LANDELIJK ONDERZOEK
NAAR DE NALEVING VAN
DE LEEFTIJDSGRENS BIJ
ALCOHOLVERKOOP AAN
MINDERJARIGEN IN 2018

Nalevingsonderzoek leeftijdsgrens alcoholverkoop 2018

1

INHOUD
Samenvatting					4
Achtergrond					8
Aanleiding onderzoek			8
Onderzoek en onderzoeksvragen		
8
Ontwikkeling nalevingscijfers			10

© Copyright

Methode						12
Opdrachtgever
Ministerie van Volksgezondheid, Welzijn en Sport
Onderzoeksteam
Tim Wolters (projectleider)
drs. Gijs van Amerongen (assistent projectleider)
drs. Milou Geerlings
drs. Milou Hessels
drs. René Huijsman
drs. Maya Kallen
drs. Lynn Voogt
Adviescommissie
dr. Michael Vliek
dr. Roel Hermans
drs. Jeroen Janssen

Mysteryshoponderzoek			12
Steekproef				18
Analyse					22

Resultaten 					29
Naleving 2018				30
Naleving avondwinkels			32
Naleving cafetaria’s				34
Naleving horecagelegenheden			36
Naleving slijterijen				38
Naleving sportkantines			46
Naleving supermarkten			48
Naleving thuisbezorgkanalen			54
Naleving 2016 versus 2018			62

Conclusie					64
Naleving 2018				64
Interventies in het leeftijdscontroleproces
64
Vergelijking nalevingscijfer 2016 		
65
Afsluitende conclusie			65

Vormgeving
Hoogstede Ontwerpt

Referenties					66

Wij bedanken alle auditoren en mysterykids voor hun inzet tijdens
het veldwerk.

2

Nalevingsonderzoek leeftijdsgrens alcoholverkoop 2018

Appendix						68

Nalevingsonderzoek leeftijdsgrens alcoholverkoop 2018 - Vooruit door inzicht

3

SAMENVATTING
Het huidige onderzoek had als hoofddoel om de naleving per categorie verkoper en de gemiddelde landelijke naleving anno 2018 vast
te stellen voor de leeftijdsgrens van 18 jaar voor het verkopen van
alcohol. Ook werden de interventies ingezet door alcoholverkopers
(het vragen naar leeftijd en/of naar een geldig legitimatiebewijs en/
of het gebruiken van een hulpmiddel) onderzocht, inclusief het effect hiervan op de naleving. Tenslotte werd onderzocht of de nalevingscijfers voor de verkoop van alcohol van 2018 veranderd zijn ten
opzichte van 2016.

Figuur 1. Nalevingscijfers per categorie 2018*
Avondwinkels
Cafetaria’s

20.7%

Horecagelegenheden

17.5%

Er bestaan significante verschillen in naleving tussen de (sub)­
categorieën (zie figuur 1). De naleving is anno 2018 het hoogst bij
­ketenslijterijen (88.0%) en borrelshops (82.9%). Ketensupermarkten volgen op een tweede plek (71.8%). Op de derde plek staan
zelfstandige slijterijen (35.6%), avondwinkels (34.7%), zelfstandige
supermarkten (25.6%), thuisbezorgende landelijke ketens (25.6%),
cafetaria’s (20.7%), sportkantines (20.2%) en horecagelegenheden (17.5%). De laagste naleving werd geconstateerd bij webshops
(2.2%) en maaltijdbezorgdiensten (1.1%).

4

Nalevingsonderzoek leeftijdsgrens alcoholverkoop 2018 - Samenvatting

73.3%

Slijterijen
• Borrelshops

82.9%

• Ketenslijterijen

88.0%

• Zelfstandige slijterijen
Sportkantines

Om de naleving van de leeftijdsgrens vast te stellen is mysteryshoponderzoek uitgevoerd, waarbij 17-jarige jongeren een aankooppoging ensceneren. In dit onderzoek is het landelijk protocol
nalevingsonderzoek alcohol gehanteerd1, zoals dit ook gebeurd is
in de nalevingsonderzoeken van 2015 en 2016 2,3. In 37.7% van de
2309 aankooppogingen (verspreid over de verschillende categorieën) in het landelijke mysteryshoponderzoek in 2018 werd de wet
nageleefd en kregen de 17-jarige mysterykids geen alcohol mee. In
62.3% van de aankooppogingen konden de 17-jarige mysterykids
wel alcohol kopen.

34.7%

35.6%
20.2%

Supermarkten

68.9%

• Ketensupermarkten

71.8%

• Zelfstandige supermarkten

25.6%

Thuisbezorgkanalen

9.5%

• Maaltijdbezorgdiensten

1.1%

• Thuisbezorgende landelijke
ketens (slijterijen en supermarkten)

25.6%

• Webshops

2.2%

Gewogen totale
nalevingscijfer

37.7%

(excl. thuisbezorgkanalen)
0%

20%

40%

60%

80%

100%

*  In samenspraak met het Ministerie van Volksgezondheid, Welzijn en sport is er in 2018 gebruik gemaakt van een andere indeling van de categorieën ten opzichte van 2016. Deze uitsplitsing heeft het
mogelijk gemaakt om verschillen tussen subcategorieën inzichtelijk te maken.

Nalevingsonderzoek leeftijdsgrens alcoholverkoop 2018 - Samenvatting

5

Uit de resultaten blijkt dat naar ID vragen een belangrijke voorspeller is voor de naleving. Hoe hoger de ID-vraag, des te hoger de
naleving. Ook zien we dat in categorieën waar veelvuldig gebruik
gemaakt wordt van een hulpmiddel, bijvoorbeeld het intoetsen
van de geboortedatum in het kassasysteem, de naleving na IDvraag met hulpmiddel hoger is dan de naleving na ID-vraag zonder
hulpmiddel.
Het landelijk gewogen totale nalevingscijfer is tot stand gekomen
met behulp van weegfactoren die per categorie gebaseerd zijn op
schattingen van het deel van het nationale aanbod van alcohol dat
via deze categorie beschikbaar is. In het gewogen landelijke nalevingscijfer is het nalevingspercentage van de categorie thuisbezorgkanalen niet meegenomen. Het werkelijke landelijke aanbod
is in deze categorie lastig te achterhalen. Zo is het aanbod deels
onbekend en daarnaast speelt mee dat het aanbod erg groot is,
waardoor er geen reële schatting gemaakt kan worden.
Figuur 2 laat de vergelijking zien tussen de nalevingscijfers van
2016 en 2018. In het onderzoek van 2016 is er gebruik gemaakt
van een andere indeling van de bezochte categorieën. Dit betekent dat bepaalde type locaties in 2018 wel zijn opgenomen in
het onderzoek en in 2016 niet. Om de dataset van 2018 goed te
vergelijken met die van 2016 is de vergelijking daarom geanalyseerd op basis van de categorie indeling van 2016. In figuur 1
staan de cijfers van 2018 weergegeven in de nieuwe categorie indeling. In figuur 2 staan de cijfers van 2018 weergegeven in de
oude categorie indeling. Het gewogen totale nalevings­
cijfer van
de leeftijdsgrens voor alcohol in 2018 van 35.3% verschilt niet
significant van het gewogen totale nalevingscijfer voor alcohol
in 2016 van 35.8%. Ook per categorie zijn er geen significante
verschillen in naleving tussen 2016 en 2018.

6

Nalevingsonderzoek leeftijdsgrens alcoholverkoop 2018 - Samenvatting

Figuur 2. Vergelijking nalevingscijfers per categorie 2016 en 2018

Cafetaria’s

Horecagelegenheden

28.6%
20.7%
26.6%
17.5%
63.3%

Ketensupermarkten

71.8%
61.8%

Slijterijen

Sportkantines

Thuisbezorgkanalen

Overige

66.0%
16.7%
17.2%
2.0%
13.2%
24.8%
28.3%

Gewogen totale
nalevingscijfer

35.8%
35.3%

(excl. thuisbezorgkanalen)

0%

20%

40%

Nalevingscijfer 2016

60%

80%

100%

Nalevingscijfer 2018

* In 2016 is een andere indeling van categorieën gebruikt dan de indeling die in het huidige
onderzoek is aangehouden. De nalevingscijfers kunnen daardoor verschillen van die van dit jaar.
Voor een nadere toelichting over hoe we deze data met elkaar vergeleken, verwijzen we graag
naar het hoofdstuk ‘Methode’.

Nalevingsonderzoek leeftijdsgrens alcoholverkoop 2018 - Samenvatting

7

ACHTERGROND
Aanleiding onderzoek
In de Drank- en Horecawet is verplicht gesteld dat verkopers de
leeftijd van potentiële kopers vaststellen aan de hand van een geldig l­egitimatiebewijs, indien deze persoon niet onmiskenbaar 18
jaar lijkt4. Met deze wet verplicht de overheid verkopers om op een
­verantwoorde manier alcohol te verkopen. De gemeenten houden
toezicht op de naleving van de leeftijdsgrens. Zij moeten erop toezien dat degenen die alcohol verkopen zich houden aan de wet.
Dit onderzoek richtte zich op de naleving door verkopers. De naleving van de leeftijdsgrens van 18 jaar werd onderzocht met mysteryshoponderzoek. Dit houdt in dat getrainde 17-jarige mysterykids
onder begeleiding van een auditor alcohol proberen te kopen bij
verkooppunten in verschillende categorieën. Op deze manier krijgt
men inzicht in hoeverre verkopers zich houden aan de leeftijdsgrens.

Onderzoek en onderzoeksvragen
Het doel van dit onderzoek was om op een betrouwbare en representatieve manier zowel de gewogen totale landelijke naleving als de
naleving per categorie verkoper in 2018 vast te stellen. Daarnaast
zijn de cijfers in dit onderzoek vergeleken met de cijfers van het
landelijke nalevingsonderzoek uit 20163. In tabel 1 staan de hoofdvragen van dit onderzoek beschreven.

Tabel 1. Hoofdvragen

HOOFDVRAGEN
In hoeveel procent van de aankooppogingen kunnen jongeren van 17 jaar
oud géén alcoholhoudende dranken kopen bij de categorieën ­avondwinkels,
cafetaria’s, horecagelegenheden, slijterijen, sportkantines, supermarkten
en thuisbezorgkanalen?

Is het totale gewogen cijfer van de landelijke naleving van de leeftijdsgrens
in 2018 veranderd ten opzichte van de landelijke naleving van de
leeftijdsgrens in 2016?

Is de landelijke naleving van de leeftijdsgrens in 2018 per categorie veranderd ten opzichte van de landelijke naleving van de leeftijdsgrens in 2016?

In dit onderzoek is het landelijk protocol nalevingsonderzoek alcohol
gehanteerd1, zoals dit ook gebeurd is in de nalevingsonderzoeken
van 2015 en 20162,3. De categorie indeling is op enkele punten
gewijzigd ten opzichte van 2016. Bij een aantal categorieën is een
uitsplitsing naar subcategorieën gemaakt. Zo werd de categorie
slijterijen uitgesplitst naar borrelshops, ketenslijterijen en zelfstandige slijterijen. De categorie supermarkten werd uitgesplitst naar
ketensupermarkten en zelfstandige supermarkten. De categorie
thuisbezorgkanalen werd uitgesplitst naar maaltijdbezorgdiensten,
thuisbezorgende landelijke ketens en webshops. Op deze manier
kunnen mogelijke verschillen tussen subcategorieën inzichtelijk
gemaakt worden.
Daarnaast is onderzocht welke interventies (het vragen naar leeftijd
en/of naar een geldig legitimatiebewijs en/of het gebruiken van een
hulpmiddel) verkopers toepassen tijdens het leeftijdscontroleproces,
inclusief het effect hiervan op de naleving. De deelvragen staan in
tabel 2 beschreven.

