Samen in actie
Evaluatie Actieplan Jeugdwerkloosheid
Eindrapport

Een onderzoek in opdracht van het ministerie van
Sociale Zaken en Werkgelegenheid

Auteurs
Suzanne Bouma, Sonja van der Kemp, Martine van
De verantwoordelijkheid voor de inhoud berust bij Research

Ommeren, Lennart de Ruig (Projectnummer: B3896)

voor Beleid. Het gebruik van cijfers en/of teksten als toelichting of ondersteuning in artikelen, scripties en boeken is

Ontwerp

toegestaan mits de bron duidelijk wordt vermeld. Vermenig-

Nicole Stolk, Buro Eigen

vuldigen en/of openbaarmaking in welke vorm ook, alsmede
opslag in een retrieval system, is uitsluitend toegestaan na

Drukkerij

schriftelijke toestemming van Research voor Beleid. Research

Vijfkeerblauw

voor Beleid aanvaardt geen aansprakelijkheid voor drukfouten
en/of andere onvolkomenheden.

© 2011

Samen in actie
Evaluatie Actieplan Jeugdwerkloosheid
Eindrapport

Zoetermeer, 5 september 2011

Samen in actie | Evaluatie Actieplan Jeugdwerkloosheid

Voorwoord

Voorwoord
In de afgelopen jaren is een groot aantal mensen en instellingen betrokken geweest bij de aanpak van jeugdwerkloosheid. Zij deden dat in het kader van het
Actieplan Jeugdwerkloosheid, waarin de ambitie is uitgesproken om te voorkomen dat jongeren zonder werk of opleiding thuis komen te zitten. Nu de impuls
van het Actieplan bijna ten einde is, is het tijd om terug te blikken. Dit rapport
doet verslag van de evaluatie die Research voor Beleid in opdracht van het ministerie van Sociale Zaken en Werkgelegenheid (SZW) heeft uitgevoerd.
Deze evaluatie blikt echter niet alleen terug, maar kijkt ook vooruit. De ervaringen met het Actieplan en in het bijzonder met de intensieve samenwerking die
nodig was om het plan te doen slagen, hebben veel betrokkenen doen realiseren
dat er iets waardevols is ontwikkeld dat niet verloren mag gaan. Dat is onder
andere het inzicht hoe en onder welke randvoorwaarden regionale samenwerking kan helpen bij het oplossen van complexe arbeidsmarktvraagstukken. In de
hoofdstukken vier, vijf en zes van dit rapport komt dit uitgebreid aan bod.
Voor het onderzoek dat de basis vormde voor dit rapport hebben we een grote
hoeveelheid mensen gesproken. Wij willen alle respondenten hier bedanken voor
hun medewerking aan het onderzoek. Ook gaat een woord van dank uit naar de
commissie die het onderzoek begeleidde: Fiona de Haan, Saïd el Haroui, Paulus
Janssen, Marjolein Paantjens, Ans Seriese, Nico van der Stel (allen ministerie
van SZW), Marije Braun (ministerie van Volksgezondheid, Welzijn en Sport) en
Annemarie Koks (ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschappen).
Het onderzoek is uitgevoerd door Suzanne Bouma, Sonja van der Kemp en
Martine van Ommeren onder begeleiding van ondergetekende.
Lennart de Ruig
Projectleider Research voor Beleid
5

Samen in actie | Evaluatie Actieplan Jeugdwerkloosheid

Inhoudsopgave
Samenvatting

8

1 Inleiding

20

1.1 Aanleiding van de evaluatie

21

1.2 Onderzoeksvragen

21

1.3 Evaluatiekader

23

1.4 Onderzoeksverantwoording

25

1.5 Leeswijzer

28

2 Opzet Actieplan Jeugdwerkloosheid

30

2.1 Totstandkoming van het Actieplan

31

2.2 Inhoud van het Actieplan

32

2.3 Theoretische samenhang tussen de Actielijnen

39

2.4 Deelconclusie

41

3 Uitvoering van het Actieplan

44

3.1 Actielijn 2: Convenanten met 30 regio’s

45

3.2 Actielijn 1: School Ex

52

3.3 Actielijn 3: Matching-offensief

57

3.4	Actielijn 4: Extra leerbanen, leerwerkplekken, stageplaatsen en
vrijwilligerswerk

63

3.5 Actielijn 5: Kansen voor kwetsbare jongeren

69

3.6 Landelijke ondersteuning

74

3.7 Interactie tussen de Actielijnen

76

3.8 Deelconclusie

77

6

Inhoudsopgave

4 Opbrengsten van het Actieplan

80

4.1 Wat we onder opbrengsten verstaan

81

4.2 Kwantitatieve opbrengsten

82

4.3 Kwalitatieve opbrengsten

90

4.4 Deelconclusie

101

5 Werkzame mechanismen

102

5.1 Wat we onder werkzame mechanismen verstaan

103

5.2 Mechanisme 1: Een adequaat sturingsmodel

106

5.3 Mechanisme 2: Probleemgestuurd beleid

110

5.4 Mechanisme 3: Interactie tussen beleid en uitvoering

113

5.5 Mechanisme 4: Bestedingsvrijheid

114

5.6 Deelconclusie

115

6 Borgen en bewaren

118

6.1 Vasthouden van de opbrengsten

119

6.2 Wat vast te houden?

120

6.3 Thema 1: Samenwerking

122

6.4 Thema 2: Ketenaansluiting

127

6.5 Thema 3: Werkgeversbenadering

128

6.6 Thema 4: Procesmatige kennis en ervaring

133

6.7 Het realiseren van borging

136

6.8 Deelconclusie

138

Bijlage 1 - Geïnterviewde personen

142

Bijlage 2 - Gebruikte literatuur en bronnen

146

7

Samen in actie | Evaluatie Actieplan Jeugdwerkloosheid

Samenvatting

Samenvatting
Deze samenvatting behandelt de belangrijkste bevindingen en conclusies van
de evaluatie van het Actieplan Jeugdwerkloosheid. Eerst komt aan bod wat de
aanleiding voor de evaluatie was en hoe het evaluatie-onderzoek is opgezet.
Daarna beschrijven we de kenmerken van het Actieplan Jeugdwerkloosheid.
Vervolgens gaan we in op de uitvoering en de opbrengsten. De laatste paragrafen zijn gewijd aan de werkzame mechanismen en de wijze waarop elementen
van het Actieplan zijn te behouden voor de toekomst.
Achtergrond en opzet van de evaluatie
In 2009 verkeerde Nederland in een economische crisis. De ervaringen met
voorgaande recessies, zoals die van begin jaren tachtig, leerden dat jongeren in
tijden van crisis extra kwetsbaar zijn, wat zich kan uiten in een enorme stijging
van de jeugdwerkloosheid. Om situaties zoals in de jaren tachtig te voorkomen,
wilde het vorige kabinet (Balkenende IV) op korte termijn maatregelen treffen
om te voorkomen dat veel jongeren aan de kant komen te staan zonder baan of
met een onafgemaakte of onvoldoende gekwalificeerde opleiding. Tegen deze
achtergrond is in mei 2009 het Landelijk Actieplan Jeugdwerkloosheid opgesteld. Het Actieplan is een van de tijdelijke maatregelen die het vorige kabinet
begin 2009 heeft genomen om de gevolgen van de economische crisis op te
vangen.
In 2011 loopt de impuls van het Actieplan Jeugdwerkloosheid af. Het ministerie
van Sociale Zaken en Werkgelegenheid (SZW) heeft Research voor Beleid opdracht gegeven het Actieplan te evalueren. De evaluatie dient als verantwoording van het Actieplan, maar werpt ook een blik op de toekomst en bekijkt welke lessen en leerpunten zijn te trekken uit de aanpak van jeugdwerkloosheid.
Voor het evaluatie-onderzoek is aansluiting gezocht bij een ‘theoretische’ benadering van evaluatie van complexe beleidsprogramma’s: realistisch evalueren.
Dit is een evaluatievorm waarbij onderscheid wordt gemaakt tussen context,
9

Samen in actie | Evaluatie Actieplan Jeugdwerkloosheid

mechanisme en opbrengst. Het gaat er niet zozeer om wat voor (kwantitatieve)
resultaten een actie heeft opgeleverd, maar wat de werkzame mechanismen
zijn in een aanpak: wat werkt onder welke omstandigheden?
Het evaluatie-onderzoek bevat geen kwantitatieve effectmeting of een kostenbatenanalyse, omdat daaruit geen zinvolle conclusies zijn te trekken. De oorzaak hiervan is het specifieke het karakter van het Actieplan Jeugdwerkloosheid:
• Het Actieplan is een tijdelijke crisismaatregel en er is daarom door het kabinet voor gekozen in principe geen voorschriften voor de uitvoering of kwantitatieve doelstellingen vast te stellen aan de hand waarvan is te bepalen of het
beleid conform voorschriften en doelstellingen is uitgevoerd.
• Een groot deel van de financiële middelen is verstrekt aan gemeenten en zij
hebben daarbij een zeer grote bestedingsvrijheid. De consequentie hiervan is
dat gemeenten zich – op het aantal plaatsingen in de regio na – niet hoeven te
verantwoorden over de inzet van de middelen.
• De invloed van het Actieplan op jeugdwerkloosheid valt niet te niet isoleren
van andere beleidsinspanningen, zoals de Wet Investeren in Jongeren.
• Sommige projecten die zijn ontwikkeld in het kader van het Actieplan lopen
nog enkele jaren door, waardoor het te vroeg is om een sluitend antwoord te
geven op de vraag wat het Actieplan in kwantitatieve zin heeft opgeleverd.
Kenmerken Actieplan Jeugdwerkloosheid
Het Actieplan Jeugdwerkloosheid was dus geen ‘standaard’ beleidsprogramma,
maar een crisisaanpak en daarmee een tijdelijke impuls. Omdat het een crisisaanpak betrof, was het devies: snel en doelgericht handelen. Zo beschrijft het
Actieplan dat het geen visiedocument is maar ‘een plan met concrete maatregelen die tot snel resultaat kunnen leiden als we er met elkaar de schouders
onder zetten’.
Die gezamenlijkheid, met elkaar de schouders er onder zetten, is het tweede
onderscheidend kenmerk van het Actieplan. Het Actieplan beschrijft een gezamenlijke aanpak en doet een appèl op alle partijen die de jeugdwerkloosheid
positief kunnen beïnvloeden: werkgevers, gemeenten, jongeren, hun ouders en
hun scholen worden allen expliciet als belangrijke partijen genoemd. De gezamenlijke aanpak stopte niet alleen bij de uitvoerders en andere direct betrok10

Samenvatting

kenen; ook beleidsmakers dienden gezamenlijk de uitvoering aan te sturen en
te coördineren. Dat de aansturing van het Actieplan gebeurde door samenwerking tussen de ministeries van SZW, Onderwijs, Cultuur en Wetenschap (OCW),
Jeugd en Gezin (nu Volksgezondheid, Welzijn en Sport) en Wonen, Wijken en
Integratie (nu Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties), samen met de VNG,
UWV, MBO-Raad en Colo geeft hier blijk van.
Het Actieplan bestond uit vijf Actielijnen:
• School Ex
• Convenanten met 30 regio’s
• Matchings-offensief
• Extra leerbanen, leerwerkplekken, stageplaatsen en vrijwilligerswerk
• Kansen voor kwetsbare jongeren
De Actielijnen werden gelijktijdig uitgevoerd op zowel landelijk, sectoraal als regionaal niveau. Daarbij stonden de uitvoeringsstructuren van de regio centraal,
omdat daar zicht bestaat ‘op de omvang van de problematiek en de concrete
maatregelen die nodig zijn om hieraan iets te doen.’ Daarnaast beschrijft het
Actieplan dat het kabinet de regionale netwerkstructuur voor de arbeidsmarkt
wil stimuleren en versterken. Een ander argument voor een regionale insteek
is de verscheidenheid van het probleem jeugdwerkloosheid in elke regio. In
de regio kreeg de (centrum)gemeente een regisserende rol. Hierdoor kon een
verbinding tot stand worden gebracht tussen de regionale arbeidsmarkt en de
uitvoering door gemeenten van de Wet werk en bijstand (WWB) en van de Wet
Investeren in Jongeren (WIJ).
Het Actieplan geeft beschrijvingen per Actielijn, maar ook een grote mate van
bewegingsvrijheid wat betreft de concrete invullingen ervan door de regio. De
reden die hiervoor aangedragen is, is dat zowel de arbeidsmarkt als de jeugdwerkloosheid er in elke regio anders uitzien en er ruimte nodig is om maatwerk
te bieden. Een voorbeeld van die ruimte is het ontkokerde budget. Partijen
waren vrij om, binnen de kaders van het Actieplan te bepalen hoe het geld werd
ingezet. De grote mate van bewegingsvrijheid vroeg tevens om een meer faciliterende in plaats van sturende rol van de Rijksoverheid.

11

Samen in actie | Evaluatie Actieplan Jeugdwerkloosheid

Uitvoering
De crisisaanpak van het Actieplan stimuleerde partijen om snel en doelgericht
te handelen. Alle geïnterviewde betrokkenen zeggen dat er over het algemeen
sprake was van een buitengewoon snelle start van de activiteiten, zowel op landelijk als op regionaal niveau. Ook werd de urgentie van de problematiek van
stijgende jeugdwerkloosheid door velen gevoeld. De meeste maatregelen die
het Actieplan Jeugdwerkloosheid noemt, zijn uitgevoerd. Als maatregelen in het
begin niet goed van de grond kwamen, is daar over het algemeen op een adequate wijze op ingespeeld. Voorbeelden van dit inspelen zijn de leercirkels voor
regio’s en de ‘regiosessies jeugd’ om ervaringen uit te wisselen en knelpunten
op te sporen.
In het Actieplan zijn twee aannames gedaan die bij de start belemmerend bleken te werken. De eerste aanname was de veronderstelde al redelijk functionerende regionale infrastructuur op het gebied van onderwijs, arbeidsmarkt en
zorg. De tweede aanname was de beschikbaarheid van op elkaar afgestemde
regionale datasystemen. Bij de uitvoering van het Actieplan nam het opzetten
van de regionale samenwerkingsverbanden in enkele regio’s meer tijd in beslag
dan gedacht, omdat deze niet of beperkt ontwikkeld waren. Ook het verantwoorden van de resultaten kostte regio’s veel tijd en energie omdat definities in
datasystemen van regionale spelers meestal niet op elkaar waren afgestemd.
Hier heeft het ministerie van SZW in 2010 op ingespeeld door gemeenschappelijke werkdefinities aan te reiken, regio’s te ondersteunen bij de aanlevering en
aangeleverde gegevens te controleren.
Het Actieplan is gelijktijdig op landelijk en regionaal niveau uitgevoerd. Hoewel
er goede ervaringen zijn opgedaan met de interactie tussen (landelijk) beleid
en (regionale) uitvoering, zoals ook te lezen valt in de paragraaf ‘werkzame
mechanismen’, is de verbinding tussen het landelijke en het regionale niveau
in de ene Actielijn beter tot zijn recht gekomen dan in de andere. De Actielijnen
Regioconvenanten, School Ex Programma en het Matchingsoffensief kenden
een sterke verbinding tussen landelijke aansturing en regionale uitvoering. De
Actielijn Kwetsbare Jongeren heeft in mindere mate tot op regionaal niveau
doorgewerkt. In veel regio’s bleken de netwerkstructuren voor arbeidsmarkt en
onderwijs nog niet goed verbonden met de domeinen waarmee kwetsbare jongeren te maken hebben, zoals (jeugd)zorg.
12

Samenvatting

De verbinding tussen het regionale en sectorale niveau is minder sterk tot stand
gekomen dan waarop is geanticipeerd in het Actieplan. Het gaat hierbij bijvoorbeeld om de landelijke sectorarrangementen, die onder verantwoordelijkheid
van de VNG en de sociale partners vielen. Een knelpunt was dat in de landelijke
sectorarrangementen niet goed was vastgelegd welke partijen voor welk deel
van de afspraken in de regio’s aan zet zijn. Dit heeft ertoe geleid dat in sommige
regio’s het enige tijd heeft geduurd voordat de regisserende gemeente goed in
beeld had welke taken reeds belegd waren bij landelijke, sectorale partijen. Wel
zijn er in sommige regio’s waardevolle eerste stappen gezet op weg naar samenwerking met sectoren.
Opbrengsten
De opbrengsten van het Actieplan laten zien dat partijen over het algemeen
gehoor hebben gegeven aan het appèl van het kabinet om de ambitie waar
te maken. Op landelijk en op regionaal niveau zijn partijen veel meer gaan
samenwerken, wat heeft geresulteerd in nuttige arbeidsmarktstructuren
voor informatie-uitwisseling, dienstverlening aan jongeren en regionale samenwerking. Ook zijn partijen meer gaan handelen in het belang van soepele
arbeidsmarkttransities. Dit betekent dat de verschillende dimensies van de
arbeidsmarkt – vraag en aanbod, onderwijs en werkgevers, bemiddeling en
re-integratie – beter op elkaar aansluiten. Binnen het kader van het Actieplan
zijn bovendien veel innovatieve methoden ontwikkeld. Het overheersende beeld
is dat partijen met tevredenheid terugkijken naar de uitvoering en tevreden zijn
over de opbrengsten.
Om redenen die eerder zijn genoemd, is het niet mogelijk om deze opbrengsten kwantitatief te verbinden aan de ontwikkeling van de jeugdwerkloosheid.
In ieder geval is te zien dat de stijging van de jeugdwerkloosheid, zowel in historisch als in Europees perspectief, gedurende de uitvoering van het Actieplan
ondanks de crisis beperkt is gebleven. Ook hebben de regio’s samen ruim 170
duizend jongeren geplaatst, waarvan ongeveer de helft (‘kwetsbare’) jongeren
zonder startkwalificatie. Volgens cijfers van Colo hebben de acties die de 17
samenwerkende kenniscentra beroepsonderwijs bedrijfsleven hebben ondernomen in het kader van het Stage- en leerbanenoffensief ertoe bijgedragen dat
het bij aanvang van de crisis verwachte tekort aan 150.000 leerplaatsen zich
niet heeft voorgedaan. Uit de leerlingtelling van 1 oktober 2009 en 1 oktober
13

Samen in actie | Evaluatie Actieplan Jeugdwerkloosheid

2010 volgt dat in de twee jaar dat het School Ex Programma is uitgevoerd, jaarlijks meer dan 10.000 extra jongeren ervoor hebben gekozen om door te leren.
Werkzame mechanismen
De kwalitatieve opbrengsten van het Actieplan zijn mede mogelijk gemaakt door
een aantal werkzame mechanismen. Een werkzaam mechanisme is een onderliggend (en dus onzichtbaar) causaal mechanisme dat bepaalde uitkomsten
genereert binnen een bepaalde context. De werkzame mechanismen van het
Actieplan hangen samen met het feit dat het een crisisaanpak was, met de keuzes die zijn gemaakt voor de aansturing en financiering en met de keuze voor
stimulering van regionale netwerkstructuren.
Het eerste mechanisme is een adequaat sturingsmodel, waarbij de Rijksoverheid in gezamenlijk overleg met andere belanghebbenden een verbond probeert
te sluiten om een gewenste beleidsuitkomst te realiseren, op basis van wederzijds respect voor ieders identiteit. Het Actieplan spreekt alle partijen aan op
hun eigen expertise en op de wederzijdse afhankelijkheid bij het oplossen van
het probleem. Dit heeft over het algemeen geleid tot veel enthousiasme in de
uitvoering.
Het sturingsmodel ging gepaard met prestatieprikkels op regionaal niveau, een
wens van de Tweede Kamer. Hieruit spreekt enige tweeslachtigheid. Enerzijds
omdat deze sturing op resultaten er wel voor heeft gezorgd dat de aandacht
voor het bestrijden van jeugdwerkloosheid mede hierdoor in tact is gebleven.
Anderzijds omdat er spanning ontstaat tussen de faciliterende rol van de Rijksoverheid (in de vorm van financiering en interactieve beleidsvorming) en de
dwingende rol (in de vorm van prikkels en monitoring).
De gesprekken met betrokkenen in het veld bevestigen dat met name regio’s
de sturing vanuit de Rijksoverheid op gespannen voet vonden staan met de beleidsvrijheid die zij in het Actieplan hadden.
Het tweede werkzame mechanisme kun je samenvatten met het begrip probleemgestuurd beleid. Partijen hebben hun eigen belangen grotendeels opzij
gezet voor de urgente problematiek van jeugdwerkloosheid. Door te kiezen voor
een crisisaanpak en het probleem centraal te stellen, moest de uitvoering van
14

Samenvatting

het Actieplan op landelijk en regionaal niveau als het ware om de problematiek
heen worden georganiseerd. Betrokkenen zeggen dat ze zich hierdoor zijn gaan
realiseren dat men inspanningen moet coördineren om arbeidsmarkttransities
voor jongeren soepel en effectief te kunnen laten verlopen. Ook de toenemende
aandacht voor de vraagzijde van de arbeidsmarkt in sommige regio’s (werkgeversdienstverlening), heeft te maken met het probleemgestuurde karakter van
het Actieplan.
Het derde werkzame mechanisme heeft betrekking op de nauwe interactie tussen beleid en uitvoering. Uitvoerders krijgen veel ruimte bij de concrete invulling van de maatregelen, bijvoorbeeld bij het opstellen van regionale actieplannen. De sterke gerichtheid op de uitvoering komt ook tot uiting in de aansturing
vanuit de projectorganisatie van het ministerie van SZW, dat via de regionale
accountmanagers nauwe banden onderhield met het veld. De samenwerking
tussen beleid en uitvoering resulteerde in een grote betrokkenheid van partijen,
betere afstemming en haalbare interventies.
Het vierde werkzame mechanisme ten slotte is de grote ruimte die met name
regio’s hebben gekregen bij de besteding van de aanzienlijke middelen. Bestedingsvrijheid gaat uit van de eigen autonomie van regio’s en raakt niet aan de
inhoud van de aanpak van jeugdwerkloosheid. Dat maakt maatwerk in de regio
mogelijk en stimuleert innovatie. Ook dwong het forse budget samenwerking af
bij de partners in het veld.
Alles overziend, heeft het Actieplan de weg vrijgemaakt voor een versterking
van het regionale arbeidsmarktbeleid en enkele belemmeringen op dit vlak
in ieder geval tijdelijk weggenomen. Uit studies die in de afgelopen jaren zijn
uitgevoerd naar regionaal arbeidsmarktbeleid, blijkt namelijk dat verschillende
zaken regionale samenwerking kunnen belemmeren. De eerste belemmering
bestaat eruit dat partijen vaak op hun eigen resultaten worden afgerekend,
waardoor ze gaan denken en handelen vanuit eigen belangen of vanuit het specifieke kader van de geldende wet- en regelgeving. De tweede belemmering is
dat partijen onder verschillende financieringsregimes vallen die deels strijdige
uitgangspunten hanteren. Er zijn bijna geen geoormerkte middelen voor regionaal arbeidsmarktbeleid. De derde belemmering is dat de rol van de regio
als arbeidsmarktspeler voor de invoering van het Actieplan in een deel van de
15

Samen in actie | Evaluatie Actieplan Jeugdwerkloosheid

regio’s nog relatief gering was. Bij de invoering van de wet SUWI werden er
bijvoorbeeld wel Regionale Platforms Arbeidsmarktbeleid opgericht, maar in
een deel van de regio’s zijn deze opgeheven na het vervallen van een tijdelijke
stimuleringsregeling. Je kunt dus zeggen dat de regio met het Actieplan Jeugdwerkloosheid is herontdekt als arbeidsmarktspeler.
Borging
De kwalitatieve opbrengsten en inzichten van het Actieplan Jeugdwerkloosheid
kunnen in de toekomst nog benut worden en – waar wenselijk en mogelijk –
worden ingebed in regulier beleid. Of en hoe er geborgd wordt, is uiteraard een
politieke keuze die verder gaat dan de scope van deze evaluatie.
Uit de gesprekken met betrokkenen bij de verschillende actielijnen komen de
volgende overkoepelende thema’s naar voren met betrekking tot borging van
opbrengsten:
1.	Samenwerking. Zowel op landelijk niveau (interdepartementaal) als op regionaal en lokaal niveau heeft het Actieplan geleid tot waardevolle samenwerkingsverbanden die in stand gehouden kunnen worden.
2.	Ketenaansluiting. Het Actieplan heeft geleid tot afstemming en aansluiting in
aanpakken van ketenpartners rondom (kwetsbare) jongeren.
3.	Werkgeversbenadering. Regionaal en lokaal is veel ervaring opgedaan met
het vraaggericht benaderen van werkgevers, verbetering van integrale werkgeversdienstverlening en het matchen van vraag en aanbod.
4.	Procesmatige kennis en ervaring. Binnen het Actieplan Jeugdwerkloosheid is
ervaring opgebouwd met o.a. het insteken van veranderprocessen (landelijk),
het aansturen van de regio’s en het ontwikkelen van een passend verantwoordingsmodel (landelijk), het creëren van draagvlak binnen diverse gremia
(landelijk en regionaal) en praktische kennis en ervaring met instrumenten
en projecten (regionaal).
Samenwerking
Regionale samenwerking komt niet vanzelf tot stand. Het Actieplan Jeugdwerkloosheid leert dat er een aantal voorwaarden is voor succesvolle samenwerking.
Het belangrijkste is om in te zetten op handhaving van de samenwerkingsstructuren op regionaal niveau, en te voorkomen dat de infrastructuren die nu zijn
ontwikkeld verdwijnen en in de toekomst opnieuw moeten worden gevormd. Dat
16

Samenvatting

betekent dat regionale partijen elkaar op regelmatige basis blijven ontmoeten.
Regionale samenwerkingsverbanden hebben bovendien een concreet, actiegericht thema nodig. De invoering van de Wet Werken naar Vermogen kan een
mogelijk samenwerkingsthema vormen, maar ook andere thema’s die in het
regeerakkoord genoemd zijn, geven de gemeenten meer verantwoordelijkheid
en zijn daarom gebaat bij het ontwikkelen van een samenhangend lokaal en/of
regionaal beleid. Dan gaat het om bijvoorbeeld de stelselwijziging jeugdzorg en
de maatregelen voor passend onderwijs.
Ook is het van belang om de geïntensiveerde interdepartementale samenwerking te continueren, zodat de overheid haar beleid gericht op jongeren blijvend
inhoudelijk kan afstemmen. Onderdeel hiervan kan het formuleren van een
gemeenschappelijke lange termijnagenda zijn door de verschillende departementen en landelijke actoren en het toewijzen van de regierol voor de samenwerking aan één van de landelijke partijen. Dit kan een stimulans vormen voor
andere gremia (landelijk en regionaal) om de samenwerking voort te blijven
zetten.
Ketenaansluiting
Het Actieplan Jeugdwerkloosheid heeft, landelijk en in de regio, bijgedragen aan
een betere aansluiting in de keten zorg-onderwijs-arbeidsmarkt. Het vasthouden
van de contacten in de keten die in het kader van het Actieplan zijn ontwikkeld is
zowel van belang voor de regio zelf als ook voor landelijke beleidsvorming. Een
structureel ketenoverleg kan helpen deze contacten te borgen. Ook het blijven
gebruiken en doorontwikkelen van instrumenten die door partijen zijn ontwikkeld op het snijvlak van onderwijs en arbeidsmarkt is van belang. De ‘Estafette
succesvolle aanpakken jeugdwerkloosheid’ geeft hier voorbeelden van.
Werkgeversbenadering
In veel regio’s is, mede als uitvloeisel van het Actieplan Jeugdwerkloosheid,
specifiek gericht op jongeren één aanspreekpunt voor werkgevers ingericht.
Ten behoeve van toekomstig arbeidsmarktbeleid is het ook van belang de platformen of ‘denktanks’ te behouden waarin werkgevers samen met regionale
partners nadenken over en werken aan effectief arbeidsmarktbeleid. Voor
goede matching in de regio is branche- en sectorgerichte samenwerking heel
waardevol gebleken. Een manier om dit vorm te geven is via sectorpunten.
17

Samen in actie | Evaluatie Actieplan Jeugdwerkloosheid

Behoud van een werkgeversbenadering vraagt om inspanningen van de huidige
regionale samenwerkingspartners, in de vorm van tijd, energie en middelen, en
het zoeken naar bestuurlijk draagvlak. Het continueren van de regionale werkgeversaanpak vraagt ook een inspanning van de Rijksoverheid. Hoewel de regionale samenwerkingspartners de kar kunnen trekken – dit hebben zij tijdens de
looptijd van het Actieplan bewezen –kan het Rijk de randvoorwaarden scheppen
voor deze regionale samenwerking, bijvoorbeeld door thema’s te benoemen, de
regio expliciet centraal te stellen in toekomstig arbeidsmarktbeleid en het ontschotten van budgetten of het belonen van regionale resultaten.
Procesmatige kennis en ervaring
De ervaringen met het Actieplan Jeugdwerkloosheid leren dat dit soort opbrengsten bereikt kunnen worden met een nieuwe vorm van sturing, waarbij
partijen vooral werken op basis van partnerschap, eigen verantwoordelijkheid,
visieoverdracht en een gedeelde ambitie.
Een aandachtspunt bij deze vorm van sturing is dat - wanneer regio’s en andere
stakeholders verantwoordelijk worden voor beleid en uitvoering - dit betekent
dat de landelijke overheid een terugtredende beweging moet laten zien. Daarbij
is het nodig dat er een gemeenschappelijke visie op verantwoording is. In deze
visie zouden beleidsvrijheid en wederzijdse afhankelijkheid samen moeten gaan
met verantwoording op hoofdlijnen.
Daarnaast heeft het Actieplan bij een groot aantal stakeholders ook veel kennis en ervaring opgeleverd over methodieken, interventies en aanpakken. Om
de kennis en ervaring die nu is opgedaan over interventies, samenwerking en
werkgeversbenadering blijvend te kunnen benutten, is een goede kennisuitwisseling en het behouden van contacten van groot belang. Dit is reeds vormgegeven, door het beschrijven van goede voorbeelden van instrumenten (o.a. voor
kwetsbare jongeren) en door de Estafette Jeugdwerkloosheid, waarbij projectleiders kennis konden maken met succesvolle aanpakken en goed werkende
instrumenten van een andere regio.

18

Samenvatting

Tot slot
Het Actieplan heeft veel opbrengsten en inzichten opgeleverd die in de toekomst te benutten en in te bedden zijn in regulier beleid. In het regeerakkoord
staat een aantal plannen beschreven die in het teken staan van overheveling,
decentralisatie en ontschotting van financieringsstromen. Dit biedt kansen en
mogelijkheden aan gemeenten om een samenhangend beleid te ontwikkelen.
Van belang hierbij is de notie dat het initiatief voor borging vooral gevoeld zal
worden door gemeenten, en de voordelen van borging zich ook op macroniveau
voordoen in de vorm van een effectievere oplossing van arbeidsmarktproblematiek. De rijksoverheid is vanuit deze optiek dus evengoed probleemeigenaar als
gemeenten en andere regionale partijen.
Vrijwel alle organisaties die hebben samengewerkt tijdens het Actieplan Jeugdwerkloosheid hebben vanaf 2011 te kampen met forse bezuinigingen. Borging
zal daarom volgens partijen niet gemakkelijk zijn. De geschiedenis van het
regionale arbeidsmarktbeleid laat zien dat samenwerking en een ketenaanpak
zorg-onderwijs-arbeidsmarkt vaak strandt omdat verschillen in financieringregimes en wet- en regelgeving bij organisaties de blik naar binnen doen richten
en het eigenbelang laten prevaleren.
Hoewel samenwerking op de langere termijn tot meer efficiëntie en dus tot besparingen kan leiden, is het voortzetten van de samenwerking een structurele
kostenpost die nu vaak het kind is van de rekening. Bij alle partijen moet daarom op het netvlies komen te staan dat veel elementen van het Actieplan met
relatief geringe inspanning en met relatief weinig middelen behouden kunnen
blijven. Dat is de grote uitdaging waarvoor alle stakeholders bij het Actieplan
Jeugdwerkloosheid staan.

19

Samen in actie | Evaluatie Actieplan Jeugdwerkloosheid

Inleiding

1

Inleiding
1.1

Aanleiding van de evaluatie

In mei 2009 is het Landelijk Actieplan Jeugdwerkloosheid opgesteld. De uitdaging die het Actieplan aangaat is het ‘voorkomen dat jongeren zonder werk of
opleiding thuis zitten’. Deze ambitieuze uitdaging kon alleen worden waargemaakt door een groot veld van partijen en partners in beweging te zetten. Voor
de uitvoering van het Actieplan is € 250 miljoen beschikbaar gesteld, verdeeld
over de jaren 2009, 2010 en 2011.
In 2011 loopt de impuls van het Actieplan Jeugdwerkloosheid af. Het ministerie
van Sociale Zaken en Werkgelegenheid (SZW) heeft Research voor Beleid de
opdracht gegeven het Actieplan te evalueren. De evaluatie dient als verantwoording van het Actieplan, maar de evaluatie werpt ook een blik op de toekomst
en bekijkt welke lessen en leerpunten zijn te trekken uit de aanpak van jeugdwerkloosheid. Het rapport geeft daarom een reconstructie van de aanpak en
een analyse van de werkzame mechanismen. Ook geeft het rapport inzicht in
elementen die hergebruikt kunnen worden voor andere beleidsdoeleinden.

1.2

Onderzoeksvragen

Deze evaluatie dient zoals gezegd niet alleen als verantwoording, maar ook als
startpunt voor nieuwe beleidsontwikkeling. Om die reden zijn de onderzoeksvragen gericht op de aanpak, uitvoering en resultaten van het Actieplan Jeugdwerkloosheid, evenals op de werkzame mechanismen en lessen voor toekomstig beleid. De hoofd- en deelvragen luiden als volgt:

21

Samen in actie | Evaluatie Actieplan Jeugdwerkloosheid

1.	Waaruit bestaat de aanpak van jeugdwerkloosheid? Hoe is de aanpak georganiseerd, aangestuurd, uitgevoerd en hoe heeft de aanpak doorgewerkt?
• Wat was de ambitie en wat de subdoelen?
• Welke uitgangspunten zijn gehanteerd?
• Welke middelen staan ter beschikking?
• Hoe is de projectorganisatie ingericht?
• Voor welke aansturing, coördinatie en welke terugkoppelinformatie is gekozen?
• Hoe functioneerde de aansturing, coördinatie en terugkoppelinformatie?
• Hoe zijn interdepartementale en landelijke partners betrokken?
• Wat is de rolverdeling tussen partijen?
• Welke rolverschuivingen waren er?
• Op welke wijze zijn de regio’s betrokken? Hoe zijn ze gefaciliteerd?
• Wat betekent de brede scope op jeugd voor de rolverdeling tussen stakeholders?
• Wat betekent de belegging van de verantwoording voor de besteding van de
middelen in de regio voor de rolverdeling tussen alle stakeholders?
• Op welke wijze is er zicht gehouden op de resultaten?
• Hoe was de inbedding in de staande organisatie en welke inbedding resteert
na afloop van het actieplan?
2.	Wat zijn de werkzame mechanismen en succes- en faalfactoren van de aanpak van jeugdwerkloosheid?
• Welke werkzame elementen bevat de organisatie en aansturing van de aanpak
van jeugd werkloosheid?
• Welke werkzame elementen bevat de uitvoering en doorwerking van de aanpak van jeugd werkloosheid op ‘lagere’ niveaus?
• Waarom of waardoor zijn deze elementen werkzaam?
• Wat zijn de succes- en faalfactoren van de aanpak van jeugdwerkloosheid?
• Wat zijn de succes- en faalfactoren per actielijn?
3.	Welke samenhang is er tussen de actielijnen en de (daarbij) behorende
werkzame elementen?
• Welke inhoudelijke overeenkomsten zijn er te benoemen tussen de actielijnen?
• Is er sprake van overeenkomende onderdelen of elkaar aanvullende onderdelen?
22

Inleiding

• In welke mate is er een samenhang tussen de actielijnen voor wat betreft de
doelen, doelstellingen en (wijze van) uitvoering?
• In welke mate vertonen de actielijnen overeenkomsten voor wat betreft de
organisatie en aansturing?
• Welke (cruciale) werkzame elementen zijn er per actielijn te identificeren? In
welke mate komen deze overeen en/of vullen deze elkaar aan?
4. Welke lessen en leerpunten bevat de aanpak van jeugdwerkloosheid?
• Hoe worden waardevolle contacten en netwerken opgedaan en ontstaan tijdens het actieplan geborgd als het actieplan er niet meer is?
• Welke elementen kunnen voor de verduurzaming van de aanpak van jeugdwerkloosheid of voor andere beleidsdomeinen en/of andere decentralisatieimpulsen worden benut (zoals participatie van ouderen en Werken naar Vermogen).

1.3

Evaluatiekader

1.3.1

Wat deze evaluatie wel is

Voor de evaluatie hebben we aansluiting gezocht bij een theoretische benadering van beleidsevaluatie van complexe beleidsprogramma’s: realistisch
evalueren.1 Realistisch Evalueren is een vorm van evaluatie waarbij een uitdrukkelijk onderscheid wordt gemaakt tussen context, mechanisme en opbrengst.
Het gaat er niet zozeer om wat voor (kwantitatieve) resultaten een actie heeft
opgeleverd, maar meer wat de werkzame mechanismen zijn in een aanpak,
wat werkt onder welke omstandigheden? Dus, in dit geval: hoe is het denkproces van de stakeholders van het Actieplan beïnvloed door het invoeren en de
wijze van uitvoeren van het landelijke Actieplan, en wat voor gedrag heeft dit
1	Pawson, R. & N. Tilley,

tot gevolg? Hoe beïnvloeden de onderdelen van het Actieplan elkaar? Wat is de

1997, Realistic Evalua-

onderlinge samenhang?2 We bekijken dus of alle betrokkenen hebben gehan-

tion. SAGE Publications,

deld in de ‘geest’ van het Actieplan en of er gedurende de uitvoering adequaat is

London.
2	Pawson, R. & C. Klein

ingespeeld op (gewijzigde) omstandigheden.

Haarhuis (2005). Evaluatie van complexe
programma’s. Een the-

Naast het in kaart brengen van het uitvoeringsproces en de werkzame mecha-

oriegestuurde aanpak.

nismen aan de hand van de methodiek van het Realistisch Evalueren, kijkt de

University of Leeds/
WODC

evaluatie ook naar de opbrengsten van het Actieplan. Daarbij sluiten we aan bij
23

Samen in actie | Evaluatie Actieplan Jeugdwerkloosheid

de verantwoording over het Actieplan van het kabinet aan de Tweede Kamer in
verscheidene voortgangsrapportages.
De volgende figuur geeft een grafische weergave van het evaluatiekader, waarin
we ter illustratie al een invulling hebben gegeven aan de verschillende onderdelen van het kader.
Figuur 1.1 – Evaluatiekader
Beleidsprobleem
 Jeugdwerkloosheid

Context

 Conjunctuur
 Andere maartregelen

Uitdaging
 Voorkomen dat

jongeren thuiszitten

 Appèl aan partijen

Middelen

Uitvoering

Opbrengsten
kwalitatief

 Aansturing
 Financiën
 Convenanten
 Etc.

