Tweede Kamer der Staten-Generaal

2

Vergaderjaar 2012–2013

32 013

Toekomst financiële sector

Nr. 36

BRIEF VAN DE MINISTER VAN FINANCIËN
Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal
Den Haag, 23 augustus 2013
Met deze brief informeer ik uw Kamer over mijn toekomstplannen met de
financiële instellingen ABN AMRO Group N.V. (hierna «ABN AMRO»), ASR
Nederland N.V. (hierna «ASR») en SNS REAAL N.V. (hierna «SNS
REAAL»). Deze plannen hangen nauw samen met de kabinetsvisie op de
Nederlandse bankensector die ik u vandaag, 23 augustus, heb doen
toekomen. Onderdeel van die visie is de wens te komen tot een open,
diverse sector met voldoende concurrentie. In voorliggende brief wordt
ook kort stilgestaan bij de concurrentie in de banken- en de verzekeringssector, vanwege de invloed hiervan op de mogelijkheden voor een
verkoop van de financiële instellingen. Met deze brief wordt tevens mede
uitvoering gegevens aan de motie Koolmees-Harbers.1 De toekomstplannen, zoals verwoord in deze brief zijn besproken met de Autoriteit
Financiële Markten (hierna «AFM») en De Nederlandsche Bank (hierna
«DNB»).
De aandelen ABN AMRO en ASR worden beheerd door de stichting
administratiekantoor beheer financiële instellingen (handelsnaam «NLFI»).
NLFI is opgericht naar aanleiding van de motie Weekers c.s. om het
aandeelhouderschap in ABN AMRO en ASR op een zakelijke, niet-politieke
wijze in te vullen en de belangen op transparante wijze te scheiden.2 NLFI
heeft tevens de wettelijke taak om de Minister van Financiën te adviseren
over de strategie tot verkoop van de aandelen door de Staat. Dit advies
treft u aan als bijlage bij deze brief3. SNS REAAL is geen onderwerp in dit
advies. De aandelen SNS REAAL worden namelijk pas aan NLFI overgedragen als duidelijk is hoe het beheer van een derde financiële instelling
door NLFI moet worden ingericht zodat dit niet strijdig is met de mededingingsregels. Hierover vindt nog overleg plaats tussen NLFI en de
Autoriteit Consument en Markt (hierna «ACM»). De verkoopmogelijkheden voor SNS REAAL zijn bovendien afhankelijk van het besluit van de
1

Kamerstuk 33 532, nr. 14.
Kamerstuk 31 965, nr. 7.
3
Ter inzage gelegd bij het Centraal Informatiepunt Tweede Kamer
2

kst-32013-36
ISSN 0921 - 7371
’s-Gravenhage 2013

Tweede Kamer, vergaderjaar 2012–2013, 32 013, nr. 36

1

Europese Commissie over het ingediende herstructureringsplan. Dit plan
is zeer recent, op 19 augustus ingediend. Daarom is voor SNS REAAL
enkel aangegeven wat het ingediende herstructureringsplan behelst.
Zoals in 2011 met uw Kamer besproken en in het regeerakkoord
opgenomen kunnen ABN AMRO en ASR terug naar de markt als de
financiële sector voldoende stabiel is,4 er voldoende interesse is in de
markt en de ondernemingen er klaar voor zijn. Het streven hierbij is zoveel
als mogelijk van de totale kapitaaluitgaven van de Staat terug te
verdienen. Tegen deze achtergrond zijn ook andere opties dan een
volledige beursgang onderzocht. Voor een definitief besluit wordt
genomen over de toekomst van de instellingen zal worden bezien of dit
nog steeds de beste optie is, of de instellingen gereed zijn voor verkoop,
of de stabiliteit van de financiële sector afdoende is en of de interesse in
de markt voldoende is om recht te doen aan de belangen van de
belastingbetaler.
Op nationaal niveau en in Europees verband zijn stappen gezet om de
stabiliteit van de financiële sector te verbeteren. De acute marktstress is –
mede door acties op Europees niveau en van de ECB – weggenomen en
de stabiliteit toegenomen. Toch heerst er nog onzekerheid in de markt en
is de situatie van een stabiele financiële sector nog niet bereikt. Er wordt
de komende tijd verder gewerkt om de onzekerheden weg te nemen en de
stabiliteit te versterken. In mijn visiebrief op de financiële sector van
vandaag, 23 augustus, zijn de maatregelen die daartoe worden genomen
uiteengezet. Voordat een definitief besluit wordt genomen over het starten
van de verkoop van ABN AMRO en ASR zal worden bezien of de financiële
sector voldoende stabiel is voor een verkoop.
NLFI schrijft in haar advies dat er tot op heden weinig tot geen realistische
interesse bestaat van strategische partijen, zoals andere binnen- of
buitenlandse banken, om ABN AMRO over te nemen of om met ABN
AMRO te fuseren. Ook is er weinig interesse van private investeerders,
zoals pensioenfondsen, om onderhands een deel van de aandelen in ABN
AMRO over te nemen. NLFI acht het aannemelijk dat er wel voldoende
investeerders geïnteresseerd zijn in een aandelenuitgifte van ABN AMRO
(een beursgang). ABN AMRO is sinds 2010 regelmatig in gesprek met
obligatie- en kapitaalbeleggers. ABN AMRO wordt in deze gesprekken
positief ontvangen door het merendeel van de beleggers. Beleggers
hebben een voorkeur voor banken zoals ABN AMRO die voornamelijk hun
geld verdienen met traditionele bankactiviteiten zoals kredietverschaffing
en sparen. ABN AMRO wordt gezien als een bank met een goede
kapitaalpositie en een laag risicoprofiel. Aan het alternatief van een
verkoop van certificaten aan de klanten van ABN AMRO (wat nodig is om
ABN AMRO om te vormen tot een coöperatie) kleven een aantal nadelen.
Zo verwacht NLFI weinig interesse, omdat klanten dan gevraagd wordt
om risicovol te participeren in ABN AMRO. Deze geringe interesse zal het
lastig maken om een aantrekkelijke opbrengst te realiseren. Mede gezien
de ervaringen van de overname van ABN AMRO in 2007 zal een tweetal
beschermingsconstructies worden ingesteld voor om de continuïteit van
de vennootschap te borgen.
Op basis van het bovenstaande concludeer ik dat een beursgang op dit
moment de meest reële optie is voor ABN AMRO en ben ik voornemens
om ABN AMRO te vragen zich hiervoor klaar te maken. De acties die
hiervoor nodig zijn kunnen worden gezien als no-regret’s, die ABN AMRO
sterker maken. NLFI stelt dat ABN AMRO hier minimaal één jaar voor
nodig heeft. ABN AMRO zal moeten werken aan een aantal duurzame
4

Kamerstuk 28 165, nr. 117.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2012–2013, 32 013, nr. 36

2

verbeteringen in het resultaat en de interne organisatie moeten klaarmaken voor een beursnotering. NLFI geeft aan dat de waardering van
ABN AMRO bij een beursintroductie kan toegroeien naar eenmaal het
kernkapitaal5 zoals dat door de toezichthouder wordt vastgesteld, van
circa 15 miljard euro (per 30 juni 2013).6 Dit is lager dan de kapitaaluitgaven van de Staat van 21,66 miljard euro. Deze waardering is lager
omdat de bankensector, in vergelijking met de periode voor de financiële
crisis, grondig is veranderd. Banken nemen minder risico’s dan ten tijde
van de aankoop en moeten meer kapitaal aanhouden voor de risico’s die
ze lopen. Doel is hierdoor een grotere stabiliteit van de financiële sector te
bereiken. Anderzijds maken banken en verzekeraars hierdoor een lager
rendement op het geïnvesteerde vermogen. Dit betekent voor de Staat als
aandeelhouder ook een lagere waarde van de financiële instellingen ABN
AMRO en ASR. Waarderingen zijn overigens altijd momentopnamen. Een
aantrekkende economie en een versterking van de Europese bankensector
kunnen een positief effect hebben op de waardering van ABN AMRO en
ASR. Uiteraard kan het omgekeerde ook gebeuren. Terugkeer naar de
historisch hoge waarderingen ligt in alle gevallen niet in de rede. Er moet
dus rekening mee worden gehouden dat de kapitaaluitgaven niet worden
terugverdiend. In paragraaf 8 is een overzicht opgenomen van de totale
kapitaaluitgaven voor ABN AMRO, ASR en RFS Holdings B.V. (hierna
«RFS»).
NLFI licht in haar advies over ASR toe dat zij verwacht dat de zes grote
levens- en schadeverzekeraars gaan consolideren, zodat er een aantal
grotere spelers overblijft. ASR heeft aangetoond over voldoende schaal te
beschikken om voort te gaan als zelfstandige verzekeraar, maar zou ook in
deze consolidatiebeweging een rol kunnen spelen. Verschillende partijen
hebben zich in dit kader bij NLFI en ASR gemeld als geïnteresseerde. NLFI
licht toe dat voor ASR, net als bij ABN AMRO, geldt dat zij een duurzame
rendementsverbetering moet realiseren om de opbrengst te optimaliseren. ASR kan over een half jaar al mogelijk klaar zijn om te starten met
de concrete voorbereidingen voor een verkoop. Omdat ASR zowel
zelfstandig kan voortbestaan als kan samengaan met een andere
verzekeraar, ben ik voornemens om een zogenaamde dual track
benadering te hanteren. Dat betekent dat ASR gevraagd zal worden om
zich de komende zes maanden voor te bereiden op een beursgang en
NLFI gelijktijdig de mogelijkheden voor een consolidatie met andere
verzekeraars zal onderzoeken. Op deze wijze wordt maximale flexibiliteit
behouden om een voor de Staat optimale verkoop te kunnen realiseren.
Hierbij is het belangrijk dat geïnteresseerden gelijke kansen krijgen in een
transparant proces.
Over ongeveer een jaar zal voor ABN AMRO en over een half jaar voor
ASR beoordeeld worden of zij daadwerkelijk klaar zijn voor verkoop. Zoals
hierboven is toegelicht, zullen de instellingen zich de komende tijd richten
op het in gang zetten van rendementsverbeteringen en het inrichten van
de interne organisatie, opdat de ondernemingen klaar zijn voor een
beursnotering. Op het moment dat de definitieve verkoopbeslissing wordt
genomen, zal de stabiliteit van de financiële sector, de interesse in de
markt en de gereedheid van de instelling nogmaals worden bezien. Pas
dan kan bepaald worden of de concrete voorbereidingen voor verkoop
kunnen starten. Het is dus mogelijk dat dan blijkt dat het wijs is nog enige
tijd te wachten met een verkoop, omdat de instelling, de markt of de
sector er nog niet klaar voor zijn. Ook kunnen marktontwikkelingen er toe
5
6

Oftewel de Common Equity Tier 1 (CET 1)
De verhouding tussen marktwaardering en boekwaarde (price-to-book-ratio) is een veelgebruikte maatstaf om relatieve waardering van bedrijven te vergelijken. In dit geval is niet naar
boekwaarde gekeken, maar naar het kernkapitaal.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2012–2013, 32 013, nr. 36

3

leiden dat een andere verkoopoptie beter is. Mocht blijken dat de verkoop
wel kan aanvangen dan zullen de concrete voorbereidingen hiervoor nog
minimaal vier tot zes maanden in beslag nemen. Alvorens de concrete
voorbereidingen aanvangen zal ik de Kamer informeren. Conform de
motie Van Vliet,7 zullen geen onomkeerbare stappen worden gezet in de
verkoop van ABN AMRO en ASR zonder de Kamer daarover vooraf in te
lichten. In mijn besluit over het aanvangen van de concrete voorbereidingen voor een verkoop zal ik ook het oordeel van DNB, respectievelijk
de AFM betrekken.