8

Nalevingsonderzoek leeftijdsgrens alcoholverkoop 2018 - Achtergrond

Nalevingsonderzoek leeftijdsgrens alcoholverkoop 2018 - Achtergrond

9

Tabel 2. Deelvragen
DEELVRAGEN

In hoeveel procent van de aankooppogingen wordt er naar leeftijd en/of
een geldig legitimatiebewijs gevraagd?

In hoeveel procent van de aankooppogingen wordt er een hulpmiddel
gebruikt bij de beoordeling van het legitimatiebewijs?

In hoeveel procent van de aankooppogingen, waarbij bovenstaande
interventies worden toegepast, is de alcoholhoudende drank niet verkocht?

‘EEN NALEVINGS­
ONDERZOEK
KAN BESCHOUWD
WORDEN ALS
EEN IJKPUNT’

Ontwikkeling nalevingscijfers
Een nalevingsonderzoek kan beschouwd worden als een ijkpunt. De
afgelopen jaren is er een aantal landelijke nalevingsonderzoeken uitgevoerd. Tussen 2011 en 2014 werden deze uitgevoerd met 15-jarige mysterykids5, 6. Sinds de verhoging van de leeftijdsgrens worden
deze onderzoeken uitgevoerd met 17-jarige mysterykids. In 2015
was het nalevingscijfer 21.5%2. In 2016 was het nalevingscijfer significant gestegen tot 35.8%3. In 2018 was het nalevingscijfer 37.7%.

10

Nalevingsonderzoek leeftijdsgrens alcoholverkoop 2018 - Achtergrond

Nalevingsonderzoek leeftijdsgrens alcoholverkoop 2018 - Achtergrond

11

METHODE
In dit hoofdstuk komen eerst de verschillende aspecten van het
uitgevoerde mysteryshoponderzoek aan bod. Vervolgens wordt er
ingegaan op de wijze van steekproeftrekking. Tot slot wordt er uitleg gegeven over de analyse van de mysteryshopdata.

Mysteryshoponderzoek
In dit onderzoek is gebruik gemaakt van mysteryshoponderzoek.
Bij dit soort onderzoek p
­ roberen 17-­jarige jongeren (mysterykids)
alcohol te kopen onder b
­ egeleiding van een ervaren auditor. Hierbij wordt rekening gehouden met ethische en juridische normen
(zie appendix). De mysteryshopmethode heeft zich bewezen als
een valide en betrouwbare methode. Deze methodiek is gekozen vanwege de natuurgetrouwe weergave van de daadwerkelijke
beschikbaarheid van alcohol voor minderjarige jongeren met een
koopintentie en geeft een realistisch beeld van de naleving van een
categorie8. Naleven houdt in dat de verkoper weigert om alcohol
aan de minderjarige te verkopen. Het nalevingsonderzoek resulteert in een percentage van het aantal aankooppogingen waarbij
een categorie heeft na­geleefd, wat het nalevingscijfer genoemd
wordt.
In dit nalevingsonderzoek werd de helft van de aankooppogingen
gedaan door een jongen en de helft van de aankooppogingen door
een meisje. Het mysteryshoponderzoek is uitgevoerd in november
en december 2018.

12

Nalevingsonderzoek leeftijdsgrens alcoholverkoop 2018 - Methode

Procedure aankooppogingen
Bij de uitvoering van het mysteryshoponderzoek is gebruik gemaakt van de volgende procedure: de mysterykid werd op een
veldwerkdag door de auditor opgehaald. Tijdens aankooppogingen zijn géén afwijkende uiterlijke kenmerken toegestaan (petjes,
zonnebrillen, etc.) bij de mysterykids. Deze zouden het inschatten
of vaststellen van de leeftijd in de weg kunnen staan. Voor vertrek
werd dit door de auditors gecontroleerd. Ook controleerde de auditor voor vertrek of de mysterykid een geldig legitimatiebewijs bij
zich had. Tot slot kreeg de mysterykid de laatste benodigde informatie en gedoseerd contant geld voor het geval er bij aankooppogingen alcohol werd verkocht.
Voor de betrouwbaarheid van het onderzoek was het van belang
dat aankooppogingen werden uitgevoerd op momenten waarop 17jarigen dit in werkelijkheid ook zouden doen. Daarom werden sportkantines in het weekend bezocht en vonden de aankooppogingen
vlak voor, tijdens of na reguliere wedstrijden van jeugdteams plaats.
Horecagelegenheden werden zoveel mogelijk rondom het weekend bezocht. Tevens bezochten mysterykids enkel locaties die zich
meer dan 20 kilometer van hun eigen woonplaats af bevonden,
met als doel eventuele herkenning door verkopers te voorkomen.
Afgezien daarvan waren de mysterykids werkzaam binnen hun eigen regio om het mogelijke accent van de mysterykids te laten
aansluiten bij de desbetreffende regio.
Een locatie werd over het algemeen door één mysterykid bezocht, waarbij één aankooppoging gedaan werd. Een uitzondering hierop waren aankooppogingen bij horecagelegenheden.
Hier gingen de mysterykids uit voorzorg in een tweetal (jongen
en meisje) naar binnen. De mysterykid van het tweetal die géén
aankooppoging moest plegen, zorgde ervoor dat hij/zij buiten zicht was (bv. gebruik maakte van het toilet) ten tijde van

Nalevingsonderzoek leeftijdsgrens alcoholverkoop 2018 - Methode

13

de aankooppoging. Communicatie tussen de mysterykids vond
in dit geval plaats via WhatsApp, zodat zij elkaar op de hoogte konden brengen wanneer de aankooppoging voltooid was.
Wanneer een mysterykid aangaf zich ook in een tweetal niet
veilig te voelen, werd de desbetreffende locatie op dat moment overgeslagen. De auditor bepaalde vervolgens samen met een onderzoeker of de locatie veilig genoeg was om op een later moment
door (een) andere mysterykid(s) te laten bezoeken. De locatie werd
dan op de onderzoekslijst voor een volgende route geplaatst.
Wanneer een mysterykid naar zijn/haar leeftijd werd gevraagd,
mocht deze één keer jokken (‘ik ben 18 jaar’). De mysterykid was
verplicht om zijn of haar legitimatiebewijs te laten zien aan de
verkoper wanneer deze hierom vroeg. Ook moest de mysterykid
de locatie zonder discussie verlaten als de aankoop geweigerd
werd. Om alle elementen van het aankoopproces vast te kunnen
leggen werden de aankopen, indien van toepassing, volledig afgerond. Bij categorieën waar alcohol wordt verkocht voor consumptie
elders dan ter plaatse, nam de mysterykid dit product mee naar
de uitgang. Direct bij het verlaten van de locatie nam de auditor
het product over. Aan het eind van iedere veldwerkdag werden de
aankopen vervolgens ingezameld en collectief vernietigd. Bij aankooppogingen in horecagelegenheden en sport­kantines werd de
eventueel aangekochte alcohol door de mysterykid onaangeroerd
achtergelaten op de bar, met als doel dat de eventueel aangekochte alcohol onder de verantwoordelijkheid van het barpersoneel
bleef. De auditor bleef in de buurt zodat die, indien nodig, het bezit
van het onaangeroerde biertje of wijntje kon claimen en kon zorgen voor een onopvallende verwijdering. Zodra alle locaties voor de
desbetreffende veldwerkdag bezocht waren, bracht de auditor de
mysterykid(s) naar huis.

14

Nalevingsonderzoek leeftijdsgrens alcoholverkoop 2018 - Methode

Afwijkende procedure thuisbezorgkanalen
De procedure voor de categorie thuisbezorgkanalen week op een
aantal punten af van de procedure bij de andere categorieën. Bij
deze categorie werden namelijk geen fysieke verkooppunten betreden. De thuisbezorgkanalen werden geselecteerd aan de hand van
woonadressen van mysterykids om ervoor te zorgen dat er genoeg
verkopers gevonden werden die in de juiste gebieden bezorgden.
De procedure voor de categorie thuisbezorgkanalen zag er als volgt
uit: de bezorging vond plaats bij het thuisadres van de mysterykid.
Op de dag dat de bezorging plaatsvond, werd de mysterykid op
dezelfde kenmerken gecontroleerd als bij de ­algemene procedure.
De auditor controleert dit op afstand door middel van foto’s die de
mysterykid met hem/haar deelt.
Bestellingen bij thuisbezorgende landelijke ketens en webshops
werden een aantal dagen voor de aankooppoging geplaatst.
Bij maaltijdbezorgdiensten werd de bestelling op de avond zelf
geplaatst. De restaurants waarbij de maaltijd, inclusief alcohol­
houdend drankje, besteld werden, zijn voorafgaand aan de veldwerkdagen geselecteerd. Hiervoor werden de restaurants ­gefilterd
volgens de functie ‘Aanbevolen’ op de websites van de maaltijd­
bezorgdiensten. Vervolgens werd het benodigde aantal restaurants
van boven naar beneden geselecteerd.
Op de dag van de bezorging waren de ouders aanwezig voor de
veiligheid van de mysterykid. Tijdens de bezorging was het belangrijk
dat de bezorger niet in de gaten had dat ouders thuis zijn. Daarom
opende de mysterykid altijd zelf de deur wanneer er werd aangebeld
en waren de ouders niet zichtbaar aanwezig voor de bezorger. Ook
stond er geen auto geparkeerd op de oprit. De auditor hield het proces nauwlettend (geluidloos) in de gaten via een telefoonverbinding
op afstand. ­Gedurende het leeftijdscontroleproces door de bezorger,

Nalevingsonderzoek leeftijdsgrens alcoholverkoop 2018 - Methode

15

handelde de mysterykid op dezelfde wijze als beschreven onder de
­algemene procedure.
Wanneer er alcohol werd verkocht, nam de mysterykid de alcoholische aankoop in ontvangst en sloot hij/zij de deur. Wanneer dit niet
het geval was, bedankte de mysterykid de bezorger en sloot hij/
zij de deur. Aan het eind van de veldwerkdag werden de bezorgde
alcoholische dranken overhandigd aan de auditor waarna deze collectief werden vernietigd.

Gemeten variabelen
In dit onderzoek zijn verschillende variabelen gemeten. Allereerst is onderzocht in hoeverre de verkoper alcohol verkoopt
aan de mysterykid. Hiernaast is er gemeten in hoeverre er door
de verkoper interventies zijn toegepast in het leeftijdscontroleproces. Zoals eerder beschreven in het hoofdstuk ‘Achtergrond’ kan een verkoper verschillende interventies toepassen
binnen het leeftijdscontroleproces: het vragen naar leeftijd,
een legitimatiebewijs vragen en een hulpmiddel gebruiken bij
het beoordelen van het legitimatiebewijs. Daarom is bij iedere
aankooppoging het volgende vastgesteld:
• Heeft de verkoper de mysterykid naar zijn/haar leeftijd
gevraagd?;
• Heeft de verkoper de mysterykid naar een geldig
legitimatiebewijs gevraagd?;
• Heeft de verkoper (waarneembaar) gebruik gemaakt van een
hulpmiddel om de leeftijd van de mysterykid te controleren?;
• 	Heeft de verkoper de verkoop van alcohol geweigerd, na het

Selectie mysterykids en auditoren
Voor dit onderzoek zijn mysterykids en auditoren geselecteerd
die ervaring hebben met het uitvoeren van nalevingsonderzoek. Daarnaast zijn de auditoren geselecteerd op basis van hun
achtergrond en deskundigheid. Zij beschikken allen over een
Verklaring ­Omtrent Gedrag (VOG) en een APK-gekeurde auto
met de ­
benodigde ­
verzekeringen. De auditoren zijn voor het
onderzoek uitgebreid geïnformeerd over het onderzoeksprotocol
en hun t­akenpakket. De auditoren stonden vóór, tijdens en na de
uitvoering van het ­nalevingsonderzoek in contact met elkaar en
met het ­onderzoeksteam. In totaal hebben er in dit onderzoek 114
mysterykids en 24 auditoren meegewerkt.