 Vijf actielijnen
 Uitvoering in 30 regio’s

 Samenwerking
 Innovatie
 Etc.

Opbrengsten
kwantitatief
 Plaatsingen
 Langer

doorleren

 Etc.

Lessen en Leerpunten voor de toekomst

Bron: Research voor Beleid, 2011.

1.3.2

Wat deze evaluatie niet is

Het karakter van het Actieplan Jeugdwerkloosheid maakt het onmogelijk om
een kwantitatieve evaluatie uit te voeren waarbij je de kosten en effecten inventariseert en tegen elkaar afzet. Het Actieplan Jeugdwerkloosheid is een tijdelijke crisismaatregel en bevat mede daarom geen voorschriften voor de uitvoering
of verantwoording over de kwantitatieve doelstellingen. Het vorige kabinet heeft
er voor gekozen geen kwantitatieve doelen te formuleren, maar een ambitie te
benoemen (‘voorkomen dat jongeren zonder werk of opleiding thuis zitten’). De
consequentie hiervan is dat het ‘beleid op papier’ niet is te gebruiken als kader
waartegen je het beleid ‘in de praktijk’ kunt afzetten, om te beoordelen of het
beleid conform voorschriften en doelstellingen is uitgevoerd.

24

Inleiding

We beschikken niet over een gedetailleerd inzicht in de besteding van de financiële middelen. Het vorige kabinet heeft gekozen voor een decentralisatie-uitkering. Dat betekent dat de financiële middelen voor de aanpak van jeugdwerkloosheid grotendeels zijn verstrekt aan gemeenten en dat gemeenten volledige
bestedingsvrijheid hebben. De consequentie hiervan is dat gemeenten zich niet
hoeven te verantwoorden over de inzet van deze middelen. We beschikken dus
niet over een direct inzicht in de aard en omvang van de uitgevoerde activiteiten.
Wel geeft de ‘Estafette succesvolle aanpakken jeugdwerkloosheid’ een overzicht
van succesvolle projecten. Bovendien is in het Actieplan afgesproken om de resultaten tussentijds en achteraf te volgen (monitoring). Deze monitorgegevens
geven inzicht in het aantal plaatsingen op een baan, leerwerkbaan of stage in
de regio. Op basis van deze monitorgegevens kun je een indicatie krijgen van de
opbrengsten van het Actieplan en niet meer dan dat, omdat ook andere factoren
en beleidsinspanningen van invloed zijn op plaatsingen van jongeren (denk aan
de Wet Investeren in Jongeren (WIJ)).
Een laatste kanttekening bij het kwantitatief meten van de opbrengsten van het
Actieplan, is dat het plan de jaren 2009, 2010 en 2011 bestrijkt, maar dat regionale projecten ten tijde van deze evaluatie vaak nog niet zijn afgerond. Sommige
projecten lopen nog één of twee jaar door. Dat betekent dat het nog te vroeg is
om een sluitend antwoord te geven op de vraag wat het Actieplan heeft opgeleverd. Overigens is dit een betrekkelijk normaal verschijnsel; de impuls van
beleid loopt vaak nog jaren door.

1.4

Onderzoeksverantwoording

Het Actieplan Jeugdwerkloosheid heeft een groot veld van partijen en partners
in beweging gezet, die zich op verschillende niveaus bevinden. Ten eerste bevinden partijen zich zowel op landelijk als regionaal niveau. De volgende figuur laat
zien hoe de landelijke en regionale niveaus in het Actieplan doorwerkten.

25

Samen in actie | Evaluatie Actieplan Jeugdwerkloosheid

Figuur 1.2 – Niveaus in onderzoek
Landelijk niveau

Actielijn 1

Actielijn 2

Actielijn 3

Actielijn 4

Actielijn 5

Regionaal niveau

Regio 1

Regio 2

Regio ...

Regio ...

Regio 30

Projecten

Projecten

Projecten

Projecten

Projecten

Project Project Project
1
2
...

Project Project Project
1
2
...

Project Project Project
1
2
...

Project Project Project
1
2
...

Project Project Project
1
2
...

Bron: RvB 2011

Een andere tweedeling betreft het aansturende en het uitvoerende niveau.
Het Actieplan Jeugdwerkloosheid bestaat uit vijf Actielijnen. Deze worden op
landelijk niveau door partijen aangestuurd en door (soms dezelfde) partijen
uitgevoerd. In de regio komen Actielijnen bijeen, waarbinnen wederom sturende
en uitvoerende partijen te onderscheiden zijn. Naaststaande matrix geeft dit
schematisch weer.

26

Inleiding

Figuur 1.3 – Matrix niveaus evaluatie
Regionaal

Uitvoering

Aansturing

Landelijk

Bron: RvB 2011

De evaluatie van het Actieplan Jeugdwerkloosheid heeft betrekking gehad op
elk kwadrant.
Om het gewenste inzicht te krijgen in de werkzame elementen van de (organisatorische) aanpak van jeugdwerkloosheid en om lessen en leerpunten voor
toekomstig beleid te formuleren, is gebruik gemaakt van verschillende onderzoeksmethoden:
• Oriënterende interviews
• Groepsgesprekken
• Deskresearch
• Casestudies
In de analyse is vastgehouden aan enkele principes van grounded theory3. De
3	Martin, Patricia Yancey,

kern van deze methode ligt in de basis van het onderzoek: de analyse vindt

Turner, Barry A. (1986),

niet alleen aan het eind van het onderzoekstraject plaats, maar de analyses

‘Grounded Theory and
Organizational Re-

en inzichten worden stukje bij beetje per onderzoeksstap opgebouwd. Bij deze

search’, The Journal

manier van werken draagt elke bestudeerde bron, elk interview en elke onder-

of Applied Behavioral
Science, 22(2), 141.

zoeksfase bij aan het vormen van een overkoepelend inzicht in de materie.
27

Samen in actie | Evaluatie Actieplan Jeugdwerkloosheid

In het onderzoek zijn vijf fasen doorlopen. Gestart is met het voorbereiden van
het onderzoek door de benodigde documentatie te verzamelen en de eerste
respondenten te benaderen. De tweede fase was ter oriëntatie, waarin interviews gehouden werden met partijen die op overstijgend niveau betrokken zijn
(geweest) bij het Actieplan. In fase drie is de aangedragen en opgespoorde
literatuur bestudeerd om kennis en inzichten verder op te bouwen. De vierde
fase betrof een verdiepingsfase en is na analyse van de bevindingen uit de voorgaande fases ingevuld. In deze laatste fase van het onderzoek zijn interviews
uitgevoerd met partijen op regionaal niveau, de opstellers van het Actieplan
en groepsgesprekken en interviews om de verbinding tussen het landelijke en
regionale niveau en de uitvoering van de verschillende Actielijnen nader te belichten.
Bijlage 1 bevat een overzicht van geïnterviewde personen en bijlage 2 een overzicht van de bestudeerde literatuur en bronnen.

1.5

Leeswijzer

In de komende hoofdstukken volgen we de onderdelen van het hiervoor gepresenteerde evaluatiekader. In hoofdstuk 2 komt de opzet van het Actieplan
aan bod: het beleidsprobleem, de ambitie van het Actieplan en de middelen die
beschikbaar zijn voor de uitvoering. Het derde hoofdstuk behandelt het uitvoeringsproces van de verschillende lijnen van het Actieplan op zowel landelijk als
regionaal niveau. Vervolgens kijken we naar de opbrengsten van het Actieplan,
waarbij we onderscheid maken tussen kwantitatieve en kwalitatieve opbrengsten. In het vijfde hoofdstuk staan de werkzame mechanismen centraal. Werkzame mechanismen zijn geen zichtbaar onderdeel van het evaluatiekader, omdat het gaat om onderliggende en (en dus onzichtbaar) causale mechanismen
die betrekking kunnen hebben op meerdere onderdelen van het evaluatiekader
en de schakels daartussen. Het zesde hoofdstuk gaat in op borging van het Actieplan.

28

Inleiding

29

Samen in actie | Evaluatie Actieplan Jeugdwerkloosheid

Opzet Actieplan Jeugdwerkloosheid

2

Opzet Actieplan
Jeugdwerkloosheid
Dit hoofdstuk beschrijft de opzet van het Actieplan Jeugdwerkloosheid. Aan
bod komen de totstandkoming (paragraaf 2.1) en de inhoud van het Actieplan
(paragraaf 2.2). In paragraaf 2.4 geven we weer welke theoretische samenhang
er bestaat tussen de verschillende onderdelen van het Actieplan. We sluiten
het hoofdstuk af met een conclusie (paragraaf 2.4) waarin de onderscheidende
kenmerken van het Actieplan staan. De wijze waarop in de praktijk uitvoering is
gegeven aan het Actieplan komt in het volgende hoofdstuk aan de orde.

2.1

Totstandkoming van het Actieplan

In 2009 verkeerde Nederland in een economische crisis en steeg de werkloosheid. De ervaringen met voorgaande recessies, zoals die van begin jaren
tachtig, leerden dat jongeren in tijden van crisis extra kwetsbaar zijn. Jongeren
1

Het kabinet-Balkenende

betreden een arbeidsmarkt met weinig vacatures, waardoor kwalificatie-eisen

IV is aangetreden op

hoger worden en het voor jongeren met weinig werkervaring moeilijker wordt

22 februari 2007. In de

de aansluiting met de arbeidsmarkt te vinden. Daarnaast werken relatief veel

periode 20 februari tot
14 oktober 2010 was

jongeren onder een contract voor bepaalde tijd, wat hun positie in tijden van cri-

het kabinet-Balkenende

sis onzekerder maakt.

IV demissionair. Op 14
oktober 2010 is het
kabinet-Rutte aangetreden.
2

Om situaties zoals in de jaren tachtig te voorkomen, wilde het toenmalige ka-

De Taskforce Jeugd-

binet (Balkenende IV)1 op korte termijn maatregelen treffen om te voorkomen

werkloosheid is in

dat veel jongeren aan de kant komen te staan zonder baan of met een onafge-

oktober 2003 opgericht
als projectorganisatie

maakte of onvoldoende gekwalificeerde opleiding. Het Actieplan is ingezet als

van de ministeries van

crisismaatregel. Aan de voorzitter van de Taskforce Jeugdwerkloosheid2, Hans

SZW en OCW en in 2007
gestopt.

de Boer, is advies gevraagd hoe de jeugdwerkloosheid binnen perken is te hou31

Samen in actie | Evaluatie Actieplan Jeugdwerkloosheid

den. Ondertussen heeft het kabinet ook betrokkenen (jongeren, gemeenten,
werkgevers, werknemers, arbeidsinstellingen en onderwijs) gevraagd mee te
denken aan een plan van aanpak. Op basis van het advies van Hans de Boer3 en
gesprekken met betrokken is het Actieplan Jeugdwerkloosheid op 29 mei 2009
aangeboden aan de Tweede Kamer. Het Actieplan is een van de maatregelen
die het kabinet begin 2009 heeft genomen om de gevolgen van de economische
crisis op te vangen.

2.2

Inhoud van het Actieplan

Het Actieplan Jeugdwerkloosheid is opgesteld met het doel te voorkomen dat
jongeren langdurig aan de kant staan. In het Actieplan wordt de ambitie uitgesproken om jongeren bij wie een goed arbeidsmarktperspectief ontbreekt of
door te laten leren of alsnog een weg naar de arbeidsmarkt te bieden. Daarnaast onderschrijft het kabinet de ambitie van sociale partners om een stageplaats te bieden aan jongeren die langer dan drie maanden thuis zitten.4 Het
kabinet heeft ervoor gekozen het Actieplan langs vijf lijnen (Actielijnen) te leggen die zich bevinden op het snijvlak van onderwijs, arbeidsmarkt en zorg. Deze
Actielijnen moeten vooral uitgevoerd worden in de regio’s. Bij de keuze voor de
regio’s wordt aansluiting gezocht bij de zogenoemde Werkpleinplusvestigingen,
waar alle benodigde voorzieningen voor de arbeidsmarkt gebundeld zijn en
waar alle lokale initiatieven samenkomen. Hieronder worden de uitgangspunten
en de vijf Actielijnen toegelicht.

2.2.1

Actielijn 1: School Ex

School Ex staat voor ‘School Extension’ en ‘School Exit’. Het streven van het
kabinet was erop gericht om 10.000 mbo-leerlingen met een slecht arbeidsmarktperspectief langer door te laten leren (‘Extension’), door jongeren tijdig
te laten nadenken over hun toekomstperspectief. De Mbo-leerlingen werden
daartoe door hun eigen school benaderd om hun toekomstperspectieven in
kaart te brengen. In een persoonlijk gesprek werden de toekomstperspectieven
en de mogelijkheden om verder door te leren besproken. Kenniscentra zorgden
vervolgens voor voldoende stages en leerbanen (Actielijn 4). Wanneer doorleren
niet aan de orde was en een reëel baanperspectief ontbrak, werden de jonge-

3	‘Tegen de Stroom in’,

ren gemeld bij Werkpleinen. Het streven was deze jongeren te plaatsen in een

4

32

13 mei 2009.
Actieplan, p. 13.

Opzet Actieplan Jeugdwerkloosheid

traject naar extra scholing of werk (‘Exit’). Op die manier moesten onderwijs en
arbeidsmarkt beter bij elkaar aansluiten.
Voor het uitvoeren van het School Ex programma is uit de middelen van het Actieplan €16 miljoen beschikbaar gesteld.

2.2.2

Actielijn 2: Convenanten met dertig regio’s

De tweede actielijn was gericht op de regio. Bij de regio-indeling is aansluiting
gezocht bij de Werkpleinplusvestigingen. In de dertig regio’s dienden partijen, die
betrokken moesten worden bij het bestrijden van jeugdwerkloosheid (gemeenten, sociale partners, UWV, onderwijs, jeugdzorg en kenniscentra), gezamenlijk
een regionaal actieplan op te stellen en uit te voeren. Middels het ondertekenen
van een convenant werden deze afspraken bevestigd. De convenanten werden
afgesloten met de colleges van burgemeester en wethouders van de gemeenten
waar de Werkpleinplusvestiging zich bevindt. De coördinerende wethouders van
deze gemeenten waren als eerste verantwoordelijk voor de regionale uitvoering.
De regionale Actieplannen moesten het volgende omvatten:
• Aansluiting bij de ambities in het landelijke Actieplan, met behoud van regionale accenten;
• Een gedegen arbeidsmarktanalyse van de regio;
• Concrete resultaten die een regio wil behalen (conform de ambities in het landelijke Actieplan);
• Acties die in gang worden gezet;
• Periode waarin resultaten behaald moeten worden;
• Activiteiten gericht op kwetsbare jongeren;
• Benoemen van partijen die voor de resultaten en acties verantwoordelijk zijn.
Daarnaast moesten de regionale plannen een aantal procesvoorwaarden beschrijven, zoals het inzichtelijk maken van de betrokkenheid van relevante partijen, bijhouden van voortgang- en verantwoordingsrapportages en beschrijving
van de overlegstructuren.
Uit de middelen van het Actieplan is het grootste deel ingezet voor deze actielijn:
€153 miljoen wordt verspreid over 30 regio’s. Elke regio ontving het geld als er
op basis van een regionaal plan van aanpak een convenant was ondertekend.
Daarbij worden de middelen gefaseerd toebedeeld en naar verhouding van tussentijdse resultaten.
33

Samen in actie | Evaluatie Actieplan Jeugdwerkloosheid

De rol van de rijksoverheid bij deze lijn is als volgt beschreven: “het kabinet
helpt de regio’s door aan de bij de afspraken betrokken organisaties zo spoedig
mogelijk een handreiking uit te brengen voor het maken van regionaal plan van
aanpak. Daarnaast zal het kabinet voortgang van de plannen in de regio’s actief
volgen.”5

2.2.3

Actielijn 3: Matching-offensief

De Actielijn Matching-offensief had als doel de vraag van werkgevers en de
kwaliteiten van de jongeren beter bij elkaar te brengen. Voor het Matchingoffensief was een bedrag gereserveerd van €10 miljoen.
De uitvoering van het Matching-offensief lag bij de 30 Werkpleinplusvestigingen van het UWV en de gemeenten. Bijzondere aandacht diende uit te gaan
naar jongeren die al langer van school waren en zich niet op de arbeidsmarkt
bevonden. Een noodzakelijke voorwaarde voor de uitvoering van het Matchingoffensief was voldoende kennis van de regionale arbeidsmarkt. In deze Actielijn
werd daarvoor ingezet op het beter benutten van cijfers en trends van vraag en
aanbod.
Aandacht voor aanloopschalen voor jongeren
De krapte op de arbeidsmarkt had gezorgd voor verschillen tussen het minimumjeugdloon en de laagste CAO-jeugdschalen enerzijds en uitbetaalde
jeugdlonen anderzijds. Het kabinet vroeg sociale partners hier aandacht voor te
hebben.
Specifieke aandacht voor allochtone jongeren.
CBS-cijfers lieten zien dat de werkloosheid onder niet-westerse allochtonen
eind 2008 gemiddeld 2,5 keer zo hoog was dan onder autochtone jongeren. Via
het integrale Actieplan moesten er voldoende banen beschikbaar komen om
ook voldoende kans te bieden voor allochtone jongeren.

2.2.4

Actielijn 4: Extra banen, leerwerkplaatsen, stageplaatsen en vrij-

willigerswerk
De vierde Actielijn bestond uit tal van acties gericht op het creëren van extra
(leer)banen, stageplaatsen en vrijwilligerswerk. Het kabinet trok €25 miljoen uit
voor de vierde Actielijn. Hieronder worden de acties kort beschreven.
34

5

Actieplan, p.17.

Opzet Actieplan Jeugdwerkloosheid

Stage- en (leer)banenoffensief
De zeventien samenwerkende kenniscentra beroepsonderwijs bedrijfsleven en
Colo moesten alles op alles zetten om gedurende de economische crisis te zorgen voor voldoende stages en leerbanen voor de circa 500.000 mbo-leerlingen.
Doelstelling was ervoor te zorgen dat 150.000 stage- of leerwerkplaatsen beschikbaar kwamen om jongeren hun opleiding af te laten ronden. Zonder deze
stage- of leerwerkplaatsen zouden studenten voortijdig hun opleiding moeten
beëindigen of zelfs niet eens kunnen starten.
Meester-gezel plekken
In het advies- De Boer werden dit de XXL-banen genoemd: Een oudere vakman
of –vrouw met deeltijd-ww in dienst houden en aan een jongere koppelen in de
functie van ‘leermeester’. Het kabinet onderschreef de ambitie om deze ‘leermeester/gezel plekken’ te creëren.
Traineeplekken voor jongeren
Het UWV Werkbedrijf bood voor 200 hbo’ers en academici een traineeprogramma aan van twee jaar voor de functie van juniorwerkcoach.
Uitvoeren akkoord Stichting van de Arbeid
Sociale partners hebben in hun akkoord van de Stichting van de Arbeid afgesproken iedere jongere schoolverlater die langer dan drie maanden thuis zit een
stageaanbod te geven. Daarnaast is afgesproken dat sociale partners proberen
afspraken te maken om jongeren na afloop van de stage in dienstverband te
laten treden. Tevens zouden ze zich inzetten voor voldoende stageplaatsen om
leerlingen hun diploma te laten behalen.6
Vrijwilligerswerk
Voor de groepen jongeren waarvoor de stap naar een leerbaan of stage te groot
is, kan een vrijwilligersplaats mogelijkheden bieden. Het Actieplan doelde met
name op de taak van gemeenten, die een verbinding kunnen maken tussen de
lokale behoefte aan vrijwilligers en de behoefte van jongeren voor vrijwilligerswerk.

6	Akkoord Stichting van
de Arbeid 25 maart 2009

35

Samen in actie | Evaluatie Actieplan Jeugdwerkloosheid

2.2.5

Actielijn 5: Kansen voor kwetsbare jongeren

Jongeren met problemen moesten, net als de andere jongeren, kunnen profiteren van de maatregelen in het Actieplan, staat in het Actieplan. Daarnaast heeft
het kabinet een extra Actielijn geformuleerd voor extra voorzieningen om de
doelgroep kwetsbare jongeren te ondersteunen. Het kabinet maakte uit de middelen van het Actieplan €40 miljoen vrij voor het opzetten van de voorzieningen.
Hieronder worden de voorzieningen genoemd.
Ontwikkelen plusvoorziening voor overbelaste jongeren
Uit het WRR-rapport ‘Vertrouwen in de school’ werd de conclusie getrokken dat
er zogenaamde ‘plusvoorzieningen’ nodig zijn voor kwetsbare jongeren.7 Een
plusvoorziening is een gecombineerd aanbod van regulier onderwijs, zorg en
indien nodig arbeidstoeleiding. Voor het ontwikkelen van nieuwe en bestaande
plusvoorzieningen zijn extra middelen ingezet uit bestaande en nieuwe geldstromen.
Het ministerie van OCW stelde hiervoor in 2009 en in 2010 € 15 miljoen per
jaar beschikbaar uit de incidentele middelen voor de versterking van het mbo.
Daarnaast werd, gelet op de verbinding met jeugdzorg en arbeidsmarkt, uit het
extra geld voor het tegengaan van jeugdwerkloosheid voor 2009 en 2010 ook €
15 miljoen per jaar betaald.
Internaat voor Veiligheid en Vakmanschap
Onder kwetsbare jongeren vallen ook de jongeren die 24 uur per dag aandacht
en toezicht nodig hebben. Het project ‘Internaat voor Veiligheid en Vakmanschap’ in Eindhoven had als doel deze opvang te verzorgen voor leerlingen die
voortijdig school hebben verlaten of dreigen te verlaten. Het internaat moest
een plaats bieden waar de jongeren hun school kunnen afmaken, hun leven op
orde kunnen brengen en begeleiding ontvangen naar een betaalde baan. In het
Actieplan is het voornemen beschreven de incidentele investeringskosten van
dit voorbeeldproject te financieren uit het extra geld voor jeugdwerkloosheid.
Verbinding jeugdzorg-onderwijs-arbeidsmarkt
MKB-Nederland en de MOgroep Jeugdzorg hebben het initiatief genomen om

7	WRR, Vertrouwen in de
school. Over de uitval

samen in Amsterdam een proef te starten om jongeren vanuit de jeugdzorg ac-

van ‘overbelaste’ jonge-

tief te begeleiden naar school of werk en om te proberen dit vervolgens lande-

229-271.

36

ren (Amsterdam, 2009)

Opzet Actieplan Jeugdwerkloosheid

lijk uit te breiden. Gezien het feit dat de verbinding tussen jeugdzorg, onderwijs
en arbeidsmarkt in veel steden niet of slechts moeizaam tot stand komt, biedt
dit initiatief de mogelijkheid om op regionaal niveau te kijken wat er nodig is en
hoe de samenwerking het beste is vorm te geven.

2.2.6

Overige afspraken

Landelijke ondersteuning en communicatieactiviteiten
Het kabinet stelde € 6 miljoen beschikbaar voor een landelijke communicatiecampagne en ondersteuning van de regio’s door het ministerie van SZW.
De communicatiecampagne moest jongeren aanspreken op hun eigen verantwoordelijkheid, ‘jongeren moeten beseffen dat alleen door hun kwaliteiten te
benutten en zich verder te ontwikkelen zij kans op een baan hebben, zodra de
economie weer aantrekt’.8 De campagne diende dan ook jongeren aan te sporen
zelf actie te ondernemen. Aan de regio zijn communicatiemiddelen ter beschikking gesteld om deze boodschap te ondersteunen. De overheid wilde bovendien,
samen met landelijke en regionale partijen, bekijken hoe de overheid de communicatie naar werkgevers kon ondersteunen.
Uitvoeringsstructuur
In het Actieplan staat beschreven dat er voor de aanpak jeugdwerkloosheid
geen extra structuren in de uitvoering nodig zijn. Nadruk bij de uitvoering van
het Actieplan diende te liggen bij de regio en de bestaande structuren. In het
Actieplan is beschreven dat een effectieve aanpak van jeugdwerkloosheid samenwerking vraagt van meerdere partijen en dat dit goed tot stand gebracht
kan worden op het regionale niveau. Gemeenten dienen daarbij, vanuit hun
brede verantwoordelijkheid voor het regionale arbeidsmarktbeleid, een regisserende rol spelen. Daarbij werd het noodzakelijk geacht een goede verbinding te
leggen tussen uitvoering in de regio en uitvoering op landelijk en sectoraal niveau. De 30 Werkpleinplusvestigingen dienden hier een grote rol in te vervullen.
De vakbonden en werkgeversorganisaties waren (en zijn nog steeds) geen
8	ministerie van SZW
(i.s.m. met de ministeries voor J&G, WWI

voorstander van de keuze voor uitvoering van het Actieplan in de regio. Zij zijn
van mening dat de beste aanpak van jeugdwerkloosheid bereikt had kunnen

en het ministerie van

worden door uniforme, landelijke afspraken. Het opzetten van nieuwe regionale

OCW). Actieplan Jeugd-

structuren kost veel tijd, en is volgens deze partijen daardoor geen slagvaardige

werkloosheid (Den
Haag, 2009) p. 23.

manier om de jeugdwerkloosheid aan te pakken. Bovendien leidt de regionale
37

Samen in actie | Evaluatie Actieplan Jeugdwerkloosheid

aanpak tot onduidelijkheid voor branches en werkgevers. Elke gemeente en/of
regio voert eigen beleid en stelt eigen voorwaarden, wat veel onderhandelingstijd kost en waardoor werkgevers afhaken.
Aansturing
De aansturing moest plaatsvinden door samenwerking tussen de ministeries
SZW, OCW, J&G en WWI, onder leiding van de staatssecretaris van SZW. Ondersteuning moest worden geboden door een coördinatieteam, waarin in ieder geval de gemeenten, UWV, onderwijs, sociale partners en de MOgroep Jeugdzorg
vertegenwoordigd zouden zijn.
Inzet middelen
Het Actieplan stelde 250 miljoen euro beschikbaar. De middelen dienden tot
snelle en effectieve maatregelen te leiden, extra middelen van derden te genereren (zoals ESF-middelen), partners te mobiliseren en maatwerk in de regio te
bieden.
Het kabinet heeft gekozen voor een decentralisatie-uitkering. Dat betekent
dat de financiële middelen voor de aanpak van jeugdwerkloosheid grotendeels
zijn verstrekt aan gemeenten en dat gemeenten volledige bestedingsvrijheid
hadden. De consequentie hiervan is dat gemeenten zich niet hoefden te verantwoorden over de inzet van deze middelen.
De middelen werden gefaseerd gedurende de looptijd van het Actieplan aan de
partijen beschikbaar gesteld. Voor de tweede Actielijn geldt dat er in 2009 een
verdeling onder de regio’s plaats zou vinden op basis van indicatoren (zoals aandeel jeugdwerkloosheid en schoolverlaters). Voor de verdeling voor 2010 was
nog geen besluit genomen in het Actieplan, maar werd de optie beschreven om
de verdeling afhankelijk te maken van behaalde resultaten. Dit resulteerde in
prestatieafspraken met de regio’s waarbij het aantal plaatsingen in verhouding
tot het afgesproken aantal plaatsingen als indicator werd gebruikt.
Ambitie en doelen
Het kabinet heeft er voor gekozen geen kwantitatieve doelen te formuleren,
maar een ambitie te benoemen (‘voorkomen dat jongeren zonder werk of opleiding thuis zitten’). Consequentie van deze keuzes is dat het ontbreekt aan een
38

10	Commissie Arbeids­
participatie (2008). Naar
een toekomst die werkt.

Opzet Actieplan Jeugdwerkloosheid

maatstaf waarlangs je de opbrengsten kunt leggen en op grond waarvan je kunt
bepalen of het Actieplan succesvol is. Hiermee samenhangend is besloten geen
nulmeting uit te voeren. Uitzondering vormen de actielijnen ‘School Ex Programma’ en ‘Leerwerkbanen/stages’. Hierin werd respectievelijk gestreefd om
10.000 extra mbo-leerlingen met een slecht arbeidsmarktperspectief niet van
school te laten gaan maar langer te laten doorleren, en om 150.000 stage- of
leerwerkplaatsen beschikbaar te laten komen.

Inhoud van het actieplan jeugdwerkloosheid		
• 5 Actielijnen:
1	School-Ex: Jongeren langer laten leren of begeleiden naar werk
2	30 regio convenanten: In de arbeidsregio’s gezamenlijke plannen en
uitvoering
3 Matching-offensief: Vraag en aanbod bij elkaar brengen
4	Leerwerkbanen/stages: Voldoende (leer)banen, stageplaatsen en vrijwilligerswerk
5	Kansen voor kwetsbare jongeren: Kwetsbare jongeren evenredig profiteren van het Actieplan
• Communicatiecampagne: jongeren aanspreken op verantwoordelijkheid
• Uitvoeringsstructuur: bestaande regionale structuren benutten, verbinding landelijk en sectoraal
• Aansturing: Gemeente in de regio en rijksoverheid landelijk
• Inzet geld: Gefaseerd, in totaal 250 miljoen, op regionaal niveau volgens
een decentralisatie-uitkering.

2.3

Theoretische samenhang tussen de Actielijnen

Het Actieplan bestond uit een pakket van ogenschijnlijk losstaande interventies.
Een nadere blik op de Actielijnen leert echter dat er wel degelijk een theoretische samenhang tussen de maatregelen is te vinden. Die samenhang is van
belang, omdat de Staatssecretaris de ambitie heeft uitgesproken om uitwisseling tussen de gedefinieerde Actielijnen te laten plaatsvinden waardoor een
ketenaanpak ontstaat van scholing, zorg en arbeidsmarkt. In de onderstaande
figuur schetsen we de theoretische samenhang. Daarbij ligt de indruk op de
39

Samen in actie | Evaluatie Actieplan Jeugdwerkloosheid

arbeidsmarktinhoudelijke samenhang, dat wil zeggen de mate waarin de actielijnen inspelen op vraag, aanbod, bemiddeling en informatie daarover.
Figuur 2.1 – Samenhang Actielijnen en (theoretische) invloed op vraag, aanbod
en bemiddeling
+

Actielijn 4
Leerwerkbanen,
stages

Actielijn 1
School Ex
Actielijn 2
30 regio’s

+
Omvang van het aanbod

Omvang van de vraag

Kenmerken van de vraag
Eisen aan kwalificaties,
competenties

Aantal schoolverlaters,
werkenden

+

Kennis vraag
en aanbod
Arbeidsmarktinformatie

Bemiddeling

+

Kenmerken van het aanbod

Plaatsingen

Kwalificaties, achterliggende
problematiek

+

Gebruikte zoekkanalen,
inschrijving UWV Werkbedrijf

Zoekgedrag jongere

Wervingsgedrag werkgever
Plaatsing vacatures, etc.

Aanbodzijde

Vraagzijde

Banen, leerwerkplekken,
stageplaatsen

+

Actielijn 3
Matchingsoffensief

+

+

Actielijn 5
Kwetsbare
jongeren

Bron: Research voor Beleid

De vijf Actielijnen bevatten Acties waarin zowel de aanbodzijde (de jongere, het
onderwijs), de vraagzijde (de werkgever) als de match tussen vraag en aanbod
centraal staan. De Actielijn School Ex speelt in op de omvang van het aanbod
(omdat jongeren langer doorleren, neemt het aanbod af), op de kwalificaties
van het aanbod en op het zoekgedrag van jongeren (doordat jongeren worden
doorverwezen naar het Werkplein). Ook de Actielijn Kwetsbare jongeren speelt
in op de aanbodzijde, omdat achterliggende problematiek van jongeren wordt
aangepakt. De Actielijn Stage en leerbanenoffensief speelt specifiek in op de
omvang van de vraagzijde doordat er enerzijds leerbanen en stageplaatsen voor
jongeren worden behouden en anderzijds additionele leerbanen en stageplaatsen worden gecreëerd.

40

Opzet Actieplan Jeugdwerkloosheid

De Actielijnen regioconvenanten en het Matchingsoffensief zijn vooral gericht op
de aansluiting tussen vraag en aanbod. De Actielijnen moet de informatie over
vraag en aanbod vergroten en bemiddeling stimuleren. De Actielijn Matchingsoffensief moet daarbij ook inspelen op het zoekgedrag van de jongere en het
wervingsgedrag van de werkgever.

2.4

Deelconclusie

Het Actieplan Jeugdwerkloosheid was geen ‘standaard’ beleidsprogramma,
maar een crisisaanpak en daarmee een tijdelijke impuls. Omdat het een crisisaanpak betrof, was het devies: snel en doelgericht handelen. Zo beschrijft het
Actieplan dat het geen visiedocument is maar ‘een plan met concrete maatregelen die tot snel resultaat kunnen leiden als we er met elkaar de schouders
onder zetten’.
Die gezamenlijkheid, met elkaar de schouders er onder zetten, is het tweede
onderscheidend kenmerk van het Actieplan. Het Actieplan beschrijft een gezamenlijke aanpak en doet een appèl op alle partijen die de jeugdwerkloosheid
positief kunnen beïnvloeden: werkgevers, gemeenten, jongeren, hun ouders en
hun scholen worden allen expliciet als belangrijke partijen genoemd. De gezamenlijke aanpak stopte niet alleen bij de uitvoerders en andere direct betrokkenen; ook beleidsmakers dienden gezamenlijk de uitvoering aan te sturen en
te coördineren. Dat de aansturing van het Actieplan gebeurde door samenwerking tussen de ministeries van SZW, Onderwijs, Cultuur en Wetenschap (OCW),
Jeugd en Gezin (nu Volksgezondheid, Welzijn en Sport) en Wonen, Wijken en
9	Met het aantreden van
het kabinet-Rutte in

Integratie (nu Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties)9, samen met de VNG,
UWV, MBO-Raad en Colo geeft hier blijk van.

oktober 2010 zijn de
programmaministeries
voor Jeugd en Gezin
(J&G) en voor Wonen
Wijken en Integratie
(WWI) opgeheven. De
onderwerpen in relatie
tot het Actieplan werden ondergebracht bij
respectievelijk het ministerie van VWS en het
ministerie van BZK.

41

Samen in actie | Evaluatie Actieplan Jeugdwerkloosheid

Onderscheidende kenmerken van het actieplan jeugdwerkloosheid
• Crisisaanpak
• Gezamenlijke aanpak: departementen en uitvoerende partijen
• Uitvoering gelijktijdig op landelijke, sectoraal én regionaal niveau
• Zowel jongere als werkgever centraal; ketenaanpak zorg-onderwijsarbeidsmarkt
• Voortouw bij partijen in de regio
• Gemeente in regio regiefunctie
• Grote mate van bewegingsvrijheid uitvoerende partijen, ontkokerd budget
• Landelijke overheid voornamelijk ter ondersteuning van partijen

Het Actieplan bestond uit vijf Actielijnen:
• School Ex
• Convenanten met 30 regio’s
• Matchings-offensief
• Extra leerbanen, leerwerkplekken, stageplaatsen en vrijwilligerswerk
• Kansen voor kwetsbare jongeren
De Actielijnen werden gelijktijdig uitgevoerd op zowel landelijk, sectoraal als regionaal niveau. Daarbij stonden de uitvoeringsstructuren van de regio centraal,
omdat daar zicht bestaat ‘op de omvang van de problematiek en de concrete
maatregelen die nodig zijn om hieraan iets te doen.’ Daarnaast beschrijft het
Actieplan dat het kabinet de regionale netwerkstructuur voor de arbeidsmarkt
wil stimuleren en versterken. Een ander argument voor een regionale insteek
is de verscheidenheid van het probleem jeugdwerkloosheid in elke regio. In
de regio kreeg de (centrum)gemeente een regisserende rol. Hierdoor kon een
verbinding tot stand worden gebracht tussen de regionale arbeidsmarkt en de
uitvoering door gemeenten van de Wet werk en bijstand (WWB) en van de Wet
Investeren in Jongeren (WIJ).
Het Actieplan geeft beschrijvingen per Actielijn, maar ook een grote mate van
bewegingsvrijheid wat betreft de concrete invullingen ervan door de regio. De
reden die hiervoor aangedragen is, is dat zowel de arbeidsmarkt als de jeugdwerkloosheid er in elke regio anders uitzien en er ruimte nodig is om maatwerk
42

Opzet Actieplan Jeugdwerkloosheid

te bieden. Een voorbeeld van die ruimte is het ontkokerde budget. Partijen
waren vrij om, binnen de kaders van het Actieplan te bepalen hoe het geld werd
ingezet. De grote mate van bewegingsvrijheid vroeg tevens om een meer faciliterende in plaats van sturende rol van de Rijksoverheid.

43

Samen in actie | Evaluatie Actieplan Jeugdwerkloosheid

Uitvoering van het Actieplan

3

Uitvoering van
het Actieplan
Dit hoofdstuk behandelt de uitvoering van het Actieplan. We beginnen met de
uitvoering van de Actielijnen (paragraaf 3.1 t/m 3.5). De tweede Actielijn (convenanten in de 30 regio’s) wordt als eerste beschreven. Niet alleen is dit de
Actielijn die in de verdeling van de middelen het zwaarst weegt (153 miljoen van
250 miljoen), maar ook is dit de actielijn waarin op regionaal niveau de andere
actielijnen samenkomen. De landelijke ondersteuning wordt in paragraaf 3.6
beschreven. Het hoofdstuk sluit af met een beschouwing over de interactie tussen de Actielijnen (paragraaf 3.7) en een conclusie (paragraaf 3.8).

3.1

Actielijn 2: Convenanten met 30 regio’s

Wat beschrijft het Actieplan?
• In dertig regio’s gaan verschillende partijen zich inzetten om jeugdwerkloosheid bestrijden door gezamenlijk een regionaal actieplan op te stellen en uit
te voeren.
• De uitvoering dient te liggen bij de regio en de bestaande structuren.
Gemeenten dienen een regisserende rol te spelen.
• Middelen worden gefaseerd toebedeeld: in het eerste jaar op basis van mate
jeugdwerkloosheid in de regio en in het tweede jaar naar verhouding van tussentijdse resultaten.
• Het is noodzakelijk een goede verbinding te leggen tussen uitvoering in de
regio en uitvoering op landelijk en sectoraal niveau. De 30 Werkpleinplusvestigingen dienen hier een grote rol in te vervullen.
• Het kabinet helpt de regio’s door een handreiking voor de regionale actieplannen op te stellen. Daarnaast gaat het kabinet de voortgang van plannen actief
volgen.
45

Samen in actie | Evaluatie Actieplan Jeugdwerkloosheid

3.1.1

Uitvoeringsproces

Het ministerie van SZW was de trekker van de tweede Actielijn. De eerste taak
van de trekker was het gezamenlijk met VNG voorbereiden van de Jeugdtop.
Voor de organisatie van de Jeugdtop werd hulp ingeschakeld van regionale accountmanagers (zie tekstbox voor achtergrondinformatie van deze functie).

