Tweede Kamer der Staten-Generaal

2

Vergaderjaar 2018–2019

23 645

Openbaar vervoer

Nr. 708

BRIEF VAN DE MINISTER VAN ONDERWIJS, CULTUUR EN
WETENSCHAP
Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal
Den Haag, 10 juli 2019
Op 21 december 2017 heb ik uw Kamer het rapport «Mogelijkheden
stopzetten studentenreisproduct» aangeboden. In de begeleidende brief
bij dit rapport heb ik een pakket met maatregelen aangekondigd. Het doel
van de maatregelen is ervoor te zorgen dat de dalende trend in het aantal
opgelegde ov-boetes zich voortzet en dat steeds minder studenten een
ov-boete krijgen.1 Op 2 juli 2018 heb ik uw Kamer geïnformeerd over de
stand van zaken van de implementatie van deze maatregelen (Kamerstuk
23 645, nr. 668). Met deze brief wil ik uw Kamer opnieuw op de hoogte
brengen van de meest recente resultaten, waaruit blijkt dat het aantal
opgelegde ov-boetes fors is gedaald.
Maatregelen die reeds zijn geïmplementeerd
Alleen ov-boetes bij gebruik, maar wel oplopend in hoogte
Vanaf 1 januari 2019 zijn de volgende maatregelen van kracht geworden:
• een ov-boete wordt alleen nog maar opgelegd als de (oud-)student ook
daadwerkelijk met het studentenreisproduct heeft gereisd nadat hij
daar geen recht meer op had.
• de hoogte van de ov-boete is de eerste twee halve maanden nadat een
student geen recht meer heeft op een studentenreisproduct verlaagd
naar € 75,– per halve maand; daarna is het boetebedrag € 150,– per
halve maand.
Later in laten gaan van de ov-boete
Om het aantal ov-boetes te verminderen dat ontstaat omdat studenten net
iets te laat zijn met het stopzetten, is vanaf 1 januari 2019 de wettelijke
termijn van 5 werkdagen aangepast in een termijn van 10 kalenderdagen.

1

kst-23645-708
ISSN 0921 - 7371
’s-Gravenhage 2019

Kamerstuk 23 645, nr. 653

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 23 645, nr. 708

1

Omdat de uiterste datum voor stopzetten daarmee een vaste datum in de
maand is (uiterlijk op de tiende), is dat ook eenvoudiger qua communicatie.
Capaciteit van de blacklist is vergroot en maximale boetetermijn is verkort
De blacklist is een instrument dat vervoerders primair inzetten om fraude
en misbruik door reizigers tegen te gaan. De blacklist bevat nummers van
ov-chipkaarten of reisproducten die niet toegelaten mogen worden bij het
inchecken. Wanneer iemand probeert in te checken met een ov-chipkaart
of reisproduct dat op de blacklist staat, dan wordt die kaart of dat product
direct gedeactiveerd. Je kunt er dan niet meer mee reizen.
In mijn brief van 21 december 2017 (Kamerstuk 23 645, nr. 653) heb ik
enkele maatregelen aangekondigd om de blacklist (die helaas een
beperkte capaciteit kent) effectiever te kunnen inzetten om het aantal
ov-boetes te laten afnemen. De volgende maatregelen zijn reeds
geïmplementeerd:
• in het jaar 2018 is het aantal plekken op de blacklist voor studentenreisproducten verdubbeld en vanaf de 2e helft van juli tot en met
september 2018 de capaciteit nog verder verhoogd (met het oog op de
zomerpiek in het aantal (oud)-studenten dat het studentenreisproduct
moet stopzetten).
• vanaf 1 januari 2019 is de maximale periode waarover boetes worden
opgelegd verkort van 12 maanden naar 9 maanden. Na afloop van die
termijn komen studenten op de blacklist. Zoals ik in mijn brief van
2 juli 2018 (Kamerstuk 23 645, nr. 668) heb aangekondigd, zal ik samen
met de vervoersbedrijven nog dit jaar bezien of het mogelijk is om de
boetetermijn verder terug te brengen tot 6 maanden.
Verbeteren van de informatiestroom over het einde van het reisrecht
Vanaf 1 januari 2019 is in MijnDUO te zien hoeveel maanden reisrecht een
student nog heeft (op basis van de informatie die op dat moment bij DUO
bekend is).
Zoals ik in mijn brief van 2 juli 2018 (Kamerstuk 23 645, nr. 668) heb laten
weten, heb ik in mei 2018, in afstemming met de MBO Raad, de
mbo-instellingen per brief opgeroepen om hun studenten beter te
informeren over hun afstudeerdatum (omdat dit een directe relatie heeft
met het moment waarop het studentenreisproduct moet worden
stopgezet). De MBO Raad heeft deze oproep via een aantal kanalen
(netwerken Werkgeverszaken, Bedrijfsvoering en Bekostiging, netwerk
Communicatie en het Kennispunt MBO Onderwijs & Examinering) extra
onder de aandacht gebracht. Naar aanleiding hiervan hebben verschillende mbo-instellingen mooie voorbeelden laten zien ter verbetering van
hun communicatie. Zo zijn er mbo-instellingen die informatie over deze
onderwerpen hebben opgenomen in het studentenportal of die via
bijvoorbeeld tv-schermen in kantines studenten hebben geïnformeerd.
Ook zijn er mbo-instellingen die hun studenten ongeveer een maand voor
de verwachte afstudeerdatum een brief hebben gestuurd met persoonlijke
informatie over hun verwachte afstudeerdatum en het belang van het
tijdig stopzetten van het studentenreisproduct. Op mijn verzoek heeft de
MBO Raad mijn oproep uit mei 2018 ook afgelopen mei weer onder de
aandacht van de mbo-instellingen gebracht.
Plaatsen van ophaalautomaten bij onderwijsinstellingen
In augustus 2018 is een proef gestart met ophaalautomaten bij 12
onderwijsinstellingen. De eerste evaluatie van deze proef laat zien dat de

