Tweede Kamer der Staten-Generaal

2

Vergaderjaar 2008–2009

31 001

Programma voor Jeugd en Gezin

Nr. 72

BRIEF VAN DE MINISTER VOOR JEUGD EN GEZIN
Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal
Den Haag, 10 juli 2009
In het Algemeen Overleg Centra Jeugd en Gezin van 21 januari jl. (31 001,
nr. 65) hebben de kamerleden Bouchibti en Sterk mij gevraagd hoe het
staat met de flexibilisering van de contactmomenten in de jeugdgezondheidszorg. Graag wil ik hier in deze brief nader op ingaan. Deze
brief is tevens het vervolg op mijn brief van 21 april jl. over het IGZ
rapport «Jeugdgezondheidszorg in beweging» (vergaderjaar 2008–2009,
31 001, nr. 67).
Met deze brief voer ik ook motie nr. 136 van het kamerlid Uitslag (31 200
XVI, nr. 136) uit, alsmede mijn toezegging uit het Algemeen Overleg op
23 april 2008 (31 200 XVI, nr. 36) om het ABC rapport en de bijbehorende
publieksversie toe te sturen, mijn toezegging om u te informeren over een
extra contactmoment voor adolescenten en mijn toezegging uit het
Verslag Algemeen Overleg op 16 april 2008 (Handelingen der Kamer II,
vergaderjaar 2007–2008, nr. 77, blz. 5381–5387) om inzicht te geven in de
veranderingen in het uniforme deel van het basistakenpakket en de
uitvoering daarvan sinds 2002.

Basistakenpakket Jeugdgezondheidszorg
Sinds 2003 bieden gemeenten alle 0–19 jarigen en hun ouders in Nederland jeugdgezondheidszorg aan. Deze zorg is vastgelegd in het Basistakenpakket Jeugdgezondheidszorg en bestaat uit een uniform deel en
een maatwerk deel. De inhoud van het uniform deel is wettelijk vastgelegd krachtens de Wet Publieke Gezondheid. Het uniform deel richt zich op
het volgen van de fysieke, psychische, sociale en cognitieve ontwikkeling
van het kind. Het doel is (risico’s op) stoornissen te voorkomen, tijdig te
signaleren en zonodig te (laten) behandelen. Gemeenten vullen het maatwerk deel in. Het maatwerk deel vult het uniform deel aan en is afgestemd
op de specifieke behoeften van het individuele kind of van groepen
kinderen/jeugdigen. Het gaat dan bijvoorbeeld om het programma voorzorg, opvoedcursussen, trainingen tegen bedplassen of extra aandacht
voor overgewicht. De inhoud van het maatwerk deel kan per gemeente

KST133748
0809tkkst31001-72
ISSN 0921 - 7371
Sdu Uitgevers
’s-Gravenhage 2009

Tweede Kamer, vergaderjaar 2008–2009, 31 001, nr. 72

1

verschillen. Ook sluit de gemeente de invulling van het maatwerk aan bij
het aanbod van het overige lokale jeugdbeleid.
Doel van de invoering van het Basistakenpakket in 2003 was verbetering
van de kwaliteit van de jeugdgezondheidszorg. Ik heb u op 21 januari 2008
geïnformeerd over de resultaten van de evaluatie. Deze lieten zien dat met
de invoering van een landelijk aanbod voor alle 0–19 jarigen in Nederland
jeugdigen beter in beeld zijn. Dit geeft de mogelijkheid om preventieve
programma’s in te zetten en de kwaliteit van de vroegsignalering systematisch te verbeteren. Een landelijk vastgesteld aanbod levert ook
herkenbaarheid, duidelijkheid en transparantie op voor ouders en jeugdigen.
Sinds de invoering van het basistakenpakket zijn er geen wijzigingen in de
wettelijke opdracht doorgevoerd. Wel heeft de jeugdgezondheidszorg
geïnvesteerd in verdere verhoging van de kwaliteit door rekening te
houden met nieuwe wetenschappelijke en maatschappelijke ontwikkelingen.