Regionale accountmanagers
Sinds 2008 zijn er regionale accountmanagers bij SZW werkzaam die
de verbinding tussen het ministerie en de regio leggen en de regionale
partijen bijstaan met het bij elkaar brengen van vraag en aanbod op de
arbeidsmarkt. Zo zijn er werkbezoeken geregeld voor de staatssecretaris
of minister, conferenties gehouden en zogenaamde regiotoppen georganiseerd, waarbij werkgevers, gemeenten, UWV en scholen bijeen kwamen.

Op 29 juni 2009 vond de Jeugdtop plaats en werden handreikingen voor de
regionale actieplannen uitgedeeld en per tafel (per regio) gebrainstormd over
de regionale insteek. ’s Middags vond de ondertekening plaats van de intentieverklaring, waarbij de dertig wethouders namens alle gemeenten hun intentie
uitspraken om voor 1 september 2009 voor alle dertig regio’s een regionaal actieplan aan te leveren. Daarmee vormde de Jeugdtop het symbolische startsein
van het Actieplan.
Vervolgens hebben alle dertig regio’s regionale actieplannen voor 2009 opgesteld en in 2010 aangepast in een vervolgplan. De diversiteit in actieplannen
was groot. In sommige actieplannen ging het om één overkoepelend project,
waar partijen zich voor konden inschrijven. In andere actieplannen is het een
scala aan projecten. Deze projecten konden zowel door één partij opgesteld zijn,
als door meerdere partijen. Daarnaast was er diversiteit in de focus van de regionale actieplannen: vraag, aanbod, match of een combinatie.
De uitvoering van de regionale actieplannen gaf daardoor een divers beeld. In
regio’s waarbinnen projecten individueel zijn opgesteld, werden de projecten
veelal ook door één partij uitgevoerd. De behoefte aan samenwerken met andere partijen was in deze projecten minder groot, waardoor samenwerking ook

46

Uitvoering van het Actieplan

moeilijker van de grond kwam. In de meeste regio’s was echter sprake van een
combinatie van vele projecten, soms ook door meerdere partijen opgesteld,
waardoor samenwerking noodzakelijk was. De samenwerking tussen partijen bevond zich op verschillende niveaus: gemeenten onderling, uitvoerende
partijen onderling, gemeente en uitvoerende partijen, gemeente en landelijke
aansturing, uitvoerende partijen en landelijke aansturing. Het heeft de partijen
in regio’s tijd gekost om elkaar te vinden, te leren kennen en uiteindelijk samen
te werken. Regio’s die snel samenwerkten kenden veelal al een infrastructuur
rondom het thema arbeidsmarkt, zoals een Regionaal Platform Arbeidsmarkt
(RPA), Platform Onderwijs en Arbeidsmarkt (POWI) of Platvorm Onderwijs Arbeidsmarkt (PAO).
Elk tertaal dienden de regio’s gehaalde resultaten aan het ministerie van SZW
aan te leveren, waarna er in voortgangsrapportages naar de Tweede Kamer
over werd gerapporteerd. In de eerste periode van de uitvoering van het Actieplan verzocht de Tweede Kamer herhaaldelijk om opheldering van de resultaten. Vaak ook als reactie op negatieve berichtgeving in de media. Tijdens de
Jeugdtop had het ministerie van SZW richtlijnen gegeven voor de monitoring en
in overleg met VNG en UWV indicatoren opgesteld. Deze indicatoren zijn opgenomen in de Intentieverklaring, die tijdens de Jeugdtop door de dertig coördinerende wethouders is ondertekend. Bij het eerste tertaal konden vele regio’s
de gevraagde informatie echter niet leveren. Ter ondersteuning van de regio’s
is daarom een extern bureau ingehuurd om de vragen over en de problemen
bij de registratie op te lossen. Tevens werd er een handreiking voor de regio’s
opgesteld.
De middelen werden onder de regio’s verdeeld. In het eerste jaar op basis van
de hoogte van de jeugdwerkloosheid in de regio en in het tweede jaar naar
behaalde resultaten. Te zien is dat in alle regio’s projecten zijn uitgevoerd en
resultaten zijn behaald, maar dat de mate van opbrengsten per regio verschilt.
Het verschil in opbrengsten komt met name door de reeds aanwezige verschillen tussen de regio’s. In de ene regio waren relatief weinig jongeren en in de
andere regio was de jeugdwerkloosheid hoog. Gevolg was ook dat de ene regio
zich meer richtte op preventie en de andere op interventie. Dit nuanceert het
beeld van de opbrengsten: interventie leidt sneller tot resultaten dan preventie.

47

Samen in actie | Evaluatie Actieplan Jeugdwerkloosheid

3.1.2

Succesfactoren en knelpunten

Bij het opzetten van het Actieplan zijn enkele aannames gehanteerd die in de
praktijk niet bevestigd zijn. Eén aanname betreft de regionale infrastructuur
(zie tekstbox voor formulering in het Actieplan).

Regionale infrastructuur
“Het advies van De Boer en de in het kader gehouden expertbijeenkomsten hebben duidelijk gemaakt dat voor een effectieve aanpak van de
jeugdwerkloosheid noodzakelijke samenwerking van partijen heel goed op
het regionale niveau tot stand kon worden gebracht. (…) De huidige uitvoeringsstructuur biedt een veel beter vertrekpunt dan die van een aantal jaar
geleden. Vooral de samenwerking van gemeenten en UWV Werkbedrijf op
de Werkpleinen en de betrokkenheid van particuliere intermediairs is veelbelovend.”1

In het Actieplan is een appèl gedaan op alle partijen die de jeugdwerkloosheid
positief kunnen beïnvloeden. In sommige regio’s stond de regionale samenwerking rondom het thema jeugdwerkloosheid echter nog in de kinderschoenen.
De aanname dat “de huidige uitvoeringsstructuur (…) een veel beter vertrekpunt
[biedt] dan die van een aantal jaren geleden” lijkt daarom niet correct. Hierbij is
echter de kanttekening te plaatsen dat in regio’s wel een infrastructuur rondom
arbeidsmarktproblematiek lag, maar dat er onderscheid was in de mate waarin
deze infrastructuur actief was. Daarnaast was de focus op het thema jeugdwerkloosheid veelal nieuw en dienden er nieuwe partijen aan de infrastructuur
toegevoegd te worden. Het gezamenlijk aanpakken van de jeugdwerkloosheid is
dan ook vaak een uitdaging geweest. Er zijn meerdere factoren aan te wijzen die
deze samenwerking positief of negatief hebben beïnvloed.
De ‘vliegende start’ is één van de factoren die zowel als succesfactor als knelpunt is ervaren. De snelle start betekende dat er voor de regio’s waarin de
samenwerking nog onvoldoende rondom het thema jeugdwerkloosheid was
gecentreerd, te weinig tijd was om een gedeelde visie en een gezamenlijk plan

1	Ministerie van SZW
(i.s.w. met de minis-

te ontwikkelen. Daarnaast vond de startfase in de zomervakantie plaats, wat het

teries voor J&G, WWI

extra lastig maakte om bepaalde partijen, zoals mbo-instellingen, te betrek-

OC&W). Actieplan

ken. Aan de andere kant heeft de snelle start ervoor gezorgd dat er snel knopen
48

en het Ministerie van
Jeugdwerkloosheid,
Den Haag, 2009, p.23

Uitvoering van het Actieplan

doorgehakt werden, omdat er geen tijd was om alle belangen tegen elkaar op te
wegen. De regionale actieplannen kwamen hierdoor snel op tafel.
Nieuw in de uitvoering van het Actieplan waren de dertig arbeidsregio’s, ingedeeld rondom de Werkpleinplusvestigingen en geregisseerd door een coördinerende gemeente. Sommige regio’s hebben de afbakening van de regio als een
top-down beslissing ervaren en hadden graag gezien dat er was overlegd met
de regio alvorens de verdeling in te zetten. Een enkele regio vond de afbakening
onnatuurlijk. Hoewel de regio op de landkaart duidelijke grenzen heeft, kunnen
regio’s in de praktijk bestaan uit verschillende delen met elk hun eigen arbeidsmarkt. Vooral voor de samenwerking tussen gemeenten onderling is deze onnatuurlijke afbakening in sommige gevallen een negatieve factor gebleken. De
gemeenten hebben in de beginfase de mogelijkheid gekregen om bij het UWV
een gemeente toe te delen aan een andere regio, maar hier is weinig gebruik
van gemaakt.
Op de regierol van de gemeente is bij aanvang van het Actieplan verschillend
gereageerd. Alle geïnterviewde betrokkenen vonden het belangrijk dat één partij
de regie moest hebben, maar er was verschil van mening over welke partij deze
regierol moest vervullen. Enkele partijen, zoals de sociale partners, hadden
graag gezien dat de lijn van de Taskforce Jeugdwerkloosheid werd aangehouden en het UWV Werkbedrijf deze rol kreeg toebedeeld. Achteraf gezien deelt
bijna iedereen de conclusie dat het beleggen van de regierol bij de gemeente
een groot voordeel was.
Een andere discussie rondom de regierol van de gemeente is de keuze van
de coördinerende gemeente en de invulling van de regierol. De keuze van de
coördinerende gemeente is gebaseerd op de aanwezigheid van een Werkpleinplusvestiging. Dat voelde voor enkele betrokkenen als een top-down beslissing
waar geen goede argumenten voor werden gegeven. Dit heeft de samenwerking
tussen gemeenten in sommige regio’s negatief beïnvloed. Betrokkenen geven
aan dat de invulling van de regierol niet duidelijk is omschreven in het Actieplan, waardoor de rol van de coördinerende gemeenten op het spectrum van
‘sturen’ tot ‘faciliteren’ verschillend werd ingevuld. Sommige wethouders stuurden beslissingen, door in de stuurgroep elk plan van de projectgroep onder de
loep te nemen. Andere wethouders lieten deze rol over aan de projectleider en
49

Samen in actie | Evaluatie Actieplan Jeugdwerkloosheid

participeerden in het proces wanneer de regionale projectleiders om hulp vroegen. Tevens kon de invulling van de rol tijdens het uitvoeringsproces veranderen
wanneer er door verkiezingen nieuwe wethouders verantwoordelijk werden gesteld. Dezelfde diversiteit in de invulling van de regierol geldt voor de regionale
projectleider. Een sterke projectleider wordt door de respondenten aangedragen
als stimulerende factor bij het bij elkaar brengen van partijen. Dit is dan een
projectleider die ‘boven de materie staat’ en een bemiddelende rol inneemt.
Het overkoepelende doel van het Actieplan en de beschikking over ruime middelen is door alle betrokkenen als succesfactor aangedragen bij de totstandkoming van een gedegen samenwerking. Het beleidsprobleem werd voor alle
relevante partijen onderschreven en de urgentie om jeugdwerkloosheid aan te
pakken was hoog. Doordat de middelen aan één partij, de coördinerende gemeente, werden aangereikt, was er noodzaak tot samenwerking ontstaan. Wel
is de verdeling van de middelen in het tweede jaar als knelpunt aangedragen.
Omdat de verdeling gebaseerd was op eerder behaalde resultaten, werd de
verdeling laat bekend gemaakt en was het lastig om beslissingen te nemen
over nieuwe of vernieuwde projecten. Een ander kritiekpunt betreffende de middelen, is de cofinanciering vanuit ESF. Respondenten zijn zeer positief over de
mogelijkheid die het Rijk heeft geleverd om specifiek voor de jeugdwerkloosheid
ESF-middelen aan te vragen. Het kritiekpunt betreft de verantwoording van de
ESF-middelen, die soms als administratieve last werd ervaren.
Een andere aanname in het Actieplan was dat gemeenten en andere spelers op
de regionale arbeidsmarkt een complete administratie konden bijhouden van
hun inspanningen en resultaten. Tijdens de Jeugdtop heeft het ministerie van
SZW in overleg met VNG en UWV indicatoren opgesteld voor de monitoring. Al
snel bleek dat partijen verschillende en niet op elkaar aansluitende administraties hadden, die bovendien geen gedetailleerd inzicht gaven in de gevraagde
gegevens. Als gevolg hiervan lag in het eerste half jaar van de uitvoering van het
Actieplan de nadruk voornamelijk op de verantwoording.
Dit had weer als resultaat dat de rol van het ministerie van SZW gedurende de
loop van het Actieplan is verschoven. In het Actieplan stond beschreven dat de
rol van SZW voornamelijk een faciliterende rol moest zijn. Door de problemen
met de monitoring wordt de rol van SZW bij aanvang van het Actieplan door res50

Uitvoering van het Actieplan

pondenten echter voornamelijk als ‘controlerend’ omschreven. Door verbeteringen in de monitoring en de verminderde politieke aandacht voor de kwantitatieve resultaten is deze rol gaandeweg verschoven naar een meer faciliterende rol.
Het ministerie van SZW heeft ter ondersteuning van deze rol enkele instrumenten ingezet, zoals regionale accountmanagers, nieuwsbrieven en leercirkels.
De regionale accountmanagers waren de ‘ogen en oren’ van SZW en konden
inspringen wanneer zich problemen in de regio voordeden. Over het algemeen
vonden regionale projectleiders de rol van de regionale accountmanager prettig.
Er werd samen gesproken over knelpunten en gezamenlijk naar oplossingen gezocht. Omdat de regionale accountmanagers meerdere regio’s vertegenwoordigden en gezamenlijk overleg pleegden, konden goede voorbeelden en oplossingen
van de ene naar de andere regio overgedragen worden. Tevens ondersteunden
de regionale accountmanagers bij het organiseren van intervisiebijeenkomsten
tussen verschillende regio’s. De leercirkels zijn ook voor deze uitwisseling opgezet. Een leercirkel bestond uit een overleg tussen SZW, VNG en regionale projectleiders en werden gebruikt om knelpunten in de uitvoering te bespreken en
kennis tussen de regio’s te delen.
De barrières die gedurende de uitvoering van de tweede Actielijn zijn ontstaan,
waren mogelijk weg te nemen door in de beginfase voldoende tijd te nemen om
na te denken over mogelijke barrières en oplossingen. Betrokkenen geven aan
dat de barrière verantwoording sneller aangepakt had kunnen worden, wanneer
SZW, VNG en UWV de tijd hadden gehad om bij de gemeenten en Werkpleinvestigingen te controleren of de gevraagde gegevens geleverd konden worden. Een
andere barrière is dat er bij partijen onduidelijkheid bestond over de keuze en
invulling van verschillende rollen, zoals de coördinerende gemeente, waardoor
het als een top-down beslissing voelde, soms weerstand opriep en het meer tijd
kostte met partijen samen te werken. Mogelijk had deze barrière verholpen kunnen worden door de keuze en invulling van rollen eerst voor te leggen aan de regio’s of op te nemen in een concreet projectplan. Het Actieplan Jeugdwerkloosheid was echter een crisisaanpak, waardoor een snelle start een logisch gevolg
is. Daarnaast dient te worden onderstreept dat de snelle start er mede voor gezorgd heeft dat partijen snel om tafel zaten en vlot knopen doorhakten, waardoor
er in een korte tijd gezamenlijke plannen gevormd en uitgevoerd werden.

51

Samen in actie | Evaluatie Actieplan Jeugdwerkloosheid

3.2

Actielijn 1: School Ex

Wat beschrijft het Actieplan?
Het School Ex Programma beoogt allereerst dat jongeren die hun mbo-opleiding op korte termijn afronden, tijdig kijken naar hun mogelijkheden op de arbeidsmarkt. Om die reden begint het School Ex Programma met het benaderen
van examenkandidaten om hun toekomstperspectieven in beeld te brengen.
Vervolgens is de inzet de examenkandidaten die nog geen reëel toekomstperspectief hebben te begeleiden naar een vervolgopleiding met een beter arbeidsperspectief (School Extension). In het Actieplan is opgenomen dat het kabinet
ernaar streeft om 10.000 mbo-leerlingen met een slecht arbeidsmarktperspectief langer door te laten leren in mbo of hbo. Wanneer doorleren niet aan de
orde is, dienen de jongeren overgedragen te worden aan de Werkpleinen. Op de
Werkpleinen vindt vervolgens doorgeleiding naar werk of een traject richting
werk plaats (School Exit).

3.2.1

Uitvoeringsproces

Het ministerie van OCW is als trekker van de Actielijn School Ex benoemd. OCW,
de MBO Raad en het UWV WERKbedrijf waren betrokken bij het vormgeven van
de Actielijn. Daarnaast werd op landelijk niveau periodiek in het kader van de
landelijke projectgroep School Ex door de landelijke partijen (OCW, SZW, MBO
Raad en UWV WERKbedrijf), overleg gevoerd over de vorderingen in de Actielijn.
Om de toekomstplannen van de mbo-studenten te registeren heeft de MBO
Raad in overleg met de landelijke werkgroep kaartjes ontwikkeld waarop de
leerlingen konden aangeven of ze wilden doorleren, werken of nog geen keuze
hadden gemaakt. Deze kaartjes zijn tevens gebruikt om inzichtelijk te krijgen
hoeveel mbo-studenten per mbo-instelling zijn bereikt en om toestemming te
krijgen van de studenten voor doorlevering van gegevens aan het UWV. In totaal
zijn in 2009 door de mbo-scholen 72.403 en in 2010 85.000 kaartjes ingestuurd.2
Na invullen van de kaartjes diende de school de leerlingen te adviseren over
een vervolgopleiding of arbeidsplaats. Uit onderzoek blijkt dat de elementen
mobiliteitsregistratie en advisering door de mbo-instellingen vaak werden samengevoegd. 3

2	MBO Raad, Responsanalyse School ex 2009
en Activiteitenverslag
School ex 2010 (na accountantscontrole).

52

Uitvoering van het Actieplan

Wanneer leerlingen op de kaartjes invulden werk te zoeken of nog geen keuze
hadden gemaakt, werden de gegevens doorgegeven aan de UWV vestigingen. In
tabel 3.1 is een overzicht opgenomen van de respons in 2010. Te zien is dat de
helft van de jongeren al een keuze hadden gemaakt voor werk of een vervolgopleiding. De andere helft is door jongerenwerkcoaches benaderd. Voor ongeveer
een derde van de jongeren is een traject aangeboden. Daarvan is een deel (na
een traject) uitgestroomd naar werk (21%), scholing (5%) of overgedragen aan
de gemeente (9%). Een groter deel was op het moment van rapporteren (oktober 2010) nog in actieve dienstverlening (27%) of is uiteindelijk weer uitgeschreven, waarbij niet bekend is waar de jongere terecht is gekomen (37%).
Tabel 3.1 Respons UWV 2010
Omschrijving

Aantal

Bestand ontvangen van MBO raad

21268

Keuze gemaakt

10898

Totaal ingevoerd in Sonar

10370

Niet bereikt of wenst geen dienstverlening

6927

Wel bereikt

3443

Nog in actieve dienstverlening

937

Overgedragen aan de gemeente

313

Uitgestroomd naar werk

738

Terug naar school

181

Uitgeschreven, resultaat niet bekend

1274

Bron: UWV, School Ex rapportage 2010. Aangepast door RvB

In 2010 heeft het UWV zich meer gericht op voorlichtingcampagnes aan jongeren
op scholen en is hier eerder in het schooljaar mee begonnen. Het Werkbedrijf gaf
workshops om schoolverlaters voor te bereiden op de arbeidsmarkt en hen te informeren over de dienstverlening van het Werkbedrijf. Daarnaast zijn op regionaal
niveau samenwerkingsprojecten opgericht tussen scholen en Werkpleinen, om de
bewustwording bij leerlingen over hun arbeidsmarktperspectief te vergroten.
Zowel OCW, MBO Raad en UWV noemen het project ‘Next Step’ als een goed
voorbeeld van hoe mbo-instellingen na afloop van het Actieplan behaalde onder3	MBO Raad, Inhoudelijke
rapportage School ex
2010.

delen uit het School Ex Programma continueren. In onderstaand kader wordt dit
project toegelicht.
53

Samen in actie | Evaluatie Actieplan Jeugdwerkloosheid

Voorbeeld informatie-uitwisseling: NextStep		
NextStep is een commercieel ontwikkeld loopbaanprogramma voor het
middelbaar beroepsonderwijs dat voorkomt dat studenten na en tijdens
hun opleiding stil komen te staan in hun loopbaan. Door studenten direct
inzicht te geven in actuele arbeidsmarkt- en opleidingsinformatie kunnen
ze heel bewust kiezen, bijvoorbeeld op basis van het aantal vacatures in de
regio, salarisniveau of opleidingseisen
Zadkine heeft als eerste opleidingscentrum voor middelbaar beroepsonderwijs gekozen voor het loopbaanprogramma NextStep. Dit is mede mogelijk gemaakt vanuit de middelen van het Actieplan. Het digitale platform
werkt als een managementinformatiesysteem en biedt studenten praktijkgerichte informatie over hun volgende stap. Deze informatie wordt specifiek
afgestemd op de keuzes en voorkeuren van de student en aangeleverd door
externe partijen, zoals het HBO, het UWV en de KvK. De aansluiting van
deze externe partijen is uniek aan dit programma. Zo krijgen studenten bijvoorbeeld opleidingsmogelijkheden, baanopeningen, benodigde kennis en
ervaring en salarisindicaties aangereikt. Ook biedt het programma studieloopbaanbegeleiders (SLB-ers) inzicht in de ontwikkeling en keuzes van de
studenten op individueel en collectief niveau.
Voor meer informatie: http://www.zadkine.nl en http://www.proaccretio.nl/
nextstep.html.

3.2.2

Succesfactoren en knelpunten

Al voor de daadwerkelijke uitvoering zaten de coördinerende (OCW en SZW) en
uitvoerende partijen (MBO Raad en UWV) aan tafel om gezamenlijk de invulling
van de Actielijn te bespreken. Omdat partijen daardoor al bekend waren met de
plannen, heeft dit zowel op landelijk als op regionaal niveau (vestigingen UWV
en mbo-instellingen) geleid tot een snelle start. De periode waarin het Actieplan van start ging vormde een knelpunt voor de uitvoering van ‘School Exit’. De
uitvoering startte in mei 2009, een tijd waarin de examenkandidaten al bijna van
school waren. Omdat de actie ‘School Exit’ volgt op ‘School Extension’ kreeg het
UWV de gegevens van de schoolverlaters aan het einde van de zomer aangele54

Uitvoering van het Actieplan

verd. De respons was vervolgens laag, omdat veel schoolverlaters een baan of
studie hadden gevonden of zich het invullen van de kaartjes niet meer konden
herinneren. De MBO Raad verzocht de mbo- scholen de gegevens in 2010 eerder in te laten vullen en meteen door te sturen naar de UWV Werkpleinen. UWV
rapporteert dat ze ondanks dit verzoek het grootste gedeelte pas in augustus
heeft ontvangen.4 De MBO Raad vult aan dat de mbo-instellingen de adviesgesprekken eerder in het jaar hebben gehouden, maar vaak vlak voor de diplomering de kaartjes aanleverden omdat de keuze van de leerlingen aan het eind van
het jaar pas definitief was en soms juist naar aanleiding van het adviesgesprek
veranderde.
Daarnaast plaatst het UWV door voortschrijdend inzicht twee kanttekeningen bij
de beslissingen die in de beginfase zijn genomen. Om de toekomstplannen van
de mbo-studenten te registeren heeft de MBO Raad in overleg met de landelijke
werkgroep kaartjes ontwikkeld. UWV is van mening dat een digitale registratie
een snellere verwerking van de toekomstwensen van de mbo-examenkandidaten met zich mee zou brengen. In mei 2009 was een dergelijk systeem echter
nog niet voorhanden. Daarnaast had het UWV liever meer voorlichting gegeven
op scholen. De onbekendheid van schoolverlaters met het UWV als instituut dat
helpt bij oriënteren op of zoeken naar werk, is er mogelijk debet aan geweest
dat slechts weinig jongeren toestemming gaven voor de dienstverlening van het
UWV. Omdat de examenkandidaten op het punt stonden de school te verlaten,
was er in 2009 echter weinig tijd om voorlichting op scholen te geven. Op het
moment dat uit het ROA onderzoek naar voren kwam dat leerlingen achteraf
betreurden geen ‘ja’ te hebben gezegd bij de vraag of het UWV contact op mocht
nemen5, is van het kaartje een aangepaste versie gemaakt waarin de rol van het
UWV werd uitgelegd. Dit laat zien dat de coördinerende en uitvoerende partijen
adequaat hebben ingespeeld om de uitvoering in goede banen te leiden.
Ondanks dat uitvoering van de Actielijn in 2009 laat in het schooljaar heeft
4	UWV, School Ex rapportage (oktober 2010).

plaatsgevonden, is er een grote hoeveelheid kaartjes door mbo-examenkandi-

5	ROA, MBO-diploma

daten ingevuld. Nagenoeg alle mbo-scholen hebben meegedaan aan het aan-

in tijden van crisis:

leveren van de kaartjes. De overige scholen gaven onderwijs aan leerlingen die

doorleren of werk zoeken? Maart 2010. ROA,

niet onder de doelgroep vielen, zoals volwassen. Wel was er verschil in respons

Factsheet MBO-diploma

per school. Stimulerende factoren voor een hogere respons waren: strakke co-

2010: doorleren of werk
zoeken? Februari 2011.

ördinatie, commitment vanuit het College van Bestuur, aansluiting bij lopende
55

Samen in actie | Evaluatie Actieplan Jeugdwerkloosheid

activiteiten van de school zelf en de financiering die mbo-scholen per ingevuld
kaartje uit het Actieplan ontving. De financiële impuls per aangeleverd kaartje
heeft als succesfactor gewerkt bij de aanlevering van gegevens. Daarbij heeft
de MBO Raad erop toegezien dat de focus van het Actieplan (bewustwording
van examenkandidaten van hun toekomstperspectieven) niet verschoof naar
het alleen inventariseren van de examenkandidaten. Uit onderzoek blijkt dat 40
procent van de mbo-examenkandidaten een persoonlijk adviesgesprek heeft
gehad, waarbij de jongere werd gemotiveerd door te leren.6 Daarnaast heeft de
MBO Raad de mbo-instellingen ondersteund bij de voorbereiding van de enquête, registratie van resultaten uit de enquête en het doorleveren van gegevens
van examenkandidaten aan het UWV Werkbedrijf (mits de examenkandidaten
daar persoonlijk toestemming voor hadden gegeven).
Zowel in 2009 als 2010 is door UWV WERKbedrijf intensief ingezet op het bereiken van de mbo-schoolverlaters die door de mbo-scholen werden overgedragen. De jongeren bleken echter moeilijk te bereiken. In het eerste jaar is naar
alle jongeren een E-card gestuurd met een uitnodiging contact op te nemen
met een UWV vestiging. In het tweede jaar is deze uitnodiging telefonisch aan
de jongeren gecommuniceerd. In beide gevallen was de respons beneden verwachting. Soms waren de jongeren vergeten dat ze een kaartje hadden ingevuld
of hadden ze op het moment dat ze door de Werkpleinen benaderd werden al
een vervolgopleiding of baan gevonden.
In het volgende hoofdstuk worden de resultaten van het School Ex Programma
besproken. Eén resultaat dat hier al weggegeven wordt is dat de Actie ervoor
gezorgd heeft dat er op regionaal niveau meer samenwerking is tussen mboscholen en de Werkpleinen. Zo hebben mbo-scholen en Werkpleinen samen
voorlichtingsbijeenkomsten en workshops georganiseerd, om de leerlingen te
attenderen op de mogelijkheden op de arbeidsmarkt en de rol van het UWV. Het
ministerie van OCW en de MBO Raad hebben bij de mbo-scholen op samenwerking aangestuurd. Daarnaast heeft de MBO Raad contactgegevens van scholen
aan het UWV overgedragen en heeft de projectleider van het UWV door middel

6	ROA, MBO-diploma

van voorlichting over School Ex en het verspreiden van goede voorbeelden de

in tijden van crisis:

regionale UWV-vestigingen bevorderd dat er goed werd samengewerkt tussen

ken? Maart 2010. ROA,

Werkpleinen en mbo-instellingen.

doorleren of werk zoeFactsheet MBO-diploma
2010: doorleren of werk
zoeken? Februari 2011.

56

Uitvoering van het Actieplan

3.3

Actielijn 3: Matching-offensief

Wat beschrijft het Actieplan?
De Actielijn Matching-offensief heeft tot doel de vraag van werkgevers en de
kwaliteiten van de jongeren beter bij elkaar te brengen. Onder de Actielijn vallen
verschillende acties:
• Uitvoering Werkpleinplusvestigingen: Het Actieplan schrijft voor dat de uitvoering van het Matching-offensief ligt bij de 30 Werkpleinplusvestigingen.
Bijzondere aandacht dient uit te gaan naar jongeren die al langer van school
zijn en zich niet op de arbeidsmarkt bevinden.
• Cijfers en trends: Voorwaarde van een goede uitvoering van het Matchingoffensief is voldoende kennis van de regionale arbeidsmarkt.
• Specifieke aandacht voor allochtone jongeren: Via het integrale Actieplan
moeten er voldoende banen beschikbaar komen om ook voldoende kans te
bieden voor allochtone jongeren. Vooral in de aandachtswijken spelen deze
problemen.
De acties vullen elkaar aan, maar zijn apart van elkaar uitgevoerd. Om die reden
worden de acties hieronder individueel besproken en wordt per actie ingegaan
op de uitvoering en de bevindingen.

3.3.1

Uitvoeringsproces Werkpleinplusvestigingen

Vanuit het hoofdkantoor van UWV WERKbedrijf is een projectleider aangesteld,
die naast de Actielijn School Ex, ook de Actielijn Matching-offensief en het opleiden van trainees coördineerde. Het opleiden van trainees wordt in het Actieplan onder de vierde Actielijn beschreven, maar omdat de trainees ingezet zijn
voor het Matchings-offensief, beschrijven we deze actie hieronder.
Op landelijk niveau is allereerst een team opgezet. Begonnen is met een groot
team, dat later is teruggebracht naar personen die vrijgemaakt waren van andere verplichtingen. Daarnaast is er geïnvesteerd in elf coördinatoren die de
lijn naar de regio vormden. In januari 2011 werd het team aangevuld met twee
personen die de verbinding legden tussen de taken voor het Matching-offensief
vanuit de regio’s enerzijds en de taken voor de sectorarrangementen anderzijds. Het UWV heeft landelijke Actiedagen georganiseerd, maar heeft vooral
ingezet op de nieuwe trainees.
57

Samen in actie | Evaluatie Actieplan Jeugdwerkloosheid

In 2009 heeft het UWV 100 trainees aangesteld, in 2010 waren dit 120 trainees.
Voor de selectie van de trainees is in Jaarbeurs Utrecht een landelijke selectiedag georganiseerd. Ter plaatse hebben werkcoaches van verschillende
Werkbedrijf-vestigingen als zogenaamde ‘dagcoaches’ gefungeerd. De geselecteerde trainees zijn vervolgens door het landelijke UWV team verdeeld over de
vestigingen. De trainees werkten drie dagen op de vestiging. De andere dagen
werden besteed aan projecten voor jongeren en aan de eigen ontwikkeling van
de trainees. Doel hiervan was dat de trainees een overstijgende visie behielden
op de werkwijze van UWV en hierdoor ook met innovatieve ideeën kwamen.
De Werkbedrijfvestigingen waren vrij de trainee in te zetten, met als enige doel
de match tussen jongere en werkgever te verbeteren. Op lokaal en regionaal
niveau zijn acties opgezet zoals banenmarkten, speeddaten met werkgevers en
voorlichtingscampagnes. Hieronder een voorbeeld uit Drenthe.

PAK JE KANS!
“In Drenthe is op 19 mei 2010 groots uitgepakt met de ‘PAK JE KANS’
manifestatie in Emmen, Assen en Hoogeveen. De ‘PAK JE KANS’ manifestatie werd georganiseerd om jongeren te wijzen op kansrijke branches.
Op de manifestatie konden jongeren op basis van hun competenties een
keuze maken voor een branche en daarna hun kansen onderzoeken op het
Kansenplein. Hier stonden werkgevers, uitzendbureaus en scholen. Zij presenteerden een ruim aanbod aan vacatures en opleidingsmogelijkheden.
Via diverse opdrachten en simulaties konden jongeren ervaren wat het werken bij een bepaald bedrijf precies inhoudt. In totaal bezochten bijna 700
jongeren de manifestatie. In totaal zijn 563 jongeren tijdens de manifestatie
individueel doorverwezen naar werk, leerbaan een opleiding of vooréén van
de projecten opgezet vanuit het Actieplan. Door jongeren uit te nodigen via
een belactie, konden direct al 160 jongeren uitgeschreven worden omdat ze
werk hadden gevonden.”
Meer informatie via: http://www.pakjekans-nu.hyves.nl/ .

58

Uitvoering van het Actieplan

3.3.2

Succesfactoren en knelpunten

De Actielijn Matching-offensief stond hoog op de agenda bij het UWV. De urgentie van het probleem en het enthousiasme voor het inzetten van trainees, heeft
doorgewerkt op het uitvoerende projectteam en de regionale Werkpleinen. Twee
factoren hebben een positief effect gehad bij het creëren van draagvlak. Ten
eerste het projectteam bij UWV. Een klein team dat vrijgemaakt is van andere
taken kreeg de ruimte om zich helemaal te storten op het in goede banen leiden
van de uitvoering. Ten tweede de verbinding tussen het landelijke en het regionale niveau, door elf coördinatoren aan te stellen. De coördinatoren hebben overigens wel moeite gehad hun rol in te vullen, omdat in het Landelijke Actieplan
de regierol niet bij het UWV maar bij de gemeente lag: “Hoe ga je zorgen voor
effectiviteit als je niet de regie hebt en niet over het geld gaat in de regio?.”
Er zijn drie knelpunten te onderscheiden bij de verantwoording. Ten eerste
waren in het Actieplan geen concrete resultaten geformuleerd. Dit gaf aan de
ene kant vrijheid om de actie op eigen wijze in te vullen, maar maakt het aan de
andere kant lastig te verantwoorden. Ten tweede bleek de zelf geformuleerde
ambitie, overgenomen uit het akkoord van Stichting voor de Arbeid, om binnen
3 maanden jongeren aan het werk te krijgen, te ambitieus. Ten derde werd op
de Werkpleinen verschillend geregistreerd. De landelijke aansturing en de verbinding tussen het regionale en landelijke niveau hebben gezorgd dat de verantwoording uiteindelijk in goede banen werd geleid.
Op regionaal niveau is op veel Werkpleinen intensief samengewerkt in jongerenloketten. De ene keer was er sprake van integrale dienstverlening, de andere
keer werkten de partijen elk aan hun eigen doelgroep. De Werkpleinvestiging
ontfermde zich dan in het laatste voorbeeld over de jongeren met een ww-uitkering, de gemeente ving de rest van de jongeren op. In de regionale actieplannen zijn gezamenlijke acties ondernomen, zoals het versterken van een jongerenloket en het organiseren van speeddates en banen- en scholingsmarkten.
Jongeren werden in individuele gesprekken gematcht op vacatures en er waren
projecten die kansen op (leer)banen vergrootten.
Elk Werkplein maakte zijn eigen keuze op welke projecten in te zetten. De ruimte die het Actieplan en specifiek de Actielijn Matchings-offensief bood, is door
alle partijen als zeer prettig ervaren, met als voornaamste reden dat de ruimte
59

Samen in actie | Evaluatie Actieplan Jeugdwerkloosheid

nieuwe initiatieven heeft geïnitieerd. UWV is ook van mening dat de energie die
vrijkwam tijdens het ontwikkelen van nieuwe ideeën, uitgestraald is naar anderen en het draagvlak heeft versterkt. De ruimte die het Actieplan bood, maakte
het ook mogelijk om te schuiven met middelen. Zo konden er in het tweede jaar
twintig extra trainees aangesteld worden, omdat in het eerste jaar minder kosten waren gemaakt dan begroot.
Voor het matchen van jongeren en werkgevers wordt het inzetten van trainees
als succesvol instrument omschreven. De trainees spreken niet alleen de taal
van de jongeren, waardoor een match tussen jongere en werkgever eerder tot
stand kwam, de trainees hebben ook een frisse blik geworpen op de interne
uitvoering bij het UWV en hebben nieuwe ideeën aangedragen voor bemiddeling. Indirect effect is dat het UWV over de eigen bedrijfsvoering kritische kanttekeningen heeft ontvangen, die zijn meegenomen bij aanpassingen van interne
werkwijzen.

3.3.3

Uitvoeringsproces cijfers en trends

In het convenant Colo-UWV Werkbedrijf is de afspraak gemaakt dat Colo en
het UWV de krachten zouden bundelen wat betreft de informatievoorziening
over cijfers en trends op het gebied van de arbeidsmarkt en de voorlichting aan
jongeren over hun kansen op de arbeidsmarkt.7 Tijdens de uitvoering van het
Landelijke Actieplan zijn de door Colo ontwikkelde basiscijfers samen met UWV
Werkbedrijf uitgebreid naar ‘Basiscijfers Jeugd’. Hierin staat de verhouding
vraag en aanbod aan stageplaatsen, leerbanen en banen. Deze basiscijfers zijn
tijdens het Actieplan op de dertig regionale arbeidsmarkten toegespitst.

3.3.4

Succesfactoren en knelpunten

Het doorontwikkelen van Basiscijfers en verrijken met arbeidsinformatie is succesvol uitgevoerd. De informatie werd doorlopend op initiatief van Colo en UWV
toegepast op de dertig arbeidsmarktregio’s. Niet zozeer de uitvoering, maar het
resultaat van de actie ‘cijfers en trends’ is een succesfactor geweest voor de
uitvoering van het Actieplan Jeugdwerkloosheid. De Basiscijfers zijn door veel
partijen benut. Zo was het voor gemeenten en UWV-vestigingen basis voor hun
arbeidsmarktbeleid en konden (delen uit) de Basiscijfers gebruikt worden om
leerlingen (en ouders) te informeren over arbeidsmarktperspectieven.

