Tweede Kamer der Staten-Generaal

Vergaderjaar 2016–2017

2

Aanhangsel van de Handelingen

Vragen gesteld door de leden der Kamer, met de daarop door de
regering gegeven antwoorden

240
Vragen van het lid Merkies (SP) aan de Minister van Financiën over «gratis
geld voor bedrijven» als gevolg van het ECB-beleid (ingezonden 28 september
2016).
Antwoord van Minister Dijsselbloem (Financiën) (ontvangen 20 oktober
2016).
Vraag 1
Is het u bekend dat grote bedrijven dankzij het stimuleringsbeleid van de
Europese Centrale Bank (ECB) vrijwel gratis geld kunnen lenen?1
Antwoord 1
De gemiddelde rente op investment grade bedrijfsobligaties in de eurozone
voor 10 jaar is per 4 oktober 0,688% (Bron: BVAL/Bloomberg). Deze rente
wordt door meerdere factoren in de markt beïnvloed. Het beleid van de ECB
is één van deze factoren.
Vraag 2
In hoeverre is dit volgens u rechtvaardig ten opzichte van het midden- en
kleinbedrijf (MKB), de groeimotor van Nederland?
Antwoord 2
De ECB gebruikt verschillende instrumenten, zoals kwantitatieve verruiming
en het rente-instrument, om rentes in het algemeen te verlagen en daarmee
ook de rentes voor bedrijven waaronder het MKB. Daarnaast heeft de ECB
programma’s uitgerold (TLTRO) waarbij banken worden geprikkeld om meer
kredieten te verstrekken. Deze kredieten komen ook ten goede aan het MKB.
Het beleid van de ECB is niet specifiek gericht op bepaalde soorten bedrijven.
Vraag 3, 4 en 5
Is bekend van welke bedrijven de ECB in het kader van het Corporate Sector
Purchasing Programma (CSPP) bedrijfsobligaties heeft opgekocht? Zo ja, kunt
u een overzicht geven?
Klopt het dat de nationale centrale banken wekelijks een lijst publiceren met
de gedane aankopen? Waar is die lijst te vinden? Waarom heeft de ECB

1

ah-tk-20162017-240
ISSN 0921 - 7398
’s-Gravenhage 2016

Volkskrant (9 september 2016): «Gratis geld voor bedrijven»

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, Aanhangsel

1

daarbij besloten om niet aan te geven hoeveel er van deze obligaties zijn
gekocht?
Van welke Nederlandse bedrijven zijn er bedrijfsobligaties opgekocht? Om
hoeveel obligaties en welke bedragen gaat het? Heeft de ECB deze bedrijfsobligaties opgekocht op de primaire of op de secundaire markt?
Antwoord 3, 4 en 5
Er wordt geen lijst van onder het CSPP opgekochte bedrijfsobligaties
gepubliceerd, omdat dit marktgevoelige informatie betreft. Wel publiceren
nationale centrale banken die actief zijn binnen het CSPP (DNB is dit niet) een
lijst van obligaties die beschikbaar zijn voor securities lending (het tijdelijk
lenen van een stuk door een partij). Alle stukken die beschikbaar zijn voor
securities lending, zijn onder het CSPP gekocht, maar dit is niet per definitie
de volledige lijst van gekochte stukken. Hierbij wordt geen volume aangegeven. De ECB publiceert voor hoeveel euro aan obligaties er in totaal is
gekocht, maar aankoopvolume op stukniveau is marktgevoelige informatie en
daarmee niet openbaar.
Obligaties van bedrijven met een Nederlands moederbedrijf worden gekocht
door de Belgische centrale bank (NBB). De NBB publiceert bovengenoemde
lijst op haar website2.
Tot dusver zijn obligaties van de volgende bedrijven beschikbaar voor
securities lending via de NBB (en daarmee gekocht onder het CSPP):