Contactmomenten
Professionals voeren de jeugdgezondheidszorg voor een groot deel uit
tijdens de zogenaamde contactmomenten. Contactmomenten hebben
betrekking op het uniform deel. De jeugdgezondheidszorg biedt ook de
hielprik en het rijksvaccinatieprogramma aan binnen de contactmomenten. Het rapport Activiteiten Basistakenpakket Jeugdgezondheidszorg 0–19 jaar per Contactmoment maakt dit inzichtelijk
(februari 2008, RIVM Centrum Jeugdgezondheid, bijlage 1 en publieksversie, bijlage 2).1 Professionals bevorderen de kwaliteit van de uitvoering
door het opstellen van richtlijnen en hebben hier de afgelopen jaren in
geïnvesteerd. Professionals voeren via richtlijnen onder andere nieuwe
wetenschappelijke ontwikkelingen in. Voorbeelden zijn de richtlijn vroegsignalering van psychosociale problemen en de richtlijn vroegtijdige
opsporing van aangeboren hartafwijkingen 0–19 jaar. Deze richtlijnen
geven onder meer aan hoe en wanneer de zorgverlener een activiteit
moet uitvoeren. Dergelijke richtlijnen behoren tot de professionele autonomie van de zorgverleners. Ik faciliteer de ontwikkeling van de richtijnen
via het ZonMw-programma Richtlijnen Jeugdgezondheid. Het geheel van
activiteiten (inclusief de vaccinaties en de hielprik) en de momenten
waarop deze moeten worden uitgevoerd kunnen worden uitgezet in een
tijdlijn. Clustering hiervan levert de basis op voor het vaststellen van de
contactmomenten. Deze contactmomenten zijn vastgelegd in de JGZ
Richtlijn Contactmomenten. De richtlijn is een instrument voor professionals voor het leveren van preventie en zorg van een hoge kwaliteit gericht
op het voorkomen van aandoeningen of het tijdig aanbieden van de noodzakelijke interventies. In deze richtlijn zijn 20 contactmomenten opgenomen, voor huisbezoeken, periodieke geneeskundige onderzoeken,
screeningen en vaccinaties. Er zijn 15 contactmomenten in de leeftijd 0–4
jaar en 5 in de leeftijd 4–19 jaar. Het relatief grote aantal contactmomenten
voor jonge kinderen hangt samen met de snelle ontwikkeling die kinderen
in de eerste jaren doormaken. Een advies van het RIVM Centrum Jeugdgezondheid (oktober 2008) geeft aan dat een extra contactmoment rond
15/16 jarige leeftijd nuttig is om de ontwikkelingen die in de puberleeftijd
plaatsvinden goed te volgen (bijlage 3).1 Hier ga ik later in deze brief
nader op in.

Extra zorg en ondersteuning voor jeugdigen

1

Ter inzage gelegd bij het Centraal Informatiepunt Tweede Kamer.

Het uniform deel van het basistakenpakket jeugdgezondheidszorg biedt
alle kinderen in Nederland eenzelfde preventief gezondheidsprogramma.
Daarnaast is extra aandacht en ondersteuning mogelijk voor kinderen en
gezinnen die dat nodig hebben. Tijdens de contactmomenten kunnen

Tweede Kamer, vergaderjaar 2008–2009, 31 001, nr. 72

2

korte interventies worden aangeboden. Ook is een extra contactmoment
op indicatie mogelijk en kan het maatwerkdeel hulp voor kinderen die
meer zorg nodig hebben omvatten. Gemeenten bepalen inhoud en
omvang van dit maatwerk deel. De concrete invulling daarvan is afhankelijk van de lokale situatie. Met mijn beleid voor de Centra voor Jeugd en
Gezin stel ik extra financiële ruimte beschikbaar. Hiermee kunnen
gemeenten investeren in preventie en opvoeden opgroeiondersteuning. Ik
merk nadrukkelijk op dat gemeenten deze middelen ook kunnen inzetten
voor de jeugdgezondheidszorg. Deze extra financiële middelen, oplopend
tot € 100 miljoen in 2011 vanuit het Rijk, zijn onderdeel van de Brede
Doeluitkering CJG. Daarnaast komen extra financiële middelen beschikbaar via het accres van het Gemeentefonds, eveneens oplopend tot € 100
mln. in 2011 (bestuursakkoord «Samen aan de slag» tussen Rijk en VNG).

