Rijksinstituut voor Volksgezondheid
en Milieu

Ministerie van Volksgezondheid,
Welzijn en Sport

b

g

i

A. van Leeuwenhoeklaari 9
3721 MA Blithoven
Postbus 1

Verkennend onderzoek RIVM
chroom—6 Dii

3720 8A Blithoven
www.rivm.nl
KvK Utrecht 30276683
T 030 274 91 11
inro@rivm.nl

Btjlage(n)
Horend bij

Ons kenmerk

t.

—

Datum
7 december 2018

brief betreffende ‘Verkennend onderzoek RIVM
chroom-6 DJI’
180/2018 M&V/EvS/MP

Inleiding

Bij de Dienst Justitiële Inrichtingen (DJI) is op arbeidszalen in
Penitentiaire Inrichtingen (Pl) door medewerkers en gedetineerden
gewerkt met geïmpregneerd hout. Voor een deel is dat hout met
chroom-6 geïmpregneerd. De werkzaamheden omvatten onder andere het
machinaal bewerken van hout. Daarbij zou chroom-6-bevattend houtstof
in de lucht terecht kunnen zijn gekomen dat door medewerkers en
gedetineerden kan zijn ingeademd.
Door de arbo-organisatie van DJI is geconcludeerd dat er sprake was van
een overschrijding van de geldende grenswaarden voor chroom-6. Hierop
heeft DJI het RIVM gevraagd onderzoek te doen. De minister voor
Rechtsbescherming heeft dit in augustus 2018 aan de Tweede Kamer
gemeld. De passage luidt: “Desalniettemin kan ik niet uitsluiten dat het
personeel en gedetineerden in het verleden zijn blootgesteld aan hogere
doses Chroom-6 dan de hiervoor geldende norm. Ik vind het belangrijk
om hierover duidelijkheid te verschaffen voor (oud-)medewerkers en
(ex-)gedetineerden. Ik heb daarom het Rijksinstituut voor
Volksgezondheid en Milieu (RIVM) verzocht na te gaan of, en zo ja hoe,
hier meer duidelijkheid over kan worden verschaft. Het RIVM heeft
aangegeven dit onderzoek in september 2018 te kunnen beginnen. Het
onderzoek zal naar verwachting van het RIVM een doorlooptijd hebben
van circa zes maanden, waarna kan worden bepaald of een
vervolgonderzoek mogelijk en noodzakelijk is. Zodra de uitkomsten
bekend zijn zal ik uw Kamer hierover in formeren.”
In dit verkennende onderzoek zijn de overwegingen en bevindingen op
een rij gezet om inzicht te verkrijgen of vervolgonderzoek door het RIVM
al dan niet noodzakelijk is.
Achtereenvolgens wordt in deze bijlage ingegaan op de inhoudelijke
overwegingen betreffende de blootstelling, arbozorg
en -verantwoordelijkheden, en ziekten en gezondheidsklachten.

Versie: 1.0

Status: Deflnitief

Pagina 1 van 6

Datum

2. Overwegingen en bevindingen rond de blootstelling

7december2018

De belangrijkste redenen voor DJI om het RIVM te benaderen, leek te
liggen in de meetgegevens van chroom in het hout en, tijdens de
werkzaamheden, in de lucht. De reactie van de organisatie is mede
ingegeven door de maatschappelijke aandacht voor de
gezondheidseffecten van chroom-6.
Uit de van DJI ontvangen documenten blijkt dat er in het verleden is
gewerkt met hout dat onder andere met chroom-6-verbindingen is
geïmpregneerd. De hoofdvraag is of er sprake was van blootstelling die
lag boven de op het moment van monstername geldende grenswaarde
voor chroom-6. Deze vraag is gesplitst in drie deelvragen:
1. Welke grenswaarden golden er in de loop van de tijd en specifiek op
de momenten van monstername?
2. Betroffen de metingen van de concentratie chroom-6 in de lucht
?
1
inderdaad chroom-6 of wellicht chroom-totaal
3. Werden grenswaarden overschreden?
Eén van de Pl’s heeft in september 2014 een aanvullende Risico
Inventarisatie en Evaluatie (RI&E) houtbewerking laten maken en in
september 2016 opnieuw. Deze documenten worden hierna aangeduid
met ‘RI&E 2014’ en ‘RI&E 2016’. Hierin zijn metingen opgenomen van de
concentratie chroom in de lucht die in de arbeidszaal tijdens het uitvoeren
van de werkzaamheden is bemonsterd. Eén van de leveranciers van het
hout heeft in februari 2017 metingen laten uitvoeren op het terrein van de
leverancier en ook in de arbeidszaal van dezelfde Pl als hiervoor
genoemd. Dit document wordt hierna aangeduid met ‘leverancier 2017’.
1.