7

Kamerstuk 28 165, nr. 125

Tweede Kamer, vergaderjaar 2012–2013, 32 013, nr. 36

4

Inhoudsopgave
1.
2.
3.
4.
5.

6.

7.
8.
9.
10.

Besliskader en -proces
Besliskader privatiseringen
Tijdspad van proces
De Nederlandse bankensector
De Nederlandse verzekeringsector
Stabiliteit van de financiële sector
ABN AMRO
Opties voor verkoop
Gereedheid instelling en interesse in de markt
Verwachte verkoopopbrengst
Governance en beschermingsconstructies
Europese Commissie
ASR
Opties voor verkoop
Gereedheid instelling en interesse in de markt
Verwachte verkoopopbrengst
Governance en beschermingsconstructies
SNS REAAL
Kapitaaluitgaven
Consequenties rijksbegroting
Tot slot

5
5
7
8
9
12
14
14
15
16
17
19
19
19
20
20
21
21
22
23
24

1. Besliskader en -proces
Besliskader
De parlementaire onderzoekcommissie privatisering en verzelfstandiging
overheidsdiensten van de Eerste Kamer heeft 30 oktober 2.012 haar
rapport «verbinding verbroken» gepresenteerd.8 In de kabinetsreactie op
dit rapport heeft het kabinet toegezegd het ontwikkelde besliskader ten
behoeve van toekomstige besluitvorming over privatiseringen en
verzelfstandigingen te gaan gebruiken om het parlement tijdig en
adequaat te informeren. Het besliskader geeft vijf stappen die doorlopen
moeten worden in dit proces. Wanneer het besliskader van de commissie
wordt bezien, kan geconstateerd worden dat het proces tot verkoop van
ABN AMRO en ASR zich in stap drie van het besliskader bevindt (het
besluit).
De eerste stap in het besliskader is het voornemen. Dit voornemen tot
uiteindelijke verkoop van de aandelen van ABN AMRO en ASR, is vrijwel
direct na de verwerving van de aandelen in 2008 door het kabinet geuit.
De toenmalige Minister van Financiën heeft uw Kamer gemeld dat het
aandeelhouderschap een tijdelijke maatregel was, nodig om de stabiliteit
van het financieel stelsel te borgen. Vervolgens is gesproken over de
kaders voor deze verkoop op basis van de brief aan uw Kamer in 2011
over het exitbeleid voor de verworven financiële deelnemingen.9 Uw
Kamer heeft toen en tijdens het debat over SNS REAAL een aantal moties
ingediend over de vormgeving van de verkoop.10 Aan deze moties wordt
in deze brief voldaan. Zoals eerder in de kabinetsvisie op de Nederlandse
bankensector verwoord, is het kabinet van mening dat de financiële
instellingen in handen van de Staat beter verkocht kunnen worden.
Blijvend staatsaandeelhouderschap verstoort de concurrentieverhoudingen in de sector. De publieke belangen kunnen in een concurrerende
sector worden geborgd met het instrument van wet- en regelgeving. Dan
8

Kamerstukken C, A.
Kamerstuk 28 165, nr. 117.
10
Kamerstuk 28 165, nr. 127 en nr. 128; Kamerstuk 28 165, nr. 14 en 17.
9

Tweede Kamer, vergaderjaar 2012–2013, 32 013, nr. 36

5

zijn de «spelregels» voor alle financiële instellingen gelijk. In de kabinetsvisie op de Nederlandse bankensector is uiteengezet hoe zorg wordt
gedragen voor het publieke belang van een solide, transparante, integere
en concurrerende bankensector, die de klant centraal stelt en dienstbaar is
aan de reële economie. Verkoop van de financiële instellingen in handen
van de Staat kan bijdragen aan het realiseren van een open en diverse
bankensector.
De tweede stap in het besliskader is het ontwerp. Deze fase verloopt in dit
specifieke geval anders dan bij de verzelfstandiging van een bestaande
overheidsdienst. Conform het besliskader zou de organisatie eerst moeten
worden ingericht zodat zij geprivatiseerd of verzelfstandigd kan worden.
Daarnaast kan het nodig zijn een markt in te richten, waarbij met wet- en
regelgeving de publieke belangen worden geborgd. ABN AMRO en ASR
waren echter reeds actief op een volwassen markt die aan vergaande
regulering is onderworpen en met onafhankelijke toezichthouders. Voor
de klanten en medewerkers van ABN AMRO wijzigt er met de verkoop in
beginsel niks. Wel is er de afgelopen jaren een veelheid aan maatregelen
genomen gericht op het bevorderen van een solide, transparante, integere
financiële sector die dienstbaar is aan de reële economie en die de klant
centraal stelt. Een overzicht van al deze maatregelen treft u in de
verschillende beleids- en wetgevingsbrieven op het terrein van de
financiële markten, die ik uw Kamer ieder jaar doe toekomen.11 Ook
verwijs ik u naar de kabinetsvisie op de Nederlandse bankensector die ik u
vandaag, 23 augustus, heb doen toekomen. In paragraaf 4 van deze brief
zal daarnaast verder worden ingegaan op de (Europese) initiatieven en
maatregelen specifiek gericht op het versterken van de financiële
stabiliteit.
Conform de derde stap in het besliskader legt het kabinet uw Kamer met
deze brief het voornemen en ontwerp ter besluitvorming voor. De vraag
die nu centraal staat is of uw Kamer in beginsel instemt met de voor ABN
AMRO en ASR voorgestelde voorbereidingen voor een verkoop. Daarbij
zijn de eerder geformuleerde voorwaarden in de brief aan uw Kamer over
het exitbeleid nog steeds van belang. Deze zijn:
– de financiële sector is stabiel. Twijfels over interbancair verkeer,
kwaliteit van activa en soliditeit van individuele systeembanken zijn
weggenomen;
– de markt is klaar voor de beoogde transacties. Er is voldoende
absorptievermogen, er is belangstelling voor investeringen in de
financiële sector en de verwachte opbrengst is daarmee in lijn;
– de betrokken ondernemingen zijn klaar voor de beoogde vorm van
verkoop of afwikkeling. Er is een goed financieel track record, de
kwaliteit van de verslaggeving is berekend op de toekomst, het profiel
van de bestuurders past bij de uitgezette strategie en er is uitzicht,
vooral bij een zelfstandig voortbestaan, op duurzame waardeontwikkeling;
– het streven is erop gericht zoveel als mogelijk de totale investering in
bovengenoemde ondernemingen, vermeerderd met de kapitaalkosten
van de Staat, terug te verdienen.
Naast bovenstaande criteria voor verkoop is de borging van het publieke
belang van een solide, transparante, integere en concurrerende bankensector, die de klant centraal stelt en dienstbaar is aan de reële economie
randvoorwaardelijk. Verkoop van de financiële instellingen in handen van
de Staat kan bijdragen aan de concurrentie in de bankensector, voordat de
Staat zijn meerderheid verliest zal nogmaals worden bezien of verkoop
aan dit doel bijdraagt.
11

Kamerstuk 32 545, nr. 1; Kamerstuk 32 980, nr. 55; en Kamerstuk 32 545, nr. 10.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2012–2013, 32 013, nr. 36

