De heer Jasper van Dijk (SP): Voorzitter. We spreken
over de fusietoets in het onderwijs; de SP is daar heel
blij mee. Het wetsvoorstel is er dan ook gekomen na een
motie van SP en PvdA in september 2008. Politiek gaat
nog steeds niet erg snel, maar dat mag de pret niet
drukken.
De fusietoets is een middel om de schaalvergroting in
het onderwijs een halt toe te roepen. Dat is goed, want
in grote scholen zijn leerlingen verworden tot nummers
die amper nog gekend worden. Schoolbesturen zitten op
grote afstand van de leerlingen en zien amper nog een
klaslokaal van binnen. Daar moeten we echt een eind
aan maken.
De fusietoets is nog maar een eerste stap op weg naar
de menselijke maat in het onderwijs. Schaalvergroting is
het gevolg van politiek beleid, foute ideologische keuzes
en bezuinigingsdrift. Vanaf de jaren tachtig werd
schaalvergroting actief aangemoedigd: het zou goed zijn
als verschillende leerlingen bij elkaar op school zitten,
grote scholen zouden meer keuzemogelijkheden bieden
en bovendien zou het geld besparen. Het was een
verkeerde weg en het is mooi dat men daar nu op
terugkomt. Kleine scholen zijn natuurlijk beter en daarom
zijn ze ook heel populair. Kijk daarvoor maar naar het
succes van de gymnasia, naar de categoriale mavoscholen, naar de groei van het particulier onderwijs. Waarom
zou iemand daarvoor kiezen? Omdat de grootschaligheid
afschrikt; omdat je niet wilt dat je kind verzuipt in een
leerfabriek. Ook al zijn de resultaten van een grote school
nog zo goed, je kiest altijd liever voor de geborgenheid,
voor de cohesie en voor de school als gemeenschap.
″Een school is niet groter dan het geheugen van de
conciërge″, wordt wel eens gezegd; dat lijkt mij een
prima uitgangspunt. De fusietoets zet een rem op de
schaalvergroting. Dat is goed, maar het herstelt niet de
misstanden van de afgelopen jaren en de wet zorgt niet
voor schaalverkleining. Daar ligt dus net zo goed een
taak voor de politiek. Bovendien zijn veel taken inmiddels
afgestoten door een beleid van decentralisatie en
deregulering. Omdat scholen zelf verantwoordelijk zijn
geworden voor het budget, ook wel de lumpsumfinanciering genoemd, wordt schaalvergroting nog altijd
aangemoedigd. Remmen en gas geven tegelijk, noemt
de Raad van State dat. De regering onderzoekt nu hoe
het zit met die prikkels tot schaalvergroting, maar het lijkt
mij duidelijk dat die bekostiging, die lumpsumfinanciering, daarin een grote rol speelt. Deelt de regering die
mening?
Scholen die graag klein en zelfstandig willen blijven,
kunnen het binnen de huidige omstandigheden moeilijk
krijgen en worden alsnog gedwongen te fuseren. Deze
zogenaamde eenpitters, scholen met één bestuur, zouden

nu juist door ons gestimuleerd moeten worden. Ze
zouden financieel beloond moeten worden. Graag een
reactie.
Onderdeel van de fusietoets is een fusieeffectrapportage, afgekort FER. Ik stel voor dat gewoon
fusierapportage te noemen; dat is volgens mij helder. In
die fusierapportage moet een bestuur antwoord geven
op vragen als: is er een noodzaak tot fusie, is er een
alternatief voor de fusie en wat zijn eigenlijk de doelen
en de effecten? Hierbij wordt wel een beetje naar de
bekende weg gevraagd. Natuurlijk voelen besturen een
noodzaak, natuurlijk zijn er geen alternatieven en
uiteraard zullen zij zorgvuldig omgaan met belangen van
alle betrokkenen. Van het bestuur kunnen we wel raden
wat het vindt; het heeft immers die fusieaanvraag
gedaan. Het gaat er nu juist om wat anderen ervan
vinden, met name het personeel. Docenten moeten
maximale inspraak krijgen over de geplande fusie. Dat
kan via de medezeggenschapsraad, maar het zou ook
breder besproken moeten worden. Iedereen zou een
volwaardige stem moeten hebben in een dergelijk groot
besluit. Ik kom hier nog op terug.
Eerst over die formele inspraak. In het basis- en
voortgezet onderwijs heeft de medezeggenschapsraad
instemmingsrecht bij een fusie. Dat is goed, maar er is
nog wel een probleem. Besturen zijn in de loop der jaren
geprofessionaliseerd en in de nota van het verslag valt te
lezen dat daardoor sprake is van een ongelijke kennispositie tussen bestuur en medezeggenschap. De medezeggenschapsraad heeft minder tijd en expertise om zich
goed te informeren. Ziet de regering dit probleem ook?
In het middelbaar beroepsonderwijs en het hoger
onderwijs is het wat zorgwekkender. Daar heeft de
medezeggenschapsraad alleen maar adviesrecht, terwijl
besturen daar minstens zo professioneel zijn en vaak nog
verder af staan van het personeel. Het lijkt mij dus
volstrekt logisch dat de medezeggenschapsraad in het
mbo en het hoger onderwijs instemmingsrecht krijgt, net
zo goed als in het basis- en het voortgezet onderwijs. Ik
heb hierover ook een amendement ingediend en hoor
hierop graag een reactie.
Ik wil nog een stap verdergaan. Instemmingsrecht
geeft nog geen garantie dat er draagvlak is onder alle
betrokkenen. We praten hier niet zomaar over een
besluit, maar het gaat om een fusie. Het is echt
belangrijk dat iedereen hierover kan meebeslissen,
vandaar dat een draagvlakonderzoek erg belangrijk is.
Vorig jaar hebben wij op 23 april een algemeen overleg
gehad over de regeling van fusies in het mbo. De
staatssecretaris heeft toen toegezegd dat er een
draagvlakonderzoek komt. Dit staat inderdaad in de
regeling van 18 mei, maar niet meer in het wetsvoorstel.
Hoe kan dat?
Is het juist dat die regeling fusietoets mbo een
tijdelijke maatregel was – er staat letterlijk dat deze ter
overbrugging is bedoeld – tot de inwerkingtreding van
de fusietoets waarover we vandaag spreken? Als dat zo
is, waarom is de draagvlakmeting dan niet opgenomen
in dit wetsvoorstel en waarom is deze niet ook overgenomen voor andere onderwijssectoren, zoals basis-,
voortgezet en hoger onderwijs? Men zal begrijpen dat ik
daarvan ook een voorstander ben.
Het is opmerkelijk dat het draagvlakonderzoek in de
nota naar aanleiding van het verslag van 27 november
door de regering wat wordt weggemoffeld. Op pag. 22
schrijft de regering dat het aan de medezeggenschaps-

Tweede Kamer

20 januari 2010
TK 44

Aan de orde is de behandeling van:
- het wetsvoorstel Wijziging van diverse
onderwijswetten in verband met het invoeren van
een fusietoets in het onderwijs (fusietoets in het
onderwijs) (32040).
De voorzitter: Ik heet minister Plasterk en staatssecretaris Van Bijsterveldt-Vliegenthart van harte welkom.
De algemene beraadslaging wordt geopend.
©

Fusietoets onderwijs

44-4218

Jasper van Dijk
raad is om te bepalen hoe hij zijn achterban bij de
afwegingen betrekt. Dat is wel wat vrijblijvend en het is
een opvallende draai. In april was de regering het nog
met ons eens, maar even later dus weer niet. Vandaar
dat ik hierover ook een amendement heb ingediend.
Bij een fusie is natuurlijk ook de vraag hoeveel
leerlingen bij elkaar komen. Het gekke is dat hierover
niets in de wet staat, en ook niet in de fusierapportage.
Er wordt zelfs helemaal geen hard criterium genoemd
waaraan een fusie moet voldoen. Het is toch cruciaal dat
we weten hoeveel leerlingen bij elkaar worden gebracht?
Ik ben voorstander van een maximumaantal leerlingen
per school. Uit ons eigen onderzoek ″De leraar aan het
woord″ blijkt daarvoor veel steun te zijn. Twee derde van
de leraren in het voortgezet onderwijs wil graag een
maximale schoolgrootte. Deze zou 750 leerlingen kunnen
zijn per vestiging in het voortgezet onderwijs en het
middelbaar beroepsonderwijs. In het basisonderwijs zou
deze 250 leerlingen kunnen zijn. De gemiddelde grootte
van scholen ligt nu rond dat aantal, maar het zou mooier
zijn als we daar een grens trekken. Dan hebben we een
belangrijk criterium te pakken.
De heer Jan Jacob van Dijk (CDA): 750 leerlingen en
dan wil je een volledige school kunnen aanbieden van
vmbo, havo, vwo? Hoe kan dat in de ogen van de heer
Jasper van Dijk met alle profielen die er zijn en met alle
niveaus en sectoren die in het vmbo aangeboden
moeten worden? Of vindt hij dat het vmbo dan maar
apart moet en dat havo en vwo dan ook apart moeten?
Hoe wil hij dat doen met een groep van 750?
De heer Jasper van Dijk (SP): Dat wil ik doen precies
zoals de heer Jan Jacob van Dijk het zegt. Je moet
gewoon locaties maken met een maximum aantal
leerlingen. Dat is nu ook al zo in heel veel gevallen.
De heer Jan Jacob van Dijk (CDA): Dus de heer Jasper
van Dijk is er een groot voorstander van dat er weer
aparte vmbo-scholen komen en dat er weer aparte
havo/vwo-scholen komen? Is dat in feite zijn boodschap?
De heer Jasper van Dijk (SP): Ik ben niet per definitie
voorstander van de verdeling die de heer Jan Jacob van
Dijk noemt, maar ik ben groot tegenstander van
leerfabrieken. Dat is correct. Wij moeten af van die
vorming van scholengemeenschappen waarover hij het
heeft. Aan het begin van de jaren negentig van de vorige
eeuw is wat hij nu zegt actief gestimuleerd: vmbo, havo
en vwo bij elkaar zetten. Vandaag praten wij volgens mij
over een wetsvoorstel waarin voortschrijdend inzicht
wordt getoond: de aanpak uit de jaren negentig, met al
die leerlingen bij elkaar, was eigenlijk geen goed idee.
We kunnen beter kleine scholen maken, dat zorgt voor
cohesie en samenhang. Ik ben tegen het massaal bij
elkaar zetten van leerlingen.

het vmbo en een ander deel van de leerlingen gaat naar
havo/vwo. Dat is wat hij zegt. Vervolgens komt hij weer
met opmerkingen over segregatie in het onderwijs. Ik
ben enigszins in verwarring over hetgeen hij eigenlijk
wil. Is volledig doordacht wat de consequenties zijn van
het maximum aantal van 750 leerlingen?
De heer Jasper van Dijk (SP): De heer Jan Jacob van
Dijk doet hier een beetje dramatisch over iets wat
helemaal niet zo dramatisch is. Ik ben voorstander van
kleine scholen. Ik weet niet hoe het met hem zit, maar
dat is mijn uitgangspunt. Een kleine school betekent niet
te veel leerlingen per locatie. Een middelbare school kan
dus gewoon een vmbo-vestiging en een havo/vwovestiging hebben. Dat is heel normaal, dat gebeurt nu
ook al in Nederland. Een school kan ook alle leerlingen
uit de onderbouw bij elkaar zetten en alle leerlingen uit
de bovenbouw bij elkaar zetten, daar hebben scholen
heel veel ruimte in. Ik ben er inderdaad voorstander van
dat wij daardoor afraken van leerfabrieken, van enorme
scholen waarin 2000 of meer leerlingen bij elkaar worden
gezet.
Ik vind het dus niet sterk dat in deze wet helemaal
niets is opgenomen over leerlingenaantallen. Volgens de
minister bestaat de optimale schoolgrootte eigenlijk niet;
daarom heeft hij er maar niets over opgenomen. Dat
vind ik niet sterk. Dat probeer ik hier aan de orde te
stellen. Als de heer Jan Jacob van Dijk het met mij
erover eens is dat wij moeten gaan voor kleine scholen,
dan moeten wij de daad bij het woord voegen. Hoeveel
leerlingen zou je dan maximaal in één vestiging moeten
zetten?
De heer Jan Jacob van Dijk (CDA): Ik heb in het
wetsvoorstel geen bepalingen gezien omtrent bouwvoorschriften voor scholen. Het gaat hier om het onderwerp
″fusie″. Voor de heer Jasper van Dijk is een aantal van
750 leerlingen meer dan voldoende. Daar gaat dit
wetsvoorstel niet op die manier over. De heer Jasper van
Dijk harkt hier drie, vier verschillende onderwerpen bij
elkaar om ervoor te zorgen dat het misschien aardig
klinkt. Hij heeft nog geen reactie gegeven op hetgeen ik
net naar voren heb gebracht: een leerling gaat van een
basisschool naar een brede scholengemeenschap; daar
heeft hij de mogelijkheid om door te stromen naar
verschillende richtingen en niveaus. Dat vindt de heer
Jasper van Dijk kennelijk niet meer van belang. Hij staat
dus niet meer achter het belang van de leerling, hij staat
alleen nog maar achter het belang dat hij ideologisch
voor ogen heeft, namelijk het maximumaantal van 750
leerlingen.