7	Vergelijk: Convenant
Colo- UWV WERKbedrijf
2009-2013, Thema 2
‘Transparantie van de
arbeidsmarkt’.

60

Uitvoering van het Actieplan

3.3.5

Uitvoeringsproces aandacht voor allochtone jongeren

Via het integrale Actieplan moesten er voldoende banen beschikbaar komen
om ook voldoende kans te bieden voor allochtone jongeren. Om te borgen dat
allochtone jongeren evenredig kunnen profiteren van de genomen maatregelen
is tweemaal een integratieraad georganiseerd met de sociale partners, de betrokken departementen en het Landelijke Overleg Minderheden (LOM) waarbij
afspraken zijn gemaakt over de uitvoering van het Actieplan.8 Tijdens de eerste
bijeenkomst hebben de aanwezigen de intentie uitgesproken dat zij zich samen
inzetten om het bereik voor allochtone jongeren zo groot mogelijk te maken.
De uitgesproken intentie heeft bij verschillende partijen initiatieven tot stand
gebracht:
• In opdracht van de ministeries van SZW, BZK en OCW is een verdiepende analyse uitgevoerd naar de verklarende factoren van het verschil in werkloosheid
tussen allochtone en autochtone jongeren.9
• Het LOM heeft de algemene instrumenten onder de aandacht gebracht bij
hun achterban. Via mails en social media is de achterban geïnformeerd over
het Actieplan Jeugdwerkloosheid en onder andere gewezen op de vacature
van trainee als jongerenwerkcoach bij het UWV Werkbedrijf.
• Een vertegenwoordiger van LOM heeft deelgenomen aan het Sponsorteam
Jeugdwerkloosheid.
8	Partijen aanwezig tijdens de Integratieraad:
WWI, SZW, FNV, Futuro

• Het COLO heeft migrantenondernemers gestimuleerd zich open te stellen als
leerwerkbedrijf.

(alleen 3-11-2009) UWV,

• Het UWV heeft zijn werkcoaches getraind om extra nadruk te leggen op de

Colo, MBO-Raad, VNG,

ontwikkeling van werknemersvaardigheden bij werkzoekende jongeren, de

MBO Raad (alleen 1606-2010), VNO-NCW

zogenaamde soft skills. Omdat uit onderzoek blijkt dat het ontbreken van

(alleen 16-06-2010) en

deze soft skills een belemmering is voor allochtonen om toe te treden tot de

LOM.
9	De verdiepende analyse is uitgevoerd door
Research voor Beleid
en heeft geresulteerd
in het rapport Arbeidsmarktpositie nietwesterse allochtonen.
De stand van zaken.
10	Research voor Beleid,

arbeidsmarkt, wordt hiermee indirect de doelgroep bereikt.10
• Het UWV heeft enkele projecten met betrekking tot het ondersteunen van
migranten bij het vinden van werk voortgezet, waaronder het Servicepunt Hogeropgeleide Allochtonen.
• LOM heeft de dertig wethouders van de coördinerende gemeenten aangeschreven en geagendeerd dat de regio ook projecten moet opzetten voor al-

Arbeidsmarktpositie

lochtone jongeren. Wethouders antwoordden geen doelgroepenbeleid te wil-

niet-westerse alloch-

len voeren. Wel zijn er projecten opgestart die in aandachtswijken investeren.

tonen. De stand van
zaken, maart 2011.

61

Samen in actie | Evaluatie Actieplan Jeugdwerkloosheid

Zoals onderstaand voorbeeld:
Project Groeibriljant Tilburg
In april 2010 is het project Groeibriljant in de wijk Stokhasselt in TilburgNoord van start gegaan. Het hoofddoel is jongeren met een grote afstand
naar werk en /of scholing te reïntegreren naar een structurele plaats in de
maatschappij.
Betrokken partijen zijn:
ROC Tilburg, Jongerenwerk de Twern, Stichting Stokhasselt 88 Actieplan
Jeugdwerkloosheid, Instituut maatschappelijk Werk, Jongerenloket Blink.
Groeibriljant biedt de jongeren een beschermde werkomgeving, waarbij ze
zes maanden begeleid worden. Naast het werk dat geboden wordt, worden
ze ook geholpen bij het oplossen van allerlei problemen waar ze mee kampen. Het project is ontstaat vanuit de Regiegroep Waardebonnen en wordt
nu voortgezet vanuit het regionaal actieplan.

3.3.6

Succesfactoren en knelpunten

In het Actieplan dienen alle jongeren te profiteren van de Acties omschreven
in het Actieplan. Aandacht voor allochtone jongeren is dan ook niet expliciet
beschreven in het Actieplan. Omdat er vaak geen registratie plaatsvindt op etnische afkomst, is het niet mogelijk te verantwoorden of allochtone jongeren
daadwerkelijk evenredig hebben geprofiteerd van het Landelijke Actieplan. Wel
zijn er verschillende indicaties dat er allochtone jongeren voldoende bereikt zijn
met het Landelijke Actieplan.
Het onderzoek naar de resultaten van het School-Ex programma laat zien dat
allochtone jongeren vaker een persoonlijk gesprek hebben gehad en vaker zijn
gaan doorleren.11 Dit is vooral een effect van het opleidingsniveau (niet-westerse allochtonen zijn oververtegenwoordigd in de niveaus 1 en 2). Ook laten registraties voor stagemarkt.nl en cijfers van de Dienst Uitvoering Onderwijs (DUO)12

11	ROA, MBO-diploma in

zien dat allochtone deelnemers even snel een stage vinden als autochtone leer-

leren of werk zoeken?

lingen. Zowel regionale projectleiders als uitvoerende partijen binnen de Actielijnen geven aan dat er projecten zijn opgezet met een groot bereik onder deze
62

tijden van crisis: Door(2010)
12	Colo, Barometer (oktober 2010)

Uitvoering van het Actieplan

doelgroep. Een andere indicator is dat het Actieplan Jeugdwerkloosheid veel
jongeren zonder startkwalificatie heeft bereikt (komt in het volgende hoofdstuk
aan de orde). Omdat onder de jongeren zonder startkwalificatie de allochtone
jongeren zijn oververtegenwoordigd, is de kans groot dat er allochtone jongeren
bereikt zijn met het Actieplan.

3.4	Actielijn 4: Extra leerbanen, leerwerkplekken,
stageplaatsen en vrijwilligerswerk
Wat beschrijft het Actieplan?
De vierde Actielijn bestaat uit een aantal op zich zelfstaande acties.
• Meester-gezel plekken: In het advies- De Boer worden dit de XXL-banen genoemd: Een oudere vakman of –vrouw met deeltijd-ww in dienst houden en aan
een jongere koppelen in de functie van ‘leermeester’.
• Traineeplekken voor jongeren: Het UWV Werkbedrijf biedt aan 200 hbo’ers en
academici een traineeprogramma van twee jaar voor de functie van juniorwerkcoach.
• Stage- en (leer)banenoffensief: Het kabinet vraagt UWV en Colo een gezamenlijk plan in te dienen voor de bestrijding van jeugdwerkloosheid, waarin een
belangrijk onderdeel is het tijdig opsporen van sectorale en regionale mogelijkheden en knelpunten. Doelstelling is ervoor te zorgen dat 150.000 stage- of
leerwerkplaatsen behouden blijven of worden vervangen door nieuwe stageplaatsen en leerwerkplaatsen voor de opleidingen waar tekorten dreigen of
zijn.
• Uitvoeren akkoord Stichting van de Arbeid: Sociale partners hebben in hun akkoord van de Stichting van de Arbeid afgesproken iedere jongere schoolverlater
die langer dan drie maanden thuis zit een stageaanbod te geven. Daarnaast is
afgesproken dat sociale partners proberen afspraken te maken om jongeren
na afloop van de stage in dienstverband te laten treden. Tevens zullen ze zich
inzetten voor voldoende stageplaatsen om leerlingen hun diploma te behalen.
• Vrijwilligerswerk: Voor de groep jongeren waarvoor de stap naar een leerbaan
of stage te groot is, kan een vrijwilligersplaats mogelijkheden bieden. Het Actieplan richt zich met name op gemeenten, die een verbinding kunnen maken
tussen de lokale behoefte voor vrijwilligers en de behoefte van jongeren voor
vrijwilligerswerk.
63

Samen in actie | Evaluatie Actieplan Jeugdwerkloosheid

3.4.1

Uitvoeringsproces gehele Actielijn

Bij de vierde Actielijn gaat het om acties die gescheiden van elkaar geformuleerd en uitgevoerd zijn. Voor enkele acties geldt dat het niet duidelijk is hoe de
acties zijn uitgevoerd en welke resultaten zijn behaald. Dat geldt voornamelijk
voor de acties ‘banen met opleiding’, ‘meester-gezel plekken’ en ‘vrijwilligerswerk’. Betrokkenen vermoeden dat er weinig tot stand is gekomen. Wat betreft
de actie ‘vrijwilligerswerk’ is wel bekend dat elk regionaal actieplan het thema
moest onderbrengen, maar niet bekend is of er daadwerkelijk geprobeerd is om
jongeren aan een vrijwilligersplek te helpen en wat de resultaten daarvan zijn.
Voor de actie ‘traineeplekken’ geldt dat deze actie wel is uitgevoerd, maar in de
praktijk eigenlijk onder de Actielijn ‘Matchingsoffensief’ viel. Het UWV zette de
trainees in om de match tussen jongeren en werkgevers te reguleren en verbeteren. Om die reden is deze actie in de vorige paragraaf besproken.
Over de uitvoering van actie ‘Uitvoeren akkoord Stichting van de Arbeid’ heerste
onduidelijkheid. Enkele betrokkenen zeggen dat de afspraken niet zijn uitgevoerd. De redenen die worden gegeven zijn dat de afspraak geen bindende
afspraak betrof, de lat te hoog lag (na drie maanden alle jongeren in een stage)
en er geen probleemeigenaar was: werkgeversvertegenwoordigers vroegen
om jongeren, vertegenwoordigers van jongeren vroegen om vacatures. Andere
betrokkenen zijn van mening dat de sectorarrangementen uit het akkoord van
Stichting van de Arbeid met gemeenten zijn ontstaan.13 De sectorarrangementen vormen geen integraal onderdeel van het Actieplan en vallen onder de verantwoordelijkheid van VNG en de sociale partners. De VNG zal apart informeren
over de sectorarrangementen, waardoor de uitvoering verder buiten deze evaluatie valt. In deze paragraaf wordt dan ook alleen besproken hoe de sectorarrangementen de uitvoering van het Actieplan hebben beïnvloed, en dan met name
de regionale actieplannen.

13	Uit het onderzoek van
Ecorys, Onderweg naar
morgen. Arbeidsmarktbeleid van gemeenten

De geïnterviewde betrokkenen noemen de actie ‘stage- (leer)banenoffensief’ in

en sociale partners
samen (april 2010) komt

één adem met de vierde Actielijn. In de praktijk is de focus in de Actielijn ver-

naar voren dat ook de

schoven naar deze actie. Om die reden wordt deze actie hieronder uitgebreider

gemeenten – sociale

besproken.

‘gezamenlijke aanpak
partners 2009-2010’
voor sectoren geen
expliciete rol heeft gespeeld bij het afsluiten
van de sectorarrangementen.

64

Uitvoering van het Actieplan

3.4.2

Sectorarrangementen

De sectorarrangementen hebben een late start gekend. Te laat, volgens betrokkenen, om de verbinding sectoraal-landelijk en sectoraal-regionaal goed te bewerkstelligen. Ook in de uitvoering van de sectorarrangementen is het moeilijk
gebleken een goede verbinding te leggen tussen de regio en de sector. Enkele
regio’s hadden in de regionale actieplannen projecten opgenomen die als basis
een afspraak tussen regio en sector had. Deze afspraken waren veelal anders
dan de afspraken in de landelijk geformuleerde sectorarrangementen en hebben voor vertraging gezorgd in de uitvoering van deze projecten. Er is echter
nog een andere kant van de medaille. De sectorarrangementen hebben eraan
bijgedragen dat de sectoren zich meer zijn gaan oriënteren op de regio, waardoor het voor gemeenten makkelijker werd in gesprek te treden met sectoren
op regionaal niveau. Andersom hebben de sectorarrangementen eraan bijgedragen dat de regio zich meer is gaan richten op een werkgeversbenadering.
De sectorarrangementen laten daarnaast goed zien dat er tijdens de uitvoering
van het Landelijke Actieplan een continue interactie plaatsvond tussen het landelijke en regionale niveau. Door voortschrijdende inzichten is de opzet en de uitvoering van de sectorarrangementen in de tweede tranche daardoor verbeterd.

3.4.3

Uitvoeringsproces stage- (leer)banenoffensief

Het stage- (leer)banen offensief is door Colo en de 17 kenniscentra beroepsonderwijs bedrijfsleven uitgevoerd. Het ministerie van OCW was trekker van het
onderdeel stage- (leer)baanoffensief en werkte daarbij nauw samen met medewerkers van Colo. Colo coördineerde als overkoepelende vereniging de 17 kenniscentra.
Het stage- (leer)banenoffensief was gericht op de ruim 500.000 mbo-ers die in
crisistijd een opleiding wilden starten, vervolgen of afronden en hiervoor passende stageplaatsen of leerbanen nodig hadden. Vanwege het dreigende tekort
aan stageplaatsen en leerbanen – naar verwachting ongeveer 150.000 – deden de
17 samenwerkende kenniscentra in maart/april 2009 richting het ministerie van
OCW een voorstel voor behoud en uitbreiding van deze stageplaatsen en leerbanen. Het voorstel is vervolgens in de vorm van de actie stage- (leer)banenoffensief in het Actieplan Jeugdwerkloosheid opgenomen en op onderdelen door OCW
in nauw overleg met Colo nader ingevuld.
65

Samen in actie | Evaluatie Actieplan Jeugdwerkloosheid

Aan het stage- (leer)banenoffensief zijn drie hoofddoelstellingen verbonden:
1) behouden van het huidige aanbod van erkende leerbedrijven dat stageplaatsen en leerbanen aanbiedt; 2) werven van extra stageplaatsen en leerbanen
in verband met verwachte tekorten voor specifieke opleidingen; 3) op een efficiënte en effectieve wijze koppelen van mbo-studenten aan leerbanen en
stageplaatsen. De doelstellingen dienden vervolgens behaald te worden met de
volgende activiteiten van Colo en de 17 kenniscentra:
• Een gecoördineerde werkgeversbenadering;
• Het vervullen van een steunpuntfunctie voor het bedrijfsleven en onderwijs bij
knelpunten rondom de beroepspraktijkvorming;
• Het inrichten van een meldpunt tekorten stage- en leerbanen;
• Het samenwerken met verschillende partners zoals het met sociale partners
opstellen van crisisplannen ter behoud van voldoende stageplaatsen en leerbanen;
• Een actieve werving van stages en leerbanen voor specifieke sectoren waarvoor tekorten dreigen;
• Intensivering van de regionale bovensectorale structuur door inzet van 6
regio­coördinatoren en 30 contactpersonen (30 x 0,2 fte);
• het samenwerken met het UWV bij de regionale aanpak van de jeugdwerkloosheid;
• Het voorzien in actuele en meer verfijnde arbeidsmarktinformatie;
• Meer vulling en meer gebruik van Stagemarkt.nl door optimalisering van de
functionaliteiten;
• Het uitvoeren van een landelijke campagne richting werkgevers.
In juli 2009 hadden alle 17 kenniscentra een eigen plan van aanpak jeugdwerkloosheid opgesteld.14 Dit leidde tot innovatieve oplossingen. Zo heeft de bouw
oudere werknemers aangespoord een opleiding te volgen om plaats te maken
voor jongeren en worden er in de houtsector leerplaatsen dubbel bezet door
beide jongeren in deeltijd te laten werken.15

14 Voor een overzicht van
de 17 plannen zie: Colo,

De samenwerking met het UWV is gaandeweg ontstaan en heeft geresulteerd
in het al eerder aangehaalde convenant waarin de partijen zich wederzijds verplichten om samen te werken bij het bestrijden van jeugdwerkloosheid. Op regionaal niveau heeft de samenwerking soms geleid tot het plegen van gedeelde
66

Sectorale plannen.
Plan van aanpak jeugdwerkloosheid 2009.
15	Vergelijk: Colo, 139 dagen ‘Aan het werk!’. Reacties van de werkvloer.

Uitvoering van het Actieplan

acquisitie: de UWV Vestiging informeerde bij bedrijven naar stageplaatsen en
Colo informeerde bij bedrijven voor (leer)banen.
Op landelijk niveau heeft Colo een aantal campagnes gestart om zowel bedrijven als jongeren te attenderen op stageplaatsen en leerbanen. Tot en met 2011
blijft de campagne “&stagiair’ actief, die voor bedrijven de voordelen aan het
openstellen als leerbedrijf accentueert. Op de website stagemarkt.nl kunnen
bedrijven zich melden met stageplaatsen en leerbanen en kunnen jongeren
zoeken naar geschikte vacatures. Tijdens het uitvoeren van het Actieplan heeft
Colo de kenniscentra erop aangestuurd bedrijfsinformatie te verrijken en nieuwe vacatures te plaatsen. Op dit moment bevat de database meer dan 223.000
erkende leerbedrijven die een totaal van meer dan 40.000 stages en leerbanen
kunnen bieden. Daarnaast hebben jongeren nu ook via hun mobiele telefoon
toegang tot de site.

3.4.4

Succesfactoren en knelpunten

Alvorens het Actieplan Jeugdwerkloosheid was opgesteld, is Colo in overleg met
de ministeries van OCW en SZW reeds aan de slag gegaan met de voorbereidingen en de uitvoering van het ‘stage- en (leer)banen offensief’. Hierdoor is snel
en effectief opgetreden bij de bestrijding van jeugdwerkloosheid. Naar verwachting van de betrokkenen is hierdoor het tekort aan stageplaatsen en leerbanen
in het begin van de economische crisis beperkt gebleven.
Omdat elke branche anders is ingericht en met eigen problemen kampt, is
het een succesfactor dat elk kenniscentrum een eigen plan van aanpak heeft
geschreven. Dit leidde tevens tot innovatieve oplossingen. Een andere succesfactor zijn de basiscijfers, die zijn toegepast op de regio en daarmee hebben
bijgedragen aan het beter benutten van het bestaande regionale potentieel aan
stageplaatsen en leerbanen.
Bij het stage- (leer)banenoffensief is er verbinding gezocht tussen de verschillende niveaus. Colo heeft ‘tussenpersonen’ benoemd als lijn tussen het landelijke projectteam en de uitvoering in de regio. Dit instrument heeft positieve
invloed gehad op het bewegen van de regionale partijen.

67

Samen in actie | Evaluatie Actieplan Jeugdwerkloosheid

Verbinding matchings-offensief en stage- (leer)baanoffensief
Het kabinet heeft UWV en Colo gevraagd een gezamenlijk plan in te dienen
waarin de gezamenlijke bijdrage aan de bestrijding van jeugdwerkloosheid werd
beschreven. Het tijdig opsporen van sectorale en regionale mogelijkheden en
knelpunten diende een belangrijk onderdeel van het plan te zijn.
Bij de uitvoering van de actielijnen matchings-offensief en stage- (leer)baanoffensief bleek er op onderdelen sprake te zijn van onduidelijkheid over de
rolverdeling tussen UWV en Colo. Zo verwachtte UWV jongeren, die zich bij de
Werkbedrijfvestigingen meldden voor stageplaatsen of leerbanen, door te kunnen sturen naar Colo, die ze vervolgens zou moeten plaatsen. Colo zorgt echter
alleen voor een aanbod aan erkende leerbedrijven die stageplaatsen en leerbanen aanbieden, en plaatst zelf geen jongeren. Colo verwachtte van het UWV dat
ze jongeren voor stages en leerbanen ‘voorsorteren’, maar de meeste jongeren
die een stage of leerbaan zoeken blijken hiervoor niet aan te kloppen bij het
UWV. Gaandeweg heeft de samenwerking vorm gekregen, maar dit heeft meer
tijd gekost dan vooraf gedacht.
Deze onduidelijkheid over de onderlinge rollen is op regionaal niveau doorgezet.
Ook op regionaal niveau verwachtten regionale projectleiders en vestigingsmanagers dat Colo jongeren kon plaatsen. De eerste periode van het Actieplan
bleken de vertegenwoordigers van de kenniscentra op regionaal niveau vaak
‘een vreemde eend in de bijt’ die soms pas als partner werden gezien wanneer
zij aanspraak deden gelden op regionale gelden of wanneer de regio regionale
sectorarrangementen wilde afsluiten. Hierdoor was het soms niet bekend wat
de functie van de regionale projectleider vanuit Colo inhield.
Ondanks onduidelijkheden in de beginperiode, heeft er op landelijk en regionaal
niveau veel samenwerking plaatsgevonden tussen Colo en het UWV. Op regionaal waren de samenwerkende kenniscentra verbonden aan het Werkplein ten
behoeve van gecoördineerde werkgeversbenadering, waardoor werkzoekenden
en vacatures steeds beter werden uitgewisseld. Daarnaast hebben de kenniscentra in sectoren waar leerbedrijven terughoudend bleven in het aanbieden
van stageplaatsen en leerbanen samen met de branches alles op alles gezet
om het aantal stageplaatsen en leerbanen op peil te houden.

68

Uitvoering van het Actieplan

3.5

Actielijn 5: Kansen voor kwetsbare jongeren

Wat beschrijft het Actieplan?
Bij een stijgende jeugdwerkloosheid is de positie op de arbeidsmarkt van
kwetsbare jongeren erg onzeker. Om te zorgen dat de focus niet alleen op de
‘kansvolle’ jongeren ligt, is in het Actieplan opgenomen dat ‘jongeren met problemen’, net als andere jongeren, moeten kunnen profiteren van de maatregelen in het Actieplan. Om dit te garanderen is bij het opstellen van de regionale
actieplannen (Actielijn 2) de eis opgenomen dat er projecten opgestart dienen
te worden gericht op kwetsbare jongeren. Daarnaast is een aparte Actielijn benoemd waarin nadere projecten worden opgesteld. Genoemd zijn:
•	Ontwikkelen plusvoorzieningen voor overbelaste jongeren: Uit het WRRrapport ‘Vertrouwen in de school’ wordt de conclusie getrokken dat er zogenaamde ‘plusvoorzieningen’ nodig zijn voor kwetsbare jongeren.16 In een plusvoorziening vindt een gecombineerd aanbod plaats van regulier onderwijs,
zorg en indien nodig arbeidsparticipatie.
• Internaat voor Veiligheid en Vakmanschap. Het Actieplan beschrijft het voornemen de incidentele investeringskosten voor dit voorbeeldproject in Eindhoven te financieren. Het internaat moet opvang bieden aan jongeren die voortijdig school hebben verlaten of dreigen te verlaten en 24 uur per dag aandacht
en toezicht nodig hebben.
• Verbinding jeugdzorg-onderwijs-arbeidsmarkt: MKB-Nederland en de MOgroep Jeugdzorg starten gezamenlijk een project op om vanuit Jeugdzorg
jongeren actief te begeleiden naar school of werk. In Amsterdam wordt een
proef gestart, waarna het vervolgens landelijk wordt uitgebreid.

3.5.1

Uitvoeringsproces

Het ministerie van VWS coördineert de Actielijn Kansen voor Kwetsbare jongeren. Bij de contacten in de regio maakte de coördinator soms gebruik van de
regionale accountmanagers van het ministerie van SZW. Voor de verschillende
projecten had de coördinator contact met de individuele projectleiders.

16	WRR, Vertrouwen in de

Hieronder worden allereerst de in het Actieplan opgenomen projecten beschre-

school. Over de uitval

ven, waarna nog een aantal extra initiatieven aan bod komen. Vervolgens wordt

van ‘overbelaste’ jonge-

kort ingegaan op de regionale actieplannen en de projecten die in de regio’s

ren (Amsterdam, 2009)
229-271.

voor deze doelgroep zijn opgezet.
69

Samen in actie | Evaluatie Actieplan Jeugdwerkloosheid

Internaat voor Veiligheid en Vakmanschap
De actie internaat voor Veiligheid en Vakmanschap is niet van start gegaan. Het
plan was om in Eindhoven een internaat op te zetten waar kwetsbare jongeren
onder toezicht hun opleiding kunnen afmaken en begeleid worden naar een
betaalde baan. De incidentele middelen die beschikbaar waren gesteld in het
kader van jeugdwerkloosheid bleken niet aan te vullen tot de benodigde structurele financiering. Daarnaast speelde het probleem van beschikbaarheid van
instructeurs bij Defensie een rol.17
De middelen die hierdoor vrij zijn gekomen, zijn besteed aan een quick scan van
regionale actieplannen, regiosessies Jeugd, een handreiking (wordt hieronder
besproken bij kwetsbare jongeren in de regionale actieplannen) en School2Care.
Ontwikkelen plusvoorziening voor overbelaste jongeren
Het ministerie van OCW heeft de plusvoorzieningen in zijn portefeuille. De wijze
waarop de plusvoorzieningen zijn opgezet en de middelen zijn verdeeld, sloot
aan op de werkwijze van ‘Aanval op Schooluitval’18. Nederland is verdeeld in 38
RMC-regio’s (Regionaal Meld- en coördinatiepunt) die de melding en registratie
van voortijdig schoolverlaters coördineren. De middelen zijn onder alle RMCregio’s verdeeld, waarbij de RMC regio’s waar de vier grote steden in liggen het
grootste deel ontvangen (naar aanleiding van aanbeveling WRR-rapport). In de
RMC-regio’s is de zogenaamde ‘contactschool’ verantwoordelijk voor de regie
en de verdeling van de middelen, maar elke regio dient een gezamenlijk plan op
te stellen en uit te voeren.
De focus van plusvoorzieningen ligt op het behalen van een startkwalificatie.
In sommige regio’s verloopt de samenwerking goed, in andere minder. In alle
regio’s zijn de plusvoorzieningen opgezet. De voorzieningen kunnen onder andere bestaan uit coaches en/of begeleiding in huis. In enkele regio’s waren deze
voorzieningen er al en is er met het Actieplan een groter volume gecreëerd en
meer plek voor jongeren.
Momenteel wordt een evaluatie van de plusvoorzieningen uitgevoerd. De effectiviteit staat daarbij centraal.

17 Voortgangsrapportage
Actieplan Jeugdwerkloosheid, 13 april 2010.
18	 www.aanvalopschooluitval.nl

70

Uitvoering van het Actieplan

Verbinding jeugdzorg-onderwijs-arbeidsmarkt
MKB-Nederland en de MOgroep Jeugdzorg (inmiddels Jeugdzorg Nederland)
hebben ten tijde van het opstellen van het Actieplan het initiatief genomen
een gezamenlijk project te starten om jongeren vanuit Jeugdzorg actief te begeleiden naar school of werk. Met het onderzoek ‘Focus op een zelfstandige
toekomst’ is door MKB Nederland en de MOgroep geïnventariseerd wat in de
jeugdzorg voorhanden is op het gebied van arbeidstoeleiding. Op basis van de
uitkomsten zijn vijf regio’s19 begonnen met de uitvoering van een pilot waarin
jeugdzorg, onderwijs, overheid en het bedrijfsleven een gezamenlijke aanpak
hanteren.
De pilots zijn geen arbeidsbemiddelingsplannen: het is niet noodzakelijk dat
er daadwerkelijk werk gevonden wordt, maar er moet wel vooruitgang geboekt
zijn. De pilots zijn bedoeld om te leren waar de knelpunten zitten en duurzame
allianties op te zetten. Elke pilot is ook net iets anders ingestoken, soms met
een andere doelgroep (bv. justitiële jongeren, zwerfjongeren en ambulante jongeren), zodat sneller naar boven komt wat wel en wat niet werkt. Eén van die
knelpunten bleek het contact tussen werkgevers en jeugdzorg, wat door betrokkenen omschreven is als ‘twee werelden die eigenlijk niet met elkaar praten’.
Jeugdzorg is sterk gefocust op onderwijs en veel minder op de arbeidsmarkt. In
de pilots werd geprobeerd om via structurele overleggen deze partijen bij elkaar
te brengen. Daarnaast werden kwetsbare jongeren onder de aandacht gebracht
bij werkgevers door te laten zien wat de jongeren wel kunnen.
Een ander knelpunt was dat de groep jongeren kwetsbaarder was dan van te
voren verwacht. Betrokkenen wilden zich op reguliere arbeidsplaatsen voor jongeren richten, maar dienden deze ambitie naar beneden bij te stellen.
De doorbraak is dat er ‘werelden’, die elkaar voorheen nauwelijks kenden, in
dialoog met elkaar zijn. Daarnaast loopt het zoeken en vinden van stages en
(leer)werkplekken voor kwetsbare jongeren steeds beter.
19	Veenhuizen jeugdinrichting, Hoenderloo groep,

Work Wise

pilot Amsterdam Spirit,

In oktober 2010 heeft Work Wise voor het Landelijk Actieplan Jeugdwerkloos-

Jeugdformaat Haaglan-

heid een projectplan opgesteld. Work Wise had al een methodiek ontwikkeld

den en (sinds oktober
2010) Flevoland.

gericht op jongeren in jeugdzorg en justitiële instellingen met als doel de jon71

Samen in actie | Evaluatie Actieplan Jeugdwerkloosheid

gere aan het werk of op school te krijgen. De werkwijze is gericht op intensieve
begeleiding van de jongeren tijdens hun opvang of detentie door inzet van individuele trajectbegeleiders (ITB). Een ITB’er begeleid de jongere van A tot Z, wordt
een vertrouwenspersoon en kan de jongere sneller in de juiste richting sturen.
Met de extra middelen vanuit het Actieplan wordt de methode voor meerdere
jongeren ingezet en uitgebreid. In het projectplan staan de volgende elementen
beschreven: Work Wise inzetten voor bredere doelgroep in de jeugdzorg, opzetten van een landelijk bedrijvennetwerk, opzetten van een helpdesk voor ITB’ers,
uitvoeren deelnemerstrajecten, ontwikkelen product keurmerk Work-Wise,
samenwerkingsafspraken in verschillende regio’s tussen jeugdzorginstellingen,
mbo-instellingen, UWV en gemeenten, best practices op het gebied van ketensamenwerking verspreiden en PR activiteiten richting externe partijen.
De samenwerking met andere partijen verloopt nu veelal langs de contacten
van de ITB-er, die externe contacten heeft om een jongere ergens te plaatsen,
en Veiligheidshuizen. De ITB-ers hebben (nog) geen contact gezocht met regionale projectleiders (van de tweede Actielijn).
School2Care
Op 1 januari 2011 is een samenwerkingsproject van Altra, VO Samenwerkingsverband Amsterdam, Esprit Groep en Spirit gestart genaamd School2Care. Het
project is opgezet voor jongeren in de leeftijd van 12-17 jaar die meervoudige
(gedrags)problemen hebben en de aansluiting met het onderwijs zijn verloren
of dreigen te verliezen. Voor de aanpak van deze jongeren is gekozen voor een
12-uurs voorziening: een voorziening die het hele jaar door, vijf dagen per week
open is. “School2Care zal binnen één organisatie de functies van onderwijs en
zorg aan jongere en gezin bieden en samenbrengen tot één integrale aanpak,
vanuit één visie en onder één regisseur.”20
In totaal namen 50 jongeren deel aan het project. De jongeren kregen een dagvullend programma waarbij onderwijs en zorg in elkaar overlopen. Daarnaast
werd samengewerkt met andere organisaties die met de jongeren te maken
hebben, zoals sportclubs en plekken waar jongeren een bijbaantje kunnen krijgen. Wanneer de jongere in staat is om buiten School2Care activiteiten te volgen, wordt gestart met het volgen van onderwijs op een reguliere school.

20 www.spirit.nl/nc/vacatures/item/article/
coach-bij-school2care/

72

Uitvoering van het Actieplan

Kwetsbare jongeren in regionale actieplannen
Onder de tweede Actielijn is aan de regio’s de voorwaarde gesteld in de regionale actieplannen de doelgroep ‘kwetsbare jongeren’ te betrekken. Doel hiervan
was onder andere een structurele verbinding te leggen tussen zorg, onderwijs
en werk.
De resultaten zijn begin 2010 geëvalueerd.21 Uit de evaluatie bleek dat de regio’s
vaak nog verkeerden in een papieren planvormingfase. De inzet was te gefragmenteerd: er was geen gedeelde visie en geen gedeelde aanpak tussen partijen. Daarnaast waren kwetsbare jongeren overal te vinden en bestond er veelal
geen loket waarbij (jeugd)zorg, onderwijs en arbeidsmarkt gezamenlijk werden
vertegenwoordigd. Geconcludeerd werd dat de doelstellingen van het Actieplan
voor deze groep jongeren niet gerealiseerd zouden worden zonder een ondersteuningsimpuls.
De middelen die vrijgekomen waren bij het wegvallen van het project ‘Internaat
voor Veiligheid en Vakmanschap’ zijn ingezet om deze ondersteuning te geven.
Door RadarAdvies zijn ‘Regiosessies Jeugd’ georganiseerd. Eind 2010 hebben er in 27 van de dertig regio’s bijeenkomsten plaatsgevonden met als doel
professionals in de domeinen onderwijs, arbeidsmarkt, inkomen en zorg intensiever met elkaar te laten samenwerken in de aanpak rondom kwetsbare jongeren. Uit de regiosessies zijn verschillende knelpunten naar voren gekomen.22
Ook werd de behoefte aan een handreiking uitgesproken, met onder andere effectieve werkwijzen en bouwstenen die de kans op succes vergroten. Research
voor Beleid en het Nederlands Jeugdinstituut hebben vervolgens gezamenlijk
een handreiking ontwikkeld.23 Deze handreiking is breed verspreid onder regio’s
en relevante partijen.
21	B&A Groep, Kwetsbare
jongeren aan het werk
(februari 2010)
22	RadarAdvies, De kracht
van de regio. Versterken
van de aanpak voor

3.5.2

Succesfactoren en knelpunten

Het Actieplan geeft geen heldere definitie van ‘kwetsbare jongeren’. Gevolg
was dat er in de regio’s op veel verschillende manieren invulling werd gegeven

kwetsbare jongeren

aan de definitie van deze groep en dat er veel discussie nodig was om met de

(November 2010)

verschillende partijen tot een gedeelde visie te komen. Een ander gevolg van

23	Research voor Beleid
en Nederlands Jeugdin-

het ontbreken van een heldere definitie was dat het moeilijk was te controleren

stituut, Handreiking

in welke mate de doelstelling van gelijke kansen voor kwetsbare jongeren werd

interventies kwetsbare
jongeren (maart 2011)

behaald. In de verantwoording naar de Tweede Kamer is een op zich slimme en
73

Samen in actie | Evaluatie Actieplan Jeugdwerkloosheid

pragmatische indicator gekozen (‘geen startkwalificatie’). Deze indicator sluit
echter niet aan bij de invulling die sommige regio’s geven aan kwetsbare jongeren.
Verschillende betrokkenen bij het Actieplan zagen de actielijn Kwetsbare jongeren als een vrij op zichzelf staande actielijn. Er was beperkte interactie met de
andere actielijnen. De verbinding tussen het landelijke en regionale niveau heeft
na een half jaar wat meer vorm gekregen. Landelijk werd deze actielijn aangestuurd door het ministerie voor Jeugd en Gezin (later het ministerie van VWS).
De uitwerking moest plaatsvinden in de regionale actieplannen. Het onderwerp
had in de regio echter niet de hoogste prioriteit. In de loop van de uitvoering is
gezocht naar een manier om de verbinding met de regio’s te maken. Daarvoor
zijn regiosessies ingezet. Hierdoor is de aandacht in de regio’s voor de kwetsbare jongeren toegenomen. De regiosessies worden als succesvol instrument
beschouwd, zowel voor het stimuleren van de Actielijn in de regio, als voor de
verbinding tussen het regionale en landelijke niveau.
De acties binnen de vijfde actielijn staan veelal los van elkaar. Dit komt mede
door de verschillende regio-indelingen voor kwetsbare jongeren (zoals RMCregio’s, jeugdzorg, veiligheidshuizen). De verscheidenheid in regio-indelingen
kunnen als belemmering worden gekenmerkt om op dit vlak tot regionale afspraken te komen.
De landelijk gecoördineerde activiteiten binnen deze Actielijn zijn vooral gericht
op methodiekontwikkeling (o.a. WorkWise, Handreiking). Op regionaal niveau
zijn weinig activiteiten ondernomen voor werkgeversbenadering. De activiteiten
zullen daarom niet direct leiden tot meer arbeidsplaatsen voor kwetsbare jongeren, maar zijn wel een investering voor de toekomst.

3.6

Landelijke ondersteuning

In het Actieplan wordt €6 miljoen beschikbaar gesteld voor ondersteuning. In
het Actieplan staat beschreven dat de ondersteuning gebeurt door samenwerking tussen de ministeries SZW, OCW, J&G (nu VWS) en WWI (nu OCW), onder
leiding van de staatssecretaris van SZW. Daarnaast zal er een coördinatieteam
74

Uitvoering van het Actieplan

opgezet worden waarin in ieder geval de gemeenten, UWV, onderwijs, sociale
partners en de MOgroep Jeugdzorg vertegenwoordigd zijn.
Onderdeel van de ondersteuning is ook de landelijke communicatiecampagne.
In het Actieplan staat beschreven dat de campagne tot doel heeft de jongeren
aan te sporen zelf actie te ondernemen. Samen met landelijke en regionale
partijen wordt bekeken hoe de overheid de communicatie naar werkgevers kan
ondersteunen.