Het Eurosysteem is actief op de primaire en secundaire markt voor bedrijfsobligaties. Er wordt niet per stuk bekendgemaakt of hiervan primair of
secundair gekocht is. Obligaties van publieke instellingen worden alleen
secundair gekocht.
Vraag 6
Klopt het dat grote bedrijven gemiddeld 0.63% minder rente zijn gaan betalen
als gevolg van het ECB-beleid?3

2

https://www.nbb.be/en/monetary-policy/monetary-policy-instruments/asset-purchaseprogrammes
3
Volkskrant (9 september 2016): «Gratis geld voor bedrijven»

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, Aanhangsel

2

Antwoord 6
Sinds de aankondiging van het CSPP zijn rentes op obligaties van grote
bedrijven gemiddeld met ruim een half procentpunt gedaald. Het is echter
zeer lastig te bepalen welke factoren hier in welke mate aan bijdragen.
Dalende rentes worden namelijk ook veroorzaakt door marktomstandigheden,
de effecten kunnen over de tijd verschillen en het is niet duidelijk wat de
situatie zonder het huidige ECB beleid zou zijn geweest. Desalniettemin heeft
de ECB een schatting gedaan van de invloed van het CSPP op de rente op
bedrijfsobligaties binnen de eurozone.4 De ECB schat in dat dit effect verschilt
per type obligatie van – 0,05%-punt tot – 0,25%-punt, afhankelijk van onder
meer de risicocategorie van de obligatie. Naast het CSPP hebben kwantitatieve verruiming, de inleenprogramma’s en de lage beleidsrentes van het ECB
mogelijk ook een drukkend effect.
Dit betekent echter niet dat bedrijven direct minder rente betalen. Enkel bij
een nieuwe uitgifte van obligaties profiteren zij van deze lagere rente. Voor
uitstaande obligaties betalen zij het tarief dat zij bij uitgifte hebben vastgesteld.
Vraag 7
Deelt u de mening dat hier sprake is van subsidie voor multinationals? Kunt u
uw antwoord onderbouwen?5
Antwoord 7
Deze mening deel ik niet. Het beleid van de ECB is gericht op de Europese
economie als geheel en is niet gericht op één sector. Het doel van de ECB is
dat het in het algemeen aantrekkelijker wordt om geld te lenen om zo
consumenten en bedrijven te stimuleren om te consumeren en te investeren
waardoor de inflatie aanwakkert. Hiervoor gebruikt de ECB verschillende
instrumenten (zie ook het antwoord op vraag6.
Vraag 8
In hoeverre heeft het opkoopprogramma ertoe geleid dat bedrijven hun oude
dure schulden herfinancieren?
Antwoord 8
Hier zijn weinig aanwijzingen voor. Omdat bij herfinancieren de houders van
dergelijke oude obligaties (bijv. pensioenfondsen) gecompenseerd moeten
worden, zijn er kosten verbonden aan het herfinancieren van deze schulden.
De inkoop van oude obligaties wordt duurder naarmate de rente lager is.
Vraag 9
In hoeverre heeft het CSPP ertoe geleid dat bedrijven extra obligaties
uitgeven om hun eigen aandelen terug te kopen?7
Antwoord 9
Ook hier zijn weinig aanwijzingen voor. Of een bedrijf aandelen inkoopt hangt
overigens van veel verschillende factoren af, waaronder bijvoorbeeld de
stabiliteit van inkomsten.
Vraag 10
Klopt het dat 7% van de bedrijfsobligaties direct zijn opgekocht van bedrijven
in plaats van op de secundaire markt?8
Antwoord 10
De ECB publiceert maandelijks hoeveel obligaties primair zijn opgekocht
(direct van bedrijven) en hoeveel op de secundaire markt9.
Eind september was 10,91% opgekocht op de primaire markt.
4

https://www.ecb.europa.eu/pub/pdf/other/eb201605_focus02.en.pdf
Volkskrant (9 september 2016): «Gratis geld voor bedrijven»
6
FD (9 september 2016): «Private bedrijven geven nu ook obligaties uit met een negatief
rendement»
7
Volkskrant (9 september 2016): «Gratis geld voor bedrijven»
8
FD (9 september 2016): «Private bedrijven geven nu ook obligaties uit met een negatief
rendement»
9
https://www.ecb.europa.eu/mopo/implement/omt/html/index.en.html
5