De heer Jan Jacob van Dijk (CDA): Voor alle helderheid: onder ″massaal″ versta ik scholen van zo’n 2000 tot
3000 leerlingen. Het gaat hier ook over de vraag: hoe
zorg je ervoor dat je zodanig onderwijs aanbiedt dat
iemand naar een brede brugklas in zo’n school kan gaan,
waarna hij gemakkelijk door kan stromen naar vmbo,
havo of vwo? De heer Jasper van Dijk is van mening dat
die keuze al snel gemaakt moet worden, namelijk vanaf
de basisschool; dan gaat een deel van de leerlingen naar

De heer Jasper van Dijk (SP): Wat de heer Jan Jacob
van Dijk zegt is volstrekt onjuist. Ik heb het hier over
middelbare scholen die meerdere locaties kunnen
hebben; een leerling in de eerste klas kan dus vmbo,
havo of vwo gaan doen in diezelfde school op een van
de verschillende locaties. Uit de woorden van de heer
Jan Jacob van Dijk kan ik niet anders dan opmaken dat
hij eigenlijk een beetje blijft hangen in het idee uit de
jaren negentig over de grote scholen, waarin wij alles en
iedereen bij elkaar zetten. Daar wil ik zo graag vanaf. Dat
is de enorme fout die gemaakt is. Daardoor hebben wij
ook de zorgleerlingen bij het vmbo gestopt; dat kon
allemaal bij elkaar in de klas, en daar kon ook nog wel
havo en vwo bij. De consequentie daarvan was dat wij

Tweede Kamer

20 januari 2010
TK 44

Fusietoets onderwijs

44-4219

Jasper van Dijk
heel grote scholen kregen. De eerste slachtoffers van
deze ontwikkeling waren de zorgleerlingen, want in
anonieme scholen hebben zij het het moeilijkst. Wij
moeten dus zorgen voor kleinschalige vestigingen.
Ik vind verder dat de heer Jan Jacob van Dijk niet
moet insinueren dat ik geen voorstander ben van
maximale doorstroming binnen het voortgezet onderwijs.
Een leerling met de potentie om gymnasium te doen,
moet daar natuurlijk naartoe kunnen gaan.
Mevrouw Dezentjé Hamming-Bluemink (VVD): Niet
alleen in eerdere debatten, maar ook in dit debat bevat
het verhaal van de heer Jasper van Dijk tegenstrijdigheden.
De heer Jasper van Dijk (SP): Zoals?
Mevrouw Dezentjé Hamming-Bluemink (VVD): U zegt
bijvoorbeeld dat leerlingen binnen één school hun
voortgezette opleiding moeten kunnen volgen en
daarvoor niet naar een andere locatie zouden moeten
hoeven te gaan. Een ander voorbeeld is uw beperking
van het aantal leerlingen. Dat zegt mij helemaal niets.
750, 650 of 800 leerlingen: waar baseer je zo’n getal op?
Op welk ideaal baseert u dat aantal van 750?
U wilt dat op een school leerlingen met een verschillende achtergrond bij elkaar zitten. Daarmee wilt u
segregatie tegengaan. Maar hoe verhoudt deze wens zich
met het voorstel dat u nu doet?
De heer Jasper van Dijk (SP): Dat gaat heel goed
samen. Het is leuk dat u het er nu bij haalt, maar wij
hebben daarover vanmiddag ook een debat. Door de
segregatie groeit en groeit de populaire witte school.
Zo’n school moet er dan ook vaak lokalen bijbouwen,
terwijl de zwarte school even verderop leegloopt. Ook
daarom pleit ik voor een maximale schoolgrootte.
Zonder zo’n maximum is het niet mogelijk om leerlingen
eerlijker te verdelen over schoollocaties.
Ik neem afstand van uw opmerking dat ik gezegd zou
hebben dat wij grote scholen moeten bouwen om daarin
alle type leerlingen bij elkaar te brengen. Dat heb ik
namelijk helemaal niet gezegd. De SP is een expliciet
voorstander van kleine scholen. Verder vinden wij dat er
binnen het voortgezet onderwijs maximale ruimte moet
zijn voor een leerling om te groeien en door te stromen
naar een hoger niveau. Dat is natuurlijk helemaal geen
pleidooi voor grote leerfabrieken.
Mevrouw Dezentjé Hamming-Bluemink (VVD):
Helemaal niemand in de Kamer is een voorstander van
grote leerfabrieken. Ik heb dat in ieder geval nog nooit
iemand horen zeggen.
U zegt voor kleinschalige scholen te willen gaan. De
VVD-fractie zet op haar beurt in op maatwerk en
kleinschalig onderwijs. Daarover hoor ik u echter niet. U
hebt het alleen maar over een maximum aantal
leerlingen. Punt.
De heer Jasper van Dijk (SP): Ik weet niet of u
geluisterd hebt naar mijn betoog, maar ik ben toch echt
begonnen met de opmerking dat de fusietoets hartstikke
goed is en dat wij ervoor moeten zorgen dat er een
einde komt aan de schaalvergroting. Dat is de intentie
van deze wet. Ik heb daar wel aan toegevoegd dat het
raar is om een debat te voeren over schaalgrootte zonder

Tweede Kamer

Fusietoets onderwijs

in te gaan op leerlingenaantallen. Daarover staat
namelijk niets in de wet. Het is goed dat fusies worden
getoetst, maar daarvoor bestaat geen hard criterium.
Als u ook een voorstander bent van kleinschalig
onderwijs, daag ik u uit om uw gedachten te laten gaan
over de vraag waar de kleine school ophoudt en de grote
school begint. Welk criterium hanteert u daarbij?
De heer Dibi (GroenLinks): Ik twijfelde even of ik op
moest staan. Ik heb dat toch maar gedaan, omdat ik mij
eigenlijk heel erg verbaas over uw inbreng.
Ik zie de SP als een bondgenoot in de strijd tegen
onderwijssegregatie en als een partij die net als wij van
dubbeltjes kwartjes wil maken. Uw voorstel houdt echter
wel in dat de vmbo’s los moeten worden gemaakt van
de havo’s en de vwo’s en dat de vmbo’s zo klein
mogelijk moeten worden gemaakt. U weet echter ook dat
vmbo’s vaak zwart zijn en dat daar veel achterstanden
zich concentreren. Veel havo- en vwo-scholen zijn
daarentegen wit, omdat de middenklasse-ouders hun
kinderen daar naartoe sturen. Als u ook wilt dat kinderen
op een later moment alsnog havo of vwo gaan doen, is
het heel belangrijk dat er een havo of een vwo in de
buurt is, bijvoorbeeld in een scholengemeenschap. Een
scholengemeenschap is dan ook zeker lang niet altijd
slecht. U bent zo principieel dat u met uw voorstel de
segregatie alleen maar vergroot.
De heer Jasper van Dijk (SP): Ik sta hier toch echt van
te kijken. U verdraait mijn woorden wel heel knap. Ik zei
namelijk al dat een leerling altijd de mogelijkheid moet
hebben om door te stromen naar havo of vwo. Dat hoeft
echter niet in dezelfde vestiging te gebeuren. Wij spreken
vandaag over schaalgrootte en ik wil dan ook precies
weten wanneer er sprake is van grootschaligheid. Bij
hoeveel leerlingen zegt GroenLinks: deze school is te
groot? Ik doe het voorstel om dat te bepalen op 750
leerlingen voor het voortgezet onderwijs. Overigens vindt
die segregatie ook plaats binnen het vmbo zelf. Er zijn
ook zwarte en witte vmbo-scholen. Laten wij daar eens
werk van maken. Helaas wil de staatssecretaris daarvan
niets weten, maar ik ben de eerste die met u werkt aan
de bestrijding van segregatie, ook in het voortgezet
onderwijs, door leerlingen eerlijk te verdelen over de
scholen.
De voorzitter: De discussie daarover gaat vanmiddag
verder.
De heer Van der Vlies (SGP): Voorzitter. Wij zijn
allemaal voor kwaliteit in het onderwijs. Wij hebben ook
allemaal de indruk dat grote scholen erg hun best
moeten doen om die kwaliteit te waarborgen. Het is zelfs
mogelijk dat grootte versus kwaliteit kan worden gesteld.
Hoe dat precies zit, weten wij echter niet. Waarom kiest
collega Jasper van Dijk naast de doelstelling van
kwaliteit voor een kwantitatieve norm, waarbij er een
garantie moet zijn dat er een verhouding is tussen die
norm en de kwaliteit en waarbij zeker moet zijn dat die
norm de best mogelijke is? Waarom kiezen voor 750?
Waarom niet voor 650 of 850? Dan moet hij toch een
verhaal hebben over de kwalitatieve doelstellingen en
kenmerken? Die zitten nu juist in de fusietoets.
De heer Jasper van Dijk (SP): In deze discussie is de
relatie tussen kwaliteit en kwantiteit onvermijdelijk. Ik

20 januari 2010
TK 44

44-4220

Jasper van Dijk
durf te voorspellen dat alle sprekers die na mij aan het
woord komen, zullen betogen dat schaalvergroting in het
onderwijs een slechte zaak is. Mijn vervolgvraag is dan:
waar begint schaalvergroting? Wanneer wordt een
school te groot? Ik probeer de discussie daarover te
starten door te zeggen: bij 750 leerlingen. Uw reactie
daarop kan zijn: nee, 1000 leerlingen. Akkoord, daar wil
ik best over discussiëren. Ik weet echter zeker dat ook bij
de SGP een grens is aan de grootte van een school. In
de wet staat daar helemaal niets over en dat vind ik wat
zwakjes.
De heer Van der Vlies (SGP): Het verschil tussen de
redenering van collega Jasper van Dijk en mijn redenering is dat ik weliswaar vind dat wij moeten nadenken
over de schoolgrootte, maar dat er bij het stellen van een
kwantitatieve norm wel duidelijk moet zijn dat daarmee
naar een optimum wordt toegewerkt. Dat leidt uiteindelijk tot de kwalitatieve kenmerken. Om die reden blijf ik
worstelen met het kwalitatieve en het kwantitatieve in
zijn verhaal.
De heer Jasper van Dijk (SP): Ik blijf ermee worstelen
dat met dit wetsvoorstel enerzijds wordt geprobeerd om
een eind te maken aan fusies en anderzijds niet wordt
aangegeven wat de maximale schoolgrootte is. De
regering neemt daar expliciet afstand van. Ik heb twee
redenen om over leerlingaantallen te spreken. Ten eerste
blijkt uit veel onderzoeken dat mensen waarde hechten
aan kleinschaligheid. Ten tweede heeft de SP dat zelf
onderzocht en aan 3000 leraren gevraagd: wilt u een
maximale schoolgrootte? Tweederde van de leraren in
het voortgezet onderwijs antwoordt daarop: ja, dat willen
wij. Ik constateer dat de gemiddelde vestigingsgrootte in
het voortgezet onderwijs rond de 700 à 750 leerlingen
ligt. Ik stel voor om daaraan een grens te stellen in plaats
van een gemiddelde te hanteren.
De voorzitter: Mevrouw Dezentjé Hamming, hebt u een
nieuw punt?
Mevrouw Dezentjé Hamming-Bluemink (VVD): Zit
volgens de heer Van Dijk kleinschaligheid in locatiegrootte? Als dat het geval is, dan is hij niet tegen fusies.
Een groot bestuur kan dan met kleine locaties heel goed
functioneren volgens hem.
De heer Jasper van Dijk (SP): Soms geldt en-en in
plaats van of-of. Wij praten zowel over fysieke schaalvergroting, de grootte van het gebouw, als over bestuurlijke
schaalvergroting. Ik vind dat aan allebei een grens moet
worden gesteld.
De voorzitter: Goed. Gaat u verder met uw betoog.
De heer Jasper van Dijk (SP): Voorzitter. Is de regering
het ermee eens dat het leerlingaantal een rol moet
spelen bij de fusietoets? Er is al een harde ondergrens
voor scholen – daarvoor wordt ook een getal genoemd –
maar nog geen bovengrens. De Onderwijsraad geeft ook
als optie een maximale schoolgrootte en noemt daarbij
ook de voordelen. Die geeft een duidelijk plafond aan en
de kosten van naleving worden lager, want de criteria
zijn helder. Ik hoor hier graag een reactie op. Ik heb een
amendement ingediend waarin het aantal leerlingen
wordt opgenomen in de fusierapportage.

Tweede Kamer

Fusietoets onderwijs

Dan is er de discussie over de lopende fusies. Een
beruchte fusie is inmiddels stopgezet, wat heel goed
nieuws is. Het gaat om het Horizon College en het Regio
College die wilden fuseren tot een Noord-Holland
College met 21.000 leerlingen. Door alle consternatie en
door een negatief advies van de medezeggenschapsraad
is deze fusie stopgezet. Het ging niet vanzelf, maar het is
een mooie overwinning dat dit plan van tafel is. In
Utrecht gaat een fusie gewoon door, ondanks verzet.
Afgelopen zomer voerden docenten in Utrecht actie
tegen de fusie tussen het Vader Rijn College en het
Centraal College. Ook ouders, leerlingen en de wijkraad
waren niet blij met het vertrek van het Centraal College
uit hun wijk als gevolg van de fusie. Je kunt dan toch
niet echt spreken van draagvlak onder de betrokkenen,
zo lijkt mij. Wat schetst mijn verbazing? De minister heeft
met het bestuur gesproken naar aanleiding van mijn
vragen hierover. Dat heeft hem verzekerd dat er
draagvlak is. Dat lijkt mij logisch. Andere betrokkenen
met een ander standpunt heeft de minister niet
gesproken. Dat is zorgelijk, want hoe gaat de minister
fusies straks goedkeuren als alleen maar wordt gesproken met diegenen die belang hebben bij de fusie,
namelijk de besturen? In het Gooi speelt een fusie in het
basisonderwijs. Besturen willen daar een fusie waardoor
5500 leerlingen onder één bestuur vallen. Is dat nog
aanvaardbaar? In Utrecht speelt momenteel de geplande
fusie tussen twee hogescholen, de Hogeschool Utrecht
en de Hogeschool Domstad. Hierdoor verhuist de pabo
van de Hogeschool Domstad uit Utrecht naar Amersfoort. Heeft de minister contact met deze instellingen?
Wat is zijn oordeel?
Minstens zo belangrijk is schaalverkleining. Wij
wachten nog op het advies hierover van de Onderwijsraad. Wanneer komt dit? Het is zo belangrijk, want de
schaalvergroting is al ver doorgevoerd. Het gaat met
name om opting-out: de mogelijkheid voor een school
om uit een groter schoolbestuur te stappen. Dat lijkt ons
een goed idee, mits het ook financieel haalbaar is. De
regering zal dus moeten kijken naar prikkels die de
kleinschaligheid bevorderen. Ook zou het een vooruitgang zijn als het geld voor de scholen altijd direct naar
de scholen ging in plaats van naar het bovenschools
bestuur. Ik hoor hier graag een reactie op. Ik heb nog
twee vragen. De minister wil zich bij een fusie laten
adviseren door een adviescommissie. Hoe wordt deze
commissie samengesteld? Wat vindt de minister van de
geopperde voortgangstoets en schaaleffecttoets, waarbij
je later kijkt hoe de voltooide fusie verloopt?
Tot slot is de fusietoets een goede stap op weg naar
de menselijke maat in het onderwijs. Wij steunen het
plan van harte, uiteraard met onze aanbevelingen erbij.
Het belangrijkste is een volwaardige stem voor leraren.
Instemmingsrecht is wel het minste; draagvlakonderzoek
is nog beter. Daarnaast stel ik voor om nu echt werk te
maken van kleinschaligheid. Dat kan als wij een einde
maken aan het remmen en gas geven tegelijkertijd. Maak
de overheid verantwoordelijk voor het budget en de
kwaliteit van het onderwijs, dan kunnen wij die last
wegnemen bij de bestuurders en worden scholen
verzekerd van voldoende budget en personeel. Dan
kunnen leraren, leerlingen en ouders weer baas worden
over hun eigen kleine school in de buurt.
De heer Depla (PvdA): Ik weet niet of ik het goed heb
verstaan, maar zei de heer Van Dijk nu dat de verant-

