Tweede Kamer der Staten-Generaal

2

Vergaderjaar 2016–2017

22 112

Nieuwe Commissievoorstellen en initiatieven
van de lidstaten van de Europese Unie

Nr. 2370

BRIEF VAN DE MINISTER VAN BUITENLANDSE ZAKEN
Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal
Den Haag, 7 juli 2017
Overeenkomstig de bestaande afspraken ontvangt u hierbij drie fiches, die
werden opgesteld door de werkgroep Beoordeling Nieuwe Commissievoorstellen (BNC).
Fiche: Mededeling nieuwe EU-agenda hoger onderwijs (Kamerstuk 22 112,
nr. 2369)
Fiche: Mededeling ontwikkeling scholen en goed onderwijs Fiche:
Aanbeveling volgen van afgestudeerden (Kamerstuk 22 112, nr. 2371)
Met het verzenden van het BNC fiche over de Aanbeveling van de Raad
over het volgen van afgestudeerden wordt voldaan aan het verzoek van
de Vaste Kamercommissie Onderwijs, Cultuur en Wetenschap aan de
Minister van OCW van 29 juni 2017.
De Minister van Buitenlandse Zaken,
A.G. Koenders

kst-22112-2370
ISSN 0921 - 7371
’s-Gravenhage 2017

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 22 112, nr. 2370

1

Fiche: mededeling ontwikkeling scholen en goed onderwijs
1. Algemene gegevens
a) Titel mededeling
Mededeling van de Commissie aan het Europees parlement, de Raad,
het Europees Economisch en Sociaal Comité en het Comité van de
Regio’s: Een goede start in het leven dankzij ontwikkeling van scholen
en uitstekend onderwijs
b) Datum ontvangst Commissiedocument
mei 2017
c) Nr. Commissiedocument
COM(2017) 248
SWD(2017) 165
d) EUR-Lex http://eur-lex.europa.eu/legal-content/NL/TXT/
?qid=1497002595367&uri=CELEX:52017DC0248
e) Nr. impact assessment Commissie en Opinie Raad voor Regelgevingstoetsing
Niet van toepassing. Wel is bij de mededeling een werkdocument en
nadere onder onderbouwing toegevoegd: SWD(2017) 165.
f) Behandelingstraject Raad
Raad Onderwijs, Jeugdzaken, Cultuur en Sport.
g) Eerstverantwoordelijk ministerie
Ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap (OCW)
2. Essentie mededeling
De mededeling maakt deel uit van een breder pakket onderwijsvoorstellen
over funderend onderwijs, hoger onderwijs en het volgen van afgestudeerden, zoals aangekondigd in de mededeling van de Commissie van
10 juni 2016 «Een nieuwe agenda voor vaardigheden in Europa».1 En
houdt verband met het eerder gepresenteerde pakket «Investeren in
jongeren van Europa» van december 2016.2 Onderwijs van hoge kwaliteit
zorgt volgens de Commissie voor een succesvolle carrière, beschermt
tegen werkeloosheid en armoede, bevordert persoonlijke ontwikkeling en
legt de basis voor actief burgerschap. Goed onderwijs voedt bovendien
onderzoek en ontwikkeling, innovatie en concurrentievermogen.
Hierin spelen scholen een onmisbare rol. De Commissie wil daarom
investeren in kwalitatief hoogstaand en inclusief onderwijs. Het is daarom
volgens de Commissie nodig om schoolonderwijs beter en inclusiever te
maken, omdat scholen het soms moeilijk vinden om jongeren uit te rusten
met de noodzakelijke competenties. Uit het laatste Programme for
International Student Assessment (PISA) onderzoek van de OESO3 blijkt
dat in Europa gemiddeld één op de vijf leerlingen moeite heeft met lezen,
wiskunde en natuurwetenschappen en digitale vaardigheden missen.
Tevens verlaten te veel jongeren volgens de Commissie de school
voortijdig. Volgens de Commissie benut het onderwijs in Europa niet altijd
ten volle de mogelijkheid om sociale gelijkheid te stimuleren.
De Commissie identificeert in de mededeling drie gebieden waarop actie
moet worden ondernomen:

1

COM(2016) 381 en bijbehorend BNC fiche: Kamerstuk 22 112, nr. 2174
COM(2016) 940 en bijbehorend BNC fiche: Kamerstuk 22 112, nr. 2286
3
Kamerbrief van 6 december 2016 over de PISA resultaten 2015: Kamerstuk 34 550 VIII, nr. 99
2