6

Verderop in deze brief zullen bovenstaande voorwaarden worden bezien.
Als eerste zal de concurrentie in de banken- en verzekeringsector worden
bezien en vervolgens zal worden aangegeven of er aan de voorwaarde
van stabiliteit in de sector wordt voldaan. Vervolgens zal per instelling
worden beschreven of zij en de markt klaar zijn voor een verkoop en wat
de verwachting ten aanzien van de opbrengst is.
Het besliskader stelt dat het voor de vierde stap (de uitvoering) helder
moet zijn bij wie de verantwoordelijkheid ligt. Voor de uitvoeringsfase van
de verkoop van de aandelen van ABN AMRO en ASR zal de Minister van
Financiën alsdan aan NLFI een volmacht geven. Deze volmacht zal voor de
voorbereidende handelingen zijn. Voor de uiteindelijke vervreemding van
de aandelen zal de Minister van Financiën, conform de Wet stichting
administratiekantoor beheer financiële instellingen, aan NLFI een separate
machtiging verstrekken. Alle uitvoeringshandelingen worden dus door of
namens de Minister van Financiën verricht.
Het besliskader kent nog een vijfde stap, de opvolging, waarmee het
belang wordt benadrukt van een evaluatie die besproken wordt met uw
Kamer. Er wordt geëvalueerd of de vooraf gestelde doelen zijn behaald.
Zoals reeds toegelicht, verstoord het blijvend staatsaandeelhouderschap
in ABN AMRO en ASR de concurrentieverhoudingen. Het moment dat de
Staat niet meer de meerderheid van de aandelen in ABN AMRO en ASR
houdt zal geëvalueerd worden hoe het verkoopproces tot op dat moment
is verlopen en wat de impact daarvan is geweest op de concurrentieverhoudingen in de sector.
Tijdspad van proces
In deze brief is omschreven welke opties voor verkoop van de instellingen
momenten haalbaar worden geacht. Op basis hiervan zullen ABN AMRO
en ASR worden gevraagd om de benodigde voorbereidingen te treffen.
Alvorens de daadwerkelijke uitvoering aanvangt (de verkoop) zal opnieuw
worden bezien of de voorbereide optie nog steeds de voorkeur heeft,
gezien de interesse in de markt en de stabiliteit van de sector. Voordat de
uitvoeringsfase aanvangt (stap vier) zal ik uw Kamer informeren. Conform
de motie Van Vliet,12 zullen er geen onomkeerbare stappen worden gezet
in de verkoop zonder de Kamer daarover vooraf in te lichten.
Het is belangrijk te onderkennen dat er bij de keuze voor het moment of
de momenten van daadwerkelijke verkoop een zekere uitruil is tussen
opbrengst en risico. Het wachten op betere tijden, in de hoop zo een
hogere opbrengst te realiseren, is niet zonder risico. De instelling kan,
gedurende het wachten op betere tijden, ook minder waard worden en
geen of (te) weinig dividend uitkeren, waardoor de rentekosten van het
geïnvesteerde bedrag niet goedgemaakt worden. En hoewel de huidige
economische omstandigheden historisch gezien niet goed zijn, is er geen
zekerheid dat de economische omstandigheden op korte termijn
aantrekken. Omdat de Staat geen belegger is en dus niet risicovol
investeert als daar geen publiek belang mee gediend is, is speculeren op
hogere opbrengsten door jaren te wachten met verkoop totdat de
economie aantrekt onwenselijk. Anderzijds is het niet nodig om op het
slechtst denkbare moment te verkopen, omdat de Staat van de aandelen
«af moet». Het is dus zaak op een optimum te vinden in de uitruil tussen
opbrengst en risico. Wanneer de instellingen ABN AMRO of ASR klaar zijn
om verkocht te worden, wordt uw Kamer daarover geïnformeerd, waarbij
zal worden ingegaan op wat deze uitruil tussen risico en opbrengt
betekent voor de timing van de verkoop. Overigens zal er bij de
12

Kamerstuk 28 165, nr. 125.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2012–2013, 32 013, nr. 36

7

beursgang van een instelling van grote omvang zoals ABN AMRO sprake
zijn van meerdere verkoopmomenten, omdat niet alle aandelen in een
keer verkocht kunnen worden. Een volledige verkoop van alle aandelen
kan dan enkele jaren in beslag nemen.
2. De Nederlandse bankensector
Algemeen
Het Nederlandse bankenlandschap wordt gedomineerd door vier
grootbanken (ABN AMRO, ING, Rabobank en SNS Bank). Dit maakt dat de
bankensector in Nederland sterker geconcentreerd is dan die in veel
andere Europese landen. Figuur 1 laat zien dat de vier grootste Nederlandse banken in 2011 bijna 80% van de totale Nederlandse bancaire
activa in handen hadden. Een nadere beschrijving van de structuur van de
Nederlandse bankensector staat opgenomen in de u recent toegezonden
brief inzake de visie op de Nederlandse bankensector.
Figuur 1. Marktaandeel (in %) van de 4 grootste banken (ultimo 2011)

Bron: DNB jaarverslag en de individuele jaarrekeningen van ING Bank, Rabobank, ABN AMRO en
SNSBank

Sinds de financiële crisis van 2008/2009 is de Nederlandse bankensector
sterker geconcentreerd geraakt en is de concurrentie in den brede
afgenomen. Verdergaande consolidatie in de bankensector, zoals de
integratie van Fortis Nederland en ABN AMRO en de overname van
Friesland Bank door de Rabobank, is hier mede debet aan. Daarnaast is
een tendens waar te nemen van buitenlandse banken die zich terugtrekken op hun thuismarkt. In heel Europa, waaronder in Nederland,
bouwen banken activiteiten af, met name door hun uitzettingen in
buitenlandse markten terug te brengen. Redenen voor deze beweging zijn
de focus van banken op hun kernactiviteiten, het – daarmee samenhangend – afstoten van non-kernactiviteiten om kapitaal vrij te spelen en
de onzekerheden in buitenlandse markten. Tevens zijn de prijsleiderschapverboden die de Europese Commissie aan ING en ABN AMRO heeft
opgelegd van invloed (geweest) op de concurrentie. Zo zijn op de
Nederlandse retailmarkt de handen van ABN AMRO gebonden en die van
ING op de Europese retailmarkt. Sinds november 2012 heeft ING – na de
aanpassing van het herstructureringsbesluit tot goedkeuring van de
staatssteun – geen prijsleiderschapverbod meer op de Nederlandse markt.
Conclusie
Tegen deze achtergrond bekeken is het wenselijk dat een verkoop van
ABN AMRO niet leidt tot een nog meer geconcentreerde Nederlandse
bankensector. Nederland kent namelijk op dit moment, zoals hierboven
aangegeven, reeds een bankensector met enkele dominante grote spelers.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2012–2013, 32 013, nr. 36

8

Zoals reeds aangeven is er ook momenteel geen reden om aan te nemen
dat een verkoop van ABN AMRO zal leiden tot minder spelers op de
markt. Mocht deze situatie zich wel voordoen dan zal de ACM zich
daarover buigen. Concurrentie in de Nederlandse bancaire sector is mede
afhankelijk van toetreding van buitenlandse partijen. Hoewel momenteel
in sommige deelmarkten (met name hypotheken) de marges hoger lijken
te zijn dan voor de crisis, is het de vraag in hoeverre dit buitenlandse
aanbieders aantrekt. De hogere marges hangen deels samen met de
toegenomen risico’s en veel banken zijn momenteel risico-avers. Veel
banken trekken zich sinds de crisis bovendien terug op hun thuismarkten
en hernieuwde expansie kan pas worden verwacht wanneer Europese
banken weer beter gekapitaliseerd zijn.
Zoals hierboven reeds aangegeven wordt in de u recent toegezonden brief
inzake de visie op de Nederlandse bankensector nader ingegaan op de
concurrentie in de Nederlandse bankensector. Daarmee is uitvoering
gegeven aan een deel van de motie Koolmees/Harbers,13 die oproept om
naast het geven van inzicht in de toekomstplannen van de financiële
instellingen ook met voorstellen te komen om de concurrentie in de
Nederlandse bankensector te vergroten.
3. De Nederlandse verzekeringsector
Algemeen
De verzekeringsmarkt is onder te verdelen in levens-, natura uitvaart- en
schadeverzekeringen. In de schadeverzekeringsmarkt wordt wel de
onderverdeling gemaakt in zorgverzekeringen en overige schadeverzekeringen. De natura-uitvaartverzekeringsmarkt is zeer klein. Daarom wordt
deze markt verder buiten beschouwing gelaten.
Situatie op de verzekeringsmarkt
In figuur 2 wordt het marktaandeel van de tien grootste verzekeringsgroepen getoond op basis van het bruto geboekte premie-inkomen in
2010.14 Wat opvalt is dat de 3 grootste verzekeraars niet op de aandelenbeurs genoteerd zijn. De verzekeraars in deze groepen zijn onderlinge
verzekeraars. Omdat de grootste premieomzet sinds de invoering van de
basisverzekering in 2006 behaald wordt in de zorgverzekeringsmarkt
(meer dan de helft van alle premie), zijn verzekeringsgroepen die actief
zijn op deze markt het grootst. Van de 10 grootste verzekeringsgroepen
zijn alleen ING, Aegon, SNS REAAL en Allianz niet actief op deze markt.

13
14

Kamerstuk 33 532, nr. 14.
Op 1 januari 2012 is UVIT gesplitst in twee afzonderlijke bedrijven Coöperatie VGZ UA
(zorgverzekeringen) en Coöperatie Univé UA (schadeverzekeringen). De Cooperatie VGZ UA is
van vergelijkbare grootte als CZ nummer 3.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2012–2013, 32 013, nr. 36

9

Figuur 2. Marktaandeel (in %) van de 10 grootste verzekeraars (2011)

Bron, AM jaarboek, 2012

Levensverzekeringen
De levensverzekeringssector in Nederland is omvangrijk. Het belegd
vermogen was in 2012 382 miljard euro en er staan 42 levensverzekeringsentiteiten onder toezicht bij DNB.15 De markt voor levensverzekeringen kan onderscheiden worden in individuele polissen en collectieve
polissen. Via de collectieve polissen hebben verzekeraars ongeveer 20%
van premie voor tweede pijler pensioenen in beheer. Pensioenbeheerders
beheren de overige 80% van de totale pensioenpremie. De omzet in deze
markt daalt de afgelopen jaren, zie figuur drie.
Figuur 3. Omzet levensverzekeringssector

Bron Verbond van Verzekeraars, Financieel jaarverslag verzekeringsbranche 2012

De omzet in de individuele verzekeringsmarkt staat duidelijk onder druk.
Sinds 2008 daalt het premie-inkomen jaarlijks met een miljard euro of
meer. Dit wordt veroorzaakt door een verminderd vertrouwen van de
consument in de sector, vanwege de in het verleden verkochte beleggingsverzekeringen, de opkomst van het banksparen en de verminderde
behoefte aan spaar- en beleggingshypotheken, vanwege de ontwikke15

Zie: http://www.statistics.dnb.nl/index.cgi?lang=nl&todo=Verzekeraars1 & zie:
http://www.statistics.dnb.nl/index.cgi?lang=nl&todo=VerzReg.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2012–2013, 32 013, nr. 36