20 januari 2010
TK 44

44-4221

Jasper van Dijk
woordelijkheid voor de kwaliteit van het onderwijs bij het
bestuur wordt weggehaald en naar ″Den Haag″ moet?
De heer Jasper van Dijk (SP): Ja. Ik vind dat de
overheid verantwoordelijk is voor de kwaliteit van het
onderwijs.
De heer Depla (PvdA): Waar zijn de schoolbesturen dan
nog voor? Dan kunnen wij ze beter opheffen. Ze zijn dan
niet meer aanspreekbaar op de kwaliteit die ze leveren.
Als ik als ouder naar een schoolbestuur stap omdat de
kwaliteit niet op orde is, moet dat bestuur dan eigenlijk
zeggen dat het er niet over gaat en dat ik naar de
minister moet?
De heer Jasper van Dijk (SP): Dat klinkt inderdaad wel
goed. Ik zal het even uitleggen. Het gaat er natuurlijk om
dat de politiek, en dan met name afgelopen kabinetten,
de afgelopen twintig jaar allerlei taken heeft afgestoten
in het kader van het neoliberalisme. Scholen moesten
zaken maar zelf regelen. Dat betekent dat een school nu
zelf verantwoordelijk is geworden voor het budget en in
hoge mate verantwoordelijk is geworden voor het
aanstellen van personeel en de criteria daaromtrent. Een
school kan in vergaande mate bepalen wie er voor de
klas staat. De overheid moet veel beter die kwaliteit
bewaken en zeggen: een leraar is altijd bevoegd. Dankzij
de Wet op de beroepen in het onderwijs hoeft dat niet
meer.
De overheid staat garant voor het budget van het
onderwijs. Dat hoeft niet meer. Dat is niet meer zo
dankzij de lumpsumfinanciering. Daarom zijn scholen
geld gaan oppotten. Daarom is er nu veel onduidelijkheid
over de besteding van middelen op scholen. Ik vind het
voorstel van de heer Depla om het geld direct naar de
scholen te brengen in plaats van naar de schoolbesturen
al een hele stap vooruit. Daarop wil ik graag een reactie
van de regering. Is dat niet nu al zo? Of moeten we dat
echt gaan bevorderen, zodat we weten dat het geld in
het klaslokaal komt?
De heer Depla (PvdA): Wij delen dus het belang dat er
gehecht wordt aan kwaliteit en wij delen dat de minister
daar wel degelijk een belangrijke verantwoordelijkheid
voor heeft. Maar we moeten nog een keer wat scherper
met elkaar praten over de vraag welke verantwoordelijkheden volgens ons bij de minister horen, zoals eisen aan
de lerarenopleidingen, goede financiering en eisen aan
de examens, en welke verantwoordelijkheid we bij de
scholen willen neerleggen. Als een ouder of leerling de
docent aanspreekt op kwaliteit en deze vervolgens zegt
dat zij niet bij hem moeten wezen als hij er een potje van
maakt, maar bij de minister, gaat het een beetje verkeerd
lopen. Ons doel is hetzelfde, alleen moet u wat scherper
zijn in wat u waar neerlegt.
De heer Jasper van Dijk (SP): Als een school er een
potje van maakt, is inderdaad de minister de eindverantwoordelijke, zie artikel 23 lid 1. Dat is nu juist waar de SP
zoveel kritiek op heeft gehad de afgelopen jaren. Als een
school er een potje van maakt, of als onduidelijk is wat
er gebeurt met het budget, verwijst de minister maar al
te snel naar de autonomie van scholen. Daar gaan wij
niet over, zegt de minister dan. De SP zegt: daar gaat hij
wel over. Onderwijs is een zaak van ons allemaal.

Tweede Kamer

Fusietoets onderwijs

De heer Jan Jacob van Dijk (CDA): Het verbaast mij
dat u een voorstander bent van deze wet. Volgens mij
wilt u één heel grote fusie organiseren. U vindt blijkbaar
dat alles weer bij de minister thuishoort. Waarom bent u
een voorstander van deze wet?
De heer Jasper van Dijk (SP): Ik zat al te wachten op
deze interruptie en u bent er alsnog mee gekomen. Leuk
bedacht. Ik ben geen voorstander van het fysiek fuseren
van alle scholen tot één groot gebouw waar alle
leerlingen naartoe gaan. Ik ben ervoor dat scholen
kleinschalig zijn en dat de overheid de verantwoordelijkheid neemt voor kerntaken rond het onderwijs, zoals het
budget en de kwaliteit. Dan kunnen we heel veel
bovenschools management en managementlagen
wegsnijden en is een school weer maximaal verantwoordelijk voor de inrichting van het onderwijs binnen dat
gebouw, dat het liefst zo klein mogelijk is. De overheid
zorgt dan voor de rest.
De heer Jan Jacob van Dijk (CDA): U antwoordde net
ontkennend op de vraag van de heer Depla of schoolbesturen eigenlijk nog wel nodig zijn. Dus u wilt eigenlijk
één heel groot schoolbestuur. U komt nu met fantastische verhalen omtrent locaties. Dat is allemaal prima.
Een onderdeel van dit wetsvoorstel is dat ook besturenfusies onderworpen worden aan de fusietoets. In uw
betoog zegt u eigenlijk dat dit onderdeel eruit moet, want
u wilt één heel grote fusie. Dat is hetgeen u betoogt.
Maar het valt me tegen dat u geen amendement heeft
ingediend waarin u dat heeft neergelegd. Dan moet u
ook boter bij de vis leveren.
De heer Jasper van Dijk (SP): De heer Jan Jacob van
Dijk vervalt in herhalingen. Hij stelt weer exact dezelfde
vraag. Hij maakt er een heel dramatisch verhaal van. Laat
ik één punt vooropstellen: wij zijn voor kleine scholen,
waarbij de docenten en de schoolleiding met elkaar een
team vormen. Deze fusietoets is juist een rem op
schaalvergroting, ook bestuurlijk, waarbij bovenschools
management ontstaat en waarbij het bestuur veel te ver
van het klaslokaal afstaat. Ik hoopte daarin juist in het
CDA een medestander te vinden, maar ik moet nu helaas
vaststellen dat dit anders ligt.
De heer Van der Vlies (SGP): Nog één nuance. Ik denk
toch dat u stuit op het collectiviseren van de onderwijsprovincie, want dat is de kern van wat u betoogt. U stuit
op de denominatieve onderscheiding en de principiële
lijnen die daarin getrokken zijn tussen openbaar en
bijzonder onderwijs.
De heer Jasper van Dijk (SP): Nu begint de heer Van
der Vlies over een onderwerp dat niet op de agenda
staat. Ik praat daar graag over, maar wij hebben het niet
over het maken van een einde aan de denominaties van
scholen. De heer Van der Vlies wil het er graag over
hebben, maar het gaat mij erom dat ik voorstander ben
van kleine scholen, waarbinnen maximale variatie kan
bestaan, bij voorkeur als het gaat om onderwijsdidactiek,
schoolklimaat en de invulling van onderwijskundige
zaken.
De heer Van der Vlies (SGP): Ik denk dat collega Jasper
van Dijk hier te gemakkelijk overheen stapt, alsof het zo
zou zijn dat de invloedssfeer van de overheid in het

20 januari 2010
TK 44

44-4222

Jasper van Dijk
openbaar en in het bijzonder onderwijs dezelfde is.
Natuurlijk is het duidelijk dat er een kwaliteitstoets moet
zijn, maar daar hebben wij dan ook onze regimes voor.
Als hij een stukje kwaliteitszorg weghaalt bij de scholen
en het bij het departement van de minister lokaliseert,
stuit hij fundamenteel op het verenigingsrecht, dat ten
grondslag ligt aan artikel 23 van de Grondwet.
De heer Jasper van Dijk (SP): Als wij vandaag een
begin maken met deze fusietoets en daarna een
acceptatieplicht invoeren in het bijzonder onderwijs, ben
ik al een heel gelukkige man en hoeven wij het voorlopig
verder nergens over te hebben.
©
De heer Depla (PvdA): Voorzitter. De PvdA-fractie is blij
dat de regering zeer voortvarend dit wetsvoorstel heeft
gemaakt. Krap een jaar na de motie-Van Dijk/Depla
kunnen wij het wetsvoorstel al plenair behandelen: hulde
daarvoor. De PvdA vindt de menselijke maat in het
onderwijs zeer belangrijk. Het gaat om kennen en gekend
worden. Te ver doorgeschoten schaalvergroting in het
onderwijs heeft afbreuk gedaan aan het gevoel dat het
onderwijs van ons allemaal is. Het heeft afbreuk gedaan
aan het gevoel, dat wij zelf onze school kunnen oprichten
en deze zelf kunnen runnen. Er ontstaan steeds meer
regionale monopolies, waardoor de keuzevrijheid van
ouders in het geding is gekomen. Ouders en leerlingen
zijn tot klant geworden. Besturen staan op steeds grotere
afstand van de werkvloer en docenten voelen zich
hierdoor tekort gedaan. Schaalvergroting leidt vaak tot
uniformering en standaardisering, waardoor de
professionals op de werkvloer risicomijdender worden.
Het resultaat is dat zij minder geneigd zijn om problemen
zelf op te lossen. Het onderwijs moet centraal staan, in
plaats van de bedrijfsprocessen en de omzet.
De menselijke maat betekent ook: kennen en gekend
worden. Dat is belangrijk voor een veilige en goede
schoolomgeving en voor goed onderwijs. Daarom is het
goed dat wij met dit wetsvoorstel een rem zetten op
ondoordachte fusies. Het niet doorgaan van de fusie van
twee roc’s in Noord-Holland laat zien dat het wetsvoorstel zijn schaduw al vooruit heeft geworpen en dat het
werkt.
Het wetsvoorstel houdt nadrukkelijk geen fusieverbod
in, maar een fusietoets. De PvdA steunt dit, omdat
anders fusies die wel tot kwaliteitsverbetering leiden, of
fusies die gericht zijn op het voorkomen van de
vermindering van het schoolaanbod, bijvoorbeeld in
gebieden waar de bevolking krimpt, onmogelijk zouden
worden gemaakt.
Het wetsvoorstel bestaat uit twee belangrijke delen. In
de eerste plaats wordt bij de beoordeling van de fusie
gekeken naar de legitimiteit ervan. Aan de andere kant
wordt gekeken naar de effecten van de fusie op
keuzevrijheid en variëteit van het onderwijsaanbod.
Scholen of schoolbesturen mogen alleen fuseren als er
een fusie-effectrapportage is gemaakt en het medezeggenschapsorgaan akkoord is gegaan. In de wet wordt
vastgelegd waarop de fusie-effectrapportage een
antwoord moet geven. Op die manier worden bestuurders gedwongen om vooraf in beeld te brengen of en
hoe de voorgenomen fusie een bijdrage levert aan
verbetering van het onderwijs. Dat is geen overbodige
luxe. Uit grootschalig onderzoek naar fusies in het

Tweede Kamer

Fusietoets onderwijs

bedrijfsleven in de jaren negentig bleek dat 80% van de
fusies niet gebracht hebben wat voorspeld was. Sterker
nog, vele fusies zijn om bedrijfseconomische redenen in
de jaren negentig al weer ongedaan gemaakt. Bedrijven
zijn weer in stukjes geknipt of zij bestaan helemaal niet
meer. Het werd namelijk niet beter door de fusie, maar
slechter.
In het onderwijs zal het niet veel anders zijn. Veel van
de voorspelde voordelen van de fusie zijn niet gerealiseerd. Daarom is het niet meer dan logisch dan dat wij
via de wet schoolbestuurders dwingen om eventuele
fusieplannen beter te onderbouwen. Voor welk probleem
is het eigenlijk een oplossing? Zijn er geen betere
alternatieven voorhanden? Op die manier worden fusies
op basis van allerlei oneigenlijke, emotionele of slecht
onderbouwde argumenten tegengegaan.
Een ander punt is dit. Schoolbesturen beloven bij
fusies altijd allerlei maatregelen te zullen nemen die de
menselijke maat en de autonomie van de betrokken
scholen zouden moeten garanderen, of zij beloven dat de
overhead afneemt in plaats van toeneemt. Als de fusie
eenmaal een feit is en iedereen akkoord gegaan is, wordt
dit soort beloften vaak snel vergeten. Door een formele
fusie-effectrapportage staan de beloften zwart op wit en
kunnen aangesloten scholen, medezeggenschapsraden,
docenten en ouders zich erop beroepen en het bestuur
erop aanspreken. De legitimiteit van een fusie staat of
valt met de instemming van docenten, ouders en
leerlingen. De school is immers een gemeenschap van
ouders, leerlingen, docenten en bestuurders. De Partij
van de Arbeid steunt dan ook het onderdeel in het
wetsvoorstel waar het oordeel over het al dan niet
legitiem zijn van de fusie niet bij de minister wordt
neergelegd, maar bij de medezeggenschap op school.
Wij regelen in de wet dat het proces goed verloopt. In de
wet wordt ook vastgelegd dat er een fusie-effectrapportage moet zijn en wat daarin moet staan. De wet
regelt bovendien dat de medezeggenschap daarover
gaat. In mbo en hbo hebben de medezeggenschaps- en
deelnemersraden echter alleen adviesrecht. De Partij van
de Arbeid vindt dat ook zij instemmingsrecht moeten
krijgen bij fusies. Amendementen op dit punt zullen wij
dan ook steunen.
Gezien de betrokkenheid van het lokaal bestuur,
bijvoorbeeld bij de lokale agenda en bij de spreiding van
scholen en schoolgebouwen, heeft de PvdA-fractie
samen met een collega van de CDA-fractie een amendement ingediend dat regelt dat in de fusie-effectrapportage ook de opvatting van de betrokken gemeente
moet worden opgenomen.
De voorzitter: Voordat u verder gaat, ik geloof dat de
heer Jasper van Dijk over het vorige punt een vraag
heeft.
De heer Jasper van Dijk (SP): Heel fijn dat de heer
Depla het met mij eens is dat er instemmingsrecht moet
zijn in plaats van adviesrecht. Is hij het er ook mee eens
dat je een draagvlakonderzoek zou moeten doen onder
de betrokkenen en het personeel?
De heer Depla (PvdA): Ik heb een beetje vertrouwen in
de wijze waarop de democratie op school werkt. Als wij
iets dergelijks voor ons zouden laten gelden, zouden wij
dat bij wijze van spreken bij elk besluit moeten doen. Je

20 januari 2010
TK 44

44-4223

Depla
kunt dan vragen: bent u wel representatief voor uw
kiezers?