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 23 645, nr. 708

2

deelnemende onderwijsinstellingen positief zijn over deze extra service
aan hun studenten. Tegelijkertijd blijkt ook dat de betreffende ophaalautomaten weinig gebruikt zijn om studentenreisproducten stop te zetten (op
al deze automaten gezamenlijk zijn tussen augustus 2018 en mei 2019 in
totaal 195 studentenreisproducten stopgezet). Daarmee zijn de automaten
bedrijfs-economisch erg duur. Gezien de positieve waardering heb ik
echter, in overleg met de vervoersbedrijven, besloten de 12 ophaalautomaten nog een jaar langer bij de onderwijsinstellingen te laten staan om
te zien of het gebruik nog toeneemt. Rond de zomer van 2020 zal ik een
definitief besluit nemen over deze maatregel.
Blijven verbeteren van de communicatie over het studentenreisproduct
Het blijft erg belangrijk dat DUO zo goed mogelijk communiceert over het
stopzetten van het studentenreisproduct. De Nationale ombudsman heeft
hier in zijn rapport «Een gewaarschuwd mens telt voor twee»2 uit maart
2017 ook aandacht voor gevraagd. Sindsdien heeft DUO de volgende
verbeteringen doorgevoerd:
• De e-mails waarmee (oud-)studenten worden geïnformeerd over het
aflopen van hun reisrecht of over een ontstane ov-boete (de zogeheten
notificatiemails) krijgen niet meer de titel dat «er een bericht voor de
student klaarstaat in MijnDUO». Nu leest de student in de titel van de
e-mail al dat zijn reisrecht afloopt of dat hij/zij een ov-boete moet
betalen, waardoor studenten eerder geneigd zijn de mail te openen en
actie te ondernemen.
• Naar aanleiding van een zogeheten «nudging»-project (waarbij DUO
gedragseffecten van verschillende e-mails heeft gemeten onder
studenten), heeft DUO ook andere verbeteringen in deze mails
doorgevoerd. Zo wordt het stopzetten beschreven met een duidelijker
handelingsperspectief. Verder wordt duidelijker vermeld wat de
uiterste stopzetdatum is.
• Sinds 1 januari 2019 verstuurt DUO extra berichten. Deze worden,
afhankelijk van de voorkeur die de student aan DUO heeft doorgegeven, per mail of per brief verstuurd. Het eerste extra bericht wordt op
de 11e kalenderdag na het verlopen van het reisrecht verstuurd en
vermeldt dat de student zo snel mogelijk bij een ophaalautomaat zijn
reisproduct moet stopzetten en dat hij een boete van € 75,– per halve
maand moet betalen als hij ermee blijft reizen. Als de student zijn
studentenreisproduct de 16e kalenderdag nog niet heeft stopgezet,
ontvangt hij nogmaals een extra bericht met dezelfde boodschap en
vermelding van het boetebedrag van € 75,– (en het feit dat de boete na
de eerste maand € 150,– per halve maand bedraagt).
• Er is een filmpje op de DUO-website geplaatst, waarin studenten
stap-voor-stap kunnen zien hoe het studentenreisproduct stopgezet
moet worden.
• De teksten op de website van DUO en www.studentenreisproduct.nl
zijn (in afstemming met studentenorganisaties) verder verduidelijkt.
• Er zijn advertenties op Facebook en Instagram geplaatst over dit
onderwerp en er worden regelmatiger berichten verspreid via Twitter.
• Verder is het belang van het tijdig stopzetten bij een ophaalautomaat
en het risico op ov-boetes onder de aandacht gebracht bij leerplichtambtenaren, decanen en bij de colleges van bestuur van de
mbo-instellingen.
Omdat ik het belangrijk vind dat de doelgroep van minderjarigen zo min
mogelijk financiële risico’s loopt, zullen minderjarigen vanaf augustus
2019, na het ontstaan van de eerste ov-boete, tevens een hardcopy-brief
2