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 22 112, nr. 2370

2

1. Ontwikkeling van betere en inclusievere scholen
De Commissie wil ondersteunen dat alle leerlingen de kans krijgen hun
kerncompetenties te ontwikkelen. Digitale technologieën kunnen het
leerproces bevorderen en innovatie op scholen ondersteunen. Scholen
moeten alle leerlingen ondersteunen en in hun specifieke onderwijsbehoeften voorzien. Samenwerking helpt scholen om leerervaringen en
leerresultaten te verbeteren waarmee jongeren competenties ontwikkelen
die zij nodig hebben. Door een schoolbrede aanpak ten aanzien van
tolerantie (pesten, cyberpesten en geweld) en diversiteit verbeteren de
leerresultaten, inclusiviteit en kansengelijkheid. De Commissie is van
mening dat met het oog op de prestaties op latere leeftijd, de toegang tot
en de kwaliteit van de opvang en het onderwijs voor jonge kinderen
verbetering behoeft.
Ter aanvulling op de door lidstaten ondernomen acties zal de Commissie:
– De samenwerking tussen scholen versterken door schoolpartnerschappen en de mobiliteit van leerlingen in het kader van Erasmus+
toegankelijker maken;
– Een zelfbeoordelingsinstrument over digitale capaciteit ontwikkelen
zodat scholen verslag kunnen uitbrengen over vooruitgang wat betreft
de beschikbaarheid, het gebruik, de competenties en attitudes met
betrekking tot informatie- en communicatietechnologieën (ICT);
– Het bevorderen van best practices om het niveau van de STEM-vakken
(wetenschap, technologie, techniek en wiskunde) te verbeteren, door
gebruik te maken van Erasmus+;
– In het kader van het Erasmus+ werkprogramma beleidsexperimenten
op het gebied van de ontwikkeling van meertalige onderwijsmethoden
en onderwijs in heterogene klassen bevorderen;
– Ondersteunen van samenwerking tussen lidstaten en de European
Agency for special needs and inclusive education;
– Ondersteunen van lidstaten in het voorzien van voldoende opvang en
onderwijs van hoge kwaliteit voor jonge kinderen.
2. Ondersteuning van leraren en schoolleiders voor uitstekend
onderwijs en leren
De Commissie wil het beroep van leraar aantrekkelijker maken omdat
goede, gemotiveerde en gewaardeerde leraren de kern vormen van
uitstekend onderwijs. Ze wil bovendien de selectie en werving van leraren
verbeteren om het evenwicht tussen mannen en vrouwen aan te pakken
en om nieuwe leraren aan te trekken uit andere beroepen en ondervertegenwoordigde groepen.
Ter aanvulling op de door lidstaten ondernomen acties zal de Commissie:
– Beleidsrichtsnoeren bieden inzake de loopbaan en professionele
ontwikkeling van leraren en schoolleiders;
– De toegang voor toekomstige leraren vereenvoudigen en kansen
bevorderen om in het buitenland praktische onderwijservaring op te
doen met steun van Erasmus+;
– Onlinegemeenschappen en – leermiddelen ontwikkelen voor schoolpersoneel, zoals eTwinning;
– Gezamenlijk met de OESO vergelijkende gegevens over schoolpersoneel produceren door middel van efficiëntere data verzameling door
Eurydice4 en de OESO.

4

Eurydice is een netwerk van de Europese Commissie: http://eacea.ec.europa.eu/education/
eurydice/index_en.php