Uniformiteit versus flexibiliteit
Het vastleggen van de activiteiten en de wijze van uitvoering draagt bij
aan de uniformiteit en de kwaliteit van het aanbod aan alle kinderen in
Nederland. Opgroeien gaat met vallen en opstaan, met ieder kind is wel
eens iets aan de hand. Daar waar het de kwaliteit van preventie en zorg
betreft hebben alle kinderen recht op eenzelfde hoge kwaliteit. Dit laat
onverlet dat professionals de ruimte (en de plicht) hebben om deze zorg af
te stemmen op het individuele kind. Een professionele richtlijn geeft de
gouden standaard hoe te handelen. De Inspectie voor de Gezondheidszorg beschouwt de richtlijnen als een norm voor het verlenen van
adequate zorg. Echter een professional kan en moet in voorkomende
situaties ook beargumenteerd kunnen aangeven wanneer van de richtlijn
afgeweken moet worden.
Flexibiliteit in de uitvoering van de contactmomenten kan op diverse
manieren vorm krijgen. Het kan daarbij bijvoorbeeld gaan om:
– de uitvoeringsvorm (bijvoorbeeld gezondheidsonderzoek of schriftelijke vragenlijst)
– het moment waarop het onderzoek plaatsvindt
– het type professional dat het onderzoek uitvoert
– afstemmen van de inhoud en frequentie van de zorg op de specifieke
situatie van het kind/gezin
– rekening houden met diversiteit
– aanvullende maatwerk activiteiten.
Al deze vormen komen in de praktijk voor, soms als onderdeel van de
reguliere werkwijze, soms in de vorm van pilots.

Extra contactmoment voor 15/16 jarigen
Het RIVM Centrum Jeugdgezondheid heeft advies uitgebracht over een
extra contactmoment op adolescentenleeftijd. Het advies geeft aan dat
adolescenten grote lichamelijke en psychosociale veranderingen ondergaan. Gezond gedrag staat hierbij onder druk; vooral als het gaat om
alcohol, roken, drugs, seksueel gedrag, overgewicht en psycho-sociaal
functioneren. Een extra contactmoment draagt bij aan vroegtijdige signalering van ongezond gedrag en vroege interventie. Ook kan aandacht
gegeven worden aan zaken als schooluitval en beroepskeuze. Gezien de
uiteenlopende ontwikkeling van jeugdigen en hun problematiek op VMBO
en HAVO/VWO zijn verschillende momenten voor een dergelijk contact
met de jeugdgezondheidszorg aangewezen. Ook geeft het advies diverse
uitvoeringsmogelijkheden aan.
Een aantal gemeenten heeft invoering van een nieuw contactmoment op
adolescentenleeftijd al ingezet. Dit gebeurt op verschillende manieren.
Deze diversiteit is zinvol, uitgaande van verschillen in de lokale situatie of
de problematiek van de verschillende groepen adolescenten.
Ik wil het dan ook aan gemeenten overlaten om te bepalen aan welke

Tweede Kamer, vergaderjaar 2008–2009, 31 001, nr. 72

3

groepen zij een extra contactmoment willen bieden. Hierbij kunnen zij
inhoud en vorm afstemmen op overige lokale of schoolse activiteiten.

Actuele ontwikkelingen in de uitvoering
De jeugdgezondheidszorgorganisaties doen voortdurend onderzoek naar
verbeteringen in de uitvoering. Het kan gaan om meer aansluiten bij de
vraag van ouder en kind of maatschappelijke ontwikkelingen, een
efficiëntere uitvoering of het verhogen van de effectiviteit. De volgende
pilots wil ik in dit verband noemen: Onderzoek huisbezoek 18 maanden
(Zeeland). Onderzocht wordt in hoeverre een gestructureerd huisbezoek
op de leeftijd van 18 maanden inzicht biedt in de zorgbehoefte van het
individuele kind en de ouder, op grond waarvan de groepen met
verhoogd risico worden onderscheiden die vervolgactie nodig hebben.
Project triage (HVD Gelderland Midden). De contactmomenten op de
basisschoolleeftijd worden uitgevoerd in de vorm van een triage. Dat wil
zeggen dat de doktersassistente alle kinderen ziet en een aantal activiteiten uitvoert. De kinderen/ouders vullen ook een vragenlijst in. Vervolgens worden kinderen, wanneer hier een indicatie voor bestaat, doorverwezen naar de arts dan wel de verpleegkundige. Op deze wijze kan de
inzet van arts en verpleegkundige gerichter worden ingezet en kan taakdifferentiatie binnen de jeugdgezondheidszorg vorm krijgen. Op dit
moment vindt onderzoek plaats naar de effectiviteit van deze aanpak.
Onderzoek differentiatie/flexibilisering contactmomenten (Gemeente
Rotterdam) In vervolg op het convenant dat ik met de gemeente
Rotterdam heb afgesloten is de gemeente een onderzoek gestart dat zich
richt op differentiatie c.q. flexibilisering van de voorgeschreven contactmomenten en alsdan te beschouwen issues, met als doel de beschikbare
tijd en capaciteit beter op de behoeften van het specifieke kind te kunnen
afstemmen.

