5
Wetsvoorstellen tot samenvoeging en
herindeling van gemeenten
Aan de orde is de behandeling van:
- het wetsvoorstel Samenvoeging van de gemeenten
Landerd en Uden ( 35619 );
- het wetsvoorstel Samenvoeging van de gemeenten
Boxmeer, Cuijk, Mill en Sint Hubert en Sint Anthonis (
35620 );
- het wetsvoorstel Samenvoeging van de gemeenten
Heerhugowaard en Langedijk ( 35621 );
- het wetsvoorstel Herindeling van de gemeenten Beemster en Purmerend ( 35622 );
- het wetsvoorstel Herindeling van de gemeenten
Amsterdam en Weesp ( 35623 ).
De voorzitter:
Aan de orde is de samenvoeging van de gemeenten Landerd en Uden, Kamerstuk 35619, de samenvoeging van de
gemeenten Boxmeer, Cuijck, Mill en Sint Hubert en Sint
Anthonis, Kamerstuk 35620, de samenvoeging van de
gemeenten Heerhugowaard en Langedijk, Kamerstuk 35621,
de herindeling van de gemeenten Beemster en Purmerend,
Kamerstuk 35622, en de herindeling van de gemeenten
Amsterdam en Weesp, Kamerstuk 35623.
Ik heet alle woordvoerders van harte welkom. Ik heet
natuurlijk ook de minister van Binnenlandse Zaken en
Koninkrijksrelaties van harte welkom.
De algemene beraadslaging wordt geopend.
De voorzitter:
Ik geef de heer Van Raak als eerste spreker namens de SPfractie het woord. Is dit nou uw laatste debat? Volgens mij
zegt u dat elke week. Dan nemen we afscheid en komt u
toch terug. Meneer Van Raak, hoe zit het nou precies?
De heer Van Raak (SP):
Ik denk dat dit de laatste is, maar dat ligt aan de Kamer.
Want wij hebben weliswaar reces — dan staat er nog niks
gepland — maar ik sluit niet uit dat we dit reces wel wat
gaan plannen.
De voorzitter:
Ik ook niet.
De heer Van Raak (SP):
Dus ik weet het niet, voorzitter. Ik sta hier elke week in
onwetendheid.
De voorzitter:
Nou, fijn om u te zien.
De heer Van Raak (SP):
Dank u.

Tweede Kamer

Wetsvoorstellen tot samenvoeging en
herindeling van gemeenten

De voorzitter:
Goed. Gaat u verder.

De heer Van Raak (SP):
Stel dat ik het huis van de minister verkoop zonder dat ik
haar iets vraag. Wat zou zij daarvan vinden? Dat is eigenlijk
mijn eerste vraag. Sinds ik volksvertegenwoordiger ben,
heb ik 85 herindelingen gedaan! 137 gemeentes zijn opgeheven. Dat is ruim een derde van alle gemeentes in
Nederland. Die zijn opgeheven. Weg! Dat is het huis van
de mensen, maar nooit, bijna nooit, is mensen ook maar
iets gevraagd. Ik merk wel dat er aan de ene kant iets verandert. Tegenwoordig kiezen steeds meer gemeentes ervoor
om de bevolking wel iets te vragen. Maar ik zie ook dat de
trein van herindelingen doordendert. Ik zie ook dat dat
beweegt naar 100.000 mensen per gemeente. Dat is in het
vorige kabinet, Rutte II, ooit afgesproken, meteen van tafel
gehaald, maar ligt nu toch weer als een soort geheime
agenda op tafel.
Laat ik eens even wat doornemen. Landerd en Uden moet
Maashorst worden. Alle omliggende gemeentes zijn alweer
boos om die naam en zijn het daar niet mee eens. Daar ligt
Schaijk, daar ligt Reek. En ja, deze keer hebben mensen wel
hun mening kunnen geven. Ze waren duidelijk: in Schaijk
en in Reek willen ze bij Oss horen. Ik snap dat. Oss is een
goede gemeente. Maar dat mag niet. Die mensen mogen
niet bij Oss. Waarom mogen ze niet bij Oss? Omdat de
nieuwe gemeente Maashorst dan niet genoeg mensen krijgt.
Die gaat dan niet genoeg naar die 100.000. Dus schaalgrootte is belangrijker dan de mening van de mensen.
Laten we eens kijken naar Heerhugowaard en Langedijk.
Daar hebben we hetzelfde probleem. Sint Pancras en Koedijk willen niet. Nu is mensen wel wat gevraagd. Die zeggen:
nee, ja, als herindelen met alle geweld moet, dan maar bij
Alkmaar, want dat ligt hier om de hoek. Sterker nog, bij
Koedijk ligt de helft van het dubbele dorp al in Alkmaar,
maar toch wordt dat niet gedaan. Wat is dan het argument?
Het argument is: als we een nieuwe gemeente Dijk en
Waard maken — overigens wel een erg mooie naam — dan
heeft die niet genoeg inwoners. Het moet genoeg inwoners
hebben. Dat is het criterium. Dat is een kwantitatief criterium, niet kwalitatief.
Af en toe moet ik ook een beetje huilend lachen bij die
herindelingen. Dan is er een heel kader gemaakt met allerlei
criteria. Een van die criteria is "interne samenhang". Als er
een nieuwe gemeente komt, moeten die gemeentes interne
samenhang hebben. Hoe gaat dat dan op zo'n ministerie?
Je hebt bijvoorbeeld Beemster en Purmerend. De voorzitter
kent het misschien: de Beemster is een prachtig oud polderlandschap, werelderfgoed, en Purmerend is ook mooi, maar
toch een overloopgemeente, een nieuwbouwgemeente.
Nou, als er in Nederland twee gemeentes werkelijk niks
met elkaar van doen hebben, dan zijn het wel Beemster en
Purmerend. Dan wordt natuurlijk de vraag gesteld over de
criteria en de interne samenhang. De minister zegt: ja, die
interne samenhang is er, want die gemeentes zijn complementair aan elkaar. Ze zijn zo verschillend dat het goed is
dat ze samen zijn, want dan ... Ja, even serieus! Dan heb
je toch geen criterium meer? Waarom maak je criteria als
je er zo mee omgaat? Dat is toch flauwekul? Dat is toch

11 februari 2021
TK 56

56-5-1

onzin? De minister moet toch zelf ook snappen dat dat niet
kan?
Boxmeer, Cuijk, Mill en Sint Hubert, en Sint Anthonis
moeten het Land van Cuijk worden: 29 kernen, richting
80.000 inwoners. Het gaat weer richting die 100.000. Het
moet allemaal die kant op. Mill en Sint Hubert hebben een
inwonersraadpleging gehouden. De mensen daar zeggen:
laat ons in die nieuwe gemeente zijn. Ik vind het mooi als
ze dat willen. Dan vraag je het aan de mensen. Maar ik
constateer wel dat het vandaag de 11de is. Op 17 maart zijn
er niet alleen Tweede Kamerverkiezingen, maar is er ook
een volksraadpleging in Grave. Als er in een gemeente een
volksraadpleging gehouden wordt, dan zou ik het raar vinden als de Tweede Kamer voor die volksraadpleging beslist
dat de gemeente wel of niet wordt opgeheven, wel of niet
wordt toegevoegd of wel of niet deel gaat uitmaken van
een nieuwe gemeente. Kan de minister uitleggen waarom
wij hier met alle geweld per se voor het reces ,vandaag
nog, over zouden moeten besluiten? Waarom moeten wij
hier voor de verkiezingen over besluiten, terwijl er in Grave
op 17 maart een volksraadpleging is? Wat is de logica?
Waarom moet dat per se vandaag? Waarom moet dat allemaal nu en met stoom en kokend water?
Dan Amsterdam en Weesp. Weesp ben ik al vaak tegengekomen in dit herindelingcircus. Het heeft al vaak op tafel
gelegen, maar anderen wilden het niet hebben. Ik kan me
goed herinneren dat vooral Bussum er destijds erg op tegen
was dat Weesp onderdeel zou worden van de gemeente
Gooise Meren. Ook daar is een referendum gehouden. De
keuze was: Amsterdam of de Gooise Meren. Weesp sprak
uit dat ze dan liever bij Amsterdam zouden willen horen.
Ze waren eerder al geweigerd door die andere gemeente,
dus dat was voor hen niet zo aantrekkelijk. Ik vraag me af
waarom een stad ... Want Weesp is een stad. Ik heb vaak
meegemaakt dat dorpen ergens bij werden gevoegd, maar
we zitten nu in een situatie waarin het om een stad gaat.
Weesp is een stad. Daar wonen meer dan 20.000 mensen
en het heeft een verzorgingsgebied. Het ligt in de buurt van
Amsterdam, maar het is toch een stad. We zitten nu al in
de fase waarin we steden gaan samenvoegen. Ik woon in
Amsterdam. Als ik een mooie fietsroute zou nemen naar
Weesp, dan zou ik eerst door Duivendrecht in Ouder-Amstel
komen — dat is een gemeente — en door Diemen — dat is
ook een gemeente — waarna ik weer in Amsterdam kom,
in Weesp. Dat is raar. Dan ben je drie gemeentes verderop
toch ineens weer in jouw gemeente en dan heb je geen
rondje gereden.
In Amsterdam wordt ook gesnapt dat het raar is als een
stad twee gemeentes verderop opeens onderdeel van jouw
stad wordt. We hebben samen met de minister uitgerekend
dat alle mensen in Weesp straks misschien net aan 1 van
de 45 zetels kunnen gaan bevolken in de gemeenteraad van
Amsterdam. Nou, de belangen van Weesp zullen aardig
aan bod komen in die gemeenteraad, met nog net geen
één zetel voor de kiezers in Weesp. Maar goed, dan worden
er een bestuurscommissie en een speciale deelraad en
deelstad opgericht, als een verlengd lokaal bestuur. Dat
vind ik prima, want dan hebben de mensen in Weesp over
een aantal onderwerpen in ieder geval nog iets te vertellen
in hun eigen stad. Maar mag dat wel? We moeten hier
natuurlijk ook naar de kwaliteit van de wetten kijken. Kan
dat wel? Kan er straks in Weesp een bestuurscommissie
worden opgericht, die wordt gekozen en een eigen budget
heeft? We hebben het natuurlijk over verlengd lokaal

Tweede Kamer

Wetsvoorstellen tot samenvoeging en
herindeling van gemeenten

bestuur, dus formeel is deze commissie onderdeel van de
gemeenteraad van Amsterdam. Voor de gemeenteraad zijn
verkiezingen geweest. Kan je voor zo'n commissie van de
gemeenteraad eigen verkiezingen hebben, waardoor die
een andere politieke kleur heeft en een eigen budget? Ik
denk dat de wet dat niet toestaat. Ik zou graag willen dat
de minister verklaart of dat wel kan binnen de wet. En als
dat niet binnen de wet kan, dan vind ik het ook raar om
vandaag te gaan stemmen over een herindeling die in de
uitvoering misschien wel in strijd zou zijn met de wet.
Waarom al die herindelingen? We gaan vandaag weer het
hele land door. We gaan van Brabant naar Noord-Holland.
Ik heb de afgelopen jaren gezien dat die herindelingen
plukje bij plukje bij plukje plaatsvinden. Dus niet een heel
gebied ineens heringedeeld, maar plukje bij plukje, zodat
er in een gebied een grote gemeente ontstaat en er druk
staat op de omliggende gemeenten om ook op te schalen.
Dat gaat allemaal zienderogen naar die 100.000 toe, waarvan we als Tweede Kamer hebben gezegd dat we dat niet
acceptabel vinden als criterium.
100.000 als kwantitatief criterium vinden we niet acceptabel.
Toch is dat precies waar we nu naartoe gaan. Ik snap dat
dat fijn is voor bestuurders. En ik snap dat dat fijn is voor
consultants, die stinkend rijk worden van al die nieuwe
gemeentes. Ik snap dat dat fijn is voor de regering, het
kabinet, dat daarmee allerlei maatregelen en moeilijke taken
op die gemeentes kan afschuiven. Maar misschien is het
daar — zo zeg ik ten slotte in mijn laatste minuut — wel
misgegaan. Het begon natuurlijk al in 2000, toen de dualisering plaatsvond. En het eindigde met die decentralisaties
van nieuwe taken: een heel groot, bestuurlijk proces waarin
gemeenten steeds meer een uitvoeringsorganisatie van de
rijksoverheid worden en waarbij de gemeenteraad, de
bevolking, steeds minder te vertellen heeft over hetgeen in
die gemeentes gebeurt. Het is een consultantsdemocratie
geworden in plaats van een volksdemocratie.
Ik zit er dus mee wat ik met al die herindelingen moet. In
een aantal gevallen is de bevolking geraadpleegd en heeft
zij ermee ingestemd. Dat vind ik goed, maar ik zou de
minister en ook deze Kamer toch zeer willen oproepen: hou
op met dit circus. Hou op met die plukjes herindelingen,
hou op met die verborgen agenda om overal gemeentes
te maken voor 100.000 mensen en ga gewoon kijken wat
de bevolking wil, wat een gemeenschap is. Is de gemeenschap mijn dorp of de hele regio? En als de mensen zeggen
"zo groot is mijn gemeente", welke taken kunnen we dan
uitvoeren? Dus ga alsjeblieft eerst de takendiscussie uitvoeren en niet alleen maar een kwantitatieve discussie over
het aantal leden.
Ik ben over mijn tijd. Hartelijk dank, voorzitter.
De voorzitter:
Dank u wel, meneer Van Raak. Dan geef ik nu het woord
aan de heer Bosma, die zoals altijd ook zeer genuanceerd
is.