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, Aanhangsel

3

Vraag 11
Welk percentage van de 80 miljard euro die de ECB maandelijks aan
obligaties opkoopt valt onder het CSPP?10
Antwoord 11
Dit varieert per maand en wordt iedere maand achteraf gepubliceerd.11
In september is er in de eurozone voor 9,9 mld euro aan bedrijfsobligaties
opgekocht en tot eind september 29,7 mld euro in totaal onder het CSPP.
Vraag 12
Klopt het dat de ECB obligaties heeft in de helft van alle in aanmerking
komende uitgiftes?12
Antwoord 12
Het Eurosysteem publiceert alleen lijsten van de stukken die het reeds
gekocht heeft, maar geen lijst van alle stukken die in aanmerking komen. Er
zijn wel heldere criteria gesteld voor wat voor soort obligaties in aanmerking
komen.
In augustus publiceerde de ECB in haar economisch bulletin dat 458
verschillende obligaties van 175 verschillende bedrijven gekocht zijn.13
Vraag 13
Wanneer wordt het CSPP beëindigd? Hoelang kunnen de obligaties nog
worden aangehouden, nadat er is gestopt met het opkopen van bedrijfsobligaties?
Antwoord 13
Het CSPP is onderdeel van het bredere asset purchase programme (APP). De
aankopen binnen het APP gaan minstens door tot en met maart 2017. Mario
Draghi heeft na de vergadering van de governing council op 8 september in
de persconferentie aangegeven dat dit verlengd kan worden indien nodig en
in ieder geval loopt totdat een duurzame aanpassing van het inflatiepad in
overeenstemming met de doelstelling zichtbaar is.
Obligaties die nu worden aangekocht hebben een maximale looptijd van 30
jaar. Hoelang de obligaties worden aangehouden hangt af van toekomstige
besluitvorming omtrent bijv. herinvesteringsbeleid of eventuele verkoop van
stukken. Op dit moment worden alle aflopende obligaties geherinvesteerd.
Ook in de VS, waar kwantitatieve verruiming inmiddels volledig is afgebouwd, worden aflopende obligaties op dit moment nog geherinvesteerd.
Vraag 14
Is het opkopen van bedrijfsobligaties op de primaire markt verenigbaar met
het mandaat van de ECB zoals vastgelegd in het Verdrag van Rome? Zo nee,
bent u bereid hierover een publieke uitspraak te doen? Zo ja, erkent u dat het
bevreemdend is dat centrale banken wél direct obligaties mogen opkopen
van bedrijven, maar niet van overheden?
Antwoord 14
Artikel 127(1) van het EU-Werkingsverdrag geeft de ECB een mandaat om
prijsstabiliteit te handhaven. Dit is de primaire doelstelling van monetair
beleid. In de uitvoering van dit mandaat opereert de ECB onafhankelijk. Het is
daarom niet aan het kabinet om uitspraken te doen over hoe elke ECBmaatregel zich verhoudt tot het mandaat of om de grenzen van dit mandaat
te definiëren. Wel is het zo dat artikel 123 VWEU de opkoop van schuldpapier
van overheden op de primaire markt door de ECB en nationale centrale
banken expliciet verbiedt. Het Verdrag kent niet een dergelijke bepaling ten
aanzien van bedrijfsobligaties. De ECB geeft dan ook aan dat onder het
Corporate Sector Purchase Programme (CSPP) ook aankopen op de primaire
markt worden gedaan, maar dat onder het Public Sector Purchase Pro-

10

Volkskrant (9 september 2016): «Gratis geld voor bedrijven»
https://www.ecb.europa.eu/mopo/implement/omt/html/index.en.html
12
FD (9 september 2016): «Private bedrijven geven nu ook obligaties uit met een negatief
rendement»
13
https://www.ecb.europa.eu/pub/pdf/other/eb201605_focus02.en.pdf
11