Welke grenswaarden golden er in de loop van de tijd en specifiek op
de momenten van monstername?
Het RIVM is nagegaan welke wettelijke grenswaarde op de diverse
momenten van monstername van toepassing was:
•
RI&E 2014’: 24 juni 2014
chroom-6 wateroplosbare chroom-6 verbindingen;
3 (TGG 8 uur;
chroomtrioxide (Staatscourant 1994): 25 pg/m
microgram per kubieke meter, TGG = tijdgewogen gemiddelde),
50 pg/m
3 (TGG 15 min) (Bron: TNO-rapport in het kader van
POMS-onderzoek, 2016 R11839, p. 32).
NB: in de Staatscourant nr. 36338 van 18 december 2014 worden
nieuwe grenswaarden gepubliceerd die op 1 april 2015 ingaan Dit
is dus na het moment van monstername en ook na het moment
van rapportage.
•
‘RI&E 2016’: 6 september 2016
In september 2016 gelden onderstaande grenswaarden:
chroom-6 wateroplosbare chroom-6 verbindingen;
3 (TGG
chroomtrioxide (Staatscourant 18 dec. 2014): 10 ig/m
3 (TGG 15 min).
8 uur), 20 ig/m
—

-

—

Chroorn-totaal Is het totaal van alle chroom-atomen, ongeacht hun oxidatlestatus.
Status: Deflnitief
Versie: 1.0

Pagina 2 van 6

chroom-6 slecht wateroplosbare chroom-6 verbindingen:
50 pg/m
3 (TGG 8 uur), geen grenswaarde voor kortdurende
blootstelling.
NB: op 2 november 2016 is in de Staatscourant aangekondigd dat
de grenswaarde per 1 maart 2017 verlaagd gaat worden. Dit is
dus na het moment van monstername en na het moment van
rapportage.

-

•

2.

—

Datum

7december2018

‘leverancier 2017’: 21 februari 2017
Op 2 november 2016 Is in de Staatscourant aangekondigd dat de
grenswaarde verlaagd gaat worden naar 1 pg/m
3 (daggemiddelde
blootstelling voor alle chroom-6 verbindingen) per 1 maart 2017.
Formeel gold op het moment van monstername dus nog de
grenswaarde gemeld onder ‘RI&E 2016’.

Betroffen de metingen van de concentratie chroom-6 in de lucht
inderdaad chroom-6 of wellicht chroom-totaal?
Het RIVM is nagegaan of de metingen chroom-6 of wellicht chroom
totaal betroffen. De conclusie Is dat in de ‘RI&E 2014’ chroom-totaal
is gemeten. In de ‘RI&E 2016’ is wel specifiek chroom-6 gemeten.
Wat de ‘leverancier 2017’ betreft is de conclusie dat, hoewel het
analyserapport van het laboratorium niet is bijgevoegd, op basis van
de gebruikte norm (NIOSH 7600) en de beschrijving van de
uitvoering van de metingen kan worden geconcludeerd dat hier de
concentratie chroom-6 in lucht is gemeten.

3.

Werden grenswaarden overschreden?
Het RIVM heeft onderzocht hoe in de ‘RI&E 2014’, de ‘RI&E 2016’ en
de ‘leverancier 2017’ de grenswaarden bij de toetsing zijn gebruikt.
•
‘RI&E 2014’
De gehanteerde grenswaarde in de rapportage is 25 pg/m
,
3
daggemiddelde blootstelling (TGG 8 uur). Dat was op dat moment
de geldende wettelijke grenswaarde. In het rapport wordt al
gewezen op de verlaging van de grenswaarde naar 10 Jg/m
.
3
Omdat chroom-totaal is bepaald en er bij de toetsing vanuit is
gegaan dat alle chroom chroom-6 was Is er sprake van een
overschatting van het gehalte chroom-6 waarmee getoetst is.
•
‘RI&E 2016’
De gehanteerde grenswaarde in de rapportage is 1 pg/m
. De
3
grenswaarde was op dat moment echter hoger, namelijk
10 pg/m
3 voor oplosbare chroom-6 verbindingen. Daardoor kwam
men tot de onjuiste conclusie dat de geldende grenswaarde werd
overschreden.
•
‘leverancier 2017’
Metingen in februari en rapportage in maart 2017. De metingen
zijn getoetst aan de geldende wettelijke grenswaarde op dat
moment (10 ig/m
), en er is specifiek geanalyseerd op
3
chroom-6. Deze toetsing is dus juist uitgevoerd.