De heer Martin Bosma (PVV):
Hè, nu geeft u mijn tekst al een beetje weg. Dat is ook niet
de bedoeling. Nou kan ik wel gaan, voorzitter.

11 februari 2021
TK 56

56-5-2

Voorzitter, dank u wel. Het faliekant mislukte ministerschap
van mevrouw Ollongren sleept en strompelt zich roemloos
en futloos naar de uitgang. Met een laatste wanhopige
demissionaire ademstoot vernietigt zij wederom een hele
serie gemeenten. Het is afscheid nemen in stijl, dat wel.
Het weinige dat mevrouw Ollongren deze kabinetsperiode
voor elkaar heeft gekregen, kwam consequent neer op het
schaden van onze democratie. Vier jaar Ollongren op Binnenlandse Zaken is het verhaal van vier jaar verborgen
werkloosheid met een dienstenauto.
Wat hebben we de afgelopen jaren nou eigenlijk van haar
mogen ontvangen? Nou, niet bitter veel. Oké, zij heeft het
referendum afgeschaft, ze sloopte 35 gemeenten, er was
het gesneuvelde wetsvoorstel om wethouders niet langer
te verplichten in hun eigen gemeente te wonen. En dan was
er nog een strijd tegen het nepnieuws. Dat waren de Russen; daar bleek allemaal niks van waar te zijn. Nou, vooruit,
op de valreep hebben we nog een grondwetswijziging
gehad, iets met de verenigde vergadering van de StatenGeneraal. Het is zo marginaal dat ik het eigenlijk alweer
vergeten ben. Dat is de opbrengst van vier jaar Ollongren
op het moederdepartement. Dat is alles. Maar eerlijk is
eerlijk: hoe minder Ollongren doet, hoe beter. Hoe beter
voor onze democratie vooral.
Wij kunnen het voorstel van vandaag alleen maar begrijpen
als we snappen hoezeer Ollongren het volk minacht en een
afkeer heeft van onze democratie. Als locoburgemeester
van Amsterdam zei ze: "De PVV mag nooit in het kabinet
komen. De PVV'ers kennen geen beschaving en geen cultuur. Mocht de PVV wel gaan regeren, dan moet de Republiek Amsterdam uit het Koninkrijk der Nederlanden treden".
Let wel: dit was geen slip of the tongue na het eind van een
lang interview na twee wijntjes. Nee, het betrof een
belangrijke speech als opening van het nieuwe jaar in het
Concertgebouw. De locoburgemeester van de hoofdstad
van het Koninkrijk der Nederlanden stelt in een cruciale
speech dat 15% tot 20% van de Nederlandse bevolking
permanent buiten het politieke stelstel gehouden dient te
worden. Als je dat vindt, ben je simpelweg geen democraat.
Recentelijk nog ...
De voorzitter:
Meneer Bosma!
De heer Martin Bosma (PVV):
Ja, ik weet het.
De voorzitter:
Het onderwerp is de herindeling en samenvoeging van
gemeenten.
De heer Martin Bosma (PVV):
Nee, het onderwerp van vandaag is democratie.
De voorzitter:
Ja, maar het gaat alleen maar over de minister.

Tweede Kamer

Wetsvoorstellen tot samenvoeging en
herindeling van gemeenten

De heer Martin Bosma (PVV):
Nee, het gaat over democratie vandaag. Ik leg het u uit. Blijf
zitten.
De voorzitter:
Ik blijf sowieso zitten.
De heer Martin Bosma (PVV):
Wat mij betreft zo lang mogelijk.
Voorzitter. Recentelijk nog sprak mevrouw Ollongren als
minister van alle Nederlanders, als dienaar van de Kroon,
nog de Hannie Schaftlezing uit. Hannie Schaft is een van
onze meest vooraanstaande verzetsstrijders. De herinnering
aan de oorlog is iets wat alle Nederlanders bindt. De
minister kiest er echter voor om een dergelijke gelegenheid
te gebruiken om de PVV'ers, 1,5 miljoen stemmers, weer
in de hoek van de nazi's te zetten. Recentelijk hielden D66jongeren een bijeenkomst in het Westerpark te Amsterdam.
Daar werden PVV'ers aangeduid als fascisten. Mijn partij
mocht niet meedoen aan de verkiezingen. En mevrouw
Kaag kreeg laatst anderhalf uur reclamezendtijd op de
staatsomroep. We zagen haar op de achterbank van de
dienstauto. Ze vroeg zich af: wie zijn al die mensen? En ze
gaf zelf het antwoord: ze willen de sterke man. Ollongren
en haar club moeten toch wel een beetje weten wat de
gevolgen kunnen zijn van een dergelijke stroom aan nazivergelijkingen.
En het staat allemaal niet op zichzelf. We zien in de kringen
van links-liberale elites een steeds grotere afkeer van
democratie. Ik citeerde eerder oud-collega Boris van der
Ham van D66, die op allerlei bijeenkomsten komt, niet
specifiek van D66, en daar steeds meer aversie bespeurt
tegen democratie. Informeel en aan de bar is het allemaal
wel leuk en aardig, maar het leidt maar tot de verkeerde
uitkomsten: brexit, Trump, Wilders. Dat is een breed
gedragen sentiment. Daarom moest het referendum kapot.
Daarom is er die aversie tegen wat nepnieuws genoemd
wordt. Daarom worden er onder een D66-minister bibliotheekboeken vernietigd als Zwarte Piet erin staat. Daarom
juicht D66-Kamerlid Kees Verhoeven als Trump wordt verwijderd van Twitter. Hoera voor censuur! Het past allemaal
in het kader van het uithollen van de democratie. Het past
allemaal in het kader van het uithollen van de democratie.
En daarbinnen passen ook de voorstellen van vandaag.
Waarom moeten al die gemeenten nou eigenlijk weg? Na
de oorlog hadden 9 miljoen Nederlanders 1.000 gemeenten.
Nu heeft Nederland 17 miljoen inwoners en 380 gemeenten
en dat worden er minder en minder. Van gemiddeld 3.000
inwoners per gemeente zijn we gegaan naar gemiddeld
45.000. En, ja hoor, we rukken gewoon op naar gemiddeld
100.000 inwoners per gemeente. Waarom? Dat weet
eigenlijk niemand. Er is een geloof, een irrationeel geloof,
dat "bestuurskracht" heet. Naarmate gemeenten groter
worden, schijnen ze daar meer van te hebben. Niemand
die dat uitlegt en niemand die definieert wat dat is! Er zijn
ook rare criteria zoals interne samenhang. Dat moet het
gevolg zijn als je allerlei gemeenten bij elkaar veegt. Met
de afscheidnemende collega Van Raak moet ik daar lachend
om huilen. Uiteindelijk bestaat er geen enkele rechtvaardiging voor deze megaoperatie, geen enkele onderbouwing
en geen enkel argument. Er is geen empirische onderbou-

11 februari 2021
TK 56

56-5-3

wing. Er is ook geen einddoel. Het gaat maar door.
Gemeentes zullen nog decennialang doorgaan met fuseren,
totdat Nederland één grote gemeente is.
Na onderzoek van COELO, een onderzoeksbureau voor de
lagere overheden te Groningen, kwam men in 2013 al tot
de conclusie dat de overheidsuitgaven na de herindelingen
niet dalen. De gemeentelijke voorzieningen worden er niet
beter van en de aantrekkelijkheid van de gemeente wordt
niet vergroot. Die loopt eerder terug. Er zijn wel nadelen,
zoals professor Voermans beschrijft: minder vertrouwen in
de politiek, burgers willen het vaak niet, de herkenbaarheid
van de gemeente neemt af, de gemeentelijke politici staan
zwakker, ze worden geconfronteerd met beroepspolitici die
veel meer geld en veel meer consultants hebben et cetera.
Laten we eens terugkijken naar de gemeentelijke herindeling
die recentelijk plaatsvond, aan het begin van deze kabinetsperiode: de 35 gemeenten die mevrouw Ollongren vernietigd heeft. Gemeenten kijken vaak naar plannen, naar dingen in de toekomst, maar ze kijken zelden terug naar hoe
die plannen allemaal hebben uitgepakt.
Mevrouw de voorzitter, ik neem u mee naar het mooie
Haren in Groningen, net onder de rook van de stad Groningen. Een prachtig dorp! Het heeft het hoogste percentage
D66-stemmers van Nederland. Nergens haalt D66 percentueel zo veel stemmers als in het mooie Haren. Al die
rechters, officieren van justitie, universiteitsbobo's of hoge
ambtenaren stemmen allemaal braaf D66. Maar de mensen
in dat dorp ageerden fel tegen de plannen om dat dorp bij
de stad Groningen te voegen. Ze zagen de bui al hangen.
Met de commissie voor Binnenlandse Zaken gingen we
daarnaartoe. We reden rond met de bus: zalen vol met boze
mensen! Haren wilde niet bij Groningen. Luisterde D66 naar
zijn eigen kiezers, naar de leden? U weet wel, voorzitter,
D66 is een ledenpartij. Die mensen betalen contributie en
dat suggereert dat er ook naar ze geluisterd wordt. De burgers wilden het niet, maar de partij was onvermurwbaar.
Ollongren was onvermurwbaar. Haren moest hoe dan ook
als gemeente vernietigd worden. Want volgens Gedeputeerde Staten en de minister had Haren geen — daar komtie weer — bestuurskracht. Een annexatie zou geweldig uitpakken. Maar, zo stelde mevrouw Ollongren hier in het
debat, er zijn ook tal van garanties. Zo is er een heuse
bestuursovereenkomst waarin de gemeente Groningen
allemaal dingen plechtig gaat beloven. Hier, in dit debat,
stelde de PVV al dat die hele bestuursovereenkomst geen
enkele waarde heeft. Je kunt het ook in de lucht schrijven
of op het strand. Het maakt allemaal niks uit.
Voorzitter. Hoe is het afgelopen? Haren is inmiddels bij
Groningen geveegd en vandaag kunnen we de eerste
resultaten presenteren: toerismebelasting verhoogd, leges
verhoogd, ozb twee keer verhoogd — in totaal 18%, wat
voor sommige huizen neerkomt op plus 44% — en de ozb
van de niet-woningen, dus voor de ondernemers, is 25%
meer. Nieuw zijn ook precariorechten en hondenbelasting.
Bello kost €129; het schijnen de duurste Bello's van heel
Nederland te zijn. Verhoogd zijn de huren van de sportvelden en de sportaccommodaties. De bewoners zijn boos
over de knullige communicatie. Het grote Groningen ziet
Haren vaak over het hoofd. Er is minder inspraak. De manier
van afvalscheiding is veranderd en kost €300 extra. In de
bestuursovereenkomst stond ook dat dat niet zou gebeuren.
Het groen wordt slecht onderhouden. Als de straatverlich-