De heer Depla (PvdA): Je kunt wel ergens voor zijn,
maar dat wil nog niet zeggen dat je het in de wet moet
regelen. Als ik zelf in de medezeggenschapsraad van een
school zou zitten en ik zou zo’n belangrijke beslissing
moeten nemen, zou ik voorstellen om een draagvlakonderzoek te doen. Het is echter een andere vraag of wij in
Den Haag in een wet moeten regelen dat iedereen een
draagvlakmeting op een bepaalde manier moet
uitvoeren. Natuurlijk moet dat dan juridisch worden
vastgelegd. Daarom vind ik dat de bevoegdheid bij de
medezeggenschap wordt gelegd. Die moet een beetje de
positie krijgen om de verantwoordelijkheid te nemen. Dat
moet dus niet alleen maar in de achterkamer gebeuren;
gewoon in overleg met de eigen achterban, zeg maar
hun kiezers, moet men tot beslissingen komen. Daar
moeten wij vertrouwen in hebben. Als dat niet goed
gaat, komen wij hierover verder te praten. Er is dan wel
sprake van een veel fundamenteler probleem: medezeggenschapsraden bestaan wel, maar zij werken niet.
Voorzitter. Ik sprak zojuist over de betrokkenheid van
het lokaal bestuur in het kader van gebouwen en de
lokale educatieve agenda. Wat dat betreft zijn de
gemeenten een belangrijke actor. Samen met de
CDA-fractie hebben wij een amendement ingediend dat
ertoe strekt dat in de fusie-effectrapportage ook moet
staan wat de lokale bestuurders van de fusie vinden. Zij
moeten daarover advies geven. Ik vind dat niet helemaal
een overbodige luxe. Bijvoorbeeld een school in
Eindhoven is aangesloten bij het Carmel College in
Deventer. Je zult als gemeente Eindhoven maar moeten
overleggen in verband met de lokale educatieve agenda
over passend onderwijs, bestrijding van segregatie en
dergelijke en daarvoor zul je dan in een keer naar het
kantoor in Deventer moeten afreizen. Dat lijkt mij dus
niet praktisch.
De minister komt pas aan bod en hoeft pas te
beoordelen of de fusie kan worden toegestaan, als de

fusie-effectrapportage er ligt en aan de eisen van de wet
voldoet en er een positief oordeel van de medezeggenschapsraad ligt. Pas daarna komt de voorgenomen fusie
op het bureau van de minister terecht. De minister gaat
dan kijken of de keuzevrijheid van ouders in het geding
is. Als dat het geval is, kan hij de aangevraagde fusie
afwijzen of goedkeuren. Eenvoudiger kan het niet! De
keuzevrijheid raakt ook de betrokkenen die niet in de
medezeggenschapsraad vertegenwoordigd zijn. Ik denk
aan ouders van toekomstige leerlingen. De legitimiteit
wordt weliswaar bij de medezeggenschap gelegd, maar
de keuzevrijheid raakt meer mensen dan alleen de
ouders en docenten van leerlingen die nu op school
zitten. Die raakt namelijk ook de toekomstige bezoekers
van de school. Vandaar de toets van de minister. De
minister beoordeelt of de keuzevrijheid door de fusie in
het geding komt. Als dat zo is, wordt dus goedkeuring
onthouden. Vermindering van de keuzevrijheid wordt
afgewogen tegen andere belangen. Zo zal bijvoorbeeld in
krimpgebieden dat eerder geaccepteerd worden dan in
andere delen van het land, omdat in die gebieden soms
geen alternatieven meer zijn. De minister wil dit door een
commissie laten beoordelen, waarna hij een besluit
neemt. Hij kan alleen beargumenteerd afwijken van het
oordeel van de commissie. In de wet moet wat ons
betreft dan ook vastgelegd worden dat de minister zo’n
commissie benoemt en ontslaat. Wij hebben ooit een
examencommissie KSE gehad, waarin wij iemand
hadden benoemd van wie wij niet meer konden
afkomen. Dat moet goed van tevoren worden geregeld.
In een ministeriële regeling zou moeten worden
vastgelegd op basis waarvan de commissie de fusie
toetst. De beleidsregels kunnen geen harde criteria zijn,
onder het motto dat een plus een twee is. Als de
uitkomst meer of minder dan twee is, zou de fusie niet
door kunnen gaan. De situatie in Groningen is bijvoorbeeld niet te vergelijken met die in Eindhoven. De
beoordeling van een fusie is een afweging en geen
rekenkundig besluit. De PvdA-fractie is van mening dat
de beperking van de keuzevrijheid moet worden
afgewogen tegen mogelijke alternatieven van het
fusievoorstel, demografische ontwikkelingen, bereikbaarheid van de school en tegen het aanbod van de profielen
in het voortgezet onderwijs en de verschillende niveaus
en sectoren in het vmbo. Op die manier blijft de politieke
verantwoordelijkheid bij de minister liggen. Hij stelt de
beleidsregels vast, maar een individuele fusietoets wordt
geen politiek besluit. De CDA-fractie heeft hierover een
amendement in voorbereiding, zodat deze redenering
wordt vormgegeven.
Het voorstel van de Onderwijsraad om de NMa de
toets te laten doen, wijzen wij af. Scholen zijn geen
bedrijven en het onderwijs is geen markt waar alleen
economische motieven tellen. Dat is echt de corebusiness van de NMa.
Dit gedeelte van mijn betoog ging over de fusietoets
in de toekomst. Er bestaan echter al veel grote schoolbesturen, zoals de SP-fractie zojuist ook al heeft gezegd.
Wij willen niet alleen een verdere schaalvergroting aan
banden leggen, maar ook schaalverkleining weer
mogelijk maken door de afsplitsing van schoolbesturen
mogelijk te maken. De Onderwijsraad is gevraagd een
advies hierover te geven. Kan de minister zeggen
wanneer dat advies komt? Wij willen hier graag snel over
debatteren om te kijken of er met dezelfde gezwinde
spoed positieve voorstellen kunnen worden ingediend.

Tweede Kamer

20 januari 2010
TK 44

De heer Jasper van Dijk (SP): Dat doen jullie toch ook
altijd op congressen en zo? Jullie houden dan toch een
ledenraadpleging?
De heer Depla (PvdA): Wij hebben niet in de wet
vastgelegd dat de Partij van de Arbeid pas een standpunt
mag innemen op het moment dat er een congres
gehouden is. Evenmin zijn er in de wet allerlei voorwaarden opgenomen over de vormgeving van dat congres.
Het zou overigens wel interessant zijn voor de verschillende politieke partijen, maar dat terzijde. Ik heb er dus
vertrouwen in: als wij de medezeggenschap die positie
geven, ga ik niet in Den Haag regelen op welke manier
de medezeggenschapsraad dat moet doen. Als de
medezeggenschapsraad daarbij gebruik maakt van een
draagvlakmeting, ben ik daarvoor, maar als die raad het
anders wil doen, moet hij het vooral zelf weten.
De heer Jasper van Dijk (SP): Ik vind wel dat een fusie
een groot besluit is. Natuurlijk moet je niet voor elk
dingetje een ledenraadpleging houden. Nogmaals, een
fusie is juist een groot besluit. Volgens mij hebben wij
verleden jaar samen gepleit voor een draagvlakonderzoek; dat is nu helemaal uit de wet verdwenen. Moeten
wij daar toch niet wat scherper op zijn?

Fusietoets onderwijs

44-4224

Depla
De kracht van het maatschappelijk middenveld is dat
burgers initiatieven kunnen nemen om scholencoöperaties of zorginstellingen op te richten. Dat is ook de basis
van artikel 23 van de Grondwet. In de praktijk is die
vrijheid zeer klein geworden. Het onderwijs wordt
immers gedomineerd door bestaande schoolbesturen.
Daarom pleiten wij ervoor de stichtingsregels voor
nieuwe scholen nog eens tegen het licht te houden, om
zo de basis van artikel 23 van de Grondwet weer tot
leven te wekken.
In het voortgezet onderwijs is het zo geregeld dat
bestaande schoolbesturen bepalen of er een nieuwe
school mag komen of niet. In het basisonderwijs bepaalt
de denominatie of er een nieuwe school mag worden
gesticht of niet. Dat is toch vreemd? Ouders kiezen een
school omdat die in de buurt is, vanwege de kwaliteit,
het didactisch concept, de sfeer, maar niet, zoals uit de
top vijf blijkt, vanwege de denominatie. Dat leidt soms
tot vreemde taferelen, zoals in Friesland. Ouders wilden
een nieuwe school stichten met een bepaald didactisch
concept. Gezien de geloofsrichting van de bestaande
school kon dat alleen een katholieke school zijn. Voor
een openbare of een protestantse school was geen
ruimte. Volgens de wet was de enige mogelijkheid een
katholieke school. De denominatie is er door de
initiatiefnemers bij de haren bijgesleept en daar moeten
wij vanaf.
In artikel 23 is de vrijheid van onderwijs vastgelegd.
De grondwettelijke vrijheid van richting slaat volgens de
PvdA-fractie, daarin gesteund door onderwijsjuristen, op
de vrijheid om in het bijzonder onderwijs eigen, al dan
niet levensbeschouwelijke, opvattingen over de
opvoeding van kinderen tot uitdrukking te brengen. Wij
zien deze richting als een open en niet als een vaststaand
begrip, dat ook pedagogische visies kan omvatten.
De heer Jasper van Dijk (SP): Kan de heer Depla zijn
voorstel iets concreter maken? Het stichten van scholen
moet gemakkelijker worden. Wanneer krijgen wij een
voorstel en wanneer kunnen wij hierover praten?
De heer Depla (PvdA): Ik wilde daarmee afronden. Kan
de heer Van Dijk zijn vraag even opschorten? Ik kom daar
straks op terug.
De stichting van scholen moet niet per definitie zijn
gebaseerd op levensbeschouwing of denominatie. Ik wil
graag de toezegging van de minister dat bij de bespreking over het advies van de Onderwijsraad over
defuseren ook de bestaande regels om een school te
stichten tegen het licht worden gehouden. Het gaat om
de vraag hoe basisonderwijs kan worden gesticht. De
denominatie blijkt een zeer belangrijke rol te spelen. De
manier van denken moet worden veranderd. Er moet
worden gekeken naar het didactische concept en niet of
er ruimte is voor katholiek, protestants-christelijk of
bijzonder neutraal onderwijs. Wellicht moet hier op een
andere manier invulling aan worden gegeven, zodat wij
beter aansluiten bij de wensen van de ouders. Zo komen
wij dichter bij artikel 23, waarvan de kern drieledig is.
Ten eerste is die: de overheid is verantwoordelijk voor de
kwaliteit van het onderwijs. Ten tweede: er zij openbaar
onderwijs. Ten derde: ouders hebben het recht om hun
eigen school te stichten.
Er zijn ook nog andere bedoelde en onbedoelde
prikkels tot schaalvergroting. In het basisonderwijs is het
juist interessant om niet te fuseren. Je krijgt immers

Tweede Kamer

Fusietoets onderwijs

extra subsidie per school. Hetzelfde punt is de lumpsum.
Die is net aan de orde geweest. Volgens de PvdA-fractie
heeft de lumpsumbekostiging van het onderwijs paal en
perk gesteld aan de regelzucht vanuit het spreekwoordelijke Zoetermeer. Het heeft onbedoeld wel schaalvergroting gestimuleerd. Immers, schoolbesturen moeten de
verantwoordelijkheid overnemen en zijn soms in dezelfde
reflex geschoten als Zoetermeer. Mijn fractie vindt dat de
positie van de afzonderlijke scholen ten opzichte van het
schoolbestuur sterker moet worden. Dat kan als het geld
niet aan het schoolbestuur wordt gegeven, dat daarmee
de afzonderlijke schoolvestigingen betaalt, maar als het
geld wordt gegeven aan die afzonderlijke schoolvestigingen, die dan samen beslissen wat zij gemeenschappelijk
willen doen. Dat zei de heer Van Dijk net ook. Op die
manier versterken we de machtspositie van scholen ten
opzichte van de schoolbesturen en leggen we de macht
weer meer onderin. Ik krijg hierop graag een reactie van
de minister. Deze discussie wil mijn fractie volgende
week ook graag laten terugkomen als we het hebben
over de reserves en de commissie-Don en over de vraag
hoe te voorkomen dat door reservevorming en financiële
risico’s men steeds grotere schalen moet maken om die
risico’s af te kunnen dekken.
Mijn fractie steunt dit wetsvoorstel. Zij vindt het een
goed begin, nee, ″begin″ klinkt een beetje klein. Zij vindt
het een heuglijk wetsvoorstel en hecht er belang aan dat
nieuwe fusies op deze manier worden getoetst, zodat
schaalvergroting aan banden wordt gelegd. Tegelijkertijd
heb ik in mijn inbreng inzicht gegeven in hoe mijn fractie
aan de ene kant schaalverkleining mogelijk wil maken en
aan de andere kant interne centralisering kleiner wil
maken door juist weer de macht bij de schoolvestigingen
te leggen voor wat de lumpsumfinanciering betreft.
Zodoende kunnen we besturen weer dienstbaar maken in
plaats van andersom.
De voorzitter: U bent aan het einde van uw betoog
gekomen. U had het net over de heer Van Dijk en doelde
op de heer Jasper van Dijk. Dit merk ik even op voor de
notulist, anders komt die er met de heren Van Dijk er niet
uit.
Mevrouw Dezentjé Hamming-Bluemink (VVD):
Voorzitter. Ik heb twee vragen. De heer Depla wil de
schaalvergroting aan banden leggen, maar ik heb hem
niet horen zeggen dat de fusieprikkel in de vorm van de
bonus op schaalvergroting moet worden afgeschaft. Wil
hij hierop reageren?
De heer Depla (PvdA): In het regeerakkoord is vanuit
dezelfde optiek gezet dat fusies niet meer moesten
worden gestimuleerd en dat de fusieprikkel eruit moest.
Dat leverde ook nog eens 84 mln. op. Wat wilt u nog
meer? Toen die maatregel echter in de begroting kwam
te staan, kreeg mijn fractie een hele hoop reacties van
scholen. Die hebben mijn fractie op een andere gedachte
gebracht. Een hele hoop scholen hebben in het verleden
namelijk kleinere vestigingen open kunnen houden
dankzij de fusieprikkel. We moeten dus oppassen dat een
hele hoop kleinere vestigingen financieel niet meer het
hoofd boven water kunnen houden als we de fusieprikkel
wegnemen. Wel kunnen we beslissen om het geld dat
ooit gepaard ging met de fusieprikkel, alleen nog maar
uit te keren als er meerdere vestigingen in de benen
worden gehouden en niet als alles gecentreerd wordt. In

