbeeld ook met opleiding en inkomen (Fang et al. 2018), lijkt toe te nemen (Wouters 2018).
De inzet van technologieën vergt dan ook aandacht voor groepen die er moeite mee hebben (rivm 2018e).
De meeste zorgmedewerkers verwachten veel van nieuwe technologie, maar de impact
voor het dagelijks werk is voor hen vaak nog niet duidelijk. Zorgmedewerkers voorzien bijvoorbeeld dilemma’s rond de mogelijk afstandelijker zorg door meer gebruik van technologie – zoals beeldbellen – versus het persoonsgericht willen werken. Te verwachten is dat
de zorgmedewerkers van de toekomst vaker zijn opgegroeid in een gedigitaliseerde
omgeving en meer gebruik zullen maken van zorgtechnologie (In voor zorg 2014; rivm
2018e).
Technologie lijkt regelmatig te worden genoemd als manier om personeel te vervangen en
de zorg goedkoper te maken. Het is echter maar de vraag in hoeverre mensen bereid zijn
om technologieën in te zetten. Onderzoek van PwC liet bijvoorbeeld zien dat mensen daar
wellicht wel toe bereid zijn als het gaat om diagnostiek, maar dat mensen ook bang zijn dat
typisch menselijke waarden als vertrouwen en een persoonlijke benadering hierdoor verloren gaan (PwC 2017). Vooral het idee dat robots de intermenselijke contacten zullen overnemen, roept weerstand op (Van der Sloot 2016).
Wat betekenen deze technologische ontwikkelingen voor de vraag naar zorg?
Dat technologie een steeds grotere rol gaat spelen in de zorg lijkt zeker, maar de snelheid
waarmee dat gebeurt is onzeker. Technologieën kunnen belangrijk zijn voor bijvoorbeeld
de autonomie van ouderen, maar kunnen ook risico’s met zich meebrengen, zoals de digitale kloof. De inzet van technologieën zal er ook toe leiden dat de aard van de werkzaamheden van sommige zorgprofessionals verandert, bijvoorbeeld doordat zij meer zorg op
afstand leveren. In hoeverre, en op welke terreinen, technologieën ook (op grote schaal)
personeel kunnen vervangen is nog niet duidelijk: vaak draait het in de zorg juist ook om
menselijk contact.

28

Het gaat hier onder meer om de balans tussen het individuele recht op privacybescherming en het
collectieve recht op evidence-based en efficiënte zorg (op basis van datagebruik voor medisch onderzoek en volksgezondheidsmonitoring).

78

trends 2018-2030

7.5

Economische ontwikkelingen

Op dit moment kent Nederland een hoogconjunctuur: het consumentenvertrouwen is
hoog, de werkloosheid laag en het bruto binnenlands product, dat een indicator is voor de
welvaart, hoog (Mares en Notten 2018). Voor de zorg is, als het om economische ontwikkelingen gaat, met name de werkgelegenheid van belang.
Tekort aan zorgprofessionals nu en in de toekomst
Ongeveer 1,2 miljoen mensen werken in de zorg (circa 13% van de werkzame beroepsbevolking in Nederland). Ruim een derde (35%) werkt in de verpleging, verzorging en thuiszorg (vvt), een kwart (27%) in een ziekenhuis en 16% in de gehandicaptenzorg. De overige
branches zijn kleiner (Van der Aalst 2018).
Het aandeel van de potentiële beroepsbevolking dat in de ouderenzorg werkt, verschilt
sterk binnen Nederland. In Groot-Amsterdam werkt (in 2015) 2% van de potentiële
beroepsbevolking in de ouderenzorg; in Zuidwest-Drenthe is dat bijna 7%. Het aandeel dat
werkzaam is in de ouderenzorg is met name groot in landelijke gebieden.
Er zijn veel extra handen nodig om in de stijgende zorgvraag te kunnen voorzien (roa 2017).
Volgens het cpb groeit de werkgelegenheid in de sector zorg en welzijn van 2018 tot en met
2022 met zo’n 2,5% per jaar. Dat betekent een groei van de werkgelegenheid in de hele
sector zorg en welzijn met zo’n 125.000 medewerkers in de periode 2018-2022. Daarbij is
nog geen rekening gehouden met de ruim 25.000 bestaande onvervulde vacatures (zie ook
hoofdstuk 6). Ook is er in de zorg extra personeel nodig als gevolg van de invoering van het
Kwaliteitskader Verpleeghuiszorg.29 Het gaat naar schatting om 40.000 fte, ongeveer
70.000 personen, vooral verzorgenden en verpleegkundigen (mbo en hbo). De verwachting
is al met al dat er tot en met 2022 ruim 200.000 extra medewerkers in de zorg nodig zijn.
Het pbl verwacht dat het tekort verder zal oplopen (Daalhuizen et al. 2018).
Het ministerie van vws heeft intussen afspraken gemaakt met werkgeversorganisaties,
werknemersorganisaties en onderwijskoepels over de Arbeidsmarktagenda 2023. Aan het werk
voor ouderen! (tk 2017/2018b). Hierbij gaat het zowel om het bevorderen van de instroom
van meer zorgverleners als om het behoud van mensen in de zorg.
Al eerder dit hoofdstuk werd gesproken over de ‘grijze druk’ – als gevolg van de vergrijzing
verandert de verhouding tussen ouderen en de potentiële beroepsbevolking – en de oldest
old support ratio: er zijn er steeds minder mensen beschikbaar die kunnen zorgen voor ouderen, vooral in de landelijke gebieden. Het arbeidsmarkttekort kan ook leiden tot toenemende concurrentie om arbeidskracht tussen sectoren (Daalhuizen et al. 2018).

29

Het Kwaliteitskader Verpleeghuiszorg beschrijft wat cliënten en hun naasten mogen verwachten van
verpleeghuiszorg en biedt opdrachten voor zorgverleners en zorgorganisaties om de kwaliteit te verbeteren. Het kader is in januari 2017 als kwaliteitstandaard opgenomen in het register van Zorginstituut Nederland en vormt daarmee een wettelijke basis voor de verpleeghuiszorg (www.zorginstituut
nederland.nl/publicaties/publicatie/2017/01/13/kwaliteitskader-verpleeghuiszorg).

79

trends 2018-2030

Andere ontwikkelingen op de arbeidsmarkt
Het rivm heeft voor de vtv 2018 een themaverkenning over de arbeidsmarkt uitgebracht
met een beschrijving van een aantal toekomstige ontwikkelingen en hun mogelijke effecten op de volksgezondheid (rivm 2018g). Zij wijzen onder meer op de toenemende flexibilisering van de arbeid. Zo is er sprake van een toenemend aandeel flexwerkers en zelfstandigen (zzp’ers). Daarnaast zal men vaker de eigen werktijden kunnen bepalen of thuis
kunnen werken. Dit soort ontwikkelingen op de arbeidsmarkt kunnen positieve gevolgen
hebben voor de mate waarin mantelzorgers in staat zijn om arbeid en zorg te combineren
(Van den Broek et al. 2016).
Er zal ook sprake zijn van een veranderende samenstelling van de beroepsbevolking met
meer werkende vrouwen en werkende ouderen. Dit zal ertoe leiden dat meer mensen werk
en mantelzorg zullen combineren (De Boer et al. 2019; Roeters et al. 2016). Vaak gaat deze
combinatie goed, maar intensieve helpers met een baan zijn minder tevreden over hun
leven dan werkenden die geen mantelzorg geven. Ook ervaren werkende mantelzorgers
vaker een belasting dan niet-werkenden. Goede ondersteuning, op het werk, maar ook
ondersteuning zoals respijtzorg, is dan van belang.
Er zullen ook meer migranten zijn in de beroepsbevolking. Vilans wijst erop dat er in de
toekomst naar verwachting meer migranten in de zorg zullen werken (Van Zoest et al.
2015).
De zorgprofessional verandert
Ook de aard van het werk zal veranderen (Van Zoest et al. 2015). In de toekomst werken
zorgprofessionals niet langer alleen in zorgorganisaties, maar ook in wijkteams, netwerken
en steeds vaker als zzp’er. Hun rol en functie veranderen, mede door een nieuw concept
van gezondheid, waarbij niet de ziekte centraal staat, maar veerkracht en zelfmanagement
(Huber 2014; Huber et al. 2016). De Commissie Innovatie Zorgberoepen & Opleidingen gaat
ervan uit dat toekomstige zorgprofessionals over een aantal generalistische competenties
beschikken. Zij zullen samenwerken in teams die met elkaar beschikken over alle
bekwaamheden die nodig zijn (Kaljouw en Van Vliet 2015). Naar verwachting zal (medische)
zorg steeds meer in de thuisomgeving plaatsvinden, bijvoorbeeld doordat de benodigde
medische apparatuur bij de mensen in huis kan worden geplaatst (Hagenaars 2016). Dit zal
er ook toe leiden dat zorgberoepen veranderen: er komt vraag naar mobiele en flexibele
zorgprofessionals, die via telecommunicatie en huisbezoeken het ziekteproces begeleiden
en monitoren (Van Campen et al. 2016). Dat betekent meer apparatuur in huis en personeel
dat installeert en instrueert.

80

trends 2018-2030

Stijgende uitgaven
Het rivm gaat er in de vtv vanuit dat de reële uitgaven30 aan de gezondheidszorg de
komende jaren toenemen van 90 miljard euro in 2017 tot circa 129 miljard euro in 2030.31
In 2015 omvatte de zorg voor mensen van 65 jaar en ouder 44% van de totale zorguitgaven; in 2030 zal dit 54% zijn. Een groot deel van de groei is toe te schrijven aan de
groei van de uitgaven voor 65-plussers. Globaal hangt een derde van de stijging van de
totale zorguitgaven samen met demografische ontwikkelingen (bevolkingsgroei en vergrijzing) en twee derde met andere ontwikkelingen, zoals een veranderend zorggebruik als
gevolg van medische technologie en welvaartstijging. De toekomstige ontwikkeling in
gezondheid en zorg roept de vraag op of wij bereid zijn om voor een nog betere gezondheid te betalen (zie ook Van der Horst et al. 2011). De minister van vws heeft de SociaalEconomische Raad (ser) gevraagd om een verkenning naar de gevolgen van de stijgende
zorgkosten voor de economie en de arbeidsmarkt, en voor de solidariteit die ten grondslag
ligt aan het stelsel (tk 2017/2018c).
Burgers denken verschillend over de vraag hoe de stijgende kosten voor de ouderenzorg
het beste kunnen worden opgevangen. Bijna de helft is van mening dat de overheid verantwoordelijk is, maar dat zij de kosten kan proberen te beperken door een beroep te doen
op ondersteuning door mantelzorgers en vrijwilligers. Ongeveer een kwart ziet een oplossing in het heffen van extra belasting en een achtste vindt dat vooral ouderen en familie
zelf verantwoordelijk zijn. In 2018 bestaat meer twijfel over wat het beste is dan in 2011
(resp. 16% en 5% heeft geen mening of weet het niet) (Den Ridder et al. 2018).
Solidariteit tussen jong en oud mogelijk onder druk
Door de vergrijzing zal de balans binnen de samenleving anders komen te liggen: het
beroep op voorzieningen en de verdeling van financiële middelen tussen de verschillende
leeftijdsgroepen verandert. Met name de krimpregio’s kunnen in een spagaat komen wanneer zij goed voor hun oudere bevolking willen zorgen en tegelijkertijd jongere gezinnen
willen behouden en aantrekken. Gegevens uit 2014 laten zien dat veel jongvolwassenen
vinden dat ouderen beter af zijn dan zijzelf wat betreft de verdeling van de welvaart, het
profijt van het pensioenstelsel en de kosten van de crisis. Omgekeerd denken ouderen,
zij het in mindere mate, gunstiger over de positie van jongeren en minder gunstig over hun
eigen positie (Hoff 2015; Vermeij et al. 2014). Als gevolg van belangentegenstellingen zou
de solidariteit tussen jong en oud onder druk kunnen komen te staan. Een behoorlijk deel
van de bevolking maakt zich al zorgen over deze solidariteit. Deze zorgen nemen toe met
de leeftijd: 30% van de 35-minners, 36% van de 35-64-jarigen en 44% van de 65-plussers
30
31