Tweede Kamer

Wetsvoorstellen tot samenvoeging en
herindeling van gemeenten

ting stuk is, duurt het soms maanden voordat die gemaakt
is. En actueel ligt er vanwege de opwarming van de aarde
heel veel sneeuw, dus: het strooibeleid. Er wordt significant
minder gestrooid en er wordt in Haren zelfs minder
gestrooid dan in Groningen.
Voorzitter. En helemaal actueel — ik stond vanochtend
alweer vroeg bij de kiosk — het Dagblad van het Noorden
heeft vandaag een opinieartikel waarin staat: "Zo is er nog
nooit invulling gegeven aan de openliggende weidegronden
tussen Groningen en Haren. Vroeger ging de Harense
politiek, die mordicus tegen was, hier dwars voor liggen.
Maar nu de gemeentes zijn samengevoegd, dient deze plek
de eerstvolgende stadsuitbreiding te worden." De groene
ruimte bij Haren, 6, 7, 8, 9, kilometer, wordt dus gezellig
volgebouwd, want de gemeente Haren is kaltgestellt. De
mensen kunnen er niks meer aan doen. Dat wordt één
gezellige nieuwbouwwijk daar. In de bestuursovereenkomst
stond dat dit niet zou gebeuren. En het gebeurt wel.
Kortom, de bewoners zeggen: we betalen nu veel meer
voor veel minder. Haren is de flappentap van Groningen
geworden. Groningen staat op de lijst van financieel slechte
gemeenten bijna onderaan. Het college van Groningen
houdt zich vooral bezig met veel geld uitgeven aan de
zogenaamde duurzaamheid, aan het klimaat. Ze gaan de
temperatuur op aarde aanpassen. De vuilnis ophalen is
tenslotte een stuk minder belangrijk als je de wereld aan
het redden bent. Haren is net zo machteloos binnen Groningen als Nederland binnen de Europese Unie. Daarom doet
D66 dit, om mensen machteloos te maken. Dan kunnen ze
heel Nederland volbouwen met asielzoekerscentra, biomassacentrales en windmolens. Snap nou toch eens, burger,
wat hier aan de hand is. Het gaat vandaag niet om Purmerend of Heerhugowaard, het gaat om onze democratie.
De PVV is tegen al deze herindelingen. Wij vinden dat er
overal een plaatselijk referendum gehouden moet worden
om over te gaan tot een eventueel referendum. Dat is niet
gebeurd. De uitzondering is Mill en Sint Hubert, maar dat
ging alleen over de eigen kern. Daarom zal mijn fractie
hiertegen stemmen.
Er is wel een referendum geweest in Weesp. En waar
mochten de mensen uit kiezen bij dat referendum? Nou:
wilt u bij Amsterdam of bij Gooise Meren? Ze mochten niet
kiezen voor de mogelijkheid om gewoon zelfstandig te
blijven. Het mooie Weesp zal nu worden opgevreten en
geannexeerd door Amsterdam. Net zoals Haren moet
bloeden voor de Groene Khmer-afdeling Groningen, zo
mag het rijke Weesp gaan bloeden voor de klimaatsocialistische wereldverbeteraars van de Stopera, het gemeentehuis van de linkse hobbyisten. Ook daar zien we het criterium "interne samenhang". Als je van Amsterdam naar
Weesp gaat, ga je via een aantal andere gemeenten. Wat
is nou de samenhang als je niet eens aan elkaar groeit?
Maar Amsterdam heeft trek in het smakelijke hapje dat
Weesp heet.
Bij de gemeente Amsterdam is 30% van de functies gereserveerd voor niet-blanken. Blanken worden zo veel
mogelijk weggewerkt en het liefst overgeslagen bij promoties, of ze worden niet aangenomen. Ooit benoemde
Amsterdam zich tot anti-apartheidsstad, want banen op
grond van huidskleur konden absoluut niet, maar nu doen
ze exact hetzelfde. Bij de begroting Binnenlandse Zaken

11 februari 2021
TK 56

56-5-4

deelde D66 mee "te veel witte gezichten" te zien bij de
overheid. Kunstsubsidies in de hoofdstad worden verdeeld
op basis van ras. Je moet politieke verklaringen tekenen;
anders krijg je geen geld. Kunstinstellingen moeten een
nulmeting produceren en het aantal blanken in kaart brengen. Dat moet vervolgens worden teruggedrongen. Alle
musea in Amsterdam zijn overgenomen door politiek correct
volk. Ambtenaren in Amsterdam krijgen indoctrinatiecursussen om hun te leren politiek correcte taal te gebruiken:
niet meer "vaders en moeders" maar "ouders", niet meer
"geboren als meisje" maar "bij geboorte gezien als meisje".
Al die linkse ellende krijgt Weesp nu voor de kiezen. Je zult
maar een ambtenaar zijn in Weesp en daar twintig jaar
gewerkt hebben. Je hebt dan een probleem als je blank
bent; misschien is je hele familie het wel. Dan komen de
rode gardes van Femke Halsema en kun je die promotie
wel op je buik schrijven. De gedachte dat je zoon of dochter
bij die gemeente kan werken, wordt ook snel kleiner: blanken niet gewenst. Waarom beschermt Weesp haar ambtenaren niet? Waarom is er geen opt-out bedongen tegen het
hoofdstedelijk anti-blank racisme? Waarom worden die
ambtenaren voor de leeuwen gegooid?
Ik herinner mij de intocht van Sinterklaas in Weesp. Dat
was schitterend. Weesp is een prachtige, prachtige stad.
En dan komt op zo'n heel groot schip Sinterklaas binnen
met tientallen Zwarte Pieten. Ik dacht: kijk eens aan, dit is
het dorpje van Asterix en Obelix dat zich gewoon verzet
tegen het linkse gedram en tegen de linkse terreur, want
Zwarte Piet kan daar nog. Nou, straks als Amsterdam daar
de baas is, dan gaat dat allemaal tot het verleden behoren.
Natuurlijk is er wel een doekje voor het bloeden om het
volk zoet te houden. Net als die bestuursovereenkomst in
Haren komt er een heuse bestuurscommissie. Wat is dat
nou weer? Wat heeft die te zeggen? Niemand weet dat. Het
is heel simpel met die bestuurscommissie, want we hebben
dergelijke dingen op heel veel plekken gezien in Nederland.
Over een paar jaar wordt die gewoon wegbezuinigd door
de rode gardes van de Stopera, het gemeentehuis van
Amsterdam, want het geld is hard nodig om het klimaat te
redden. Als de linkse idealisten kunnen kiezen tussen het
redden van ijsbeertjes en de burgers van Weesp, dan weet
ik wel wie er wint.
Het verzet komt nu van het CDA. Dat ziet de bui al hangen.
Ik citeer: "Binnen het CDA Weesp leeft de overtuiging dat
er met een fusie tussen Weesp en Amsterdam een historische vergissing wordt gemaakt". Het Weesper CDA vreest
dat het de eerste stap zal blijken naar een nog grotere
annexatie met omliggende gemeenten: Gooi en Vechtstreek,
Zaanstad, Haarlemmermeer et cetera. Kijk, dit is nou precies
wat er aan de hand is. Mensen in het land snappen gewoon
hoe de vork in de steel zit.
Nog een paar maanden, wat mij betreft een paar dagen, en
dan zal Ollongren voor de laatste keer de deur achter zich
dicht trekken van het ministerie van Binnenlandse Zaken.
Als ze wegvliegt en omkijkt, ziet ze de rokende puinhopen
van onze democratie in de bananenmonarchie. Met een
zelfvoldane grijns op het gezicht zal ze op ons nederkijken.
Dank u wel, voorzitter.

Tweede Kamer

Wetsvoorstellen tot samenvoeging en
herindeling van gemeenten

De voorzitter:
Dank u wel, meneer Bosma. Dan geef ik nu het woord aan
de heer Sneller namens D66.

De heer Sneller (D66):
Dank, voorzitter. Het is toch vreemd om deze herindelingen
te bespreken met zo'n lege tribune. Ik kan mij als medewerker herinneren dat er busladingen vol deze kant op kwamen
om de herindelingen te bespreken.
Voorzitter. Vandaag behandelen we maar liefst drie
gemeentelijke samenvoegingen en twee gemeentelijke
herindelingen. Gemeenten zijn de overheid die het dichtst
bij de mensen staan en die zeker in deze tijd een steeds
belangrijkere rol krijgen bij het oplossen van maatschappelijke opgaven. Die grote verantwoordelijkheden vragen ook
om meer bestuurskracht. In de uitvoering van de taken die
bij gemeenten zijn komen te liggen, zien we dat er steeds
vaker gebruik wordt gemaakt van gemeenschappelijke
regelingen. Dat is bestuurlijk misschien begrijpelijk want
het maakt het makkelijker om die lokale taken adequaat op
te pakken, maar voor elke taak wordt een andere regeling
gemaakt en vervolgens is het resultaat een lappendeken
van bovengemeentelijke structuren. En die zijn democratisch gezien ook problematisch, vanuit het perspectief van
de gemeenteraad maar ook vanuit het perspectief van
burgers. Die trend naar grotere gemeenten is dan ook
logisch maar ik zeg er meteen bij: soms is het misschien
noodzakelijk voor goed bestuur maar op zichzelf is het zelden voldoende. Daar is namelijk ook een grote financiële
basis voor nodig, zoals een autonomer belastinggebied
voor gemeenten. Die herindelingen kunnen dus een
oplossing bieden maar zowel het herindelingsproces als
het bestaan van geografisch gezien grotere gemeenten met
veel kernen is niet zonder democratische risico's. De regels
rondom dat herindelingsproces heeft de minister opnieuw
in een beleidskader … De heer Van der Molen staat al in de
startblokken, zie ik.
De heer Van der Molen (CDA):
Ik zat slechts heel aandachtig te luisteren, maar blijkbaar
leidt dat tot enige verbazing bij de heer Sneller. Ik heb
desgevraagd wel een vraag. De heer Sneller geeft aan dat
grotere gemeenten ook democratische tekortkomingen
kunnen hebben. Als ik het programma van D66 lees, dan
staat daarin: we werken toe naar een model van grotere
gemeenten, zelfs zo groot dat ze de provincies op enig
moment kunnen vervangen. Met alle kritiek die hier al
geklonken heeft over die eindeloze opschaling is mijn vraag
of de heer Sneller dan kan uitleggen welk idee hier achter
zit. Want die hele grote gemeenten die provincies gaan
vervangen, daar ziet u zelf ook problemen bij.
De voorzitter:
En u was niet van plan deze vraag te stellen, begrijp ik.
De heer Van der Molen (CDA):
Ik zou dat op een later moment hebben gedaan, voorzitter.

11 februari 2021
TK 56

56-5-5

De heer Sneller (D66):
Misschien op het moment dat ik in mijn betoog op dit punt
was gekomen. Maar laat ik het dan naar voren halen. Ik
denk dat een hoop van de partijen die kritiek hebben gehad,
eigenlijk heel veel dingen landelijk willen organiseren en
gemeenten niet die verantwoordelijkheid willen geven. De
heer Van Raak heeft in eerdere debatten terecht gezegd dat
gemeenten een soort uitvoeringsorganisatie van de rijksoverheid lijken te zijn geworden. Als voormalig wethouder
en raadslid weet de heer Van der Molen ook hoe dat zit.
Daarom moet je juist meer bevoegdheden, meer verantwoordelijkheden en meer beleidsvrijheid daar leggen zodat
het een volwaardige democratie kan worden, maar om die
verantwoordelijkheden ook te kunnen decentraliseren hoort
er wel enige bestuurskracht op lokaal niveau bij. Het is niet
een kwantitatief criterium zoals de heer Van Raak zei in zijn
termijn, maar het gaat er wel om dat je een bepaalde
omvang hebt zodat je die taken ook kunt vervullen. Dat is
het idee erachter.
De heer Van der Molen (CDA):
De heer Van Raak heeft dat ook aangegeven in zijn bijdrage.
En nu kijkt hij weer verbaasd dat ik naar hem verwijs, maar
het is echt niet de eerste keer. U gaf zelf ook al aan dat het
democratische knelpunten geeft. Ik ben het vanuit het CDA
met u eens dat je het liefst taken zo dicht mogelijk bij de
burger wil organiseren, maar als gemeenten zo immens
groot zijn dat nog niet eens een derde van de bevolking
komt opdagen om voor een gemeenteraad te stemmen,
dan zijn we ook wat kwijtgeraakt in plaats van dat we wat
gewonnen hebben op lokaal niveau. Hoe kijkt de heer
Sneller daartegenaan? Zijn punt was namelijk dat er
democratische knelpunten waren wanneer die gemeenten
groot worden.
De heer Sneller (D66):
Wat ik zei was: democratische risico's. Ik zie gewoon dat in
sommige gemeenten die binnengemeentelijke democratie
heel anders is georganiseerd en dat er veel serieuzer werk
wordt gemaakt van kernenbeleid, decentralisatiebeleid,
dorpsraden, volksraadplegingen en participatieprocessen.
Dat is in mijn waarneming onafhankelijk van hoe groot die
gemeente is. Ik denk dat de heer Van der Molen het met
mij eens zal zijn dat sommige gemeentebesturen dat serieuzer oppakken en dat daar heel veel mogelijkheden liggen.
Bijvoorbeeld de Thorbeckebrief van de minister heeft ook
handvatten gegeven voor gemeenten om daarmee aan de
slag te gaan. In de herindelingsvoorstellen die er nu liggen,
zie ik een hoop van dat soort ambities die wel moeten
worden waargemaakt; dat ben ik helemaal eens met de
heer Van der Molen.
De heer Van Raak (SP):
Er wordt zo vaak verwezen naar wat ik zou vinden dat ik
dacht: misschien kan ik zelf zeggen wat ik vond.
De voorzitter:
Dat lijkt me heel verstandig.