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 22 112, nr. 2370

3

3. Governance van de onderwijsstelsels: doeltreffender, rechtvaardiger en efficiënter worden
De Commissie ziet uitdagingen op het gebied van governance en
financiering van de verschillende onderwijsstelsels in Europa. Sommige
lidstaten investeren niet voldoende om goede langetermijnresultaten te
realiseren. Ook hecht de Commissie waarde aan de wisselwerking tussen
de autonomie en de verantwoordingsplicht van scholen, die sterke maar
flexibele kwaliteitsborgingssystemen vereist.
Ter aanvulling op de door lidstaten ondernomen acties zal de Commissie:
– Een vraag gestuurde regeling voor technische ondersteuning in het
leven roepen, in samenwerking met de OESO;
– Een gezamenlijk verslag over de doeltreffendheid en efficiëntie van de
uitgaven in het schoolonderwijs voorleggen;
– Gerichte beleidsrichtsnoeren ontwikkelen voor kwaliteitsborging,
samen met de lidstaten en belanghebbenden.
3. Nederlandse positie ten aanzien van de mededeling
a) Essentie Nederlands beleid op dit terrein
Evenals de Commissie onderkent het kabinet het belang van goed
onderwijs voor alle kinderen en jongeren. Investeren in kwalitatief
hoogstaand en inclusief onderwijs is ook prioriteit van het Nederlandse
beleid ten behoeve van de kenniseconomie. Het kabinet spant zich dan
ook in om dit te bewaken en waar nodig te verbeteren. Het kabinet zet zich
blijvend in om de kwaliteit van het onderwijs voor alle leerlingen verder te
verbeteren, leerkrachten en schoolleiders te faciliteren om zich verder te
ontwikkelen en het onderwijsstelsel waar mogelijk efficiënter en doeltreffender in te richten.
De ontwikkeling van betere en inclusieve scholen
Kerncompetenties
Nederland onderschrijft het belang dat alle jongeren de kans moeten
krijgen het volledige scala aan kerncompetenties te ontwikkelen. Niet
alleen lezen, wiskunde en natuurwetenschappen zijn belangrijk, maar ook
sociale competenties, digitale vaardigheden en burgerschapsvaardigheden. Nederland is volop in beweging als het gaat om een integrale
curriculumherziening voor het funderend onderwijs. Een plan van aanpak
hiervoor zal nog voor het zomerreces aan de Tweede Kamer worden
gestuurd. De resultaten van PISA 2015 op het terrein van lezen, natuurwetenschappen en wiskunde worden nader geanalyseerd. 5 Een stand van
zaken zal nog voor het zomerreces aan de Tweede Kamer worden
gestuurd.
Digitale vaardigheden en leermiddelen
In het door de Commissie aangehaalde onderzoek naar digitale vaardigheden van docenten is Nederland niet opgenomen.6 Nederland ziet het
belang en de voordelen van het gebruik van ICT en digitale leermiddelen
om de kwaliteit van het onderwijs verder te versterken. Scholen worden
daarbij ondersteund. Zo zijn financiële middelen vrijgemaakt en afspraken
gemaakt met het funderend onderwijs (sectorakkoorden) over het gebruik
van ICT in de klas en de benodigde vaardigheden van leraren. In het
5
6

Kamerstuk 34 550 VIII, nr. 99
Vanwege te weinig scholen en leerlingen.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 22 112, nr. 2370

4

doorbraakproject onderwijs en ICT worden scholen in primair en
voortgezet onderwijs actief ondersteund in hun ambities om meer
maatwerk met behulp van de inzet van ICT te kunnen realiseren. Alle
ondersteunende activiteiten, zoals het genoemde eTwinning-platform,
vanuit de Commissie zijn welkom op dit vlak.
Inclusief onderwijs
Nederland onderschrijft het uitgangspunt dat het onderwijs tegemoet
moet komen aan de specifieke onderwijsbehoeften van alle leerlingen.
Nederland heeft een inclusief onderwijssysteem. Alle kinderen hebben het
recht om naar school te gaan en vrijwel alle kinderen doen dat ook. Dat
kan regulier onderwijs zijn, maar ook speciaal onderwijs. Nederland
streeft net als veel andere landen naar een meer inclusief systeem waarbij
kinderen bij voorkeur naar regulier onderwijs gaan. Met passend
onderwijs is hier een nieuwe impuls aan gegeven.
Nederland participeert sinds 1996 actief in het door de EU genoemde
agentschap (European Agency for special needs and inclusive education).
Onlangs is een project afgerond op het terrein van «Raising Achievements
for all pupils». Nederland is één van de zes landen die meedoet aan de
review «Financing policies for inclusive education systems».
Voortijdig schoolverlaten
Het hebben van een doelstelling op Europees niveau wat betreft voortijdig
schoolverlaten heeft Nederland geholpen om extra aandacht op dit punt
te vestigen. Nederland heeft de EU doelstelling van minder dan 10
procent al in 2016 bereikt (met 8 procent zit Nederland daar ruim onder).
Nederland levert niettemin een extra inzet op de groep jongeren in een
kwetsbare positie (jongeren uit praktijkonderwijs, voortgezet speciaal
onderwijs en entreeopleiding in het middelbaar beroepsonderwijs).
Daarbij is samenwerking belangrijk. Dit wordt op verschillende manieren
ondersteund.
Burgerschapsvaardigheden
Ook is er aandacht voor burgerschapsvaardigheden, zoals beschreven in
de Kamerbrief over versterking burgerschapsonderwijs.7 De Inspectie van
het Onderwijs (IvhO) concludeerde dat de kwaliteit van het Nederlandse
burgerschapsonderwijs verbetering behoefde. Op dit moment is er dan
ook een wetsvoorstel in voorbereiding om de burgerschapsopdracht in
het funderend onderwijs te verduidelijken.
Uit PISA 2015 blijkt dat Nederlandse leerlingen van de OESO en
EU-landen het minst gepest worden. Leerlingen, ook allochtone
leerlingen, voelen zich thuis op school. Pesten heeft binnen het nationaal
beleid veel aandacht. Met de Wet Veiligheid op school heeft het bevoegd
gezag van de school de plicht gekregen om zorg te dragen voor de
veiligheid op school. De IvhO ziet vanaf augustus 2016 toe op naleving
van de zorgplicht veiligheid en het door de school te voeren sociaal
veiligheidsbeleid. Ook heeft de IvhO toegang tot de monitorgegevens van
scholen. Dit stelt de IvhO beter in staat om het gesprek aan te gaan met de
school over de verbetering van de veiligheid op school.