10

lingen op de woningmarkt en de wijzigingen in het fiscale regime.
Daarnaast spelen de economische ontwikkelingen een rol. Levensverzekeringen horen bij die producten waar het eerst op bespaard wordt («luxe
goed»). Bovendien is de risicovrije kapitaalmarktrente laag, waardoor het
aanbieden van rentegaranties zeer kostbaar is geworden. Dit betekent dat
traditionele levensverzekeringsproducten ook minder aantrekkelijk zijn.
De winstgevendheid staat onder druk door de dalende omzet en de lage
risicovrije kapitaalmarktrente en de daarmee samenhangende lage en
volatiele beleggingsrendementen. Door de dalende omzet zijn levensverzekeraars in een continu proces van verkleining van hun organisatie
geraakt. Echter, de scherpste dalingen van de omzet zullen waarschijnlijk
na 2014 achter de rug zijn. Verschillende verzekeraars zijn inmiddels
volledig gestopt met de verkoop van nieuwe beleggingsverzekeringen en
een aantal levensverzekeraars is ook gestopt met de verkoop van de
traditionele levensverzekeringen. Dat is zogenaamd «closed book»
business geworden. Deze portefeuilles zullen langzaam uitlopen.
Schadeverzekeringen
In de schadebranche is het van belang onderscheid te maken in zorgverzekeringen en overige schadeverzekeringen. Op de Nederlandse zorgverzekeringenmarkt zijn 9 verzekeringsconcerns actief, waar in totaal 26
zorgverzekeraars onder vallen.16 De markt voor overige schadeverzekeringen bestaat uit ongeveer 130 verzekeraars en de totale beleggingsportefeuille bedroeg hier in 2012 bijna 40 miljard euro.17 Zorgverzekeringen betreffen voor een belangrijk deel de basiszorgverzekering, een
verplichte verzekering. De markt voor basiszorgverzekeringen is in
verhouding een grote markt.
Figuur 4. Omzet schadeverzekeringssector

Bron: DNB, macro-economische statistiek verzekeraars

De omzet in de schademarkt is stabiel te noemen. Omdat de assurantiebelasting op schadeverzekeringen per 1 januari 2013 is verhoogd en de
consument bewuster met zijn geld omgaat, is de verwachting dat de
omzet in deze markt in 2013 zal dalen. Omdat vele schadeverzekeringen,
zoals motor, brand en aansprakelijkheid geen luxegoederen zijn, zullen ze
ook in mindere tijden verkocht worden. Er zit derhalve wel een begrenzing
aan de omzetdaling. Echter, de ervaring leert dat schades in slechte tijden
toenemen, terwijl tegelijkertijd de beleggingsopbrengsten voor schadeverzekeraars tegenvallen.

16

Zie: NZa Marktscan Zorgverzekeringsmarkt 2013 http://www.nza.nl/104107/105773/742312/
Marktscan_en_beleidsbrief_Zorgverzekeringsmarkt_2013.pdf
17
Zie: http://www.statistics.dnb.nl/financieele-instellingen/verzekeraars/register/index.jsp en zie:
http://www.statistics.dnb.nl/index.cgi?lang=nl&todo=Verzekeraars1.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2012–2013, 32 013, nr. 36

11

Conclusie
Er zijn vele verzekeraars actief op de verzekeringsmarkt. Deze verzekeraars
zijn vaak onderdeel van groepen, waardoor de ontwikkelingen in de levenen schademarkt via de aanbiederskant sterk is verweven. Omdat in de
levensverzekeringsmarkt de omzet en winstgevendheid tegenvallen en
verzekeringsgroepen die in de levenbranche actief zijn ook in de schadebranche actief zijn, hebben de negatieve ontwikkelingen in de levenbranche ook effecten op de winstgevendheid van deze verzekeringsgroepen. Gelet op de krimpende levensverzekeringssector is daarom
consolidatie te verwachten in de gehele verzekeringsmarkt. Dat neemt niet
weg dat verzekeringsgroepen, wanneer ze de kosten kunnen beheersen,
ondanks de krimpende omzet in de levenmarkt zelfstandig bestaansrecht
kunnen behouden. Vanuit de huidige situatie in de verzekeringssector
bekeken, zou dit voor een verkoop van ASR betekenen dat zowel
consolidatie als een zelfstandige beursgang tot de mogelijkheden
behoren.
4. Stabiliteit van de financiële sector
In paragraaf 2 en 3 is een schets gegeven van het Nederlandse banken- en
verzekeringslandschap en de mate van concurrentie hierin. De daar
geconstateerde omstandigheden zijn mede van invloed op de te prefereren verkoopopties voor ABN AMRO en ASR. Naast die omstandigheden
zijn voor de verkoop de vier randvoorwaarden die in paragraaf 1 zijn
toegelicht van belang. De eerste van deze vier voorwaarden is de vraag of
de financiële sector stabiel genoeg is voor een terugkeer van deze
financiële instellingen. Alvorens van terugkeer sprake kan zijn, dienen de
twijfels over het functioneren van de interbancaire markt en de kwaliteit
van activa en soliditeit van individuele systeembanken te zijn weggenomen.
Volgens DNB is de marktstress in Europa sinds vorig jaar afgenomen.18
Hiermee is ten opzichte van het moment van verwerving van de belangen
in ABN AMRO Bank en ASR Verzekeringen in 2008, de acute dreiging van
een systeemcrisis geweken en zijn de liquiditeitsspanningen in de
interbancaire markt aanzienlijk afgenomen. Deze daling van de marktstress is eind 2011 ingezet, toen de langetermijn-herfinancieringoperaties
van de Europese Centrale Bank (ECB) het acute herfinancieringrisico van
banken heeft weggenomen. De aankondiging van het Outright Monetary
Transactions (OMT) programma heeft daarnaast de destructieve spiraal
van oplopende staatsrentes en kapitaalvlucht uit zwakke eurolanden
verder doorbroken. Dit laatste programma maakt steunaankopen van
staatsobligaties door de ECB mogelijk, onder de strikte voorwaarde dat
gesteunde landen zich houden aan een macro-economisch aanpassingsprogramma. In anticipatie op die mogelijkheid zijn rentes van perifere
landen sinds de aankondiging van het OMT-programma sterk gedaald. De
Europese Ministers van Financiën hebben verder een aantal beleidsbeslissingen genomen, waaronder het besluit tot totstandkoming van een
bankenunie, die hebben bijgedragen aan een verdere stabilisering van de
financiële markten.
NLFI geeft in haar exitadvies aan dat de prijzen van credit default swaps –
overdracht van kredietrisico’s – sterk zijn gedaald, hetgeen aangeeft dat
risico’s zijn afgenomen. Het afnemen van de kredietrisico’s van soevereine
staten leidt tot grotere stabiliteit in de Eurozone en afnemende kredietrisico’s voor individuele banken in de Eurozone. De geldhoeveelheid die
door banken in de Eurozone gestald wordt bij de ECB – overnight deposits
18

DNB, Overzicht Financiële Stabiliteit, Voorjaar 2013, nr. 17.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2012–2013, 32 013, nr. 36

12

– is in lijn met de afname van de kredietrisico’s gedaald. Dit is een teken
dat banken elkaar meer vertrouwen en het interbancaire verkeer
toeneemt.
Daarnaast wordt er nationaal en Europees verder gewerkt aan maatregelen gericht op het versterken van de stabiliteit. Zo zijn met het definitieve akkoord over de herziene kapitaaleisenrichtlijn (CRD IV/CRR) en het
politieke akkoord over de Bank Recovery and Resolution Directive eerste
stappen gezet naar een zogeheten single rule book – een uniforme in
Europees verband afgesproken geharmoniseerde set prudentiële regels.
Deze richtlijnen en verordening bevatten enerzijds belangrijke regels om
te voorkomen dat banken in de problemen raken (hogere kapitaaleisen) en
anderzijds regels om er voor te zorgen dat wanneer banken toch in de
problemen komen, deze ordentelijk kunnen worden opgelost (resolutieraamwerk).
Ook wordt de komende jaren verder gewerkt aan de stapsgewijze
totstandkoming van een bankenunie. De bankenunie moet op termijn een
belangrijke bijdrage leveren aan de structurele versterking van de
stabiliteit van de financiële sector alsmede het marktvertrouwen in
Europese banken. Bij de verdere totstandkoming van de bankenunie is het
van evident belang dat de onzekerheid over de kwaliteit van de Europese
bankbalansen wordt weggenomen, alvorens de ECB direct toezicht gaat
houden op banken. Daarom gaat de ECB zogeheten balance sheet
assessments (BSAs) uitvoeren bij banken die onder direct toezicht komen.
De ECB geeft hier invulling aan door eerst de boekwaarde van de activa te
controleren (asset quality review) en vervolgens in samenwerking met de
European Banking Authority (EBA) stresstesten uit te voeren. Deze BSAs
zijn cruciaal belang voor herstel van de gezondheid van en het vertrouwen
in Europese banken alsmede een goede start van het toezicht door de
ECB. Echter, de onzekerheid rondom de uitkomsten van deze BSAs,
alsmede de eventueel benodigde kapitaalversterkingen door banken, zijn
van invloed op het marktsentiment en het absorptievermogen van de
emissiemarkt in 2014 en derhalve ook op de timing van een eventuele
(partiële) verkoop van ABN AMRO.
Ten aanzien van de verzekeringsmarkt zal de invoering van Solvency II in
2016 of later tot een Europese harmonisering van de kapitaaleisen van
verzekeraars leiden en daarmee tot meer vertrouwen in de verzekeringssector in zijn algemeenheid. Momenteel brengt de vertraging van
Solvency II enige onzekerheid met zich mee, omdat over de inrichting van
het nieuwe risicogeoriënteerde toezicht nog fundamentele discussies
gaande zijn. Daarnaast geeft DNB aan dat de markt voor nieuwe levensverzekeringen vrijwel is stilgevallen en de historisch lage rentevoeten de
levensvatbaarheid van verzekeraars aantast. Daarnaast is volgens DNB
sprake van een verzadigde markt, zowel voor de levenmarkt als de
schademarkt.
De ervaringen van de financiële crisis en de ingezette hervormingen
hebben een belangrijke impuls gegeven aan de verdere versterking van
het toezicht. Naast versterking van het traditionele toezicht, dat vooral
gericht is op kwantitatieve criteria, is er meer aandacht voor de strategische en kwalitatieve elementen in het toezicht. Het gaat hierbij met
name om het bedrijfsmodel en de strategie, en het gedrag en de cultuur
van de onder toezicht staande instellingen. Ook hanteert DNB in toenemende mate een instellingsoverstijgend perspectief, waarbij ook naar de
verwevenheid van financiële instellingen onderling en de reële economie
wordt gekeken. Dit mede gezien de ervaringen opgedaan met de ABN
AMRO casus.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2012–2013, 32 013, nr. 36