81

Met de term ‘reële zorguitgaven’ wordt bedoeld dat in de projectie van de uitgaven de ontwikkeling
van prijzen niet wordt meegenomen. Uitgaven zijn dus uitgedrukt in prijzen van 2015.
Het gaat hier zowel om collectieve als private uitgaven. Uitgaven aan kinderopvang, welzijn en jeugdzorg zijn niet meegenomen. De toekomstverkenning is gebaseerd op een analyse van de zorguitgaven in de periode 2003-2015. In deze periode zijn de reële zorguitgaven toegenomen met
gemiddeld 2,8 procent per jaar. Het cpb spreekt over ruim 66 miljard euro, maar dan gaat het alleen
over collectieve uitgaven (zie ook rivm 2018i).

trends 2018-2030

vindt dat deze solidariteit onder stuk staat (Hoff 2015). Desondanks laat onderzoek ook
zien dat er wel sprake is van solidariteit, ook met ouderen, zij het in beperkte mate. Zo is er
wat betreft de premiebetalingen voor de basisverzekering een hoge mate van solidariteit
met ouderen en vindt minimaal 80% van de Nederlanders dat ouderen evenveel of minder
zouden moeten betalen dan jongeren (Kooijman et al. 2018). Minder bereid is men om
inkomen in te leveren om ouderen beter te ondersteunen. De helft van de bevolking jonger
dan 65 jaar en 36% van de 65-plussers is daar niet toe bereid (Hoff 2015).
Zorgen over de ouderenzorg als voeding voor onbehagen
De ouderenzorg vormt een belangrijke bron van zorg voor Nederlanders (Dekker en
Van Houwelingen 2017; Den Ridder et al. 2018). Men maakt zich zorgen over de (toekomstige) betaalbaarheid van de ouderenzorg, de kwaliteit, de toegankelijkheid, het gebrek
aan menskracht en de overbelasting van mantelzorgers. Circa een vijfde van de bevolking
vindt dat de gezondheids- en ouderenzorg hoog op de nationale politieke agenda zou
moeten staan. Daarmee is dat het vaakst spontaan genoemde thema voor de politiek in
Den Haag (Den Ridder et al. 2017; 2018). In de zorgen over de ouderenzorg schuilt een bron
van maatschappelijk onbehagen. Mensen die vinden dat het de verkeerde kant op gaat
met Nederland benoemen onder meer de (ouderen)zorg en houden ‘de politiek’ deels verantwoordelijk (Den Ridder et al. 2017).
Wat betekenen deze economische ontwikkelingen voor de vraag naar zorg?
Bij de economische ontwikkelingen zijn onder meer de ontwikkelingen op de arbeidsmarkt
van belang. Er zullen de komende jaren aanzienlijk meer mensen in de zorg, zoals verzorgenden als verpleegkundigen, nodig zijn om aan de toenemende vraag te voldoen – ook
omdat er op dit moment te weinig personeel in de zorg is. Er zullen echter naar verhouding
steeds minder mensen in de (potentiële) beroepsbevolking zijn om ouderen informele of
professionele zorg te bieden. Dit speelt vooral in de landelijke gebieden. Daarnaast zal de
aard van het werk deels veranderen, bijvoorbeeld doordat meer (medische) technologieën
thuis worden ingezet.
7.6

Samenvatting

In 2030 zullen er ruim 2 miljoen 75-plussers zijn, 720.000 meer dan nu. Duidelijk is dat, als
gevolg van het toenemend aantal ouderen, de vraag naar zorg en ondersteuning zal toenemen. Het aandeel 20-64-jarigen in de bevolking zal echter afnemen. Het is dan ook de
vraag of er voldoende personeel voor de zorg en informele helpers zullen zijn, zeker in de
krimpregio’s.
De vraag naar zorg zal naar verwachting ook veranderen. Zo zullen er steeds meer migrantenouderen zijn, al zal hun aandeel binnen de totale groep 75-plussers de komende jaren
klein blijven. Ouderen zullen zelf meer initiatieven nemen en meer mogelijkheden hebben
om zelf zorg of ondersteuning te organiseren of in te kopen, alhoewel er ook groepen zijn
die weinig digitale vaardigheden, een klein netwerk of een laag inkomen hebben. Verwacht
82

trends 2018-2030

wordt ook dat technologieën een grotere rol zullen spelen, maar tot nu toe gaan de ontwikkelingen langzaam.
Hoewel er zorgen zijn over de groeiende zorgvraag en mogelijke ongelijkheid in de zorg, is
er ook optimisme over de zelfredzaamheid van burgers. Dit neemt niet weg dat er ook in
de toekomst (groepen) ouderen zijn die niet redzaam zijn en die op hulp van anderen moeten kunnen rekenen. Bij ouderen die minder redzaam zijn, gaat het bijvoorbeeld om ouderen met weinig (digitale) vaardigheden, weinig regie, een klein netwerk (dat hen kan ondersteunen of kan helpen om de weg naar publiek gefinancierde zorg en ondersteuning te
vinden), een laag opleidingsniveau of een gering inkomen.

83

trends 2018-2030

Summary
Caring for older people living at home
Review of care for independent community-dwelling over-75s: problems and future
developments
Background
The number of older people in the Netherlands is increasing, and with it the need for care
and support. The Dutch Ministry of Health, Welfare and Sport requested the Netherlands
Institute for Social Research (scp) to carry out a review based on the literature available to
outline the current status of home-based care for older adults aged 75 years and above,
and also to identify which future trends and developments will have an impact on that
care. The Committee on the Future of Care for Home-dwelling Older Adults (Commissie
toekomst zorg thuiswonende ouderen) will draw on this review and other sources to put
forward recommendations on what is needed to maintain the standard of care in the
future for older adults living at home.
Characteristics of independent community-dwelling over-75s
There are more than 1.2 million independent community-dwelling adults aged over 75 in
the Netherlands. Almost half of them live alone, and nearly one in ten have neither a partner nor children. The proportion of single persons increases with advancing age, as does
the share who have to live on a small income. While nearly all over-75s have a chronic disease and a majority have one or more physical disabilities, mental health or memory difficulties, most say they can manage well in their daily lives. Many over-75s accordingly still
play an active role in society, with more than eight out of ten going out on a daily basis and
regularly meeting friends, and more than four in ten doing voluntary work. Although more
than eight out of ten over-75s are satisfied with the lives they lead, 10% of 75-84 year-olds
and 15% of those aged over 85 feel lonely or very lonely. All in all, the older population is
highly diverse, and the need for care and support among those aged over 75 varies. There
is also variation in their ability to organise their own care and support, to secure it from
members of their network or to buy it in.
Use of care and support
Almost all over-75s are in contact with one or more medical care providers. A substantial
proportion (especially those aged over 85) receive care and support at home, with over
four out of ten having received help during the course of a year with cleaning the house,
personal care, nursing care or support. Roughly half receive (some of) this care and support
from family, friends or acquaintances, and a third buy in all or part of the help they receive.
Around a quarter of over-75s receive support funded through the Social Support Act (Wmo
2015), and roughly the same proportion receive community nursing care funded through
the Health Care Act (Zvw).
84

summary

Little or nothing is known about the use of welfare services, such as meal provision services
or organised social activities for independent community-dwelling older adults who are
lonely, nor about whether there is an unmet care need.
Bottlenecks
Although many aspects of the care and support for independent community-dwelling
older adults go well, there are also some problem areas. It is often not known how often
such bottlenecks occur, but not being able to obtain the care they need when they need it
can have a major impact on older persons.
The strength and capacity of older people and their networks is regularly overestimated
and, despite this being expected of them, some older persons lack the skills needed to
organise their care and support themselves. Their networks are by no means always able
to help, and are sometimes overburdened. The care itself is also generally not provided in a
very proactive way, with a view to preventing (more serious) illnesses and identifying care
and support needs at an early stage. As regards housing, there appears to be a section of
the older population who live in homes that are not appropriate for the support needs they
will (probably) have in the future, but who are unwilling or unable to move home. As well
as financial considerations, social factors also play a role here, as people become attached
to their home and their neighbourhood.
There is also a second group of problems relating to obtaining care and support. The Dutch
care system is complex: there are many different kinds of care and support, each provided
from different sectors of the care system and each with their own access criteria. The different legislative regimes governing the provision of care and support can make it difficult
to obtain the right care, and it is not always clear whether the difficulty lies in the design of
the system or in its interpretation and implementation. The information provided is also
often unclear, while co-payments can put people off asking for help or aids which they
need. There is also a lack of coordination and cooperation between providers of help and
care, not only resulting from (the application of) the different legislation and regulations,
and the boundaries between the different care sectors, but also as regards sharing information between care workers. When an older person is receiving care and support from
several different caregivers, the carers often do not know what care the other caregivers
are providing.
A third group of problems relates to the supply of care itself. There is a growing shortage of
staff or (bought-in) capacity and a lack of specific expertise (including among gps and community care teams) to provide adequate support to older people with complex problems in
their home setting. Too little care and support or insufficient expertise on the part of care
professionals can make it more likely that older persons will be unnecessarily referred to
more intensive care, such as residential or hospital emergency care. Finally, the housing
stock does not currently appear to be sufficiently adapted to the changing demand created
by the expectation that older adults should continue living independently for longer.

85

summary

Reflections
The principle that people should initially be asked to use their own capacity and resources
to meet their needs can be difficult for older persons with few health-related skills, few
social skills or low literacy who have difficulty in finding, understanding and requesting
information about care and support.
As older people remain living at home for longer than in the past, they more often visit
their gp with complex health problems. Home care workers and other professionals are
also having to deal with more complex issues; they do not always (yet) possess the knowledge they need, and the cooperation with others is sometimes less than smooth. There is a
need for more options to offer specialist care to older persons without requiring admission
to a care institution.
Home-dwelling older adults do not always receive the care they need because the rules are
not (or do not appear to be) quite appropriate for the individual concerned or due to a lack
of clarity about precisely how policy rules should be applied. Policies are based on large
groups, and problems can arise when trying to deal with people who form the exception to
the general rule. To ensure an elderly care system that is future-proof, it is important not
only to have clear rules, but also to facilitate flexible implementation to enable those rules
to be applied creatively. This would enable a safety net to be created where necessary for
those who fall just outside the rules.
The future
It is clear that the number of independent community-dwelling adults aged over 75 is set
to increase between now and 2030. The number of single older persons and the number of
people aged over 85 - groups which consume a relatively large share of publicly funded
and other care - is also increasing. In addition, people aged over 75 are living independently for longer and face ever more complex problems. This will push up demand for care
and support and suitable (types of) housing for older persons. The urgency of finding a solution for the problems experienced by independent community-dwelling older adults in
relation to care will also increase. The challenges will be greatest in regions with contracting populations, with a growing proportion of older persons and a dwindling potential
labour force.
There are also some future trends which may give cause for hope. An example is the rising
education level; older people in the future will be better educated and are therefore likely
to be more able to find their way around the system, may be more assertive and demanding, but may also be more capable of organising their own care. A higher income will also
mean they have more financial resources to pay for their care themselves. However, there
will still be some who have little or no capacity to organise their own care and support.
The older population will be more diverse in the future. There will be more older people
with a non-Western or other migration background, though their share in the total population aged over 75 will remain small. This, too, will influence the demand for care. To a
greater extent than in the past, older people appear to have their own individual wishes

86

summary

and needs, creating a general need for more customisation and giving rise to a greater
diversity in the supply of care.
Technological resources are likely to play a bigger role in care in the future and lead to
changes in the nature of the work performed by professionals, though at present the use of
technology is increasing only modestly. Whether technology will be able to replace human
staff and therefore potentially offer a solution to the growing demand for care is unclear at
this point in time. Care provision is also about human contact, and ensuring sufficient staff
with the right mix of competences, which match the diverse demand for care, remains one
of the challenges for the future.
It is also important not to lose sight of those groups who lack the resources and skills needed to organise their own care and support, to request it from their networks or buy it in
themselves. Examples include older people with poor digital skills, unable to take control
over their own lives, a small network or a low income.
This review shows that home-dwelling older adults are in many cases doing well, but that
there are some who encounter problems in relation to their care and support. The organisation of affordable care and support for older people living at home is a major challenge
for the future. As a society, we will therefore have to find (creative) solutions which take
account of the existing circumstances and which adequately meet the needs of the older
generation. To achieve this, it is very important to continue closely monitoring homedwelling older persons and how they are faring.