20 januari 2010
TK 44

44-4225

Depla
uw tegenbegroting staat: we gaan schaalvergroting
tegenhouden, schrappen de fusieprikkel en besparen dus
84 mln. Dat dacht mijn fractie ook, maar in de praktijk
blijkt dat je daarmee eigenlijk precies het tegenovergestelde bereikt, namelijk dat kleinere vestigingen
dichtgaan. Dat was niet de bedoeling van mijn fractie en
daarom heeft zij die 84 mln. op een andere manier in
haar begroting gedekt.
Mevrouw Dezentjé Hamming-Bluemink (VVD): Maar is
het juist niet altijd of vaak zo dat de instandhouding van
kleine scholen wordt gerealiseerd dankzij een fusie?
De heer Depla (PvdA): Wat bedoelt u nu? U vraagt aan
mij of het verstandig is om de financiële prikkel af te
schaffen. Mijn antwoord is dat met name de satellietvestigingen van schooltjes verdwijnen als je die 84 mln.
weghaalt. Mijn fractie dacht dat we dankzij het wegnemen van de fusieprikkel zouden afkomen van die
fabrieken en juist kleinere eenheden in stand konden
houden, maar in de praktijk blijkt dat het effect het
tegenovergestelde is. Dat klinkt raar, maar zo werkt het
uit in de praktijk. Om die reden heeft mijn fractie van dat
voorstel afgezien.
Mevrouw Dezentjé Hamming-Bluemink (VVD): Het
klinkt inderdaad raar en het is volgens mij ook raar. Het
is wat mij betreft gas geven en remmen tegelijk.
De heer Depla (PvdA): Kennelijk hebt u niet naar mijn
antwoord geluisterd. U blijft volhouden dat de fusieprikkel tot meer schaalvergroting leidt. Ik daag u uit om eens
met de scholen waarom het gaat te praten en om te
kijken hoe het in de praktijk uitwerkt. Ik durf u op een
briefje te geven dat u met een ander verhaal terugkomt,
tenzij u denkt dat u hoe dan ook een mooi verhaal moet
hebben om te bezuinigen. Dat kan, dat moet u doen,
maar dan moet u niet zeggen dat juist die fusieprikkel
remmen en gas geven tegelijk is. U hebt duidelijk niet
goed gekeken naar hoe die 84 mln. op dit moment wordt
gebruikt: vooral om kleinere eenheden in de benen te
houden. Wij kunnen met elkaar praten over een
aanpassing van de regeling waarbij het geld niet wordt
ingezet voor scholen die dat geld daarvoor niet
gebruiken, maar alleen als die kleine eenheden er
werkelijk nog zijn. Dan trek ik graag met u op, mevrouw
Dezentjé. Als u echter zegt dat dit gas geven en remmen
tegelijk is, dan hebt u bij alle debatten over dit onderwerp met bloemkool in uw oren gezeten. Elke keer is ter
tafel gekomen dat de praktijk anders in elkaar zit, hoe
jammer wij dat ook vinden. Wij hadden die 84 mln.
immers graag voor iets anders gebruikt.
Mevrouw Dezentjé Hamming-Bluemink (VVD):
Jammer genoeg heeft de heer Depla mij niet kunnen
overtuigen. Ik heb echter nog een ander punt. De heer
Depla hield een pleidooi voor het aan banden leggen van
de schaalvergroting. Is dit wetsvoorstel niet een heel
bestuurlijke oplossing voor een probleem in de klas? Kan
de heer Depla mij garanderen dat dit wetsvoorstel
oplossingen biedt voor docenten die de namen van de
leerlingen willen kennen, voor ouders die ergens willen
kunnen aankloppen als zij iets willen regelen, voor
onderwijs op maat en voor de leerling die zichzelf geen
nummer wil voelen?

Tweede Kamer

Fusietoets onderwijs

De heer Depla (PvdA): U vraagt om met dit wetsvoorstel
alle problemen in het onderwijs op te lossen. Ik durf te
wedden dat er niet één dergelijk wetsvoorstel bestaat. In
dit wetsvoorstel staat immers niks over de kwaliteit van
docenten. Eén van de zaken die u naar voren brengt is
dat docenten moeten weten wie er in de klas zitten. In dit
wetsvoorstel over de fusietoets geldt niet het argument
dat een school pas mag fuseren als alle leraren door
middel van een examen hebben laten zien dat zij hun
leerlingen kennen. Dat doen wij door de eisen en de
opleidingseisen voor docenten te verhogen, waardoor
wij betere docenten voor de klas krijgen.
Zo zijn er meerdere zaken, bijvoorbeeld het feit dat
ouders ontevreden zijn over de school. Daarvoor bestaat
de medezeggenschap en als wij vinden dat deze niet
goed functioneert, bestaat daarvoor de klachtenregeling.
Binnenkort debatteren wij over de vraag of die klachtenregeling goed genoeg heeft gewerkt.
Kortom: u brengt terecht vraagstukken op tafel die u
en ik graag opgelost willen zien en ik geef toe dat in dit
wetsvoorstel de exameneisen voor docenten niet worden
versterkt. In dit wetsvoorstel wordt ook niet het
klachtenrecht voor ouders en de andere punten die u
naar voren bracht, geregeld. Dit wetsvoorstel is echter
heel belangrijk, omdat de niet goed doordachte, slecht
gemotiveerde schaalvergroting aan banden wordt gelegd
en omdat de macht van de betrokkenen om te beslissen
of de schaalvergroting wel of niet doorgaat, groter
wordt. Dat vind ik pure winst, omdat op die manier weer
scholen ontstaan die goed zijn voor de menselijke maat,
waar mensen elkaar kennen en gekend worden, waar
mensen geen nummers zijn en waar docenten weer
meer verantwoordelijk kunnen worden voor hun eigen
werk. Daarom steun ik dit wetsvoorstel en hoop ik dat u
dat dadelijk ook zult doen.
De voorzitter: Is uw vraag voldoende beantwoord,
mevrouw Dezentjé?
Mevrouw Dezentjé Hamming-Bluemink (VVD): Ja, wat
mij betreft is die kleinschaligheid ook belangrijk gezien
de bijbehorende problemen van de grootschaligheid die
ik zojuist noemde. Ik heb echter mijn twijfels of dit
wetsvoorstel daaraan tegemoet komt. De heer Depla zegt
eigenlijk ook iets anders. Hij zegt dat deze problemen op
andere manieren worden opgelost, maar niet door dit
wetsvoorstel.
De voorzitter: U komt daarop straks terug in uw eigen
betoog.
De heer Depla (PvdA): Ik wil daarop nog iets terugzeggen, voorzitter, want mevrouw Dezentjé zegt eigenlijk dat
dit wetsvoorstel overbodig is. Al die andere wetten
maken het echter niet mogelijk om een schoolbestuur te
verplichten de fusie beter te onderbouwen, om te
verplichten dat docenten en ouders – afhankelijk van de
school – in de medezeggenschapsraad daarmee akkoord
gaan, en om eisen te stellen aan besturenfusies. Met dit
wetsvoorstel worden voorwaarden gecreëerd waardoor
de menselijke maat gegarandeerd blijft. Er zijn inderdaad
nog een heleboel andere problemen, maar als zij dit
wetsvoorstel niet steunt omdat er nog andere zaken
moeten gebeuren, wil ik graag haar voorstellen zien om
te voorkomen dat de schaalvergroting verder doorgaat.
Wat vindt zij ervan dat een school in Eindhoven

20 januari 2010
TK 44

44-4226

Depla
onderdeel is van een schoolbestuur in Deventer? Wat
denkt zij dat dit betekent voor de autonomie van de
docenten in Eindhoven? Als er iets is, moeten zij
helemaal naar Deventer. Moet dat volgens haar allemaal
maar gewoon kunnen?
De voorzitter: Mevrouw Dezentjé Hamming-Bluemink
houdt straks haar eigen pleidooi. Het woord is nu aan de
heer Dibi.
©
De heer Dibi (GroenLinks): Voorzitter. In dit debat lopen
een heleboel zaken door elkaar. Het gaat over de
kwaliteit van onderwijs, over de kwaliteit van besturen,
over een veiliger schoolklimaat voor leerlingen waarin zij
zich gekend en gezien weten en over leerfabrieken
tegenover kleine, schattige dorpsschooltjes die door een
tekort aan leerlingen dreigen te verdwijnen.
De GroenLinks-fractie doet niet mee aan de karikaturen. Er zijn groteschoolbesturen die het erg goed doen
en er zijn kleine scholen die zwak of zeer zwak zijn. Toch
staat de GroenLinks-fractie positief tegenover dit
wetsvoorstel, deels omdat het een heel duidelijk signaal
is naar alle scholen, naar het onderwijsveld. De reden
waarom wij positief tegenover dit wetsvoorstel staan,
heeft te maken met ons gezonde boerenverstand. Dit zeg
ik ook tegen staatssecretaris Van Bijsterveldt. Onderzoeken zijn niet eenduidig over de relatie tussen schaalgrootte en de kwaliteit van onderwijs. Wij weten echter
allemaal dat de ontwikkeling van besturen een eigen
dynamiek kent. Besturen hebben net als alle andere
bureaucratieën de intrinsieke neiging steeds maar uit te
dijen, steeds groter te worden. Dat komt vaak ook omdat
je dan meer geld, meer status en meer prestige krijgt,
met als gevolg dat de afstand tussen leraar en leerlingen
aan de ene kant en bestuurders aan de andere kant
toeneemt. Het is op tien vingers na te tellen dat een
bestuur dat in het schoolgebouw zetelt, heel wat
gemakkelijker te benaderen is dan een bestuur dat een
duur kantoor heeft aan de Zuidas in Amsterdam. Hoe
groter het bestuur, hoe groter het risico dat het bestuur
zichzelf belangrijker maakt dan het werkelijk is, dat het
losgezongen raakt van de mensen voor en in de klas,
terwijl men voorstellen doet die de zeggenschap van
deze mensen beperkt.
Het is dan ook goed dat er een fusietoets komt: op
basis daarvan wordt gecontroleerd of het besluit
zorgvuldig en in overleg met alle betrokkenen is
genomen. Het is goed dat de keuzevrijheid van ouders,
leerlingen en studenten bewaakt wordt. Echter, om heel
eerlijk te zijn voelt dit wetsvoorstel ook een beetje als
mosterd na de maaltijd. Het was immers de politiek die
een bonus zette op schaalvergroting en dat hebben
scholen dan ook massaal gedaan. De vraag is of wij de
grote fusiegolf niet al grotendeels achter de rug hebben.
De leerfabrieken die al bestaan, voorkomen wij niet met
dit wetsvoorstel. Ik vraag de bewindspersonen hier nog
even op te reageren.
Veel belangrijker dan een fusietoets vindt mijn fractie
dan ook het recht op kleinschaligheid, het recht om uit
een bestuur te stappen. Dat recht is wat ons betreft niet
beperkt tot een schoolleiding: ook de medezeggenschapsraden moeten gezamenlijk het recht krijgen om uit
een bestuur te stappen, de zogenaamde opting-out. De
fracties van zowel de SP als de PvdA hebben hier

Tweede Kamer

Fusietoets onderwijs

woorden aan gewijd. Ik heb er vaker aandacht voor
gevraagd. Naar ik begrijp, is de staatssecretaris het hier
niet helemaal mee eens is en is zij er eigenlijk niet voor.
Dat zou de reden kunnen zijn dat het voorstel constant
vertraagd wordt. Wij hebben hier al heel vaak over
gesproken. Het voorliggende wetsvoorstel regelt tot onze
grote spijt de opting-out niet. Wij wachten opnieuw op
een advies van de Onderwijsraad.
De heer Depla (PvdA): Ik vind dat wij een beetje zuiver
moeten blijven redeneren. Bij de behandeling van het
rapport van de commissie-Dijsselbloem zijn wij gekomen
met het opting-outidee. Daarover hebben wij discussie
gevoerd. Destijds is besloten dat de regering een
adviesaanvraag bij de Onderwijsraad indiende. De heer
Dibi moet vervolgens niet zeggen dat een en ander
vertraagd wordt. Het voorstel wordt serieus in ogenschouw genomen. Een en ander is heel snel gegaan,
anders hadden wij het risico genomen dat wij hadden
moeten wachten met dit wetsvoorstel tot het volgende.
Ik vind dan ook dat de heer Dibi een beetje fair moet
blijven met betrekking tot de inspanning die nu geleverd
is. Omdat het kabinet snel heeft gehandeld, krijgt het nu
opeens het verwijt dat het vertraagt, en dat komt niet
overeen met de werkelijkheid.
De heer Dibi (GroenLinks): Ik wil heel zuiver blijven,
maar ik heb zo-even wel een politiek oordeel gegeven. Ik
weet dat sprake is van een meningsverschil. Ik denk dat
de heer Depla ook weet dat het CDA niet staat te
springen als het gaat om opting-out. Volgens mij
vergeleek de staatssecretaris in een debat deze mogelijkheid met arbeiderszelfbestuur. Ik probeer aandacht te
vragen voor dat meningsverschil. Ik wacht natuurlijk het
advies van de Onderwijsraad af. De Onderwijsraad
verstrekt vaak heel goede adviezen en als dat de kwaliteit
van het wetsvoorstel ten goede komt, dan ben ik daar
dankbaar voor. Ik heb nog een vraag aan de heer Depla
en aan het kabinet. Wij willen dan wel de toezegging
vandaag dat een en ander in deze kabinetsperiode
geregeld wordt. De tijd vliegt immers. Het kan nog wel
eens sneller gaan dan wij denken. Dit kabinet is er
misschien niet zo heel erg lang meer. Misschien keert de
huidige coalitie terug in een volgende kabinetsperiode,
maar daar ga ik niet van uit, ook al is het haar gegund.
De voorzitter: Misschien bent u dan zelf wel minister.
De heer Dibi (GroenLinks): Daar ga ik ook niet van uit, al
gun ik het mezelf ook. Het belangrijkste is dat dit
geregeld wordt. Immers, de preventieve werking die
uitgaat van de mogelijkheid om uit een groter bestuur te
stappen, is ontzettend belangrijk in het onderwijs. Ik denk
dat besturen zich dan wel twee keer achter de oren
krabben voordat ze allerlei dingen willen doen, onderwijsinhoudelijk.
De heer Depla (PvdA): De heer Dibi vroeg of wij konden
regelen dat een en ander nog in deze kabinetsperiode
gebeurt. Ik wil deze toezegging doen, maar dan moet de
heer Dibi ook een toezegging doen, namelijk dat de
GroenLinks-fractie iedere motie van afkeuring of
wantrouwen in deze kabinetsperiode niet zal steunen.
Immers, anders kunnen wij onze afspraken niet
nakomen.

20 januari 2010
TK 44

44-4227

Dibi
De heer Dibi (GroenLinks): Als de heer Depla onze staat
van dienst kent, dan weet hij dat GroenLinks zelden
zomaar een motie van wantrouwen of afkeuring steunt,
dat doen wij bijna nooit; dan moet het echt om grote,
belangrijke dingen gaan.

immers al gezegd dat zij dit in de komende kabinetsperiode zou willen regelen als wij geen motie van wantrouwen steunen. Ook zegt de heer Jan Jacob van Dijk dat hij
er positiever tegenover staat dan ik waarschijnlijk nu
denk. Wij kunnen dan heel mooie dingen gaan regelen.

De heer Depla (PvdA): Zoals?

De voorzitter: Gaat u verder met uw betoog.

De heer Dibi (GroenLinks): Daar ga ik niet op in: zo
meteen ga ik iets heel fouts zeggen en heb ik een groot
probleem.