Zie: https://www.nationaleombudsman.nl/onderzoeken/2017040-onderzoek-naar-deinformatieverstrekking-van-duo-aan-oudstudenten-met-een

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 23 645, nr. 708

3

op hun woonadres ontvangen (ook als de student heeft aangegeven zijn
post van DUO graag via de mail te ontvangen). Op die manier wordt de
ov-boete extra bij de student (en mogelijk ook diens ouders) onder de
aandacht gebracht, wat er hopelijk toe leidt dat de student alsnog zo snel
mogelijk zijn studentenreisproduct stopzet.
Maatregelen die in voorbereiding zijn
Slimmer gebruik maken van de capaciteit van de blacklist en onbeperkte
blacklist in praktijk gaan hanteren
•

•

•

In december 2017 heb ik uw Kamer laten weten dat de blacklist, voor
wat betreft het studentenreisproduct, hoofdzakelijk gebruikt wordt om
de studentenreisproducten te deactiveren van (oud-)studenten die na
12 maanden onterecht bezit hun reisproduct nog niet zelf hebben
stopgezet. Ik heb toen aangekondigd dat er vanaf 2019 gebruik zal
worden gemaakt van een vorm van «smart blacklisting» waarbij alle
studentenreisproducten waar geen recht meer op is, gerouleerd
worden op de blacklist (wat de kans verhoogt dat het studentenreisproduct automatisch wordt stopgezet). Voor deze maatregel geldt dat
hij nog in voorbereiding is, maar conform mijn toezegging aan uw
Kamer nog in 2019 zal worden geïmplementeerd. Daarbij is gekozen
voor de variant waarbij studentenreisproducten 30 dagen na het
verlopen van het reisrecht rouleren op de blacklist (en niet al direct
vanaf de eerste dag). De belangrijkste reden daarvoor is dat we willen
voorkomen dat er per ongeluk studentenreisproducten op de blacklist
terecht komen, waarvan later wordt vastgesteld dat (oud-)studenten er
toch nog recht op hadden. Op deze manier kunnen extra handelingen
bij studenten worden voorkomen.3
Een andere belangrijke maatregel die ik aankondigde, is «vanaf het
moment dat één of meerdere vervoersbedrijven technisch gezien in
staat zijn om een onbeperkte blacklist in de praktijk te gaan gebruiken,
dat deze bedrijven dat zullen doen». Hiertoe heeft NS de afgelopen tijd
verschillende proeven gedaan en softwareaanpassingen ontwikkeld.
Die hebben er toe geleid dat sinds begin mei 2019 op de
NS-apparatuur een pilot loopt om de werking in het veld te testen.
De vervoersbedrijven hebben mij laten weten dat zij met de bovengenoemde test van de NS tevens op zeer ruime wijze invulling geven aan
de verdere verhoging van het aantal plekken voor studentenreisproducten op de blacklist in de maanden juli tot en met september 2019,
die jaarlijks is toegezegd.