87

summary

Literatuur
Aalst, Mechelien van der (2018). Zorg. Factsheet arbeidsmarkt. Geraadpleegd 28 november 2018 via
https://www.uwv.nl/overuwv/Images/Factsheet_Zorg.pdf.
Aanjaagteam Langer zelfstandig wonen (2015). Voortgangsrapportage, juni 2015. Geraadpleegd 12 november
2018 via https://www.rijksoverheid.nl/documenten/rapporten/2015/06/01/voortgangsrapportage-vanhet-aanjaagteam-langer-zelfstandig-wonen.
Aanjaagteam Langer zelfstandig wonen (2016). Van tehuis naar thuis. Hoe is te bevorderen dat mensen zelfstandig
kunnen (blijven) wonen? Geraadpleegd 12 november 2018 via https://www.rijksoverheid.nl/documenten/
rapporten/2016/03/01/van-tehuis-naar-thuis.
ActiZ (2016). ActiZ kritisch over rapport Aanjaagteam Langer Zelfstandig Wonen. Geraadpleegd 8 januari 2019 via
https://www.actiz.nl/nieuws/web/ouderenzorg/open/2016/03/actiz-kritisch-over-rapport-aanjaag
team-langer-zelfstandig-wonen.
ActiZ (2018a). Jaarlijks ruim 300.000 ouderen onnodig in ziekenhuisbedden. Geraadpleegd 14 november 2018 via
https://www.actiz.nl/nieuws/ouderenzorg/2018/02/jaarlijks-ruim-300.000-ouderen-onnodig-inziekenhuisbedden.
ActiZ (2018b). nza onderzoekt bekostiging regionale coördinatiepunten eerstelijnsverblijf. Geraadpleegd 8 januari 2019
via https://www.actiz.nl/nieuws/ouderenzorg/open/2018/05/nza-onderzoekt-bekostiging-regionalecoordinatiepunten-eerstelijnsverblijf.
ActiZ (2018c). Onderzoek Eerstelijnsverblijf. Utrecht: ActiZ/Q-Consult zorg.
Aedes (2017). Corporatiemonitor. Passend toewijzen. Samengevat. Den Haag: Aedes.
Akkermans, Math (2016). ict-vaardigheden van Nederlanders. 2016|06. Den Haag/Heerlen/Bonaire: Centraal
Bureau voor de Statistiek.
Algemene Rekenkamer (2018). Focus op toegang tot de Wet langdurige zorg. Den Haag: Algemene Rekenkamer.
Alzheimer Nederland (2017). De zorgval, wat is dat eigenlijk? Geraadpleegd 9 november 2018 via
https://www.alzheimer-nederland.nl/nieuws/zorgval.
anbo en Woonz (2016). Verhuizen en anticiperen. Een peiling van anbo en Woonz. Woerden/Den Haag: anbo/
Woonz.
Arum, S. van en T. van den Enden (2018). Sociale wijkteams opnieuw uitgelicht. Utrecht: Movisie.
Babitsch, B., D. Gohl en T. von Lengerke (2012). Re-revisiting Andersen's Behavioral Model of Health Services
Use: a systematic review of studies from 1998-2011. In: gms Psycho-Social-Medicine, jg. 9, nr. doc 11.
Bakker, Maarten (2018). Meerdere zorginstellingen weigeren beleidsregel nza uit te voeren. In: Zorgvisie, jg. 9,
november 2018.
Bakker, Wilma, Michelle Hu en Lianne Wittkämper (2018). Ouderenmonitor 2018. Amsterdam: rigo Research en
Advies.
Batenburg, R., M. Bosmans, S. Versteeg, E. Vis, B. van Asten, L. Vandermeulen en L. van der Kruis (2018).
Balans in vraag en aanbod huisartsenzorg. Utrecht: Nivel/Prismant.
Beltman, Henk (2017). Kennisdossier Onafhankelijke cliëntondersteuning. Geraadpleegd 12 november 2018 via
https://iederin.nl/downloads/dl.php?l=1243_Kennisdossier_cli%C3%ABntondersteuning.pdf.
Bergen, Anne-Marie van, Jan Willem van de Maat en Marjan Hurkmans (2016). Onafhankelijke cliëntondersteuning. Een kwalitatief onderzoek naar de ervaringen van onafhankelijke cliëntondersteuners. Utrecht:
Movisie/Vilans.
BeterOud (2016). Een breed gedragen toekomstvisie en veranderagenda voor wonen, welzijn en zorg voor ouderen in een
kwetsbare positie. Utrecht: BeterOud.
Beuzenberg, Vera, Eva Broxterman, Anouk Corèl, Michelle Hu en Steven Kromhout (2017). Evaluatie passend
toewijzen. Eén jaar verder. Den Haag: Platform31.

88

literatuur

Blije, Berry, Kenneth Gopal, Ruud Steijvers en Wim Faessen (2016). Wonen in beweging. De resultaten van het
WoonOnderzoek Nederland 2015. Den Haag: ministerie van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties.
Blok, Marcella (2017). Vraagverlegenheid. Geraadpleegd 6 november 2018 via https://marcellablok.word
press.com/2017/04/19/vraagverlegenheid/.
Boer, Alice de, Inger Plaisier en Mirjam de Klerk (2019). Werk en mantelzorg. Kwaliteit van leven en het gebruik van
ondersteuning op het werk. Den Haag: Sociaal en Cultureel Planbureau.
Boersma-van Dam, Elise, Yvette Weesie, Karin Hek, Rodrigo Davids, Marcus Winckers, Leontien Korteweg,
Elsbeth de Leeuw, Tom Urbanus, Tjard Schermer en Mark Nielen (2018). Zorg door de huisarts. Nivel Zorgregistraties eerste lijn: Jaarcijfers 2017 en trendcijfers 2011-2017. Utrecht: Nivel.
Booys, Marjolein de, Dirk Achterbergh, Aster de lange, Carel Mastenbroek, Corinne Klop en Jan-Willem Dik
(2018). Naar reguliere integrale zorg voor kwetsbare ouderen thuis. Diemen: Zorginsitituut Nederland.
Bredewold, Femmianne, Thomas Kampen, Evelien Tonkens en Jan Willem Duyvendak (2016). Een mooie
gedachte. Wat professionals denken over zelfredzaamheid en wat ze vervolgens (niet) doen. Amsterdam/Utrecht:
Universiteit van Amsterdam/Universiteit voor Humanistiek.
Brink, Gabriël van den (2002). Mondiger of moeilijker? Een studie naar de politieke habitus van hedendaagse burgers.
Den Haag: Wetenschappelijke Raad voor het Regeringsbeleid.
Broek, Andries van den, Cretien van Campen, Jos de Haan, Anne Roeters, Monique Turkenburg en Lotte
Vermeij (red.) (2016). De toekomst tegemoet. Leren, werken, zorgen, samenleven en consumeren in het Nederland
van later. Sociaal en Cultureel Rapport 2016. Den Haag: Sociaal en Cultureel Planbureau.
Broxterman, Eva en Thierry Wever (2018). Doorstroming in Utrecht anno 2018. Evaluatie van drie instrumenten.
Amsterdam: rigo Research en Advies.
Bruin, Simone de, Claudia Molema, Mirjam Busch, Ingrid Hegger en Caroline Baan (2018). Langdurige zorg in
beweging. Wat zijn uitdagingen en oplossingsrichtingen? Bilthoven: Rijksinstituut voor Volksgezondheid en
Milieu.
Campen, Cretien van (red.) (2011). Kwetsbare ouderen. Landelijk beeld van de groeiende groep ouderen met meervoudige gezondheidsproblemen. Den Haag: Sociaal en Cultureel Planbureau.
Campen, Cretien van en Debbie Verbeek-Oudijk (2017). Gelukkig in een verpleeghuis? Ervaren kwaliteit van leven en
zorg van ouderen in verpleeghuizen en verzorgingshuizen Den Haag: Sociaal en Cultureel Planbureau.
Campen, Cretien van, Sjoerd Kooiker en Alice de Boer (2016). Zorgen; hoe gaan we als samenleving zorgen
voor de groeiende groep ouderen? In: Andries Van den Broek, Cretien van Campen, Jos de Haan, Anne
Roeters, Monique Turkenburg en Lotte Vermeij (red.), De toekomst tegemoet; werken leren, zorgen, samenleven en consumeren in het Nederland van later. Sociaal en Cultureel Rapport 2016 (p. 108-142). Den Haag: Sociaal
en Cultureel Planbureau.
Campen, Cretien van, Jurjen Iedema, Marjolein Broese van Groenou en Dorly Deeg (2017a). Langer zelfstandig.
Ouder worden met hulpbronnen, ondersteuning en zorg. Den Haag: Sociaal en Cultureel Planbureau.
Campen, Cretien van, Wies Rosenboom, Saskia van Grinsven, Carolien Smits (red.) (2017b). Kunst en positieve
gezondheid. Een overzichtsstudie van culturele interventies met mensen die langdurig zorg en ondersteuning ontvangen. Zwolle: Hogeschool Windesheim/lkca/Movisie.
cbre (2018). Tekort van 32.000 vrije sector zorgappartementen. Geraadpleegd 20 december 2018 via
http://nieuws.cbre.nl/groeiend-tekort-aan-zorgappartementen/.
cbs (2011). Geestelijke ongezondheid in Nederland in kaart gebracht. Een beschrijving van de mhi-5 in de gezondheidsmodule van het Permanent Onderzoek Leefsituatie. Den Haag: Centraal Bureau voor de Statistiek.
cbs (2014). aow-leeftijd stijgt vanaf 2022 verder door koppeling aan levensduur. Geraadpleegd 14 november 2018 via
https://www.cbs.nl/nl-nl/nieuws/2014/51/aow-leeftijd-stijgt-vanaf-2022-verder-door-koppeling-aanlevensduur.
cbs (2019). Zes procent nooit op internet. Geraadpleegd 16 januari 2019 via https://www.cbs.nl/nl-nl/nieuws/
2019/01/zes-procent-nooit-op-internet.