De heer Dibi (GroenLinks): Voorzitter. Ik was gebleven bij
minister Plasterk, die aan het begin van zijn ministerschap heeft gezegd: 30 jaar geleden waren de leraren de
baas op school; tegenwoordig worden zij als pionnen
heen en weer geschoven door een managementteam,
dat ook nog eens twee keer zo veel verdient; daar
moeten wij vanaf. Ik heb dit al eerder geciteerd en ik zal
het blijven citeren. Dat citaat was de fractie van
GroenLinks uit het hart gegrepen, niet omdat managers
bashen onze hobby is, wel omdat wij vinden dat de
machtsbalans tussen de managers en werkvloer te veel
is doorgeslagen richting manager. Die balans moeten wij
herstellen. Neem de verdeling van het schoolbudget. Het
zijn de besturen die de zak met geld krijgen. Het zijn dus
ook de besturen die bepalen hoeveel geld er nodig is
voor hun eigen activiteiten. Dan krijg je de rare en
eigenlijk onhoudbare situatie dat de reserves op de
bankrekening enorm kunnen zijn terwijl het een
schoolleider niet lukt om budget los te peuteren voor
bijvoorbeeld broodnodige ICT-investeringen. Een ander
voorbeeld is dat leraren met lede ogen moeten aanzien
hoe hun bestuurders op zakenreis gaan naar New York of
Rome terwijl zij zelf moeten bezuinigen.
Als het aan de fractie van GroenLinks ligt, krijgen
scholen meer zeggenschap over hun eigen budget.
Defusie is één manier, maar het stellen van een
maximum aan het bestuursbudget is een andere. In
economisch-statistische berichten las ik laatst een
voorstel van Jos Blank dat mij ook erg aansprak. Geef de
budgetten voor het onderwijs niet aan onderwijsbesturen, maar aan de leiding van een school. Zowel de heer
Depla als de heer Jasper van Dijk heeft hier al woorden
aan gewijd. Dit betekent dat scholen zelf de afweging
kunnen maken wat ze vragen van hun bestuur. Ze
kunnen als het ze niet bevalt ook altijd weer uit een
bestuur stappen. Het bestuur moet dus altijd een
mandaat krijgen van de school zelf als het een aantal
activiteiten wil ondernemen. Ik ben benieuwd hoe de
bewindspersonen tegen dit voorstel aankijken en vraag
hen, te komen met een brief hoe de autonomie van
schoolleiders jegens hun besturen versterkt kan worden.
Toen ik dit opschreef, had ik niet verwacht dat er in dit
debat al mogelijk een meerderheid zou ontstaan voor dit
voorstel. Als ik de SP, de PvdA, GroenLinks, D66, de
Partij voor de Dieren en waarschijnlijk ook de PVV, die
meestal voorstander is van dit soort zaken, bij elkaar
optel, kunnen wij – dat zeg ik ook tegen de heer Depla –
volgende week al in het debat over de commissie-Don
een aantal dingen regelen op dit punt.
Het gaat vandaag over het probleem van de drie
werkelijkheden die Herman Tjeenk Willink ooit beschreef.
De werkelijkheid van politici verschilt van de werkelijkheid van leraren en leerlingen in de klas. Tussen politici
en betrokkenen bevindt zich een derde laag; een derde
werkelijkheid van managers die opereren vanuit hun
eigen bureaucratische en bedrijfsmatige logica. Deze laag
verbindt politici en burgers en verzamelt in toenemende

De heer Jan Jacob van Dijk (CDA): Zojuist werd ik erop
aangesproken dat het CDA iets niet zou willen. De heer
Dibi refereerde aan het advies van de Onderwijsraad
over de fusietoets, dat hij ontzettend goed vindt. Daarin
werd een passage opgenomen over defuseren op
verzoek van ouders, en niet op basis van andere
elementen. Daar is de heer Dibi voor?
De heer Dibi (GroenLinks): Ik heb dat stukje – het is
helaas een heel kort stukje – uit het advies van de
Onderwijsraad voor mij. Er staat in dat defuseren kan
leiden tot meer keuzevrijheid voor de ouders. Daar ben ik
voor. Maar er staat ook in dat het tot meer eigenaarschap
van de docenten kan leiden. Daar ben ik ook voor.
De heer Jan Jacob van Dijk (CDA): Ja, maar er staat
heel expliciet in dat advies van de Onderwijsraad dat het
op initiatief van de ouders is en niet op initiatief van de
docenten of anderen.
De heer Dibi (GroenLinks): Ik begrijp het.
De heer Jan Jacob van Dijk (CDA): Het gaat mij om
″op initiatief van de ouders″.
De heer Dibi (GroenLinks): Ik snap de vraag. Het gaat mij
om alle betrokkenen. Het kan niet op initiatief van alleen
de docenten plaatsvinden, als de heer Jan Jacob van Dijk
daar bang voor is. Ik zou dan wel willen dat iedereen die
meedoet aan het onderwijs, dus zowel de schoolleiders
als de docenten, de leerlingen en de ouders, gezamenlijk
een statement maakt richting het schoolbestuur. Er is ook
een school, volgens mij Gymnasium Celeanum in Zwolle,
die de mogelijkheid heeft gekregen om dit te doen. Dat
betrof ook een initiatief van ouders.
De heer Jan Jacob van Dijk (CDA): Volgens mij
suggereert de heer Dibi een heel grote tegenstelling,
maar het zou hem weleens kunnen meevallen dat wij in
het kader van keuzevrijheid, van het belang van de
ouders en misschien ook wel van het spiegelbeeld van
het oprichten, het defuseren, daar weleens positiever
over zouden kunnen zijn dan hij zojuist verondersteld
heeft. Wellicht heeft de heer Dibi tegenstellingen gezocht
die er misschien niet eens zijn. Het enige probleem is
wanneer hij zegt: het moet eenzijdig het personeel zijn.
Dan geven wij namelijk niet thuis.
De heer Dibi (GroenLinks): Ik herinner mij de eerdere
reactie van de staatssecretaris op dit voorstel nog. Die
reactie was niet heel positief. Als de heer Jan Jacob van
Dijk nu zegt: het zal u misschien nog wel meevallen als
wij dat debat gaan voeren; dan kijk ik helemaal uit naar
het advies van de Onderwijsraad. De PvdA heeft dan

Tweede Kamer

Fusietoets onderwijs

20 januari 2010
TK 44

44-4228

Dibi
mate macht, maar is tegelijkertijd het minst grijpbaar van
alle lagen.
De fusietoets lost het probleem van de toenemende
kloof tussen managers en werkvloer niet op. Ik zeg dit
omdat ik een tijdje geleden bij het jaarcongres van de
AOb was. Daar waren de heer Depla en de heer Jan
Jacob van Dijk ook. Ik denk niet dat alle leraren die daar
aanwezig waren, representatief waren voor alle leraren in
Nederland, maar het was wel opvallend hoe zuur,
negatief, cynisch en pessimistisch zij waren over hun
eigen schoolbesturen. Zij geloofden ook niet meer in het
nemen van eigen initiatief binnen hun eigen schoolverband, omdat zij denken dat daarvan toch niks terechtkomt. De tendens was eigenlijk dat zij ons vroegen om
zaken op hun school te regelen. Ik weet dat de SP-fractie
dat wel prettig vindt, want zij wil alles vanuit Den Haag
regelen, maar ik vind dat niet prettig. De GroenLinksfractie wil dat dit soort zaken op scholen zelf geregeld
wordt.
Volgens mij is vandaag de kernvraag: van wie is ons
onderwijs? In strikt juridische zin is het onderwijs van de
onderwijsbestuurders. Zij zijn het bevoegd gezag
waarmee de minister zaken doet. Maar het onderwijs is
net zo goed van de leerlingen, de ouders en de
docenten. Het kan daarom dus niet stoppen bij het
wetsvoorstel dat vandaag behandeld wordt. Daarom ben
ik blij dat de fractie van de Partij van de Arbeid vandaag
duidelijk heeft gemaakt dat er misschien stappen moeten
worden ondernomen op het gebied van de verdeling van
het budget richting scholen in plaats van schoolbesturen.
De GroenLinks-fractie is in dat verband heel erg blij met
het Professioneel Statuut. Wanneer komt dat?
De voorzitter: Mijnheer Dibi, is dit het einde van uw
betoog?
De heer Dibi (GroenLinks): Ja, dit was mijn betoog. Er
stond nog ″power to the people″ in mijn tekst, maar dat
vond ik een beetje overdreven. Dat heeft mijn medewerker opgeschreven.
De voorzitter: De heer Jasper van Dijk heeft in ieder
geval nog een vraag.
De heer Jasper van Dijk (SP): ″Power to the people?″
Mijn complimenten voor de medewerker.
Ik wil het nog even hebben over de fysieke schoolgrootte, de grootte van een schoolgebouw. Daarover
hadden wij net een discussie. Ik heb voorgesteld dat daar
grenzen aan moeten worden gesteld. Wij zijn toch tegen
leerfabrieken? Dat zei de heer Dibi net ook. Vervolgens
zei hij dat vmbo, havo en vwo bij elkaar moeten zitten,
want dan kunnen al die leerlingen makkelijker doorstromen. Ik zei dat je die leerlingen op z’n minst in verschillende gebouwen moet houden, desnoods binnen één
school. Daarover wil ik toch wel even duidelijkheid van
de heer Dibi. Is hij het met mij eens dat leerfabrieken
slecht zijn en dat je dus ook moet praten over leerlingenaantallen?

probleem met de grootschaligheid, maar ik wil er geen
karikatuur van maken. Je kunt ook binnen een scholengemeenschap, met een beetje kleine eenheden, nog
steeds heel erg goed functioneren. Ik vind het belangrijk,
niet alle havo’s, vwo’s en vmbo-t’s moeten samen in een
of ander gebouw zitten. Dat hoeft niet per se. Maar voor
de doorstroom is het wel belangrijk dat er een soort
verband is. Ik vind het een iets te dogmatisch standpunt
van de heer Jasper van Dijk dat er niet meer dan 750
leerlingen op één school mogen zitten. Ik waardeer wel
dat hij zegt dat het hier en daar iets te ver kan doorslaan
en er misschien wel een discussie moet plaatsvinden
over de vraag wanneer het een te groot aantal is. Die
discussie wil ik wel met de heer Jasper van Dijk voeren,
maar ik formuleer vandaag geen kwantitatieve doelstelling.
De heer Jasper van Dijk (SP): Ik ben blij dat de heer
Dibi nu precies hetzelfde zegt als ik zojuist zei. Daar viel
hij mij toen op aan. Je kunt de leerlingen gewoon in
verschillende vestigingen onderbrengen.
De heer Dibi (GroenLinks): Niet per se.
De heer Jasper van Dijk (SP): Dat betekent dat wij
categorale mavoscholen en gymnasia eerder moeten
aanmoedigen dan dat wij zouden zeggen dat zij in één
gebouw moeten gaan zitten. Toch?
De heer Dibi (GroenLinks): Ik wil ze niet aanmoedigen,
want ik denk dat daarmee de segregatie wordt gestimuleerd. Ik denk dat heel veel ouders hun kinderen niet
naar gymnasia sturen omdat daar Latijn en Grieks wordt
gegeven, maar omdat zij weten dat daar allerlei kansrijke
kinderen naar school gaan. Als er gestimuleerd wordt dat
er nog meer sectorale of categorale gymnasia zijn, zou
de segregatie nog wel eens kunnen worden vergroot. Ik
denk niet dat de heer Jasper van Dijk dat wil.
De heer Jasper van Dijk (SP): Nu gaat de heer Dibi echt
een andere kant op dan mijn kant. Je zou al die andere
scholen juist net zo goed moeten maken als de categoriale gymnasia in plaats van dat je categoriale gymnasia
ontmoedigt en onderbrengt in grote scholen. Dat laatste
proef ik in het pleidooi van de heer Dibi en daar ben ik
het niet mee eens.
De heer Dibi (GroenLinks): En ik ben het niet eens met
de SP-fractie en het valt me ook wel tegen. We hebben
zo meteen een debat over segregatie en dan kom ik hier
nog wel op terug.
©

De heer Dibi (GroenLinks): Ik ben vaak op bezoek
geweest bij scholen in mijn periode als Kamerlid en
daarvoor, maar ik ben niet heel veel leerfabrieken
tegengekomen. Ik ben op roc’s geweest waar leraren
zeiden dat als een leerling twee weken afwezig is, zij
daar pas na die twee weken achter komen. Er is dus een

De heer Van der Vlies (SGP): Voorzitter. Sinds het
onderzoeksrapport ″Tijd voor onderwijs″ wordt het begrip
″menselijke maat″ veelvuldig in de mond genomen. Het
kabinet heeft er zelfs een notitie aan gewijd, en terecht.
De schaal waarop het onderwijs plaats heeft, verdient
meer aandacht. Een vertrouwde, herkenbare en
overzichtelijke omgeving is voor veel leerlingen van
groot belang. Het rapport ″Vertrouwen in de school″
maakt duidelijk dat deze factor zeker ook bij een
probleem als schooluitval een grote rol speelt, althans
een grote rol kan spelen. De SGP-fractie is daarom blij
met de expliciete aandacht voor de menselijke maat.

Tweede Kamer

20 januari 2010
TK 44

Fusietoets onderwijs

44-4229

Van der Vlies
Voorstanders van een onmenselijke maat zijn natuurlijk
ook nauwelijks denkbaar; die kom je niet tegen. Het
belang van de menselijke maat is in het parlement echter
niet vanzelfsprekend. Scholen zijn door fusies de
afgelopen jaren namelijk een stevig maatje groter
geworden. De zogenaamde categoriale mavo’s worden
vaak gezien als de enige resterende bolwerken van verzet
die de fusiegolven hebben weerstaan.
De behandeling van een fusietoets noopt ertoe de
hand in eigen boezem te steken. Slechts vijftien jaar
geleden werden fusies vanuit Den Haag nog met verve
gestimuleerd. Dat leverde nogal wat frustratie op bij
leraren die al tijdens de fusies hoorden dat men in de
Verenigde Staten inmiddels weer de waarde van
schaalverkleining was gaan inzien. In dat licht klinkt de
term voortschrijdend inzicht enigszins wrang. Het doet
de geloofwaardigheid van de politiek in ieder geval geen
goed.
Het voorstel voor een fusietoets kent een interessante
geschiedenis. De bewindslieden Van der Hoeven en Rutte
pleitten in februari 2006 in de Volkskrant van 14 februari
al voor een rem op fusies. Er moest een tegenkracht
komen tegen de ongebreidelde fusietrend. De kritiek
richtte zich vooral op de problemen die met de toenemende omvang van schoolorganisaties gepaard gaan.
Die benadering is ook in de motie-Van Dijk/Depla te
vinden. Het woord schaalverkleining wordt er zelfs in
gebruikt. De menselijke maat en de daaraan gekoppelde
fusietoets richten zich dus nadrukkelijk op de omvang
van scholen. De SGP-fractie herkent zich in deze
problematiek en heeft uitgezien naar voorstellen op dit
punt. Maar nu die voorstellen er liggen, is het niet
verbazingwekkend dat er natuurlijk nog wel wat vragen
te stellen zijn. De vragen van de SGP-fractie daarover
concentreren zich op het volgende.
Naast het beheersen van de omvang van scholen,
staat daarin vooral ook het garanderen van keuzevrijheid
centraal. In de artikelen van het wetsvoorstel waarin de
toetscriteria geregeld worden, staat de variatie van het
onderwijsaanbod centraal. De Raad van State wijst op de
gewijzigde invulling van het begrip ″menselijke maat″.
Want wie denkt er bij menselijke maat direct aan
keuzevrijheid? Graag een nadere toelichting van de
minister op dit punt.
Ons onderwijsbestel wordt inderdaad gekenmerkt door
pluriformiteit, zoals de regering terecht stelt. Het
uitgesproken profiel van veel scholen is de afgelopen
decennia echter behoorlijk vervaagd. Fusies liggen mede
daardoor eerder binnen handbereik. Kan een fusie die de
instemming geniet van betrokkenen, er niet op duiden
dat men met het nieuwe aanbod gewoon genoegen
neemt? Pluriformiteit staat zogezegd niet onder druk
door fusies, maar afgenomen pluriformiteit maakt juist
fusies mogelijk. Dat is de keerzijde van het verhaal.
Graag een reactie.
De SGP-fractie vraagt zich af of het belang van
keuzevrijheid voor ouders werkelijk zo groot is dat een
wetsvoorstel nodig is op die gronden. Kan de minister de
behoefte hieraan concreet illustreren? Hoeveel ouders
zien de fusie van hun school als een kennelijke verminking van de identiteit? Blijkt uit het maatschappelijk
debat niet veel meer dat ouders zich voornamelijk druk
maken om de kwaliteit van onderwijs en onderwerpen
als lesuitval?
De regering voegt met het garanderen van keuzevrijheid in feite een nieuw criterium toe aan artikel 23 van