Versie: 1.0

Status: Definitief

Pagina 3 van 6

In Figuur 1 is de ligging van de gemeten waarden weergegeven op de
diverse momenten van monstername ten opzichte van de
grenswaarde.

Datum
7december2018

Het algemene beeld is dat uit de metingen die zijn bestudeerd, geen
aanwijzingen naar voren komen dat de concentratie chroom-6 in de lucht
hoger zou zijn geweest dan de op het moment van monstername
geldende grenswaarde
100
—

greriswaarde

t RI&E 2014’ (chroom-totaa)

• RI&E 2016 (chroom-6)
BIev:rander 2017 (chroom-6)

10

2

.

.

c:Q)
L
.4-’

aE
L

-

1

(0
(1)

cij

4-

0,1
2018
2017
2016
2015
2014
d
,
gecombineer
Figuur 1 Verloop in de tijd van de wettelijke grenswaarde
van
moment
op
het
in
lucht
met de gemeten concentraties
monstername (drie metingen op verschillende plaatsen in de
werkzaal, op dezelfde dag in 2016)
NB. Individuele metingen zijn niet direct met de grenswaarde te
vergelijken omdat de grenswaarde een 8 uur TGG betreft en de
metingen niet. Om toch de metingen in perspectief van de
grenswaarde te zetten, zijn de metingen ter illustratie in deze
figuur met de grenswaarde weergegeven.
Vanwege de aanwijzingen dat het hout mogelijk chroom-6 bevatte, heeft
de werkgever na het verschijnen van ‘RI&E 2014’ maatregelen genomen
gericht op het voortaan werken met chroom-vrij hout. Naast de metingen
van chroom-6 in de lucht, zijn er daardoor ook in opdracht van DJI
metingen (deels periodiek) uitgevoerd van de concentratie chroom in het
hout zelf.
Uit metingen aan het hout die in één Pl in de periode 2015 tot en met
2018 zijn uitgevoerd en aanvullend in negen andere Pl’s in 2018, blijkt
dat er sprake was van meer chroom in het hout dan op grond van
mogelijke achtergrondconcentraties (1 tot 40 mg/kg ds, milligram per
Versie: 10

StatLis: Definitief

Pagina 4 van 6

kilogram droge stof in hout dat niet met chroom-6 is geïmpregneerd)
verwacht mag worden. In drie Pl’s zijn waarden rond 1000 mg/kg ds
genieten. Deze verhoging wijst op hout dat wel met chroom-6 is
geïmpregneerd. De gemeten verhogingen lijken alleen voor te komen bij
geïmpregneerd hout van één leverancier.

Datum

7december2018

Het RIVM is nagegaan of hier inderdaad chroom-6 in het hout is gemeten
of wellicht chroom-totaal, ofwel zijn de juiste monstername- en
analysemethoden gebruikt? De conclusie is dat met de gebruikte
meetmethoden niet altijd chroom-6 is vastgesteld.
Ter toelichting:
•
met ‘NEN 6961/NEN 6966 Cl’ wordt chroom-totaal en niet specifiek
chroom-6 gemeten;
•
met ‘Analyse CMA/2/I/B. 1/Destructie CMA/2/II/A. 14’ wordt chroom
totaal en niet specifiek chroom-6 gemeten;
•
met ‘WAC/III/C/050 na extractie met 3
CO is het wel
2
NaOH/Na
’
mogelijk chroom-6 in water te bepalen, maar nog onduidelijk is of
deze methode ook kan worden ingezet na extractie van houtsnippers
in een basische omgeving (NaOH/ 3
CO
2
Na
)
;
•
met ‘US EPA 3060A UV-VIS / MS detectie’ is het volgens het
analyse-laboratorium technisch niet mogelijk om het gehalte aan
chroom-6 te bepalen.
-

Aanvullend is het RIVM nagegaan of er op grond van de in hout gemeten
concentraties, een uitspraak gedaan kan worden of de geldende
grenswaarde voor chroom-6 in lucht wordt overschreden. De conclusie is
dat het niet mogelijk is om op basis van de concentraties in hout een
uitspraak te doen over de eventuele overschrijding van de grenswaarde
voor chroom-6 in lucht. De concentratiemeting in hout is wel van belang
om vast te kunnen stellen of houtstof een mogelijke bron is van inhalatie
blootstelling aan chroom-6 van de werknemers. Immers, als het hout zelf
geen chroom-6 bevat, kan geen met chroom-6 verontreinigd houtstof
worden ingeademd.
Overigens zijn gezondheidseffecten bij een blootstelling aan chroom-6
beneden de grenswaarde niet uit te sluiten. De grenswaarden is wettelijk
vastgesteld, waarbij naast gezondheidsaspecten bijvoorbeeld ook
economische aspecten zijn meegewogen.