89

literatuur

Commissie-Van Bochove (2018). Evaluatie herziene Woningwet. Kansen en belemmeringen voor de maatschappelijke
opgave van woningcorporaties. Geraadpleegd 12 december 2018 via https://www.atrive.nl/static/default/
files/Atriv%C3%A9/downloads%20Atriv%C3%A9/Evaluatie%20herziene%20Woningwet_Rapport
%20commissie-Van-Bochove_6-november-2018.pdf.
Conkova, Nina (2019). Non-kin ties as a source of support in Europe: On the role of context (proefschrift). Rotterdam:
Erasmus Universiteit.
Daalhuizen, Femke, Carola de Groot en Hans van Amsterdam (2018). Zorg om banen in de ouderenzorg. Geraadpleegd 16 januari 2019 via https://themasites.pbl.nl/zorg-om-banen-in-de-ouderenzorg/.
Dam, Frank van, Femke Daalhuizen, Carola de Groot, Manon van Middelkoop en Pautie Peeters (2013).
Vergrijzing en ruimte. Gevolgen voor de woningmarkt, vrijetijdsbesteding, mobiliteit en regionale economie.
Den Haag: Planbureau voor de Leefomgeving.
Das, Marjolein (2018). Potentiële mantelzorgers wonen dikwijls ver weg. Geraadpleegd 27 november 2018 via
https://www.socialevraagstukken.nl/potentiele-mantelzorgers-wonen-dikwijls-ver-weg/.
Dekker, Paul en Pepijn van Houwelingen (2017). Burgerperspectieven 2017|4. Den Haag: Sociaal en Cultureel
Planbureau.
Doekhie, Kirti D., Anke J.E. de Veer, Jany J.D.J.M. Rademakers, François G. Schellevis en Anneke L. Francke
(2014). Ouderen van de toekomst. Verschillen in de wensen en mogelijkheden voor wonen, welzijn en zorg. Utrecht:
Nivel.
Doorten, Ingrid en Pauline Meurs (2015). Verkenning Ruimte voor redzaamheid. Geraadpleegd 8 febrari 2019 via
http://www.ruimtevoorredzaamheid.nl.
Draak, Maaike den, Anna Maria Marangos, Inger Plaisier en Mirjam de Klerk (2016). Wel thuis? Literatuurstudie
naar factoren die zelfstandig wonen van mensen met beperkingen beïnvloeden. Den Haag: Sociaal en Cultureel
Panbureau.
Duimel, Marion en Ingrid Meijering (2016). 75-plussers en internet. Geraadpleegd 14 november 2018 via
https://getoud.nl/75-plussers-en-internet/.
Duin, Coen van, Lenny Stoeldraijer, Dominique Van Roon en Carel Harmsen (2016). Huishoudensprognose 2015–
2060: jongeren en ouderen langer thuis. Den Haag/Heerlen/Bonaire: Centraal Bureau voor de Statistiek.
Engbersen, Godfried, Erik Snel en Margrietha 't Hart (2015). Mattheüs in de buurt: over burgerparticipatie en ongelijkheid in steden. Rotterdam: Erasmus Universiteit Rotterdam/Erasmus Centre for Citizenship, Migration
and the City (cimic).
Esch, Thamar van, Anne Brabers, Madelon Kroneman en Judith de Jong (2018). Kennisvraag Hulpmiddelenzorg.
Een onderzoek naar informatie, knelpunten, eigen betalingen en de keuze van een zorgverzekering. Utrecht: Nivel.
Faber, M. von, J. Landkroon, Th.H. Roes, A. Verlaan en S. van der Pas (2018). Vitaal en langer zelfstandig wonen in
de Leidse regio. Den Haag/Leiden: Werkplaats Sociaal Domein.
Fang, M.L., S.L. Canham, L. Battersby, J. Sixsmith, M. Wada en A. Sixsmith (2018). Exploring Privilege in the
Digital Divide: Implications for Theory, Policy, and Practice. In: The Gerontologist (10.1093/geront/gny037).
Faun, H.M.F.G.M., M.L. Hollander en S. van Klaveren (2014). Belemmeringen bij het opzetten van woonzorgarrangementen voor senioren. Zoetermeer: Panteia.
Feijten, Peteke, Roelof Schellingerhout, Mirjam de Klerk, Anja Steenbekkers, Peggy Schyns, Frieke Vonk,
Anna Maria Marangos, Alice de Boer en Liesbeth Heering (2017). Zicht op de Wmo 2015. Ervaringen van melders, mantelzorgers en gespreksvoerders. Den Haag: Sociaal en Cultureel Planbureau.
Folsche, Lieke en Rachel Beerepoot (2018). Langer zelfstandig thuis wonen. Lang zult u wonen. Amsterdam/
Enschede: I&O Research.
Francke, A.L., P.M. Rijken, K. De Groot, A.J.E. De Veer, K.A.M. Verkleij en H.R. Boeije (2017). Evaluatie van de
wijkverpleging. Ervaringen van cliënten, mantelzorgers en zorgprofessionals. Utrecht: Nivel.
Gaalen, Ruben van en Saskia te Riele (2017). Kwaliteit van leven in Nederland. Den Haag/Heerlen/Bonaire: Centraal Bureau voor de Statistiek.

90

literatuur

Galenkamp, H., I. Plaisier, M. Huisman, A.W. Braam en D.J.H. Deeg (2012). Trends in gezondheid en het belang van
zelfredzaamheid bij zelfstandig wonende ouderen. Advies Raad voor de Volksgezondheid & Zorg. Amsterdam:
vu/vu Medisch Centrum.
Garssen, Joop en Carel Harmsen (2011). Ouderen wonen steeds langer zelfstandig. Geraadpleegd 6 februari 2019
via www.cbs.nl/nl-nl/nieuws/2011/28/ouderen-wonen-steeds-langer-zelfstandig.
Garvelink, M., M. Dees, S. Ranke, M. Perry en J. Braspenning (2018). Inventarisatie knelpunten en oplossingsrichtingen in de zorg voor thuiswonende kwetsbare ouderen. Onderdeel project Kwetsbare Ouderen Thuis, kot. Nijmegen:
iq Healthcare, Radboudumc.
Gielen, Willem, Daniël Herbers en Femke Hitzert (2018). Verhuizingen van oudere huishoudens. Den Haag/
Heerlen/Bonaire: Centraal Bureau voor de Statistiek.
Gijzel, Hinke, Henk Herman Nap, Marjolein Herps, Sander Mulder, Moniek Van Klink, Sanne Schrijer-Snoeijs,
Karina Kuperus en Mirella Minkman (2017). De Wet langdurige zorg in de verzorging, verpleging en gehandicaptenzorg. Ervaringen uit de praktijk. Amstelveen: kpmg/Vilans.
Groot, Carola de, Frank Van Dam en Femke Daalhuizen (2013). Vergrijzing en woningmarkt. Den Haag: Planbureau voor de Leefomgeving.
Groot, K. de, A. de Veer, S. Versteeg en A. Francke (2018). Het organiseren van langdurige zorg en ondersteuning
voor thuiswonende patiënten. Ervaringen van praktijkondersteuners in de huisartsenzorg. Utrecht: Nivel.
Grootegoed, Ellen, Anja Machielse, Evelien Tonkens, Laurine Blonk en Sanne Wouters (2018). Aan de andere
kant van de schutting. Inspelen op de toenemende vraag naar vrijwillige inzet in het lokale sociaal domein. Utrecht:
Universiteit voor Humanistiek.
Hagenaars, Niels (2016). No Place Like home. An analysis of the growing movement away from hospitals towards providing medical care to patients in their own homes. Ophemert: Gupta Strategists.
Ham, Lia van der en Maaike den Draak (2018). Op het grensvlak van de wetten. In: Mariska Kromhout, Nora
Kornalijnslijper en Mirjam de Klerk (red.), Veranderde zorg en ondersteuning voor mensen met een beperking.
Landelijke evaluatie van de Hervorming Langdurige Zorg (p. 300-325). Den Haag: Sociaal en Cultureel Planbureau.
Ham, Lia van der, Maaike den Draak, Wouter Mensink, Peggy Schyns, Esther Van den Berg, m.m.v. Pepijn van
Houwelingen en Isabella van de Velde (2018). De Wmo 2015 in praktijk. De lokale uitvoering van de Wet maatschappelijke ondersteuning. Den Haag: Sociaal en Cultureel Planbureau.
Harnas, S. en P. Schout (2017). Meldactie 'Ouderen met een kwetsbare gezondheid'. Op weg naar een ouderenvriendelijke samenleving. Utrecht: Patiëntenfederatie Nederland.
Hart, Joep de (2014). Geloven binnen en buiten verband. Godsdienstige ontwikkelingen in Nederland. Den Haag:
Sociaal en Cultureel Planbureau.
Hart, Joep de en Pepijn Van Houwelingen (2018). Christenen in Nederland. Kerkelijke deelname en christelijke gelovigheid. Den Haag: Sociaal en Cultureel Planbureau.
Hees, Suzanne van, Marloes Oldenkamp, Iris de Putter, Lucas van der Hoek en Hennie Boeije (2018). Participatiemonitor 2008-2016: Deelname aan de samenleving van mensen met een beperking en ouderen. Utrecht: Nivel.
Heide, Iris van der, Susanne van den Buuse en Anneke L. Francke (2018). Dementiemonitor Mantelzorg 2018.
Mantelzorgers over ondersteuning, zorg, belasting en de impact van mantelzorg op hun leven. Utrecht: Nivel.
Heijmans, M., A. Brabers en J. Rademakers (2018). Health Literacy in Nederland. Utrecht: Nivel.
Henchoz, Karine, Stefano Cavalli en Myriam Girardin (2008). Health perception and health status in
advanced old age: A paradox of association. In: Journal of Aging Studies, jg. 22, nr. 3, p. 282-290.
Hoff, Stella (2015). Pensioenen: solidariteit en keuzevrijheid. Opvattingen van werkenden over aanvullende pensioenen.
Den Haag: Sociaal en Cultureel Planbureau.
Hoff, Stella en Bart van Hulst (2018). Armoede bij volwassenen en kinderen. In: Stella Hoff, Benedikt Goderis,
Bart van Hulst en Jean Marie Wildeboer Schut (red.), Armoede in kaart 2018. Den Haag: Sociaal en Cultureel Planbureau.