Begeleiding mysterykids en ouders/verzorgers
Naast de training en instructies die elke mysterykid voorafgaand ontving, werd hij/zij gedurende een veldwerkdag door
een auditor geïnstrueerd en begeleid. Zo kreeg de mysterykid
begeleiding bij het correct uitvoeren van de aankooppoging en het
registreren van de benodigde informatie na iedere aankooppoging.
De auditoren waren tijdens een veldwerkdag verantwoordelijk voor
het welzijn en de veiligheid van de mysterykids en gingen hierbij uit
van de Arbowet en de Arbeidstijdenwet. Wanneer een mysterykid
aangaf een locatie niet te willen bezoeken, of de veldwerkdag te
willen afbreken, dan luisterde de auditor hiernaar. De resterende locaties werden vervolgens opnieuw ingepland om op een later tijdstip
te bezoeken. Naast de begeleiding die de mysterykids ontvingen
tijdens een veldwerkdag, werden de mysterykids ook voorzien van
de benodigde nazorg. De mysterykids konden te allen tijde contact
opnemen met de contactpersoon voor de mysterykids en auditoren
uit het onderzoeksteam.

toepassen van bovenstaande interventies?
Ouders/verzorgers van de mysterykids kregen voorafgaand aan

16

Nalevingsonderzoek leeftijdsgrens alcoholverkoop 2018 - Methode

Nalevingsonderzoek leeftijdsgrens alcoholverkoop 2018 - Methode

17

het onderzoek informatie over de inhoud van dergelijk nalevings­
onderzoek en de achterliggende gedachte hiervan. In alle gevallen
hadden de ouders/verzorgers schriftelijke toestemming gegeven
voor deelname van de jongere aan het onderzoek.

Drank- en Horecawet
Het onderzoeksprotocol respecteert de uitgangspunten van de
Drank- en Horecawet. De mysterykids die deelnamen aan het onderzoek ensceneerden een aankoop, met andere woorden, zij hadden géén intentie tot gebruik, maar deden de aankoop in het kader van onderzoek. Bij aankooppogingen in horecagelegenheden
en sportkantines werd de eventueel aangekochte alcohol door de
mysterykid onaangeroerd achtergelaten op de bar, zodat deze onder de verantwoordelijkheid van het barpersoneel bleef. De auditor
was in de buurt zodat die, indien nodig, het bezit van het onaangeroerde biertje of wijntje kon claimen en voor verwijdering hiervan
kon zorgen. Bij avondwinkels, cafetaria, slijterijen en supermarkten
werd de aangekochte alcohol bij het verlaten van de locatie onopvallend overgedragen aan de verantwoordelijk auditor.
In de volgende paragrafen wordt dieper ingegaan op de wijze van
steekproeftrekking en de uitgevoerde analyse.

Steekproef
Om in de steekproef een uitspraak te kunnen doen per categorie
die representatief is voor de gehele sub(populatie), zijn drie parameters van belang, namelijk: betrouwbaarheidsniveau, spreidingsmaat en populatiegrootte. Deze parameters worden hieronder besproken. Vervolgens wordt beschreven hoe de representativiteit in
dit onderzoek is gewaarborgd.

paald. In dit onderzoek is op categorie en op subcategorie een minimaal betrouwbaarheidsniveau van 90% gehanteerd. Dit betekent
dat met 90% zekerheid gezegd kan worden dat het ­nalevingscijfer
dat we vonden in de steekproef overeenkomt met de naleving van
de gehele (sub)populatie. Dit betrouwbaarheidsniveau valt binnen
de wetenschappelijke onderzoeksrichtlijnen. De ­
subcategorieën
die vallen onder de categorie thuisbezorgkanalen zijn een uitzondering op hetgeen hiervoor ­beschreven staat. Het aanbod in
deze subcategorieën kan vanuit onderzoeksperspectief als ongelimiteerd beschouwd worden. Binnen de scope van het onderzoek
is ervoor gekozen om, vanwege het grote aantal bestellingen dat
nodig zou zijn, op subcategorieniveau niet vast te houden aan het
minimale betrouwbaarheidsniveau van 90%. In plaats daarvan is
het aantal bestellingen dat nodig was om 90% betrouwbaarheid te
garanderen op hoofdcategorieniveau gelijk verdeeld over de drie
subcategorieën.

Spreidingsmaat
Naast het gewenste betrouwbaarheidsniveau is ook de verwachte
spreidingsmaat een belangrijke variabele om de juiste steekproefgrootte te kunnen bepalen. Hiermee wordt de geschatte verdeling
van de variabelen in de populatie bedoeld. In dit geval heeft de
spreiding betrekking op het wel of niet naleven door de verkopers.
Wanneer er geen duidelijk aantoonbare verwachting bestaat over
de verdeling van wel of niet naleven, is het de wetenschappelijke
standaard om uit te gaan van een spreiding van 50%. De naleving
van 5 uit de 7 bezochte categorieën in 2015 en 2016 is significant
veranderd tussen 2015 en 2016. Dit gaf reden om te concluderen
dat er geen betrouwbare voorspelling gedaan kon worden van de
naleving van de verschillende categorieën in het huidige onderzoek
en dus om te kiezen voor een spreidingsmaat van 50%.

Betrouwbaarheidsniveau
Allereerst werd het betrouwbaarheidsniveau van de resultaten be-

18

Nalevingsonderzoek leeftijdsgrens alcoholverkoop 2018 - Methode

Nalevingsonderzoek leeftijdsgrens alcoholverkoop 2018 - Methode

19

Populatiegrootte

Figuur 3. Schematische weergave van de steekproeftrekking per regio

Tot slot is de populatiegrootte van de verschillende (sub)categorieën vastgesteld op basis van verschillende bronnen. Deze bronnen
bestaan onder andere uit: websites van ketens, KvK, CBL, databestanden van sportbonden, eigen databestanden en diverse zoekopdrachten op internet. Op basis van het gewenste betrouwbaarheidsniveau, de spreidingsmaat en de populatiegrootte werd de
benodigde steekproefgrootte bepaald, en dus een minimum aantal
locaties die werden bezocht. Hierdoor konden gefundeerde uitspraken worden gedaan per categorie.

EERSTEGRAADS
STRATA

1)

Klein: < 30.000 inwoners

2)

Midden: 30.000 – 150.000 inwoners

3)

Groot: > 150.000 inwoners

In de totale steekproef werden 364 gemeenten geïncludeerd.
* In de categorie thuisbezorgkanalen is niet bekend hoeveel locaties onder deze categorie
vallen en dus een onbekende populatiegrootte. Wanneer niet de gehele populatie bekend
is, en dus niet aanwezig in een database, is aselecte trekking onmogelijk. Immers hebben
niet alle leden van de populatie evenveel kans in de steekproef terecht te komen. Op basis
van internet research werd geconcludeerd dat deze categorie onuitputtelijk is. Alleen al de
subcategorie maaltijdbezorgdiensten is in principe ongelimiteerd. Een vuistregel bij wetenschappelijk onderzoek is dat er bij een onbekende of oneindige populatie uitgegaan kan
worden van een populatie van 20.000. De benodigde steekproefgrootte neemt boven dit
aantal namelijk nauwelijks meer toe. Op basis van deze kennis is de steekproefgrootte voor
de categorie thuisbezorgkanalen bepaald (zie tabel 3 voor de aantallen).

20

Nalevingsonderzoek leeftijdsgrens alcoholverkoop 2018 - Methode

A-SELECTE
STREEKPROEF LOCATIES

Weegfactor op basis
van verstedelijking

AVONDWINKELS

22/23

CAFETARIA’S

64/65
65

HORECAGELEGENHEDEN

Representativiteit
Het is van belang dat de onderzoeksresultaten een goede weerspiegeling geven van de situatie in heel Nederland. Om de
landelijke representativiteit te waarborgen, werd er een gestratificeerde aslecte steekproef getrokken met uitzondering van
thuisbezorgkanalen*. De stratificatie vond plaats op regio (Noord,
Oost, Zuid en West Nederland) en per regio werd gestratificeerd
naar categorie en bevolkingsdichtheid (figuur 3). Deze wegingen
werden meegegeven op basis van de drie bevolkingsdichtheid
categorieën:

SUBSTRATA

BORRELSHOPS

52/53

KETENSLIJTERIJEN
REGIO

50

ZELFSTANDIGE
SLIJTERIJEN

52/53

SPORTKANTINES

64/65

KETENSUPERMARKTEN

63/64

ZELFSTANDIGE
SUPERMARKTEN

56/57

MAALTIJDBEZORGDIENSTEN*

22/23

 HUISBEZORGENDE LANDELIJKE
T
KETENS* (slijterijen en supermarkten)

22/23

WEBSHOPS*

22/23

* Maaltijdbezorgdiensten, thuisbezorgende landelijke ketens en webshops zijn niet a-select
geselecteerd.

Nalevingsonderzoek leeftijdsgrens alcoholverkoop 2018 - Methode

21

Op basis van eerder nalevingsonderzoek was bekend dat cafetaria’s en zelfstandige supermarkten altijd een grote uitval kennen
vanwege het feit dat veel van deze locaties geen alcohol verkopen. Daarom is er na het trekken van de steekproef een beschikbaarheidsonderzoek uitgevoerd. Bij deze categorieën werd telefonisch gecontroleerd of zij alcohol verkochten. Tijdens het bellen
werd gebruik gemaakt van een belscript. Daarnaast werden deze
locaties via vooronderzoek op internet gecontroleerd op andere zaken, zoals een mogelijk faillissement. Wanneer bleek dat
een locatie niet meer bestond, het product niet verkocht, of de
locatie niet de juiste categorie representeerde (bijvoorbeeld een
restaurant in plaats van een cafetaria), werd deze verwijderd uit
de steekproef. Vervolgens werden er telkens op aselecte wijze
locaties geselecteerd, en telefonisch gecontroleerd, totdat het
quotum per categorie was behaald. Hierbij werd een herijking
toegepast van de totale populatie op basis van extrapolatie van
de uitvalcijfers in de steekproef bij cafetaria’s en zelfstandige­
supermarkten. Op basis van deze nieuwe populatiegroottes werden
de benodigde steekproefgroottes herberekend. Hierdoor waren er
uiteindelijk minder bezoeken nodig binnen deze categorieën om
de ondergrens van 90% betrouwbaarheid te behalen. In tabel 3
staat het aantal uitgevoerde aankoop­pogingen per ­categorie en
regio.

Analyse
De data is geanalyseerd met behulp van het statistisch analyseprogramma IBM SPSS Statistics versie 25. Allereerst werd de naleving
van de leeftijdgrens van 2018 berekend. Hierbij is onderzocht hoe
vaak er werd nageleefd, hoe vaak verkopers naar leeftijd vroegen,
hoe vaak zij om een legitimatiebewijs vroegen en of er hulpmiddelen werden gebruikt bij het controleren van het legitimatiebewijs.
Vervolgens werd de data vergeleken met de data uit het landelijke
nalevingsonderzoek uit 2016.

22

Nalevingsonderzoek leeftijdsgrens alcoholverkoop 2018 - Methode

Tabel 3. Aantal uitgevoerde aankooppogingen per categorie en regio
CATEGORIE

NOORD

OOST

ZUID

WEST

TOTAAL

Avondwinkels*

32

6

10

50

98

Cafetaria’s

76

69

78

77

300

Horecagelegenheden

77

74

75

71

297

Slijterijen

658

• Borrelshops

54

53

51

53

211

• Ketenslijterijen

56

59

57

53

225

• Zelfstandige slijterijen

56

56

54

56

222

68

75

82

77

302

Sportkantines
Supermarkten

380

• Ketensupermarkten

63

66

63

63

255

• Zelfstandige supermarkten*

35

20

26

44

125

Thuisbezorgkanalen

274

• Maaltijdbezorgdiensten

23

23

23

23

92

• Thuisbezorgende
landelijke ketens

22

23

22

23

90

23

23

23

23

92

(slijterijen en supermarkten)

• Webshops
TOTAAL

2309

* Het aanbod in deze categorieën is dermate onevenredig verdeeld dat de populatie het niet toeliet
om in elke regio een gelijk aantal locaties op te nemen in de steekproef. In sommige regio’s was er
simpelweg minder aanbod dan er nodig was voor de steekproef. Om de benodigde steekproefgrootte te behalen zijn daarom locaties bijgetrokken uit de regio’s waar nog aanbod over was.