De heer Van Raak (SP):
Ja, dan weten de mensen dat ook. Een gemeenschap hoort
ook een politieke vertegenwoordiging te hebben. Je moet
eerst aan mensen vragen: wat is uw gemeenschap? Dat
kan het dorp zijn, dat kan de stad zijn, dat kan de hele provincie zijn, maar vraag aan mensen: wat is voor u de lokale
gemeenschap? Die moet een politieke vertaling krijgen. Dat
kunnen 100.000 mensen zijn. Het kunnen ook 1.000 mensen
zijn of 10.000. Vervolgens ga je kijken welke taken daarbij
passen. Dat is wat de heer Van Raak bedoeld had.
De voorzitter:
Goed, dan is dat ook duidelijk gemaakt.
De heer Sneller (D66):
Nou ja, ik zal hem niet interrumperen, maar ... Ik heb een
groep van 1.000 mensen. Die vraag ik: tot welke gemeenschap behoort u? Deze 1.000 mensen zijn geografisch
geconcentreerd. Daarvan zegt 55% "mijn gemeenschap is
X" en 45% zegt "mijn gemeenschap is Y". Het is nog veel
veelkleuriger dan dat. Hoe gaan we daar één bestuurlijk
model op plakken dat daarmee in overeenstemming is? Dat
is gewoon een utopie die volgens mij niet kan werken.
Daarom voel ik veel meer voor de lijn die naar voren komt
in de verschillende nota's naar aanleiding van het verslag
die we vandaag bespreken, namelijk dat de bestuurlijke
indeling ook heel los kan staan van een culturele identiteit.
Kijk naar de gemeente Den Haag, waar ik zelf in de raad
heb gezeten en waar de bestuurlijke indeling voor iedereen
hetzelfde is, maar er echt een groot verschil is tussen
Benoordenhout en Loosduinen.
De heer Van Raak (SP):
D66 snapt van heel veel dingen weinig, maar toch vooral
van gemeenschapszin. Wat een gemeenschap is, zit toch
niet in het DNA van de surfplankliberalen van D66. Een
gemeenschap kan zichzelf definiëren. En nee, dan krijg je
natuurlijk niet één bestuurssysteem. Nee, nee! We zijn niet
in een soort totalitair land. We hebben niet één bestuurssysteem dat we vanuit Den Haag over het land uit gaan rollen.
We gaan kijken welke taken daarbij passen. In het verleden
heeft de Kamer overigens al een keer een motie van mij en
de heer Heijnen van de Partij van de Arbeid, die lokaal
bestuurder in Den Haag is geweest, aangenomen om te
kijken hoe dat kan en hoe we dat kunnen organiseren. De
minister heeft daar vervolgens helemaal niks mee gedaan.
Binnenlandse Zaken heeft daar helemaal niks mee gedaan.
Uiteindelijk is het hele lokale bestuur niet meer een feest
van de volksvertegenwoordigers, maar van de consultants
geworden. Zij worden stinkend rijk met al die herindelingen,
al die decentralisaties, al die dualiseringen. Zij sturen rekeningen en lossen nooit een probleem op. Mensen herkennen gewoon hun lokale bestuur niet meer terug.
De heer Sneller (D66):
De heer Van Raak gaat met zijn surfplank ergens anders
naartoe, geloof ik.
Voorzitter. Het initiatief bij herindelingen ligt bij de
gemeenten. Dat is het uitgangspunt. Vervolgens heeft elke
bestuurslaag daarboven — provincie en Rijk — een wat
marginalere afweging te maken om te toetsen of dat goed

Tweede Kamer

Wetsvoorstellen tot samenvoeging en
herindeling van gemeenten

11 februari 2021
TK 56

56-5-6

gegaan is. Dat past ook bij de autonomie van de verschillende bestuurslagen zoals we die nu in het huis van Thorbecke hebben georganiseerd. Bij die beoordeling wordt
gekeken — daarnaar werd al verwezen; ik zal niet zeggen
door wie — naar draagvlak, bestuurskracht, interne
samenhang en regionale samenhang. Vooral het aspect
draagvlak is natuurlijk ambigu of in ieder geval meerdimensionaal, want het gaat over lokaal bestuurlijk, het gaat over
regionaal en het gaat over maatschappelijk draagvlak. Het
kabinet heeft het liefst herindelingsvoorstellen die op een
zo groot mogelijke meerderheid onder de inwoners kunnen
rekenen en op de steun van alle betrokken gemeentebesturen. Maar, zo zegt het beleidskader, dit betekent niet dat
unanimiteit bij gemeentebesturen of steun onder een
meerderheid van de inwoners altijd een vereiste is. Zeker
bij weerstand in een bepaalde kern — dat is weer mijn citaat
— binnen een wat grotere gemeente, die getalsmatig in
een gemeenteraad maar ook bij een inwonersraadpleging
per definitie tot de minderheid behoort, gaat het volgens
mij eerder om de vraag hoe recht kan worden gedaan aan
de minderheid dan om de vraag of er sec steun is bij de
meerderheid. Ik vraag de minister om daar eens op te
bespiegelen als zij deze herindelingsvoorstellen ziet.
Alles bij elkaar is het dus een nogal genuanceerd samenspel
tussen verschillende criteria. Tegen het eind is dan de
Kamer aan de beurt, terwijl er een lang en soms emotioneel
proces aan vooraf is gegaan. Daarbij wordt ons enerzijds
gevraagd om de lokale afwegingen te respecteren, hoe je
die vervolgens ook ziet, en anderzijds om medewetgever
in formele zin te zijn met alle rechten en plichten die daarbij
horen.
Voorzitter. Ik kom op de specifieke herindelingen. Over
Amsterdam en Weesp, maar ook over Beemster en Purmerend heb ik verder geen inhoudelijke opmerkingen. Over
de andere drie heb ik nog een aantal vragen. Ten eerste de
samenvoeging van Heerhugowaard en Langedijk. Wat we
hier zien, met name vanuit de kern Koedijk gezien, is dat
het zwaartepunt van die gemeente steeds verder naar het
oosten verschuift, terwijl de eigen oriëntatie dezelfde blijft.
Ook de geografische ligging blijft uiteraard hetzelfde en die
is meer naar het zuiden gericht. Er zijn daar een aantal initiatieven voor meer regionale samenwerking, ook grensoverschrijdend, voor de praktische problemen waar
gemeenten tegenaan lopen. Mijn vraag aan de minister is:
hoe loopt die samenwerking en hoe gaat zij dat de komende
jaren verder ondersteunen?
Bij de samenvoeging van Landerd en Uden zien we iets
soortgelijks, maar dan weer heel anders. Daar gaat het over
de kern Schaijk, waar in ieder geval binnen de gemeente
Landerd dat een minderheid vertegenwoordigt. Afhankelijk
van hoe je de peilingen en de uitslagen van de referenda
daar duidt, is er ook binnen de kern Schaijk een minderheid,
of in ieder geval een serieuze minderheid. Hoe heeft de
minister nu de representativiteit van de actiegroep gewogen, maar ook van de gemeente-uitslagen, de petities en
de referenda die gehouden zijn en vooral ook de inhoudelijke argumentatie die daarachter vandaan komt? En welke
mogelijkheden ziet zij om die inhoudelijke kant van de
bezwaren de komende jaren te ondervangen?
Als laatste de samenvoeging tot het Land van Cuijk. Hier
hebben we te maken met de gemeente Grave, waar een
kleine meerderheid — de kleinst mogelijke meerderheid —

Tweede Kamer

Wetsvoorstellen tot samenvoeging en
herindeling van gemeenten

van de gemeenteraad de boot voor de herindeling steeds
heeft afgehouden, terwijl de andere gemeenten die deur
juist openhielden. Nu wordt er alsnog — daar werd al naar
verwezen — een uitgestelde inwonersraadpleging georganiseerd, waarvan de vraagstelling ook weer tot discussie
leidt. Nu past het bij de autonomie van gemeenten niet dat
wij hier afdwingen dat er een volksraadpleging wordt
gehouden of dat wij afdwingen wat daar de vraagstelling
moet zijn. Maar ondertussen zijn er daar wel de nodige
financiële en bestuurlijke problemen, die verergerd zijn
sinds het wetsvoorstel is ingediend. Eerder in deze kabinetsperiode heeft de minister ook een brief naar de Kamer
gestuurd over welke mogelijkheden er allemaal zijn om dan
in te grijpen en welke verantwoordelijkheden zij daarin
heeft. Wat ziet zij als haar taak, binnen haar bevoegdheden
en verantwoordelijkheden, om de komende jaren daarmee
aan de slag te gaan, zodat Grave een volgende keer wel bij
een herindeling betrokken kan zijn?
De voorzitter:
Dank u wel, meneer Sneller. Dan geef ik nu het woord aan
mevrouw Özütok namens de fractie van GroenLinks.

Mevrouw Özütok (GroenLinks):
Dank u wel voor het woord, voorzitter. Vandaag spreken
we in een van de laatste vergaderingen van deze Kamer
over een aantal herindelingen. Het betreft drie herindelingen
in Noord-Holland en twee in Noord-Brabant. Een wetsvoorstel tot herindeling klinkt voor sommige mensen misschien
als een saaie formaliteit. Dat is het echter niet. Voor de
inwoners van de gemeenten die worden heringedeeld, kan
een herindeling forse praktische en emotionele gevolgen
hebben. Blijven de voorzieningen straks wel op peil? Komt
het bestuur dan niet te ver op afstand te staan? Allemaal
terechte vragen die in een uiteindelijk besluit goed moeten
worden gewogen, eerst op lokaal niveau en daarna door
het parlement als een wetsvoorstel aan ons wordt voorgelegd.
Voorzitter. Bij een aantal bewoners in her in te delen
gemeenten was de wens om met Kamerleden te spreken
in een hoorzitting. Die hoorzitting kon helaas vanwege
corona niet doorgaan. Ik wil vanaf deze plaats de burgers
die de moeite hebben genomen om ons als Kamer hun
zienswijzen toe te sturen, nadrukkelijk daarvoor danken.
Voorzitter. Voor GroenLinks geldt dat gemeentelijke herindelingen niet moeten plaatsvinden omdat gemeenten per
definitie groter moeten worden, zoals enige tijd geleden
nog weleens de gedachte is geweest. Immers, grote
gemeenten zijn niet per definitie beter in dienstverlening
aan de burger. Andersom geldt dat gemeenten ook niet per
definitie zelfstandig moeten blijven omdat ze nu eenmaal
zelfstandig zijn. Mijn fractie vindt dat per herindeling moet
worden bekeken of de dienstverlening aan de burgers en
de bestuurskracht worden verbeterd. Daarnaast is het
belangrijk dat er draagvlak is voor de herindeling. Het uitgangspunt is dat het voornemen tot een herindeling van
onderop komt. Dat betekent uiteraard niet dat iedere individuele burger het ermee eens hoeft te zijn. Het betekent wel
dat er uitgebreid moet zijn nagegaan of de meerderheid
van de inwoners van de betrokken gemeenten en de