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, Aanhangsel

4

gramme (PSPP) alleen op de secundaire markt aankopen worden gedaan, in
verband met het verbod op monetaire financiering.14
Vraag 15
Kunt u een reactie geven op de volgende uitspraak van Joachim Fels,
obligatiebelegger Pimco: «Centrale banken zijn plotseling een bron van
volatiliteit geworden»?15
Antwoord 15
Joachim Fels wijst op bewegingen die op financiële markten kunnen ontstaan
na besluiten van centrale banken. Het is onvermijdelijk dat financiële markten
reageren op nieuwe informatie over het beleid van centrale banken net zoals
er ook reacties zijn na het uitkomen van nieuwe cijfers over de economie.
Bewegingen op markten, zoals bewegingen naar lagere rentes, kunnen juist
ook de bedoeling zijn van centrale banken. Om te zorgen dat markten niet te
heftig reageren probeert de ECB de verwachtingen te managen (forward
guidance).
Vraag 16
Klopt het dat bij sommige landen, met name Portugal en Ierland, de
bovengrens voor het aankopen van staatsobligaties wordt benaderd wegens
het feit dat centrale banken hooguit een derde van de staatsschuld mogen
kopen?16
Antwoord 16
De ECB publiceert hier geen informatie over.
Vraag 17
Deelt u de mening van hoogleraar Sweder van Wijnbergen dat het opkopen
van bedrijfsobligaties door de ECB is gebaseerd op foute diagnoses omdat
banken een tekort aan kapitaal hebben en niet aan schulden?17
Antwoord 17
De ECB koopt schuldtitels op, waaronder de genoemde bedrijfsobligaties, om
de rente te drukken en de inflatie aan te jagen. De heer Van Wijnbergen stelt
dat aankoop van bedrijfsobligaties door de ECB gebaseerd is op een
verkeerde diagnose omdat banken een tekort aan kapitaal hebben en niet aan
liquiditeit.
In dat kader wil ik opmerken dat banken onderhevig zijn aan kapitaaleisen die
de afgelopen jaren zijn verhoogd en waar de komende jaren nog verdere
stappen gezet worden om te komen tot een nog steviger raamwerk. Door de
hogere kapitaalratio’s zijn banken weerbaarder geworden en beter in staat om
zelf schokken te absorberen. De kwetsbaarheid van de banken is dan ook
aanzienlijk gedaald.
Alhoewel de Europese bankensector gemiddeld genomen voldoende goed
gekapitaliseerd is, kennen veel banken wel structurele uitdagingen. Deze
uitdagingen zien bijvoorbeeld op lage winstgevendheid en/of slechte kwaliteit
van activa door een hoog aantal niet-presterende leningen. Zoals ik in
eerdere antwoorden op Kamervragen heb aangegeven, liggen de oplossingen
voor deze uitdagingen en problemen in de eerste plaats bij banken zelf.[1] 18
Primair doel van het monetaire beleid van de ECB is dan ook niet om deze
uitdagingen voor banken weg te nemen, dat is aan de banken zelf. Als het
banken niet zelf lukt om op private wijze met oplossingen te komen hebben
we in het kader van de bankenunie strenge Europese afspraken gemaakt,
waarin staat hoe hiermee om te gaan.

14

https://www.ecb.europa.eu/press/pr/date/2016/html/pr160421_1.en.html en https://
www.ecb.europa.eu/mopo/implement/omt/html/pspp-qa.en.html
FD (21 september 2016): «Centrale banken zijn plots bron van volatiliteit»
16
AD (9 september 2016): «ECB weet niet meer wat te doen»
17
AD (9 september 2016): «ECB weet niet meer wat te doen»
18
Zie Aanhangsels Handelingen, vergaderjaar 2015–2016, nrs. 3097 en 3245
15

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, Aanhangsel

5