1. Duurzaam en gezond consumeren:
veranderen en verminderen
Hans Dagevos. Position paper tbv rondetafel Voedsel d.d. 5 april 2018
Hoe bijzonder en bewonderenswaardig het voedselland van
overvloed dat Nederland heet ook is, het maken van de
duurzame en gezonde keuze is er bepaald niet de eenvoudige
en vanzelfsprekende. We eten dan ook gemakkelijk te veel, te
vet, te zout en te zoet. En binnen die overconsumptie in het
algemeen eten we een overmatige hoeveelheid dierlijke
eiwitten in het bijzonder. De grote kwesties van het
voedselsysteem – duurzaamheid, gezondheid en
voedselzekerheid – vragen vanuit het Nederlandse
consumentenperspectief om antwoorden in termen van
matiging in de consumptie van dierlijke producten per persoon
en vermindering van overconsumptie boven de normen van de
voedingsrichtlijnen. Beide zouden even onomstreden moeten
zijn als de huidige aandacht voor voedselverspilling.
Ik wil u, Kamerleden, daarom meegeven dat er brede
wetenschappelijke consensus over bestaat dat duurzaam- en
gezondheid gezamenlijk en positief gediend zijn bij
verandering in de consumptie van minder dierlijk naar meer
plantaardig. Diverse overheidsgerelateerde kennisinstituten
(WRR, Gezondheidsraad, VCN, PBL, RIVM) hebben de voorbije
jaren ook deze boodschap afgegeven. Het is ook bemoedigend
te lezen dat de zogenoemde eiwitverduurzaming onderdeel is
van de onlangs gepubliceerde transitieagenda Biomassa en
voedsel. Het aanwijzen van consumentengedrag als
belangrijke factor in veranderingsprocessen is eveneens in
overeenstemming met een breed gedeelde visie in het
onderzoek.
De politiek plaatst zich mijns inziens op afstand van de
wetenschap als het belang van een andere samenstelling van
onze consumptiepatronen naar minder dierlijk en meer
plantaardig politiek als ‘gevoelig’ of ‘controversieel’ worden
aangemerkt en vervolgens ‘taboe’ verklaart.
En alsof de verandering van het voedselpakket al niet ‘problematisch’ genoeg is, gaat duurzame en gezonde
voedselkeuzes ook over ‘consuminderen’. Ik realiseer me dat dit laatste, ook politiek, nog ongemakkelijker ligt: we zijn
doorgaans niet zo gecharmeerd van het idee dat minder een betere optie is dan meer. Toch leert recent onderzoek1 dat
het niet alleen gaat om anders eten maar ook om minder – om zowel te eten binnen de grenzen van de ecologische
draagkracht van onze planeet als binnen de grenzen gesteld door de richtlijnen goede voeding. Dit vraagt eigenlijk de
richtlijnen goede voeding tot richtsnoer van politieke besluitvorming en afwegingscriteria te nemen.
Ik spreek hier mijn zorg uit over het tekort aan consumentgericht onderzoek in de context van de eiwittransitie – de op
dit domein uitgezette consumentenonderzoekslijn is sinds het topsectorenbeleid doorgeknipt en tot op heden niet
hersteld. Dit schaadt zowel de wetenschappelijke positie die Nederlandse onderzoekers hier hadden, als dat dit
onderzoek van belang is voor Vion t/m de Vegetarische Slager.
Dezelfde zorg wil ik met u delen voor wat betreft de publieke (financiële) support voor onderzoek betreffende de
consumentenacceptatie van nieuwe eiwitten (insecten, plantaardige vleesvervangers, kweekvlees, algen, e.d.) of de
plaats en betekenis van gezonde en (donker)groene voedingsstijlen voor nu en straks. Het is, denk ik, belangrijk in
consumentenonderzoek te anticiperen op de 5 tot 20-jarige toekomst en na te gaan waarom mensen al dan niet hun
voedingsgedrag willen of kunnen veranderen, respectievelijk studie te maken van consumenten die vooruitlopen op die
toekomst – om bijvoorbeeld na te gaan hoe en in hoeverre deze voorlopers een (on)aantrekkelijk voorbeeld zijn voor
anderen.
1 P. Alexander, et al. (2017). Losses, inefficiencies and waste in the global food system. Agricultural Systems, 153, 190-200.