3.6.1

Uitvoeringsproces

Onder leiding van toenmalig staatssecretaris Klijnsma (SZW) is er een projectteam opgesteld. Het projectteam heeft als opdracht het Actieplan te implementeren en coördineren. Anders dan bij de Taskforce Jeugdwerkloosheid is er gekozen
voor een intern projectteam bij het ministerie van SZW. Op deze manier was het
team ook nauw betrokken bij andere onderwerpen binnen het departement.
Elke Actielijn heeft één landelijke trekker toegekend gekregen. Het ministerie van OCW is de trekker voor de eerste en vierde Actielijn (actie stage- (leer)
baanoffensief), het ministerie van VWS voor de vijfde en SZW voor de tweede. In
onderstaand figuur is dit schematisch weergegeven.
Figuur 3.1 – Betrokken bij het actieplan: trekkers landelijk niveau
Actielijn 1:
School Ex

Actielijn 2:
Convenanten
30 regio’s

Actielijn 3:
Matching
offensief

Actielijn 4:
Stage/leerbaanoffensief

Actielijn 5:
Kansen voor
kwetsbare
jongeren

Ministerie
van OCW

Ministerie
van SZW

UWV

Ministerie
van OCW

Ministerie
van VWS

Bron: Research voor Beleid

Door middel van een structureel interdepartementaal overleg zijn de ministeries en andere hoofdrolspelers op regelmatige basis bijeengekomen om de uitvoering van het Actieplan Jeugdwerkloosheid te bespreken. Daarnaast is er het
‘sponsorteam’ opgezet dat bestond uit vertegenwoordigers van MKB Nederland,
FNV, FNV Jong, CNV Jong, VNG, UWV, Colo, Divosa, LOM, MO-Groep Jeugdzorg
en de mbo-instellingen.
75

Samen in actie | Evaluatie Actieplan Jeugdwerkloosheid

Een communicatiecampagne diende jongeren aan te sporen zelf actie te ondernemen. Daarnaast zijn aan de regio communicatiemiddelen ter beschikking gesteld om deze boodschap te ondersteunen. Uit interviews komt naar voren dat
de landelijke en regionale communicatiecampagnes los van elkaar zijn opgezet.
Hieronder worden de activiteiten besproken van de landelijke communicatie
campagne.
Tijdens het Actieplan heeft het projectteam verscheidene campagnes gelanceerd om het Actieplan onder de aandacht te brengen, zoals een website en een
tv- en radiocampagne.
In 2008 heeft het Ministerie van SZW het beleidstraject ‘Iedereen doet mee’ opgestart om de arbeidsparticipatie in Nederland te verhogen. Onderdeel van het
beleidstraject was de totstandkoming van de site www.ikkan.nl: een site gericht
op werkzoekenden, werkgevers en intermediairs met informatie over regelingen, voordelen en praktijkvoorbeelden. In 2010 heeft het Ministerie de campagne ‘loze momenten‘ gedraaid. Van 5 juli tot 23 augustus 2010 en van 4 oktober
tot 21 november werden er tv- en radiocommercials op jongerenzenders en in
bioscopen uitgezonden en posters geplaatst in bioscopen en openbaar vervoer.
Tijdens deze campagne is tevens verwezen naar nieuw ingerichte site www.
ikkan.nl/jongeren. Het doel van de communicatiecampagne was jongeren te
wijzen op de noodzaak na te denken over een vervolgstap. Onderzoek toont aan
dat de campagne de jongeren heeft bereikt en dat de boodschap de jongeren
aansprak. De boodschap was echter voor de bevraagde jongeren niet altijd relevant, omdat deze jongeren al werkten of leerden.24
Naast de website en de tv- en radiocampagne heeft het projectteam andere
instrumenten ingezet om de boodschap van het Actieplan te communiceren.
Voorbeelden zijn de nieuwsbrieven naar de regio, de Jeugdtop, de leercirkels en
de Karavaan waarbij voormalig staatssecretaris Klijnsma langs de regio’s trok
om het Actieplan onder de aandacht te brengen.

3.7

Interactie tussen de Actielijnen

24 Memo Resultaten bereik 1e flight campagne
jeugdwerkloosheid en

In hoofdstuk 2 hebben we gezien dat de verschillende actielijnen inspelen op de

Memo Resultaten be-

vraagzijde, de aanbodzijde, de match tussen vraag en aanbod en samenwerking

jeugdwerkloosheid.

76

reik 2e flight campagne

Uitvoering van het Actieplan

tussen partijen. De inhoudelijke interactie tussen Actielijnen is cruciaal voor het
succes van het Actieplan. De vraag is of er in het uitvoeringsproces ook interactie was tussen de Actielijnen. Het antwoord daarop is tweeledig. Op landelijk
niveau hebben de trekkers van de Actielijnen via interdepartementaal overleg
ervaringen over de uitvoering kunnen uitwisselen. Door de snelle start en de
grote druk bij het ministerie van SZW om resultaten aan de Tweede Kamer aan
te leveren, hebben de trekkers van de Actielijnen zich over het algemeen voornamelijk op de eigen Actielijn gericht. Betrokkenen zeggen dat er in de uitvoering maar beperkt ontschotting plaatsvond.
Op regionaal niveau kwamen de Actielijnen samen. In de regionale actieplannen zijn projecten opgenomen die ook betrekking hadden op andere Actielijnen
dan de Actielijn regionale convenanten. Volgens betrokkenen was er ook op
regionaal niveau niet altijd sprake van voldoende interactie. Het was voor veel
regio’s moeilijk om de andere Actielijnen goed te verwerken in de regionale
convenanten, ondermeer door de hoge tijdsdruk om convenanten op te stellen
en doordat de regionale samenwerking rondom jeugdwerkloosheid soms nog
in de kinderschoenen stond. Tijdens de eerste leercirkels zijn door projectleiders bijvoorbeeld vragen gesteld over de doelen van de andere Actielijnen en de
verdeling van de middelen. Na verloop van tijd is de interactie wel versterkt. De
sectorarrangementen hebben sommige regio’s er bijvoorbeeld van bewust gemaakt dat een werkgeversbenadering noodzakelijk is. Ook is er op den duur in
sommige regio’s meer aandacht gekomen voor kwetsbare jongeren. Dit is onder toe te schrijven aan de regiosessies die in het kader van de Actielijn Kansen
voor Kwetsbare jongeren zijn georganiseerd, als de daling van jeugdwerkloosheid onder de niet-kwetsbare jongeren.

3.8

Deelconclusie

De crisisaanpak van het Actieplan stimuleerde partijen om snel en doelgericht
te handelen. Alle geïnterviewde betrokkenen zeggen dat er over het algemeen
sprake was van een buitengewoon snelle start van de activiteiten, zowel op landelijk als op regionaal niveau. Ook werd de urgentie van de problematiek van
stijgende jeugdwerkloosheid door velen gevoeld. De meeste maatregelen die
het Actieplan Jeugdwerkloosheid noemt, zijn uitgevoerd. Als maatregelen in het
77

Samen in actie | Evaluatie Actieplan Jeugdwerkloosheid

begin niet goed van de grond kwamen, is daar over het algemeen op een adequate wijze op ingespeeld. Voorbeelden van dit inspelen zijn de leercirkels voor
regio’s en de ‘regiosessies jeugd’ om ervaringen uit te wisselen en knelpunten
op te sporen.
In het Actieplan zijn twee aannames gedaan die bij de start belemmerend bleken te werken. De eerste aanname was de veronderstelde al redelijk functionerende regionale infrastructuur op het gebied van onderwijs, arbeidsmarkt en
zorg. De tweede aanname was de beschikbaarheid van op elkaar afgestemde
regionale datasystemen. Bij de uitvoering van het Actieplan nam het opzetten
van de regionale samenwerkingsverbanden in enkele regio’s meer tijd in beslag
dan gedacht, omdat deze niet of beperkt ontwikkeld waren. Ook het verantwoorden van de resultaten kostte regio’s veel tijd en energie omdat definities in
datasystemen van regionale spelers meestal niet op elkaar waren afgestemd.
Hier heeft het ministerie van SZW in 2010 op ingespeeld door gemeenschappelijke werkdefinities aan te reiken, regio’s te ondersteunen bij de aanlevering en
aangeleverde gegevens te controleren.
Het Actieplan is gelijktijdig op landelijk en regionaal niveau uitgevoerd. Hoewel
er goede ervaringen zijn opgedaan met de interactie tussen (landelijk) beleid
en regionale (uitvoering), zoals ook te lezen valt in het hoofdstuk ‘werkzame
mechanismen’, is de verbinding tussen het landelijke en het regionale niveau
in de ene Actielijn beter tot zijn recht gekomen dan in de andere. De Actielijnen
Regioconvenanten, School Ex Programma en het Matchingsoffensief kenden
een sterke verbinding tussen landelijke aansturing en regionale uitvoering. De
Actielijn Kwetsbare Jongeren heeft in mindere mate tot op regionaal niveau
doorgewerkt. In veel regio’s bleken de netwerkstructuren voor arbeidsmarkt en
onderwijs nog niet goed verbonden met de domeinen waarmee kwetsbare jongeren te maken hebben, zoals (jeugd)zorg.
De verbinding tussen het regionale en sectorale niveau is minder sterk tot
stand gekomen dan waarop is geanticipeerd in het Actieplan. Het gaat hierbij
bijvoorbeeld om de landelijke sectorarrangementen, die onder verantwoordelijkheid van de VNG en de sociale partners vielen. Een knelpunt was dat de in de
landelijke sectorarrangementen niet goed was vastgelegd welke partijen voor
welk deel van de afspraken in de regio’s aan zet zijn. Dit heeft ertoe geleid dat in
78

Uitvoering van het Actieplan

sommige regio’s het enige tijd heeft geduurd voordat de regisserende gemeente
goed in beeld had welke taken vanuit de wettelijke taakopdracht reeds belegd
waren bij landelijke, sectorale partijen. Wel zijn er in sommige regio’s waardevolle eerste stappen gezet op weg naar samenwerking met sectoren.

79

Samen in actie | Evaluatie Actieplan Jeugdwerkloosheid

Opbrengsten van het Actieplan

4

Opbrengsten van
het Actieplan
Dit hoofdstuk gaat over de opbrengsten van het Actieplan. Aan bod komen de
harde opbrengsten (paragraaf 4.2), zoals de omvang van jeugdwerkloosheid,
maar ook de zachte opbrengsten, zoals samenwerking tussen partijen (paragraaf 4.3). Voordat we ingaan op de opbrengsten, lichten we eerst toe wat we
daaronder precies verstaan (paragraaf 4.1). Het hoofdstuk wordt afgesloten met
een conclusie (paragraaf 4.4).

4.1

Wat we onder opbrengsten verstaan

Het Actieplan heeft op de eerste plaats bijgedragen aan een aantal ‘harde’,
kwantitatieve resultaten. In lijn met de verantwoording van het kabinet aan de
Tweede Kamer gaat dit hoofdstuk in op vier kwantitatieve resultaatgebieden:
1. Ontwikkelingen in de omvang van jeugdwerkloosheid. We mogen verwachten
dat de jeugdwerkloosheid tussen 2009 en 2011 niet explosief is gestegen,
maar beperkt is gebleven.
2. Inschrijvingen van jongeren als niet-werkende werkzoekende bij het UWV
Werkbedrijf. We mogen verwachten dat het Actieplan er mede toe heeft geleid
dat jongeren aangespoord zijn om zich laten inschrijven als niet-werkende
werkzoekenden.
3. Plaatsingen van jongeren op een baan, leerwerkbaan of stage. We mogen
verwachten dat de inspanningen van de regio’s en andere partijen ertoe hebben geleid dat zoveel mogelijk jongeren zijn geplaatst. Aan de vraagzijde mogen we verwachten dat de activiteiten die de kenniscentra beroepsonderwijs
bedrijfsleven in het kader van het Stage- en leerbanenoffensief hebben ontplooid ervoor gezorgd hebben dat het aanbod aan leerbanen en stageplaatsen
81

Samen in actie | Evaluatie Actieplan Jeugdwerkloosheid

bij erkende leerbedrijven voor de bol- en bbl-opleidingen voldoende op peil
is gebleven. Ten tijde van het opstellen van het actieplan was de verwachting
dat zich gedurende de looptijd van het actieplan een tekort van circa 150.000
leerbanen en stageplaatsen zou voordoen.
4.	Langer doorleren. We mogen verwachten dat de inspanningen van partijen in
het kader van het School Ex Programma ertoe hebben geleid dat mbo-examenkandidaten zijn aangespoord om hun toekomstwensen kenbaar te maken
aan hun eigen mbo-instelling en dat 10.000 extra jongeren ervoor hebben
gekozen langer door te leren.
Op de tweede plaats levert het Actieplan ‘zachte’, kwalitatieve opbrengsten op.
Deze opbrengsten zijn niet minder belangrijk dan de kwantitatieve, omdat uit
de kwalitatieve opbrengsten spreekt of partijen daadwerkelijk gehoor hebben
gegeven aan het appèl van het kabinet in het Actieplan. Van partijen mogen we
verwachten dat ze zich hebben ingespannen om de kwantitatieve resultaten
mogelijk te maken door voorwaarden te scheppen, uitvoering te geven aan het
Actieplan en nieuwe aanpakken te beproeven. Paragraaf 4.3 gaat nader in op de
kwalitatieve opbrengsten.

4.2

Kwantitatieve opbrengsten

Deze paragraaf beschrijft de kwantitatieve opbrengsten van het Actieplan. Als
eerste komen de ontwikkelingen in de jeugdwerkloosheid aan bod. Vervolgens
gaan we in op het aantal jongeren dat zich laat inschrijven als niet-werkende
werkzoekende. Daarna behandelen we het aantal plaatsingen en het aantal jongeren dat doorleert.

4.2.1

Ontwikkelingen jeugdwerkloosheid

Bijna iedere recessie of economische crisis leidt tot een stijging van de jeugdwerkloosheid. Zo ook de crisis die in het najaar van 2008 begon. Een beperking
van de (stijging van de) jeugdwerkloosheid is te beschouwen als de ultieme
opbrengst van alle actielijnen van het Actieplan. Dan is immers voorkomen dat
veel jongeren zonder werk of opleiding thuis zitten. Een beperkte stijging, of
een daling van de jeugdwerkloosheid, is echter niet zondermeer toe te schrijven
aan het Actieplan. We weten namelijk niet hoe de jeugdwerkloosheid zich had
82

Opbrengsten van het Actieplan

ontwikkeld zonder de inzet van maatregelen uit het Actieplan. En het Actieplan
is niet de enige interventie gericht op (jeugd)werkloosheid. Deze paragraaf heeft
derhalve een beschrijvend en geen verklarend of concluderend karakter.
De volgende figuur toont de ontwikkeling van de jeugdwerkloosheid en de werkloosheid onder de gehele beroepsbevolking.
Figuur 4.1 – Ontwikkeling jeugdwerkloosheid (15 tot 27) en totale werkloosheid
(15 tot 65), 2008 tot en met tweede kwartaal 2011
14%

2,2
ratio 15-26 : totaal (rechter schaal)

12%

2,1
15-26 jaar

10%

2,0

8%

1,9

6%

1,8

4%

1,7
totaal 15-64

2009

2010

apr-jun

jan-mrt

okt-dec

jul-sep

apr-jun

jan-mrt

okt-dec

jul-sep

apr-jun

jul-sep
2008

jan-mrt

1,5
okt-dec

0%
apr-jun

1,6

jan-mrt

2%

2011

Bron: CBS

In het eerste kwartaal van 2010 bereikte de jeugdwerkloosheid met bijna 12
procent een piek. Daarna is de jeugdwerkloosheid gedaald tot iets meer dan 9
procent in het eerste kwartaal van 2011. De werkloosheid onder de gehele beroepsbevolking is in dezelfde periode lager gebleven en minder sterk gestegen,
maar ook minder sterk gedaald. Dat is overigens een normaal verschijnsel. De
jeugdwerkloosheid stijgt tijdens een recessie sneller dan de totale werkloosheid, maar neemt ook sneller af. Dat is te zien aan de ratio van de werkloosheid
onder jongeren tegenover de werkloosheid onder de totale beroepsbevolking.
In historisch perspectief worden de werkloosheidscijfers duidelijker. De volgende figuur laat de ontwikkeling zien van de jeugdwerkloosheid en de totale
werkloosheid van 1976 tot en met 2010. Met ‘jeugd’ wordt hierbij de leeftijds83

Samen in actie | Evaluatie Actieplan Jeugdwerkloosheid

groep tot 25 jaar bedoeld (historische cijfers voor de groep tot 27 jaar publiceert
het CBS niet).
Figuur 4.2 – Werkloosheidspercentage naar leeftijd, 1975-2010
20,0%
18,0%
16,0%
14,0%
12,0%
10,0%
8,0%
6,0%
4,0%
2,0%

19

75
19
76
19
77
19
78
19
79
19
80
19
81
19
82
19
83
19
84
19
85
19
86
19
87
19
88
19
89
19
90
19
91
19
92
19
93
19
94
19
95
19
96
19
97
19
98
19
99
20
00
20
01
20
02
20
03
20
04
20
05
20
06
20
07
20
08
20
09
20
10

0,0%

15 tot 65

15 tot 25

Bron: CBS

Duidelijk is te zien dat de jeugdwerkloosheid niet zo sterk is gestegen als tijdens vorige perioden van laagconjunctuur: begin jaren tachtig, medio jaren
negentig en de periode 2004-2005. Vooral het verschil met begin jaren tachtig
is opvallend. In 1983 liep de werkloosheid onder 15- tot 25-jarigen op tot maar
liefst 17,3 procent. We kunnen dus concluderen dat de stijging van de jeugdwerkloosheid tussen 2008-2010 in historisch perspectief meevalt.
De cijfers zijn ook in internationaal perspectief te zetten. Het CBS heeft de Nederlandse jeugdwerkloosheid onder 15 tot 25-jarigen vergeleken met de EU-27.

84

Opbrengsten van het Actieplan

Tabel 4.1 Ontwikkeling jeugdwerkloosheid (15 tot 25 jaar) in internationaal perspectief

2009
1e kw.

2010
2e kw.

3e kw.

4e kw.

1e kw.

2011
2e kw.

3e kw.

4e kw.

1e kw.

Nederland

6,7

7,4

8,1

8,6

8,9

8,9

8,7

8,3

7,4

Duitsland

10,9

11,3

11,4

11,3

10,9

10,4

9,8

9,1

8,3

Oostenrijk

9,2

10,3

10,3

9,9

9,4

8,8

9

7,9

9,2

Malta

13,1

14,9

15

14,8

14,3

13

12

12,2

11,4

Denemarken

9,7

11,5

11,2

12,9

13,5

13

14,6

13,9

13,5

Slovenië

12,6

13,1

14,6

14

13,7

16,3

14,1

14,3

13,6

Luxemburg

18,6

17,6

16,2

15,9

16,3

15

15,6

16,8

15,7

Tsjechië

12,9

15,8

17,8

20

19,4

18,9

17,9

17,2

17,5

Verenigd

17,9

19,2

19,9

19,3

19,8

19,4

18,9

20,1

19,3

10,6

13,2

15,6

16,8

17,7

17,7

17,8

19,2

20,3

Estland

24

25,1

28,9

32,5

39,7

36,6

27,6

25,9

20,4

Finland

18,8

21,3

22,6

22,7

22,4

21,5

20,9

20,7

20,5

Europese

18,6

19,7

20,7

20,9

21,1

21,1

20,8

20,8

20,6

Frankrijk

22,7

23,6

23,4

24

23,9

23,6

23,4

22,2

20,9

België

20,9

21,5

22,5

23,4

23,7

23,2

21,1

21,5

21,2

Roemenië

20,2

20,3

21,4

20,3

21,1

21,7

22,1

23

:

Zweden

22,4

25

26,5

25,8

26,3

25,7

24,8

23,6

23,3

Polen

18,1

19,7

22,1

22,8

23,3

23,6

23,8

24,1

25,1

Hongarije

24,5

26

27,1

28,2

26,9

27,7

26,1

25,6

27,4

Portugal

19,4

20,5

19

21,3

22

22,3

23

21,9

27,4

Bulgarije

13,2

15,6

17,2

19

21,7

22,5

22,9

25,7

28,3

Italië

24,1

24,6

26

26,8

27,2

28,2

27,3

28,3

:

Letland

27,6

29,6

36,3

40,7

39,2

34,2

33,2

31

:

Ierland

20,2

24,3

26,1

27,1

26,6

27

27,8

30,2

31,6

Litouwen

24,5

29,4

32,2

31,3

35,3

36,1

35,2

34,1

:

Slowakije

22,3

25,9

28,4

31,5

33,3

33,5

33,6

34

34,9

Griekenland

24,4

25,1

25,8

27,9

29,9

31,9

33,5

36,1

:

Spanje

34,5

37,1

39,9

39,6

40

41,2

42,3

43

44

Koninkrijk
Cyprus

Unie (27)

Bron: CBS. De Nederlandse definitie van werkloosheid wijkt af van de definitie die internationaal als standaard
geldt: die van de International Labour Organisation (ILO). Het eerste verschil is dat in de Nederlandse definitie
een drempelwaarde van twaalf uur wordt gehanteerd voor het aantal uren per week dat iemand werkt of wil
werken. Het tweede verschil is dat de werkloze beroepsbevolking in Nederland iedereen omvat die binnen drie
maanden kan beginnen met werken, terwijl dat in de internationale definitie twee weken is.

85

Samen in actie | Evaluatie Actieplan Jeugdwerkloosheid

Uit de vergelijking blijkt dat de jeugdwerkloosheid in Nederland tot en met het
eerste kwartaal van 2011 het laagst van alle EU-lidstaten is, namelijk 7,4 procent. Het gemiddelde voor de EU27 was op dat moment 20,6 procent.
Uit de verschillende cijfers is te concluderen dat de stijging van de jeugdwerkloosheid relatief beperkt is gebleven. De gigantische stijging van de jeugdwerkloosheid begin jaren tachtig is Nederland nu bespaard gebleven. Zelfs de piek
van de jeugdwerkloosheid in de jaren 2004-2005 is niet gehaald. En ook in internationaal perspectief vallen de cijfers mee.

4.2.2

Inschrijvingen als niet-werkende werkzoekenden

Om te voorkomen dat jongeren zonder werk of opleiding thuis zitten, is het van
belang dat ze op zoek gaan naar een baan. Bemiddeling door de Werkpleinen
kan daarbij nodig zijn. Veel regio’s hebben geïnvesteerd in het opsporen en
bemiddelen van jongeren. Een stijging van het aantal jongeren dat zich bij een
Werkplein laat inschrijven als niet-werkende werkzoekenden (en dus een WWBof WW-uitkering ontvangt) is daarom een van de indicatoren dat jongeren zijn
bereikt. De volgende figuur laat zien hoe het aantal niet-werkende werkzoekenden zich ontwikkelde sinds 2008.
Figuur 4.3 – Inschrijvingen als niet-werkende werkzoekenden (15 tot 27 jaar),
2008 t/m juni 2011
x 1000
160
139

136

120

104
80

40

0
jan

feb

mrt

apr

mei

juni
2010

Bron: UWV Werkbedrijf

86

juli

aug
2009

sep

okt

nov

dec

Opbrengsten van het Actieplan

In de figuur is zichtbaar hoe de instroom van jongeren (15-26 jaar) bij het UWV
WERKbedrijf als niet-werkende werkzoekende (NWW) in 2009 sterk is gestegen
ten opzichte van 2008 (van 104 naar 136 duizend, ofwel +30 procent). In 2010
nam de instroom nog iets toe, naar 139 duizend. In het eerste halfjaar van 2011
is de instroom ten opzichte van 2008 nog steeds hoger (+16 procent), maar is
ten opzichte van 2009 verminderd met 8 procent.
De aanvankelijke toename en latere daling van het aantal niet-werkende werkzoekende jongeren hangt samen met het verloop van de recessie en met de
inspanningen om jongeren te registreren en te plaatsen. Het patroon van een
stijging en daarna een aanzienlijke daling duidt erop dat jongeren eerst zijn bereikt en daarna een baan hebben gevonden.

4.2.3

Plaatsingen

Verscheidene actielijnen zijn gericht op het plaatsen van jongeren. Het perspectief verschilt per actielijn. De actielijnen ‘convenanten met dertig regio’s’ en het
‘Matching-offensief’ zijn gericht op zowel vraag- als aanbodzijde en op bemiddeling. In het kader van het Stage- en leerbanenoffensief zorgen de zeventien
kenniscentra beroepsonderwijs bedrijfsleven ervoor dat het aanbod aan stageplaatsen en leerbanen voor mbo-studenten bij erkende leerbedrijven voldoende
op peil blijft. Dit betekent zowel zoveel mogelijk behoud van bestaande stageplaatsen en leerbanen als werving van nieuwe stageplaatsen en leerbanen voor
opleidingen waar tekorten optreden. Zonder stageplaats of leerbaan kan een
mbo-student zijn beroepsopleiding niet starten of afronden.
Kijken we naar de plaatsingen die in het kader van het Stage- en leerbanenoffensief zijn geschied, dan zien we allereerst dat volgens de periodiek verschenen Colo Barometer het aantal leerbedrijven is gestegen tot bijna 223.000 in
juni 2011. In de voortgangsrapportage van april 2011 over het Actieplan Jeugdwerkloosheid staat dat de leerwerkbedrijven in totaal meer dan 400.000 leerplaatsen aanbieden. Deze cijfers geven, gecombineerd met de periodieke weergave per branche van de verhouding aanbod en vraag naar stageplaatsen en
leerbanen, de indruk dat het aanbod aan stage- of leerwerkplaatsen voldoende
op peil is gebleven.

87

Samen in actie | Evaluatie Actieplan Jeugdwerkloosheid

De dertig regio’s leveren elk tertaal informatie over het aantal plaatsingen van
jongeren op een baan, leerwerkbaan of stage in hun regio. Deze informatie
geeft een indicatie van de directe resultaten van het Actieplan. De regio’s maken
hierbij onderscheid tussen jongeren met en zonder startkwalificatie. Het aantal
plaatsingen van jongeren zonder startkwalificatie is een indicatie voor het de
resultaten van de actielijn ‘Kansen voor kwetsbare jongeren’. Jongeren zonder
startkwalificatie en zonder werk beginnen immers met een achterstand op de
arbeidsmarkt.
Tabel 4.2 Kwantitatieve resultaten in de regio’s (t/m eerste tertaal 2011)
Totaal aantal

Geplaatste jongeren

Geplaatste jongeren op

geplaatste jongeren

op een baan

een leerwerkbaan of stage

170.415

136.408

34.007

Bron: ministerie van SZW, april 2011

Tot en met april 2011 zijn er ruim 170 duizend jongeren geplaatst. De meeste
jongeren zijn geplaatst op een baan (ruim 130 duizend), terwijl 34 duizend jongeren op een leerwerkbaan of stage zijn geplaatst. Ongeveer de helft van de
geplaatste jongeren had geen startkwalificatie.

4.2.4

Langer doorleren

Het laatste kwantitatieve resultaatgebied van het Actieplan heeft betrekking op
het aantal jongeren dat is bereikt met het School Ex Programma en het aantal
jongeren dat is gestimuleerd om langer door te leren. Dit resultaatgebied geeft
inzicht in de opbrengsten van het School Ex Programma. De focus ligt hierbij op
jongeren op het mbo, omdat hun arbeidsmarktpositie tijdens een recessie gemiddeld genomen zwakker is dan die van hbo’ers en studenten op de universiteit. Het School Ex Programma richt zich ook niet op voortijdig schoolverlaters,
omdat daarvoor al een sluitende aanpak bestaat.
Van het aantal mbo-examenkandidaten dat is bereikt met het School Ex Programma kan een goede indruk worden verkregen op basis van het aantal studenten dat het registratieformulier heeft ingevuld. Het School Ex Programma
diende er namelijk allereerst toe jongeren die op korte termijn hun mboopleiding zouden afronden, tijdig te laten kijken naar hun mogelijkheden op
de arbeidsmarkt. Met vervolgens de bedoeling om die jongeren die nog geen
88

Opbrengsten van het Actieplan

reëel toekomstbeeld hadden of minder kans maakten op werk, snel te begeleiden naar een vervolgopleiding of over te dragen naar het UWV Werkbedrijf
voor bemiddeling naar een baan. Het aantal mbo-examenkandidaten dat hun
toekomstwensen heeft laten registreren in 2009 en 2010 – volgens het aantal
ingevulde registratieformulieren dat voorzien is van een accountantscontrole
omtrent de getrouwheid van de opgave – is respectievelijk 72.403 en 85.000.
Volgens de telling van het aantal op 1 oktober 2009 en 1 oktober 2010 ingeschreven mbo-studenten in de leeftijd van 18 tot 27 jaar is het streefcijfer van
10.000 extra jongeren die langer op school blijven, ruimschoots gehaald.1 Het
aantal op voornoemde data ingeschreven deelnemers in het mbo in de leeftijd
18 tot 27 jaar is afgezet tegen het aantal ingeschreven deelnemers op de peildatum 1 oktober 2008 bij de in het School Ex Programma participerende mboinstellingen. Op basis van deze gegevens wordt gesteld dat het aantal deelnemers in de leeftijd van 18 tot 27 jaar op 1 oktober 2009 met ca. 12.000 gestegen
en op 1 oktober 2010 met ca. 13.500 duizend gestegen.
Vervolgens is de vraag in welke mate deze stijging daadwerkelijk is toe te
schrijven aan het School Ex programma moeilijk te beantwoorden. Een indruk
hiervan is te verkrijgen op basis van twee studies die door ROA in de eerste
helft van 2009 en de eerste helft van 2010 zijn uitgevoerd.2 Onderzocht is hoe
het mbo-jongeren vergaat een half jaar na diplomering en welke rol het School
Ex programma daarbij heeft gespeeld. In 2009 zegt 12% van de jongeren dat
zij dankzij de activiteiten die de scholen hebben ondernomen alsnog verder
zijn gaan leren. Bij nog eens 3% heeft het tot een verandering van de gekozen
vervolgopleiding geleid, en bij eveneens 3% had het een ander effect. In totaal
1	Brief ministerie van
OCW, Deelnemersaan-

hebben de activiteiten van de scholen dus bijna 1 op de 5 examenkandidaten be-

tallen mbo en resulta-

ïnvloed. In 2010 zijn de cijfers als volgt: 16% zegt dat zij door de activiteiten van

ten School Ex Program-

de school alsnog verder zijn gaan leren; 3% heeft een andere opleiding gekozen

ma, 10 februari 2010.
Voortgangsrapportage

dan zij eerst van plan waren; 5% noteert een ander effect. Het effect van het

Actieplan Jeugdwerk-

School Ex programma is in 2010 dus toegenomen.

loosheid voorjaar 2011.
2	ROA, MBO-diploma
in tijden van crisis:
doorleren of werk zoe-

Hoewel het School Ex programma dus een deel van de jongeren heeft beïnvloed

ken? Maart 2010. ROA,

en deze invloed in 2010 sterker was dan in 2009, heeft een deel van de jongeren

Factsheet MBO-diploma

zich niet laten beïnvloeden door het programma. Reden hiervoor is dat voor een

2010: doorleren of werk
zoeken? Februari 2011.

groot deel van de jongeren er geen noodzaak was om hun keuze te overwegen
89

Samen in actie | Evaluatie Actieplan Jeugdwerkloosheid

en stond de keuze voor hun toekomstactiviteit al lang vast. Jongeren die al een
baan in het vooruitzicht hadden en jongeren die zich al voor een vervolgopleiding aangemeld hadden, zullen zich door de schoolactiviteiten minder hebben
laten beïnvloeden. Voor 2009 gold dat 18 procent van de jongeren zich wel hebben laten beïnvloeden door de adviesgesprekken. In 2010 lag dit percentage nog
iets hoger: 24 procent van de leerlingen hebben op basis van adviesgesprekken
een (andere) keuze gemaakt.

4.3

Kwalitatieve opbrengsten

Uit de gesprekken die in het kader van de evaluatie zijn gevoerd, blijkt dat
partijen de belangrijkste opbrengsten van het Actieplan meestal niet definiëren in termen van kwantitatieve effecten, maar in termen van samenwerking,
tevredenheid over de uitvoering, enzovoort. Het overheersende beeld is dat de
betrokken partijen met tevredenheid terugkijken naar de uitvoering van het
Actieplan en tevreden zijn over de opbrengsten. Betrokkenen vinden dat er veel
energie en creativiteit in de uitvoering is gestoken en dat er veel is bereikt.
Deze paragraaf gaat dieper in op de kwalitatieve opbrengsten van het Actieplan.
Centrale vraag is: welke niet-kwantitatief meetbare zaken zijn – mede door het
Actieplan – tot stand gebracht? Een analyse van de onderzoeksrapporten, interviewverslagen en groepsgesprekken in het kader van deze evaluatie leert dat de
kwalitatieve opbrengsten van het Actieplan als volgt zijn te clusteren:
• Toegenomen samenwerking en netwerkvorming
• Versterking van de arbeidsmarktinfrastructuur
• Toegenomen aandacht voor arbeidsmarkttransities
• Innovatie in de dienstverlening
Een bijvangst van het Actieplan dat enigszins los staat van het arbeidsmarktbeleid is inzicht in effectieve sturingsvormen. Het Actieplan Jeugdwerkloosheid
fungeerde onbedoeld ook als sociale proeftuin voor een nieuw sturingsmodel,
waarbij regio’s een zeer grote beleidsvrijheid hebben en de Rijksoverheid op
aanzienlijke afstand optrad als regisseur. Meer hierover in paragraaf 4.3.6.

90

Opbrengsten van het Actieplan

4.3.1

Samenhang kwalitatieve opbrengsten en thema’s Estafette

De kwalitatieve opbrengsten van het Actieplan zijn met elkaar verbonden, maar
ook verbonden met de zes thema’s van de ‘Estafette succesvolle aanpakken
jeugdwerkloosheid’.3 De onderstaande figuur verbeeldt deze samenhang. Daaronder volgt een toelichting.
Figuur 4.4 – Samenhang kwalitatieve opbrengsten met thema’s Estafette
Uitvoering Actieplan

Kwalitatieve opbrengsten

(projecten, instrumenten, programma’s)

(dimensie (regionaal) organiserend
vermogen)
Werkgeversdienstverlening

Vraag

Jongere
centraal

Bemiddeling

Aanbod

(Regionale) samenwerking
en netwerkvorming

Aansluiting
onderwijsarbeidsmarkt

(dimensie arbeidsmarktinstrumenten
en -projecten)
Versterking
arbeidsmarktinfrastructuren

Matchen
vraag &
aanbod

Kwetsbare
jongeren
aanpak

Regionale samenwerking

Meer aandacht
arbeidsmarkttransities

Innovatie in de
dienstverlening

De ‘Estafette succesvolle aanpakken jeugdwerkloosheid’ is gericht op werkende
elementen bij de uitvoering van het Actieplan Jeugdwerkloosheid. De werkende
elementen zijn ondergebracht in zes thema’s: regionale samenwerking, werkgeversdienstverlening, aansluiting onderwijs-arbeidsmarkt, matchen van vraag
en aanbod, jongere centraal en kwetsbare jongeren. De figuur laat zien dat deze
zes thema’s inspelen op vraag, aanbod en bemiddeling tussen vraag en aanbod.
Regionale samenwerking is hierbij te beschouwen als het fundament waarop
gebouwd moet worden.
3	Radar Advies, Estafette
succesvolle aanpakken
jeugdwerkloosheid. Vind
de kardemom (2011).

De kwalitatieve opbrengsten die in deze evaluatie centraal staan, komen voort
uit de uitvoering van het Actieplan en zijn verbonden met de zes genoemde the91

Samen in actie | Evaluatie Actieplan Jeugdwerkloosheid

ma’s. Samenwerking is verbonden met meer ‘regionale samenwerking en netwerkvorming’ en ‘sterkere arbeidsmarkt-infrastructuren’. Werkgeversdienstverlening, aansluiting onderwijs-arbeidsmarkt, matchen van vraag en aanbod,
jongere centraal en kwetsbare jongeren zijn verbonden met ‘meer aandacht
voor arbeidsmarkttransities’. Inzet op deze zes thema’s heeft geleid tot innovatieve aanpakken en instrumenten in de dienstverlening aan jongeren.
De kwalitatieve opbrengsten hebben betrekking op twee dimensies. De eerste
dimensie is het (regionaal) organiserend vermogen. De tweede is de dimensie
van arbeidsmarktinstrumenten en -projecten. Ook deze twee dimensies zijn
sterk met elkaar verbonden. Toegenomen samenwerking en netwerkvorming
kunnen leiden tot versterking van de arbeidsmarktinfrastructuur en innovatie in
de dienstverlening. Andersom kan ook een toegenomen aandacht voor arbeidsmarkttransities leiden tot meer samenwerking en netwerkvorming.

4.3.2

Samenwerking en netwerkvorming

Alle betrokkenen die in het kader van de evaluatie zijn gesproken, zijn het erover eens dat de samenwerking tussen partijen is toegenomen en dat dit één
van de belangrijkste opbrengsten van het Actieplan is. Dat komt doordat het
Actieplan een beroep doet op alle partijen die zich bezighouden met jongeren,
leren en werken, zowel op landelijk als op regionaal niveau. Op landelijk niveau
zijn meerdere departementen betrokken, maar ook uitvoerende organisaties en
belangenorganisaties zoals sociale partners, de VNG, UWV Werkbedrijf, Colo,
de MBO Raad, et cetera. Op regionaal niveau zijn de belangrijkste spelers op de
arbeidsmarkt betrokken, zoals gemeenten, UWV, werkgevers, mbo-instellingen,
de Kamers van Koophandel, kenniscentra, et cetera.
Het Actieplan betrekt echter niet alleen verschillende partijen, maar maakt het
ook noodzakelijk dat partijen die vroeger niet of in beperkte mate samenwerkten, nu wel moeten samenwerken. Partijen die zich vroeger voornamelijk bezighielden met bijvoorbeeld de aanbodzijde, zoals gemeenten en mbo-instellingen,
zijn door het Actieplan aangemoedigd om samen te werken met partijen die
zich bezighouden met de vraagzijde en bemiddeling tussen vraag en aanbod,
zoals werkgevers, gemeenten, Colo en UWV Werkbedrijf.

92

Opbrengsten van het Actieplan

Tussen sommige partijen heeft de samenwerking bovendien een meer structureel karakter gekregen en kun je spreken over netwerkvorming. Kenmerkend
voor deze netwerken is dat verschillende partijen vanuit gedeelde belangen en
een gedeeld verantwoordelijkheidsgevoel werken aan oplossingen voor arbeidsmarktuitdagingen.
Op landelijk niveau zijn de volgende voorbeelden door de gesprekspartners aangedragen:
• Op landelijk (en regionaal) niveau is er sprake van intensieve samenwerking en
netwerkvorming tussen UWV Werkbedrijf, de MBO Raad en mbo-instellingen.
Vooral het School Ex programma heeft hieraan bijgedragen.
• Landelijke partijen vinden dat de interdepartementale samenwerking rond jongeren is verbeterd. Op dit vlak is er een ambtelijk netwerk ontstaan.
• Colo en UWV Werkbedrijf werken op landelijk niveau samen om regionale arbeidsmarktinformatie uit te wisselen en beschikbaar te stellen en te agenderen
als input voor regionale marktbewerkingplannen en concrete regionale/sectorale projecten.
• Op landelijk niveau is er een meer structureel overleg op gang gekomen tussen
VNG, UWV en sectoren, gericht op het versterken van de verbinding tussen sectorale en regionale initiatieven.
Ook op regionaal niveau zien de gesprekspartners dat er meer wordt samengewerkt en dat er netwerken ontstaan. Vooral de regionale actieplannen zorgden
ervoor dat partijen met elkaar om tafel moesten. Regionale samenwerking speelt
op verschillende niveaus: binnen en tussen de domeinen van overheid, onderwijs
en ondernemers, tussen de verschillende gemeenten binnen een regio, tussen
verschillende aangrenzende of overkoepelende regio’s (bijvoorbeeld: gemeenten
die binnen de ene indeling wel samen in één regio zitten, maar in de andere inde4	Radar Advies, Estafette

ling niet) en binnen de verschillende sectoren (zoals: techniek, bouw, zorg).4

succesvolle aanpakken
jeugdwerkloosheid. Vind
de kardemom (2011).