91

literatuur

Hoff, Stella, Benedikt Goderis, Bart van Hulst en Jean Marie Wildeboer Schut (2018). Armoede in kaart 2018.
Den Haag: Sociaal en Cultureel Planbureau.
Homan, Lennart, Patrick Jansen, Eline Lubbes en Evelien Rijken (2018). Rapportage. Onderzoek naar het gebruik,
wachttijden en wachtlijsten Casemanagement Dementie 2018. Enschede: Bureau hhm.
Hoogendijk, Emiel, Dorly Deeg en Martijn Huisman (2017). Trends in sociale-, emotionele- en gezondheidsproblematiek van Nederlandse ouderen tussen 1992 en 2012. In: Geron, jg. 19, nr. 3, p. 71-74.
Hoogendijk, E., D. Deeg en M. Huisman (2017). Trends in sociale, emotionele en gezondheidsproblematiek van Nederlandse ouderen tussen 1992 en 2012. Resultaten van de Longitudinal Aging Study Amsterdam. Geraadpleegd
16 november 2018 via https://www.lasa-vu.nl/nieuws/documents/vws-rapport-2016-trendsproblematiek.pdf.
Horst, Albert van der, Frank van Erp en Jasper de Jong (2011). Financiering onder druk. Zorg blijft groeien. cpb
Policy Brief | 2011/11. Trends in gezondheid en zorg. Den Haag: Centraal Planbureau.
Huber, Machteld (2014). Towards a new, dynamic concept of health. Its operationalisation and use in public health and
healthcare, and in evaluating health effects of food (proefschrift). Maastricht: Universiteit van Maastricht.
Huber, M., J.A. Knottnerus, L. Green, H. van der Horst, A.R. Jadad, D. Kromhout, B. Leonard, K. Lorig,
M.I. Loureiro, J.W.M. van der Meer, P. Schnabel, R. Smith, C. van Weel en H. Smid (2011). How should we
define health? In: British Medical Journal, jg. 343, nr. 4163, p. 235-237.
Huber, M., M. Van Vliet en I. Boers (2016). Heroverweeg uw opvatting van het begrip ‘gezondheid’. In: Nederlands Tijdschrift voor Geneeskunde, jg. 160, nr. A7720.
Ieder(in) (2016). Meldactie eigen bijdragen. Geraadpleegd 12 november 2018 via https://iederin.nl/nieuws/17759/
kwart-zorgvragers-ziet-af-van-zorg-door-hoge-kosten/.
Igalla, Malika en Ingmar van Meerkerk (2015). De duurzaamheid van burgerinitiatieven. Een empirische verkenning. In: Bestuurswetenschappen, jg. 69, nr. 3, p. 25-53.
In voor zorg (2014). De langdurige zorg in 2020: trends en ontwikkelingen. Geraadpleegd 9 december 2018 via
http://www.invoorzorg.nl/informatie-de-langdurige-zorg-in-2020-trends-en-ontwikkelingen.html.
Ipso Facto (2016). Landelijk onderzoek lokaal beleid seniorenhuisvesting 2016. Eindrapport. Den Haag: Ipso Facto
Beleidsonderzoek.
Israël, F.J., M. Kingma, A.J.W. Zielman en S. Van As (2016). Aanpak van laaggeletterdheid. Den Haag: Algemene
Rekenkamer.
Janssen, Karen (2014). Belemmeringen voor informele hulp. Een onderzoek naar vraagverlegenheid onder ouderen in
Leiden (masterthesis). Utrecht: Universiteit Utrecht.
Jansen, Maria, KlaasJan Hajema, Suzanne Schefman, Frans Feron en Hans Bosma (2015). Eenzaam aan de
onderkant: een studie naar ziekte, armoede en eenzaamheid. In: Tijdschrift voor gezondheidswetenschappen
(tsg), jg. 93, nr. 7, p. 268-273.
Joling, Karlijn J., Siobhan T. O'Dwyer, Cees M.P.M. Hertogh en Hein P.J. van Hout (2017). The occurrence and
persistence of thoughts of suicide, self-harm and death in family caregivers of people with dementia:
a longitudinal data analysis over 2 years. In: International Journal of Geriatric Psychiatry, jg. 33, nr. 2,
p. 263-270.
Jong, Andries de en Femke Daalhuizen (2014). De Nederlandse bevolking in beeld. Verleden heden toekomst.
Den Haag: Planbureau voor de Leefomgeving.
Jong, Andries de en Sjoerd Kooiker (2018). Regionale ontwikkelingen in het aantal potentiële helpers van oudere
ouderen, 1975-2040. Den Haag: Planbureau voor de Leefomgeving.
Jong-Gierveld, J. de en F.H. Kamphuis (1985). The development of a Rasch-type loneliness-scale. In: Applied
Psychological Measurement, jg. 9, nr. 3, p. 289-299.
Jong-Gierveld, J. de en T. Van Tilburg (2008). De ingekorte schaal voor algemene, emotionele en sociale eenzaamheid. In: Tijdschrift voor Gerontologie en Geriatrie, jg. 39, nr. 1, p. 4-15.
Kaljouw, Marian en Katja van Vliet (2015). Naar nieuwe zorg en zorgberoepen: de contouren. Den Haag: Zorginstituut Nederland.

92

literatuur

kbo-pcob (2018). Digitalisering. Geraadpleegd 14 november 2018 via https://www.kbo-pcob.nl/speerpunten/
digitalisering/.
Klaveren, Susan van, Kees-Jan van de Werfhorst, Naomi Meys, Lieke Brouwer, Arthur van der Harg en Gert
Cazemier (2017). Toegang tot zorg vanuit de Wet langdurige zorg. Ervaringen van aanvragers en professionals.
Den Haag: bmc.
Klaveren, Susan van, Netty van Triest en Penny Senior (2018). Langer thuis: in de praktijk. Vernieuwende woonzorg
voor kwetsbare senioren. Geraadpleegd 12 december 2018 via https://www.platform31.nl/publicaties/
langer-thuis-vernieuwende-woonzorg-voor-kwetsbare-senioren.
Klerk, Mirjam de, Alice de Boer, Sjoerd Kooiker, Inger Plaisier en Peggy Schyns (2014). Hulp geboden. Een verkenning van de mogelijkheden en grenzen van (meer) informele hulp. Den Haag: Sociaal en Cultureel Planbureau.
Klerk, Mirjam de, Alice de Boer, Inger Plaisier en Peggy Schyns (2017). Voor elkaar? Stand van de informele hulp in
2016. Den Haag: Sociaal en Cultureel Planbureau.
Knoop, Bas (2016). seh raakt verstopt door vergrijzing. In: Medisch Contact, nr. 2 juni, p. 10-11.
Kok, Pieter, Henk Nouws, Linda Sanders en Rogier Goes (2015). Wonen en zorg en de ruimtelijke ordening. Handreiking voor het oplossen van ruimtelijke knelpunten bij de transformatie of ontwikkeling van woonzorglocaties.
Utrecht: Aedes-Actiz Kenniscentrum Wonen-Zorg.
Kooijman, Martijn, Anne Brabers en Judith de Jong (2018). Solidariteit in de zorg. Een onderzoek naar de bereidheid
om voor andere te betalen onder de algemene bevolking in 2013, 2015 en 2017. Geraadpleegd 11 februari 2019 via
www.nivel.nl.
Kooiman, Niels, Andries de Jong, Corina Huisman, Coen van Duin en Lenny Stoeldraijer (2016). pbl/cbs Regionale bevolkings- en huishoudensprognose 2016–2040: sterke regionale verschillen. Den Haag/Heerlen/Bonaire:
Centraal Bureau voor de Statistiek/Planbureau voor de Leefomgeving.
Kooten, Lottie van (2017). Ouderengeneeskunde, een onderschat specialisme. In: Arts in Spe, nr. 2, p. 14-15.
Kornalijnslijper, Nora en Mirjam de Klerk (2018). Toegang tot zorg vanuit de Wet langdurige zorg. In: Mariska
Kromhout, Nora Kornalijnslijper en Mirjam de Klerk (red.), Veranderde zorg en ondersteuning voor mensen
met een beperking. Landelijke evaluatie van de Hervorming Langdurige Zorg. Den Haag: Sociaal en Cultureel
Planbureau.
Koster, Yolanda de (2016). Kwart zorggebruikers mijdt dure zorg. Geraadpleegd 12 november 2018 via
https://www.binnenlandsbestuur.nl/sociaal/nieuws/kwart-zorggebruikers-mijdt-dure-zorg.
9518647.lynkx.
Kraaykamp, Gerbert, Stéfanie André en Roza Meuleman (2018). Opleiding als scheidslijn. In: Stéfanie André,
Gerbert Kraaykamp en Roza Meuleman, Een (on)gezonde leefstijl. Opleiding als scheidslijn. Den Haag: Sociaal
en Cultureel Planbureau (webpublicatie).
Kromhout, Mariska, Nora Kornalijnslijper en Mirjam de Klerk (red.) (2018). Veranderde zorg en ondersteuning voor
mensen met een beperking. Landelijke evaluatie van de Hervorming Langdurige Zorg. Den Haag: Sociaal en Cultureel Planbureau.
Lange, Peter de en Yvonne Witter (2014). Hoe ouderen steeds diverser wonen. In: Geron, jg. 16, nr. 3, p. 54-57.
Leidelmeijer, Kees, Johan van Iersel en Dik Leering (2017). Monitor Investeren in de toekomst. Ouderen en langer
zelfstandig wonen. Amsterdam: rigo.
Lemmens, Lidwien, Gerrie-Cor Herber, Barbara Schooneveldt, Liset Rietman, Anneke Blokstra en Annemieke
Spijkerman (2016). Goede preventie ouderenzorg. Welke elementen zijn van belang? Bilthoven: Rijksinstituut
voor Volksgezondheid en Milieu.
Lengerke, T. von, D. Gohl en B. Babitsch (2014). Re-revisiting the Behavioral Model of Health Care Utilization
by Andersen: A Review on Theoretical Advances and Perspectives. In: C. Janssen, E. Swart en T. von
Lengerke (red.), Health Care Utilization in Germany. New York: Springer.
lhv (2018). Leidraad Medische zorg voor ouderen in (kleinschalige) woonzorginstellingen. Utrecht: Landelijke Huisartsen Vereniging.

93

literatuur

Lindenberg, Jolanda, Frans van der Ouderaa, Eugenie Polman-van Stratum, Frank Schalkwijk, Ineke
Vlek-Schmale, Rudi Westendorp, Goos Eilander, Ruurd Hielkema, Patricia Hoetelmans en Rosalinde
Weijsenfeld (2013). Grijs is niet zwart wit. Ambities van 55+. Leiden: Leyden Acadamy/Trendbox.
Linders, Lilian (2010). De betekenis van nabijheid. Een onderzoek naar informele zorg in een volksbuurt. Den Haag: Sdu
Uitgevers.
Linschoten, C.P. van en B.P. te Velde (2016). Inventarisatie en analyses van multidisciplinaire zorg voor kwetsbare
ouderen. Eindrapportage. Groningen: argo.
Lukkien, Dirk en Sabine Timmer (2018). 12 technologische ontwikkelingen in de zorg. Geraadpleegd 14 november
2018 via https://www.vilans.nl/artikelen/12-technologische-ontwikkelingen-in-de-zorg.
Maas, I.A.M. en J. Jansen (2000). Psychische (on)gezondheid; determinanten en de effecten van preventieve interventies.
Bilthoven: Rijksinstituut voor Volksgezondheid en Milieu.
Machielse, Anja (2016). Empowerment van kwetsbare ouderen gaat altijd ook over zingeving. Geraadpleegd
12 december 2018 via https://www.socialevraagstukken.nl/empowerment-van-kwetsbare-ouderengaat-altijd-ook-over-zingeving/.
Marangos, Anna Maria, Maaike den Draak, Lia van der Ham, Nora Kornalijnslijper en Peteke Feijten (2018).
Toegang tot maatschappelijke ondersteuning en wijkverpleging. In: Mariska Kromhout, Nora Kornalijnslijper en Mirjam de Klerk (red.), Veranderende zorg en ondersteuning voor mensen met een beperking. Landelijke
evaluatie van de Hervorming Langdurige Zorg (p. 117-145). Den Haag: Sociaal en Cultureel Planbureau.
Mares, André en Frank Notten (2018). De Nederlandse economie in 2017. Den Haag/Heerlen/Bonaire: Centraal
Bureau voor de Statistiek.
Meulenkamp, T.M., A.P.A. van Beek, D.L. Gerritsen, F.M. de Graaff en A.L. Francke (2010). Kwaliteit van leven bij
migranten in de ouderenzorg. Een onderzoek onder Turkse, Marokkaanse, Surinaamse, Antilliaanse/Arubaanse en
Chinese ouderen. Utrecht: Nivel.
Movisie (2013). Wat is ontspoorde mantelzorg? Hoe signaleer je mogelijke ontsporing en wat doe je dan? Geraadpleegd
10 december 2018 via https://www.movisie.nl/artikel/wat-ontspoorde-mantelzorg.
Movisie (2017). Respijtzorg: vervangende mantelzorg. Geraadpleegd 20 november 2018 via https://gemeenten.movisie.nl/sites/default/files/editor_uploads/Producten-raadplegen/Publicaties/Mantelzorg/info
graphic-respijtzorg-movisie-2017.pdf.
Nationale Zorggids (2017). Te weinig plekken voor ouderen in eerstelijnsverblijf. Geraadpleegd 29 november 2018
via https://www.nationalezorggids.nl/ouderenzorg/nieuws/37224-te-weinig-plekken-voor-ouderenin-eerstelijnsverblijf.html.
Nienhuis, T., A.M. van Essen, M.G.A. Ligtvoet-Janssen en J.P. de Wit (2016). Blik op: langer zelfstandig wonen voor
ouderen. Leiden: Tympaan Instituut.
Non, Mariëlle (2016). Hogere eigen bijdrage remt gebruik thuiszorg minder dan gedacht. Geraadpleegd 12 januari
2019 via https://www.cpb.nl/sites/default/files/omnidownload/CPB-Discussion-Paper-363-Co-pay
ments-in-long-term-home-care-uitgebreide-samenvatting.pdf.
Non, Mariëlle, Ab van der Torre, Esther Mot, Evelien Eggink, Pieter Bakx en Rudy Douven (2015). Keuzeruimte
in de langdurige zorg. Veranderingen van zorgpartijen en cliënten. Den Haag: Centraal Planbureau/Sociaal Cultureel Planbureau.
Nouws, Henk (2015). Verhuurbaarheid seniorenwoningen. Amersfoort: Ruimte voor zorg.
nza (2018a). Monitor contractering wijkverpleging. Utrecht: Nederlandse Zorgautoriteit.
nza (2018b). Monitor zorg voor ouderen 2018. Utrecht: Nederlandse Zorgautoriteit.
Oudijk, Debbie, Alice de Boer, Isolde Woittiez, Joost Timmermans en Mirjam de Klerk (2010). Mantelzorg uit de
doeken. Een actueel beeld van het aantal mantelzorgers. Den Haag: Sociaal en Cultureel Planbureau.
Parlevliet, J.L., Ö. Uysal-Bozkir, M. Goudsmit, J.P. Campen, R.M. Kok, G. Riet, B. Schmand en S.E. Rooij (2016).
Prevalence of mild cognitive impairment and dementia in older non-western immigrants in the Netherlands: a cross-sectional study. In: International Journal of Geriatric Psychiatry, jg. 31, nr. 9, p. 1040-1049
(doi: 10.1002/gps.4417).