Tweede Kamer

Fusietoets onderwijs

de Grondwet, zonder de Grondwet te wijzigen. Tot nu toe
sprak artikel 23 heldere taal. De overheid garandeert
openbaar onderwijs en bekostigt initiatieven voor
bijzonder onderwijs die aan de wettelijke criteria
voldoen. Artikel 23 biedt ouders als het gaat om
bijzonder onderwijs een recht op bekostiging, maar ik
benadruk: geen recht op keuzevrijheid. Het recht op
keuzevrijheid is in de discipline van de Grondwet
eigenlijk een recht op bekostiging. De overheid heeft hier
geen toetsende taak, maar volgt slechts passief de
initiatieven van ouders, die natuurlijk wel moeten
voldoen aan de normen die de wet stelt. Hoe kan de
regering de door haar opgevatte verantwoordelijkheid
voor keuzevrijheid nu precies in dit systeem inpassen?
De heer Depla (PvdA): De heer Van der Vlies geeft aan
dat in de Grondwet staat dat de ouders de vrijheid
moeten hebben om scholen te stichten en dat dit iets
anders is dan keuzevrijheid. Hij zegt dat die vrijheid
eigenlijk ook nog wordt ingeperkt door de wetgeving
over het stichten van scholen, maar dat laat hij weglopen. Gezien de regels is het steeds moeilijker om een
nieuwe school te stichten. De reden voor ouders om zelf
een school op te richten is dat zij zelf een beslissing
kunnen nemen en de keuze kunnen maken voor het
onderwijs dat zij willen. Is het in deze tijd niet veel
logischer om bij het zelf een school kunnen oprichten
terug te laten komen dat die keuzevrijheid niet meer
bestaat, omdat het met de bestaande wetgeving en het
bestaande aantal scholen ook heel moeilijk wordt om
een nieuwe school op te richten?
De heer Van der Vlies (SGP): Zeker. Ik heb de inbreng
van de heer Depla hierover gehoord. Ik ben in voor een
gesprek daarover. Helder. Juist als je hecht aan artikel 23
Grondwet, moet het ook wel reëel mogelijk blijven voor
mensen om ertussen te komen. Hij heeft het voorbeeld
van Friesland genoemd. Als je los van de persoonlijke
keuze een denominatie moet kiezen, omdat daar nog
ruimte zit om het initiatief gehonoreerd te krijgen, is dat
toch een redelijk oneigenlijke route, als je hecht aan de
vrijheid van onderwijs. Die vrijheid van onderwijs en die
keuzevrijheid zijn dus niet een kwestie van individuele
keuze. Die maak je wel, maar die is gebonden aan een
draagvlak daarvoor in de stichtingsnorm. De vraag is
wanneer een school wel of niet wordt bekostigd. Dat is
toch iets anders dan de individuele vrijheid van mensen
om een keuze te maken.
De heer Depla (PvdA): Deelt de heer Van der Vlies onze
opvatting dat nergens in de Grondwet staat dat die
stichtingsregels gebonden moeten zijn aan denominatie?
De heer Van der Vlies (SGP): Nee, die stichtingsregels
zijn objectief en denominatieneutraal.
De heer Depla (PvdA): Nee, dat is niet waar. Dat is het
voorbeeld van Friesland, waar het een katholieke school
moest worden, omdat daar nog ruimte was in verband
met de wet over de planningsvrijheid van scholen.
De heer Van der Vlies (SGP): Ja, dat is in het toetsingskader. We moeten even opletten waar het precies over
gaat. In mijn gedachte ben je vrij om te gaan voor een
school van jouw richting, maar je hebt daarvoor wel
medestanders nodig, want je moet voldoen aan de

20 januari 2010
TK 44

44-4230

Van der Vlies
bekostigingscriteria. De bekostigingscriteria zijn voor
iedereen gelijk en worden getoetst. In het toetsingskader
zit de meting van de effecten voor de bestaande scholen.
Daar kom je elkaar tegen. Dat was in Friesland aan de
orde.
De heer Depla (PvdA): Is de heer Van der Vlies het dan
met mij eens, dat de keuze om de denominatie bepalend
te laten zijn in het bekijken van de effecten van andere
scholen, niets met de Grondwet te maken heeft, maar
dat dit onze eigen keuze is? Als wij het anders willen
doen, dan kan dat ook.
De heer Van der Vlies (SGP): Ja, maar wij moeten er
wel op letten dat er voldoende spreiding is. Dat is ook
een voorwaarde. Het ontstaan van nieuwe initiatieven –
leerlingen kunnen maar op één school tegelijk ingeschreven staan – kan tot een leegloop van andere scholen
leiden. Dan kom je weer in de problemen. Dat zit in het
toetsingskader.
Voorzitter. Mijn fractie vraagt zich vooral af in hoeverre
de vrijheid van onderwijs en specifiek van het bijzonder
onderwijs gerespecteerd wordt. Ik ga er zonder meer van
uit dat dit de doelstelling is. Het betreft hier activiteiten
die volgens het privaatrecht georganiseerd zijn;
terughoudendheid is daarbij geboden, dat zal beseft
worden. In hoeverre is er sprake van vrijheid als de
minister zijn goedkeuring kan onthouden zelfs als
bestuur en medezeggenschap instemmen? Begeven wij
ons niet op glad ijs, als de overheid moet vaststellen of
er zelfs in pedagogisch-didactische zin sprake is van
verschraling? Dit zijn elementen uit de toetsingscriteria.
Graag krijg ik een gedegen toelichting op dit punt. Mijn
fractie hecht er zeer aan dat dit ook in de wetsgeschiedenis helder wordt.
Mijn fractie heeft als uitgangspunt dat de schoolorganisatie zo ingericht moet zijn, dat daarin ook fusiebesluiten op bevredigende wijze kunnen worden voorbereid en
genomen. Wanneer toch als sluitstuk een fusietoets
nodig is, betekent dat eigenlijk dat de systematiek niet
goed heeft gewerkt en mogelijkerwijs gecorrigeerd moet
worden. Een aanvullende weging door externen geeft
eigenlijk aan dat de organisatie niet in ultieme zin op
eigen benen kan staan en niet autonoom geacht moet
worden in haar besluitvorming, ook als het gaat om
fusering. Kan de regering vanuit deze redenering
toelichten waarom een fusietoets geen diskwalificatie,
maar juist een kwaliteitsslag is? Dit is naar aanleiding
van onze tegenwerpingen geschreven op pagina 29 van
de nota naar aanleiding van het verslag. Daar wordt
mooi geconstateerd dat wij het hopelijk wel eens zijn
met elkaar. Ik mag dat hopen en ik blijf dat uiteraard ook
hopen, maar dat moet nog wel blijken in dit debat. Ik
citeer de veronderstelling die de regering doet jegens de
SGP-fractie op pagina 29 van de nota naar aanleiding
van het verslag.
Volgens de regering is het probleem momenteel niet
zozeer het gebrek aan bevoegdheden van de medezeggenschapsorganen, als wel de ongelijke kennispositie ten
opzichte van het bestuur. Naar de mening van de
SGP-fractie zou een versterking van de kennispositie
daarom te verwachten moeten zijn. Waarom heeft de
regering niet méér voor deze voor de hand liggende
koers geopteerd? Hoe wordt in dit wetsvoorstel voorzien
in een stevigere positie van de medezeggenschap op
kennisniveau?

Tweede Kamer

Fusietoets onderwijs

De regering spreekt over situaties waarin leerlingen
door een monopolie van een bestuur niet meer op een
school in hun regio terechtkunnen, bijvoorbeeld omdat
ze verwijderd zijn. Dat is terecht een punt van zorg. Ik
vraag me echter af of een fusietoets het meest adequate
middel is om deze hopelijk niet veelvuldig voorkomende
gevallen tegen te gaan. Volstaat hiervoor niet een
eenvoudige aanpassing van de bestaande regelgeving?
Vanuit de VO-raad klinkt het geluid dat het in sommige
gevallen kapitaalsvernietiging kan zijn als fusies pas
mogelijk zijn wanneer een van de scholen onder de
opheffingsnorm zakt. Hoe taxeren de bewindslieden dit
signaal?
Schaalverkleining is een van de overwegingen in de
motie van Van Dijk en Depla. Schaalverkleining is voor
mijn fractie bespreekbaar, want wij hebben allemaal
negatieve associaties bij leerfabrieken. Overigens neemt
de een daarbij de toevlucht tot een kwantitatief criterium
en de ander tot kwalitatieve criteria. Ik reken mijn fractie
tot die laatste categorie. Ondanks deze verschillende
oplossingen, is het wel een belangrijk punt. Als je over
schaalverkleining spreekt, komt vroeg of laat defusering
om de hoek kijken, een begrip waarover wij al een paar
keer hebben gesproken. Ik wacht het advies hierover af.
Dat geldt ook voor het standpunt van de regering en de
voorstellen die de regering wellicht gaat doen. Het wordt
een interessante discussie, die nog gemakkelijker dan het
voorliggende voorstel kan raken aan de grondwettelijke
vrijheid van richting en inrichting. Ik zeg niet op
voorhand dat wij dit terrein niet mogen betreden en dat
er daardoor sprake zal zijn van schending van die
grondwettelijke vrijheid, maar wij begeven ons daarmee
wel op een terrein waar het nauw luistert. En dat wil ik
toch wel gezegd hebben.
De heer Jasper van Dijk (SP): Weet de heer Van der
Vlies al of de fractie van de SGP voor of tegen het
wetsvoorstel gaat stemmen?
De heer Van der Vlies (SGP): In eerste termijn hoef je
daar natuurlijk geen uitsluitsel over te geven. Ik heb
diverse vragen gesteld. Ik wacht met belangstelling af
hoe de bewindslieden daarop gaan antwoorden, want ik
ken hen als bewindslieden die elke fractie van repliek
dienen. Verder weet de heer Jasper van Dijk natuurlijk
ook dat wij in een debat argumenten uitwisselen en naar
elkaar luisteren. En waarom zou ik dan nu al moeten
zeggen wat ik van het wetsvoorstel vind? Dat is helemaal
niet nodig.
De voorzitter: Een cursus vergadertechniek van de
nestor van de Tweede Kamer!
©
De heer Anker (ChristenUnie): Voorzitter. Het is mooi dat
wij vandaag over fusies spreken. Deze maand vieren wij,
de ChristenUnie, namelijk ons tienjarig jubileum.
Uiteraard bent u van harte uitgenodigd om dat met ons
te vieren!
Tien jaar geleden – om precies te zijn: op 22 januari
2000 – ontstond de ChristenUnie uit de fusie van de
politieke partijen GPV en RPF. Een pikant detail daarbij
was dat het Reglement van Orde van de Tweede Kamer
niet voorzag in de mogelijkheid dat twee fracties
samengaan. Afsplitsingen zijn uitentreuren geregeld,

20 januari 2010
TK 44

44-4231

Anker
maar het samengaan van fracties was in dit huis een
novum. Het Presidium moest dan ook uitkomst bieden:
een soort fusietoets avant la lettre. Al bij haar oprichting
was de ChristenUnie baanbrekend voor toekomstige
fusies! Voordat ik mij verlies in de argumentatie dat de
vorming van de ChristenUnie niet ten koste is gegaan
van de keuzevrijheid, ga ik maar terug naar het wetsvoorstel. Dat is misschien verstandiger.
Ook de ChristenUnie-fractie vindt de menselijke maat
in het onderwijs van groot belang. Niemand zit erop te
wachten om als nummer behandeld te worden. Niemand
gaat graag naar een leerfabriek of een megaschool. Ik
herken veel in de opmerking van de heer Dibi dat het
makkelijk is om bij dit debat in allerlei karikaturen te
schieten.
In het onderwijs mag je goede begeleiding en sturing
verwachten. Niet voor niets staat er in het regeerakkoord
dat het kleinschalig organiseren van scholen, eventueel
binnen bestaande grootschalige verbanden, zal worden
bevorderd. Het is echter te kort door de bocht om te
beweren dat er binnen een grote school geen goed
onderwijsklimaat kan worden gerealiseerd. Het is dan
ook de vraag of de menselijke maat wordt bevorderd
door op bestuursniveau een oordeel te geven over de
grootte van een school of over het samengaan van
besturen. De menselijke maat speelt pas echt een rol op
vestigingsniveau. Zijn de staatssecretaris en de minister
dat met mij eens?