11 februari 2021
TK 56

56-5-7

meerderheden in de verschillende gemeenteraden zich
kunnen vinden in de voorgestelde herindelingen.
Voorzitter. Als we met voorgaande bril op naar de voorliggende herindelingen kijken, dan kunnen we constateren
dat de meeste processen om tot een herindeling te komen
goed zijn verlopen, maar dat er hier en daar nog wel zorgen
zijn over specifieke kernen. Graag wil ik de minister daar
enkele vragen over stellen.
Mijn grootste zorg zit bij de samenvoeging van de
gemeenten Landerd en Uden. De meeste inwoners van
deze gemeenten kunnen zich, zo lijkt het, vinden in deze
herindeling. Alleen hebben we heel veel signalen gekregen
uit de kern Schaijk. Inwoners uit deze kern hebben duidelijk
laten weten dat zij veel liever bij de gemeente Oss willen
horen, omdat zij in hun dagelijks leven veel meer op Oss
zijn georiënteerd. Ook hebben zij kritiek op het proces om
te komen tot de herindeling.
GroenLinks begrijpt de kritiek van deze inwoners. In de
schriftelijke ronde hebben we hier uitgebreid vragen over
gesteld. Als ik eerlijk ben, heeft de minister ons op dit punt
niet kunnen overtuigen. Graag zou ik daarom de minister
nogmaals willen vragen om in te gaan op zowel de kritiek
op het proces als het inhoudelijke standpunt van de inwoners van Schaijk dat zij graag zouden worden ingedeeld bij
Oss. Het is natuurlijk de vraag waarom deze fusie van
gemeenten op een rigide manier moet plaatsvinden. Ik
overweeg daarom om, samen met mijn collega van het
CDA, een amendement in te dienen om Schaijk bij Oss te
voegen.
Tot slot over deze herindeling heb ik nog een vraag over
de gekozen naam Maashorst. In de regio is niet iedereen
daar gelukkig mee. Wil de minister ons nog een keer uitleggen waarom zij deze naam een goede keuze vindt?
Voorzitter. Mijn fractie heeft ook nog een vraag over de
herindeling van Heerhugowaard en Langedijk. We begrijpen
dat gekozen is voor een samenvoeging van deze twee
gemeenten. We willen de minister vragen om nog eens
nader in te gaan op de zorgen in de kernen Koedijk en Sint
Pancras. Een deel van de inwoners van deze dorpen zou
liever zien dat hun dorpen bij Alkmaar worden gevoegd.
Hoe kijkt de minister aan tegen de zorgen van deze inwoners?
Voorzitter. Over de herindelingen van Purmerend en
Beemster en van Amsterdam en Weesp heeft mijn fractie
geen vragen. De wetsvoorstellen, de memories van toelichting en de schriftelijke beantwoording van de minister
vonden wij op dit gebied helder en overtuigend.
Tot slot nog de herindeling die leidt tot de nieuwe gemeente
Land van Cuijk. Bij deze herindeling is de gemeente Grave
niet betrokken, hoewel dat qua lokale context wel mogelijk
was geweest. Gedurende de totstandkoming van het
wetsvoorstel tot herindeling zijn echter grote zorgen ontstaan over de financiële situatie van deze gemeente. De
gemeente Grave is zelfs per 1 januari 2021 onder preventief
financieel toezicht geplaatst.
De regering schrijft dat hiermee ook de dienstverleningsovereenkomst tussen Grave en de nieuwe gemeente Land
van Cuijk, die is opgesteld om nauw samen te kunnen
werken, onder druk is komen te staan. Deze dienstverle-

Tweede Kamer

Wetsvoorstellen tot samenvoeging en
herindeling van gemeenten

ningsovereenkomst is belangrijk om de continuïteit te blijven waarborgen van de dienstverlening aan inwoners, die
eerst werd geborgd binnen de ambtelijke fusieorganisatie
van Cuijk, Grave, Mill en Sint Hubert. Mijn fractie maakt
zich zorgen over de gevolgen hiervan voor de inwoners
van de gemeente Grave. Kan de minister op deze zorgen
reageren? Wat betekent de ondertoezichtstelling voor de
dienstverlening aan de burgers van Grave? Welke mogelijkheden ziet de minister om de dienstverleningsovereenkomst
te laten slagen?
Voorzitter. Ik kijk uit naar de reactie van de minister. Dank
u wel.
De voorzitter:
Dank u wel, mevrouw Özütok. Dan geef ik nu het woord
aan de heer Van der Molen namens het CDA.

De heer Van der Molen (CDA):
Voorzitter. Vandaag liggen er opnieuw vijf verschillende
voorstellen tot herindeling voor. Het ene voorstel is vrij
onomstreden, zoals in het geval van Beemster en Purmerend en de totstandkoming van Land van Cuijk. De andere
voorstellen roepen veel meer vragen op, zoals de herindeling van Landerd en Uden en de herindeling van Heerhugowaard en Langedijk.
In die laatste twee gevallen zien we een patroon terug dat
we bij meer herindelingen zien, ook bij de herindelingen
die we eerder in deze periode hebben besproken. Hoe vaker
er wordt heringedeeld, hoe zwakker de interne samenhang
van een gemeente wordt. Dorpen tellen dan hun knopen.
De buurgemeente waarmee men tot dan toe niet wilde
herindelen, blijkt ineens een veel logischere optie, omdat
de hoofdplaats van de nieuwe gemeente ineens veel verder
weg komt te liggen. Beter een goede buur dan een verre
vriend. Toch zien we keer op keer dat gemeenten aan dergelijke argumenten van dorpsbelangen en dorpsinwoners
vrij weinig boodschap hebben.
Voorzitter. Zoals gezegd, lijkt er breed draagvlak te zijn voor
de totstandkoming van de nieuwe gemeente Land van Cuijk.
De CDA-fractie kan die herindeling ondersteunen, ook
omdat op heel veel plekken aan mensen is gevraagd hoe
zij hun toekomst zien. Daar komt wel een actuele omstandigheid bij. De buurgemeente Grave, die in de nabije toekomst één gemeentelijke organisatie zal vormen met Land
van Cuijk, is in aanzienlijke financiële en bestuurlijke problemen terechtgekomen. Tijdens de Tweede Kamerverkiezingen houdt de gemeente een peiling onder inwoners, met
de vraag of men wil herindelen. Als de inwoners van Grave
en de omliggende dorpen kiezen voor herindeling, dan is
herindeling pas over vijf jaar mogelijk, zo hebben wij
begrepen.
Ik vraag aan de minister om in te gaan op de situatie in
Grave. De gemeente is onder financieel toezicht van de
provincie geplaatst. Dat is geen goed teken. Wat is de
marsroute als er toch sprake zou zijn van een herindeling?
Kan een gemeente een dergelijke bestuurlijke en financiële
situatie dragen in de jaren tot de herindeling? Kortom,
ontstaat hier op de valreep bij de behandeling van de totstandkoming van het Land van Cuijk een groot probleem
waar we iets mee zouden moeten?

11 februari 2021
TK 56

56-5-8

Voorzitter. Gemeenten zijn een zelfstandige overheid. Het
staat gemeenteraden vrij om keuzes te maken over de
gewenste vorm van herindeling. Van alles speelt een rol.
De omvang van de nieuwe gemeente qua inwoneraantal
bepaalt bijvoorbeeld de invloed die je in een regio hebt.
Het aantal inwoners hangt weer samen met de hoeveelheid
geld die men krijgt uit het Gemeentefonds. Herhaaldelijk
zien we als CDA-fractie dat gemeenten daarom ongedeeld
heringedeeld willen worden, oftewel: iedereen doet mee,
of het feest gaat niet door.
In het geval van de herindeling Landerd en Uden werd door
de gemeente aan bewoners medegedeeld dat ongedeeld
herindelen ook voor hun eigen bestwil zou zijn.
De heer Sneller (D66):
De heer Van der Molen vroeg: ontstaat in de gemeente
Grave op de valreep een situatie waar we iets mee moeten?
Ik ben benieuwd wat hij daar precies mee bedoelt. Waar
denkt hij aan bij wat we zouden moeten of kunnen?
De heer Van der Molen (CDA):
De heer Sneller heeft daar in zijn bijdrage ook aandacht
voor gevraagd. Ik begrijp dit heel goed. Voor mij is het uitgangspunt dat wij nu niet even in een achternamiddag een
gemeente kunnen toevoegen aan een herindeling die hier
nu voorligt. Dat lijkt mij bestuurlijk niet passend. Ook speelt
voor mij mee dat men zelf een peiling organiseert. Die is
niet onomstreden. Daar is veel kritiek op, maar dat laat ik
even bij de gemeente. Het lijkt mij daarom niet goed om
als Kamer te zeggen: dat moeten we niet afwachten.
Tegelijkertijd zie ik een hele discussie over de financiële
problemen die daar nu ontstaan. Ik weet dat zij samen met
Land van Cuijk één gemeenschappelijke regeling vormen,
dus alle ambtenaren zitten daar ook in. Mijn vraag is meer:
hoe ziet de minister dit voor zich, want het speelt wel een
rol. Maar ik ben niet voornemens om een gemeente nu
even mee te nemen, terwijl ze daartoe nog niet het besluit
heeft genomen.
De heer Sneller (D66):
Dat is helder. De volgende zin van de heer Van der Molen
was namelijk: gemeenten zijn zelfstandig. Mijn vraag is:
hoe ziet hij het zelf, en als CDA'er, voor zich dat we vanuit
het Rijk in dit soort operaties kunnen opereren bij een
gemeente, gezien die autonomie? Hoever wil de heer Van
der Molen daar kunnen ingrijpen?
De heer Van der Molen (CDA):
Ik denk dat de rol van de minister daarin beperkt is. Ik wil
het punt van Grave niet onbesproken laten, omdat dit een
onderdeel van een heel brede discussie is in het gebied
waar we toevalligerwijs vandaag over een aantal herindelingen spreken. Dat is de reden. Ik wil de zorg neerleggen
bij de minister. Er komt straks wellicht een periode waarin
een heel aantal jaren moeten worden overbrugd. Ik denk
dat de provincie en het gemeentebestuur zelf daar vooral
een rol in zullen hebben. Als ik hier probeer te betogen dat
herindelingen van onderop moeten komen, dan zou het
heel gek zijn als ik er één uitpik en zeg: daar moet de
minister zich intensiever mee bemoeien. Maar ik wil het er

Tweede Kamer

Wetsvoorstellen tot samenvoeging en
herindeling van gemeenten

wel even met de minister over hebben, omdat we ook niet
kunnen doen alsof het niet speelt.
De voorzitter:
Gaat u verder.
De heer Van der Molen (CDA):
Herhaaldelijk zien we als CDA-fractie dat gemeenten daarom
ongedeeld heringedeeld willen worden, oftewel, iedereen
doet mee, of het feest gaat niet door. In het geval van de
herindeling Landerd en Uden werd door de gemeente aan
bewoners medegedeeld dat ongedeeld herindelen ook voor
hun eigen bestwil zou zijn. Ik had dit al gezegd, maar ik
herhaal het voor de goede orde. Het was interessant. Nog
een keer? Nee, dat was een ander debat.
De gemeenten hebben de wet aan hun kant. De gemeenteraad is terecht het hoofd van de gemeente. In de schriftelijke
beantwoording zie ik de minister zeggen dat voor haar bij
het begrip "draagvlak" vooral bestuurlijk draagvlak telt. Ik
zou de minister willen vragen om daar nader op in te gaan,
want gemeenten zelf moeten ook het draagvlak voor hun
keuze beargumenteren. Ook dat maakt, denk ik, onderdeel
uit van het kader van herindeling dat de minister heeft
opgesteld. Hoe de inwoners gehoord zouden moeten worden, staat nergens beschreven. Toch is de politieke vraag:
van wie is het dorp? Is het dorp van de bestuurder aan de
tekentafel? Of is het dorp van de inwoners? Ik zal de juridische werkelijkheid niet ontkennen, maar de CDA-fractie
kiest voor dat laatste. Een gemeente is namelijk meer dan
een administratieve eenheid.
Voorzitter. In het geval van de dorpen Schaijk en Reek heeft
de herindeling van Landerd en Uden een lastig parcours
gereden. In 60 zienswijzen zijn door bewoners vraagtekens
gezet bij een ongedeelde herindeling. In 46 van deze
zienswijzen werd aangegeven dat de Landerdse kern
Schaijk met de gemeente Oss samengevoegd zou moeten
worden, met name vanwege de oriëntatie van deze kern
op Oss. In de overige veertien zienswijzen werd betoogd
dat de Landerdse kern Reek met de gemeente Oss samengevoegd zou moeten worden. Er werden 1.121 handtekeningen verzameld voor een referendum over de herindeling,
maar de meerderheid in de gemeenteraden van Landerd
en Uden besloot anders.
Terecht heeft de minister in haar herindelingskader het
draagvlak voor herindelingen vooropgezet. De vraag die ik
aan de minister stel, is: kan de minister ooit iets anders
besluiten dan het doorzetten van een wetsvoorstel als er
weliswaar een groot vraagteken bij het draagvlak in kernen
bestaat, maar de gemeenteraad alsnog instemt? Voor
opsplitsing van de gemeente Landerd was namelijk geen
bestuurlijk draagvlak, aangezien ongedeelde samenvoeging
een harde voorwaarde was van beide gemeenteraden om
überhaupt over te gaan tot gemeentelijke herindeling. Hoe
kan draagvlak ooit serieus afgewogen worden als
gemeenteraden al een harde voorwaarde hebben gesteld?
Is draagvlak dan de facto een dode letter geworden, zo
vraag ik de minister. Waar kunnen bewoners naartoe als
ze op gemeentehuizen en stadhuizen een gesloten deur
vinden? Ligt de bal dan bij deze Kamer, zo vraag ik de
minister.