7

Kamerstuk 34 550 VIII, nr. 125

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 22 112, nr. 2370

5

Erasmus+
Het Erasmus+ programma (2014–2020) biedt onder andere Nederlandse
scholen in het primair onderwijs (po), het middelbaar beroepsonderwijs
(mbo) en voortgezet onderwijs (vo) mogelijkheden tot internationaliseringsactiviteiten. Het programma wordt nu al goed gebruikt, onder andere
voor het bevorderen van de kwaliteit van tweetalig onderwijs. Om het
Erasmus+ programma nog beter te benutten worden scholen in het
funderend onderwijs nog sterker gewezen op de mogelijkheden.
Voor- en vroegschoolse educatie
Kinderen met een (risico op) taalachterstand kunnen vanaf de leeftijd van
2,5 jaar voor- en vroegschoolse educatie (vve) volgen. Voorschoolse
educatie wordt gegeven op een peuterspeelzaal of kinderopvang en is
voor kinderen van 2,5–4 jaar. Vanaf 4 jaar tot 6 jaar wordt vroegschoolse
educatie aangeboden op de basisschool De laatste jaren is er ingezet op
een kwaliteitsverhoging van de vve. Het traject van vroegschoolse
educatie valt in Nederland onder het basisonderwijs (groep 1 en 2). De
algemene kwaliteitsverbeterende maatregelen die Nederland treft hebben
betrekking op het gehele basisonderwijs en omvatten dus ook de
vroegschoolse educatie.
Ondersteuning van leraren en schoolleiders
Loopbanen aantrekkelijk maken
Nederlandse leraren voelen zich iets minder goed voorbereid op hun werk
als leerkracht dan gemiddeld binnen de OESO blijkt uit TALIS 2013. Met
de Lerarenagenda 2013–2020 wordt de positie van de Nederlandse leraar
versterkt (Kamerstuk 27 923, nr. 171). Dit gebeurt door te zorgen voor
betere studenten en minder uitval aan de lerarenopleidingen, verbeterde
kwaliteit van de lerarenopleidingen, aantrekkelijke en flexibele leerroutes
waaronder het stimuleren van de mogelijkheden van zij-instroom.
De Commissie geeft aan dat het salaris belangrijk is voor de aantrekkelijkheid van het beroep van leerkracht. Uit «Education at a Glance 2016»
blijkt dat Nederland gemiddeld (zowel voor de startende als de gevorderde leraar in zowel het po als vo) ruim boven het OESO en EU gemiddelde zit. Met het Actieplan Leerkracht (2007) zijn flinke stappen gezet in
het vergroten van de aantrekkelijkheid van het beroep, het verbeteren van
salaris (inkorten van de carrièrelijn) en functiedifferentiatie via de
functiemix. Het carrièreperspectief voor leraren is echter nog laag,
daarom verkent het Ministerie van OCW op dit moment met werkgevers
en werknemersorganisaties hoe de carrièremogelijkheden voor docenten
versterkt kunnen worden.
Professionalisering
Nederland onderschrijft het belang van doorgaande professionalisering.
Via de sectorakkoorden werkt OCW samen met het onderwijsveld aan de
professionalisering van leraren en schoolleiders. OCW stimuleert de
ontwikkeling van het schoolleidersregister en de bekwaamheidseisen voor
schoolleiders door de beroepsgroep zelf. Speciale aandacht is er ook voor
de ondersteuning van de beginnende leerkracht in de zogenoemde
inductieperiode. Uit TALIS 2013 blijkt dat Nederland ruim boven het
gemiddelde scoort als het gaat om de toegang tot formele en informele
inductieprogramma’s.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 22 112, nr. 2370