Nalevingsonderzoek leeftijdsgrens alcoholverkoop 2018 - Methode

23

Puntprevalenties
De nalevingscijfers zijn berekend door de frequentie van naleving
te delen door het totaal aantal aankooppogingen. Per categorie
zijn frequenties en percentages (puntprevalenties) gerapporteerd.
Daarnaast zijn betrouwbaarheidsintervallen (BI) gerapporteerd voor
alle nalevingspercentages met behulp van de Wilson Score. Het
95% BI van een gemeten percentage geeft aan dat als deze meting 100 maal wordt herhaald, de gemeten waarde 95 maal binnen
het interval zal liggen dat wordt aangegeven. ­Bijvoorbeeld, wanneer
de puntschatting 20.2% bedraagt met een 95% BI van 16.1% tot
25.1%, dan zal het nalevingscijfer bij 95 van 100 h
­ erhaalde metingen tussen de 16.1% en 25.1% vallen. De breedte van het BI geeft
de precisie van de schatting weer; hoe smaller het BI, hoe preciezer de schatting voor de waarde in de populatie. Om te bepalen
of een verschil tussen nalevingscijfers berust op toeval of op een
werkelijk verschil, kan gekeken worden naar eventuele overlap in
de betrouwbaarheidsintervallen. Er mag van een significant verschil gesproken worden als de betrouwbaarheidsintervallen elkaar
niet overlappen. Het betrouwbaarheidsinterval is iets anders dan
het eerder genoemde betrouwbaarheidsniveau. Het betrouwbaarheidsniveau geeft aan in hoeverre het zeker is dat het gemiddelde
van de populatie in dit betrouwbaarheidsinterval zit.

per categorie vervolgens gecorrigeerd met het percentage uitval
tijdens vooronderzoek en het veldwerk. De gegevens met betrekking tot de uitval zijn vervolgens geëxtrapoleerd naar het gehele
aanbod van de d
­ esbetreffende categorieën. Weegfactoren voor
de verschillende categorieën zijn bepaald door de schatting van
de proportie van het daadwerkelijke aanbod in Nederland van een
categorie te delen door de proportie van het aandeel van deze
categorie in de steekproef. Voor iedere aankooppoging is ver­
volgens de weegfactor toegepast van de desbetreffende categorie
(figuur 4). Hierbij werd de categorie thuisbezorgenkanalen geëxcludeerd gezien er geen realistische schatting van het totale aanbod gemaakt kon worden.
Figuur 4. Weegfactor

*Weegfactor i=

Ni/N
ni/n

Verschillen naleving leeftijdsgrens 2018
Om te onderzoeken of de nalevingscijfers verschilden tussen de
verschillende categorieën zijn de betrouwbaarheidsintervallen
vergeleken. Zodra er geen overlap was in de betrouwbaarheids­
intervallen, kon gesproken worden van een significant verschil.

Weegfactoren

Verandering naleving leeftijdsgrens 2016 en 2018

Om te komen tot het gewogen totale landelijke nalevingscijfer
is er gewogen op het nationale aanbod van alcohol. De weeg­
factoren per categorie zijn gebaseerd op schattingen van het
deel van het nationale aanbod van alcohol dat via deze cate­
gorieën beschikbaar is. Deze schattingen zijn bepaald aan de
hand van het nationale aanbod, verkregen uit gegevens van
verschillende b
­ ronnen. Echter, deze bronnen representeren niet
altijd de meest actuele cijfers en bij een aantal verkoopkanalen
(bv. cafetaria’s en zelfstandige supermarkten) mag er wel legaal
alcohol worden verkocht, maar wordt dit in veel gevallen niet ge­daan. Om deze reden zijn de cijfers van het landelijke aanbod

In het onderzoek in 2016 werd er gebruik gemaakt van een andere indeling van de bezochte categorieën. Hierdoor konden de cijfers van 2016 niet een-op-een vergeleken worden met de cijfers
van 2018. Om deze te kunnen vergelijken, werden aanvullende
analyses uitgevoerd op de onderzoeksresultaten op basis van de
categorie-indeling van 2016. Figuur 5 geeft weer welke aanpassingen in categorieën hiervoor werden gemaakt.

24

Nalevingsonderzoek leeftijdsgrens alcoholverkoop 2018 - Methode

Nalevingsonderzoek leeftijdsgrens alcoholverkoop 2018 - Methode

25

Figuur 5. Verschuiving van de indeling van de categorieën voor een vergelijking met 2016
2018

2016

Avondwinkels

Overig
• Avondwinkels
• Zelfstandige supermarkten

Supermarkten

Ketensupermarkten

• Ketensupermarkten
• Zelfstandige supermarkten
Slijterijen

Slijterijen

• Ketenslijterijen

• Ketenslijterijen

• Zelfstandige slijterijen

• Zelfstandige slijterijen

• Borrelshops
Sportkantines

Sportkantines

• Hockey

• Hockey

• Voetbal

• Voetbal

• Zaalsport

• Zaalsport

‘IN HET
ONDERZOEK
IN 2018 IS
EEN NIEUWE
CATEGORIE
INDELING
GEBRUIKT’

• Tennis
Thuisbezorgkanalen

Thuisbezorgkanalen

• Maaltijdbezorgdiensten

• Maaltijdbezorgdiensten

• Thuisbezorgende
landelijke ketens

• Thuisbezorgende
landelijke ketens

• Webshops
Cafetaria’s

Cafetaria’s

Horecagelegenheden

Horecagelegenheden

26

Nalevingsonderzoek leeftijdsgrens alcoholverkoop 2018 - Methode

Nalevingsonderzoek leeftijdsgrens alcoholverkoop 2018 - Analyse
Methode

27

RESULTATEN
In dit hoofdstuk worden de resultaten van het onderzoek beschreven. Het hoofdstuk begint met de cijfers volgens de categorie indeling van 2018, waarbij eerst het gewogen totaalcijfer
wordt gerapporteerd en vervolgens de cijfers per (sub)categorie.
Hierbij wordt ook aandacht besteed aan de resultaten per stap
in het leeftijdscontroleproces. De resultaten worden verduidelijkt
met een informatieve illustratie. Het hoofdstuk vervolgt met het
rapporteren van de veranderingen in naleving tussen 2016 en
2018 volgens de categorie indeling van 2016, eerst voor het gewogen totaalcijfer en vervolgens per categorie.
Bij het rapporteren van de resultaten wordt de term significant gebruikt. Als er een significant verschil is gevonden, dan houdt dit
in dat het onwaarschijnlijk is dat het gevonden verschil op toeval
berust.

‘ALS WE EEN SIGNIFICANT
VERSCHIL VONDEN, DAN HOUDT
DIT IN DAT HET ONWAARSCHIJN­LIJK IS DAT HET GEVONDEN
VERSCHIL OP TOEVAL BERUST.’

28

Nalevingsonderzoek leeftijdsgrens alcoholverkoop 2018 - Resultaten

Nalevingsonderzoek leeftijdsgrens alcoholverkoop 2018 - Resultaten

29

NALEVING
2018

Figuur 6. Gewogen totale nalevingscijfer en nalevingscijfers per categorie 2018
Avondwinkels
Cafetaria’s
[16.5, 25.6], n=300

Horecagelegenheden
[13.6, 22.2], n=297

Het gewogen totale nalevingscijfer voor alle categorieën (exclusief
thuisbezorgkanalen*) in 2018 is 37.7%. Figuur 6 geeft het gewogen
totale nalevingscijfer en de nalevingscijfers per categorie weer.

34.7%

[26.0, 44.5], n=98

20.7%
17.5%

n=34

n=62

n=52

Slijterijen

73.3%

[69.7, 76.5], n=658

• Borrelshops

82.9%

[77.3, 87.4], n=211

Bij 34 van de 98 aankooppogingen bij avondwinkels is er na­geleefd
(34.7%). Bij cafetaria’s is er bij 62 van de 300 aankooppogingen nageleefd (20.7%). Bij de horecagelegenheden is er bij 52 van de 297
aankooppogingen nageleefd (17.5%). De gewogen naleving van de
overkoepelende categorie slijterijen is 73.3%. Onder deze categorie
vallen de subcategorieën: borrelshops, ketenslijterijen en zelfstandige
slijterijen. Bij 175 van de 211 aankooppogingen bij borrelshops is er nageleefd (82.9%). Bij 198 van de 225 aankooppogingen bij ketenslijterijen is er nageleefd (88.0%). Bij zelfstandige slijterijen is er bij 79 van
de 222 aankooppogingen nageleefd (35.6%). Bij sportkantines is er
bij 61 van de 302 aankooppogingen nageleefd (20.2%). De gewogen
naleving van de overkoepelende categorie supermarkten is 68.9%.
Onder deze categorie vallen de subcategorieën: ketensupermarkten
en zelfstandige supermarkten. Bij ketensupermarkten is er bij 183 van
de 255 aankooppogingen nageleefd (71.8%). Bij 32 van de 125 aankooppogingen bij zelfstandige supermarkten is er nageleefd (25.6%).
Bij thuisbezorgkanalen is er bij 26 van de 274 bestellingen nageleefd
(9.5%). Bij maaltijdbezorgdiensten is er bij 1 van de 92 bestellingen
nageleefd (1.1%). Bij thuisbezorgende landelijke ketens is er bij 23 van
de 90 bestellingen nageleefd (25.6%). Bij webshops is er bij 2 van de
92 bestellingen nageleefd (2.2%).
* Deze categorie werd niet meegenomen in het gewogen totale nalevingscijfer omdat er geen
realistische schatting van het totaal aanbod van thuisbezorgkanalen gemaakt kan worden.

30

Nalevingsonderzoek leeftijdsgrens alcoholverkoop 2018 - Resultaten

• Ketenslijterijen

88.0%

[83.1, 91.6], n=225

• Zelfstandige slijterijen

35.6%

[29.6, 42.1], n=222

Sportkantines
[16.1, 25.1], n=302

20.2%

• Ketensupermarkten

71.8%

[65.9, 76.9], n=255

• Zelfstandige supermarkten

25.6%

[18.8, 33.9], n=125

• Maaltijdbezorgdiensten
[0.2, 5.9], n=92

9.5%

n=26

1.1%

n=1

•T
 huisbezorgende landelijke
ketens (slijterijen en supermarkten)

25.6%

[17.7, 35.4], n=90

• Webshops
[0.6, 7.6], n=92

n=79

68.9%

[64.1, 73.4], n=380

[6.6, 13.5], n=274

n=198

n=61

Supermarkten

Thuisbezorgkanalen

n=175

n=183

n=32

n=23

2.2% n=2

Gewogen totale nalevingscijfer
(excl. thuisbezorgkanalen)

37.7%

[35.7, 39.9], n=2035

0%

20%

40%

60%

Nalevingsonderzoek leeftijdsgrens alcoholverkoop 2018 - Resultaten

80%

100%

31

NALEVING AVONDWINKELS

NALEVING
AVONDWINKELS
Bij 34 van de 98 aankooppogingen bij avondwinkels is er ­­nage­leefd (34.7%). Figuur 7 geeft de frequenties weer van de door
de verkopers toegepaste interventies. Figuur 8 toont de na­leving
na deze interventies. Bij 56 van de 98 aankooppogingen paste de verkoper geen interventies toe in het verkoopproces (57.1%).
Dit ­
leidde in alle gevallen tot verkoop van alcohol in plaats van
­naleving van de wet. Bij 1 van de 98 aankooppogingen vroeg de verkoper ­alleen naar de leeftijd van de mysterykid (1.0%). Ook dit leidde
tot verkoop. Bij 34 van de 98 aankooppogingen vroeg de verkoper
­enkel naar het ID van de mysterykid (34.7%). Bij 7 van de 98 aankooppogingen vroeg de verkoper zowel naar de leeftijd als naar ID
(7.1%). De naleving na ID-vraag is significant hoger dan de naleving
zonder ID-vraag (x² = 72.4, p < 0.01).
Van de 41 keer dat er naar ID is gevraagd, is er niet waarneembaar gebruik gemaakt van een hulpmiddel om de geboortedatum
te controleren.