2. Duurzaam en gezond consumeren:
Potentieel en pluriformiteit

Ten tweede zou ik u willen meegeven dat er veel positieve maatschappelijke energie aanwezig is als het om gezond eten
en eten met een goed geweten gaat. Veel mensen en maatschappelijke initiatieven zijn met passie en plezier bezig met
‘goed eten’. Dit contrasteert nogal met de bescheiden rol die voeding speelt in de politiek – zowel die in het Haagse als
ook op gemeentelijk niveau, zoals de gemeenteraadsverkiezingen onlangs bewezen. Dit stilzwijgen sluit niet erg aan bij
het uitgesproken maatschappelijke potentieel.
Ik zou wensen dat de politiek zich meer aantrekt van en bezighoudt met hoe mensen met eten bezig zijn – zowel als
bron van vreugde en samenzijn als van zorg en wantrouwen. Landbouw en voedsel bieden veel meer mogelijkheden dan
de politieke bemoeienis die zich bepaalt tot ‘harde’ cijfers over de economische betekenis van de sector. Eten betreft in
hoge mate ook ‘zachte’ normen en waarden, levensovertuigingen en emoties. Eten verbindt, en dit zou ook kunnen
gelden voor het verbinden van politiek en burger-consumenten. Veel consumenten staan allesbehalve onverschillig
tegenover eten of zien ons voedsel als louter vanzelfsprekend. Veel consumenten zijn in feite actieve en betrokken
bondgenoten van voedselpolitiek gericht op duurzaam en gezond en mandateren politiek en beleid om daarop in te
zetten. Ik zou bijna zeggen: het maatschappelijk draagvlak is er, nu de politiek nog.
Verdiepende studies en monitoringsonderzoek om diversiteit en dynamiek van die maatschappelijke context in beeld te
brengen en te duiden kan politiek en beleid helpen de levende issues en waarden te adresseren en daarop aan te haken
met ondersteunende en consumentgerichte voedselpolitiek.
In de vorige zin viel het woord diversiteit. Dit verwijst direct naar het laatste punt dat ik hier wil maken. Ik ben ‘van de
pluriformiteit’ en zoals ik dat elders al heb bepleit2, doe ik dat ook nu. Zoals diversiteit van vitaal belang is voor de
veerkacht en toekomstbestendigheid van ecosystemen, zo zie ik dit ook voor diversiteit en voedselsysteem. Koester de
pluriformiteit, zou ik zeggen vanuit de overtuiging dat er meerdere ‘waarheden’ oftewel consumptiepraktijken en
transitiepaden naar duurzaam en gezond eten zijn die allemaal politiek bediend mogen worden. Dit betekent dat politiek
en beleid erop gericht zijn burger- of bedrijfsinitiatieven, voedingspatronen of –praktijken die ‘anders dan anders’ zijn ook
te faciliteren of stimuleren. Voorkom dat betrokken Nederlandse burger-consumenten zich (verder) verwijderen van de
politiek omdat die (vooral) een voedselpolitiek voor de gevestigde orde voert.
Dit pleidooi voor pluriformiteit geldt wat mij betreft des te sterker in tijden waarin het in de voorbij decennia opgebouwde
en vertrouwde voedselsysteem wordt geconfronteerd met grote en nijpende maatschappelijke, ecologische en
economische opgaven. Uitdagingen, kort gezegd, te groot en te complex om te geloven in of in te zetten op één
veranderingsroute, oplossingsrichting of handelingsrepertoire. Om de problemen van vandaag en de opgaven van morgen
het hoofd te bieden zal het behalve behulpzaam ook noodzakelijk zijn meerdere paden – gebaande én ongebaande,
lineaire én circulaire – te bewandelen om de transitie te maken naar een meer duurzaam en gezond voedselsysteem.
Voor (beleidsondersteunend) onderzoek betekent dit wat mij betreft dat u zich inzet (meer) kansen te bieden aan
onderzoeksvragen die verder gaan dan gedragsbeïnvloeding via informatie of productinnovatie. De interventieladder heeft
meerdere sporten (van vrijblijvende communicatie tot dwingende wetgeving) en er is nog veel onduidelijk over welke
beleidsinstrumenten het beste bijdragen aan consumentengedrag in de gewenste richting. Des te belangrijker is het
onderzoeksthema’s te overwegen die verkennen hoe consumenten tot gezonde en duurzame keuzes zijn te bewegen als
de voedselomgeving (drastisch) anders wordt ingericht of als (verdergaand) wordt ingegrepen op wat we in onze huidige
consumptiecultuur als normaal, aantrekkelijk of begerenswaardig beschouwen en via reclame etc. voeden. Of aan
experimenteel onderzoek op het vlak van de mogelijke impact op voedselconsumptiegedrag van apps of van
beleidsinterventies die vooralsnog politiek niet haalbaar zijn, zoals een vleesbelasting of een indeling van de supermarkt
op basis van de Schijf van Vijf.

Contact

Dr. J.C. (Hans) Dagevos
Hans.Dagevos@wur.nl
+31 (0) 70 33 58 219

2Zie o.a.: H. Dagevos (2017). Duurzame voedselpolitiek: Van generiek naar energiek. In: H. de Coninck, et al. (red.) Rood-groene

politiek voor de 21ste eeuw: Een pact tussen generaties, Amsterdam: Uitgeverij Van Gennep, pp. 211-228. Zie ook: PBL (2018, te
verschijnen). Perspectieven op duurzaam voedsel: Pluriformiteit in debat en beleid. Den Haag: PBL.