13

Conclusie
Het voorgaande laat zien dat zowel op nationaal als Europees niveau
gewerkt wordt aan een verdere versterking van de stabiliteit van de
financiële sector. Duidelijk is dat ten opzichte van het moment van
verwerving van de belangen in ABN AMRO Bank en ASR Verzekeringen in
2008, de acute marktstress is afgenomen en maatregelen zijn genomen
die een dergelijke dreiging in de toekomst kunnen helpen voorkomen.
Toch heerst er nog onzekerheid in de markt en is de situatie dat sprake is
van stabiele financiële sector, als voorwaarde voor een terugkeer van ABN
AMRO, nog niet bereikt.
DNB merkt op dat een hernieuwde escalatie van de Europese schuldencrisis nog altijd niet uit te sluiten is en gevolgen kan hebben voor de
Nederlandse financiële stabiliteit. Bij een neerwaartse aanpassing van de
Europese groeivooruitzichten, uitstel van structurele hervormingen of
onverwachte verliezen in de bankensector kan het marktsentiment snel
weer omslaan. Hierbij speelt ook de onzekerheid over de kwaliteit van de
Europese bankbalansen, waar de BSAs helderheid over moeten bieden,
een rol. De impact daarvan op het marktsentiment en de onzekerheid in
het verzekeringstoezicht spelen ook een rol. Het is van belang deze
onzekerheden te onderkennen en onder meer door bovenstaande
maatregelen deze onzekerheden weg te nemen en verder te werken aan
het versterken van de stabiliteit van de financiële sector. Daarbij zal ook
worden gekeken naar de ontwikkelingen op de markten voor bankaandelen, bankobligaties en interbancaire leningen, die de financieringscondities voor ABN AMRO bepalen. Tegelijkertijd staan deze onzekerheden en
ontwikkelingen op dit moment er niet aan in de weg om ABN AMRO te
laten starten met de benodigde interne voorbereidingen voor een
beursgang. Als over ongeveer een jaar wordt bezien of de concrete
voorbereidingen voor een verkoop kunnen aanvangen, zal op dat moment
de situatie op de markten en de stabiliteit van de financiële sector
opnieuw tegen het licht worden gehouden om samen met DNB te
beoordelen of er sprake is van voldoende stabiliteit voor een verkoop.
5. ABN AMRO
Opties voor verkoop
NLFI heeft, conform de motie Groot-Bashir,19 en de motie Van HijumNijboer,20 gekeken naar andere opties dan alleen een volledige
beursgang. ABN AMRO zou onderhands verkocht kunnen worden aan een
partij die om strategische reden geïnteresseerd is in de bank, zoals een
andere binnen- of buitenlandse bank of een private investeerder. Private
investeerders kunnen om financiële redenen geïnteresseerd zijn in de
bank. Het gaat dan om bijvoorbeeld pensioenfondsen of private equity
partijen. NLFI schrijft in haar advies dat er tot op heden echter weinig tot
geen realistische interesse in ABN AMRO bestaat van strategische partijen
of private investeerders. Ook is er weinig interesse van private investeerders, zoals pensioenfondsen, om bijvoorbeeld een deel van de
aandelen in ABN AMRO onderhands over te nemen. Met name institutionele beleggers geven de voorkeur aan aandelen die liquide en vrij
verhandelbaar zijn. Het aantal overnames in de financiële sector is de
afgelopen tijd in de Eurozone wel toegenomen, maar dit zijn allemaal
relatief kleine overnames geweest. Naast een onderhandse verkoop zou
ABN AMRO ook omgevormd kunnen worden tot een coöperatie. ABN
verkoopt dan ledencertificaten aan haar klanten. De klanten worden dan
19
20

Kamerstuk 28 165, nr. 127.
Kamerstuk 33 532, nr. 17.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2012–2013, 32 013, nr. 36

14

de eigenvermogenverschaffers van de bank en participeren dus risicodragend in de bank. De verwachting van NLFI is dat klanten weinig
interesse zullen hebben in de certificaten, mede vanwege de risico’s die zij
lopen op hun ingelegde kapitaal. Omdat er vermoedelijk weinig interesse
van klanten is, wordt een lage opbrengst verwacht. Daarnaast wijst de
praktijk uit dat het uitgeven van ledencertificaten tientallen jaren in beslag
neemt. Ook zal het voor ABN AMRO lastig zijn om in geval van nood of
voor een overname additioneel kapitaal op te halen door de uitgifte van
extra certificaten. Zeker in geval van nood zullen klanten niet zo snel
geneigd zijn om certificaten bij te kopen om het eigen vermogen van de
bank te versterken. Tot slot is ABN AMRO van oudsher centraal geleid.
Omvorming tot coöperatie betekent dat de bank naar een decentrale
structuur moet omschakelen. Dit zal een cultuuromslag betekenen.
NLFI acht het wel aannemelijk dat er voldoende investeerders geïnteresseerd zijn in een aandelenuitgifte van ABN AMRO (een beursgang). ABN
AMRO is sinds 2010 regelmatig in gesprek met obligatie- en kapitaalbeleggers. ABN AMRO wordt in deze gesprekken positief ontvangen door
het merendeel van de beleggers. Beleggers hebben een voorkeur voor
banken zoals ABN AMRO die voornamelijk hun geld verdienen met
traditionele bankactiviteiten, kredietverschaffing en sparen. ABN AMRO
wordt gezien als een bank met een goede kapitaalpositie en een laag
risicoprofiel.
Op basis van het bovenstaande concludeer ik dat een beursgang op dit
moment de enige reële optie is voor ABN AMRO en ben ik voornemens
om ABN AMRO te vragen zich hierop voor te bereiden. NLFI stelt dat ABN
AMRO hiervoor minimaal één jaar nodig heeft. In deze tijd zal ABN AMRO
moeten werken aan duurzame verbeteringen in het resultaat en de interne
organisatie klaarmaken voor een beursnotering. De acties die hiervoor
nodig zijn kunnen worden gezien als no-regret’s, die ABN AMRO sterker
maken. De huidige keuze om een beursgang voor te bereiden laat onverlet
dat als strategische kopers of private investeerders zich melden als
geïnteresseerde, ik daar serieus naar zal kijken.
Bij een beursgang zal de Staat nog enige jaren (meerderheid-)aandeelhouder blijven, omdat door de omvang van ABN AMRO niet alle aandelen
in één keer geplaatst kunnen worden. Bij een eerste plaatsing op de
effectenbeurs wordt doorgaans een relatief klein deel van de aandelen op
de beurs genoteerd van zo’n 10% tot 30%. Desondanks hecht ik eraan om
te benadrukken dat het streven is dat de Staat alle aandelen op termijn
verkoopt. ABN AMRO opereert in volledige concurrentie met andere
commerciële banken. De publieke belangen worden in deze concurrerende marktomgeving geborgd met wet- en regelgeving. Het aandeelhouderschap heeft daarop geen aanvullende waarde, althans niet zonder de
concurrentieverhoudingen te verstoren. In de kabinetsvisie op de
Nederlandse bankensector is uiteengezet hoe zorg wordt gedragen voor
het publieke belang van een solide, transparante, integere en concurrerende bankensector, die de klant centraal stelt en dienstbaar is aan de
reële economie. Verkoop van de financiële instellingen in handen van de
Staat kan, binnen de kaders van de beleidsvisie van het kabinet op de
Nederlandse bankensector, bijdragen aan het realiseren van genoemde
publieke belangen.
Gereedheid instelling en interesse in de markt
NLFI heeft gekeken in hoeverre ABN AMRO gereed is voor verkoop en of
er interesse is in de markt. ABN AMRO heeft de afgelopen bewezen zijn
gestelde financiële en operationele doelen waar te maken. De recent
gepresenteerde aanscherping van de financiële doelstellingen is in de

Tweede Kamer, vergaderjaar 2012–2013, 32 013, nr. 36

15

ogen van investeerders voldoende ambitieus en geloofwaardig. ABN
AMRO zal de beoogde resultaatsverbeteringen moeten realiseren, vooral
voor de divisies MKB, grootzakelijk en private banking. Hierin speelt het
reduceren van de kostenratio door loonmatiging ook een rol. Deze
doelstellingen kunnen niet allemaal in één jaar bereikt worden. Het gaat er
om dat investeerders op basis van de prestaties van ABN AMRO er
vertrouwen in hebben dat deze doelstellingen worden bereikt. Daarnaast
zal ABN AMRO de interne organisatie moeten klaarmaken voor een
beursnotering.
Er lijkt interesse in de markt voor aandelen in banken. De hoeveelheid
kapitaal die is aangetrokken door uitgifte of plaatsing van aandelen is in
2012 toegenomen. In het voorjaar van 2013 is het aantal beursintroducties
verder gestegen en naar verwachting zal deze stijging in de rest van het
jaar doorzetten. Het afnemen van de volatiliteit en de aanhoudende lage
rente op obligaties leidt tot de terugkeer van investeerders in aandelenmarkten. Investment banks geven aan dat de investeringen van institutionele beleggers in aandelen sterk zijn toegenomen in de afgelopen
twaalf maanden. Binnen de financiële sector hebben onder meer
Deutsche Bank en KBC succesvol nieuwe aandelen uitgegeven.
Aangezien aandelen ABN AMRO niet vrij verhandelbaar zijn, kan niet
exact worden nagegaan hoe sterk de interesse van investeerders in het
aandeel ABN AMRO zal zijn. De verwachting is dat de interesse van
investeerders in ABN AMRO in lijn is met de interesse in vergelijkbare
banken. De aandelen van een bank als ABN AMRO zullen rendementsaandelen moeten zijn, vergelijkbaar met bedrijfsobligaties en niet met
groeiaandelen. Dit betekent dat aandeelhouders de aandelen kopen
vanwege het dividend dat wordt uitgekeerd en niet wegens de verwachte
koersstijging. Aandelen met een hoog en bestendig dividendrendement
zijn interessant voor langetermijninvesteerders zoals institutionele(fonds)beleggers. Uiteraard kan er van het uitkeren van een dividend alleen
sprake zijn als ABN AMRO op schema ligt met het opbouwen van de
kapitaalbuffers. Dit lijkt voor ABN AMRO op basis van huidige inzichten
het geval.
Verwachte verkoopopbrengst
NLFI stelt dat wanneer ABN AMRO in staat blijkt duurzame resultaatsverbeteringen te realiseren en de economische omstandigheden verbeteren,
de waardering toe kan groeien naar eenmaal het kernkapitaal 21. De
verhouding tussen marktwaardering en boekwaarde van het eigen
vermogen (price-to-book-ratio) is een veelgebruikte maatstaf om relatieve
waardering van bedrijven te vergelijken. In dit specifieke geval is gekeken
naar het kernkapitaal van ABN AMRO, zoals dit vastgesteld wordt door de
toezichthouder.
Eenmaal het kernkapitaal is een enigszins hogere waardering dan de
gemiddelde waardering voor Europese banken, maar lager dan de
kapitaaluitgaven van de Staat van 21,66 miljard euro. Het kernkapitaal van
ABN AMRO bedroeg op 30 juni 2013 circa 15 miljard euro. In paragraaf 8
treft u een volledig overzicht aan van alle uitgaven en de wijze van
toedeling aan ABN AMRO, ASR en RFS. In paragraaf 9 treft u een
toelichting aan op de consequenties hiervan voor de rijksbegroting.
Hoewel waarderingen momentopnamen zijn, die onderhevig zijn aan
veranderingen die kunnen optreden in het sentiment van investeerders en
de waardering van banken in het algemeen, is de markt vergeleken met
21