94

literatuur

Pas, Suzan van der en Joost van Vliet (2015). Sociale wijkteams en thuiswonende zorgbehoevende ouderen:
een uitdagende verhouding. In: Geron, jg. 17, nr. 3, p. 44.
Peersman, Wim, Dirk Cambier, Jan de Maeseneer en Sara Willems (2012). Gender, educational and age differences in meanings that underlie global self-rated health. In: International Journal of Public Health, jg. 57,
nr. 3, p. 513-523 (doi: 10.1007/s00038-011-0320-2).
Per Saldo (2019a). Begeleiding individueel. Geraadpleegd 14 november 2018 via www.pgb.nl/pgb/wmo/welkezorg/begeleiding/begeleiding-individueel/.
Per Saldo (2019b). Begeleiding in een groep. Geraadpleegd 14 november 2018 via www.pgb.nl/pgb/wmo/welkezorg/begeleiding/begeleiding-in-een-groep/.
Pharos (2015). Ouderen en gezondheid. Geraadpleegd 12 november 2018 via https://www.pharos.nl/nl/kennis
centrum/ouderen-en-gezondheid/feiten-en-cijfers/zorgvraag.
Plaisier, Inger en Mirjam de Klerk (2015). Zicht op zorggebruik. Ontwikkelingen in het gebruik van huishoudelijke hulp,
persoonlijke verzorging en verpleging tussen 2004 en 2011. Den Haag: Sociaal en Cultureel Planbureau.
Plaisier, Inger en Mirjam de Klerk (2018). Net als thuis. Wooninitiatieven opgezet door ouders voor hun kinderen met
een beperking. Den Haag: Sociaal en Cultureel Planbureau.
Plaisier, Inger, Alice de Boer en Mirjam de Klerk (2015). Gevolgen van mantelzorgen. In: Mirjam de Klerk, Alice
de Boer, Inger Plaisier, Peggy Schyns en Sjoerd Kooiker, Informele hulp: wie doet er wat? Omvang, aard en
kenmerken van mantelzorg en vrijwilligerswerk in de zorg en ondersteuning in 2014 (p. 146-169). Den Haag:
Sociaal en Cultureel Planbureau.
Planbureau voor de Leefomgeving (2016). Regionale bevolkingsprognose. Geraadpleegd 12 december 2018 via
www.pbl.nl/themasites/regionale-bevolkingsprognose.
Platform Ouderenzorg (2018). Zorgprobleem Pijn. Geraadpleegd 15 november 2018 via http://www.platformouderenzorg.nl/zorgprodt.php?ide=569.
Pommer, Evert, Jeroen Boelhouwer, Evelien Eggink, Anna Maria Marangos en Ingrid Ooms (2018). Overall rapportage sociaal domein 2017. Wisselend bewolkt. Den Haag: Sociaal en Cultureel Planbureau.
Post, Harry, Kees Huijsmans, Ronald Luijk en Lisette Gusdorf (2018). Zorgthermometer ouderenzorg. Inzicht in de
ouderenzorg. Zeist: Vektis.
Putman, Lisa, Debbie Verbeek-Oudijk, Mirjam de Klerk en Evelien Eggink (2017). Zorg en ondersteuning in Nederland: kerncijfers 2016. Den Haag: Sociaal en Cultureel Planbureau.
PwC (2017). Patiënten steeds meer bereid om robots toe te laten in de gezondheidszorg. Geraadpleegd 14 november
2018 via https://www.pwc.nl/nl/assets/documents/pwc-patienten-steeds-meer-bereid-om-robotstoe-te-laten.pdf.
Raad van Ouderen (2019). Advies Raad van Ouderen campagne De waarde van ouder worden. Utrecht: Raad van
Ouderen.
Reesink, Fransje E., Leo Boelaarts en Henry C. Weinstein (2009). Zelfverwaarlozing bij ouderen, een complex
probleem. In: Nederlands Tijdschrift voor Geneeskunde, jg. 153, nr. B349.
Ridder, Josje den, Paul Dekker en Pepijn van Houwelingen (2017). Burgerperspectieven 2017|3. Den Haag: Sociaal
en Cultureel Planbureau.
Ridder, Josje den, Paul Dekker en Evelien Boonstoppel (2018). Burgerperspectieven 2018|3. Den Haag: Sociaal en
Cultureel Planbureau.
Rijksoverheid (2018). Welke hulp kan ik thuis krijgen van de gemeente vanuit de Wmo? Geraadpleegd 12 november
2018 via www.rijksoverheid.nl/onderwerpen/zorg-en-ondersteuning-thuis/vraag-en-antwoord/onder
steuning-gemeente-wmo-2015.
rivm (2018a). Volksgezondheid Toekomst Verkenning 2018: Een gezond vooruitzicht. Synthese. Bilthoven: Rijksinstituut
voor Volksgezondheid en Milieu.
rivm (2018b). Volksgezondheidenzorg.info. Diabetes Mellitus: Cijfers & Context. Huidige situatie. Geraadpleegd
12 december 2018 via www.volksgezondheidenzorg.info.

95

literatuur

rivm (2018c). Volksgezondheid Toekomst Verkenning 2018. Groei en krimp. Geraadpleegd 28 november 2018 via
https://www.vtv2018.nl/groei-en-krimp.
rivm (2018d). Volksgezondheid Toekomst Verkenning 2018. Gezondheidsverschillen. Hoe ontwikkelen zich gezondheidsverschillen in de toekomst? Geraadpleegd 6 februari 2019 via https://www.vtv2018.nl/gezondheidsverschillen.
rivm (2018e). Volksgezondheid Toekomst Verkenning 2018. Themaverkenning technologie. Geraadpleegd 12 december
2018 via https://www.vtv2018.nl/themaverkenningen#themaverkenning-3.
rivm (2018f). Volksgezondheid Toekomst Verkenning 2018. Kwetsbare ouderen. Geraadpleegd 12 december 2018 via
https://www.vtv2018.nl/kwetsbare-ouderen.
rivm (2018g). Volksgezondheid Toekomst Verkenning 2018. Verandering arbeidsmarkt. Geraadpleegd 9 januari 2019
via www.vtv2018.nl/Verandering-arbeidsmarkt.
rivm (2018h). Volksgezondheid Toekomst Verkenning 2018. Levensverwachting. Geraadpleegd 16 januari 2019 via
www.vtv2018.nl/Levensverwachting.
rivm (2018i). Volksgezondheid Toekomst Verkenning 2018. Verdieping | Zorguitgaven. Geraadpleegd 12 december
2018 via www.vtv2018.nl/verdieping-zorguitgaven.
rivm (2018j). Volksgezondheid Toekomst Verkenning 2018. Belangrijkste ontwikkelingen. Zorgvraag van de toekomst
Geraadpleegd 5 december 2018 via www.vtv2018.nl/belangrijkste-ontwikkelingen#technologie.
rivm (2019). Volksgezondheidenzorg.info. Cijfers en achtergronden. Geraadpleegd 5 november 2018 via
www.volksgezondheidenzorg.info.
Rli (2014). Langer zelfstandig, een gedeelde opgave van wonen, zorg en welzijn. Den Haag: Raad voor de leefomgeving en infrastructuur.
roa (2017). De arbeidsmarkt naar opleiding en beroep tot 2022. Maastricht: Universiteit Maastricht/Researchcentrum voor Onderwijs en Arbeidsmarkt (roa).
Roeters, Anne, Jan Dirk Vlasblom en Edith Josten (2016). Groeiende onzekerheid? de toekomst van ons werk.
In: Andries van den Broek, Cretien van Campen, Jos de Haan, Anne Roeters, Monique Turkenburg en
Lotte Vermeij (red.), De toekomst tegemoet. Werken, leren, zorgen en samenleven en consumeren in het Nederland
van later (p. 76-107). Den Haag: Sociaal en Cultureel Planbureau.
Schans, Djamila en Aafke Komter (2006). Intergenerationele solidariteit en etnische diversiteit. In: Migrantenstudies, jg. 22, nr. 1, p. 2-21.
Schellingerhout, Roelof (2004). Cijferrapport allochtone ouderen. Den Haag: Sociaal en Cultureel Planbureau.
Schers, Henk, Raymond Koopmans en Marcel Olde Rikkert (2009). De rol van de huisarts bij kwetsbare
ouderen. In: Huisarts en Wetenschap, jg. 52, nr. 13, p. 626-630.
Schilder, Frans, Femke Daalhuizen en Carola de Groot (2018). Krasse knarren kúnnen kraken: over hoe het stapelen
van verschillende beleidsdoelen ouderen onder druk kan zetten. Geraadpleegd 12 december 2018 via
https://www.pbl.nl/publicaties/krasse-knarren-kunnen-kraken-over-hoe-het-stapelen-vanverschillende-beleidsdoelen-ouderen-onder-druk-kan-zetten.
Schoorl, Rosanna en Aletta Winsemius (2015). Zorgcoöperaties in Nederland. De eerste studies in beeld. Utrecht:
Movisie.
Schors, Anna van der en Annette Groen (2018). Rondkomen na pensionering, nu en in de toekomst. Utrecht: Nibud.
Schuurmans, Marieke L. (2018). Beelden van ouderen lijdend of leidend. In: Tijdschrift voor Gerontologie en
Geriatrie, jg 49, nr. 2, p. 53-55.
Simon, S.R., S.R. Majumdar, L.A. Prosser, S. Salem-Schatz, C. Warner, K. Kleinman, I. Miroshnik en
S.B. Soumerai (2005). Group versus individual academic detailing to improve the use of antihypertensive medications in primary care: a cluster-randomized controlled trial. In: Am J Med, jg. 118, nr. 5,
p. 521-528.
Sloot, Doret van der (2016). Robotmantelzorger, droom of nachtmerrie. Geraadpleegd 23 november 2018 via
http://doretvandersloot.nl/robotmantelzorger-droom-of-nachtmerrie/.