11 februari 2021
TK 56

56-5-9

Wat zijn de belangrijkste argumenten voor de minister
geweest om toch in te stemmen met de herindeling,
ondanks de weerstand in Schaijk? Ik geef de minister alvast
mee dat de verwevenheid met Oss groot is en altijd groot
is geweest. De CDA-fractie is er dan ook niet van overtuigd
dat bewoners een faire kans is geboden om invloed te
hebben op hun toekomst, terwijl ze een herkenbaar argument hebben: als een dorp qua onderwijs, economie, cultuur, zorg, sport, verkeer en vervoer op een andere kern is
gericht, moet je dan als nieuwe gemeente nog jaren na de
herindeling willen uitleggen waarom je daar niet bij hoort?
Ik ben benieuwd naar het antwoord van de minister en ik
overweeg samen met GroenLinks een amendement op dit
punt.
Dank u wel, voorzitter.
De voorzitter:
Dank u wel. De heer Van Raak heeft een vraag.
De heer Van Raak (SP):
Ik heb een vraag en een compliment aan de heer Van der
Molen. Vele jaren heb ik CDA-woordvoerders gevraagd:
"Wie is de baas in de gemeenten? Van wie is een gemeente?
Van het bestuur of van de bevolking?" Altijd kreeg ik van
het CDA te horen: het bestuur, de wethouders, de raadsleden. Nu zegt de heer Van der Molen: nee, het is de bevolking. Ik vind die herbronning binnen het CDA als het gaat
om de lokale democratie wel mooi.
De voorzitter:
Tot zover het compliment.
De heer Van Raak (SP):
Ik ben ook ontzettend blij met het amendement dat komt.
Dat ga ik zeker steunen. Schaijk bij Oss: hartstikke mooi.
Maar we hebben natuurlijk ook een nieuw probleem met
Sint Pancras en Koedijk. Koedijk wil bij Alkmaar en niet bij
de nieuwe gemeente Dijk en Waard. Dat is dezelfde soort
situatie. Gaat het CDA daar dan ook een amendement voor
maken?
De heer Van der Molen (CDA):
Ik heb mijn inbreng gericht op dit specifieke punt, omdat
wij daarop willen inrichten. Ik heb in de voorbereiding op
dit debat begrepen dat andere collega's over de andere
herindelingen zullen spreken. Het is altijd een lastige
afweging. De vraag is ook precies wat de Tweede Kamer
aan het eind van het traject nog kan doen. Ik heb in ieder
geval zo veel basis in de discussies en de contacten gevoeld
dat ik dit nu in mijn inbreng noem. Die andere discussies
vind ik ook interessant, ook als het om Amsterdam en
Weesp en andere situaties gaat. Maar ik wilde met name
hiervoor kiezen, omdat ik gemerkt heb dat dit soort discussies bij heel veel herindelingen spelen en soms net weer
even iets anders zijn. Ik vind dat de Kamer in dat opzicht
terughoudend zou moeten zijn. Dan gaat een amendement
inderdaad toch weer een stapje verder, maar ik probeer het
wel zorgvuldig af te pellen. Ik moet echt het gevoel hebben
dat hier veel basis onder zit en dat na de herindelingen er

Tweede Kamer

Wetsvoorstellen tot samenvoeging en
herindeling van gemeenten

lokaal geen keuzes meer liggen. Dan vind ik het wellicht op
de weg liggen om daar in de Kamer nog iets aan te doen.
De voorzitter:
Dank u wel. Dan geef ik nu het woord aan de heer Snoeren
namens de VVD.

De heer Snoeren (VVD):
Voorzitter, dank u wel. We bespreken vandaag een vijftal
wetsvoorstellen om van twaalf gemeenten vijf gemeenten
te maken. Toen ik ongeveer vijf maanden geleden deze
portefeuille overnam van de heer Van den Bosch, vertelde
hij mij: ga vooral naar al die herindelingsgemeentes toe,
ga de zaaltjes in waar de voor- en tegenstanders bij elkaar
komen, luister naar de hoorzittingen en stap in die bus om
te gaan kijken hoe het er is. Daar is door alle coronamaatregelen niets van terechtgekomen, maar ik ben wel door heel
veel inwoners uit die gemeentes benaderd en ook door
bestuurders en belangenverenigingen. Die hebben met mij
hun zorgen gedeeld en suggesties gedaan. Er zijn zorgen
over de vraag of de voetbalclub of de carnavalsvereniging
wel blijft bestaan. Wordt het niet allemaal duurder? Komt
het niet verder van ons af te staan? Wij moeten hier dus
een keuze maken, zonder al die mooie zaaltjes waar we die
voor- en tegenstanders horen praten over hun passie voor
een dorp of stad. En wij moeten kunnen uitleggen waarom
we die keuzes maken. De VVD is voorstander van een herindeling van onderop. Wij beoordelen deze wetsvoorstellen
met name op die manier. Wij beoordelen dus of de herindeling bestuurlijk en maatschappelijk draagvlak geniet in
de desbetreffende gemeente en verder of er een positief
advies ligt van de provincie en of er regionale en interne
samenhang is.
Voorzitter. Dit was mijn inleidende blokje. Ik heb geleerd
dat hier alles in blokjes wordt gedaan, dus ik heb nog een
Noord-Hollands blokje, een Brabants blokje en een afsluitend blokje.
De voorzitter:
Dat is alleen voor bewindspersonen, tenzij u ambities heeft.
De heer Snoeren (VVD):
Ambitie, voorzitter!
De voorzitter:
Dan kunt u alvast oefenen.
De heer Snoeren (VVD):
Ik ga eerst beginnen met het Noord-Hollands blokje. Purmerend en Beemster. Dat plan kan op onze steun rekenen. Het
is een lichte samenvoeging die van onderop is geïnitieerd
en die ook op groot bestuurlijk en maatschappelijk draagvlak kan rekenen. Er was wat discussie over een lichte
samenvoeging of een herindeling, maar het is goed om te
zien dat die twee gemeentes eruit zijn gekomen. Ik wens
de inwoners van Purmerend en Beemster dan ook veel
succes.

11 februari 2021
TK 56

56-5-10

Voorzitter. Dan Amsterdam en Weesp. Het is, geloof ik,
meer dan 100 jaar geleden dat de laatste gemeente bij
Amsterdam gevoegd wilde worden. Ik snap dat natuurlijk
wel; het is een overwegend linkse gemeente. En er is
natuurlijk ook wel een beetje zorg over die erfpacht, maar
gelukkig is er in Weesp heel veel in eigendom en is dat
probleem rondom erfpacht niet zo groot. Ik hoor ook positieve verhalen uit Weesp: ik hoor dat Amsterdam het goed
oppakt, met respect voor de gemeente Weesp en dat er
goede afspraken liggen over hoe dat gaat werken. Die
afspraken zijn dan wel voor drie jaar. Ik vraag de gemeente
Amsterdam om dat respect richting Weesp niet voor drie
jaar te hebben, maar voor onbepaalde tijd. Ik ben ook wel
benieuwd naar het antwoord van de minister op de vraag
van de heer Van Raak over die stadsdeelcommissies en de
legitimiteit daarvan.
Voorzitter. Dan kom ik op Dijk en Waard.
De voorzitter:
Over het vorige punt heeft de heer Van der Molen een
vraag.
De heer Van der Molen (CDA):
Ik zou de heer Snoeren nog even een vraag willen stellen.
Er wordt altijd een argumentatie gegeven voor een herindeling, ook bij Amsterdam en Weesp. Daarbij wordt gezegd:
die twee plaatsen passen heel goed bij elkaar, want ze
groeien allebei en ze hebben allebei water. Wat vond u van
die onderbouwing?
De heer Snoeren (VVD):
Ik hoor u zeggen: ze hebben allebei water. Dat is natuurlijk
niet de beste onderbouwing. Ik vind het wel belangrijk dat
de gemeente Weesp heel goed heeft bekeken met wie zij
wil samengaan en met wie zij kan samengaan. Er zijn
natuurlijk pogingen gedaan met de gemeente Gooise
Meren. Dat is niet gelukt. Maar zij zien echt vanuit het lokale
bestuur dat zij willen samengaan met Amsterdam. De lijn
van de VVD-fractie is in dezen ook dat wij willen dat herindelingen en samenvoegingen van onderop komen. Dat zien
we hier gebeuren, met een grote meerderheid in het lokale
bestuur.
De heer Martin Bosma (PVV):
Maar een criterium bij gemeentelijke herindelingen is de
interne samenhang. Kan de collega van de VVD eens uitleggen wat precies de interne samenhang is tussen twee
gemeenten die helemaal niet eens aan elkaar grenzen,
namelijk Amsterdam en Weesp? Wat is de interne samenhang?
De heer Snoeren (VVD):
Niet alleen het criterium "interne samenhang" is belangrijk.
Er zijn natuurlijk meerdere criteria op basis waarvan
gewogen wordt. Dat is ook duidelijk te lezen in de memorie
van toelichting. We hebben groot bestuurlijk en maatschappelijk draagvlak. We hebben een belangrijke stap gezet in
de samenwerking, ook tussen die gemeentes. De interne
samenhang is niet het meest zwaarwegende onderdeel
geweest van dit wetsvoorstel. Lokale bestuurders en ook

Tweede Kamer

Wetsvoorstellen tot samenvoeging en
herindeling van gemeenten

de bevolking hebben gekozen om samen te willen met
Amsterdam. Vanuit onze visie betreft het een samenvoeging
van onderop. Die hebben we dus te respecteren.
De voorzitter:
Gaat u verder.
De heer Snoeren (VVD):
Voorzitter. Ik ga verder met Dijk en Waard. Het betreft een
herindeling van Langedijk en Heerhugowaard met een
prominente rol voor de kernen Sint Pancras en Koedijk. Het
gaat ook om een herindeling van onderop met een positief
raadsbesluit in beide gemeenten, maar met beperkt maatschappelijk draagvlak in Sint Pancras en Koedijk. Qua ligging ligt met name Koedijk eigenlijk al in Alkmaar en ook
qua oriëntatie is dat het geval. Uit een onderzoek van de
fusiegemeenten blijkt dat een meerderheid van de respondenten van het onderzoek in Koedijk en Sint Pancras een
herindeling van Heerhugowaard en Langedijk onacceptabel
vinden. In Koedijk zegt 55% van de respondenten dat en in
Sint Pancras 62%. Daar heeft ongeveer de helft van de
bevolking aan meegedaan. Het is goed dat Langedijk naar
aanleiding daarvan het kernenbeleid heeft opgestart. Ik
hoor daar positieve verhalen op en hopelijk werpt dat dan
ook zijn vruchten af. Ik vraag de minister ook in te gaan op
de stand van zaken rondom dat kernenbeleid.
Toch vind ik hier een evaluatie op zijn plaats, omdat duidelijk is dat er geen maatschappelijk draagvlak is in die kernen.
En zeker gezien de uitkomsten van het onderzoek vindt de
VVD-fractie dat er een evaluatie moet plaatsvinden naar
het maatschappelijke draagvlak. Mogelijk kan er op basis
van dat onderzoek en die evaluatie een grenscorrectie
plaatsvinden voor de kernen Koedijk en Sint Pancras. Daar
zullen we dan ook een motie voor indienen in de tweede
termijn.
Voorzitter. Dan het tweede blokje, het Brabants blokje. We
beginnen met Maashorst. Een groep uit Schaijk wil graag
naar Oss in plaats van samen te gaan met Uden. Dit wetsvoorstel vraagt niet om een gedeelde herindeling; het voegt
simpelweg die twee gemeentes bij elkaar. Het wordt dan
de nieuwe gemeente Maashorst. Wat mij betreft is de
memorie van toelichting van het wetsvoorstel hier helder
en ook leidend. Het betreft een herindeling van onderop
met bestuurlijk draagvlak, een positief advies van de provincie, verbetering van bestuurskracht, een toetsing van
maatschappelijk draagvlak middels verschillende sessies
en burgerparticipatie, en in 2015 is er een raadgevend
referendum gehouden.
Het lijkt allemaal heel goed te gaan via het beleidskader,
maar toch is er wel een meningsverschil over hoe groot
het maatschappelijk draagvlak is. We zijn benaderd door
vele mensen uit Schaijk en Reek, en er is ook echt maar een
beperkte meerderheid in de gemeenteraad van Landerd
geweest voor de herindeling. Ik vraag de minister nog eens
in te gaan op de validiteit van het raadgevend referendum.
De opkomst was 52%, en 51% daarvan zegt te kiezen voor
herindeling met Uden en een deel van de gemeente Bernheze. Met name dat laatste deel, een deel van de gemeente
Bernheze, roept veel vraagtekens op. Ik hoor daar graag de
reactie van de minister op.