Oftewel de Common Equity Tier 1 (CET 1)

Tweede Kamer, vergaderjaar 2012–2013, 32 013, nr. 36

16

die van voor de financiële crisis grondig veranderd. Banken nemen
minder risico’s dan ten tijde van de verwerving van ABN AMRO en
moeten voor de risico’s die ze lopen meer kapitaal aanhouden. Dit leidt
behalve tot een grotere stabiliteit ook tot lagere rendementen, wat zich
weer vertaalt in een lagere waarde. Er is nu geen zekerheid te geven over
hoeveel van het door de Staat geïnvesteerde bedrag terugverdiend kan
worden. Het streven is uiteraard om, gegeven de veranderde omstandigheden, zo veel als mogelijk terug te verdienen. Echter, gelet op de
genoemde structurele veranderingen in de bankensector, ligt terugkeer
naar de historisch hogere waardeniveaus niet in de rede. Wel lijken
marktpartijen – op dit moment – een gebrek aan vertrouwen te hebben
ingeprijsd. Het is derhalve niet ondenkbaar dat een herstel van
vertrouwen, gestoeld op economisch herstel en een versterking van de
Europese bankensector uiteindelijk tot een hogere waardering zal leiden.
Uiteraard kan het omgekeerde ook gebeurd. De timing van de aandelenuitgiftes is dus van belang. Een volledige verkoop kan jaren in beslag
nemen, mede afhankelijk van de marktontwikkelingen. Over het bedrag
dat verkoop zal opleveren kan vooraf geen zekerheid worden gegeven.
Pas nadat alle aandelen zijn verkocht is vast te stellen hoeveel van de
investering is terugverdiend. Echter, gezien de huidige inschattingen van
de waarde moet er rekening mee worden gehouden dat de kapitaaluitgaven niet worden terugverdiend.
Governance en beschermingsconstructies
De motie Van Hijum-Nijboer,22 en de motie Blanksma-Van den Heuvel,23
verzoeken de regering te onderzoeken hoe de governance na de exit het
beste kan worden ingericht. In de moties worden voorstellen gedaan voor
alternatieven voor een beursgang, die niet zozeer een alternatieve manier
van verkoop zijn, maar eerder beschermingsconstructies. NLFI adviseert
om bij een beursintroductie het resterende financiële belang van de Staat
in de vennootschap te beschermen door in de statuten op te nemen dat
voor besluiten over belangrijke veranderingen van de identiteit of het
karakter van de vennootschap een gekwalificeerde meerderheid van twee
derde van de stemmen nodig is. Bij een belangrijke verandering in
identiteit kan gedacht worden aan een overname. Door te bepalen dat
voor dergelijke besluiten twee derde van de stemmen nodig is, heeft NLFI
de facto een veto, zolang zij een derde van de stemmen heeft.
Mede gezien de ervaringen van de overname van ABN AMRO door het
bankentrio Fortis, Santander en RBS, stelt NLFI voor dat er een stichting in
het leven wordt geroepen om de continuïteit van de vennootschap te
borgen (een zogenaamde «stichting continuïteit»). Deze stichting zal al
voor verkoop worden opgericht en zodra NLFI minder dan een derde van
de aandelen houdt effectief worden. Dit is geen beschermingsconstructie
van de aandeelhouder, maar een beschermingsconstructie van de
vennootschap zelf. Het doel van de stichting is de continuïteit, zelfstandigheid en identiteit van de vennootschap te borgen. De stichting kan
rechten verbonden aan preferente aandelen inroepen bij een onwenselijke
overname, die het voortbestaan van de vennootschap in gevaar brengt.
Het bestuur van de stichting zal in aansluiting op de principes van
corporate governance onafhankelijk van het bestuur van de ABN AMRO
opereren. Een dergelijke constructie met een stichting continuïteit is niet
ongebruikelijk. ING past deze beschermingsconstructie bijvoorbeeld ook
toe.

22
23

Kamerstuk 33 532, nr. 17.
Kamerstuk 28 165, nr. 128.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2012–2013, 32 013, nr. 36

17

Bovenstaande maatregelen beschermen mijn inziens afdoende het
financiële belang van de Staat en bieden ABN AMRO in de toekomst, als
de Staat geen aandeelhouder meer is, bescherming tegen onwenselijke
kopers zonder dat dit een negatieve impact heeft op de waarde van de
onderneming. NLFI stelt in haar advies dat meer omvangrijke beschermingsconstructies wel een negatieve impact zullen hebben op de waarde
van de onderneming, zeker wanneer de Staat verregaande zeggenschapsbevoegdheden verbindt aan een zeer beperkt aandelenpercentage of aan
een zogenaamd gouden aandeel. Daarnaast passen de voorgestelde
constructies binnen de grenzen van het Nederlandse vennootschapsrecht
en de Europese regels inzake het vrij verkeer van kapitaal. Hieruit volgt dat
de Staat als aandeelhouder alleen rechten mag bedingen of behouden die
in normale vennootschapsrechtelijke verhoudingen aanvaardbaar zijn.
De moties Groot-Bashir24 Van Hijum-Nijboer25 verzoeken de regering te
bezien of een meerderheidsbelang, een controlerend minderheidsbelang,
een gouden aandeel of loyaliteitsdividend kunnen worden ingezet om de
vennootschap te beschermen. Er is een aantal argumenten om te kiezen
voor de eerder beschreven beschermingsconstructies en niet voor de
alternatieven. Ten eerste, zoals reeds eerder toegelicht, beperkt blijvend
staataandeelhouderschap de concurrentieverhoudingen in de sector.
Verkoop van het gehele aandelenbelang van de Staat is daarom wenselijk.
Ten tweede heeft het verbinden van verregaande zeggenschapsbevoegdheden aan een zeer beperkt aandelenpercentage of aan een gouden
aandeel een negatieve impact op de waarde van de onderneming en
daarmee de verkoopopbrengst voor de Staat. Ten derde blijkt uit de
jurisprudentie van het Hof van Justitie EU over «gouden aandelen» dat
het introduceren van een gouden aandeel voor ABN AMRO en ASR ter
bescherming van het algemeen belang strijdig is met het Europees recht
vanwege het ontbreken van een dwingende reden van algemeen belang.
Het borgen van algemene belangen, zoals financiële stabiliteit van de
bankensector, geschiedt immers op basis van wet- en regelgeving. In de
paragraaf 4 van deze brief en in de kabinetsvisie op de Nederlandse
bankensector van vandaag, 23 augustus, is reeds stilgestaan bij de
maatregelen die worden getroffen in wet- en regelgeving om de publieke
belangen te borgen. Daarnaast heeft NLFI onderzocht of de introductie
van loyaliteitsaandelen een waarborg kan bieden voor het aantrekken van
langetermijninvesteerders. Vanwege de nadelen die loyaliteitsdividend
met zich meebrengt adviseert NLFI om hier geen gebruik van te maken.
Met de introductie van loyaliteitsaandelen wordt er namelijk bewust
onderscheid gemaakt tussen de rechtsposities van verschillende
aandeelhouders. Dit kan een belemmering opwerpen voor het aantrekken
van een brede kring investeerders.26 Daarnaast wijst Eumedion27 er op
dat langetermijnbeleggers niet noodzakelijkerwijs meer betrokken
aandeelhouders zijn.28 Een introductie van een loyaliteitsaandeel leidt er
volgens Eumedion ook toe dat beleggingsbeslissingen niet meer exclusief
gebaseerd zijn op een inschatting van de waarde en de strategie van de
onderneming, wat kan leiden tot een verstoring van de werking van de
kapitaalmarkt.
24

Kamerstuk 28 165, nr. 127.
Kamerstuk 33 532, nr. 17.
26
In het verleden heeft DSM de invoering van een loyaliteitsdividend overwogen teneinde
trouwe aandeelhouders een extra dividend toe te kennen. DSM heeft in 2008 echter afgezien
van haar voornemen, wat zou zijn ingegeven door de geringe behoefte van investeerders in
loyaliteitsaandelen en de vrees van aandeelhouders dat loyale aandeelhouders een beloning
zouden ontvangen ten laste van de gewone aandeelhouders.
27
Eumedion behartigt de belangen van de bij haar aangesloten institutionele beleggers op het
gebied van corporate governance en duurzaamheid.
28
Zie: http://www.eumedion.nl/en/public/knowledgenetwork/consultations/2013–
06_response_ec_green_paper_long_term_financing.pdf.
25