Toezicht
De Inspectie voor de Gezondheidszorg houdt toezicht op de uitvoering
van de jeugdgezondheidszorg. Zij hanteren de Richtlijn Contactmomenten
als een norm voor verantwoorde zorg. Uit het voorgaande blijkt dat deze
norm niet absoluut is en ook verantwoord experimenteren niet in de weg
staat. Toetsingspunten voor de Inspectie bij afwijkingen van deze norm
zijn onder meer:
– Krijgen alle kinderen de basiszorg die voortvloeit uit het Basistakenpakket Jeugdgezondheidszorg?
– Signaleert de jeugdgezondheidszorg alle risicokinderen en -gezinnen
tijdig en volgt zij deze voldoende intensief om de veilige ontwikkeling
van de kinderen te bevorderen en te bewaken?
– Vindt bij verschuiving van taken deze verschuiving plaats naar
bevoegde en bekwame medewerkers?
– Zet de gemeente de vrijkomende ruimte daadwerkelijk in voor extra
aandacht voor risicokinderen en -gezinnen?
– Levert de jeugdgezondheidszorg de zorg die past bij de risico’s die de
jongere heeft?

Professionalisering
Binnen de jeugdgezondheidszorg is een beroepenstructuur en er zijn
beroepsverenigingen, verplichte beroeps(her)registratie (o.a. door middel
van het volgen van bij- en nascholing), een beroepscode en toetsing
daarvan via het tuchtrecht. Ook wordt gebruik gemaakt van andere
kwaliteitsintrumenten zoals richtlijnontwikkeling, intervisie en visitatie.
Hiermee is de basis gelegd voor verdere professionalisering van de jeugdgezondheidszorg.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2008–2009, 31 001, nr. 72

4

Ontwikkelingen in de samenleving vragen een andere focus van de jeugdgezondheidszorg, zo ook de vorming van de Centra voor Jeugd en Gezin.
Voor het bereiken van de doelen van de Centra voor Jeugd en Gezin is
een goede kwaliteit van dienstverlening onontbeerlijk. De inzet van
professionals is van groot belang om de maatschappelijke opgave van de
Centra voor Jeugd en Gezin vorm te geven. Het vraagt van professionals,
JGZ-organisaties en gemeenten een specifieke gezamenlijke visie en
benadering. Het accent ligt daarbij op «klantgericht werken» en «samenwerken». Om de professionals hierbij te ondersteunen ben ik het traject
«ondersteuning van de cjg-professional» gestart. Tot 2011 zal een aantal
specifieke activiteiten worden uitgevoerd gericht op het versterken van de
bestaande kwaliteiten van professionals en het leggen van nieuwe
accenten.

Tot slot
De Richtlijn Contactmomenten is in 2003 vastgesteld en is sinds die tijd
niet gewijzigd. Wel zijn er – zoals ook in deze brief geschetst – in de
tussentijd initiatieven genomen voor versterking en vernieuwing van de
jeugdgezondheidszorg. Ik wil dit verder ondersteunen door op korte
termijn een kwaliteitsprogramma jeugdgezondheidszorg bij ZonMw op te
starten. Dit programma gaat zich richten op onderwerpen zoals effectiviteit en doelmatigheid van triage en andere vernieuwende aanpakken
binnen de uitvoering van de jeugdgezondheidszorg.
De minister voor Jeugd en Gezin,
A. Rouvoet

Tweede Kamer, vergaderjaar 2008–2009, 31 001, nr. 72

5