34.7%

[26.0, 44.5]

FIGUUR 7.
TOEGEPASTE INTERVENTIES (totale n=98)
n=7

7.1%

n=34

NIETS GEVRAAGD

34.7%
n=56

57.1%

ENKEL LEEFTIJD GEVRAAGD
ENKEL ID GEVRAAGD
LEEFTIJD & ID GEVRAAGD

n=1

1.0%

FIGUUR 8.
NALEVING NA INTERVENTIES
82.4%

100%

[66.5, 91.7]
n=28

85.7%

[48.7, 97.4]
n=6

82.9%

[68.7, 91.5]
n=34

80%

60%

40%

20%
0%

32

Nalevingsonderzoek leeftijdsgrens alcoholverkoop 2018 - Resultaten

0.0%

0.0%

[0.0, 6.4]
n=0

[0.0, 79.4]
n=0

Nal. na niets
gevraagd
[n=56]

Nal. na enkel
leeftijd gevraagd
[n=1]

Nal. na enkel
ID gevraagd
[n=34]

Nal. na leeftijd
en ID gevraagd
[n=7]

Naleving na
ID-vraag totaal
[n=41]

Nalevingsonderzoek leeftijdsgrens alcoholverkoop 2018 - Resultaten

33

NALEVING CAFETARIA’S

NALEVING
CAFETARIA’S
Bij 62 van de 300 aankooppogingen bij cafetaria’s is er nageleefd
(20.7%). Figuur 9 geeft de frequenties weer van de door de verkopers toegepaste interventies. Figuur 10 toont de naleving na
deze interventies. Bij 201 van de 300 aankooppogingen ­
paste
de verkoper geen interventies toe in het verkoopproces (67.0%).
Dit leidde in alle gevallen tot verkoop van alcohol in plaats van
­naleving van de wet. Bij 5 van de 300 aankooppogingen vroeg de
verkoper alleen naar de leeftijd van de mysterykid (1.7%). Ook dit
leidde in alle gevallen tot verkoop. Bij 69 van de 300 aankooppogingen vroeg de verkoper enkel naar het ID van de mysterykid (23.0%).
Bij 25 van de 300 aankooppogingen vroeg de verkoper zowel naar
de leeftijd als naar ID (8.3%). De naleving na ID-vraag is significant
hoger dan de naleving zonder ID-vraag (x² = 171.3, p < 0.01).
Van de 94 keer dat er naar ID is gevraagd, is er niet waarneembaar gebruik gemaakt van een hulpmiddel om de geboortedatum
te controleren.

20.7%

[16.5, 25.6]

FIGUUR 9.
TOEGEPASTE INTERVENTIES (totale n=300)
n=25

8.3%

n=69

23.0%
NIETS GEVRAAGD
ENKEL LEEFTIJD GEVRAAGD

n=5

1.7%

ENKEL ID GEVRAAGD
n=201

67.0%

LEEFTIJD & ID GEVRAAGD

FIGUUR 10.
NALEVING NA INTERVENTIES
100%

65.2%

80%

[53.5, 75.4]
n=45

68.O%

66.0%

[48.4, 82.8]
n=17

[55.9, 74.7]
n=62

Nal. na leeftijd
en ID gevraagd
[n=25]

Naleving na
ID-vraag totaal
[n=94]

60%

40%

20%
0%

34

Nalevingsonderzoek leeftijdsgrens alcoholverkoop 2018 - Resultaten

0.0%

0.0%

[0.0, 1.9]
n=0

[0.0, 43.5]
n=0

Nal. na niets
gevraagd
[n=201]

Nal. na enkel
leeftijd gevraagd
[n=5]

Nal. na enkel
ID gevraagd
[n=69]

Nalevingsonderzoek leeftijdsgrens alcoholverkoop 2018 - Resultaten

35

NALEVING HORECAGELEGENHEDEN

NALEVING
HORECA-­
GELEGENHEDEN
Bij 52 van de 297 aankooppogingen bij horecagelegenheden
is er nageleefd (17.5%). Figuur 11 geeft de frequenties weer van
de door de verkopers toegepaste interventies. Figuur 12 toont
de naleving na deze interventies. Bij 214 van de 297 aankooppogingen paste de verkoper geen interventies toe in het verkoopproces (72.1%). Dit leidde in alle gevallen tot verkoop van
alcohol in plaats van naleving van de wet. Bij 5 van de 297 aankooppogingen vroeg de verkoper ­alleen naar de leeftijd van de
mysterykid (1.7%). Ook dit leidde in alle gevallen tot verkoop. Bij
63 van de 297 aankooppogingen vroeg de verkoper enkel naar
het ID van de mysterykid (21.2%). In 15 van de 297 aankooppogingen vroeg de verkoper zowel naar de leeftijd als naar ID
(5.1%). De naleving na ID-vraag is significant hoger dan de na­leving
zonder ID-vraag (x² = 471.7, p < 0.01).
Van de 78 keer dat er naar ID is gevraagd, is er 2 keer waarneembaar een hulpmiddel gebruikt om de geboortedatum te
­controleren (2.7%):
• 1 verkoper gebruikte een rekenmachine (50.0%)
• 1 verkoper gebruikte een ID-scanner (50.0%)
Het gebruiken van een hulpmiddel leidde in 2 van de 2 gevallen tot
naleving (100.0%).

17.5%

[13.6, 22.2]

FIGUUR 11.
TOEGEPASTE INTERVENTIES (totale n=297)
n=15

5.1%
n=63

21.2%

ENKEL ID GEVRAAGD
LEEFTIJD & ID GEVRAAGD

72.1%

FIGUUR 12.
NALEVING NA INTERVENTIES
100%

[34.2, 100]
n=2

100%

80%

73.3%

65.1%

[48.1, 89.1]
n=11

Nal. na enkel
ID gevraagd
[n=63]

Nal. na leeftijd
en ID gevraagd
[n=15]

[52.8, 75.7]
n=41

66.7%

65.8%

[55.6, 76.1]
n=52

[54.6, 75.5]
n=50

60%

40%

0%

Nalevingsonderzoek leeftijdsgrens alcoholverkoop 2018 - Resultaten

ENKEL LEEFTIJD GEVRAAGD

n=214

20%

36

NIETS GEVRAAGD

n=5

1.7%

0.0%

0.0%

[0.0, 1.8]
n=0

[0.0, 43.5]
n=0

Nal. na niets
gevraagd
[n=214]

Nal. na enkel
leeftijd gevraagd
[n=5]

Naleving na
ID-vraag totaal
[n=78]

Nalevingsonderzoek leeftijdsgrens alcoholverkoop 2018 - Resultaten

Naleving na
Naleving na
ID-vraag met ID-vraag zonder
hulpmiddel
hulpmiddel
[n=2]
[n=76]

37

NALEVING
SLIJTERIJEN
In dit onderzoek zijn er drie subcategorieën bezocht die vallen
onder de categorie slijterijen: borrelshops, ketenslijterijen en zelfstandige slijterijen. Het gewogen nalevingscijfer van de categorie
slijterijen bedraagt 73.3%. Op de volgende pagina’s worden per
subcategorie de nalevingscijfers gerapporteerd en welke interventies er zijn toegepast.

NALEVING

73.3%

‘EEN
VERKOPER KAN
VERSCHILLENDE
INTERVENTIES
TOEPASSEN
BINNEN HET
LEEFTIJDSCONTROLEPROCES.’

[69.7, 76.5]

38

Nalevingsonderzoek leeftijdsgrens alcoholverkoop 2018 - Resultaten

Nalevingsonderzoek leeftijdsgrens alcoholverkoop 2018 - Resultaten

39

NALEVING BORRELSHOPS

NALEVING
BORRELSHOPS
Bij 175 van de 211 aankooppogingen bij borrelshops is er nageleefd
(82.9%). Figuur 13 geeft de frequenties weer van de door de verkopers toegepaste interventies. Figuur 14 toont de naleving na deze
interventies. Bij 24 van de 211 aankooppogingen paste de verkoper
geen interventies toe in het verkoopproces (11.4%). Dit leidde in alle
gevallen tot verkoop van alcohol in plaats van naleving van de wet.
Bij 172 van de 211 aankooppogingen vroeg de verkoper enkel naar
het ID van de mysterykid (81.5%). Bij 15 van de 211 aankooppogingen vroeg de verkoper zowel naar de leeftijd als naar ID (7.1%). De
naleving na ID-vraag is significant hoger dan de naleving zonder
ID-vraag (x² = 131.6, p < 0.01).

82.9%

[77.3, 87.4]

FIGUUR 13.
TOEGEPASTE INTERVENTIES (totale n=211)
n=15

7.1%

n=24

11.4%

NIETS GEVRAAGD
ENKEL ID GEVRAAGD
LEEFTIJD & ID GEVRAAGD
n=172

81.5%

Van de 187 keer dat er naar ID is gevraagd, is er 122 keer waarneembaar een hulpmiddel gebruikt om de geboortedatum te
­controleren (65.2%):
• 112 verkopers controleerden de leeftijd door de geboorte­
datum in te toetsen in het kassasysteem (91.8%).

FIGUUR 14.
NALEVING NA INTERVENTIES
93.6%

• 6 verkopers gebruikten een ID-scanner (4.9%).
• 4 verkopers gebruikten een pop-up in het kassasysteem
(3.3%).
Het gebruiken van een hulpmiddel leidde in 119 van de 122
­gevallen tot naleving (97.5%). De naleving met hulpmiddelgebruik
is significant hoger dan de naleving zonder hulpmiddelgebruik (x²
= 10.9, p < 0.01).

100%

[89.1, 96.3]
n=175

Nal. na enkel
ID gevraagd
[n=172]

Nal. na leeftijd
en ID gevraagd
[n=15]

Naleving na
ID-vraag totaal
[n=187]

97.5%

[93.0, 99.2]
n=119

86.2%

[75.7, 92.5]
n=56

60%

40%

0%

0.0%

[0.0, 13.8]
n=0

Nal. na niets
gevraagd
[n=24]

Nalevingsonderzoek leeftijdsgrens alcoholverkoop 2018 - Resultaten

93.6%

[70.2, 98.8]
n=14

80%

20%

40

93.3%

[88.9, 96.4]
n=161

Nalevingsonderzoek leeftijdsgrens alcoholverkoop 2018 - Resultaten

Naleving na
Naleving na
ID-vraag met ID-vraag zonder
hulpmiddel
hulpmiddel
[n=122]
[n=65]

41

NALEVING KETENSLIJTERIJEN

NALEVING
KETENSLIJTERIJEN
Bij 198 van de 225 aankooppogingen bij ketenslijterijen is er
­nageleefd (88.0%). Figuur 15 geeft de frequenties weer van de
door de verkopers toegepaste interventies. Figuur 16 toont de naleving na deze interventies. Bij 17 van de 225 aankoop­pogingen
paste de verkoper geen interventies toe in het verkoopproces
(7.6%). Dit leidde in alle gevallen tot verkoop van alcohol in plaats
van naleving van de wet. Bij 1 van de 225 aankooppogingen vroeg
de verkoper alleen naar de leeftijd van de mysterykid (0.4%). Ook
dit leidde tot verkoop. Bij 180 van de 225 aankooppogingen vroeg
de verkoper enkel naar het ID van de mysterykid (80.0%). Bij 27
van de 225 aankoop­pogingen vroeg de verkoper zowel naar de
leeftijd als naar ID (12.0%). De naleving na ID-vraag is significant
hoger dan de naleving zonder ID-vraag (x² = 143.5, p < 0.01).
Van de 207 keer dat er naar ID is gevraagd, is er 78 keer waarneembaar een hulpmiddel gebruikt om de geboortedatum te
­controleren (37.7%):
• 76 verkopers controleerden de leeftijd door de geboorte­
datum in te toetsen in het kassasysteem (97.4%).
• 1 verkoper gebruikte een pop-up in het kassasysteem (1.3%).
• 1 verkoper gebruikte een rekenmachine (1.3%).
Het gebruiken van een hulpmiddel leidde in 77 van de 78 gevallen
tot naleving (98.7%).