96

literatuur

Staatscourant (2018). Besluit van de minister van Volksgezondheid, Welzijn en Sport van 14 november 2018,
kenmerk 14371820-183156 -wjz, houdende regels over de wjz, houdende regels over de benoeming en
vergoeding van de adviescommissie Toekomst zorg thuiswonende ouderen. In: Staatscourant, 22
november 2018.
Suanet, B., T.G. van Tilburg en M.I. Broese van Groenou (2013). Nonkin in older adults’ personal networks:
more important among later cohorts? In: Journal of Gerontology. Series B Psychological sciences and social
sciences, jg. 68, nr. 4, p. 633-643.
Tennekes, Joost, Hans van Amsterdam, Like Bijlsma, Lianne van Duinen, Hedwig van der Linden en Arnoud
Vlak (2017). Maatschappelijk vastgoed in verandering. Ruimtelijke dynamiek van woonzorggebouwen en basisscholen en de gevolgen van vraagvolgende bekostiging. Achtergrondstudie. Den Haag: Planbureau voor de Leefomgeving.
Tilburg, Theo van en Tineke Fokkema (2018). Hogere eenzaamheid onder Marokkaanse en Turkse ouderen in
Nederland: Op zoek naar een verklaring. In: Tijdschrift voor Gerontologie en Geriatrie, jg. 49, nr. 263.
Tilburg, Theo van en Jolien Klok (2018). Factoren van eenzaamheid: Een literatuuroverzicht. In: Cretien Van
Campen, Frieke Vonk en Theo van Tilburg (red.), Kwetsbaar en eenzaam? Risico’s en bescherming in de ouder
wordende bevolking. Den Haag: Sociaal en Cultureel Planbureau.
tk (2013/2014a). Regels inzake de gemeentelijke ondersteuning op het gebied van zelfredzaamheid, participatie,
beschermd wonen en opvang. Memorie van toelichting bij de Wet maatschappelijke ondersteuning 2015.
Tweede Kamer, vergaderjaar 2013/2014, 33841, nr. 3.
tk (2013/2014b). Regels inzake de verzekering van zorg aan mensen die zijn aangewezen op langdurige zorg (Wet langdurige zorg). Memorie van toelichting. Tweede Kamer, vergaderjaar 2013/2014, 33891, nr. 3.
tk (2017/2018a). (Ont)Regel de Zorg. Actieplan. Bijlage bij: Tekenversie programma (Ont)Regel de Zorg. Brief van de
ministers van Volksgezondheid, Welzijn en Sport en voor Medische Zorg en de staatssecretaris van
Volksgezondheid, Welzijn en Sport van 22 mei 2018. Tweede Kamer, vergaderjaar 2017/2018. 29515,
nr. 424.
tk (2017/2018b). Arbeidsmarktbeleid en opleidingen zorgsector. Brief van de staatssecretaris van Volksgezondheid,
Welzijn en Sport van 26 september 2017. Tweede Kamer, vergaderjaar 2017/2018, 29282, nr. 278.
tk (2017/2018c). Beleidsdoelstellingen op het gebied van Volksgezondheid, Welzijn en Sport. Brief van de minister van
Volksgezondheid, Welzijn en Sport van 6 juli 2018. Tweede Kamer, vergaderjaar 2017/2018, 32620,
nr. 208.
tk (2017/2018d). Maatregelen om stapeling van zorgkosten te beperken. Brief van de minister van Volksgezondheid,
Welzijn en Sport van 17 november 2017. Tweede Kamer, vergaderjaar 2017/2018, 34104, nr. 199.
tk (2017/2018e). Vaststelling van de begrotingsstaten van het ministerie van Volksgezondheid, Welzijn en Sport (xvi) voor
het jaar 2018. Gewijzigde motie van het lid Bergkamp c.s. Tweede Kamer, vergaderjaar 2017/2018, 34 775 xviv,
nr. 116.
tk (2018/2019). Arbeidsmarktbeleid en opleidingen zorgsector. Brief van de minister van Volksgezondheid, Welzijn
en Sport van 4 oktober 2018. Tweede Kamer, vergaderjaar 2018/2019, 29282, nr. 315.
Tuzgöl-Broekhoven, A.J.H., J. Stam en R. Ataliyayi (2018). Zorgen voor burgers. Onderzoek naar knelpunten die burgers ervaren bij de toegang tot zorg. Den Haag: De Nationale ombudsman.
Veldman, Dianda (2018). Goede zorg is meer dan mensen beter maken. In: Tijdschrift voor gezondheidswetenschappen (tsg), jg. 96, nr. 7, p. 263-264.
Verbeek-Oudijk, Debbie en Cretien van Campen (2017). Ouderen in verpleeghuizen en verzorgingshuizen. Landelijk
overzicht van hun leefsituatie in 2015/'16. Den Haag: Sociaal en Cultureel Planbureau.
Verbeek-Oudijk, D. en E. Eggink (2014). De grens van extramuralisering is nog niet bereikt. In: Tijdschrift voor
Gerontologie en Geriatrie, jg. 45, nr. 4, p. 188-196 (doi: 10.1007/s12439-014-0078-0).
Vermeij, Lotte (2016). Kleine gebaren. Het belang van dorpsgenoten voor ouderen op het platteland. Den Haag: Sociaal
en Cultureel Planbureau.

97

literatuur

Vermeij, Lotte, Nathalie Sonck en Andries van den Broek (2014). Jong versus oud? In: Vrooman, Cok, Mérove
Gijsberts en Jeroen Boelhouwer (red.) (2014). Verschil in Nederland. Sociaal en Cultureel Rapport 2014
(p. 225-250). Webversie. Geraadpleegd 6 februari 2019 via www.scp.nl.
Verver, D., H. Merten en C. Wagner (2016). Toezicht op zorgnetwerken van thuiswonende kwetsbare ouderen.
Eindrapport. Amsterdam: emgo+ Instituut/vumc.
Verweij, A., en F. van der Lucht (2014). Gezondheid in krimpregio’s: Verdiepingsstudie. Bilthoven: Rijksinstituut
voor Volksgezondheid en Milieu.
Vilans (2018). Wie is wie in de wijk. Geraadpleegd 8 november 2018 via https://www.vilans.nl/vilans/media/
documents/producten/infographic-wie-is-wie-in-de-wijk.pdf.
vms-zorg (2018). vms-thema Kwetsbare ouderen. Geraadpleegd 28 november 2018 via https://www.vmszorg.nl/
kwetsbare-ouderen/over-kwetsbare-ouderen/.
Vulpen, C. van en G. Boland (2018). Factsheet. Laaggeletterdheid en beperkte gezondheidsvaardigheden. Utrecht:
Pharos.
vws (2018a). Hulp bij eten en drinken (maaltijden). Geraadpleegd 23 januari 2019 via https://www.informatie
langdurigezorg.nl/volwassenen/maaltijdvoorziening.
vws (2018b). Langdurige zorg: vanuit de Wlz, Wmo of Zvw? Geraadpleegd 8 januari 2019 via
https://www.informatielangdurigezorg.nl/volwassenen/wmo-zvw-wlz.
vws (2018c). Programma Langer Thuis. Den Haag: ministerie van Volksgezondheid, Welzijn en Sport.
vws (2018d). Verpleging en verzorging voor volwassenen. Geraadpleegd 23 januari 2019 via www.informatie
langdurigezorg.nl/volwassenen/verpleging-verzorging.
Wennekers, Annemarie, Jeroen Boelhouwer, Cretien van Campen en Rob Bijl (2018). De sociale staat van Nederland 2018. Den Haag: Sociaal en Culturel Planbureau.
Wessels, Kees en Kees Kraaijeveld (2018). Zo werkt de ouderenzorg. Amsterdam: De Argumentenfabriek.
Willemse, Ellen (red.) (2015). Beter?! Toekomstbeelden van technologie in de zorg. Den Haag: Stichting Toekomstbeeld der Techniek.
Winkel, Erwin en Geert Kousemaker (2017). Onderzoek naar duurzame inrichting spoedzorgketen voor ouderen.
Utrecht: ActiZ/fluent Healthcare.
Witter, Yvonne en Tineke Fokkema (2018). Huisvesting en zorg voor oudere migranten in Nederland.
In: Demos, jg. 34, nr. 6, p. 1-4.
Witter, Yvonne en Daniëlle Harkes (2018). Bouwstenen voor de toekomst. 15 jaar werken aan samenhang in wonen,
welzijn en zorg. Zwolle: Acquire Publishing bv.
Woittiez, Isolde, Evelien Eggink, Debbie Verbeek-Oudijk en Alice de Boer (2015). Zorg vragen of zorg dragen? Een
verkenning naar de rol van netwerken en inkomen op het gebruik van langdurige zorg door Nederlandse 55-plussers.
Den Haag: Sociaal en Cultureel Planbureau.
Wouters, Eveline J.M. (2018). Technologie: een zorg minder? (oratie). Tilburg: Tilburg Universiteit.
Wouters, Myrah, Ilse Swinkels, Britt van Lettow, Judith de Jong, Judith Sinnige, Anne Brabers, Roland Friele
en Lies van Gennip (2018). E-health in verschillende snelheden. eHealth-monitor 2018. Den Haag/Utrecht:
Nictiz/Nivel.
Ziekenhuis.nl (2018). Knelpunten ouderenzorg. Geraadpleegd 26 november 2018, via https://www.zieken
huis.nl/dossiers/gezondheidsproblemen-en-ouderenzorg/knelpunten-ouderenzorg/item25277.
Zoest, Frans van, Sanne van der Weegen, Else Stapersma en Zwany Huiting (2015). Anna zorgt voor appeltaart.
Een verhaal over ouderenzorg in 2035. Utrecht: Vilans.
ZonMw (2014). Positieve gezondheid: ‘focus op de kracht en eigen regie van mensen’. Den Haag: ZonMw.
Zorg voor Beter (2018). Verminderen regeldruk. Geraadpleegd 30 november 2018 via https://www.zorgvoor
beter.nl/verbeteren-ouderenzorg/verminderen-regeldruk.
Zorginstituut Nederland (2019). Logeeropvang (Wlz). Geraadpleegd 24 oktober 2018 via https://www.zorg
instituutnederland.nl/Verzekerde+zorg/l/logeeropvang-wlz.

98

literatuur

Zorgverzekeraars Nederland (2015). Toetsingskader doelmatige en verantwoorde zorg thuis. Zeist: Zorgverzekeraars
Nederland.
Zorgverzekering Informatie Centrum (2019). Drie leveringsvormen van ptz. Geraadpleegd 16 januari 2019 via
www.zorgverzekering.org/algemene-informatie/langdurige-zorg/palliatieve-zorg/#Leveringsvormenvan-PTZ.
Zorgwijzer (2018). Wat is palliatieve zorg? Geraadpleegd 11 december 2018 via www.zorgwijzer.nl/faq/
palliatieve-zorg.