6

Nederlandse leerkrachten werken goed samen, zo blijkt uit TALIS 2013.
Ook nemen zij meer dan gemiddeld binnen de OESO deel aan schoolinterne trainingen en workshops, zo blijkt uit PISA 2015. Samenwerking
wordt verder gestimuleerd door de mogelijkheid voor leerkrachten in het
basisonderwijs om een teambeurs aan te vragen. Nederlandse leraren en
schoolteams maken nu al goed gebruik van de mogelijkheid om te leren
van buitenlandse collega’s. De mogelijkheden van Erasmus+ worden goed
gebruikt, vooral als het internationaliseringsaspecten als tweetalig
onderwijs betreft. Nederland stimuleert scholen en leerkrachten om ook
op andere terreinen te leren van en samen te werken met buitenlandse
scholen en collega’s.
Governance
Autonomie
Het Nederlandse onderwijsstelsel wordt gekenmerkt door de relatief
autonome positie van scholen. De vrijheid van onderwijs is vastgelegd in
de Grondwet. In die vrijheid is een belangrijke rol weggelegd voor het
bestuur en intern toezicht van een onderwijsinstelling, die eindverantwoordelijk zijn voor goed onderwijs aan hun leerlingen of studenten.
Nederland legt bij het vergroten van de autonomie ook de nadruk op
verantwoording over de onderwijskwaliteit en financiën, zowel richting de
overheid als naar aan de omgeving van de scholen. Deze ontwikkelingen
liggen aan de basis van het governancemodel dat Nederland nu kent.
Goed bestuur
De afgelopen jaren is er veel gesproken over goed bestuur in het
onderwijs. In debatten met de Tweede Kamer is naast aandacht voor de
structuur nadrukkelijk ook aandacht voor de gewenste bestuurscultuur. Dit
heeft mede geleid tot de agenda Versterking bestuurskracht onderwijs.8
Naast de wettelijke waarborgen voor goed bestuur, hebben alle
onderwijssectoren zelf een code voor goed bestuur ingesteld. Daarin
worden de wettelijke eisen voor bestuur en intern toezicht verder
uitgewerkt. In alle sectoren wordt de naleving van de governancecode
gemonitord en vindt periodiek herijking van de code plaats. In het vo
bevat de code inmiddels lidmaatschapseisen (van de VO-raad) en vindt er
bestuurlijke visitatie plaats om het bestuurlijke professionaliteit te
versterken.
Intern toezicht
De taken en verantwoordelijkheden van bestuur en intern toezicht zijn
vastgelegd in wetgeving. Wanneer een onderwijsinstelling niet voldoet
aan deugdelijkheidseisen, bijvoorbeeld wanneer middelen niet doelmatig
worden besteed of de verantwoording niet op orde is, wordt het bestuur
daarop aangesproken door de inspectie. De medezeggenschapsraad
functioneert als constructieve tegenkracht, die het bestuur of intern
toezicht kan aanspreken op het beleid en via instemmings- en adviesrechten invloed uitoefent op het beleid. Over versterking van de medezeggenschapscultuur binnen scholen en professionalisering van de medezeggenschap is in december een brief naar de Eerste Kamer gestuurd.9