88.0%

[83.1, 91.6]

FIGUUR 15.
TOEGEPASTE INTERVENTIES (totale n=225)
n=27

12.0%

ENKEL LEEFTIJD GEVRAAGD
ENKEL ID GEVRAAGD
LEEFTIJD & ID GEVRAAGD
n=180

80.0%

FIGUUR 16.
NALEVING NA INTERVENTIES
95.0%

[90.8, 97.4]
n=171

100%

100%

95.7%

[87.5, 100]
n=27

[91.9, 97.7]
n=198

Nal. na leeftijd
en ID gevraagd
[n=27]

Naleving na
ID-vraag totaal
[n=207]

98.7%

93.8%

[93.1, 99.8]
n=77

[88.2, 96.8]
n=121

80%

60%

40%

0%

Nalevingsonderzoek leeftijdsgrens alcoholverkoop 2018 - Resultaten

n=1

0.4%

NIETS GEVRAAGD

20%

42

n=17

7.6%

0.0%

0.0%

[0.0, 18.4]
n=0

[0.0, 79.4]
n=0

Nal. na niets
gevraagd
[n=17]

Nal. na enkel
leeftijd gevraagd
[n=1]

Nal. na enkel
ID gevraagd
[n=180]

Nalevingsonderzoek leeftijdsgrens alcoholverkoop 2018 - Resultaten

Naleving na
Naleving na
ID-vraag met ID-vraag zonder
hulpmiddel
hulpmiddel
[n=78]
[n=129]

43

NALEVING ZELFSTANDIGE SLIJTERIJEN

NALEVING
ZELFSTANDIGE
SLIJTERIJEN
Bij 79 van de 222 aankooppogingen bij zelfstandige slijterijen is
er nageleefd (35.6%). Figuur 17 geeft de frequenties weer van
de door de verkopers toegepaste interventies. Figuur 18 toont de
naleving na deze interventies. Bij 113 van de 222 aankooppogingen paste de verkoper geen interventies toe in het verkoopproces
(50.9%). Dit leidde in alle gevallen tot verkoop van alcohol in plaats
van naleving van de wet. Bij 3 van de 222 aankooppogingen vroeg
de verkoper alleen naar de leeftijd van de mysterykid (1.4%). Ook
dit leidde in alle gevallen tot verkoop. Bij 78 van de 222 aankooppogingen vroeg de verkoper enkel naar het ID van de mysterykid
(35.1%). Bij 28 van de 222 aankooppogingen vroeg de verkoper
zowel naar de leeftijd als naar ID (12.6%). De naleving na ID-vraag
is significant hoger dan de naleving zonder ID-vraag (x² = 134.2,
p < 0.01).
Van de 106 keer dat er naar ID is gevraagd, is er niet waarneembaar gebruik gemaakt van een hulpmiddel om de geboortedatum
te controleren.

35.6%

[29.6, 42.1]

FIGUUR 17.
TOEGEPASTE INTERVENTIES (totale n=222)
n=28

12.6%

n=113

50.9%

n=78

NIETS GEVRAAGD
ENKEL LEEFTIJD GEVRAAGD

35.1%

ENKEL ID GEVRAAGD
LEEFTIJD & ID GEVRAAGD
n=3

1.4%

FIGUUR 18.
NALEVING NA INTERVENTIES
100%

74.4%

80%

75.0%

74.5%

[63.7, 82.8]
n=58

[56.6, 87.3]
n=21

[65.5, 81.9]
n=79

Nal. na enkel
ID gevraagd
[n=78]

Nal. na leeftijd
en ID gevraagd
[n=28]

Naleving na
ID-vraag totaal
[n=106]

60%

40%

20%
0%

44

Nalevingsonderzoek leeftijdsgrens alcoholverkoop 2018 - Resultaten

0.0%

0.0%

[0.0, 3.3]
n=0

[0.0, 56.2]
n=0

Nal. na niets
gevraagd
[n=113]

Nal. na enkel
leeftijd gevraagd
[n=3]

Nalevingsonderzoek leeftijdsgrens alcoholverkoop 2018 - Resultaten

45

NALEVING SPORTKANTINES

NALEVING
SPORTKANTINES
Bij 61 van de 302 aankooppogingen bij sportkantines is er nageleefd (20.2%). Figuur 19 geeft de frequenties weer van de door de
verkopers toegepaste interventies. Figuur 20 toont de naleving na
deze interventies. Bij 214 van de 302 aankooppogingen paste de
verkoper geen interventies toe in het verkoopproces (70.9%). Dit
leidde in alle gevallen tot verkoop van alcohol in plaats van naleving
van de wet. Bij 12 van de 302 aankooppogingen vroeg de verkoper
alleen naar de leeftijd van de mysterykid (4.0%). Ook dit leidde in
alle gevallen tot verkoop. Bij 49 van de 203 aankooppogingen vroeg
de verkoper enkel naar het ID van de mysterykid (16.2%). Bij 27 van
de 203 aankooppogingen vroeg de verkoper zowel naar de leeftijd
als naar ID (8.9%). De naleving na ID-vraag is significant hoger dan
de naleving zonder ID-vraag (x² = 227.3, p < 0.01).
Van de 76 keer dat er naar ID is gevraagd, is er niet waarneembaar gebruik gemaakt van een hulpmiddel om de geboortedatum
te controleren.

20.2%

[16.1, 25.1]

FIGUUR 19.
TOEGEPASTE INTERVENTIES (totale n=302)
n=27

8.9%
n=49

16.2%

NIETS GEVRAAGD

n=12

4.0%

ENKEL LEEFTIJD GEVRAAGD
n=214

70.9%

ENKEL ID GEVRAAGD
LEEFTIJD & ID GEVRAAGD

FIGUUR 20.
NALEVING NA INTERVENTIES
100%

79.6%

80%

81.5%

80.3%

[66.4, 88.5]
n=39

[63.3, 91.8]
n=22

[70.0, 87.7]
n=61

Nal. na enkel
ID gevraagd
[n=49]

Nal. na leeftijd
en ID gevraagd
[n=27]

Naleving na
ID-vraag totaal
[n=76]

60%

40%

20%
0%

46

Nalevingsonderzoek leeftijdsgrens alcoholverkoop 2018 - Resultaten

0.0%

0.0%

[0.0, 1.8]
n=0

[0.0, 24.3]
n=0

Nal. na niets
gevraagd
[n=214]

Nal. na enkel
leeftijd gevraagd
[n=12]

Nalevingsonderzoek leeftijdsgrens alcoholverkoop 2018 - Resultaten

47

NALEVING
SUPERMARKTEN
In dit onderzoek zijn er twee subcategorieën bezocht die vallen onder de categorie supermarkten: ketensupermarkten­en
­zelfstandige supermarkten. Het gewogen nalevingscijfers van de
categorie supermarkten bedraagt 68.9%. Op de volgende pagina’s worden per subcategorie de nalevingscijfers gerapporteerd en
welke interventies er zijn toegepast.

NALEVING

68.9%

[64.1, 73.4]

48

Nalevingsonderzoek leeftijdsgrens alcoholverkoop 2018 - Resultaten

‘DE UITSPLITSING
BINNEN
CATEGORIEËN
MAAKT HET
MOGELIJK OM
VERSCHILLEN
TUSSEN
SUBCATEGORIEËN
INZICHTELIJK TE
MAKEN.’

Nalevingsonderzoek leeftijdsgrens alcoholverkoop 2018 - Resultaten

49

NALEVING KETENSUPERMARKTEN

NALEVING KETENSUPERMARKTEN
Bij 183 van de 255 aankooppogingen bij ketensupermarkten is er
nageleefd (71.8%). Figuur 21 geeft de frequenties weer van de door
de verkopers toegepaste interventies. Figuur 22 toont de naleving
na deze interventies. Bij 41 van de 255 aankooppogingen paste
de verkoper geen interventies toe in het verkoopproces (16.1%). Dit
leidde in alle gevallen tot verkoop van alcohol in plaats van naleving
van de wet. Bij 1 van de 255 aankooppogingen vroeg de verkoper
alleen naar de leeftijd van de mysterykid (0.4%). Ook dit leidde tot
verkoop. Bij 192 van de 255 aankooppogingen vroeg de verkoper
enkel naar het ID van de mysterykid (75.3%). Bij 21 van de 255
aankooppogingen vroeg de verkoper zowel naar de leeftijd als naar
ID (8.2%). De naleving na ID-vraag is significant hoger dan de naleving zonder ID-vraag (x² = 127.8, p < 0.01).
Van de 213 keer dat er naar ID is gevraagd, is er 124 keer waarneembaar een hulpmiddel gebruikt om de geboortedatum te
­ontroleren (58.2%):
• 96 verkopers controleerden de leeftijd door de geboorte­
datum in te toetsen in het kassasysteem (77.4%).
• 23 verkopers gebruikten een ID-scanner (18.5%).
• 5 verkopers gebruikten een pop-up in het kassasysteem
(4.0%).
Het gebruiken van een hulpmiddel leidde in 117 van de 124 gevallen tot naleving (94.4%). De naleving met hulpmiddelgebruik is
significant hoger dan de naleving zonder hulpmiddelgebruik (x² =
20.3, p < 0.01).

71.8%

[65.9, 76.9]

FIGUUR 21.
TOEGEPASTE INTERVENTIES (totale n=255)
n=21

Nalevingsonderzoek leeftijdsgrens alcoholverkoop 2018 - Resultaten

16.1%
n=1

0.4%

NIETS GEVRAAGD
ENKEL LEEFTIJD GEVRAAGD
ENKEL ID GEVRAAGD
LEEFTIJD & ID GEVRAAGD
n=192

75.3%

FIGUUR 22.
NALEVING NA INTERVENTIES
94.4%

87.0%

100%

[81.5, 91.0]
n=167

85.9%

76.2%

[54.9, 89.4]
n=16

80%

[80.6, 90.0]
n=183

[88.8, 97.2]
n=117

74.2%

[64.2, 82.1]
n=66

60%

40%

20%
0%

50

n=41

8.2%

0.0%

0.0%

[0.0, 8.6]
n=0

[0.0, 79.4]
n=0

Nal. na niets
gevraagd
[n=41]

Nal. na enkel
leeftijd gevraagd
[n=1]

Nal. na enkel
ID gevraagd
[n=192]

Nal. na leeftijd
en ID gevraagd
[n=21]

Naleving na
ID-vraag totaal
[n=213]

Nalevingsonderzoek leeftijdsgrens alcoholverkoop 2018 - Resultaten

Naleving na
Naleving na
ID-vraag met ID-vraag zonder
hulpmiddel
hulpmiddel
[n=1 24]
[n=89]

51

NALEVING ZELFSTANDIGE SUPERMARKTEN

NALEVING
ZELFSTANDIGE
SUPERMARKTEN
Bij 32 van de 125 aankooppogingen bij zelfstandige ­supermarkten
is er nageleefd (25.6%). Figuur 23 geeft de frequenties weer van
de door de verkopers toegepaste interventies. Figuur 24 toont de
naleving na deze interventies. Bij 81 van de 125 aankoop­pogingen
paste de verkoper geen interventies toe in het verkoopproces
(64.8%). Dit leidde in alle gevallen tot verkoop van alcohol in
plaats van naleving van de wet. Bij 3 van de 125 aankoop­pogingen
vroeg de verkoper alleen naar de leeftijd van de ­mysterykid (2.4%).
Ook dit leidde in alle gevallen tot verkoop. Bij 30 van de 125
­aankooppogingen vroeg de verkoper enkel naar het ID van de mysterykid (24.0%). Bij 11 van de 125 a
­ ankooppogingen gevallen vroeg
de verkoper zowel naar de leeftijd als naar ID (8.8%). De naleving
na ID-vraag is significant hoger dan de naleving zonder ID-vraag
(x² = 88.1, p < 0.01).
Van de 41 keer dat er naar ID is gevraagd, is er niet waarneembaar
gebruik gemaakt van een hulpmiddel om de geboortedatum te
controleren.