99

literatuur

Publicaties van het Sociaal en Cultureel Planbureau
scp-publicaties
Onderstaande lijst bevat een selectie van publicaties van het Sociaal en Cultureel Planbureau. Deze publicaties zijn in gedrukte vorm verkrijgbaar bij de (internet)boekhandel en zijn als pdf gratis te downloaden via
www.scp.nl. Een complete lijst is te vinden op www.scp.nl/publicaties.

scp-publicaties 2019
2019-1

Werk en mantelzorg. Kwaliteit van leven en het gebruik van ondersteuning op het werk (2019). Alice de Boer,
Inger Plaisier en Mirjam de Klerk. isbn 978 90 377 0904 9 (pdf)

2019-2

Opgestaan, plaats vergaan … Uitstroom van vrouwen en mannen in leidinggevende functies (2019). Ans
Merens. isbn 978 90 377 0907 0 (pdf)

2019-3

Zorgen voor thuiswonende ouderen. Kennissynthese over de zorg voor zelfsatndig wonende 75-plussers, knelpunten en toekomstige ontwikkelingen (2019). Mirjam de Klerk, Debbie Verbeek-Oudijk, Inger Plaisier
en Maaike den Draak. isbn 978 90 377 0908 7 (pdf)

Digitale publicaties 2019
Trends in de ouderenzorg 2018-2030 (infographic). Mirjam de Klerk, Debbie Verbeek-Oudijk, Inger Plaisier en
Maaike den Draak. isbn 978 90 377 0911 7, publicatiedatum 17-4-2019

Overige publicaties 2019
Burgerperspectieven 2019 | 1 (2019). Paul Dekker, Josje den Ridder. isbn 978 90 377 0906 3

scp-publicaties 2018
2018-1

Werken aan de start. Jonge vrouwen en mannen op de arbeidsmarkt (2018). Ans Merens en Freek Bucx
(red.). isbn 978 90 377 0859 2

2018-2

Lees:Tijd. Lezen in Nederland (2018). Annemarie Wennekers, Frank Huysmans en Jos de Haan.
isbn 978 90 377 0858 5

2018-3

De Wmo 2015 in praktijk. De lokale uitvoering van de Wet maatschappelijke ondersteuning (2018). Lia van
der Ham, Maaike den Draak, Wouter Mensink, Peggy Schyns en Esther van den Berg. M.m.v.
Pepijn van Houwelingen en Isabella van de Velde. isbn 978 90 377 0856 1

2018-4

Jezelf zijn in het verpleeghuis (2018). Lisette Kuyper, Debbie Verbeek-Oudijk en Cretien van Campen.
isbn 978 90 377 0855 4 (pdf)

2018-5

Maatschappelijke ondersteuning: keuzes van cliënten en beleid van gemeenten (2018) (handelseditie proefschrift). Anna Maria Marangos. isbn 978 90 377 0846 2 (pdf)

2018-6

Een lokaal sociaal contract. Voorwaarden voor een inclusieve samenleving (2018). Kim Putters.
isbn 978 90 377 0861 5

2018-7

The social state of the Netherlands 2017 (2018). Rob Bijl, Jeroen Boelhouwer en Annemarie Wennekers
(red.). isbn 978 90 377 0862 2 (pdf)

2018-8

Net als thuis. Wooninitiatieven opgezet door ouders voor hun kinderen met een beperking (2018). Inger Plaisier en Mirjam de Klerk. isbn 978 90 377 0863 9

100

publicaties van het sociaal en cultureel planbureau

2018-9

Bouwend aan een toekomst in Nederland. De leefsituatie van Poolse migranten die zich na 2004 in Nederland
hebben ingeschreven (2018). Mérove Gijsberts, Iris Andriessen, Han Nicolaas (cbs) en Willem Huijnk.
isbn 978 90 377 0864 6 (pdf)

2018-10

Publieke voorkeuren. Een methodologische en inhoudelijke verkenning van voorkeuren voor publieke voorzieningen (2018). Martin Olsthoorn en Ab van der Torre. isbn 978 90 377 0867 7 (pdf)

2018-11

De religieuze beleving van moslims in Nederland. Diversiteit en verandering in beeld (2018). Willem Huijnk.
isbn 978 90 377 0868 4 (pdf)

2018-12

Opvattingen over seksuele en genderdiversiteit in Nederland en Europa (2018). Lisette Kuyper.
isbn 978 90 377 0866 0 (pdf)

2018-13

Verhalen blijven vertellen en elkaar willen begrijpen (2018). Kim Putters, Andries van den Broek, Ab van
der Torre, Martin Olsthoorn, Esther van den Berg, Wouter Mensink, Lotte Vermeij, Marcel Coenders en Annemarie Wennekers. isbn 978 90 377 0872 1

2018-14

Syriërs in Nederland. Een studie over de eerste jaren van hun leven in Nederland (2018). Jaco Dagevos, Willem Huijnk, Mieke Maliepaard (WODC) en Emily Miltenburg. isbn 978 90 377 0869 1

2018-15

Tijdelijk werk geven. Invloed van laagconjunctuur en langdurende ziektegevallen (2018). Edith Josten en Jan
Dirk Vlasblom. isbn 978 90 377 0870 7 (pdf)

2018-16

Kwetsbaar en eenzaam? Risico’s en bescherming in de ouder wordende bevolking (2018). Cretien van Campen, Frieke Vonk en Theo van Tilburg (VU Amsterdam). isbn 978 90 377 0874 5

2018-17

Veranderde zorg en ondersteuning voor mensen met een beperking. Landelijke evaluatie van de Hervorming
Langdurige Zorg (2018). Mariska Kromhout, Nora Kornalijnslijper en Mirjam de Klerk (red.).
isbn 978 90 377 0875 2

2018-18

An international comparison of care for people with intellectual disabilities. An exploration (2018). Isolde
Woittiez, Evelien Eggink, Lisa Putman en Michiel Ras. isbn 978 90 377 0871 4 (pdf)

2018-19

Van sociale werkvoorziening naar Participatiewet. Hoe is het de mensen op de Wsw-wachtlijst vergaan?
(2018). Klarita Sadiraj, Stella Hoff en Maroesjka Versantvoort. isbn 978 90 377 0880 6 (pdf)

2018-20

Lastige kwesties. Acht focusgroepen over vertegenwoordiging en stemmen (2018). Paul Dekker en Josje
den Ridder. isbn 978 90 377 0878 3 (pdf)

2018-21

Kijk op kinderopvang. Hoe ouders denken over de betaalbaarheid, toegankelijkheid en kwaliteit van kinderopvang (2018). Anne Roeters en Freek Bucx. isbn 978 90 377 0876 9 (pdf)

2018-22

Verdeeldheid en verbinding. Terugblik op de rol van de civil society bij de komst van vluchtelingen (2018).
Wouter Mensink. isbn 978 90 377 0882 0 (pdf)

2018-23

Als werk weinig opbrengt. Werkende armen in vijf Europese landen en twintig Nederlandse gemeenten (2018).
Cok Vrooman, Edith Josten, Stella Hoff, Lisa Putman en Jean Marie Wildeboer Schut.
isbn 978 90 377 0881 3

2018-24

Het culturele leven. Hoe 10 culturele domeinen bezien vanuit 14 kernthema’s (2018). Andries van den Broek
en Yvette Gieles. isbn 978 90 377 0890 5 (pdf)

2018-25

De sociale staat van Nederland 2018. Hoofdlijnen (2018). Annemarie Wennekers, Jeroen Boelhouwer,
Cretien van Campen en Rob Bijl (red.). isbn 978 90 377 0886 8

2018-26

Eritrese statushouders in Nederland. Een kwalitatief onderzoek over de vlucht en hun leven in Nederland
(2018). Leen Sterckx, Merhawi Fessehazion, m.m.v. Bet-El Teklemariam. isbn 978 90 377 0888 2

2018-27

lhbt-monitor 2018. De leefsituatie van lesbische, homoseksuele, biseksuele en transgender personen in Nederland (2018). Gabriël van Beusekom en Lisette Kuyper. isbn 978 90 377 0891 2 (pdf)

101

publicaties van het sociaal en cultureel planbureau

2018-28

Overall rapportage sociaal domein 2017. Wisselend bewolkt (2018). Evert Pommer, Jeroen Boelhouwer,
Evelien Eggink, Anna Maria Marangos en Ingrid Ooms. isbn 978 90 377 0895 0

2018-29

Samenvatting Overall rapportage sociaal domein 2017. Wisselend bewolkt (2018). Evert Pommer, Jeroen
Boelhouwer, Evelien Eggink, Anna Maria Marangos en Ingrid Ooms. isbn 978 90 377 0896 7

2018-30

De scp-methode voor het meten van armoede. Herijking en revisie (2018). Benedikt Goderis, Bart van
Hulst, Jean Marie Wildeboer Schut en Michiel Ras. isbn 978 90 377 0900 1 (pdf)

2018-31

Rapportage sport 2018 (2018). Hugo van der Poel (Mulier Instituut), Resie Hoeijmakers (Mulier Instituut), Ine Pulles en Annet Tiessen-Raaphorst. isbn 978 90 377 0893 6

2018-32

Christenen in Nederland. Kerkelijke deelname en christelijke gelovigheid (2018). Joep de Hart en Pepijn van
Houwelingen. isbn 978 90 377 0894 3

2018-33

Ons geld. Vrouwen en mannen over het belang van inkomen en economische zelfstandigheid voor vrouwen
(2018). Wil Portegijs. isbn 978 90 377 0889 9

2018-34

Alle ballen in de lucht. Tijdsbesteding in Nederland en de samenhang met de kwaliteit van leven (2018). Anne
Roeters (red.). isbn 978 90 377 0899 8

Digitale publicaties 2018
Verhalen blijven vertellen en elkaar willen begrijpen (infographic). Kim Putters, Andries van den Broek, Ab van der
Torre, Martin Olsthoorn, Esther van den Berg, Wouter Mensink, Lotte Vermeij, Marcel Coenders en
Annemarie Wennekers. isbn 978 90 377 0873 8, publicatiedatum 4-5-2018
Een (on)gezonde leefstijl (card stack). Stéfanie André (ru), Gerbert Kraaykamp (ru), Roza Meuleman (ru).
isbn 978 90 377 0879 0, publicatiedatum 10-7-2018
De sociale staat van Nederland 2018 (card stack). Annemarie Wennekers, Jeroen Boelhouwer, Cretien van Campen en Rob Bijl (red.). isbn 978 90 377 0885 1, publicatiedatum 11-9-2018
(Un)healthy lifestyles. Education as a dividing line (card stack). Stéfanie André (ru), Gerbert Kraaykamp (ru), Roza
Meuleman (ru). isbn 978 90 377 0897 4, publicatiedatum 22-10-2018
Publiek voorzien. Ontwikkelingen in de uitgaven en dienstverlening van 27 publieke voorzieningen (digitaal gelaagd rapport). Evelien Eggink, Ingrid Ooms, Lisa Putman, Michiel Ras, Ab van der Torre en Sytske Wierda
isbn 978 90 377 0892 9, publicatiedatum 6-11-2018
Armoede in kaart 2018 (cardstack). Stella Hoff, Benedikt Goderis, Bart van Hulst en Jean Marie Wildeboer
Schut. isbn 978 90 377 0902 5, publicatiedatum 23-11-2018
Emancipatiemonitor 2018 (cardstack). Wil Portegijs (scp) Marion van den Brakel (cbs) isbn 978 90 377 0901 8,
publicatiedatum 14-12-2018

Overige publicaties 2018
Burgerperspectieven 2018 | 1 (2018). Paul Dekker, Lia van der Ham en Annemarie Wennekers.
isbn 978 90 377 0865 3
Burgerperspectieven 2018 | 2 (2018). Josje den Ridder, Evelien Boonstoppel en Paul Dekker.
isbn 978 90 377 0877 6
Burgerperspectieven 2018 | 3 (2018). Josje den Ridder, Paul Dekker en Evelien Boonstoppel.
isbn 978 90 377 0883 7
Burgerperspectieven 2018 | 4 (2018). Paul Dekker, Josje den Ridder, Pepijn van Houwelingen en Patricia van Echtelt. isbn 978 90 377 0898 1
Verdringing op de arbeidsmarkt. Beschrijving en beleving (2018). Wiljan van den Berge, Jan Dirk Vlasblom, Jos
Ebregt, Lisa Putman, Jochem Zweerink en Marloes de Graaf-Zijl. isbn 978 90 377 0887 5 (pdf)

102

publicaties van het sociaal en cultureel planbureau