8
9

Kamerstuk 33 495, nr. 10
Kamerstuk 34 251, F

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 22 112, nr. 2370

7

b) Beoordeling + inzet ten aanzien van deze mededeling
Nederland is gematigd positief over de mededeling en verwelkomt de
actuele thema’s die de Commissie hierin aansnijdt. Nederland plaatst op
onderdelen echter ook kanttekeningen bij de subsidiariteit en de proportionaliteit van de voorstellen in deze mededeling. Eerder heeft het kabinet
aangegeven om op het terrein van funderend onderwijs initiatieven van
de Commissie alleen te kunnen ondersteunen, zolang dit de nationale
bevoegdheden op dit terrein volledig respecteert en het wederzijds leren
tussen lidstaten ondersteunt10.
Het uitwisselen van best practices en het leren van het beleid van andere
lidstaten en wederzijds ondersteunen kan bijdragen aan de kwaliteit en
effectiviteit van nationaal onderwijsbeleid. Om die reden heeft Nederland
zich eind 2015 in de Raad verbonden aan samenwerkingsprioriteiten op
onderwijsterrein tot 202011 in het strategische kader Onderwijs en
Opleiding 2020 («ET2020»), die raken aan het terrein en de thema’s die in
deze Mededeling worden behandeld.
De Commissie baseert zich bij haar uitspraken over de effectiviteit,
efficiency en gelijkheid van onderwijsstelsels op de PISA 2015 resultaten.
Als benchmark wordt vergeleken hoeveel landen gemiddeld hebben
gespendeerd aan vijftienjarige leerlingen en de resultaten die worden
behaald in de PISA testen. Sommige landen geven veel uit aan onderwijs
en behalen weliswaar goede, maar geen excellente scores. Nederland
komt goed uit deze vergelijking: onze onderwijsuitgaven zijn licht boven
gemiddeld, maar leiden tot ruim boven gemiddelde prestaties. Ook op het
terrein van effectiviteit, toegankelijkheid en doelmatigheid kunnen landen
van elkaar leren. Daartoe kan ook Erasmus+ ingezet worden.
Ondanks de gematigd positieve beoordeling door Nederland van de
mededeling in zijn geheel, dienen de verschillende aangekondigde
maatregelen ieder op eigen merites te worden bezien. Een eerste
beoordeling van de aangekondigde maatregelen lijkt tot drie categorieën
te leiden
1. Maatregelen die steun verdienen:
– De samenwerking tussen scholen versterken door schoolpartnerschappen en de mobiliteit van leerlingen in het kader van
Erasmus+ toegankelijker maken. Nederland maakt al volop
gebruik van dit programma, maar ziet graag dat de Commissie de
procedures versimpelt om de drempel minder hoog te maken en
de administratieve lasten voor scholen te verlagen.
– De toegang voor toekomstige leraren vereenvoudigen en kansen
bevorderen om in het buitenland praktische onderwijservaring op
te doen met steun van Erasmus+. Hier wordt in Nederland volop
gebruik van gemaakt, maar de procedures voor toelating kunnen
versimpeld worden om de drempel te verlagen.
– Onlinegemeenschappen en -leermiddelen ontwikkelen voor
schoolpersoneel, zoals eTwinning. Het is onduidelijk of dit
platform veel gebruikt wordt in Nederland. In plaats van het zelf te
ontwikkelen is het misschien beter om met elkaar te delen dat wat
andere landen al hebben op dit gebied.
– Gezamenlijk met de OESO vergelijkende gegevens over schoolpersoneel produceren door middel van efficiëntere data verzameling door Eurydice en de OESO. Hier is Nederland in principe
voorstander van, maar het moet wel complementair zijn.

10
11

Kabinetsappreciatie Commissiewerkprogramma 2017: Kamerstuk 22 112, nr. 2248
Kamerstuk 21 501–34, nr. 253

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 22 112, nr. 2370

8

2.

3.