25.6%

[18.8, 33.9]

FIGUUR 23.
TOEGEPASTE INTERVENTIES (totale n=125)
n=11

8.8%

n=30

24.0%
NIETS GEVRAAGD
ENKEL LEEFTIJD GEVRAAGD
n=81

n=3

64.8%

2.4%

ENKEL ID GEVRAAGD
LEEFTIJD & ID GEVRAAGD

FIGUUR 24.
NALEVING NA INTERVENTIES
90.9%

100%

73.3%

[62.3, 98.4]
n=10

80%

78.1%

[63.3, 88.0]
n=32

[55.6, 85.8]
n=22

60%

40%

20%
0%

52

Nalevingsonderzoek leeftijdsgrens alcoholverkoop 2018 - Resultaten

0.0%

0.0%

[0.0, 4.5]
n=0

[0.0, 56.2]
n=0

Nal. na niets
gevraagd
[n=81]

Nal. na enkel
leeftijd gevraagd
[n=3]

Nal. na enkel
ID gevraagd
[n=30]

Nal. na leeftijd
en ID gevraagd
[n=11]

Naleving na
ID-vraag totaal
[n=41]

Nalevingsonderzoek leeftijdsgrens alcoholverkoop 2018 - Resultaten

53

NALEVING THUISBEZORGKANALEN

NALEVING THUISBEZORGKANALEN
Bij 26 van de 274 bezorgingen bij de categorie thuisbezorgkanalen
is er nageleefd (9.5%). Figuur 25 geeft de frequenties weer van
de door de verkopers toegepaste interventies. Figuur 26 toont de
naleving na deze interventies. Bij 229 van de 274 bezorgingen
paste de bezorger geen interventies toe (83.6%). Dit leidde in alle
gevallen tot verkoop van alcohol in plaats van naleving van de wet.
Bij 10 van de 274 bezorgingen vroeg de bezorger alleen naar de
leeftijd van de mysterykid (3.6%). Ook dit leidde in alle gevallen tot
verkoop. Bij 26 van de 274 bezorgingen vroeg de bezorger enkel
naar het ID van de mysterykid (9.5%). Bij 9 van de 274 bezorgingen vroeg de bezorger zowel naar de leeftijd als naar ID (3.3%). De
naleving na ID-vraag is significant hoger dan de naleving zonder
ID-vraag (x² = 196.2, p < 0.01).
Van de 35 keer dat er naar ID is gevraagd, is er 21 keer waarneembaar een hulpmiddel gebruikt om de geboortedatum te
­controleren (60.0%):
• 21 bezorgers controleerden de leeftijd door de geboorte­
datum in te toetsen in een handheld (100%).
Het gebruiken van een hulpmiddel leidde in 16 van de 21 gevallen
tot naleving (76.2%).

9.5%

[6.6, 13.5]

FIGUUR 25.
TOEGEPASTE INTERVENTIES (totale n=274)
n=26

9.5%

n=9

3.3%

n=10

3.6%

NIETS GEVRAAGD
ENKEL LEEFTIJD GEVRAAGD
ENKEL ID GEVRAAGD
LEEFTIJD & ID GEVRAAGD
n=229

83.6%

FIGUUR 26.
NALEVING NA INTERVENTIES
100%

73.1%

[53.9, 86.3]
n=19

80%

77.8%

[45.3, 93.7]
n=7

74.3%

[57.9, 85.8]
n=26

76.2%

71.4%

[54.9, 89.4]
n=16

[45.4, 88.3]
n=10

60%

40%

20%
0%

54

Nalevingsonderzoek leeftijdsgrens alcoholverkoop 2018 - Resultaten

0.0%

0.0%

[0.0, 1.7]
n=0

[0.0, 27.8]
n=0

Nal. na niets
gevraagd
[n=229]

Nal. na enkel
leeftijd gevraagd
[n=10]

Nal. na enkel
ID gevraagd
[n=26]

Nal. na leeftijd
en ID gevraagd
[n=9]

Naleving na
ID-vraag totaal
[n=35]

Nalevingsonderzoek leeftijdsgrens alcoholverkoop 2018 - Resultaten

Naleving na
Naleving na
ID-vraag met ID-vraag zonder
hulpmiddel
hulpmiddel
[n=21]
[n=14]

55

NALEVING MAALTIJDBEZORGDIENSTEN

NALEVING
MAALTIJDBEZORGDIENSTEN

1.1%

[0.2, 5.9]

FIGUUR 27.
TOEGEPASTE INTERVENTIES (totale n=92)
n=1

Bij 1 van de 92 bezorgingen door maaltijdbezorgdiensten is er nageleefd (1.1%). Figuur 27 geeft de frequenties weer van de door de
verkopers toegepaste interventies. Figuur 28 toont de naleving na
deze interventies. Bij 91 van de 92 bezorgingen paste de bezorger
geen interventies toe (98.9%). Dit leidde in alle gevallen tot verkoop
van alcohol in plaats van naleving van de wet. Bij 1 van de 92 bezorgingen vroeg de bezorger zowel naar de leeftijd als naar ID (1.1%).
Vanwege deze lage n besteden we geen aandacht aan het effect
hiervan op de naleving.

1.1%

NIETS GEVRAAGD
LEEFTIJD & ID GEVRAAGD
n=91

98.9%

Er is niet waarneembaar gebruik gemaakt van een hulpmiddel om
de geboortedatum te controleren.

FIGUUR 28.
NALEVING NA INTERVENTIES
100%

100%

100%

[20.7, 100]
n=1

[20.7, 100]
n=1

Nal. na leeftijd
en ID gevraagd
[n=1]

Naleving na
ID-vraag totaal
[n=1]

80%

60%

40%

20%
0%

0.0%

[0.0, 4.1]
n=0

Nal. na niets
gevraagd
[n=91]

56

Nalevingsonderzoek leeftijdsgrens alcoholverkoop 2018 - Resultaten

Nalevingsonderzoek leeftijdsgrens alcoholverkoop 2018 - Resultaten

57

NALEVING THUISBEZORGENDE LANDELIJKE KETENS

NALEVING THUISBEZORGENDE
LANDELIJKE KETENS
Bij 23 van de 90 bezorgingen door thuisbezorgende landelijke
­ketens is er nageleefd (25.6%). Figuur 29 geeft de frequenties
weer van de door de verkopers toegepaste interventies. Figuur 30
toont de naleving na deze interventies. Bij 52 van de 90 bezorgingen paste de bezorger geen interventies toe (57.8%). Dit leidde in
alle gevallen tot verkoop van alcohol in plaats van naleving van de
wet. Bij 8 van de 90 bezorgingen vroeg de bezorger alleen naar de
leeftijd van de mysterykid (8.9%). Ook dit leidde in alle gevallen tot
verkoop. Bij 26 van de 90 bezorgingen vroeg de bezorger enkel
naar het ID van de mysterykid (28.9%). Bij 4 van de 90 bezorgingen vroeg de bezorger zowel naar de leeftijd als naar ID (4.4%). De
naleving na ID-vraag is significant hoger dan de naleving zonder
ID-vraag (x² = 61.8, p < 0.01).
Van de 30 keer dat er naar ID is gevraagd, is er 19 keer waarneembaar een hulpmiddel gebruikt om de geboortedatum te
­controleren (63.3%):
• 19 bezorgers controleerden de leeftijd door de geboorte­
datum in te toetsen in een handheld (100%).
Het gebruiken van een hulpmiddel leidde in 14 van de 19 gevallen
tot naleving (73.7%).

25.6%

[17.7, 35.4]

FIGUUR 29.
TOEGEPASTE INTERVENTIES (totale n=90)
n=4

4.4%

n=26

28.9%
NIETS GEVRAAGD
n=52

57.8%

ENKEL LEEFTIJD GEVRAAGD
ENKEL ID GEVRAAGD

n=8

LEEFTIJD & ID GEVRAAGD

8.9%

FIGUUR 30.
NALEVING NA INTERVENTIES
100%

[51.0, 100]
n=4

100%

76.7%

73.1%

[59.1, 88.2]
n=23

[53.9, 86.3]
n=19

80%

81.8%

73.7%

[52.3, 94.9]
n=9

[51.2, 88.2]
n=14

60%

40%

20%
0%

58

Nalevingsonderzoek leeftijdsgrens alcoholverkoop 2018 - Resultaten

0.0%

0.0%

[0.0, 6.9]
n=0

[0.0, 32.4]
n=0

Nal. na niets
gevraagd
[n=52]

Nal. na enkel
leeftijd gevraagd
[n=8]

Nal. na enkel
ID gevraagd
[n=26]

Nal. na leeftijd
en ID gevraagd
[n=4]

Naleving na
ID-vraag totaal
[n=30]

Nalevingsonderzoek leeftijdsgrens alcoholverkoop 2018 - Resultaten

Naleving na
Naleving na
ID-vraag met ID-vraag zonder
hulpmiddel
hulpmiddel
[n=19]
[n=11]

59

NALEVING WEBSHOPS

NALEVING
WEBSHOPS
Bij 2 van de 92 bezorgingen door webshops is er nageleefd
(2.2%). Figuur 31 geeft de frequenties weer van de door de verkopers toegepaste interventies. Figuur 32 toont de naleving na deze
interventies. Bij 86 van de 92 bezorgingen paste de bezorger geen
interventies toe (93.5%). Dit leidde in alle gevallen tot verkoop van
alcohol in plaats van naleving van de wet. Bij 2 van de 92 bezorgingen vroeg de bezorger alleen naar de leeftijd van de mysterykid
(2.2%). Ook dit leidde in beide gevallen tot verkoop. Bij 4 van de
92 bezorgingen vroeg de bezorger zowel naar de leeftijd als naar
ID (4.3%). Vanwege deze lage n besteden we geen aandacht aan
het effect hiervan op de naleving.

2.2%

[0.6, 7.6]

FIGUUR 31.
TOEGEPASTE INTERVENTIES (totale n=92)
n=2

n=4

2.2% 4.3%

NIETS GEVRAAGD
ENKEL LEEFTIJD GEVRAAGD
LEEFTIJD & ID GEVRAAGD
n=86

93.5%

Van de 4 keer dat er naar ID is gevraagd, is er 2 keer waarneembaar
een hulpmiddel gebruikt om de geboortedatum te ­
controleren
(50.0%):
• 2 bezorgers controleerden de leeftijd door de geboortedatum in
te toetsen in een handheld (100%).
Het gebruiken van een hulpmiddel leidde in 2 van de 2 gevallen tot
naleving (100%).