11 februari 2021
TK 56

56-5-11

Verder speelt ook de regionale samenhang hier een rol. Is
die wel voldoende geborgd? Ook de Raad van State maakt
een opmerking over de regionale samenhang. Ik vraag de
minister hoe zij de toekomst ziet in de regio, met name in
samenhang met de gemeente Boekel en de gemeente
Bernheze.

en geïnitieerd vanuit de provincie, roept wat vragen op.
Daar zou een meer proactieve rol van de minister misschien
wenselijk zijn om een impasse te voorkomen. Ik vraag de
minister of het beleidskader zoals het er nu ligt voldoende
ruimte biedt om juist op die moeilijkere, vanuit de provincie
geïnitieerde herindelingen te opereren.

Voorzitter. Als geboren en getogen Brabander weet ik hoe
belangrijk het is voor Brabanders om de identiteit van hun
dorp te behouden. Dat merk je ook weer goed in deze herindelingen. De inwoners zijn vaak veel trotser op hun dorp
dan op hun gemeente. Dat wordt eigenlijk dit weekend ook
wel weer duidelijk. Want zo heet Schaijk dit weekend geen
Schaijk meer maar Moesland, Reek geen Reek meer maar
Kelerijk, en Uden geen Uden meer maar Knoerissenrijk.
Carnaval. Het is mooi om te zien dat dan in die dorpen
eensgezind feest gevierd wordt. Helaas nu niet door
coronamaatregelen, maar toch zie ik daar weer eensgezindheid. Ik verwacht dat, ongeacht de uitkomst van het wetsvoorstel, deze inwoners van het nieuw te vormen Maashorst
er eensgezind een succes van zullen maken, behalve dan
één keer. In principe verandert er niks met die dorpen. Reek
blijft Reek, Schaijk blijft Schaijk, maar één keer per jaar tijdens carnaval is het even een weekje anders.

Voorzitter. Daarbij wilde ik het laten.

Voorzitter. De laatste indeling in het Brabants blokje is het
Land van Cuijk. Ik heb daar meerdere bestuurders en
inwoners gesproken, en de energie spat ervan af. Ze willen
echt aan de bak met het Land van Cuijk en dat is mooi om
te zien. We hebben een flink aantal kritische vragen gesteld,
met name over de positie van Grave, en of uitstel mogelijk
is. Daar ben ik door meerdere bestuurders en inwoners echt
op bevraagd: laat het alsjeblieft doorgaan. Daar kwam ook
wel uit dat er een sterke wil is om Grave op een later
moment daarbij te betrekken. Ook vanuit Grave ontvang ik
diezelfde signalen. Maar er is wel heel wat veranderd in
Grave in het afgelopen jaar. Financieel toezicht, bestuurlijk
is er nog meer onrust en er hangt een aardige claim boven
het hoofd. In de ogen van de VVD-fractie ontbreekt het de
gemeente Grave echt aan bestuurlijke en financiële kracht
om nog heel lang zelfstandig het voorzieningenniveau te
leveren dat vandaag de dag en ook in de toekomst gevraagd
mag worden. De VVD is er niet van overtuigd dat een zelfstandig Grave op die manier op termijn de inwoners de
diensten zou kunnen bieden waar ze recht op hebben. Grave
nu proactief aan Cuijk toevoegen is denk ik bestuurlijk
onjuist. Uitstel is ook geen optie, werd aangegeven op onze
vragen. Hoe beoordeelt de minister deze situatie nu? Kan
het zo nog wel verder en waarom tot 1 januari 2026 wachten? Of ziet de minister opties om mogelijk het proces te
versnellen, in ieder geval na een eventuele positieve uitspraak van de inwoners van Grave?

De heer Sneller (D66):
Het lijkt erop dat de heer Van den Bosch meer heeft overgedragen dan alleen de suggestie om de zaaltjes in te gaan.
Eerder is er ook een motie geweest van uw collega Van den
Bosch over een grenscorrectie na de herindeling. Om dat
te doen, moeten beide gemeenten instemmen. Uit mijn
contacten — maar de heer Snoeren heeft ook contacten
gehad — lijkt het er toch op dat in ieder geval de gemeente
Langendijk er op dit moment duidelijk voor kiest om
onverdeeld die fusie in te gaan. Welke signalen heeft u dat
zo'n grenscorrectie inderdaad tot iets gaat leiden? Ik snap
het sentiment, maar ik ben zo bang dat we hier een dooie
mus de lucht in sturen.

Voorzitter. Dan een afsluitend blokje. Al deze gemeentes
hebben een proces doorlopen waarbij gemeentes zelf initiatieven hebben genomen. Dat is mooi, soms een beetje
gedwongen door de financiële situatie, maar vaak vanuit
het besef dat maatschappelijke opgaven beter in gezamenlijkheid uitgevoerd kunnen worden. Dat is een belangrijk
uitgangspunt voor mijn fractie, maar het zal niet bij deze
vijf herindelingen blijven; er zullen er meer komen. Ook
zullen er herindelingen komen die geïnitieerd worden vanuit
de provincie. Wij hebben ook een evaluatie gezien van de
herindeling Vijfheerenlanden, waaruit blijkt dat de minister
daarbij misschien wel een meer proactieve rol had moeten
spelen, met name als het gaat om de discussie over de
provincie. Ook Scherpenzeel, een herindeling die nu speelt

Tweede Kamer

Wetsvoorstellen tot samenvoeging en
herindeling van gemeenten

De voorzitter:
Dank u wel. Eerst de heer Sneller, dan de heer Van der
Molen.
De heer Sneller (D66):
De heer Snoeren leert snel, want hij gaat heel snel van het
ene blokje naar het andere. Dus ik ga nog even twee blokjes
terug, naar Koedijk.
De heer Snoeren (VVD):
Twee blokjes, kijk!

De heer Snoeren (VVD):
Dat is een terechte vraag. Ik heb best wel gestoeid met de
vraag hoe we ervoor kunnen zorgen dat die evaluatie plaats
gaat vinden. Ik heb inderdaad gesproken met de verschillende bestuurders in Alkmaar en Langendijk. Die evaluatie
vinden ze echt wel belangrijk. Met name Alkmaar wil op
basis van de uitkomsten kijken of een grenscorrectie een
optie is om het ongenoegen in de kernen weg kan nemen.
Uiteindelijk lijkt er dus meer dan na de vorige motie van de
heer Van den Bosch de bereidheid te bestaan om dit te gaan
uitvoeren. Ik vind het niet aan de Kamer om, zoals de heer
Van der Molen voorstelt bij Schaijk en Reek, zomaar een
amendement in te dienen om dat te veranderen, omdat er
toch een bestuurlijk besluit onder ligt. Maar ik zie wel een
optie, waarvan ik heb begrepen dat de provincie daaraan
mee wil werken, om een evaluatie uit te voeren.
De heer Sneller (D66):
Maar die evaluatie kan dus alleen tot een grenscorrectie
leiden als beide gemeenten het erover eens zijn dat die
nodig is. De heer Snoeren vindt dat op zich een goede
wettelijke bepaling, maar hij heeft de verwachting dat dat
eruit gaat komen. Lees ik zijn betoog dan goed?

11 februari 2021
TK 56

56-5-12

De heer Snoeren (VVD):
Ik wil dat er een goede evaluatie komt. Dat kan een optie
zijn, omdat er een verzoek vanuit Alkmaar ligt om een
grenscorrectie toe te passen. In dit geval kan dat eventueel,
maar er zal eerst een evaluatie onder moeten liggen. Op
basis daarvan kan een keuze worden gemaakt. En ja, daar
zullen de gemeentes ook akkoord mee moeten gaan.
De heer Van der Molen (CDA):
De heer Van den Bosch heeft aan de heer Snoeren het een
en ander meegegeven, maar een ding denk ik niet. Ik heb
namens het CDA hier met de heer Van den Bosch een pleidooi gehouden voor een zeer terughoudende rol van provincies, terwijl ik de heer Snoeren nu hoor zeggen: ja, die
kunnen best een rol spelen. Daarbovenop zegt hij nu: maar
zelfs de minister — dan gaan we nog een trapje hoger —
zou zich er ook vaker mee moeten bemoeien. Gaat het dan
echt helpen om, als we de provincie willen terugdringen,
de minister in stelling te brengen?
De heer Snoeren (VVD):
Ik doe deze uitspraak op basis van de evaluatie die er ligt
bij Vijfheerenlanden. Daar is een optie dat, als er onenigheid
is en ze er niet uitkomen, de minister misschien eerder had
moeten optreden. Zo kan dat ook bij Scherpenzeel. Ik zeg
niet dat dat moet, maar ik vraag alleen of de minister
eventueel die ruimte nodig heeft en of die voldoende in het
beleidskader zit als het echt nodig is. Natuurlijk, dat moet
van onderop komen, de gemeentes zijn aan zet. Maar we
zien ook gevallen waarin gemeentes niet willen herindelen,
maar de provincie wel. Dan gaat alles een laagje hoger,
maar daar kan de minister mogelijk een rol spelen.

De heer Krol (Krol):
Mevrouw de voorzitter, u maakte mij blij met de aankondiging van de heer Van Raak. U zei: is dit uw laatste debat?
Dat weten we niet, want misschien komen we de komende
tijd toch nog een keer bij elkaar. Maar ik ben het met u eens
dat de bijdrages van de heer Van Raak altijd uit zijn hart
komen. Dat doet mij in ieder geval heel veel plezier. Ik kan
ook niet anders zeggen dan dat alles wat hij in zijn bijdrage
gezegd heeft, woorden zijn waar ik mij heel graag bij aansluit.
Het gaat om democratie en om hoe we daarmee omgaan.
Op deze laatste dag voor het vijf weken durende voorjaarsen verkiezingsreces ...
De voorzitter:
Het is echt niet te geloven ...
De heer Krol (Krol):
... hebben we het over de democratie van de inwoners van
herindelingsgemeenten.
De voorzitter:
Nou, daar gaan we doorheen praten om het filmpje te verpesten. Gaat u verder.
De heer Krol (Krol):
Ik wil u even tot uw gemak laten komen, voorzitter. Zal ik
doorgaan?

De voorzitter:
Tot slot, meneer Van der Molen.

De voorzitter:
Ik ben altijd op mijn gemak.

De heer Van der Molen (CDA):
De vergelijking die de heer Snoeren maakt tussen Vijfheerenlanden en datgene wat nu bij Scherpenzeel en Barneveld
speelt, ligt heel anders. Het probleem bij Vijfheerenlanden
ontstond niet zozeer door de herindeling, maar door het
feit dat men naar een andere provincie overging. Dat werd
een brij aan gedoe. Ik kan me best voorstellen dat het Rijk
daarbij helpt. Maar maakt de heer Snoeren nu het punt dat
als er een discussie is over wel of niet herindelen, er een
taak bij de minister ligt? Want dat gaat wel een heel stuk
verder dan proberen om bestuurlijke problemen op te lossen.

De heer Krol (Krol):
Goed zo.

De heer Snoeren (VVD):
Nogmaals, ik leg de vraag bij de minister neer of zij daarin
een rol voor zichzelf ziet en of het beleidskader dan eventueel meer ruimte geeft.
De voorzitter:
Dank u wel, meneer Snoeren. Dan geef ik nu het woord aan
de heer Krol. Gaat uw gang.