12

Maatregelen die het kabinet ondersteunt maar voor Nederland weinig
meerwaarde hebben:
– Het bevorderen van best practices om het niveau van de
STEM-vakken te verbeteren: Nederland staat momenteel op de
tweede plaats in de EU als het gaat om wiskunde en bij natuurwetenschappen op de derde plaats. Leren van elkaar blijft belangrijk
en Nederland hecht eraan om regelmatig over de grens te kijken
naar goede voorbeelden in andere landen.
– Ondersteunen van samenwerking tussen lidstaten en de European
Agency for special needs and inclusive education: de landen in
Europa werken al heel goed samen in het agentschap. Nederland
participeert actief in projecten van het agentschap, zoals bijvoorbeeld ICT for Inclusion, Financing of Inclusive Education en het al
eerdergenoemde project Inclusive early childhood educaton.
– Ondersteunen van lidstaten in het voorzien van voldoende opvang
en onderwijs van hoge kwaliteit van jonge kinderen: Uit een
rapport van de OESO blijkt dat vijftienjarigen die geen kleuteronderwijs hebben gevolgd drie keer zoveel risico lopen om slecht te
presteren als degenen die meer dan een jaar kleuteronderwijs
hebben gevolgd. De benchmark van de EU was dat meer dan 95
procent van de leerlingen tussen de vier jaar en de leerplichtige
leeftijd onderwijs zou moeten volgen. In Nederland volgt in 2014
97,6 procent van de vierjarigen onderwijs. De doelstelling van de
EU dat van de nul tot vierjarigen 30 procent op de kinderopvang
zit is door Nederland ruim gehaald. In 2015 bezocht bijna 50
procent van deze jonge kinderen een instelling voor kinderopvang. Nederland ziet dan ook geen meerwaarde in ondersteuning
op dit gebied door de EU.
Maatregelen die Nederland niet ondersteunt vanwege een negatief
oordeel over de bevoegdheid van de EU dan wel een negatief
subsidiariteits- en/ of negatief proportionaliteitsoordeel:
– Een zelfbeoordelingsinstrument over digitale capaciteit ontwikkelen: de verantwoordelijkheid van de keuze van instrumenten over
de beoordeling van vakinhoud, zoals digitale vaardigheden, is een
nationale bevoegdheid en het gebruik hiervan ligt in Nederland bij
de scholen. Europese (zelf-)beoordelingsinstrumenten kunnen
onduidelijkheid oproepen in relatie tot nationaal bepaalde
curricula.12
– Beleidsexperimenten op het gebied van de ontwikkeling van
meertalige onderwijsmethoden: De keuze voor de taal waarin
onderwijs wordt aangeboden is een nationale bevoegdheid.
Nederland heeft er bewust voor gekozen geen onderwijs in de
moedertaal aan leerlingen met een niet-Nederlandse achtergrond
te bieden.
– Beleidsrichtsnoeren bieden inzake de loopbaan en professionele
ontwikkeling van leraren en schoolleiders: de verantwoordelijkheid voor loopbaan en professionele ontwikkeling van leraren en
schoolleiders is een nationale bevoegdheid en ligt in Nederland
bovendien bij de sociale partners. Het voorstel in deze mededeling
zou niet verder dan wederzijds leren bijv. via ET2020 mogen gaan.
Het is ook niet duidelijk wat de voorgestelde Europese sociale
dialoog over onderwijs hieraan kan toevoegen.
– Een vraaggestuurde regeling voor technische ondersteuning:
technische ondersteuning kunnen scholen zelf organiseren met
middelen uit de lumpsum. Technische ondersteuning is in
voldoende mate aanwezig in de markt.
– Een gezamenlijk verslag over de doeltreffendheid en efficiëntie
van de uitgaven in het schoolonderwijs is onwenselijk: Nederland
Zie ook kabinetsreactie consultatie sleutelvaardigheden, Kamerstuk 22 112, nr. 2347.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 22 112, nr. 2370

9

–

gaat zelf over de doeltreffendheid en efficiëntie van de onderwijsuitgaven en heeft daarvoor eigen kaders (IvhO). Daarnaast
verkiest Nederland kennisuitwisseling op dit vlak via de OECD en
wil dubbeling van dataverzameling voorkomen.
Gerichte beleidsrichtsnoeren ontwikkelen voor kwaliteitsborging
van governance van de onderwijsstelsels is overbodig: Nederland
heeft al instrumenten als de Code voor Goed Bestuur om dit te
borgen. Ook hier mag EU-actie niet verder gaan dan wederzijds
leren.