FIGUUR 32.
NALEVING NA INTERVENTIES
100%

[34.2, 100]
n=2

100%

80%

50.0%

60%

[15.0, 85.0]
n=2

50.0%

[15.0, 85.0 ]
n=2

40%

20%
0%

60

Nalevingsonderzoek leeftijdsgrens alcoholverkoop 2018 - Resultaten

0.0%

0.0%

[0.0, 4.3]
n=0

[0.0, 65.8]
n=0

Nal. na niets
gevraagd
[n=86]

Nal. na enkel
leeftijd gevraagd
[n=2]

0.0%

[0.0, 65.8 ]
n=0

Nal. na leeftijd
en ID gevraagd
[n=4]

Naleving na
ID-vraag totaal
[n=4]

Nalevingsonderzoek leeftijdsgrens alcoholverkoop 2018 - Resultaten

Naleving na
Naleving na
ID-vraag met ID-vraag zonder
hulpmiddel
hulpmiddel
[n=2]
[n=2]

61

NALEVING 2016
VERSUS 2018

Figuur 33. Nalevingspercentages per categorie in 2016 en 2018
Cafetaria’s
28.6%

[20.8, 37.8], n=105
[16.5, 25.6], n=300

20.7%

Horecagelegenheden
26.6%

[21.9, 31.8], n=301

Door de naleving in 2018 te vergelijken met de naleving in 2016 is te
zien of de naleving verbeterd is. Zoals beschreven in het hoofdstuk
‘Methode’ werd er bij deze vergelijking gebruik gemaakt van de indeling van categorieën uit het nalevingsonderzoek van 2016.*

[13.6, 22.2], n=297

17.5%

Ketensupermarkten
63.3%

[58.5, 67.9], n=401

71.8%

[65.9, 76.9], n=255

Verandering in naleving tussen 2016 en 2018
De nalevingscijfers van het gewogen totaal en per categorie werden
vergeleken. Figuur 33 geeft de nalevingspercentages weer van 2016
en 2018. In geen van de categorieën heeft zich een significante
verandering in naleving voorgedaan tussen 2016 en 2018. Ook het
gewogen totale cijfer is niet significant veranderd.

Slijterijen
[56.4, 66.9], n=327

61.8%

[61.5, 70.2], n=447

66.0%

Sportkantines
[10.4, 25.7], n=90

16.7%

[12.7, 23.0], n=203

17.2%

Thuisbezorgkanalen
[0.4, 10.5], n=50

2.0%

[9.0, 18.9], n=182

13.2%

Overige
[17.5, 33.8], n=105

24.8%

[22.8, 34.5], n=223

28.3%

Gewogen totale nalevingscijfer
(excl. thuisbezorgkanalen)
[33.1, 38.5], n=1329

35.8%

[33.1, 37.6], n=1725

35.3%
0%

* De nalevingscijfers van een categorie kunnen verschillen van de hiervoor gerapporteerde cijfers
uit 2018, omdat de resultaten met een andere indeling zijn berekend.

62

Nalevingsonderzoek leeftijdsgrens alcoholverkoop 2018 - Resultaten

20%

40%

60%

Nalevingscijfer 2016

Nalevingsonderzoek leeftijdsgrens alcoholverkoop 2018 - Resultaten

80%

100%

Nalevingscijfer 2018

63

CONCLUSIE
Aan de hand van mysteryshoponderzoek is het nalevingscijfer voor
2018 vastgesteld bij de categorieën avondwinkels, cafetaria’s,
horecagelegenheden, slijterijen (borrelshops, ketenslijterijen en
zelfstandige slijterijen), sportkantines, supermarkten (keten­
supermarkten en zelfstandige supermarkten) en thuisbezorg­
kanalen (maaltijdbezorgdiensten, thuisbezorgende landelijke ketens en webshops). Ook is onderzocht welke interventies verkopers
toepassen tijdens het leeftijdscontroleproces, inclusief het effect
hiervan op de naleving. Daarnaast is onderzocht of het gewogen
totale nalevingscijfer in 2018 veranderd is ten opzichte van het
gewogen totale nalevingscijfer van 2016.

Naleving 2018
Uit de resultaten blijkt dat het landelijke nalevingscijfer in 2018
37.7% is. Dit betekent dat in 37.7% van alle aankooppogingen een
verkoper géén alcohol verkocht aan de 17-jarige mysterykid. In
62.3% van alle aankooppogingen werd de alcohol wel verkocht.
Tussen de (sub)categorieën bestaan significante verschillen in
naleving. De naleving is anno 2018 het hoogst bij keten­slijterijen
(88.0%) en borrelshops (82.9%). Ketensupermarkten volgen op
een tweede plek (71.8%). Op de derde plek staan zelfstandige
­slijterijen (35.6%), avondwinkels (34.7%), zelfstandige supermarkten (25.6%), thuisbezorgende landelijke ketens (25.6%), cafetaria’s
(20.7%), sportkantines (20.2%) en horecagelegenheden (17.5%).
De laagste naleving werd geconstateerd bij webshops (2.2%) en
maaltijdbezorgdiensten (1.1%).

is voor de naleving. Verder blijkt dat in categorieën waar hulpmiddelen veelvuldig gebruikt worden om het ID van de mysterykid te
controleren, de naleving na ID-vraag met hulpmiddel hoger is dan
de naleving na ID-vraag zonder hulpmiddel.

Vergelijking nalevingscijfer 2016
Zoals beschreven in het hoofdstuk ‘Methode’ werd voor een vergelijking van de cijfers uit 2018 met de cijfers uit 2016 de indeling van
categorieën gebruikt uit het nalevingsonderzoek van 2016, waardoor
de nalevingscijfers in deze indeling in de meeste gevallen verschillen
van de gerapporteerde cijfers volgens de categorie indeling van dit
jaar. Het gewogen totale nalevingscijfer van de leeftijdsgrens voor
alcohol in 2018 van 35.3% blijkt niet significant veranderd te zijn ten
opzichte van het gewogen totale nalevingscijfer voor alcohol in 2016
van 35.8%. Dit betekent dat de commerciële beschikbaarheid van
alcohol niet significant is veranderd voor 17-jarige aspirant-kopers
tussen 2016 en 2018. Ook per categorie blijkt er geen significante
verandering te zijn in naleving tussen 2016 en 2018.

Afsluitende conclusie
Dit onderzoek was een vervolgmeting op het nalevingsonderzoek
uit 2016. In samenspraak met het Ministerie van Volksgezondheid,
Welzijn en Sport is er dit jaar gebruik gemaakt van een andere indeling van de categorieën. De uitsplitsing binnen categorieën heeft het
mogelijk gemaakt om verschillen tussen subcategorieën inzichtelijk
te maken. Op deze wijze kunnen de inspanningen van de verkopers
binnen de verschillende (sub)categorieën nauwkeurig worden gemeten.

Interventies in het leeftijdscontroleproces
Uit de resultaten blijkt dat naar ID vragen dé belangrijke voorspeller

64

Nalevingsonderzoek leeftijdsgrens alcoholverkoop 2018 - Conclusie

Nalevingsonderzoek leeftijdsgrens alcoholverkoop 2018 - Conclusie

65

REFERENTIES
1 Kamerstukken II, 2015D24137 (2015, 19 juni). Geraadpleegd via: https://www.
tweedekamer.nl/kamerstukken/detail?id=2015D24137&did=2015D24137
2 Schelleman-Offermans, K. & Roodbeen, R. (2015). Alcohol- & tabaksverkoop
aan jongeren 2015. Nijmegen: Nuchter Kenniscentrum Leeftijdsgrenzen.
3 Roodbeen, R. & Schelleman-Offermans, K. (2016). Alcohol- & tabaksverkoop
aan jongeren 2016. Nijmegen: Nuchter Kenniscentrum Leeftijdsgrenzen.
4 Drank- en Horecawet (2018). Artikel 20, lid 1. Geraadpleegd via: https://wetten.
overheid.nl/BWBR0002458/2017-12-31#Paragraaf3
5 Roodbeen, R., Lie, K. & Schelleman-Offermans, K. (2013). Alcoholverkoop aan
jongeren 2013: Ontwikkelingen in landelijke naleving van de leeftijdsgrenzen. Nijmegen: Nuchter Kenniscentrum Leeftijdsgrenzen.
6 Schelleman-Offermans, K. & Roodbeen, R. (2016). Verhoogde leeftijdsgrens
voor de verkoop van alcohol: Wat is het effect op de naleving? Nijmegen: Nuchter
Kenniscentrum Leeftijdsgrenzen.
7 Rijksoverheid (2018). Nationaal Preventieakkoord. Geraadpleegd via: https://
www.rijksoverheid.nl/onderwerpen/gezondheid-en-preventie/documenten/convenanten/2018/11/23/nationaal-preventieakkoord
8 Van Hoof, J.J., Roodbeen, R.T., Krokké, J., Gosselt, J.F., & Schelleman-Offermans,
K. (2015). Alcohol sales to underage buyers in the Netherlands in 2011 and 2013.
Journal of adolescent health, 56(4), 468-470.

66

Nalevingsonderzoek leeftijdsgrens alcoholverkoop 2018 - Referenties

Nalevingsonderzoek leeftijdsgrens alcoholverkoop 2018 - Referenties

67

APPENDIX
ETISCHE NORMEN MYSTERYSHOPONDERZOEK
VERKOPERS

MYSTERYKIDS

• De namen van verkopers
en de namen van specifieke
locaties waar zij werkzaam
zijn blijven anoniem;

• Van alle deelnemende mysterykids is
schriftelijk toestemming verkregen van
ouders/verzorgers (wettelijke voogd)
voor deelname;

•D
 e data en tijdstippen
waarop aankooppogingen
zijn uitgevoerd worden niet
gecommuniceerd met de
opdrachtgever. Aankoop­
pogingen zijn niet herleid­baar tot individuen;

• De namen van mysterykids blijven
anoniem;

•O
 p basis van onderzoeks­
resultaten zijn sancties niet
toegestaan;
• Alle auditoren informeren
actieve gemeentelijke handhavers wanneer zij op basis
van een aankooppoging
een verkoper willen
sanctioneren.

• Tijdens aankooppogingen zijn altijd
volwassen en ervaren auditoren aan­wezig
(zij hebben geen interactie tijdens de
aankooppoging) om mysterykids te
begeleiden, te beschermen en te
corrigeren wanneer wordt afgeweken
van protocol;
• De mysterykids begaan géén strafbaar
feit tijdens hun werkzaamheden, de
alcoholproducten worden direct bij het
verlaten van de locatie door de auditor
overgenomen of worden onaangeroerd
op de bar achter­gelaten;
• Alle mysterykids zijn altijd in de mogelijkheid om aankooppogingen te weigeren of een onderzoeksdag af te breken;
• Alle mysterykids ontvangen bij aanmelding informatie, waarin zij worden
gewezen op de nadelige gevolgen van
vroegtijdige consumptie van leeftijds­
gebonden producten, aanvullend hieraan
worden de mysterykids voor, tijdens en
na een onderzoekroute gecoacht en
begeleid door de auditor;

ONDERZOEKSBUREAU OBJECTIEF
Wij voeren nalevingsonderzoeken uit rondom de leeftijdsgrens en doen doelgroep­
onderzoek naar motieven en weerstanden: wat zijn redenen voor verkopers om de
leeftijdscontrole correct uit te voeren of juist niet? Daarnaast brengen we middels
jongerenonderzoek de leefwereld van jongeren in kaart. Deze inzichten faciliteren
risicogestuurde inzet van preventie- en handhavingsactiviteiten.

• Alle ingenomen leeftijdsgebonden
producten worden collectief vernietigd.

68

Nalevingsonderzoek leeftijdsgrens alcoholverkoop 2018 - Appendix

69

OBJECTIEF
Berg en Dalseweg 81
6522 BC Nijmegen
024 848 1111
info@leeftijdscontrole.nl
www.leeftijdscontrole.nl
© Objectief, Nijmegen, februari 2019

Nalevingsonderzoek
leeftijdsgrens alcoholverkoop
2018
Nalevingsonderzoek
leeftijdsgrens alcoholverkoop
2018 - Referenties
70
14