3. Overwegingen rond arbozorg en -verantwoordelijkheden
Het RIVM heeft de van DJI ontvangen documenten bekeken op feitelijke
informatie met betrekking tot arbozorg en -verantwoordelijkheden.
Uit de door DJI aangeleverde documenten komt het algemene beeld naar
voren dat de werkgever in het kader van de arbozorg alert en proactief
handelt. Bijvoorbeeld: de betreffende Pl heeft maatregelen genomen
richting de houtleverancier op momenten dat bleek dat partijen hout, in
tegenstelling tot de afspraken en garanties van de leverancier, toch
chroom-6 bleken te bevatten.

Versie: 1.0

Status: Definitief

Pagina 5 van 6

4. Overwegingen betreffende ziekten en gezondheidsklachten

Datum
7 december 2018

Het RIVM heeft de van Dii ontvangen documenten bekeken op feitelijke
informatie en of die een signaal geeft dat er sprake is van meer ziekten en
gezoridheidsklachten dan verwacht kan worden.
In de oorspronkelijke redenen van DJI om het RIVM te benaderen, werden
geen aanleidingen rond ziekten en gezondheidsklachten genoemd.
Daarnaast hebben zowel Dii als het RIVM naar aanleiding van
berichtgeving over chroom-6 in de media en naar aanleiding van interne
communicatie binnen de Pl’s verschillende brieven, e-mails, vragen e.d.
van betrokkenen ontvangen. Enkele daarvan maken melding van ziekten
en gezondheldsklachten. In twee gevallen gaat het om ziekten en
gezondheidsklachten die mogelijk door chroom-6 veroorzaakt kunnen
worden, maar ook een andere oorzaak kunnen hebben: maagkanker
wordt eenmaal genoemd en eenmaal is er sprake van keel- en neusklachten. Ook zijn er ziekten en gezondheidsklachten gemeld die niet aan
chroom-6 zijn gerelateerd, zoals hartklachten, darmkanker en nierfalen.
Dit is een beperkt aantal meldingen ten opzichte van het totaal aantal
werknemers en gedetineerden dat met hout in aanraking is gekomen.
De meldingen over ziekten en gezondheidsklachten geven in zichzelf
onvoldoende inhoudelijke aanleiding voor een vervolgonderzoek door het
RIVM naar de mogelijke gezondheidsrisico’s als gevolg van het werken
met geïmpregneerd hout in penitentiaire Inrichtingen.
5. Conclusies
Het RIVM heeft in dit verkennend onderzoek gekeken naar de
documenten die voor DJI de overwegingen vormden om de situatie te
laten onderzoeken. Het RIVM heeft geen historische analyse gedaan
waarbij alle beschikbare informatie is opgevraagd en onderzocht.
1.

2.

3.
4.

Uit de analyses van de concentraties van chroom-6 in de lucht tijdens
de werkzaamheden blijkt dat de op het moment van de monstername
geldende wettelijke grenswaarde flj werd overschreden. De
grenswaarden is wettelijk vastgesteld, waarbij naast gezondheidsaspecten bijvoorbeeld ook economische aspecten zijn meegewogen.
De meldingen over ziekten en gezondheidsklachten geven in zichzelf
onvoldoende aanleiding voor vervolgonderzoek door het RIVM naar de
mogelijke gezondheidsrisico’s als gevolg van het werken met
geïmpregneerd hout in penitentiaire inrichtingen.
Het gegeven dat bekend was dat grenswaarden verlaagd zouden gaan
worden, heeft de werkgever aangezet tot het proactief overwegen en
nemen van maatregelen.
Het gegeven dat er in sommige partijen hout chroom-6 is gevonden,
heeft de werkgever aangezet tot het nemen van maatregelen richting
leveranciers.

Dit alles overwegend komt het RIVM tot de conclusie dat de beschikbaar
gestelde documenten geen inhoudelijke aanleiding geven voor een
vervolgonderzoek.
Versie: 1.0

Status: Definitief

Paqna 6 van 6