Tweede Kamer

Wetsvoorstellen tot samenvoeging en
herindeling van gemeenten

De voorzitter:
Gaat u verder.
De heer Krol (Krol):
We hebben het vandaag over de inwoners van herindelingsgemeenten. Zij krijgen steeds minder inspraak en de
gemeenten krijgen steeds meer bestuurskracht. Dat is een
mooi woord, maar daar gaat een heleboel ellende achter
schuil. Het is schrijnend om te lezen dat de besluiten tot
herindelingen die we vandaag bespreken, zouden zijn
genomen door een meerderheid van de inwoners. Dat zijn
woorden die deze minister stug blijft volhouden, ondanks
de voorbeelden van het tegendeel uit het verleden.
Kijk nou eens naar de herindeling van de gemeente Groningen, Haren en Ten Boer. Inmiddels zijn we een paar jaar
verder en alles waar de Harenaren voor vreesden, is uitgekomen. Collega Bosma noemde dat ook al. De lasten zijn
verhoogd en er zijn nieuwe lasten bij gekomen. En als klap
op de vuurpijl is de gemeente Groningen van plan om een
zonnepanelenpark aan te leggen in het waardevolle lande-

11 februari 2021
TK 56

56-5-13

lijke gebied op de Hondsrug en in de stroomdalen van de
Hunze en de Drentsche Aa. Dat landschap maakt nota bene
deel uit van een lijst van UNESCO. De meeste bewoners
van Haren gruwen ervan. De bestuursovereenkomst herindeling wordt niet uitgevoerd. Hoe kan de minister volhouden dat het allemaal zo goed is gegaan? Waarom houdt ze
een onafhankelijke evaluatie of een onafhankelijk onderzoek
naar de gang van zaken tegen?
Als we terugkijken op de samenvoeging van Vijfheerenlanden, zien we dat daar achteraf ook heel veel fout is gegaan.
Hier kwam wél een evaluatie, naar aanleiding van een motie
van collega Van der Molen. De conclusie was dat de kwaliteit van het proces van de herindeling onvoldoende was.
De geschiedenis herhaalt zich: onduidelijke processen,
waarin inwoners zich niet of onvoldoende gehoord voelen.
Ook bij de herindelingen die we vandaag bespreken, speelt
dat. Na schimmige processen van inspraak worden de
inwoners van Schaijk weggezet met betuttelende opmerkingen als "voor hun eigen bestwil" of "het is de regering niet
bekend dat er noemenswaardige weerstand zou zijn in
Uden".
Er is maar één oplossing om duidelijkheid te krijgen en dat
is een referendum in alle betrokken gemeenten. Wij willen
dat in de wet wordt vastgelegd dat bij elke herindeling een
lokaal referendum plaatsvindt, met vaste spelregels die
voor elke gemeente gelden. Met de uitkomst daarvan moet
je rekening houden. Dat geeft vooraf duidelijkheid voor
iedereen en het geeft achteraf iedereen de zekerheid dat
zijn stem meetelde in een transparant proces. Ik heb het
nog even nagezocht. Het was collega Van Raak, die hierover
al in 2009 een motie indiende. Ik heb net met hem gesproken. Ik denk dat we vandaag opnieuw een soortgelijke motie
gaan indienen.
Dan nog een paar woorden over de herindeling in het
algemeen. Helaas blijkt uit bredere evaluaties dat herindelingen meer problemen opleveren dan ze oplossen. Grotere
gemeenten zouden goedkoper en beter zijn. De praktijk
wijst uit dat het tegendeel het geval is. Het gemeentelijk
bestuur wordt niet goedkoper. Het wordt ook niet beter. De
opkomst bij gemeentelijke verkiezingen wordt bovendien
kleiner na herindeling. En de binding van de inwoners met
de gemeente neemt af. Dat laatste is een ernstige zaak. Het
is immers van groot belang om de sociale binding in een
gemeenschap te koesteren. Het beleid is erop gericht dat
gemeenten alsmaar groter moeten worden. De decentralisatie van belangrijke en moeilijke taken is een van de
redenen waarom dat nodig zou zijn, volgens het kabinet.
Maar die decentralisatie was een foute keus. Ook grotere
gemeenten lukt het niet. Wat zeg ik: juist grotere gemeenten
komen in ernstige problemen bij het organiseren van simpele zaken als de huishoudelijke hulp voor ouderen of het
invoeren van zeer complexe jeugdzorg. Wij streven naar
het behoud van zo veel mogelijk kleinere gemeenten, naar
het behoud van het eigen karakter. Dat is onze Nederlandse
diversiteit. Wij zijn voor het behoud van deze verscheidenheid. Vrijwel elk dorp heeft een eigen karakter. Men voelt
zich met elkaar verbonden. Men is trots op de samenleving
die men heeft opgebouwd. Dat is ons mooie Nederland en
dat moeten we koesteren.

Tweede Kamer

Wetsvoorstellen tot samenvoeging en
herindeling van gemeenten

De voorzitter:
Dan geef ik nu het woord aan de heer Bisschop namens de
SGP.

De heer Bisschop (SGP):
Voorzitter. Ingaande op de uitnodiging van de heer Bosma:
het gaat inderdaad niet lukken om daaroverheen te komen.
Voorzitter. Ik weet niet hoe het collega's vergaat bij het
voorbereiden van dit soort dossiers. Ik wil niet zeggen dat
ik daar last van heb, maar wat mij nog weleens overkomt
is dat ik onwillekeurig associaties maak. Ja, ieder heeft zo
zijn eigen associaties.
De voorzitter:
Vertel, meneer Bisschop.
De heer Bisschop (SGP):
De associatie van collega Bosma is altijd wel bekend. Die
meet hij ook breed uit. Die zijn ook altijd boeiend om aan
te horen. Mijn associatie hiermee waren twee Bijbelse
begrippen: berouw en bekering. Berouw en bekering zijn
twee kernbegrippen uit de Bijbel. Als je fouten hebt
gemaakt, als je kwaad hebt gedaan, dan is er altijd de
mogelijkheid om tot berouw te komen en op je schreden
terug te keren en je dus om te keren en alsnog de goede
richting in te slaan. Het eerlijke verhaal is natuurlijk dat dit
in het persoonlijke leven altijd al heel erg lastig is. Ik vroeg
mij af of je als bestuurlijk lichaam of bestuurlijk apparaat
ook een soort ervaring van berouw en bekering zou kunnen
hebben. Zou je tot inkeer kunnen komen en een andere
route kunnen inslaan en dus voorgenomen besluiten tot
verbetering kunnen brengen? Daarbij blijft wel de vraag
wat daarin precies de rol van de Tweede Kamer is.
Voorzitter. Ik wil toch wat pogingen doen om deze noties
in bestuurlijke zin wat uit te werken. Ik loop daartoe een
viertal van de vijf voorliggende wetsvoorstellen langs. Het
vijfde lijkt weinig discussie op te roepen, dus daar gaan wij
niet op in. Wij vragen om te beginnen aandacht voor wat
ons betreft het moeilijkste punt in deze wetsvoorstellen: de
positie van de kern Schaijk dan wel Reek binnen de
gemeente Landerd. Het is begrijpelijk dat de regering
pogingen doet om de kritiek van het actiecomité in het juiste
licht te zetten. Tegelijkertijd blijkt het niet niks dat nog in
2018 maar liefst 56% van de Schaijkenaren aangaf liever
bij Oss te willen horen en slechts 41% liever bij Uden,
temeer omdat in 2015 in een referendum in Landerd slechts
19% voor de nu voorgestelde fusie bleek, terwijl 51% voor
een fusie was waarin ook Bernheze betrokken werd. Hoe
voorkomen wij dat er een bestuurlijke fuik ontstaat waarin
gerechtvaardigde kritiek vanuit de specifieke kernen
onvoldoende tot uiting komt in de bestuurlijke structuren
op gemeentelijk niveau? De SGP hoort graag hoe de
minister tegen deze problematiek aankijkt.
En dan gewoon de reële vraag: biedt ons systeem reële
mogelijkheden om weeffouten te herstellen, als de lokale
democratie daar te weinig belang bij zou hebben? We weten
allemaal dat Landerd een herindelingsgemeente is
bestaande uit drie kernen die onderling relatief weinig
samenhang vertonen. Althans, het verschilt nogal. Die

11 februari 2021
TK 56

56-5-14

samenhang heeft een verschillend soortelijk gewicht. Maar
de kernen op zichzelf hangen onderling juist sterk samen
en kunnen ook bepaalde voorkeuren uitspreken. Als je
onderkent dat in het proces dat tot die gemeente geleid
heeft, misschien onlogische keuzes zijn gemaakt in het
verleden — een soort weeffout, zonder overigens met de
vinger te wijzen — moet je dan bij die constatering in een
later stadium niet de ruimte hebben om hersteloperaties
te plegen? De SGP zou graag een nadere onderbouwing
krijgen van de noodzaak om de kern Schaijk bij de nieuwe
gemeente op te nemen om een bestuurskrachtige gemeente
te vormen. Volgens de regering is dat wenselijk of nodig.
Het is inderdaad niet uit te sluiten, maar de SGP vindt dat
niet direct waarschijnlijk. Zou het nu echt een verschil
maken of er 50.000 of 57.000 inwoners zijn? Waaruit blijkt
dat dan? Waarom staat dat bij voorbaat een beperktere
fusie of een anders ingerichte fusie in de weg? Ook wat
betreft de naam van de beoogde gemeente Maashorst is
het rumoerig. De regering is niet mals als ze stelt dat de
bezwaren daartegen onvoldoende zijn gewogen en dat het
proces onzorgvuldig was. Het zou onbevredigend zijn als
we het bij die constatering laten. Mijn vraag aan de minister
is wat zij gaat doen om daar een soort hersteloperatie in
toe te passen en vorm te geven?

visie, veel meer toewerken naar een gezonde dynamiek in
de regio, waar dat mogelijk is? Daarbij wordt het stedelijke
gebied van de gemeente Amsterdam omringd door een
stevige ring van meer landelijk georiënteerde gebieden,
waar je dan als provinciale of landelijke overheid in investeert.
Voorzitter, ik wil het hier in eerste instantie bij laten. Dank
u wel.
De algemene beraadslaging wordt geschorst.
De voorzitter:
Dank u wel, meneer Bisschop. Hiermee zijn we aan het
einde gekomen van de eerste termijn van de zijde van de
Kamer. Ik wil een halfuur schorsen.
De vergadering wordt van 12.37 uur tot 13.07 uur geschorst.

Dan het Land van Cuijk. De positie van de gemeente Grave
is er sinds de indiening van het wetsvoorstel niet op vooruitgegaan. Er is een opeenstapeling van zorgen en factoren
die de positie financieel en bestuurlijk verzwakken. De vraag
is welke positie Grave in dat hele proces rondom het Land
van Cuijk moet innemen. Ik sluit me aan bij de vragen die
collega's daarover gesteld hebben, omdat wij die vragen
ook hadden voorbereid.
Dan Dijk en Waard. Ook hier sluit ik me kortheidshalve aan
bij de vragen over een deel van de kern Koedijk, waar duidelijk voorkeuren leven. Ik ben heel benieuwd naar de
argumentatie om toch ook hier tot een ongedeelde herindeling te komen, zeker als je je realiseert dat de afstand tot
het bestuurlijke centrum Heerhugowaard groter wordt dan
nu het geval is in Langedijk. Is dat geen reden om die
ongedeelde herindeling te heroverwegen en dat te koppelen
aan een beperkte grenscorrectie?
Dan de positie van Weesp, voorzitter. Wij hebben ons daar
echt over verbaasd. Op dit moment kun je zeggen dat
Amsterdam-Zuidoost een soort nabije kolonie van de stad
Amsterdam is, maar dat gaat nu veranderen. Door de uitbreiding van dit gebied met de gemeente Weesp is het
eerder zo dat de gemeente Diemen een soort enclave wordt
binnen de republiek Amsterdam; ik neem onwillekeurig —
daar betrap ik mezelf op — terminologie van een collega
over. De regering schrijft bijna poëtisch dat het bijzonder
is dat de gemeente Diemen nog iets meer zal worden
omringd door delen van Amsterdam. Alsof dat op zichzelf
zo'n zegen is; daar kun je grote vraagtekens bij plaatsen.
Maar je zou het ook wat platter kunnen zeggen en gewoon
vertellen dat hierdoor een hamburgersituatie ontstaat. Dat
is wat minder poëtisch, maar wel een realistischer beeld.
Moeten wij hier niet serieuzer en principiëler de vraag
stellen of dit soort situaties goed zijn en, zoals ik eigenlijk
probeer te zeggen, op grond van de wet wel wettelijk zijn?
Er bestaat ook een verdergaande zuidoostelijke beweging
vanuit de gemeente Amsterdam het landelijk gebied in.
Moet je niet vanuit de rijksoverheid, vanuit een duidelijke

Tweede Kamer

Wetsvoorstellen tot samenvoeging en
herindeling van gemeenten

11 februari 2021
TK 56

56-5-15