Dit vertaalt zich er concreet in dat het UWV vaker te zien is op scholen, voor het

5	Research voor Beleid,

geven van loopbaanadvies of sollicitatietrainingen. Omgekeerd gaan scholen

Kwalitatieve scan ac-

(mbo-instellingen) vaker naar de werkgevers toe, waarbij ze niet alleen stage-

tieplannen jeugdwerkloosheid, Onderzoek

plaatsen maar ook vacatures proberen te werven.5 Nieuw in bijna alle regio’s is

in opdracht van het

de samenwerking tussen kenniscentra / Colo en de andere partijen. Deze samen-

ministerie van SZW, 27
september 2010.

werking wordt door alle partijen op prijs gesteld. Colo biedt toegevoegde waarde
93

Samen in actie | Evaluatie Actieplan Jeugdwerkloosheid

door de praktische kennis van de sectorale en regionale arbeidsmarkt. Een
andere partij die relatief nieuw is, is jeugdzorg, waarmee bijvoorbeeld de regio
Haaglanden succesvol samenwerkt.
Alle regio’s vinden dat het Actieplan Jeugdwerkloosheid een toegevoegde
waarde heeft gehad voor de samenwerking. De toegevoegde waarde kent drie
varianten. In de eerste variant is de samenwerking gestart met de komst van
het actieplan. Dan is de samenwerking volgens de partners ‘ontstaan’ en ‘afgedwongen’ door het Actieplan en de bijbehorende financiële middelen. De tweede
en meest voorkomende variant is dat het Actieplan Jeugdwerkloosheid heeft
geleid tot een versterking van de samenwerking. Volgens een van de regio’s
heeft het Actieplan daar gefunctioneerd als een ‘vliegwiel’ dat de samenwerking
‘intensiever en concreter’ heeft gemaakt. In de derde variant heeft het actieplan
een goede samenwerking verbeterd. Zo vinden de partners in één van de regio’s
dat de samenwerking daar ‘optimaal’ was, maar door het Actieplan ‘een beetje
optimaler’ is geworden.

4.3.3

Arbeidsmarktinfrastructuur

Een andere belangrijke opbrengst van het Actieplan Jeugdwerkloosheid is een
versterking van de arbeidsmarktinfrastructuur. Hiermee bedoelen we dat regio’s in sterkere mate zijn gaan fungeren als een vehikel voor arbeidsmarktbeleid en dat er in dit verband nuttige structuren zijn ontstaan voor informatie-uitwisseling, dienstverlening aan jongeren en regionale samenwerking. Daarnaast
zijn er op landelijk niveau infrastructuren ontwikkeld.
Om te beginnen met de regio’s, is te zien dat het Actieplan het regionaal organiserend vermogen heeft versterkt. In regio’s waar nog geen structurele samenwerkingsstructuur bestond, is deze van de grond getild. De regio’s die al gewend
waren met elkaar om de tafel te zitten hebben de samenwerking uitgebouwd.
In het kader van regionale samenwerking hebben partijen de dienstverlening
aan jongeren op Werkpleinen verbeterd en vaak is een gezamenlijke monitoring
op resultaten ontstaan. De tertale verantwoording van de resultaten heeft sommige regio’s ertoe aangezet om een gedegen verantwoording op Burgerservicenummer-niveau te ontwikkelen. Versterking van de arbeidsmarktinfrastructuur
betekent volgens veel partijen ook dat je de sterktes en zwaktes van elkaar leert
kennen, bijvoorbeeld van de (on)mogelijkheden van datasystemen.
94

Opbrengsten van het Actieplan

Voorbeeld regionale arbeidsmarktinfrastructuur: Twente
Voorbeeld regionale arbeidsmarktinfrastructuur: Twente
• In de regio Twente is de regionale samenwerking (op de arbeidsmarkt) al
enkele jaren sterk ontwikkeld. Hiervoor is de organisatie ‘Regio Twente’
opgericht, die meer dan 500 medewerkers in dienst heeft en fungeert als
professionele projectorganisatie voor met name de 14 Twentse gemeenten binnen de regio.
• Als onderdeel van Regio Twente is het Platform Onderwijs, Werk en Inkomen (POWI) vorm gegeven, dit platform is de opvolger van het RPA.
• Het POWI is de ontmoetingsplaats voor bedrijfsleven, onderwijsinstellingen, gemeenten, UWV Werkbedrijf en COLO. Het organiseert bijeenkomsten en verbindt partijen met een mogelijk complementair belang.
• Bestuurlijk wordt het platform POWI voorgezeten door de wethouder van
de gemeente Enschede. Alle partijen verlenen uitvoeringsondersteuning.
• Regio Twente ondersteunt het netwerk door informatie, kennis en contacten beschikbaar te stellen aan de partners.
Bron: Estafette succesvolle aanpakken jeugdwerkloosheid!

Landelijke samenwerking in de actielijnen Matchingsoffensief, het School Ex
programma en het Stage- en leerbanenoffensief heeft geleid tot veel meer
informatie-uitwisseling op regionaal niveau. UWV, Colo en de MBO Raad constateren dat bemiddelaars op Werkpleinen meer en betrouwbaardere informatie
hebben gekregen over de vraagzijde. Op werk.nl is meer en betere informatie
te vinden over jongeren. Ook is meer compacte arbeidsmarktinformatie bij Colo
beschikbaar, bijvoorbeeld in de vorm van flyers over de arbeidsmarktkansen
van jongeren per sector/branche. In de regio Rijnmond wordt de Colo barometer
(het overzicht van de situatie op de stageplaatsen- en leerbanenmarkt) bijvoorbeeld gebruikt om de instroom in mbo-instellingen te stroomlijnen. Eerder al
genoemd is de regionale basisset van Colo en UWV over vraag en aanbod op de
regionale arbeidsmarkt, waarover veel partijen zeer enthousiast zijn. Een ander
voorbeeld is het NextStep programma dat Zadkine gebruikt (zie kader in hoofdstuk 3).

95

Samen in actie | Evaluatie Actieplan Jeugdwerkloosheid

In het kader van het Stage en leerbanenoffensief hebben de kenniscentra regionaal met de partijen ingezet op het scherp krijgen van de daadwerkelijke
tekorten aan leerbanen voor inzetbare MBO leerlingen. Concreet zijn er per regio werkafspraken gemaakt over het registreren van gegevens van de jongeren
die een leerbaan zochten. Deze leerbaanvragen zijn vervolgens in behandeling
genomen door de kenniscentra in de regio met beoogd resultaat een directe
plaatsing of een leerbaanvacature(s).
Daarnaast is een belangrijk resultaat dat in veel regio’s gedurende het actieplan duurzaam vorm is gegeven aan de preventie van tekorten, door eerdere en
ontdubbelde registratie en het gezamenlijk vooruit kijken naar beoogd vraag en
aanbod van leerwerkbanen op regionaal niveau. Belangrijk instrument in deze
waren de regionale basiscijfers. Door de gezamenlijke agendering van Colo en
UWV zijn deze in bijna alle regio’s basis geweest voor de ontplooide activiteiten. De doorvertaling werd sectoraal/regionaal gemaakt en leidde tot concrete
projecten per kans of knelpuntsector op regionaal niveau. Daarnaast heeft een
aantal regio’s deze ook ingezet om aankomend MBO-leerlingen en hun ouders
te informeren over kansrijke MBO-beroepen in de regio.
Uit de evaluatie van de Wet Investeren in Jongeren (WIJ) blijkt dat veel gemeenten ten behoeve van de uitvoering van de WIJ gebruikmaken van regionale projecten die met het budget van het Actieplan Jeugdwerkloosheid zijn ontwikkeld.6
Zo worden projecten om extra leerwerk- en stageplekken te creëren ook ingezet om voortijdig schoolverlaters die zich voor de WIJ bij de gemeente hebben
gemeld, terug naar school te begeleiden. Naast inzetten op extra leerwerk- en
stageplekken worden middelen uit het Actieplan in nogal wat gemeenten ingezet voor projecten die in het werkleeraanbod ingezet kunnen worden, bijvoorbeeld een work first project waarin ook training en (sollicitatie-)begeleiding zit
opgenomen.

4.3.4

Aandacht voor arbeidsmarkttransities

Jeugdwerkloosheid is een arbeidsmarktvraagstuk dat te maken heeft met arbeidsmarkttransities. Het concept van de transitionele arbeidsmarkt houdt in
dat de grenzen tussen de arbeidsmarkt en andere sociale domeinen (onderwijs,
welzijn, huishouden, enz.) vervagen en meer open moeten worden om transities
tussen productieve arbeid en productieve niet-marktactiviteiten mogelijk te ma96

6	CentERdata, Evaluatie
Wet investering in jongeren (2011).

Opbrengsten van het Actieplan

ken.7 Veel voorkomende transities voor jongeren zijn:
• Van onderwijs naar baan. Hier speelt de problematiek van de aansluiting tussen onderwijs en arbeidsmarkt, het voorkomen van voortijdige schooluitval,
maar ook het creëren van leerbaan- en werkplekken, enzovoort.
• Van werkloosheid naar baan. Centraal hierin staan bemiddeling en reïntegratie van jongeren. Cruciaal is het vinden van aansluiting bij de vraag van werkgevers.
• Van zorg naar baan. Dit is het domein van jeugdzorg, schuldhulpverlening en
dergelijke, kortom, het wegwerken van specifieke belemmeringen.
Kenmerkend voor de problematiek van jeugdwerkloosheid is dat geen van de
arbeidsmarktpartijen – gemeenten, UWV, mbo-instellingen, kenniscentra/Colo
– alleen kan zorgen voor soepele arbeidsmarkttransities tussen de domeinen.
Partijen zullen hun inspanningen dus moeten coördineren. Eén van de opbrengsten van het Actieplan is dat het belang van soepele arbeidsmarkttransities
sterker op het netvlies van partijen is gaan staan en dat partijen ook daarnaar
zijn gaan handelen.
De aandacht voor arbeidsmarkttransities komt tot uiting in de ontwikkeling van
instrumenten gericht op de aansluiting tussen onderwijs en arbeidsmarkt en
in het inspelen op de wensen van vraag en aanbod bij de bemiddeling (matchen
vraag en aanbod).
Concreet zijn in de onderzoeksrapporten over het Actieplan en tijdens de gesprekken met partijen de volgende zaken genoemd:
• De focus op arbeidsmarkttransities heeft er in algemene zin toe geleid dat
preventie belangrijker is geworden. Partijen handelen nu vaak al voordat een
jongere zich als werkzoekende meldt of voordat een jongere zonder baan de
opleiding verlaat.
• Door begeleiding en voorlichting is de beroepsoriëntatie en studiekeuze van
jongeren verbeterd. Ook zijn scholen zich bewuster geworden van het ‘alumnibeleid’. Bij de studiekeuze wordt door jongeren beter geanticipeerd op de
7	A.J.E. Edzes, Werk en

arbeidsmarktvooruitzichten: zij kiezen vaker voor relevante(re) opleidings-

bijstand. Arbeidsmarkt-

richtingen met perspectief. Dit leidt tot een betere uitgangspositie op de ar-

strategieën van ge-

beidsmarkt en een verminderde kans op werkloosheid, omdat jongeren vaker

meenten. Proefschrift,
2010.

worden opgeleid voor sectoren waarin ook werk is.
97

Samen in actie | Evaluatie Actieplan Jeugdwerkloosheid

• Alle netwerkpartners zetten zich er voor in de jongere vast te houden totdat een duurzame arbeidsrelatie goed tot stand is gekomen. Zo leiden de
contacten tussen scholen en UWV ertoe dat uitgevallen jongeren direct een
alternatief aangeboden krijgen. Het UWV Werkbedrijf (via het Jongerenloket)
besteedt meer aandacht aan nazorg na een plaatsing op een (leerwerk)baan.
• Het arbeidsmarktperspectief speelt een grotere rol in het beroepsonderwijs.
Zo worden werkgevers actief ingezet en betrokken bij de inrichting en uitvoering van het onderwijs en investeren scholen in praktijkgericht onderwijs
waarbij jongeren zo vroeg mogelijk kennismaken met het beroep door praktijkonderwijs, bedrijfsbezoeken en stages. Een ander voorbeeld op dit vlak is
de inzet van een leermeester/praktijkopleider op de werkvloer die zijn vakbekwaamheid wil overdragen op jongeren (zie kader). Hierbij is een belangrijke
rol weggelegd voor beroepeninbeeld.nl, een webpagina van Colo waarop alle
beroepenfilms te zien zijn en jongeren zelf een kwalificatiescan kunnen uitvoeren om zicht te krijgen op voor hen geschikte beroepen. Deze gegevens
zijn regionaal en landelijk ook beschikbaar door middel van koppelingen en
verwijzingen zoals op werk.nl en MBOstad.

Voorbeeld aandacht arbeidsmarkttransities: Lenteveld, Nijmegen
De bouw van een uitkijktoren (de Lentmark) gebeurt door jongeren en
een leermeester in samenwerking met een aannemersbedrijf. Jongeren die
een carrière in de bouw ambiëren worden met behoud van hun uitkering
ingezet bij de bouw. Zij worden aangemeld vanuit het UWV WERKbedrijf.
Op de bouwplaats leren de jongeren het vak van een leermeester. Verschillende jongeren zijn uitgestroomd. Een van die jongeren geeft aan dat hij
zonder deze werkervaring nooit was aangenomen bij zijn nieuwe baan, aangezien die baan ervaring en kennis van de werkvloer vergt (en in de studie
komt dat maar mondjesmaat aan de orde).

Een specifieke opbrengst in het kader van de aandacht voor arbeidsmarkttransities, is een betere werkgeversdienstverlening. In de meeste regio’s is er
uitgebreid aandacht voor werkgeversbenadering. In het ontwikkelen van een
werkgeversbenadering zijn er door de regio’s drie fasen te doorlopen:
1 Het in beeld brengen en houden van kansen op de arbeidsmarkt;
98

Opbrengsten van het Actieplan

2	Het benaderen van nieuwe werkgevers en/of het werven van meer plaatsen
bij bestaande werkgeverscontacten;
3 Het verdiepen van het contact met werkgevers.
Vrijwel alle arbeidsmarktregio’s hebben, in het kader van het actieplan, geïnvesteerd in het in kaart brengen van de kansen van jongeren op de regionale
arbeidsmarkt. Niet zelden heeft samenwerking met Colo hier een grote toegevoegde waarde in gehad. Een groot deel van de regio’s heeft ook de stap naar
de tweede fase gemaakt. De samenwerkingspartners delen hun netwerken en
hebben nieuwe werkgevers leren kennen. Dit heeft tot gevolg dat in een groot
aantal regio’s de omvang van de contacten met werkgevers aanzienlijk is uitgebreid.
Bij een aantal regio’s is daarnaast ook de aard van het contact veranderd. De
relaties met werkgevers zijn in deze regio’s duurzamer geworden, en er is vaker
sprake van tweerichtingsverkeer. In het benaderen van werkgevers heeft in een
van deze regio’s een paradigmawisseling plaatsgevonden. De regio’s zien de
werkgevers niet meer als speler op afstand, maar zijn aan de onderhandelingtafel geschoven en delen de verantwoordelijkheid over de aanpak van jeugdwerkloosheid. Daarnaast is er ook meer aandacht gekomen voor de belangen
van de werkgevers. Door de samenwerking in de regio hebben UWV en ROC
naast de kenniscentra zich ook meer gericht op het werven van leerwerkbanen
bij werkgevers en nemen zij daarbij net als de loopbaanadviseurs van kenniscentra vaak de rol van HRM adviseur op zich. Op die manier zijn er voor de
werkgever extra voordelen te behalen.
Het meest genoemde kwalitatieve resultaat van de activiteiten op het gebied van
werkgeversbenadering, betreft de grotere betrokkenheid van werkgevers. Er is
sprake van een groter gevoel van urgentie onder werkgevers – zij zijn zich vaker
bewust van de problematiek –, werkgevers zijn meer maatschappelijk verantwoord bezig, voelen zich meer verantwoordelijk voor het aan het werk houden
van jongeren en stellen zich daardoor vaker op als partner bij de bestrijding van
jeugdwerkloosheid. Het is in het algemeen merkbaar dat werkgevers door de
inspanningen vanuit het actieplan meer betrokken zijn.

99

Samen in actie | Evaluatie Actieplan Jeugdwerkloosheid

4.3.5

Innovatie

Het Actieplan liet de regio’s vrij in de besteding van de middelen; er waren geen
voorschriften voor de in te zetten instrumenten. Hierdoor ontstond er ruimte
om te experimenteren met innovatieve methoden. Soms bestaat innovatie uit de
ontwikkeling van een nieuw project, soms uit het slim en efficiënt inzetten en
verbinden van bestaande instrumenten en initiatieven. Alle gesprekspartners
zeggen dat de ruimte om te innoveren rechtstreeks is te herleiden tot de ruimte
en middelen die het Actieplan bood. Hiermee kon bijvoorbeeld vaak extra menskracht ingezet worden.
Een concreet voorbeeld van een innovatieve aanpak, is het jongerenvoucher.
Wanneer een werkgever een jongere onder de 27 plaatst, komt hij in aanmerking voor een voucher van (doorgaans) 2.500 euro, dat ingezet kan worden voor
scholing of begeleiding. De vouchers blijken een uiterst effectief middel om een
nieuw arsenaal aan werkgevers aan te boren en werkgevers te motiveren een
jongere aan te nemen. In bijna alle regio’s waar met jongerenvouchers wordt
gewerkt is het aantal beschikbare vouchers (ruimschoots) overvraagd.
Een innovatieve methode om jongeren te bereiken, is de aanpak ‘voor en door
jongeren’ 2GetThere. Deze methode heeft een vorm waarin de jongere kan ervaren waar hij goed in is. De jongere wordt ingezet als professional, namelijk
als ‘jongerencoach’. Jongeren ervaren hierdoor dat zij iets voor een ander kunnen betekenen. Binnen deze aanpak worden zowel jongerencoach als jongeren
aangesproken op hun eigen inzet en kwaliteiten. Bovendien komen jongeren
hierdoor (beter) in beeld doordat zij zelf andere jongeren benaderen en motiveren om weer actief te worden.
Veel regio’s hebben ook innovatieve methoden ingezet om jongeren en werkgevers elkaar fysiek te laten ontmoeten, om zo matches te doen ontstaan. Een
veelgehoord instrument hiervoor is een regionale bijeenkomst waarbij jongeren
zich kunnen presenteren aan werkgevers. Deze bijeenkomsten, onder de noemer ‘banenmarkten’, ‘talent-events’, ‘speed date markt’ of ‘meet-and-greets’,
kunnen een succesvol middel zijn om jongeren en werkgevers met elkaar kennis te laten maken.

100

Opbrengsten van het Actieplan

4.3.6

Effectieve sturing

De ervaring met het Actieplan heeft geleerd dat nieuwe vormen van sturing effectiever lijken te zijn dan klassieke sturing via wet- en regelgeving. Trefwoorden hierbij zijn: werken op basis van partnerschap, eigen verantwoordelijkheid,
visieoverdracht, vertrouwen en ruimte en een gedeelde ambitie. Veel partijen
noemen dit inzicht een belangrijke positieve opbrengst van het Actieplan. Meer
informatie hierover staat in het volgende hoofdstuk.

4.4

Deelconclusie

De opbrengsten van het Actieplan laten zien dat partijen over het algemeen
gehoor hebben gegeven aan het appèl van het kabinet om de ambitie waar te
maken. Op landelijk en op regionaal niveau zijn partijen veel meer gaan samenwerken, wat heeft geresulteerd in nuttige arbeidsmarktstructuren voor informatie-uitwisseling, dienstverlening aan jongeren en regionale samenwerking.
Ook zijn partijen meer gaan handelen in het belang van soepele arbeidsmarkttransities. Dit betekent dat de verschillende dimensies van de arbeidsmarkt –
vraag en aanbod, onderwijs en werkgevers, bemiddeling en re-integratie – beter
op elkaar aansluiten. Binnen het kader van het Actieplan zijn bovendien veel innovatieve methoden ontwikkeld. Het overheersende beeld is dat partijen met tevredenheid terugkijken naar de uitvoering en tevreden zijn over de opbrengsten.
Om redenen die eerder zijn genoemd, is niet mogelijk om deze opbrengsten
kwantitatief te verbinden aan de ontwikkeling van de jeugdwerkloosheid. In ieder geval is te zien dat de stijging van de jeugdwerkloosheid, zowel in historisch
als in Europees perspectief, gedurende de uitvoering van het Actieplan ondanks
de crisis beperkt is gebleven. Ook hebben de regio’s samen ruim 170 duizend
jongeren geplaatst, waarvan ongeveer de helft (‘kwetsbare’) jongeren zonder
startkwalificatie. Volgens cijfers van Colo hebben de acties die de 17 samenwerkende kenniscentra beroepsonderwijs bedrijfsleven hebben ondernomen
in het kader van het Stage- en leerbanenoffensief ertoe bijgedragen dat het bij
aanvang van de crisis verwachte tekort aan 150.000 leerplaatsen zich niet heeft
voorgedaan. Uit de leerlingtelling van 1 oktober 2009 en 1 oktober 2010 volgt dat
in de twee jaar dat het School Ex Programma is uitgevoerd, jaarlijks meer dan
10.000 extra jongeren ervoor hebben gekozen om door te leren.
101

Samen in actie | Evaluatie Actieplan Jeugdwerkloosheid

Werkzame mechanismen

5

Werkzame mechanismen
In dit hoofdstuk gaan we op zoek naar de werkzame mechanismen van het Actieplan. Eerst staan we stil bij de vraag wat er onder werkzame mechanismen wordt
verstaan (paragraaf 5.1). In de paragrafen daarna onderscheiden we vier mechanismen. Het hoofdstuk wordt afgesloten met een conclusie (paragraaf 5.6).

5.1

Wat we onder werkzame mechanismen verstaan

Het begrip werkzame mechanismen wordt vooral gebruikt door de school van
realistische evaluaties. Een werkzaam mechanisme is een onderliggend (en dus
onzichtbaar) causaal mechanisme dat bepaalde uitkomsten genereert binnen
een bepaalde context.
Bij de evaluatie van het Actieplan Jeugdwerkloosheid zijn we op zoek naar
werkzame mechanismen die samenhangen met de keuzes die gemaakt zijn
in het Actieplan, en naar werkzame mechanismen die voortkomen uit de wijze
waarop het Actieplan is uitgevoerd. Omdat het Actieplan een landelijk plan is
waarover landelijke verantwoording wordt afgelegd, zoeken we vooral naar
werkzame mechanismen op landelijk niveau. De ‘Estafette succesvolle aanpakken jeugdwerkloosheid’, die (bijna) gelijktijdig met deze evaluatie verschijnt, is
gericht op de regionale projecten bij de aanpak van jeugdwerkloosheid en beschrijft dan ook werkzame mechanismen op regionaal- en projectniveau.
Bij de analyse van werkzame mechanismen op landelijk niveau hebben we gezocht naar mechanismen die bijdragen aan de kwalitatieve opbrengsten van het
Actieplan. In het vorige hoofdstuk zagen we dat partijen enthousiast de aanpak
van jeugdwerkloosheid ter hand hebben genomen, wat heeft geresulteerd in
toegenomen samenwerking en netwerkvorming, versterking van de arbeidsmarktinfrastructuur, meer aandacht voor arbeidsmarkttransities en innovatie
103

Samen in actie | Evaluatie Actieplan Jeugdwerkloosheid

in de dienstverlening. Hier gaan we op zoek naar mechanismen die dit soort
opbrengsten verklaren.
Een overkoepelende analyse van de onderzoeksrapporten, interviewverslagen
en groepsgesprekken in het kader van deze evaluatie levert vier werkzame mechanismen op:
1.	Een adequaat sturingsmodel, waarbij interactieve beleidsvorming samengaat
met prestatieprikkels op regionaal niveau.
2.	Probleemgestuurd beleid, waarbij de oplossing van een urgent maatschappelijk probleem centraal staat.
3.	Interactie tussen beleid en uitvoering, waardoor de uitvoeringspraktijk meer
centraal staat dan bij regulier beleid.
4.	Bestedingsvrijheid voor regio’s (gemeenten) bij de inzet van middelen.
Figuur 5.1 geeft weer hoe deze vier mechanismen zich verhouden tot de uitvoering van het Actieplan (en de zes thema’s van de Estafette) en de kwalitatieve
opbrengsten.

104

Werkzame mechanismen

Figuur 5.1 – Werkzame mechanismen Actieplan Jeugdwerkloosheid in relatie
tot de uitvoering van het Actieplan en de kwalitatieve opbrengsten
Actieplan als beleidsinstrument
(werkzame mechanismen)

Mechanisme 1:

Mechanisme 2:

Adequaat sturingsmodel

Probleemgestuurd beleid

Mechanisme 4:

Bestedingsvrijheid

Mechanisme 3:

Interactie
beleid en uitvoering

Uitvoering Actieplan

Kwalitatieve opbrengsten

(projecten, instrumenten, programma’s)

(dimensie (regionaal) organiserend
vermogen)
Werkgeversdienstverlening

Vraag

Jongere
centraal

Bemiddeling

Aanbod

(Regionale) samenwerking
en netwerkvorming

Aansluiting
onderwijsarbeidsmarkt

(dimensie arbeidsmarktinstrumenten
en -projecten)
Versterking
arbeidsmarktinfrastructuren

Matchen
vraag &
aanbod

Kwetsbare
jongeren
aanpak

Regionale samenwerking

Meer aandacht
arbeidsmarkttransities

Innovatie in de
dienstverlening

Waar de Estafette werkende elementen benoemt bij de uitvoering van arbeidsmarktprojecten, -instrumenten en -programma’s (zie de zes thema’s in het
blok uitvoering), gaat deze evaluatie veel meer in op werkzame mechanismen
die samenhangen met het Actieplan als landelijk beleidsinstrument. Dat is verbeeld door de werkzame mechanismen boven de uitvoering en tussen beleid en
uitvoering te plaatsen. De werkzame mechanismen hebben invloed gehad op
de uitvoering van het Actieplan en geleid tot kwalitatieve opbrengsten, daarom
bevat figuur 5.1 ook een blok kwalitatieve opbrengsten.
Op de volgende pagina lichten we de werkzame mechanismen nader toe.
105

Samen in actie | Evaluatie Actieplan Jeugdwerkloosheid

5.2

Mechanisme 1: Een adequaat sturingsmodel

Veel van de kwalitatieve opbrengsten zijn rechtstreeks te herleiden tot de keuzes die in het Actieplan zijn gemaakt over de wijze van aansturing. Voordat wij
betogen hoe en waarom het gekozen sturingsmodel dit heeft kunnen bewerkstelligen, vatten we eerst de bestuurskundige inzichten over sturingsmodellen
kort samen.

5.2.1

Theorie

Uit de literatuur rond bestuursverhoudingen blijkt dat de effectiviteit van een
sturingsmodel afhankelijk is van de context waarin het wordt toegepast.1 Cruciale contextvariabelen zijn de complexiteit van het beleidsprobleem enerzijds
en de belangenverhouding tussen de betrokken actoren anderzijds. De onderstaande figuur geeft weer wat het meest effectieve sturingsmodel is, gegeven
de beide aspecten.
Figuur 5.2 – Contextvariabelen en sturing
Belangenheterogeniteit
hoog

laag

Bureaucratie
Sturing via regels

Managerisme
Sturing via
prestatieprikkels

hoog

Probleemcomplexiteit

laag

Professionalisme
Sturing via objectieve
standaardisering

Hybride sturingsvormen
Combinatie van de drie
sturingsvormen

Bron: Bosselaar et al., Werkt de WWB?

1	Paragraaf ontleend
aan: Hans Bosselaar,

De figuur laat zien dat als de belangen van de centrale en de uitvoerende actor

Duco Bannink, Carla
van Deursen en Wil-

in een beleidsveld goed overeenkomen (lage belangenheterogeniteit) en de

lem Trommel, Werkt

probleemcomplexiteit beperkt is, de sturing door een centrale actor kan plaats-

van de ontwikkeling van

de WWB? Resultaten

vinden. De centrale actor kan regels stellen waaraan de uitvoerende actor moet

nieuwe verhoudingen

voldoen. Dit kan als een bureaucratische verhouding worden omschreven.

ten, december 2007.

tussen Rijk en gemeenOnderzoek in opdracht
van het ministerie van
SZW.

106

Werkzame mechanismen

Als de belangenheterogeniteit groot is, moet de uitvoerder worden geprikkeld
om in overeenstemming met de bedoelingen van de centrale actor te handelen.
Dit kan worden gedaan door als centrale actor voor de uitvoerende instantie
een prestatie te definiëren en aan het behalen ervan een beloning te verbinden.
Sturing via een dergelijke prikkel vereist een beperkte probleemcomplexiteit,
omdat anders niet duidelijk is wanneer de beoogde prestatie is behaald en de
beloning kan worden verkregen.
Bij een hoge probleemcomplexiteit is de centrale actor niet in staat regels te
stellen, omdat elke casus in de uitvoering een eigen benadering nodig heeft. Als
de probleemcomplexiteit gepaard gaat met een gedeelde doelstelling van de
centrale actor en de uitvoerder, is een prestatieprikkel geen voor de hand liggende vorm van sturing. In deze gevallen staat de bereiking van het (gedeelde)
doel immers voorop. Sturing gebeurt daarom uiteindelijk op basis van het vertrouwen van de centrale actor in de erkende en bewezen kennis en werkwijze
van de uitvoerenden, de professionals.
Als zowel de probleemcomplexiteit als de belangenheterogeniteit hoog zijn,
liggen hybride sturingsvormen voor de hand. Eén van de concepten uit de bestuurskunde die hier aan raakt, is ‘interactieve beleidsvorming’. Sturing richt
zich dan op de structurering en procedurering van de relaties en de communicatie tussen organisaties in een beleidssector.2 Dit vanuit de veronderstelling
dat partijen tot elkaar veroordeeld zijn bij de aanpak van complexe maatschappelijke problemen, bijvoorbeeld ten aanzien van leefbaarheid en veiligheid.
Sturing richt zich dan op het creëren van een bepaalde, gemeenschappelijke
beleidspraktijk.
2	Bekkers, V.J.J.M, ‘Sturingsconcepties in be-

5.2.2

weging: achtergronden,

Het Actieplan Jeugdwerkloosheid doet een beroep op alle relevante arbeids-

kenmerken en posities’,

Werking sturingsmodel in de praktijk

in: Bekkers, V.J.J.M,

marktpartijen: ‘Het kabinet wil met dit actieplan Jeugdwerkloosheid mogelijk-

A.J. Bogaart, J.A.A.

heden bieden om met alle partijen samen (…) kansen voor jongeren op werk

van Huijgevoort, M.T.
Maas, N. Schuilwerve

toch overeind te houden. Alle partijen zijn hiervoor hard nodig.’ De aansturing

en J.L.M. Zaat (red.),

vindt plaats onder leiding van de staatssecretaris van SZW, maar wordt gecoör-

Handboek sturing in de
sociale sector, Elsevier,

dineerd door meerdere departementen en andere partijen, zoals UWV, gemeen-

Den Haag, 2002 (los-

ten, onderwijs en sociale partners.

bladig handboek), pp.
A-2-1-1 - A 2-1-26.

107

Samen in actie | Evaluatie Actieplan Jeugdwerkloosheid

Typerend voor het Actieplan Jeugdwerkloosheid is verder een beperkte hoeveelheid regels en kwantitatieve afspraken. Er is op landelijk niveau geen overkoepelende kwantitatieve doelstelling geformuleerd, maar een ambitie. Gemeenten
en – als nieuwe entiteit – arbeidsmarktregio’s zijn verantwoordelijk voor de
uitvoering van het Actieplan en hebben daarbij volledige bestedingsvrijheid van
middelen. Op regionaal niveau zijn er echter aanvullende prestatieafspraken
gemaakt in de convenanten met de dertig regio’s. Bovendien is de hoogte van de
bedragen voor de regio’s mede afhankelijk gemaakt van de behaalde resultaten.
Als we nu de kenmerken van het Actieplan vergelijken met de figuur met sturingsmodellen, valt te concluderen dat er sprake is van hybride sturing. Enerzijds zien we trekken van interactieve beleidsvorming, waarbij de Rijksoverheid
in gezamenlijk overleg met andere belanghebbenden een verbond probeert te
sluiten om een gewenste beleidsuitkomst te realiseren, op basis van wederzijds
respect voor ieders identiteit. Anderzijds zien we dat er ook prestatieprikkels
zijn geïntroduceerd om actoren op lager niveau te prikkelen, en dat regio’s hun
prestaties moeten verantwoorden.
Interactieve beleidsvorming was bij de uitvoering van het Actieplan een belangrijk
werkzaam mechanisme. Jeugdwerkloosheid is een complex probleem dat niet alleen door de Rijksoverheid of één van de andere spelers op de regionale arbeidsmarkt is op te lossen. Samenwerking is nodig tussen partijen die invloed uitoefenen op de vraagzijde, aanbodzijde, op de match tussen vraag en aanbod en op
achterliggende problematiek zoals jeugdzorg. Het Actieplan spreekt alle partijen
aan op hun eigen expertise en op de wederzijdse afhankelijkheid bij het oplossen
van het probleem. Dit heeft geleid tot veel enthousiasme in de uitvoering.
Interactieve beleidsvorming werkt ook omdat er sprake is van een hoge belangenheterogeniteit. Daarom spreekt de Rijksoverheid partijen nadrukkelijk
aan op gedeelde belangen: ‘Al deze partijen hebben belang bij een versterking
en verbinding van de huidige uitvoeringsstructuren voor de arbeidsmarkt, het
onderwijs en de jeugdzorg’, staat in het Actieplan te lezen. Ook uit de ambitie

3	Research voor Beleid,

spreekt een gezamenlijk belang. Dat dit in de praktijk ook zo heeft gewerkt,

Kwalitatieve scan ac-

blijkt uit de reactie van één van de regio’s: ‘Het eigenbelang wordt meer opzij

loosheid, Onderzoek

tieplannen jeugdwerk-

gezet voor het gezamenlijke belang door het besef van de noodzaak van het

in opdracht van het

voorkomen van een herhaling van de jaren tachtig’.3

september 2010.

108

ministerie van SZW, 27

Werkzame mechanismen

Tegelijkertijd zijn er, naar aanleiding van wensen geuit door de Tweede Kamer,
prestatieafspraken gemaakt met de regio’s. Hieruit spreekt enige tweeslachtigheid. Er ontstaat spanning tussen de faciliterende rol van de Rijksoverheid (in
de vorm van financiering en interactieve beleidsvorming) en de dwingende rol
(in de vorm van prikkels en monitoring). Uit de sturing door prestatieprikkels
spreekt ook een zekere twijfel aan het zelfsturend vermogen van regio’s om de
ambitie waar te maken. Ofwel, beschikken regio’s over noodzakelijke capaciteiten, zoals realiteitszin, betrokkenheid, medezeggenschap en beslisvaardigheid,
die nodig zijn om het eigen handelen zelf te sturen zonder interventies of dwang
van buitenaf?

Box: Discrepantie sturingsmodel
Voor de uitvoering van het Actieplan Jeugdwerkloosheid is – wat je zou
kunnen noemen – interactieve beleidsvorming ingezet, waarbij de Rijksoverheid in gezamenlijk overleg met andere stakeholders een verbond
probeert te sluiten, op basis van wederzijds respect voor ieders identiteit.
Interactieve beleidsvorming is een vorm van horizontale samenwerking
en verhoudt zich daarom slecht tot het opnemen van prestatieprikkels in
de regionale convenanten, omdat regio’s daarbij op verticale wijze ‘aangestuurd’ worden.

De vraag is nu of de prestatieprikkels ook een werkzaam mechanisme waren.
Vanuit de theorie gezien niet. Het plaatsen van jongeren op een baan is voor een
deel afhankelijk van factoren die buiten de macht van de regio liggen (zoals de
conjunctuur), de probleemcomplexiteit is dus hoog. Het introduceren van prestatieprikkels kan dan averechts werken, omdat regio’s weinig invloed kunnen
uitoefenen op het probleem. De gesprekken met betrokkenen in het veld bevestigen dit voor een deel. Sommige regio’s zeggen dat zij toch wel wat sturing
vanuit de rijksoverheid hebben ervaren, met name omdat de regionale actieplannen op volledigheid werden getoetst bij het ministerie van SZW en omdat ze
de resultaten moesten verantwoorden.
Vanuit de praktijk gezien zijn er argumenten om wel prestatieprikkels te introduceren. De ambitie was hoog, de doorlooptijd kort, de financiële middelen
aanzienlijk en de regio’s een nieuwe beleidsentiteit. Een gebrek aan prikkels
109

Samen in actie | Evaluatie Actieplan Jeugdwerkloosheid

had in deze situatie vooral in de beeldvorming tot enige stuurloosheid kunnen
leiden. De keuze voor plaatsingen op een baan als prestatie-indicator is dan
een slimme en pragmatische zet. Van alle soorten indicatoren is dit de indicator
waarop regio’s de meeste invloed hebben. Alternatieven, zoals een troughputindicator (‘je moet instrument x inzetten’) zouden innovatie kunnen remmen, en
op een outcome-indicator (jeugdwerkloosheid in de regio) hebben regio’s nog
veel minder invloed dan op plaatsingen.
Een randvoorwaarde bij de introductie van prestatieprikkels is een goede en
eenvoudige monitoring van de resultaten. Zoals we eerder hebben gezien, is er
bij de aanvang van het Actieplan overschat hoeveel arbeidsmarktgegevens de
regio’s al verzamelden, waardoor het veel tijd en moeite kostte om solide monitorgegevens van de regio’s te krijgen.

5.3

Mechanisme 2: Probleemgestuurd beleid

Het volgende werkzame mechanisme van het Actieplan noemen we ‘probleemgestuurd beleid’. Natuurlijk beoogt iedere vorm van beleid maatschappelijke
problemen op te lossen, maar niet al het beleid is probleemgestuurd. Kenmerkend daarvoor is dat het probleem centraal staat, zoals in het geval van het
Actieplan de jeugdwerkloosheid centraal staat. Dit dwingt partijen om hun eigen
belangen opzij te zetten.
Het probleemgestuurde karakter van het Actieplan staat daarmee in contrast
met het meer instrumentgestuurde karakter van wetten en regels, waarbij de
aansturing hiërarchisch is, uitvoerders zich aan bepaalde richtlijnen moet houden en er een strikt onderscheid is tussen wat mogelijk en wat onmogelijk is.