Ik ben NS zeer erkentelijk voor haar inspanningen rondom de onbeperkte
blacklist. Dat zorgt er in combinatie met de hierboven genoemde vorm
van «smart blacklisting» immers voor dat studenten die bij NS reizen,
geen nieuwe ov-boetes meer kunnen krijgen. Uiteraard blijf ik in nauw
contact met NS over het moment waarop deze maatregel voor alle
verlopen studentenreisproducten geïmplementeerd kan worden. Ik heb
van de NS begrepen dat het streven is dit nog in 2019 te realiseren.
Overigens wil ik wel benadrukken dat (oud-)studenten de verplichting
houden om hun studentenreisproduct zelf tijdig bij een ophaalautomaat
stop te zetten. Door het effectiever inzetten van de blacklist kunnen
studentenreisproducten van (oud-)studenten worden gedeactiveerd/
verwijderd, waardoor zij in ieder geval geen extra ov-boetes meer blijven
ontvangen. Maar, als je als student zeker wil zijn dat je geen ov-boetes

3

Zie ook de passage over de overbruggingsregeling in het mbo op blz. 5 en blz. 6 van mijn brief
van 21 december 2017 (Kamerstuk 23 645, nr. 653).

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 23 645, nr. 708

4

(meer) oploopt, is er maar één devies: je studentenreisproduct zelf tijdig
stopzetten bij een ophaalautomaat.
Pakket aan ov-boetemaatregelen is succesvol
Het totale bedrag aan opgelegde ov-boetes is de laatste jaren fors
afgenomen:
2014
2015
2016
2017
2018

€ 52,6 miljoen
€ 45,0 miljoen
€ 40,7 miljoen
€ 36,5 miljoen
€ 32,8 miljoen

Het doel van het door mij aangekondigde pakket aan maatregelen was en
blijft om ervoor te zorgen dat de dalende trend zich voortzet en dat steeds
minder studenten een ov-boete krijgen.
Dit doel is tot op heden behaald, zoals te zien is aan de verdere daling van
het totale bedrag aan opgelegde ov-boetes in 2018. Daarnaast blijken met
name de maatregelen die vanaf 1 januari 2019 van kracht zijn geworden4,
zeer succesvol te zijn om het aantal ov-boetes terug te dringen. Tot nu toe
blijkt dat ongeveer de helft van de studenten die hun studentenreisproduct niet op tijd stopzet, er niet meer mee reist, waardoor zij geen
boete meer opgelegd krijgen.
Het totale bedrag aan opgelegde boetes is in de eerste maanden van 2019
dan ook flink afgenomen ten opzichte van eerdere jaren. In 2017 werd in
de maanden januari tot en met mei € 13,9 miljoen aan ov-boetes
opgelegd aan studenten. In 2018 was dat € 13,2 miljoen. Uit de laatste
cijfers van DUO blijkt dit in 2019 vooralsnog uit te komen op € 4,1 miljoen.
Gegeven de bovengenoemde cijfers en de implementatie van resterende
(blacklist)maatregelen, verwacht ik dat het aantal ov-boetes sterk blijft
afnemen en dat het totale bedrag aan opgelegde boetes in 2019 dus ook
ver onder dat van 2018 zal uitkomen. Ook ziet DUO dat het aantal
bezwaar- en beroepsprocedures fors afneemt.
Tot slot
In mijn eerdere brieven over dit onderwerp heb ik reeds aangekondigd dat
ik jaarlijks een onafhankelijk (audit)onderzoek zal laten uitvoeren. Daarin
wordt, mede op basis van rapportages van DUO, gemonitord wat de
effecten van de maatregelen zijn en wat daaromtrent (mede op basis van
toekomstige ontwikkelingen) nog verbeterd zou kunnen worden. Dit
eerste onafhankelijke (audit)onderzoek zal ik eind van dit jaar voor het
eerst laten uitvoeren. Over de resultaten daarvan zal ik uw Kamer voor de
zomer van 2020 informeren.
De Minister van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap,
I.K. van Engelshoven

4

Zoals eerder beschreven bij de paragrafen «Alleen ov-boetes bij gebruik, maar wel oplopend in
hoogte» en «Later in laten gaan van de ov-boete (Kamerstuk 23 645, nrs. 653 en 668).

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 23 645, nr. 708

5