Tweede Kamer, vergaderjaar 2012–2013, 32 013, nr. 36

18

Europese Commissie
ABN AMRO is de enige Nederlandse staatsgesteunde instelling die nog
een door de Europese Commissie opgelegd prijsleiderschapverbod op de
Nederlandse markt heeft. Het verbod loopt af op 5 april 2014, precies drie
jaar na het goedkeuringsbesluit van de Europese Commissie voor de
steun die ABN AMRO heeft ontvangen. ABN AMRO heeft ook een
acquisitieverbod gekregen dat in ieder geval tot 5 april 2014 loopt. Als de
Staat na deze datum nog meer dan 50% van de aandelen heeft, blijft het
verbod gehandhaafd tot 5 april 2016, waarna het vervalt. Mocht de Staat
tussen 5 april 2014 en 5 april 2016 door verkoop van aandelen minder dan
50% van de aandelen houden dan vervalt het acquisitieverbod eveneens.
ABN AMRO heeft ervoor gekozen om tegen de omvang en de duur van
het acquisitieverbod in beroep te gaan. Mogelijk dat een uitspraak van het
Gerecht zal leiden tot een aanpassing van de duur en/of omvang van het
acquisitieverbod, maar dat is onzeker.
Op dit moment is ABN AMRO dus de enige Nederlandse bank die een
prijsleiderschapsverbod heeft. Het prijsleiderschapsverbod voor de
Nederlandse markt is voor ING immers op 16 november 2012 komen te
vervallen. Als op 5 april 2014 het prijsleiderschapsverbod voor ABN
AMRO vervalt dan is er geen enkele Nederlandse bank meer die beperkingen heeft voor de prijsvorming. Over eventuele maatregelen die aan
SNS REAAL worden opgelegd vinden momenteel gesprekken plaats met
de Europese Commissie.
Naast bovengenoemde verboden dient ABN AMRO elk kwartaal te
rapporteren over hoe zij aan de ramingen voldoet die in het herstructureringsplan van december 2009 (laatste update november 2010) zijn
opgenomen. ABN AMRO kan de Commissie verzoeken akkoord te gaan
met aangepaste ramingen in verband met externe ontwikkelingen. Ook
deze rapportageplicht loopt af op 5 april 2014. Daarnaast mag ABN AMRO
met het feit dat zij in staatseigendom is geen reclame maken voor klanten
of investeerders tot 5 april 2014 of tot de datum waarop de Nederlandse
Staat minder dan 50% van de aandelen in handen heeft. Ook dit verbod
loopt uiterlijk 5 april 2016 af, onafhankelijk van het feit of ABN AMRO dan
nog in overheidshanden is. Uiteraard is het ook na het aflopen van dit
verbod onwenselijk dat ABN AMRO hier reclame mee maakt. Tot slot
mocht ABN AMRO tot en met 10 maart 2013 geen coupon betalen op
Tier-1 en Tier-2 kapitaalinstrumenten, die uitgegeven zijn voor 5 april 2011
of call opties uitvoeren met betrekking tot die instrumenten, tenzij zij
daartoe wettelijk verplicht was. Ook was er een beperking op de betaling
van dividend op gewone aandelen tot 10 maart 2013.
Overigens zal de Europese Commissie op het moment van verkoop van
ABN AMRO kijken of er sprake is van staatssteun bij de verkoop. Indien de
Staat namelijk onder de marktprijs verkoopt, kan de Europese Commissie
tot de conclusie komen dat er sprake is van staatssteun, die alsdan op zijn
merites beoordeeld wordt.
6. ASR
Opties voor verkoop
Er zijn verschillende mogelijkheden voor de verkoop van ASR: een
beursgang, een verkoop aan een financiële of strategische partij of een
verkoop aan klanten (wat betekent dat ASR een coöperatie wordt). Zoals
voor ABN AMRO reeds toegelicht, kent het omvormen van ASR tot een
coöperatie een aantal nadelen. Omdat klanten eigenvermogenverschaffers worden van de verzekeraar, participeren zij risicodragend.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2012–2013, 32 013, nr. 36

19

Vanwege de vermoedelijk lage interesse, worden lage opbrengsten
verwacht. Voorts kan het uitgeven van ledencertificaten tientallen jaren in
beslag nemen, dit in tegenstelling tot een beursgang of een onderhandse
verkoop. Hierdoor houdt de Staat nog gedurende lange tijd de risico’s die
verbonden zijn aan het resterende aandelenbelang. Daarnaast zal de
opbrengst bij een beursgang of een onderhandse verkoop naar
verwachting hoger zijn. Zowel voor een beursgang als voor een onderhandse verkoop is voldoende interesse in de markt. Dat betekent dat ASR
gevraagd zal worden om zich de komende zes maanden voor te bereiden
op een beursgang en NLFI gelijktijdig de mogelijkheden voor een
consolidatie met een andere verzekeraar zal onderzoeken. Op deze wijze
wordt maximale flexibiliteit behouden om een voor de Staat optimale
verkoop te kunnen realiseren. Hierbij is het belangrijk dat geïnteresseerden gelijke kansen krijgen in een transparant proces.
Gereedheid instelling en interesse in de markt
ASR heeft aangetoond in staat te zijn om als zelfstandige, solide en
winstgevende verzekeraar te kunnen opereren en keert jaarlijks dividend
uit. Dit ondanks de economische omstandigheden en zonder kapitaalsteun
te hebben ontvangen van de Staat. NLFI geeft in haar advies aan dat voor
het kunnen presenteren van een stevig verhaal richting investeerders er
nog wel een aantal uitdagingen liggen voor ASR om het resultaat
duurzaam te verbeteren voor een stabiel en hoog (dividend)rendement
voor investeerders. Hierin speelt onder meer het reduceren van de
kostenratio door loonmatiging een rol.
Verzekeraars zelf, analisten en investeerders verwachten dat de zes grote
levens- en schadeverzekeraars in de Nederlandse verzekeringssector
consolideren, zodat er een kleiner aantal grotere spelers overblijft. Hoe en
wanneer deze consolidatie zal plaatsvinden is onzeker, maar gezien de
krimpende markt en de synergie- en schaalvoordelen die te behalen zijn
door consolideren lijkt het aannemelijk dat dit binnen afzienbare termijn
plaatsvindt. En hoewel ASR heeft aangetoond over voldoende schaal te
beschikken om voort te gaan als zelfstandige verzekeraar, is het niet
ondenkbaar dat ASR ook een rol zal spelen in deze consolidatiebeweging.
Verschillende partijen hebben zich bij NLFI en ASR gemeld als geïnteresseerde. ASR is voor verschillende Nederlandse verzekeraars een interessante onderneming om mee samen te gaan. Ook private investeerders
lijken geïnteresseerd in een belang in de sector. Een overname door een
partij die momenteel nog niet actief is op de Nederlandse markt ligt op dit
moment niet voor de hand. De Nederlandse markt is een verzadigde
markt, terwijl buitenlandse partijen voornamelijk op zoek zijn naar
groeipotentieel.
Verwachte verkoopopbrengst
ASR is recentelijk betrokken geweest bij één van de alternatieve scenario’s
die werd onderzocht in de maanden voorafgaand aan de nationalisatie
van SNS REAAL. In openbaar gemaakte documenten is melding gemaakt
van een stand-alone mid-point waardering van 2,15 miljard euro tot 2,3
miljard euro in januari 2013. Dit is lager dan de kapitaaluitgave van de
Staat van 3,65 miljard. Ook voor ASR geldt dat deze waardering een
momentopname is en dat pas vast te stellen is of de kapitaaluitgave
terugverdiend worden nadat de verkoop heeft plaatsgevonden. Paragraaf
8 bevat een overzicht van de kapitaaluitgaven. Daarin wordt toegelicht
hoe de 3,65 miljard euro tot stand is gekomen.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2012–2013, 32 013, nr. 36

20

Governance en beschermingsconstructies
NLFI stelt voor om bij ASR, net als bij ABN AMRO gebruik te maken van
gekwalificeerde meerderheden voor besluiten over belangrijke veranderingen in de identiteit of het karakter van de vennootschap. Hierdoor heeft
NLFI de facto een veto bij deze belangrijke besluiten, zolang zij een derde
van de aandelen houdt. NLFI adviseert om – in tegenstelling tot bij ABN
AMRO – geen stichting continuïteit in te stellen. Gezien de verwachte
consolidatie in de verzekeringsector hoeft immers niet geborgd te worden
dat ASR als één eigenstandige entiteit blijft voortbestaan. Er bestaat een
gerede kans dat ASR zal samengaan met een andere verzekeraar.
7. SNS REAAL
Op 1 februari van dit jaar is SNS REAAL genationaliseerd, waarmee de
Staat 100% eigenaar is geworden van de bank-verzekeraar.29 De met de
nationalisatie gemoeide reddingssteun is voorlopig goedgekeurd door de
Europese Commissie. SNS REAAL moet maatregelen treffen om de
levensvatbaarheid op lange termijn te borgen en de effecten van de
gegeven staatssteun op de concurrentieverhoudingen te mitigeren. De
Staat heeft hiertoe bij de Europese Commissie een herstructureringsplan
voor SNS REAAL ingediend op 19 augustus 2013. De Europese
Commissie heeft dit plan in beraad.
In het ingediende plan is voorgesteld om de bank- en verzekeringsactiviteiten te splitsen. De verzekeraar en de bank kunnen dan (op termijn) los
van elkaar verkocht worden. Daarbij zou REAAL dan, net als ASR, een rol
spelen in de verwachte consolidatie op de verzekeringsmarkt. Aan de
Europese Commissie is voorgesteld om SNS Bank zelfstandig te laten
voortbestaan, opdat er voldoende spelers actief blijven op de Nederlandse
markt. In dit kader is de Europese Commissie gewezen op de concurrentieproblematiek op de Nederlandse markt in relatie tot de prijsleiderschapverboden. De vastgoedtak van SNS REAAL (Property Finance) wordt
ondergebracht in een aparte entiteit onder aandeelhouderschap van de
Staat die tot doel heeft de leningen af te wikkelen. Het afwikkelen van deze
leningen zal zeker enkele jaren in beslag nemen. Het aandeelhouderschap
in SNS REAAL en de afgesplitste vastgoedtak worden overgedragen aan
NLFI zodra helderheid bestaat over de voorwaarde waaronder dit kan
gebeuren zonder de mededingingsregels te overtreden.
SNS REAAL is nog niet klaar om terug te gaan naar de markt, omdat de
Europese Commissie nog moeten instemmen met het herstructureringsplan dat op 19 augustus is ingediend. Ik zal u uiteraard op de hoogte
houden van de verdere ontwikkelingen omtrent SNS REAAL.

29

Kamerstuk 33 532, 2012–2013, nr.1

Tweede Kamer, vergaderjaar 2012–2013, 32 013, nr. 36

21

8. Kapitaaluitgaven
In onderstaande tabel is een overzicht gegeven van de kapitaaluitgaven
voor ABN AMRO, ASR en RFS30.
Figuur 5. Overzicht kapitaaluitgaven

* Het overzicht is exclusief rentekosten die zijn betaald en de dividenden zie zijn ontvangen over
de jaren.