4	aad voor Werk en Inkomen, De regio centraal.

Regionale samenwerking kwam tot voor kort vaak niet van de grond omdat par-

Advies over afstemming

tijen denken vanuit hun eigen belangen.4 Oorzaken daarvan zijn onder andere:

regionale arbeidsmark-

1) verschillen in financieringsregimes, 2) toenemende druk voor partijen om (eigen) resultaten te halen en 3) verschillen in kaders en wet- en regelgeving (zo-

en samenwerking op
ten, juni 2006.
5	Vermeulen, M., Havekes, H. Markt- en

als gescheiden doelen in wet en regelgeving: landelijke kwalificatiestructuren,

systeemimperfecties; Is

SUWI, materiewetgeving, WWB, fiscale afspraken, mededingswetgeving, etc.).5

doende voor een goed

marktsturing alleen volfunctionerende (regionale) arbeidsmarkt, IVA
Tilburg, juli 2002.

110

Werkzame mechanismen

Het Actieplan gaat uit van één probleem en straalt ook uit dat jeugdwerkloosheid een urgent probleem is. Typerend is de beginzin op pagina 11: ‘Het kabinet
wil voorkomen dat jongeren langdurig aan de kant staan zoals in de jaren tachtig is gebeurd en vindt het daarom van groot belang om nu in deze crisistijd snel
met extra maatregelen voor jongeren te komen.’ Uit de gesprekken met betrokkenen blijkt dat dit soort formuleringen, het aanzienlijke budget van 250 miljoen (ook een signaal dat de problematiek groot is) en de praktijk van stijgende
jeugdwerkloosheid bij veel partijen een sense of urgency hebben gecreëerd. Die
heeft de meeste partijen weer aangezet tot snel handelen en over het algemeen
ook tot enthousiast samenwerken. Dit geldt zowel voor de projectorganisatie
bij het ministerie van SZW als voor andere netwerkpartners zoals UWV, Colo en
bestuurders in de regio.

Box: Regionale samenwerking onderzocht
Regionale samenwerking in de keten onderwijs-arbeidsmarkt-zorg is al
vaak onderwerp van onderzoek geweest. Sinds 2000 zijn door of in opdracht
van de Raad voor Werk en Inkomen, de Inspectie Werk en Inkomen, de projectdirectie Leren & Werken (OCW en SZW), het ministerie van SZW en het
ministerie van Economische Zaken minstens zeven studies gepubliceerd
over succesfactoren en knelpunten. Uit de studies valt op te maken dat samenwerking vaak niet van de grond komt door tegenstrijdige belangen en
het ontbreken van regionale financiering. Door het Actieplan Jeugdwerkloosheid zijn deze twee bottlenecks (tijdelijk) overwonnen. Het wegvallen
van de middelen en jeugdwerkloosheid als belangenoverstijgend probleem
vormt tegen deze achtergrond een risico voor de voortzetting van de regionale samenwerking.

De keuze voor jeugdwerkloosheid als centraal probleem in het Actieplan betekent dat de arbeidsmarktproblematiek van één groep – jongeren – centraal
komt te staan. Bovendien omvat deze problematiek meerdere arbeidsmarkttransities, doet hij zich voor op de regionale arbeidsmarkt en vereist hij kennis
van de regionale arbeidsmarkt. Door het probleem centraal te stellen, moet de
uitvoering van het Actieplan op landelijk en regionaal niveau als het ware om
de problematiek heen worden georganiseerd. De betrokkenen die in het kader
111

Samen in actie | Evaluatie Actieplan Jeugdwerkloosheid

van deze evaluatie zijn gesproken, zeggen dat ze zich zijn gaan realiseren dat
het centraal stellen van jongeren als consequentie heeft dat men inspanningen
moet coördineren om alle arbeidsmarkttransities voor jongeren soepel te kunnen laten verlopen. Ook de toenemende aandacht voor de vraagzijde van de
arbeidsmarkt in sommige regio’s (werkgeversdienstverlening), heeft te maken
met het probleemgestuurde karakter van het Actieplan.
Probleemgestuurd beleid is alleen onder bepaalde voorwaarden een werkzaam
mechanisme. Ook kent probleemgestuurd beleid bepaalde keerzijdes. Een
belangrijke voorwaarde is overeenstemming over de problematiek. Jeugdwerkloosheid is geen controversieel probleem. Door de overgrote meerderheid wordt
jeugdwerkloosheid op een vergelijkbare manier als een probleem ervaren. Als
jeugdwerkloosheid een wicked problem was, dat wil zeggen een controversieel
en schijnbaar onoplosbaar probleem (denk aan de opwarming van de aarde), dan
hadden partijen de aanpak waarschijnlijk minder snel en enthousiast ter hand
genomen. Een andere voorwaarde is een helder financieringsregime dat het probleem centraal stelt en niet de belangen van de afzonderlijke organisaties.
Door een probleem als uitgangspunt te kiezen en een bepaalde groep centraal
te stellen, ontstaat er echter wel een keerzijde: het risico van verdringing. Dat
wil zeggen dat de aandacht voor de ene groep ten koste gaat van de kansen van
de andere groep. In het Actieplan is hiermee rekening gehouden, want er wordt
gevraagd of de regionale actieplannen aandacht willen besteden aan het ‘voorkomen van ongewenste verdringingseffecten’.
Het meten van verdringing is geen sinecure. In de gesprekken met regio’s en
andere partijen is daarom in kwalitatieve zin over verdringing gesproken. Het
beeld dat uit de gesprekken ontstaat, is dat er in enkele regio’s sprake is van
lichte verdringingseffecten. Verdringing lijkt zich niet zozeer voor te doen omdat
jongeren werkplekken bezet houden die anders door anderen zouden zijn ingenomen. Eventuele verdringingseffecten worden deels teniet gedaan door het
feit dat in veel regio’s voor jongeren sterk wordt ingezet op scholing, waardoor
zij een minder groot beroep doen op beschikbare arbeidsplaatsen. Bovendien is
met de intensieve werkgeversbenadering in het kader van de actieplannen vaak
een geheel nieuw potentieel aan extra banen aangeboord: banen die er zonder
de actieplannen, ook voor andere doelgroepen, niet waren geweest.
112

Werkzame mechanismen

Verdringing heeft vooral te maken met capaciteit. Aan de beschikbare capaciteit
bij de netwerkpartners zit een grens: hoewel de formatie op de Werkpleinen en
bij gemeenten in verschillende regio’s is uitgebreid met de gelden uit de actieplannen, blijft de personele en financiële capaciteit te beperkt om alle doelgroepen goed te bedienen. Personeel en middelen kunnen maar één keer worden
ingezet. Meer aandacht en tijd voor jongeren, betekent dat er minder ruimte en
aandacht is voor de reïntegratie van andere doelgroepen. Een groep die volgens
de regio’s met name een negatieve impact ondervindt van de toegenomen aandacht voor jongeren, betreft de 45-plussers.

5.4

Mechanisme 3: Interactie tussen beleid en uitvoering

De uitvoering van wet- en regelgeving, en in ruimere zin beleid, wordt vaak gezien als iets vanzelfsprekends. Als een wet of een beleidsprogramma eenmaal
is vastgesteld, dan volgt de uitvoering vanzelf. Aan deze opvatting ligt een mechanistische visie op het beleidsproces ten grondslag. Beleidsuitvoering wordt
dan opgevat als het in werking stellen van de radertjes in de beleidsmachine.
In werkelijkheid is een scheiding tussen beleidsvorming en -uitvoering niet reëel. Tijdens de uitvoering worden tal van beslissingen genomen die er samen
in resulteren dat het voorgenomen beleid in de uitvoering van gedaante wisselt
en vaak een andere, aangepaste inhoud krijgt.6 Dit impliceert dat beleid en uitvoering op elkaar afgestemd moeten zijn. Uitvoerders moeten worden geconsulteerd bij cruciale beleidsbeslissingen en beleid moet van een realistisch beeld
van de uitvoering uitgaan.
6	Bekkers, V.J.J.M, ‘Sturingsconcepties in be-

Kenmerkend voor het Actieplan Jeugdwerkloosheid is de grote rol voor uitvoe-

weging: achtergronden,

rende instanties. Het plan is geen ‘visiedocument’, maar een set van suggesties,

kenmerken en posities’,
in: Bekkers, V.J.J.M,

maatregelen en interventies die in de uitvoering nadere invulling krijgen. Uit-

A.J. Bogaart, J.A.A.

voerders krijgen dus veel ruimte bij de concrete invulling van de maatregelen,

van Huijgevoort, M.T.
Maas, N. Schuilwerve

bijvoorbeeld bij het opstellen van regionale actieplannen. Uit deze evaluatie blijkt

en J.L.M. Zaat (red.),

dat veel betrokkenen dit als een belangrijk werkzaam mechanisme beschouwen.

Handboek sturing in de
sociale sector, Elsevier,

Het samengaan van beleid en uitvoering resulteerde in een grotere betrokken-

Den Haag, 2002 (los-

heid van partijen, betere afstemming en daardoor in haalbare interventies, vindt

bladig handboek), pp.
A-2-1-1 - A 2-1-26.

men.
113

Samen in actie | Evaluatie Actieplan Jeugdwerkloosheid

De sterke gerichtheid op de uitvoering komt ook tot uiting in de aansturing vanuit het ministerie van SZW. Door een projectorganisatie in te richten ontstond
er een ambtelijk team dat zich kon richten op het Actieplan en niet te veel in
beslag werd genomen door reguliere taken van het ministerie. De projectorganisatie werd ondersteund door regionale accountmanagers van het ministerie
die de contacten met partijen in het veld onderhouden. Deze constructie wordt
door zowel het departement als door regio’s en andere partijen als waardevol
beschouwd.
Om de afstemming tussen beleid en uitvoering een succes te laten zijn, is het
belangrijk om heldere procesafspraken te maken en vast te leggen. In tegenstelling tot regulier beleid is er immers geen gedetailleerde wetgeving of zijn er
geen gedetailleerde prestatieafspraken waarop kan worden teruggevallen. Zoals beschreven liet het Actieplan hier veel ruimte. Die ruimte is door de convenanten met 30 regio’s voor een deel ingevuld, maar voor de overige Actielijnen
en voor het Actieplan als geheel misten veel betrokkenen een concreet projectplan. Dat gebrek lijkt nauwelijks gevolgen te hebben gehad voor de opbrengsten
van het Actieplan, maar wel voor het uitvoeringsproces, omdat de betrokkenen
vaak onder grote druk moesten improviseren en tijd voor reflectie ontbrak. Met
een projectplan en procesafspraken was deze druk op het uitvoeringsproces
waarschijnlijk minder geweest.

5.5

Mechanisme 4: Bestedingsvrijheid

We hebben eerder gezien dat het kabinet in het kader van het Actieplan Jeugdwerkloosheid heeft gekozen voor een decentralisatie-uitkering. Dat betekent
dat het grootste deel van de financiële middelen voor de aanpak van jeugdwerkloosheid is verstrekt aan gemeenten en dat gemeenten volledige bestedingsvrijheid hebben. Volgens betrokkenen functioneerde de bestedingsvrijheid in
combinatie met het aanzienlijke gedrag als een werkzaam mechanisme op met
name regionaal niveau bij de uitvoering van de convenanten.
Op de eerste plaats gaat bestedingsvrijheid uit van de autonomie van regio’s en
raakt het niet aan de inhoud van de aanpak van jeugdwerkloosheid. Dat maakt
maatwerk in de regio mogelijk en stimuleert innovatie. Met het budget van het
114

Werkzame mechanismen

Actieplan kon ruimte gemaakt worden voor ‘extra handjes’. Bijvoorbeeld op
Werkpleinen om de extra toestroom van jongeren snel en goed te kunnen behandelen. Door de extra middelen uit het actieplan ontstond ruimte om dienstverlening aan jongeren te intensiveren en lacunes te vullen. In diverse projecten
is te zien dat gewerkt kan worden met relatief kleinschalige groepen en vrijwel
dagelijkse begeleiding. Interventies die werken, maar ook kostbaar zijn.
Op de tweede plaats genereerden de forse middelen van het Actieplan hier en
daar een vliegwieleffect. Daarbij trokken de middelen van het Actieplan andere
middelen aan, zoals provinciaal geld en subsidie uit het Europees Sociaal Fonds
(ESF). Op de derde plaats dwong het forse budget ook samenwerking af bij de
partners in het veld. Veel regio’s vonden de middelen zelfs cruciaal of een ‘extra
impuls’ voor samenwerking.
Bestedingsvrijheid functioneert alleen onder bepaalde randvoorwaarden als
een werkzaam mechanisme. Een belangrijke randvoorwaarde is een zekere
mate van overeenstemming tussen de ontvanger van de middelen en de uitvoerder van de middelen. De regio’s ontvangen de middelen ter bestrijding van
jeugdwerkloosheid via de coördinerende gemeenten. Regio’s kunnen zodoende
een verdeelsleutel vaststellen op basis waarvan coördinerende gemeenten de
middelen overhevelen naar de andere samenwerkende partijen in de regio.
Hierdoor ontstond er soms discussie over de verdeling van de middelen. Volgens sommige regio’s belemmert dit de samenwerking. Een goede oplossing
hiervoor staat beschreven in de Estafette succesvolle aanpakken jeugdwerkloosheid: in sommige gevallen zijn de middelen door de regisserende gemeente
overgemaakt naar een regionaal opererende en goed functionerend netwerk,
zoals een Regionaal Platform Arbeidsmarkt of een Platform Onderwijs Arbeidsmarkt.

5.6

Deelconclusie

De kwalitatieve opbrengsten van het Actieplan zijn mede mogelijk gemaakt door
een aantal werkzame mechanismen. Een werkzaam mechanisme is een onderliggend (en dus onzichtbaar) causaal mechanisme dat bepaalde uitkomsten
genereert binnen een bepaalde context. De werkzame mechanismen van het
115

Samen in actie | Evaluatie Actieplan Jeugdwerkloosheid

Actieplan hangen samen met het feit dat het een crisisaanpak was, met de keuzes die zijn gemaakt voor de aansturing en financiering en met de keuze voor
stimulering van regionale netwerkstructuren.
Het eerste mechanisme is een adequaat sturingsmodel, waarbij de Rijksoverheid in gezamenlijk overleg met andere belanghebbenden een verbond probeert
te sluiten om een gewenste beleidsuitkomst te realiseren, op basis van wederzijds respect voor ieders identiteit. Het Actieplan spreekt alle partijen aan op
hun eigen expertise en op de wederzijdse afhankelijkheid bij het oplossen van
het probleem. Dit heeft over het algemeen geleid tot veel enthousiasme in de
uitvoering.
Het sturingsmodel ging gepaard met prestatieprikkels op regionaal niveau, een
wens van de Tweede Kamer. Hieruit spreekt enige tweeslachtigheid. Enerzijds
omdat deze sturing op resultaten er wel voor heeft gezorgd dat de aandacht
voor het bestrijden van jeugdwerkloosheid mede hierdoor in tact is gebleven. Anderzijds omdat er spanning ontstaat tussen de faciliterende rol van de
Rijksoverheid (in de vorm van financiering en interactieve beleidsvorming) en
de dwingende rol (in de vorm van prikkels en monitoring). De gesprekken met
betrokkenen in het veld bevestigen dat met name regio’s de sturing vanuit de
Rijksoverheid op gespannen voet vonden staan met de beleidsvrijheid die zij in
het Actieplan hadden.
Het tweede werkzame mechanisme kun je samenvatten met het begrip probleemgestuurd beleid. Partijen hebben hun eigen belangen grotendeels opzij
gezet voor de urgente problematiek van jeugdwerkloosheid. Door te kiezen voor
een crisisaanpak en het probleem centraal te stellen, moest de uitvoering van
het Actieplan op landelijk en regionaal niveau als het ware om de problematiek
heen worden georganiseerd. Betrokkenen zeggen dat ze zich hierdoor zijn gaan
realiseren dat men inspanningen moet coördineren om arbeidsmarkttransities
voor jongeren soepel en effectief te kunnen laten verlopen. Ook de toenemende
aandacht voor de vraagzijde van de arbeidsmarkt in sommige regio’s (werkgeversdienstverlening), heeft te maken met het probleemgestuurde karakter van
het Actieplan.

116

Werkzame mechanismen

Het derde werkzame mechanisme heeft betrekking op de nauwe interactie tussen beleid en uitvoering. Uitvoerders krijgen veel ruimte bij de concrete invulling van de maatregelen, bijvoorbeeld bij het opstellen van regionale actieplannen. De sterke gerichtheid op de uitvoering komt ook tot uiting in de aansturing
vanuit de projectorganisatie van het ministerie van SZW, dat via de regionale
accountmanagers nauwe banden onderhield met het veld. De samenwerking
tussen beleid en uitvoering resulteerde in een grote betrokkenheid van partijen,
betere afstemming en haalbare interventies.
Het vierde werkzame mechanisme ten slotte is de grote ruimte die met name
regio’s hebben gekregen bij de besteding van de aanzienlijke middelen. Bestedingsvrijheid gaat uit van de eigen autonomie van regio’s en raakt niet aan de
inhoud van de aanpak van jeugdwerkloosheid. Dat maakt maatwerk in de regio
mogelijk en stimuleert innovatie. Ook dwong het forse budget samenwerking af
bij de partners in het veld.
Alles overziend, heeft het Actieplan de weg vrijgemaakt voor een versterking
van het regionale arbeidsmarktbeleid en enkele belemmeringen op dit vlak
in ieder geval tijdelijk weggenomen. Uit studies die in de afgelopen jaren zijn
uitgevoerd naar regionaal arbeidsmarktbeleid, blijkt namelijk dat verschillende
zaken regionale samenwerking kunnen belemmeren. De eerste belemmering
bestaat eruit dat partijen vaak op hun eigen resultaten worden afgerekend,
waardoor ze gaan denken en handelen vanuit eigen belangen of vanuit het specifieke kader van de geldende wet- en regelgeving. De tweede belemmering
is dat partijen onder verschillende financieringsregimes vallen die strijdige
uitgangspunten hanteren. Er zijn bijna geen geoormerkte middelen voor regionaal arbeidsmarktbeleid. De derde belemmering is dat de rol van de regio
als arbeidsmarktspeler voor de invoering van het Actieplan in een deel van de
regio’s nog relatief gering was. Bij de invoering van de wet SUWI werden er
bijvoorbeeld wel Regionale Platforms Arbeidsmarktbeleid opgericht, maar in
een deel van de regio’s zijn deze opgeheven na het vervallen van een tijdelijke
stimuleringsregeling. Je kunt dus zeggen dat de regio met het Actieplan Jeugdwerkloosheid is herontdekt als arbeidsmarktspeler.

117

Samen in actie | Evaluatie Actieplan Jeugdwerkloosheid

Borgen en bewaren

6

Borgen en bewaren
In dit hoofdstuk gaan we nader in op die aspecten van het Actieplan Jeugdwerkloosheid die waardevol en belangrijk zijn om vast te houden. Na een inleiding
over wat we onder borging verstaan (paragraaf 6.1) komt aan bod wat geborgd
kan worden (paragraaf 6.2). De hier genoemden onderdelen worden in de daarop volgende paragrafen (paragraaf 6.3 t/m 6.6) verder uitgewerkt. Hierbij richten we ons op de vragen wat er behouden kan blijven en hoe dit kan gebeuren.
In paragraaf (6.7) reflecteren we op de wijze waarop borging gerealiseerd kan
worden in organisatiestructuren. Het hoofdstuk sluit af met een korte conclusie
(paragraaf 6.8).

6.1

Vasthouden van de opbrengsten

Een scala aan opbrengsten
In de voorgaande hoofdstukken hebben we gezien dat het Actieplan Jeugdwerkloosheid een scala aan opbrengsten heeft opgeleverd. Niet alleen de kwantitatieve resultaten zijn als opbrengst van het Actieplan te beschouwen, ook meer
zachte opbrengsten als de verbeterde regionale samenwerking, verbeterde
werkgeversbenadering en verbeterde regionale arbeidsmarktinformatie kunnen
hieronder worden geschaard. Daarnaast heeft de aanpak en inrichting van het
Actieplan Jeugdwerkloosheid inzichten opgeleverd over de sterke en zwakke
plekken van een regionale aanpak en interdepartementale samenwerking.
Veel van deze opbrengsten en inzichten zijn kunnen in de toekomst nog benut
worden en – waar wenselijk en mogelijk – ingebed in regulier beleid. In dit
hoofdstuk gaan we nader in op die aspecten van het Actieplan Jeugdwerkloosheid die waardevol en belangrijk zijn om vast te houden.

119

Samen in actie | Evaluatie Actieplan Jeugdwerkloosheid

Borging: vasthouden en bewaren
Tijdens de gesprekken met diverse stakeholders hebben we gemerkt dat er een
grote verscheidenheid is in de opvattingen over en de invulling van het begrip
borging. Wanneer wij hier spreken over borging, bedoelen we hiermee het vasthouden, bewaren en/of voortzetten van opbrengsten van het Actieplan Jeugdwerkloosheid. Dit hoofdstuk is dus niet te lezen als advies aan partijen. Evenmin
is het een opsomming van ‘de beste elementen’ uit het Actieplan of een plan
van aanpak voor toekomstige belangstellenden.

6.2

Wat vast te houden?

Afronding van het Actieplan Jeugdwerkloosheid
Bij het uitbreken van de economische crisis in 2008 achtte het toenmalige kabinet het raadzaam in te zetten op het voorkomen en bestrijden van jeugdwerkloosheid. Ten tijde van de evaluatie zijn de perspectieven voor jongeren weer
aanmerkelijk gunstiger. Vanuit dit perspectief geven meerdere respondenten
aan dat specifieke aandacht voor alle jongeren niet meer noodzakelijk is.
Voor andere onderwerpen geldt juist dat het van groot belang is de opgedane
kennis en ervaring vast te houden. De opbrengsten en werkzame mechanismen, zoals die zijn besproken in de hoofdstukken 4 en 5 hebben de basis
gevormd voor het definiëren en benoemen van de opbrengsten die behouden
kunnen blijven. De zes thema’s van de Estafette Jeugdwerkloosheid zijn hier
eveneens in verwerkt.1

1	Dit zijn: regionale
samenwerking; aansluiting onderwijs-

Wat te borgen: vier kernthema’s

arbeidsmarkt; Werk-

Uit de gesprekken met betrokkenen bij de verschillende actielijnen komen de

Matchen vraag en aan-

geversdienstverlening;

volgende overkoepelende thema’s naar voren met betrekking tot borging van

bod; Jongere centraal

opbrengsten:

Aanpak. Zie ook: H.

en Kwetsbare Jongere

1.	Samenwerking. Zowel op landelijk niveau (interdepartementaal) als op regi-

Dekker, K. Gonlag, J.

onaal en lokaal niveau heeft het Actieplan geleid tot waardevolle samenwer-

Estafette succesvolle

kingsverbanden die in stand gehouden kunnen worden.
2.	Ketenaansluiting. Het Actieplan heeft geleid tot afstemming en aansluiting in
aanpakken van ketenpartners rondom (kwetsbare) jongeren.
3.	Werkgeversbenadering. Regionaal en lokaal is veel ervaring opgedaan met
120

Galesloot e.a. (2011).
aanpakken jeugdwerkloosheid. Radar Advies,
in opdracht van het
ministerie van Sociale
Zaken en Werkgelegenheid.

Borgen en bewaren

het vraaggericht benaderen van werkgevers, verbetering van integrale werkgeversdienstverlening en het matchen van vraag en aanbod.
4.	Procesmatige kennis en ervaring. Binnen het Actieplan Jeugdwerkloosheid is
ervaring opgebouwd met o.a. het insteken van veranderprocessen (landelijk),
het aansturen van de regio’s en het ontwikkelen van een passend verantwoordingsmodel (landelijk), het creëren van draagvlak binnen diverse gremia
(landelijk en regionaal) en praktische kennis en ervaring met instrumenten
en projecten (regionaal).
Hoe deze thema’s zich verhouden tot de niveaus waar de borging kan plaatsvinden is weergegeven in onderstaande figuur.
Figuur 6.1 – Borgen: wat en op welk niveau?

Departementen
Samenwerking

Aanbodzijde

Bemiddeling

Vraagzijde

Landelijke factoren
Samenwerking
Veranderprocessen
en aansturing
Jongeren
centraal

Werkgeversbenadering
Regionale partners
Samenwerking
Kennis van
instrumenten

Lokale beslisstructuur
Draagvlak creëren

Bron: Research voor Beleid, 2011

121

Samen in actie | Evaluatie Actieplan Jeugdwerkloosheid

Vasthouden: hoe en door wie?
Wanneer we deze aspecten overzien rijst de vraag hoe deze opbrengsten behouden kunnen blijven. Wat is er (minimaal) voor nodig om continuïteit te waarborgen? En: welke partijen kunnen daarbij betrokken zijn? Welke opbrengsten
liggen in de invloedssfeer van regionale en lokale partijen, en voor welke processen is inbreng vanuit de Rijksoverheid gewenst of noodzakelijk?
De volgende paragrafen gaan – achtereenvolgens – nader in op de vier bovengenoemde kernthema’s. Hierbij gaan we, op hoofdlijnen, ook steeds in op de
vragen hoe borging gerealiseerd kan worden en welke partijen daarbij betrokken kunnen zijn.

6.3

Thema 1: Samenwerking

Tijdens de uitvoering van het Actieplan Jeugwerkloosheid is er op verschillende
niveaus waardevolle ervaring opgedaan met samenwerking; zowel landelijk als
in de regio’s. In de volgende paragrafen gaan we kort in op de elementen van
deze opbrengsten die behouden kunnen blijven voor toekomstig beleid.

6.3.1

Regionale samenwerkingsstructuren

Voorwaarden voor succesvolle samenwerking
Regionale samenwerking komt niet vanzelf tot stand. Het Actieplan Jeugdwerkloosheid leert dat er een aantal voorwaarden zijn voor succesvolle samenwerking:2
• De partijen hebben een duidelijk samenwerkingsthema;
• De partijen delen een gevoel voor urgentie op dit thema;
• Er is een maatschappelijk belang bij succesvolle afstemming of samenwerking in de regio;
• Er is bestuurlijk draagvlak (te creëren) voor samenwerking op dit thema;
• Er is één regionale partij die ‘regisseur’ is van het verloop van de samenwerking; en
• Regionaal organiserend vermogen heeft een (financiële) steun in de rug nodig.

2	Zie ook: Radar, Estafette succesvolle aanpakken jeugdwerkloosheid.
Vind de kardemom,
Onderzoek in opdracht
van het ministerie van
SZW, 24 juli 2011. p.23

122

Borgen en bewaren

Aansluiten bij bestaande structuren
Wanneer de overheid in de toekomst vaker (arbeidsmarkt)beleid wil uitzetten in
de regio’s, is het behoud van de nu gevormde of verder ontwikkelde regionale
structuren cruciaal. Immers, het succes van regionale samenwerking is mensenwerk – en dus sterk afhankelijk van welke personen op welke posities met
elkaar in contact komen. In vrijwel alle regio’s is deze menselijke infrastructuur
voor samenwerking rondom arbeidsmarktgerelateerde thema’s tijdens het Actieplan Jeugdwerkloosheid gevormd of verstevigd. Deze relaties kunnen echter
ook snel vervliegen. Om te voorkomen dat de infrastructuren die nu zijn ontwikkeld verdwijnen en in de toekomst (bijvoorbeeld bij de uitrol van de Wet Werken
naar Vermogen) opnieuw moeten worden gevormd, is het van belang nu in te
zetten op handhaving van de samenwerkingsstructuren.
Dit sluit ook aan bij de oorspronkelijke achterliggende doelstellingen van het
Actieplan, waarbij het versterken van de regionale netwerkstructuur één van de
centrale uitgangspunten was.

6.3.2

Landelijke samenwerking

Interdepartementale samenwerking
Wat geldt voor de regio, geldt ook voor de landelijke samenwerkingspartners.
Het Actieplan Jeugdwerkloosheid heeft laten zien dat gerichte samenwerking
tussen departementen en landelijke partijen rond een concreet thema (jongeren, jeugdwerkloosheid) een positieve uitwerking heeft op de afstemming van
(beleids)activiteiten. Deze werden inhoudelijk meer op elkaar afgestemd, voornamelijk omdat er een gedeeld ‘dossier’ was in de vorm van aanpak jeugdwerkloosheid. Met het continueren van deze geïntensiveerde interdepartementale
samenwerking kan de overheid haar beleid gericht op jongeren blijvend inhoudelijk afstemmen.

123

Samen in actie | Evaluatie Actieplan Jeugdwerkloosheid

Voorbeeld: voortzetting van interdepartementaal overleg
Het belang van interdepartementale samenwerking wordt duidelijk
herkend. Veel samenwerkingsverbanden worden dan ook voortgezet,
soms gericht op andere thema’s. Zo is er geregeld ambtelijk overleg over
decentralisaties (begeleiding AWBZ naar WMO, Werken naar Vermogen en
op termijn de jeugdzorg). Daarnaast is er periodiek interdepartementaal
bewindspersonenoverleg. Dit om de samenhang tussen de verschillende
trajecten te borgen.

Goed voorbeeld voor de regio
Tijdens de uitvoering van het Actieplan Jeugdwerkloosheid is gebleken dat het
gezamenlijk optrekken van verschillende departementen, en het uitdragen van
een gezamenlijke agenda en visie een bijdrage heeft geleverd aan vruchtbare
samenwerking op andere niveaus. Samenwerking tussen de ministeries van
SZW, VWS en OCW heeft een positieve doorwerking (gehad) op blijvende regionale samenwerking en samenwerking tussen landelijke actoren.

Voorbeeld: sectorarrangementen
De sectorarrangementen zijn een eigenstandige poging geweest van
VNG in afstemming met UWV om afspraken te maken met sectoren op
landelijk niveau over het beschikbaar stellen van (leer)werkplekken voor
jongeren, en waar mogelijk voor kwetsbare jongeren. Deze landelijke afspraken hebben in verschillende regio’s navolging gekregen. Zo fungeerde
de landelijke afstemming als voorbeeld voor regionale afspraken.

Het voortzetten van landelijke samenwerkingsverbanden heeft dus niet alleen
een positief effect op de beleidsinhoud zelf, het kan ook een stimulans vormen
voor andere (regionale) gremia om de samenwerking te continueren.

124

Borgen en bewaren

Voorbeeld: UWV en Colo
De regionale arbeidsmarktinformatie die UWV en Colo hebben ontwikkeld in het kader van het Actieplan Jeugdwerkloosheid zijn zeer bruikbare
instrumenten gebleken. Een eventuele voortzetting van dit instrument kan
een positieve uitwerking hebben op regionale samenwerkingsstructuren:
de informatie vormt een aanleiding voor regionale partners om samen te
komen en de gezamenlijke prioriteiten te bepalen.

6.3.3

Samenwerking: borging in de praktijk

Zowel op landelijk niveau (interdepartementaal) als op regionaal en lokaal niveau heeft het Actieplan geleid tot waardevolle samenwerkingsverbanden die
in stand gehouden kunnen worden. Wat kan er gebeuren om deze samenwerkingsverbanden te continueren?
Borging in de regio
Samenwerkingsstructuren zijn kwetsbaar. Waar een structuur nog geen vaste
vorm heeft aangenomen, valt het uiteen, voornamelijk door bezuinigingen. Bij
bezuinigingen zijn partijen geneigd snel de blik naar binnen te keren. Daarnaast
vervliegt met de urgentie ook het commitment van de partners. Contactpersonen komen op andere plaatsen in de organisatie of verdwijnen en ook de taken
verdwijnen waardoor niet alle afspraken gerealiseerd kunnen worden.
Toch hoeft het vasthouden van regionale samenwerkingsstructuren geen ingrijpende operatie te zijn. In veel regio’s kan het voldoende zijn om regelmatig contact te houden, waarbij één partij de regie over de samenwerking voert.
• Formuleren samenwerkingsthema. Regionale samenwerkingsverbanden
hebben een concreet, actiegericht thema nodig. De invoering van de Wet Werken naar Vermogen kan een mogelijk samenwerkingsthema vormen, maar
ook andere thema’s (zoals werkloosheid onder 50+-ers) kunnen in de regio de
aandacht krijgen.
• Bestuurlijk commitment. Om de regionale samenwerking te bestendigen is
bestuurlijk commitment essentieel. Dit vormt een grote uitdaging: ook in de
zomer van 2009 lukte het niet overal om direct bestuurlijk commitment te
organiseren, ondanks de gevoelde urgentie van het Actieplan. Nu deze urgen125

Samen in actie | Evaluatie Actieplan Jeugdwerkloosheid

tie is weggevallen, moet de beslissing om te bestendigen op andere gronden
worden gemaakt. Dit kan door de bestuurders zo concreet en feitelijk mogelijk aan te tonen dat de samenwerking resultaat oplevert en goede kansen
biedt voor de nabije toekomst.
• Regelmatig contact: om de regionale samenwerking krachtig voort te zetten, is het nodig dat de regionale partijen elkaar op regelmatige basis blijven
ontmoeten, waarbij knelpunten op de regionale arbeidsmarkt (ouderen, specifieke probleemgroepen) de agenda kunnen bepalen. Om actieve deelname
van alle betrokkenen te realiseren is het wel van belang dat de partners gezamenlijk de agenda bepalen.
• Blijvende inzet van een regisseur: in veel regio’s was de projectleider (bestuurlijk of ambtelijk) de verbindende kracht voor samenwerking. Om de samenwerkingsstructuren in stand te houden is het een belangrijke voorwaarde
dat één organisatie de kar blijft trekken. Deze regisseur kan het netwerk
vitaal houden door de gezamenlijke agenda te beheren en onder de aandacht
te houden.
Borging bij landelijke partijen
We hebben gesignaleerd dat samenwerking tussen landelijke partijen belangrijk is om regionale samenwerking te faciliteren. Het vasthouden van landelijke
samenwerking draagt zo bij aan het in stand houden van regionale samenwerking. Concreet kunnen landelijke partijen de volgende acties opnemen in de
reguliere werkprocessen, om samenwerking (landelijk én regionaal) te bevorderen:
• Formuleren gezamenlijk doel. Landelijke partijen kunnen bijdragen aan het
formuleren van een ‘samenwerkingsdoel’ rond één of meer thema’s die regionale partijen kunnen oppakken.
• Gemeenschappelijke agenda. Het formuleren van een gemeenschappelijke
lange termijnagenda door de verschillende departementen en landelijke
actoren en het benoemen van wederzijdse verantwoordelijkheden hierin. Dit
hoeft geen uitgebreide agenda te zijn: vooral taken die functioneel zijn voor
het stimuleren en faciliteren van regionale samenwerking kunnen hierin opgenomen worden.
• Regiefunctie voor landelijke samenwerking. Het toewijzen van de regierol
voor de samenwerking aan één van de landelijke partijen (bijvoorbeeld het
ministerie van SZW) die ook uitdrukkelijk de taak krijgt alle actoren aan te
126

Borgen en bewaren

spreken op en te houden aan de gemaakte afspraken.
• Kennisverspreiding. Producten van samenwerking tussen actoren, zowel uit
het verleden als toekomstig te ontwikkelen producten, goed verspreiden onder relevante landelijke en regionale partijen, om hiermee de samenwerking
zichtbaar te houden.
• Beschikbaar stellen van middelen. Regionaal organiserend vermogen heeft
een financiële steun in de rug nodig. De regionale samenwerkingsstructuren
die zijn opgebouwd met het Actieplan Jeugdwerkloosheid kunnen met relatief
geringe inspanning tegen weinig middelen behouden blijven. Voor individuele gemeenten zal de keuze voor het al dan niet borgen van samenwerking
echter sterk afhangen van de vraag of het behouden ervan een besparing is.
De verwachting is daardoor dat het continueren van de samenwerkingsstructuren niet (volledig) uit de reguliere middelen van de betrokken samenwerkingspartners bekostigd kan worden. Samenwerking heeft (apart) geld nodig,
los van de andere geldstromen. Dat blijkt ook uit de vele studies die er sinds
2000 zijn verricht naar regionale samenwerking.3
• Aansturing en monitoring van regionale samenwerking. Het blijft belangrijk
de regio’s te volgen in het verloop van de samenwerking, regio’s te faciliteren
bij knelpunten en goede praktijken onderling uit te wisselen. Een (beperkte)
landelijke inzet op het faciliteren van samenwerking, het aansturen van de
regio’s en het monitoren van de voortgang zal daarom noodzakelijk blijven.

6.4

Thema 2: Ketenaansluiting

Het Actieplan heeft geleid tot afstemming en aansluiting in aanpakken van ketenpartners rondom (kwetsbare) jongeren.

6.4.1

Aansluiting in de keten

Het Actieplan Jeugdwerkloosheid heeft, landelijk en in de regio, bijgedragen
aan een betere aansluiting in de keten zorg-onderwijs-arbeidsmarkt. Er zijn
3	Zie in dit verband o.a.:

grote stappen gezet in het slim delen van gegevens tussen verschillende instan-

Raad voor Werk en In-

ties. Een goede samenwerking in de keten resulteert bijvoorbeeld in een goede

komen (2006). De regio
centraal. Advies over

diagnose en een snelle plaatsing op een passend traject, waarmee ook een be-

afstemming en samen-

tere, effectievere inzet van middelen gerealiseerd kan worden.

werking op regionale
arbeidsmarkten.

127

Samen in actie | Evaluatie Actieplan Jeugdwerkloosheid

Het vasthouden van de contacten in de keten die in het kader van het Actieplan
zijn ontwikkeld is daarom zowel van belang voor de regio zelf als ook voor landelijke beleidsvorming. Welke inzet nodig is om deze aansluiting in de keten te
borgen, varieert per regio en per samenwerkingsverband.

Voorbeeld: aansluiting onderwijs-arbeidsmarkt
Er is veel aandacht ontstaan bij ROC’s voor het volgen van leerlingen na
schoolverlaten. MBO-scholen zijn zich door het Actieplan Jeugdwerkloosheid bewust geworden van de waarde van een goed alumnibeleid. Daarnaast is er zowel op scholen als ook bij leerlingen meer bewustwording
over de arbeidsmarkt en de perspectieven van leerlingen en opleidingen.
Deze winst wordt door de partijen vastgehouden door de kennis vast te leggen. Colo en UWV ontwikkelen samen een lespakket over de arbeidsmarkt
voor leerlingen van ROC’s. UWV heeft specifiek voor jongeren en schoolverlaters informatiewebsites ontwikkeld (werk.nl/jongeren en werk.nl/be)

6.4.2

Ketenaansluiting: borging in de praktijk

Structureel overleg
Een structureel ketenoverleg kan helpen deze contacten te borgen. Deze ketensamenwerking kan ‘klein’ zijn en kan zich (aan de hand van casuïstiek) richten
op een afgebakend onderwerp. Huidige overleggen waarin de ondersteuningsbehoefte van jongeren centraal staat kunnen aangewend worden voor een
bredere doelgroep. Als organisaties in de keten zorg-onderwijs-arbeidsmarkt
elkaar beter weten te vinden, kan dit bijvoorbeeld ook positief doorwerken voor
een betere arbeidsmarkttoeleiding van mensen met psychische of lichamelijke
arbeidsbeperking doordat vaker en sneller een passend traject gevonden wordt.