c) Eerste inschatting van krachtenveld
Bij de eerste presentatie in raadskader (Onderwijscomité) heeft zich nog
slechts een beperkt aantal lidstaten zich uitgesproken over de mededeling.
Deze waren overwegend positief, zij het dat de Commissie op een aantal
punten werd verzocht om concretisering van haar voorstellen. Een enkele
lidstaat is kritisch over de subsidiariteit omdat onderwijs een competentie
van de lidstaten is en acties op EU-niveau geen toegevoegde waarde
bieden ten opzichte van nationaal beleid. Een enkele lidstaat meent dat de
Commissie te negatief oordeelt over de werking van de schoolsystemen
in de lidstaten.
4. Grondhouding ten aanzien van bevoegdheid, subsidiariteit,
proportionaliteit, financiële gevolgen en gevolgen op het gebied
van regeldruk en administratieve lasten
a) Bevoegdheid
Op grond van artikel 6, onderdeel e, van het EU-werkingsverdrag beschikt
de EU over een aanvullende bevoegdheid op het terrein van onderwijs.
Op grond van dit artikel kan de Unie het onderwijsbeleid van de lidstaten
ondersteunen, coördineren of aanvullen. Op grond van artikel 165 VWEU,
lid 1 kan de EU initiatieven nemen gericht op de ontwikkeling van de
kwaliteit van het onderwijs.
Nederland vindt het belangrijk om te onderstrepen dat de EU de onderwijsactiviteiten van de lidstaten alleen kan ondersteunen of aanvullen met
volledige eerbiediging van de verantwoordelijkheid van de lidstaten voor
de inhoud van het onderwijs en de opzet van het onderwijsstelsel. Het
kabinet is van mening dat die rolverdeling niet altijd voldoende wordt
gerespecteerd in de voorliggende mededeling.
Het betreft hier een mededeling die als zodanig geen juridische consequenties voor de lidstaten heeft. Nederland zal er samen met gelijkgezinde lidstaten voor waken dat de (eventuele) uitwerking van de in deze
mededeling genoemde maatregelen onder komende raadsvoorzitterschappen (bijvoorbeeld in de vorm van raadsconclusies), voldoet aan de
eisen van subsidiariteit en proportionaliteit.
b) Subsidiariteit
De beoordeling van de subsidiariteit over de mededeling leidt tot een
deels positieve en deels negatieve grondhouding.
Het uitwisselen van best practices op EU-niveau en het leren van het
beleid van andere lidstaten kan bijdragen aan de kwaliteit en effectiviteit
van nationaal onderwijsbeleid en voldoet daarmee aan de eisen van
subsidiariteit. Zie de eerste en tweede categorie.
Een aantal maatregelen zoals genoemd in deze mededeling staat echter
op gespannen voet met het subsidiariteitsbeginsel omdat daar geen
sprake is van een toegevoegde waarde van actie op Europees niveau. Dit
geldt bijvoorbeeld voor het opzetten van een vraaggestuurde regeling
voor technische ondersteuning en het ontwikkelen van gerichte beleids-

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 22 112, nr. 2370

10

richtsnoeren voor kwaliteitsborging van governance van de onderwijsstelsels. Zie de derde categorie.
c) Proportionaliteit
De beoordeling van de proportionaliteit van deze mededeling leidt tot een
deels negatieve, deels positieve grondhouding.
Hoewel het gekozen instrument van een mededeling proportioneel
genoemd kan worden, kleven er aan de voorgestelde maatregelen wel
bezwaren. Deze zijn uiteengezet in de beoordeling van het voorstel. In
aanvulling hierop kan geconstateerd worden dat een tamelijk fijnmazig
pakket aan voorstellen voorligt, die de nodige inspanningen vereisen van
lidstaten en betrokken partijen, indien deze allemaal in alle lidstaten
opgevolgd zouden moeten worden. Dit laat onverlet dat deze maatregelen
in landen met een minder effectief onderwijsstelsel wel meerwaarde
kunnen hebben en ook meer op deze landen gericht zouden kunnen
worden. Bij de Nederlandse standpuntbepaling zal dan ook het krachtenveld nadrukkelijk moeten worden meegewogen.
d) Financiële gevolgen
De voorgestelde mededeling vergt geen extra middelen uit de EU
begroting. Lidstaten worden wel aangespoord om het bestaande
relevante EU financieringsprogramma Erasmus+ in te zetten.
De financiële gevolgen van de verschillende in de mededeling aangekondigde maatregelen, waaronder bijvoorbeeld het ontwikkelen van een
zelfbeoordelingsinstrument zijn door de Commissie niet becijferd.
Nederland is van mening dat eventuele EU-middelen gevonden dienen te
worden binnen de in de Raad afgesproken financiële kaders van de
EU-begroting 2014–2020 en dat deze moeten passen bij een prudente
ontwikkeling van de EU-jaarbegroting. Eventuele budgettaire gevolgen
voor de Nederlandse begroting worden ingepast op de begroting van het
beleidsverantwoordelijke departement, conform de regels van de
budgetdiscipline.
e) Gevolgen voor regeldruk en administratieve lasten
De uitvoering van de aangekondigde maatregelen zouden op nationaal
niveau administratieve lasten voor scholen en sociale partners met zich
mee kunnen brengen. Dit geldt met name voor de onder paragraaf 3b, sub
3 genoemde voorstellen.
Onvoorziene stijgingen van de administratieve lasten dienen te worden
gecompenseerd door het beleidsverantwoordelijke departement, waarbij
compensaties zoveel mogelijk dienen te geschieden binnen het domein
waarin de tegenvaller plaatsvindt.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 22 112, nr. 2370

11