Zoals uw Kamer is gemeld in 2009,31 verwierf de Staat eind 2008 alle
Nederlandse delen van het Fortis concern (Fortis Bank NL, Fortis
Verzekeringen en FCI) en de Nederlandse delen van ABN AMRO. Het
Fortis concern hield niet rechtstreeks zijn belang in ABN AMRO, maar via
een belang in het consortium RFS, waarvan ook RBS en Santander deel
uitmaakten. De leden van het consortium hielden ieder een derde van de
aandelen. De Staat nam het aandeel van Fortis in RFS over. Dit betekende
dat de Nederlandse Staat ook niet rechtstreeks aandeelhouder werd van
ABN AMRO, maar via het consortium RFS. Het deel van ABN AMRO dat
aan de Staat toekwam is vervolgens gesepareerd uit het consortium en
gefuseerd met Fortis Bank Nederland. Santander heeft haar assets ook
gesepareerd van RFS. Er bleef echter gedeeld bezit over in RFS, dat niet
toegewezen kon worden aan één van de consortiumpartijen (de
zogenaamde shared assets, ook wel de z-share genoemd). Deze shared
assets zijn in RFS achtergebleven.
RBS heeft haar «eigen» assets niet gesepareerd van RFS, waardoor RFS
nu assets houdt van RBS en de shared assets van de Nederlandse Staat,
Santander en RBS. Een derde van de shared assets komt de Nederlandse
Staat toe. Dit vertegenwoordigt een belang van 1,25% in RFS. Met RBS en
Santander is afgesproken dat de shared assets in RFS afgewikkeld zullen
worden. Dit betekent dat deze verkocht danwel geliquideerd worden. Een
snelle verkoop van deze assets is lastig gebleken en kan nog enkele jaren
in beslag nemen.

30

De Staat is voor de aankoop van de Nederlandse onderdelen van Fortis en ABN AMRO in 2008
een prijs van 16,8 miljard euro overeengekomen met Fortis. Deze prijs betrof een totaalbedrag
voor alle onderdelen die werden gekocht door de Staat. De Parlementaire Enquêtecommissie
Financieel Stelsel heeft in haar rapport voorts geconcludeerd dat de bepaling van dit bedrag
mede was ingegeven door hetgeen de Belgische autoriteiten aangaven nodig te hebben voor
de niet door de Nederlandse staat gekochte delen. Ook het beschermen van de financiële
stabiliteit speelde een rol bij de totstandkoming van dit bedrag, zo concludeerde de Enquêtecommissie. Het is dus niet goed mogelijk om terugkijkend op de transactie het bedrag van
16,8 miljard euro onder te verdelen naar de waarde van de onderdelen op het moment van de
aankoop. Desalniettemin heeft NLFI in haar verkoopadvies een toedeling van deze koopprijs
aan de onderdelen willen geven. Dit is nodig om recente inzichten over de waarde van deze
onderdelen daar tegen af te zetten. Met het oog hierop wordt ook in het advies van NLFI en in
deze brief het bedrag van 4 miljard euro als uitgangspunt genomen voor de kapitaaluitgaven
voor de verzekeringsentiteiten. Voor de bankonderdelen is het dan resterende bedrag van 12,8
miljard euro als uitgangspunt genomen. Deze bedragen zijn ontleend aan het rapport van de
Parlementaire Enquêtecommissie Financieel Stelsel (zie box 4.14, blz. 156 van het rapport).
31
Kamerstuk 31 789, nr. 12; en Kamerstuk 31 789, nr. 23b

Tweede Kamer, vergaderjaar 2012–2013, 32 013, nr. 36

22

De waarde van het aandeel in RFS is vele malen lager dan de kapitaaluitgaven van de Staat van 2,6 miljard euro. Dit komt omdat RFS ten tijde van
de overname door verliezen een negatief eigen vermogen had van 2,2
miljard euro. De kapitalisatie van 438 miljoen euro was voor separatiekosten en contractuele verplichtingen. De boekwaarde van het eigen
vermogen was 31 december 2012 181 miljoen euro.
9. Consequenties rijksbegroting
Een verkoop van de aandelen ABN AMRO en ASR is een financiële
transactie en heeft daarmee op twee manieren een financieel effect. De
verkoopopbrengst leidt tot een lagere staatsschuld en dientengevolge tot
lagere rentelasten. Hier staat een derving van toekomstige dividendopbrengsten op de verkochte aandelen tegenover. Door de verkoopopbrengst daalt de EMU-schuld. Op het EMU-saldo is een tweeledig effect
zichtbaar. Het EMU-saldo stijgt enerzijds, omdat de rentelasten op de
staatschuld dalen. Anderzijds komen de gederfde dividenden ten laste van
het EMU-saldo. Of dit effect per saldo positief of negatief is, kan op
voorhand niet berekend worden. Voor 2013 is 394 miljoen euro geraamd
aan dividendinkomsten voor ABN AMRO en ASR. Voor 2014 is dit 400
miljoen. De rentelasten voor de kapitaaluitgaven voor ABN AMRO, ASR
en RFS zijn berekend op jaarlijks één miljard euro. Overigens vallen alle
crisismaatregelen onder begrotingsregel 24 en zijn zij derhalve niet
relevant voor het uitgavenkader.
Graag ga ik bij deze ook in op het verzoek van uw Kamer om nadere
toelichting op mijn brief van 3 januari 2013 over het dividend van ABN
AMRO en wat de effecten hiervan zijn op de rijksbegroting.32 ABN AMRO
heeft, als enige grote Nederlandse bank over 2011 een dividend uitgekeerd. Dit bedroeg 250 miljoen euro (interim- en slotdividend tezamen).
Aan de Staat is het interim-dividend van 200 miljoen euro uitgekeerd in
2011 en het slotdividend van 50 miljoen euro in 2012. ABN AMRO achtte
het prudent om over 2012 geen interim-dividend uit te keren. Dit gezien
het economische klimaat en de voorbereidingen op de invoering van
Basel III. Op 1 maart jongstleden heeft ABN AMRO de jaarcijfers over 2012
gepubliceerd. Hieruit bleek dat zij in staat was om een slotdividend uit te
keren van 250 miljoen euro over 2012, hetgeen ontvangen is door de Staat
in 2013. ABN AMRO kan in 2013 ook nog interim-dividend uitkeren, mits
de omstandigheden dat toelaten. ASR heeft een slotdividend van 88
miljoen euro uitgekeerd over 2012.
De raming voor 2013 is mede gebaseerd op de European Banking
Authority (EBA) stresstestcijfers voor ABN AMRO. Bij ASR is uitgegaan
van geen dividend. Omdat de raming van 394 miljoen euro nog gehaald
kan worden als ABN AMRO een interim-dividend van 56 miljoen euro
uitkeert, blijft de raming ongewijzigd. Voor de raming van dividendinkomsten voor 2014 kan geen aansluiting gezocht worden bij openbare
gegevens, zoals de EBA stresstestcijfers, omdat deze tot en met 2012
loopt. Desalniettemin behoort de overheid naar beste inzicht een raming
op te nemen in de rijksbegroting. Voor de jaren na 2013 is daarom een
technische post opgenomen van 400 miljoen euro voor de inkomsten die
moeilijk te ramen zijn (dividendinkomsten van ABN AMRO en ASR).
In toekomstige budgettaire nota’s zal de actuele stand van zaken voor de
crisismaatregelen in het zogenaamde «Budgettair overzicht interventies
t.b.v. de financiële sector» worden gegeven. Ten behoeve van de
transparantie is dit overzicht met ingang van het Financieel Jaarverslag

32

Kamerstuk 33 480, nr. 13.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2012–2013, 32 013, nr. 36

23

2012 gesplitst in een gedeelte dat ziet op de (nationale) financiële sector,
en een deel dat ziet op de Europese schuldencrisis.
Ik kan u voorts melden dat de Algemene Rekenkamer, conform haar
verzoek,33 inmiddels een nacalculatie heeft ontvangen van het pakket van
herkapitalisatie van ABN AMRO waarmee de Tweede Kamer in 2009 heeft
ingestemd. Dit bestond uit kapitaalmaatregelen met een effect van 6,88
miljard euro. De garantieregeling (CRI) van 1,70 miljard euro is in oktober
2010 vervallen. Een bedrag van 0,30 miljard, bedoeld voor de verrekening
tussen consortiumpartijen, hoefde niet te worden ingezet. Daarmee komt
de herkapitalisatie uit op 4,88 miljard euro, waarvan 1,35 miljard euro niet
is gestort, maar plaatsvond door omzetting van eerder verschafte
leningen. Terugkijkend op de operatie kan, met een blik op de core tier 1
(CTl) ratio’s over de afgelopen jaren en de cost-income ratio’s, worden
geconstateerd dat de herkapitalisatie qua omvang adequaat is gebleken.
Er is geen sprake van overschotten, evenmin hebben zich kapitaaltekorten
voorgedaan. De CTl ratio lag per 31 december 2012 op 12,1%, vergelijkbaar met andere banken.
10. Tot slot
De Staat is geen vanzelfsprekende eigenaar van de financiële instellingen
ABN AMRO en ASR. De financiële instellingen zijn in handen gekomen
van de Staat om een publiek belang te borgen: de stabiliteit van het
financiële stelsel. Met deze toekomstplannen zetten we een stap naar
normalisering van de Nederlandse financiële sector. ABN AMRO, ASR en
SNS REAAL gaan op een verantwoorde manier terug naar de markt. Ieder
wanneer ze er klaar voor zijn en de omstandigheden daar ruimte voor
bieden.
De Staat heeft de verantwoordelijkheid om voorzichtig en verstandig om
te gaan met publieke middelen. Met de verkoop wordt getracht zo veel als
mogelijk van het geïnvesteerde kapitaal terug te verdienen. Hierbij moet
een optimum gevonden worden in de uitruil tussen risico en opbrengst.
De Staat is geen belegger en investeert dus niet risicovol als daar geen
publiek belang mee gediend is. Daarom is jaren wachten in de hoop een
hogere opbrengst te realiseren onwenselijk. Tegelijkertijd is het niet nodig
om op het slechtst denkbare moment te verkopen.
Met deze brief heb ik uw Kamer het ontwerp voor de verkoop ter besluit
voorgelegd, conform het besliskader privatiseringen. Op basis hiervan
kunnen ABN AMRO en ASR starten met de interne voorbereidingen voor
een verkoop. Alvorens de concrete voorbereidingen starten en de verkoop
aanvangt zal ik uw Kamer informeren.
De Minister van Financiën,
J.R.V.A. Dijsselbloem

33

Kamerstuk 28 165, nr. 130.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2012–2013, 32 013, nr. 36

24