6.5

Thema 3: Werkgeversbenadering

Het Actieplan Jeugdwerkloosheid heeft in de meeste regio’s geleid tot een toegenomen aandacht voor het vormen van een regionale werkgeversbenadering.
Het behouden van deze werkgeverscontacten is belangrijk omdat het teleurstellen van werkgevers of het veranderen van aanspreekpunten een (blijvend)
verlies in vertrouwen tot gevolg kan hebben. Dat kan moeilijk hersteld worden,
128

Borgen en bewaren

terwijl werkgevers de essentiële schakel zijn in arbeidstoeleiding. In de volgende subparagrafen beschrijven we welke opbrengsten op het terrein van werkgeversbenadering vastgehouden moeten worden, en hoe dat kan gebeuren.

6.5.1

Een regionale werkgeversbenadering

Van arbeidsmarktmonitor tot paradigmawisseling
Vrijwel alle arbeidsmarktregio’s hebben, in het kader van het Actieplan, geïnvesteerd in het in kaart brengen van de kansen van jongeren op de regionale
arbeidsmarkt. Niet zelden heeft samenwerking met Colo hier een grote toegevoegde waarde in gehad.
Een groot deel van de regio’s heeft ook de stap naar de tweede fase gemaakt.
De samenwerkingspartners delen hun netwerken en hebben nieuwe werkgevers leren kennen. Dit heeft tot gevolg dat in een groot aantal regio’s de omvang
van de contacten met werkgevers aanzienlijk is uitgebreid.
Bij een aantal regio’s is daarnaast ook de aard van het contact veranderd. De
relaties met werkgevers zijn in deze regio’s duurzamer geworden, en er is vaker
sprake van tweerichtingsverkeer. In het benaderen van werkgevers heeft in een
deze regio’s een paradigmawisseling plaatsgevonden. De regio’s zien de werkgevers niet meer als speler op afstand, maar laten ze aan de onderhandelingtafel aanschuiven en delen de verantwoordelijkheid over de aanpak van jeugdwerkloosheid. Daarnaast is er ook meer aandacht gekomen voor de belangen
van de werkgevers.
Behouden van de relatie met werkgevers
Verschillende regio’s hebben, kortom, een inhoudelijke ontwikkeling doorgemaakt in de visie op werkgeversbenadering. In deze regio’s is het werkgeverscontact ontwikkeld tot een gelijkwaardige relatie. De ervaring die is opgedaan
met het werven van arbeidsplaatsen vanuit deze invalshoek van partnerschap
en gelijkwaardige samenwerking, kan in de toekomst van grote waarde zijn bij
het werven van arbeidsplaatsen voor andere doelgroepen.

129

Samen in actie | Evaluatie Actieplan Jeugdwerkloosheid

6.5.2

Werkgeversbenadering: waardevolle elementen

Vraaggericht benaderen
Om knelpunten op de regionale arbeidsmarkt succesvol aan te pakken, moet de
vraag centraal staan in het arbeidsmarktbeleid. Alleen dan kan het beleid aanhaken bij stromen op de arbeidsmarkt.4
Binnen het Actieplan Jeugdwerkloosheid is, zoals blijkt uit voorgaande paragraaf, veel ervaring opgedaan met het vraaggericht benaderen van werkgevers,
verbetering van integrale werkgeversdienstverlening en het matchen van vraag
en aanbod. Het Actieplan heeft daarmee inzicht opgeleverd in elementen van
regionale werkgeversbenadering die elementair zijn voor een succesvolle aanpak. Voor het behouden van de relatie met werkgevers is het essentieel de volgende aspecten van de werkgeversbenadering voor te zetten:
• Gedegen arbeidsmarktinformatie. De regionale arbeidsmarktinformatie van
Colo maakt inzichtelijk in welke sectoren nu en in de toekomst vraag naar
personeel is te verwachten. Dit is voor regio’s belangrijke kennis om de regionale werkgeversbenadering op af te stemmen.
• Regionale overlegstructuur. De huidige overlegstructuur is in de meeste
regio’s hands-on en praktijkgericht. Het behouden van deze samenwerkingsstructuur (zie paragraaf 6.3) is daarom aan te bevelen.
• Behouden van aanspreekpunten. De bestaande regionale werkgeversservicepunten, sectorpunten en/of andere regionale ‘kanalen’ die zijn ingericht voor
werkgeverscontacten kunnen behouden worden voor contacten met werkgevers. Navolgend willen we hier verder op ingaan.
Eén aanspreekpunt
Uit eerder onderzoek blijkt dat werkgevers hechten aan een aantal basisvoorwaarden voor goed contact. Ten eerste: goede (telefonische) toegankelijkheid

4	Zie ook: Raad voor Werk
en Inkomen, De regio

van de dienstverlener. Ten tweede: vaste contactpersonen waarmee persoonlijk

centraal. Advies over

contact kan worden onderhouden en, ten derde: interesse van de dienstverlener

werking op regionale

voor de vraagzijde van de arbeidsmarkt.

5

afstemming en samenarbeidsmarkten, juni
2006.
5	Raad voor Werk en

Het Actieplan Jeugdwerkloosheid heeft, in diverse vormen, dergelijke contact-

Inkomen, De regio

structuren ontwikkeld. Voor de relatie met de werkgevers en het vertrouwen van

afstemming en samen-

de werkgevers is het daarom aan te bevelen deze structuren te behouden.

centraal. Advies over
werking op regionale
arbeidsmarkten, juni
2006.

130

Borgen en bewaren

Voorbeelden zijn:
• Netwerkstructuren: Diverse regio’s hebben contactstructuren opgezet waarbij (overheids)partijen werkgevers ontmoeten. Denk hierbij aan platformen of
‘denktanks’ waarin werkgevers samen met regionale partners nadenken over
en werken aan effectief arbeidsmarktbeleid. Het behouden van deze structuren is belangrijk om voeling te houden met wat leeft onder werkgevers.
• Eén regionaal aanspreekpunt: In veel regio’s is, mede als uitvloeisel van het
Actieplan Jeugdwerkloosheid, één aanspreekpunt voor werkgevers ingericht.
Binnen het werkplein heeft dit vaak de vorm van één deskundig aanspreekpunt voor werkgevers. Deze punten hebben hun meerwaarde bewezen. In
de afgelopen jaren is er een relatie op gang gekomen tussen werkgevers en
zo’n aanspreekpunt. Het is van groot belang deze relatie vast te houden. De
functie van borgen en behouden is hier vooral preventief: wanneer zo’n relatie
wegvalt, schendt dat vertrouwen wat niet makkelijk meer op te bouwen is.
• Sectorpunten: Voor goede matching in de regio is branche- en sectorgerichte
samenwerking heel waardevol gebleken. Een manier om dit vorm te geven is
via sectorpunten. Hier kan een goede en snelle match van vraag en aanbod
plaatsvinden, doordat er snel goede kennis wordt opgebouwd over welke
kwalificaties nodig zijn en waar de vraag in een sector ligt. Het vertrouwen
van werkgevers neemt hierdoor toe, en daardoor de mogelijkheden mensen
te plaatsen in een sector.

6.5.3

Werkgeversbenadering: borging in de praktijk

Ondersteuning van de huidige samenwerkingsstructuren
Het verdient sterke aanbeveling om deze elementen integraal te behouden. Er
is hard gewerkt aan het opzetten van samenwerkingsstructuren die aansluiten
bij de arbeidsmarkt van de regio’s. Het ondersteunen van deze samenwerkingsverbanden kan de geboekte resultaten consolideren en zorgt ervoor dat de
winst van het Actieplan beklijft en niet vervliegt. Wat is hier voor nodig?
Inzet in de regio’s
In de regio’s vraagt dit vooral inspanningen van de huidige regionale samenwerkingspartners. Zij moeten de voortgang van de regionale werknemersbenadering dragen. Dit vraagt echter investeringen: (beperkte) financiële middelen, tijd
en energie. Om deze inzet mogelijk te maken zal dus bestuurlijk draagvlak voor
het continueren van de samenwerking aanwezig moeten zijn.
131

Samen in actie | Evaluatie Actieplan Jeugdwerkloosheid

Inzet van de Rijksoverheid
Het continueren van de regionale werkgeversaanpak vraagt ook een inspanning van de Rijksoverheid. Hoewel de regionale samenwerkingspartners de kar
kunnen trekken – dit hebben zij tijdens de looptijd van het Actieplan bewezen
– maakt het Rijk deze regionale samenwerking mogelijk. Zonder de facilitering
(sturing, financiële ondersteuning en monitoring) vanuit de Rijksoverheid vervliegt de regionale samenwerking, en daarmee ook de regionale werkgeverbenadering.
Het investeren in het behouden van de regionale samenwerkingsstructuren is
daarmee de belangrijkste randvoorwaarde voor het continueren van de regionale werkgeversbenadering.
Concreet kan de Rijksoverheid de regio’s met de volgende activiteiten faciliteren. Deze suggesties zijn aanvullend op de opsomming in paragraaf 6.3 voor
regionale samenwerking:
• Urgentie benoemen: Het benoemen van het belang van het continueren van
de regionale werkgeversaanpak. Wanneer de Rijksoverheid het thema hoog
op de agenda plaatst, maakt dit het makkelijker regionaal bestuurlijk draagvlak te creëren voor het continueren van de huidige processen.
• De regio centraal in toekomstig beleid: toekomstig arbeidsmarktbeleid kan
de rol van de regio expliciet benoemen. Door de regio als entiteit in arbeidsmarktbeleid een structurele rol te geven en daarmee structurele taken krijgt
de regionale werkgeversbenadering de kans zich verder te bewijzen.
• Een regionale component in financieringsstructuren: regionale samenwerking rond arbeidsmarktzaken is erg complex door verschillen in financiering,
wet- en regelgeving en de schaal van het beleid waar de betrokken partijen
mee te maken hebben. Veel deelnemende partijen (gemeentes, UWV, mboinstellingen) worden op hun eigen resultaten afgerekend. Dit staat soms een
soepele samenwerking in de weg. Het ontschotten van de budgetten of het
belonen van regionale resultaten, zoals tijdens de uitvoering van het Actieplan
gebeurde, kan de partijen blijvend stimuleren over de eigen schotten heen te
kijken.

132

Borgen en bewaren

6.6

Thema 4: Procesmatige kennis en ervaring

Binnen het Actieplan Jeugdwerkloosheid is ervaring opgebouwd met het aansturen van de regio’s en het ontwikkelen van een passend verantwoordingsmodel (landelijk) en praktische kennis en ervaring met instrumenten en projecten
(regionaal). In de volgende paragrafen gaan we nader in op deze aspecten. Per
deelaspect geven we steeds aan welke inzet er geleverd kan worden om borging
van het aspect te bevorderen.

6.6.1

Sturingsmodel

Het Actieplan Jeugdwerkloosheid heeft voor de landelijk overheid bijna gefungeerd als de ideale testcase om te oefenen met het aansturen van regionale
partners. Het Actieplan bood vanaf het eerste begin expliciet veel ruimte voor
de regio en de professional. In de aansturing verschoof hierbij de rol van de
Rijksoverheid naar een faciliterende en stimulerende rol. De kennis over hoe
deze rol ingevuld kan worden kan worden bij hoge politieke druk (in de eerste
periode van het Actieplan), bij kalmer politiek vaarwater (in de tussenperiode)
en wanneer andere thema’s de politieke agenda reeds bepalen (in het laatste
jaar van het Actieplan) kan in de toekomst van grote waarde zijn bij het effectief
insteken van de aansturing van regionale en lokale uitvoerders van beleid dat
landelijk gecoördineerd wordt.
Naar verwachting is deze kennis de komende jaren bij meerdere beleidsterreinen hard nodig. De zelfredzaamheid van burgers en werknemers neemt in het
Regeerakkoord een centrale positie in. Dat doet een groot appel op de burgers
zelf, en op werkgevers en regionale partners. In het Actieplan Jeugdwerkloosheid is daarmee reeds ervaring opgedaan – sterker nog: deze ervaringen kunnen bevestigen dat zo’n sturingsmodel goed kan werken.

133

Samen in actie | Evaluatie Actieplan Jeugdwerkloosheid

Voorbeeld: aanzetten tot veranderen
In de eerste periode van het Actieplan is de landelijke organisatie in
staat gebleken in korte tijd het besef van urgentie over te dragen op regionale en lokale samenwerkingspartners. In korte tijd is een groot aantal
partijen met veel actie en enthousiasme voortvarend aan de slag gegaan.
Deze snelle actie was noodzakelijk voor de vliegende start die in de eerste
maanden van het Actieplan is gemaakt. Naarmate de tijd verstreek veranderde ook de wijze van aansturing naar monitoring, advisering en partnerschap.

Sturingsmodel: borging in de praktijk
Voor het vasthouden van deze kennis en ervaring is het belangrijk de vaste contacten tussen landelijke en regionale contactpersonen zo veel mogelijk in stand
te houden. Met name bij de regionaal accountmanagers van het ministerie van
SZW is een schat aan kennis over de arbeidsmarktregio’s opgeslagen: deze accountmanagers weten wat de karakteristieken en eigenschappen zijn van de regio’s, hoe de taakverdeling op lokaal niveau is ingericht en wie de centrale aanspreekpunten zijn. Bovendien voelen zij inmiddels goed aan op welke wijze deze
regio’s het best aangestuurd en gecoacht kunnen worden. Het bewaren van
deze samenwerking vanuit de relatie is van groot belang. Idealiter worden dezelfde regionaal accountmanagers ingezet bij toekomstig arbeidsmarktbeleid.

6.6.2

Verantwoordingsmodel

Gedeelde verantwoordelijkheid
De ervaringen met het Actieplan laten zien dat de beleidsvrijheid voor regio’s
op een gegeven moment bijna ondergraven dreigde te worden door de neiging
tot controle en het introduceren van prestatieprikkels. Hieruit spreekt weinig
vertrouwen in het zelfsturend vermogen van partijen. Het Actieplan leert juist
dat horizontale verantwoording, samenwerking en wederzijde afhankelijkheid
belangrijke werkzame mechanismen zijn. Gedelegeerde verantwoordelijkheid
is, kortom, gedeelde verantwoordelijkheid.
Wanneer regio’s en andere stakeholders verantwoordelijk worden voor beleid en
uitvoering, betekent dat dat de landelijke overheid een terugtredende beweging
134

Borgen en bewaren

moet laten zien. Wat er daarom nodig is, is een gemeenschappelijke visie op
verantwoording, waarbij beleidsvrijheid en wederzijdse afhankelijkheid samengaan met verantwoording op hoofdlijnen.
Verantwoordingsmodel: borging in de praktijk
Het projectteam dat binnen het ministerie van SZW betrokken is geweest bij
het monitoren van de resultaten in de regio’s en het uitwerken van een verantwoordingsmodel, heeft veel waardevolle kennis opgedaan. Zij hebben ervaring
opgedaan in de balans tussen het delegeren van verantwoordelijkheid en het
uitvragen van resultaten, waarbij de monitoring onderdeel werd van de samenwerkingsrelatie tussen de landelijke overheid en de regio’s. De kennis die hierover bij het ministerie van SZW is opgedaan, moet goed worden overgedragen.

6.6.3

Kennis van instrumenten

Instrumenten en interventies
Daarnaast heeft het Actieplan bij een groot aantal stakeholders ook veel kennis
en ervaring opgeleverd over methodieken, interventies en aanpakken. Niet al
deze projecten kunnen worden voortgezet. Om de kennis en ervaring die nu is
opgedaan over interventies, samenwerking en werkgeversbenadering toch blijvend te kunnen benutten, is een goede kennisuitwisseling van groot belang.
Uitwisseling: borging in de praktijk
Dit is reeds vormgegeven, door het beschrijven van goede voorbeelden van
instrumenten (o.a. voor kwetsbare jongeren) en door de Estafette Jeugdwerkloosheid, waarbij projectleiders kennis konden maken met succesvolle aanpakken en goed werkende instrumenten van een andere regio. De kennis over wat
werkt, voor welke doelgroepen en waarom is gebundeld in de rapportage over
deze Estafette, en daarmee breed beschikbaar gemaakt. Bij toekomstig beleid
kunnen gemeenten of regio’s hiermee kennis opdoen over werkwijzen die grote
kans van slagen hebben. Daarmee kan een kwalitatief goede uitvoering van toekomstig beleid bevorderd worden.

135

Samen in actie | Evaluatie Actieplan Jeugdwerkloosheid

6.7

Het realiseren van borging

Het vasthouden van opbrengsten kan verlopen via twee routes: het inbedden van
een activiteit binnen de eigen reguliere organisatie en het reguliere takenpakket
of als afzonderlijk onderdeel of project.

6.7.1

Route 1: inbedden in de reguliere organisatie

Eén keuzemogelijkheid is het (gedeeltelijk) inbedden van succesvolle activiteiten in de reguliere organisatie, in sommige gevallen ter vervanging van andere
activiteiten. Vooral projecten die (vooral) onder de vlag van één organisatie zijn
gestart of vanuit één centraal punt zijn gecoördineerd, komen hiervoor in aanmerking. Veel gemeenten maken deze keuze bij het voortzetten van succesvolle
projecten of instrumenten die zijn ontwikkeld vanuit de gelden van het Actieplan
Jeugdwerkloosheid. Zij kiezen er bijvoorbeeld voor een succesvol project, bijvoorbeeld gericht op het tegengaan van schooluitval, vanuit reguliere middelen
voort te zetten. Hierbij kunnen gemeenten ervoor kiezen de bestaande (wellicht
minder succesvolle) activiteiten op deze thema’s stop te zetten.

Voorbeeld: trainees bij UWV
Als onderdeel van het Actieplan Jeugdwerkloosheid heeft UWV een
traineepool gestart, waarbij jongeren uit de doelgroep een traineefunctie
kregen, waarbij ze werden opgeleid tot werkcoach en daarnaast konden
werken aan innovatieve projecten voor jongeren.
Binnen UWV ontbreken de middelen om deze traineepool in zijn huidige
vorm voort te zetten. Mogelijk lukt het wel dezelfde methodiek voortaan toe
te passen bij UWV-stagiaires. Er is nu een voorstel gedaan aan de directie
om deze voortaan ook twee dagen per week vrij te stellen voor specifieke
opdrachten. Hiermee kan de innovatie voor specifieke doelgroepen in stand
blijven.

6.7.2

Route 2: behouden als afzonderlijke activiteit

Niet alle opbrengsten van het Actieplan Jeugdwerkloosheid kunnen worden
ondergebracht in de reguliere structuur. Vooral samenwerkingsverbanden of
gezamenlijke projecten blijken moeilijk bij één organisatie te borgen. Deze activiteiten zullen geborgd moeten worden als afzonderlijke activiteit, die wel struc136

Borgen en bewaren

tureel onderdeel kan worden van de betrokken organisaties, maar waarvoor
vóór het Actieplan nog geen middelen beschikbaar waren gemaakt.
Hoewel het mogelijk is één partij verantwoordelijk te maken of een regiefunctie
te geven, zal voor een succesvolle voortzetting zullen alle samenwerkingspartners het belang en de urgentie ervan moeten zien. Immers: zonder draagvlak
geen borging.
In sommige gevallen wordt een activiteit wel door één partij blijvend als ‘nieuw’
onderdeel van de organisatie opgenomen. Een voorbeeld hiervan is de levering
van periodieke regionale arbeidsmarktinformatie door Colo. Tijdens de looptijd
van het Actieplan is deze regio-informatie samen met UWV ontwikkeld en uitgewerkt. Colo zal deze taak (voorlopig) binnen de eigen organisatie nog voortzetten.

6.7.3

Randvoorwaarden

Hoewel wij refereren aan de regio’s als afzonderlijke entiteit, is dit in de meeste
regio’s geen realiteit. Concreet betekent dit: besluiten over verduurzaming zullen overwegend worden genomen op het niveau van individuele gemeenten. Wat
de regio wil en kan verduurzamen is dus sterk afhankelijk van wat de gemeenten in die regio willen en kunnen. Welke randvoorwaarden spelen hierbij voor
gemeenten een rol?
Middelen
Voor individuele gemeenten zal de keuze voor het al dan niet borgen van thema’s als samenwerking, werkgeversbenadering of instrumenten voor bepaalde
doelgroepen sterk afhangen van de vraag of verduurzaming een besparing is.
Zeker in 2011 zal dit een belangrijke, zo niet de belangrijkste drijfveer van een
gemeente zijn. Veel elementen van het Actieplan kunnen met relatief geringe
inspanning tegen weinig middelen behouden blijven.
Voor alle te borgen onderdelen geldt echter dat duidelijk zal moeten zijn hoe
zwaar de (personele) investering is die vereist is, en wat (op termijn) de precieze
meerwaarde is van continuering.
Draagvlak en motivatie
Bij de beslissing tot verduurzaming zal daarnaast het interne draagvlak en de
motivatie voor een aanpak cruciaal zijn. Om te beslissen een regionale aanpak
137

Samen in actie | Evaluatie Actieplan Jeugdwerkloosheid

te verduurzamen zullen de gemeenten informatie nodig hebben. Zo’n beslissing vergt, vooral op het niveau van bestuurders en beslissers in de gemeente,
allereerst kennis. Het gaat om kennis van wát werkt, waarom en tegen welke
kosten. Voor de regio’s en – daarbinnen – de gemeenten, betekent dit concreet
drie dingen:
• Zij moeten inzetten op het verkrijgen van kennis over de effectiviteit van bijvoorbeeld een interventie of samenwerkingsstructuur. Hoeveel inzet vraagt
verduurzaming? En wat is daar het resultaat van?
• Zij moeten zoeken naar antwoord op de vraag waarom die aanpak regionaal
ingezet zou moeten worden, of waarom een regionale insteek beter is dan een
lokale. Immers, gemeenten kunnen in eerste instantie geneigd zijn te zoeken
naar beleidsopties binnen de eigen organisatie of de eigen gemeentegrenzen.
• Zij moeten inzetten op het verkrijgen van inzicht in mogelijke besparingen:
wat kost een werkgeversbenadering? Wat kost een samenwerkingsverband?
En wat levert dat de gemeente op?
Naast kennis is ook een inzet op houding noodzakelijk om tot verduurzaming
te kunnen komen. De kennis is de basis voor een regio om te kunnen beslissen
wat men wil verduurzamen. Kennis alleen zal echter tekort schieten: in elke gemeente zullen ook andere overwegingen een rol spelen: welk element van het
actieplan heeft toegevoegde waarde geleverd, waar is draagvlak voor binnen het
college, van welk onderdeel ziet de regio/ de gemeente zelf de noodzaak in van
verduurzaming en borging?

6.8

Deelconclusie

De kwalitatieve opbrengsten en inzichten van het Actieplan Jeugdwerkloosheid
kunnen in de toekomst nog benut worden en – waar wenselijk en mogelijk –
worden ingebed in regulier beleid. Of en hoe er geborgd wordt, is uiteraard een
politieke keuze die verder gaat dan de scope van deze evaluatie.
Uit de gesprekken met betrokkenen bij de verschillende actielijnen komen de
volgende overkoepelende thema’s naar voren met betrekking tot borging van
opbrengsten:

138

Borgen en bewaren

1.	Samenwerking. Zowel op landelijk niveau (interdepartementaal) als op regionaal en lokaal niveau heeft het Actieplan geleid tot waardevolle samenwerkingsverbanden die in stand gehouden kunnen worden.
2.	Ketenaansluiting. Het Actieplan heeft geleid tot afstemming en aansluiting in
aanpakken van ketenpartners rondom (kwetsbare) jongeren.
3.	Werkgeversbenadering. Regionaal en lokaal is veel ervaring opgedaan met
het vraaggericht benaderen van werkgevers, verbetering van integrale werkgeversdienstverlening en het matchen van vraag en aanbod.
4.	Procesmatige kennis en ervaring. Binnen het Actieplan Jeugdwerkloosheid is
ervaring opgebouwd met o.a. het insteken van veranderprocessen (landelijk),
het aansturen van de regio’s en het ontwikkelen van een passend verantwoordingsmodel (landelijk), het creëren van draagvlak binnen diverse gremia
(landelijk en regionaal) en praktische kennis en ervaring met instrumenten
en projecten (regionaal).
Samenwerking
Regionale samenwerking komt niet vanzelf tot stand. Het Actieplan Jeugdwerkloosheid leert dat er een aantal voorwaarden is voor succesvolle samenwerking.
Het belangrijkste is het om in te zetten op handhaving van de samenwerkingsstructuren op regionaal niveau, en te voorkomen dat de infrastructuren die nu
zijn ontwikkeld verdwijnen en in de toekomst opnieuw moeten worden gevormd.
Dat betekent dat regionale partijen elkaar op regelmatige basis blijven ontmoeten. Regionale samenwerkingsverbanden hebben bovendien een concreet,
actiegericht thema nodig. De invoering van de Wet Werken naar Vermogen kan
een mogelijk samenwerkingsthema vormen, maar ook andere thema’s die in
het regeerakkoord genoemd zijn, geven de gemeenten meer verantwoordelijkheid en zijn daarom gebaat bij het ontwikkelen van een samenhangend lokaal
en/of regionaal beleid. Dan gaat het om bijvoorbeeld de stelselwijziging jeugdzorg en de maatregelen voor passend onderwijs.
Ook is het van belang om de geïntensiveerde interdepartementale samenwerking te continueren, zodat de overheid haar beleid gericht op jongeren blijvend
inhoudelijk kan afstemmen. Onderdeel hiervan kan het formuleren van een
gemeenschappelijke lange termijnagenda zijn door de verschillende departementen en landelijke actoren en het toewijzen van de regierol voor de samenwerking aan één van de landelijke partijen. Dit kan een stimulans vormen voor
139

Samen in actie | Evaluatie Actieplan Jeugdwerkloosheid

andere gremia (landelijk en regionaal) om de samenwerking voort te blijven
zetten.
Ketenaansluiting
Het Actieplan Jeugdwerkloosheid heeft, landelijk en in de regio, bijgedragen
aan een betere aansluiting in de keten zorg-onderwijs-arbeidsmarkt. Het vasthouden van de contacten in de keten die in het kader van het Actieplan zijn ontwikkeld is zowel van belang voor de regio zelf als ook voor landelijke beleidsvorming. Een structureel ketenoverleg kan helpen deze contacten te borgen. Ook
het blijven gebruiken en doorontwikkelen van instrumenten die door partijen
zijn ontwikkeld op het snijvlak van onderwijs en arbeidsmarkt is van belang. De
‘Estafette succesvolle aanpakken jeugdwerkloosheid’ geeft hier voorbeelden
van.
Werkgeversbenadering
In veel regio’s is, mede als uitvloeisel van het Actieplan Jeugdwerkloosheid,
specifiek gericht op jongeren één aanspreekpunt voor werkgevers ingericht. Ten
behoeve van toekomstig arbeidsmarktbeleid is het ook van belang de platformen of ‘denktanks’ te behouden waarin werkgevers samen met regionale partners nadenken over en werken aan effectief arbeidsmarktbeleid. Voor goede
matching in de regio is branche- en sectorgerichte samenwerking heel waardevol gebleken. Een manier om dit vorm te geven is via sectorpunten.
Behoud van een werkgeversbenadering vraagt om inspanningen van de huidige
regionale samenwerkingspartners, in de vorm van tijd, energie en middelen, en
het zoeken naar bestuurlijk draagvlak. Het continueren van de regionale werkgeversaanpak vraagt ook een inspanning van de Rijksoverheid. Hoewel de regionale samenwerkingspartners de kar kunnen trekken – dit hebben zij tijdens de
looptijd van het Actieplan bewezen –kan het Rijk de randvoorwaarden scheppen
voor deze regionale samenwerking, bijvoorbeeld door thema’s te benoemen, de
regio expliciet centraal te stellen in toekomstig arbeidsmarktbeleid en het ontschotten van budgetten of het belonen van regionale resultaten.
Procesmatige kennis en ervaring
De ervaringen met het Actieplan Jeugdwerkloosheid leren dat dit soort opbrengsten bereikt kunnen worden met een nieuwe vorm van sturing, waarbij
140

Borgen en bewaren

partijen vooral werken op basis van partnerschap, eigen verantwoordelijkheid,
visieoverdracht en een gedeelde ambitie.
Een aandachtspunt bij deze vorm van sturing is dat - wanneer regio’s en andere
stakeholders verantwoordelijk worden voor beleid en uitvoering - dit betekent
dat de landelijke overheid een terugtredende beweging moet laten zien. Daarbij
is het nodig dat er een gemeenschappelijke visie op verantwoording is. In deze
visie zouden beleidsvrijheid en wederzijdse afhankelijkheid samen moeten gaan
met verantwoording op hoofdlijnen.
Daarnaast heeft het Actieplan bij een groot aantal stakeholders ook veel kennis en ervaring opgeleverd over methodieken, interventies en aanpakken. Om
de kennis en ervaring die nu is opgedaan over interventies, samenwerking en
werkgeversbenadering blijvend te kunnen benutten, is een goede kennisuitwisseling en het behouden van contacten van groot belang. Dit is reeds vormgegeven, door het beschrijven van goede voorbeelden van instrumenten (o.a. voor
kwetsbare jongeren) en door de Estafette Jeugdwerkloosheid, waarbij projectleiders kennis konden maken met succesvolle aanpakken en goed werkende
instrumenten van een andere regio.

141

Samen in actie | Evaluatie Actieplan Jeugdwerkloosheid

Bijlage 1 - Geïnterviewde personen

Bijlage 1
Geïnterviewde personen
In deze bijlage is een overzicht opgenomen van alle personen die in het kader
van dit onderzoek zijn geraadpleegd, in de vorm van een telefonisch of persoonlijk interview en/of een groepsgesprek. De geïnterviewde personen zijn in alfabetische volgorde op achternaam vermeld.
Naam

Organisatie

Sharida Abid Ali

ministerie van SZW

Selma Altena

Regionaal projectleider Leeuwarden

Sidney Anthonio

ministerie van SZW

Rene Boone

Regionaal projectleider Zeeland

Marije Braun

ministerie van VWS

Lian de Bruijn

Colo

Edwin Duffels

Colo

Els Drost

UWV

Bart Eigeman

Gemeente Tilburg (wethouder)

Leo Euser

SMN (als vertegenwoordiger van LOM)

Loes Evers

ministerie van OCW

Marco Florijn

Gemeente Rotterdam (wethouder)

Peter Frankx

ministerie van BZK (voorheen WWI)

Joost Franssen

B&A groep

Petra van Golen

ministerie van SZW
143

Samen in actie | Evaluatie Actieplan Jeugdwerkloosheid

Naam

Organisatie

Fiona de Haan

ministerie van SZW

Renske Hamstra

Colo

Leo Hartveld

Vakcentrale FNV

Judith Helmons

ministerie van SZW

José Hilgersom

ministerie van SZW

Clemens de Jager

Radar Advies

Paulus Janssen

ministerie van SZW

Ina Kalff

ministerie van SZW

Andries Kok

VNG

Annemarie Koks

ministerie van OCW

Peter Koppe

VNG

Joost Kwakkenbos

Regionaal projectleider Midden Brabant

Sigrid van der Laan

ministerie van SZW

Andrea van der Meer

ministerie van SZW

Mérie Michels

Colo

Ine Neefjes

ministerie van SZW

Thea van Rijbroek

Colo

Ans Seriese

ministerie van SZW

Rob Slagmolen

MKB Nederland / VNO-NCW

Hans Spigt

Zelfstandige, voorheen voorzitter commissie Werk
en Inkomen VNG en wethouder in Dordrecht

Annelies Spork

Regionaal projectleider Noord Holland Noord

Nico van der Stel

ministerie van SZW

Peter Stoks

UWV

Irma van der Veen

WorkWise

Gerrit Veneboer

Colo

144

Bijlage 1 - Geïnterviewde personen

Naam

Organisatie

Nico van der Vrie

Regionaal projectleider Rijnmond

Theo Wehkamp

Colo

Marianne van der Weiden
Rita van Wel

MBO Raad
UWV

145

Samen in actie | Evaluatie Actieplan Jeugdwerkloosheid

Bijlage 2 - Gebruikte literatuur en bronnen

Bijlage 2 - Gebruikte
literatuur en bronnen
Akkoord Stichting van de Arbeid 25 maart 2009.
Algemene Rekenkamer, Aanpak harde kern jeugdwerklozen. Terugblik.
(Den Haag, 2011)
Bekkers, VJJM, ‘Sturingsconcepties in beweging: achtergronden, kenmerken
en posities’, in: Bekkers, VJJM, AJ Bogaart, JAA van Huijgevoort, MT. Maas,
N. Schuilwerve en JLM Zaat (red.), Handboek sturing in de sociale sector,
Elsevier, Den Haag, 2002 (losbladig handboek), pp. A-2-1-1 - A 2-1-26.
Boer, H de. Tegen de Stroom in. Advies aan het kabinet voor een Actieplan
Jeugdwerkloosheid. (Noordwijk, 2009).
Bosselaar H, D Bannink, C van Deursen en W Trommel, Werkt de WWB?
Resultaten van de ontwikkeling van nieuwe verhoudingen tussen Rijk en
gemeenten, (Den Haag, 2007).
Bouma S, L Coenen, A Kerckhaert. Arbeidsmarktpositie niet-westerse
allochtonen. De stand van zaken, Research voor Beleid (Zoetermeer, 2011).
CentErdata, Evaluatie Wet investeren in jongeren (2011).
Colo, Barometer. Oktober 2010.
Crump M, E van Rooijen, J Geerlof, H Kamps, H Spigt. Kwetsbare jongeren
aan het werk B&A groep (2010).
147

Samen in actie | Evaluatie Actieplan Jeugdwerkloosheid

Dekker H, K Gonlag, J Galesloot, C de Jager, J Nauta, M Pankras, H van Zwet.
Estafette succesvolle aanpakken jeugdwerkloosheid. Vind de kardemom.
Radar (Amsterdam, 2011).
Edzes AJE. Werk en bijstand. Arbeidsmarktstrategieën van gemeenten.
Proefschrift, 2010.
Groot, M de, T de Velde, H van Terwisga. De regio’s in kaart! Inventarisatie van
samenwerkingsverbanden op de regionale arbeidsmarkt. Cap Gemini (2010).
Jager, C de, K Gonlag. De kracht van de regio. Versterken van de aanpak
voor kwetsbare jongeren. RadarAdvies (Amsterdam, 2010)
Martin, PY, BA Turner. (1986), ‘Grounded Theory and Organizational Research’,
The Journal of Applied Behavioral Science, 22(2), 141.
MBO Raad, Inhoudelijke rapportage School ex 2010.
MBO Raad, Responsanalyse School ex 2009 en Activiteitenverslag School
ex 2010 (na accountantscontrole).
Ministerie van OCW, Deelnemersaantallen mbo en resultaten School Ex
Programma. Brief d.d. 10 februari 2010.
Ministerie van SZW (i.s.m. met de ministeries voor J&G, WWI en het ministerie
van OCW). Actieplan Jeugdwerkloosheid (Den Haag, 2009).
Ommeren, CM, SM de Visser, LS de Ruig, MWH Engelen, CP van Horssen,
RJM Oude Ophuis. Kwalitatieve scan actieplannen jeugdwerkloosheid. Research voor Beleid (Zoetermeer, 2010).
Pawson, R & N Tilley. Realistic Evaluation. SAGE Publications (London, 1997).
Pawson, R & C Klein Haarhuis. Evaluatie van complexe programma’s.
Een theoriegestuurde aanpak. University of Leeds/WODC (2005).

148

Bijlage 2 - Gebruikte literatuur en bronnen

Raad voor Werk en Inkomen, De regio centraal. Advies over afstemming en
samenwerking op regionale arbeidsmarkten, (Den Haag, 2006).
ROA, MBO-diploma in tijden van crisis: doorleren of werk zoeken? Maart 2010.
ROA, Factsheet MBO-diploma 2010: doorleren of werk zoeken? Februari 2011.
UWV, School Ex rapportage (oktober 2010).
Vermeulen, M, H Havekes. Markt- en systeemimperfecties; Is marktsturing
alleen voldoende voor een goed functionerende (regionale) arbeidsmarkt,
IVA (Tilburg, 2002).
Voortgangsrapportage Actieplan Jeugdwerkloosheid april 2011.
Walz, G, M van Ommeren, N Stroeker, J Bokdam, L Bourdrez, D Ince.
Handreiking interventies kwetsbare jongeren. Research voor Beleid en
Nederlands Jeugdinstituut (Zoetermeer, 2011).
WRR. Vertrouwen in de school. Over de uitval van ‘overbelaste’ jongeren
(Amsterdam, 2009) p. 229-271.

Websites
www.aanvalopschooluitval.nl
www.spirit.nl/nc/vacatures/item/article/coach-bij-school2care/

149

Samen in actie | Evaluatie Actieplan Jeugdwerkloosheid

150

Contact

Bezoekadres

Postadres

Telefoon (079) 322 22 22

Research voor Beleid

Research voor Beleid

Fax (079) 322 22 12

Bredewater 26

Postbus 602

E-mail info@research.nl

2715 CA Zoetermeer

2700 MG Zoetermeer

Website www.research.nl

Samen in actie
In de afgelopen jaren is een groot aantal mensen en instellingen betrokken geweest bij de aanpak van jeugdwerkloosheid. Zij deden dat in het kader van het
Actieplan Jeugdwerkloosheid. Centraal daarbij stond de regionale samenwerking. Nu de impuls van het Actieplan bijna ten einde is, is het tijd om terug te
blikken. Dit rapport doet verslag van de evaluatie van het Actieplan. Deze evaluatie blikt echter niet alleen terug, maar kijkt ook vooruit. De ervaringen met het
Actieplan en in het bijzonder met de intensieve samenwerking die nodig was om
het plan te doen slagen, hebben veel betrokkenen doen realiseren dat er iets
waardevols is ontwikkeld dat niet verloren mag gaan.

Deze publicatie is een uitgave van Research voor Beleid in opdracht van het Ministerie van Sociale
Zaken en Werkgelegenheid.