De heer Anker (ChristenUnie): Ik hoop echt meer
verrassingen in petto te hebben want anders kon de heer

Depla mijn bijdrage doen. Dat is toch niet de bedoeling?
Laat hem gerust luisteren naar de rest van mijn betoog.
Ik was nog niet helemaal klaar met sentiment en
emoties. Ik wilde juist zeggen dat in de Kamer het
sentiment nogal eens is dat groot slecht is en klein altijd
goed. Net zoals een klein bestuur geen garantie op
keuzevrijheid is, leidt een groot bestuur niet per definitie
tot minder keuzevrijheid. De ChristenUnie-fractie is dan
ook nooit erg enthousiast geweest over het idee van een
fusiestop of, in afgezwakte vorm, van een fusietoets.
Mijn fractie is zelfs tegen moties in de Kamer geweest
over een fusietoets. Die waren veel te eenzijdig gericht
op dat sentiment: groot is slecht, klein is altijd goed. Mijn
fractie kan echter niet de ogen sluiten voor situaties in
bepaalde regio’s waarin ouders door alle fusies
nauwelijks nog een keuze hebben, misschien zelfs
helemaal geen keuze. In die situaties moeten wij wel
degelijk alert zijn en waar mogelijk proberen om de
diversiteit te stimuleren. Die keuzevrijheid is ook de
ChristenUnie-fractie veel waard. Dit wetsvoorstel wordt
vooral in het kader van de keuzevrijheid beargumenteerd.
Mijn fractie vindt dat bij het zoeken naar oplossingen
om diversiteit en keuzevrijheid te waarborgen ervoor
gewaakt moet worden verzeild te raken in een nieuw
soort centraliseringsslag. Laten wij even scherp zijn: met
dit wetsvoorstel krijgt de minister een extra vinger aan
de pols in relatie tot de inrichting van scholen. De
ChristenUnie-fractie houdt als uitgangspunt de autonomie van scholen en daaruit volgend het zelfregulerend
vermogen van de sector als geheel. Mijn fractie zegt dus
ook niet zomaar het vertrouwen in schoolbesturen op. Ik
stel in dat verband een aantal vragen. De minister ziet de
wettelijke bevoegdheid om een fusieaanvraag af te
wijzen als een onmisbaar sluitstuk gelet op de stelselverantwoordelijkheid van een minister. Kan hij scherp
afbakenen in welke gevallen hij hiervan gebruik zal
maken? Waaraan toetst de minister een fusieeffectrapportage en het oordeel van de adviescommissie? Kan de minister dat helder uiteenzetten? Is het
mogelijk om hiervoor van tevoren kenbare criteria te
formuleren? Hierbij speelt ook dat de beoordeling door
de minister niet een politiek instrument mag worden.
Hoe wil de minister dat waarborgen? Laat het voorstel
niet te veel ruimte voor een eigen politieke afweging? Er
is bovendien al een belangrijke rol weggelegd voor de
medezeggenschap. Schoolbesturen, ouders en leraren
hebben immers zelf belang bij het behoud van diversiteit
in het aanbod. Waar schiet de medezeggenschap tekort
volgens de minister? Waarin is de noodzaak gelegen om
de beoordeling van de medezeggenschapsraden nog
eens over te doen? Ik hoor hierop graag een reactie.
De fusietoets beperkt zich tot een afzonderlijke fusie
maar beoogt tegelijkertijd dat op regionaal niveau
variatie in het onderwijsaanbod blijft bestaan. Op welke
wijze vindt de beoordeling plaats? Wordt bijvoorbeeld
het aanbod in opleidingen of het aantal vestigingen van
de twee instellingen voor en na de fusie vergeleken of
vindt er een beoordeling plaats van de hele geografische
markt waarbij ook het aanbod van andere instellingen
wordt betrokken? Ik vraag mij sterk af in hoeverre
verandering in variatie in onderwijsaanbod kan worden
teruggevoerd op één enkele fusie. Daarnaast wordt de
pedagogisch-didactische aanpak beoordeeld als
onderdeel van de variatie van het onderwijsaanbod. Kan
de minister uiteenzetten hoe deze weging plaatsvindt? In

Tweede Kamer

20 januari 2010
TK 44

De heer Depla (PvdA): U zegt dat het debat over fusies
emotioneel gekleurd is. Ik stel daarover graag een vraag.
De fusie tot de ChristenUnie was succesvol en daarop
gaan wij binnenkort een goed glas drinken. In de jaren
negentig zijn echter ook een hoop fusies jammerlijk
mislukt. Door schade en schande hebben wij daarvan
geleerd. Veel mensen zijn er slechter van geworden en er
is veel geld verloren. Ziet u niet dat er ook negatieve
kanten aan zitten? U zet een en ander een beetje als
emotie weg.
De heer Anker (ChristenUnie): Ik ben net heen door de
eerste pagina van mijn bijdrage. Ik zal niet zeggen dat ik
nog tien pagina’s voor mij heb liggen, maar nog wel een
aantal. Ik geef aan dat het erg gemakkelijk is om te
spreken van ″leerfabrieken″. Wij doen daarmee de fusies
en de scholengemeenschappen tekort die het voor elkaar
krijgen om in een grootschalig verband prima kleinschalig te werken, waar mensen zich net zo zeer op hun
gemak voelen. Dat kan te maken hebben met de manier
waarop de school organisatorisch is ingericht en soms
met de manier waarop het gebouw is ingericht en de
manier waarop leerlingen een plek hebben gekregen. Ik
vind het belangrijk om over echte dingen te spreken. Wij
kunnen de ochtend gemakkelijk vullen door te praten
over ″leerfabrieken″ maar daarmee zou de werkelijkheid
echt geweld worden aangedaan.
De heer Depla (PvdA): Misschien ben ik te vroeg. In de
rest van uw betoog stelt u dus dat het heel goed is dat er
een fusietoets komt zodat organisaties die plannen
hebben om te fuseren, dat goed kunnen onderbouwen.
Als fusie dan als beste oplossing uit de bus komt, moet
de menselijke maat gegarandeerd zijn.

Fusietoets onderwijs

44-4232

Anker
de nota naar aanleiding van het verslag wordt terecht
gesteld dat de overheid geen actieve rol heeft in het
pedagogisch-didactisch concept, anders dan in het
bevorderen dat daarin keuzes mogelijk zijn. Daarnaast
wordt echter gesteld dat wanneer een fusie leidt tot een
substantiële afname van de variatie in pedagogischdidactische concepten in vergelijking met de situatie van
voor de fusie, dit zwaar zal wegen in de fusietoets. Dat
roept toch vragen op bij mijn fractie. Wat verstaat de
minister precies onder ″een substantiële afname″? Als
het verdwijnen van een pedagogisch-didactisch concept
of een richting een op een betekent dat een fusie niet
kan doorgaan, is het een heldere, objectieve weging. Er
is immers sprake van een verarming; er verdwijnt iets.
Als het verdwijnen van het concept zwaar weegt in een
fusietoets, lijkt er echter een vervolgvraag te worden
gesteld, namelijk hoe erg wij dat nu eigenlijk vinden. Is
dat wat de minister bedoelt? Dan kan het toch niet
anders dan dat de minister in die weging een waarde
moet toekennen aan het verdwijnende pedagogische
concept? Op welke manier zal de minister deze weging
uitvoeren?
Tot slot concludeerde de Onderwijsraad eerder dat de
overheid de afgelopen decennia een schaalvergrotingsbeleid heeft gevoerd. Het voorliggende wetsvoorstel gaat
juist tegen deze trend in. De Raad van State heeft al
gepleit voor een streven naar een schaalneutrale
aansturing van het onderwijs. Dat is een prima zaak. Het
probleem is echter dat wij niet weten wat de huidige
trend is. Op dit moment wordt namelijk ook onderzoek
uitgevoerd naar de relatie tussen financiële prikkels, fusie
en schaalgrootte in het onderwijs. In dit onderzoek wordt
in kaart gebracht welke wet- en regelgeving van invloed
is op fusies en schaalvergroting en tot welke mechanismen dat leidt. Waarom heeft de minister de uitkomsten
van dit onderzoek niet afgewacht? Dat zou toch niet
onlogisch zijn geweest.

voorstander van dat wij nu kijken of wij een tegengestelde beweging kunnen maken, dus dat wij als politiek
de schaal niet groter of kleiner maken maar de vraag
daar neerleggen waar hij hoort te worden neergelegd.
Volgens mij wordt dat ook in dit wetsvoorstel zo
geregeld. Het is eerst een zaak van medezeggenschap
voordat het überhaupt bij de minister op tafel komt.
Volgens mij kan de heer Anker daartegen geen bezwaar
maken.
De heer Anker (ChristenUnie): Nu hebben wij het over
twee verschillende dingen. Over de financieringsstroom
zijn wij het volgens mij eens. Listig als de heer Dibi is,
maakt hij het overstapje naar dit wetsvoorstel, dat een
tegenbeweging zou moeten inzetten. Het is dan ook heel
belangrijk dat wij bij de fusietoets een aantal heldere
criteria hebben om te zeggen dat het niet verantwoord is
om een fusie te doen. Daarbij kunnen wij ons nog iets
voorstellen. Daarachter zit echter dat de minister
daarmee meer invloed krijgt. Waar in eerste instantie een
fusie een verantwoordelijkheid is van een aantal
schoolbesturen, die daarover met elkaar tot overeenstemming komen en ook de ouders erover inlichten en
laten meepraten, zodat er een heel medezeggenschapstraject is, komt daar nu als kop nog eens de minister
bovenop, die er ook nog iets van kan vinden. Die invloed
van de minister is een extra spanning die erin wordt
gebracht. Wij moeten daar wel even kritisch over
nadenken voordat wij daar zo maar in stappen.
©

De heer Dibi (GroenLinks): Als ik het goed begrijp, maakt
de fractie van de ChristenUnie enigszins bezwaar tegen
het feit dat de politiek de schaalvergroting heeft
gestimuleerd door een bonus op schaalvergroting te
zetten. Zij maakt er geen bezwaar tegen en is er eigenlijk

Mevrouw Dezentjé Hamming-Bluemink (VVD):
Voorzitter. In de eerste plaats wil ik de ChristenUnie van
harte feliciteren met haar tienjarige bestaan. Dat we nog
maar mooie feestjes mogen vieren.
De maatschappijkritiek op de grootschaligheid, de
onderwijsfabrieken en de ″leerlingen als nummer″
hebben geleid tot het onderwerp waar we vandaag over
spreken. Die kritiek herkent de VVD. Zij vindt ook dat
kleinschaligheid onderdeel is van kwaliteit. Het probleem
van de grootschaligheid wordt in dit geval gekoppeld
aan fusies, overigens niet door de Onderwijsraad, maar
wel door de minister. Vele partijen in het politieke debat
hebben gesproken over de menselijke maat in het
onderwijs. Die staat voor de VVD ook bovenaan. Het
vroegere beleid, gericht op het bevorderen van fusies,
moet volgens velen worden teruggedraaid. We moeten
zelfs een stap verdergaan en mogelijk toekomstige fusies
ontmoedigen. Sommige partijen praten zelfs over
defuseren.
De VVD is de eerste om toe te geven dat het actief
bevorderen van fusies niet altijd even goed is geweest.
Maar laten we feit en fictie van elkaar onderscheiden.
Komt het gebrek aan een menselijke maat in het
onderwijs echt altijd door fusies? Mijn antwoord daarop
is: nee, lang niet altijd. Kleinschalig onderwijs is ook
mogelijk onder een groot bestuur. Fusies hebben nog
steeds voordelen: efficiency, kostenbesparing, in stand
houden van kleine scholen et cetera. Mits het onderwijs
kleinschalig georganiseerd is, kan het bestuur dus best
groot zijn. Het gaat natuurlijk om het effect op de
leerling. Toch schetst de minister in het wetsvoorstel de
grootschaligheid in het onderwijs en begint hij vervolgens over fusies. Hij zegt dat hij fusies niet zozeer wil
ontmoedigen, maar ze wel iets moeilijker wil maken.

Tweede Kamer

20 januari 2010
TK 44

De heer Dibi (GroenLinks): De heer Anker vroeg de
minister of het niet een politieke afweging wordt als de
minister van Onderwijs uiteindelijk bepaalt of een fusie
wel of niet doorgaat. Uiteindelijk is het toch ook een
politieke wens geweest om te komen tot die schaalvergroting? Uiteindelijk heeft toch ook de ChristenUnie die
trend altijd gesteund? Is nu niet de tijd aangebroken om
politiek een oordeel te vellen over de schaalvergroting,
om te zeggen dat het nu misschien een andere kant op
moet gaan en schaalverkleining te stimuleren?
De heer Anker (ChristenUnie): Dat is een goede vraag.
Op het moment dat wij met onze financiering het
onderwijsveld telkens een bepaalde richting op duwen,
leggen wij een stuk onvrijheid neer in de onderwijssector. Dat kan niet de bedoeling zijn. Wij staan voor de
vrijheid van onderwijs. Daarom is het goed dat nu nog
eens heel kritisch wordt gekeken naar de redelijk
complexe financieringsstroom in het onderwijs. Wat
jagen wij daarmee precies aan? Wat ons betreft, moet
dat zo neutraal mogelijk zijn en moeten wij met geld niet
in volumes gaan sturen.

Fusietoets onderwijs

44-4233

Dezentjé Hamming-Bluemink
Overigens koppelt hij die grootschaligheid, die hij als
aanleiding benoemt, dan weer niet aan de voorgestelde
maatregelen. Want die worden volgens de minister
genomen vanwege legitimatie en keuzevrijheid. De
betrokkenheid van ouders, docenten en leerlingen bij een
school is belangrijk en er moet iets te kiezen zijn.
De heer Depla (PvdA): Mevrouw Dezentjé Hamming zegt
dat fusies altijd leiden tot kostenbesparingen. Volgens
mij blijkt juist uit de literatuur dat deze vanzelfsprekendheid in de praktijk volstrekt niet is waar te maken. Vele
fusies hebben veel meer geld gekost dan ze ooit hebben
opgeleverd.
Mevrouw Dezentjé Hamming-Bluemink (VVD): U hebt
mij niet horen zeggen dat dit altijd zo is. Ik heb gezegd
dat fusies voordelen kúnnen hebben zoals efficiency en
kostenbesparingen. Het is voor mij geen wet van Meden
en Perzen. Het is ook zeker niet per definitie het geval.
De heer Depla (PvdA): Is dit wetsvoorstel dan niet een
heel mooie manier om juist de scholen te dwingen om
scherper in beeld te brengen wat ze beogen met een
fusie en met welke maatregelen ze deze effecten denken
te realiseren? Als ze het dan toch doen, is het in ieder
geval beter onderbouwd en zo kan het wensdenken niet
meer voorkomen.
Mevrouw Dezentjé Hamming-Bluemink (VVD):
Absoluut. Ik ben een groot voorstander van een
fusie-effectrapportage, waar al die onderwerpen in
kunnen worden meegenomen. Dat geeft de medezeggenschapsraad in het bijzonder de gelegenheid om daar
goed over te oordelen en het vooraf goed in kaart te
brengen.
Dan kom ik terug bij de betrokkenheid van ouders,
leerlingen en docenten bij een school. We hebben de
nodige vragen over de voorgestelde wijzigingen en met
name over de argumentatie die eraan ten grondslag ligt.
Hoe zit het? Is dit wetsvoorstel er om kleinschaligheid in
het onderwijs te bevorderen? Of is dit wetsvoorstel er
alleen vanwege legitimatie en keuzevrijheid? Als de
minister kleinschaligheid beoogt, is mijn vraag meteen:
wat verstaat de minister daar precies onder? Hoe
bevordert dit wetsvoorstel die kleinschaligheid? Als het
niet vanwege kleinschaligheid is, waarom wordt dit
thema dan zo uitgebreid aangehaald in de memorie van
toelichting?
Dan kom ik bij de fusie-effectrapportage en de
legitimatie. Het is erg belangrijk dat ouders en leerlingen
betrokken zijn. Een fusie-effectrapportage kan hun het
nodige inzicht verschaffen om tot een goede beslissing
te komen. ″Checks and balances″, zo hoort het. De VVD
staat daar dus heel positief tegenover. Wel vraagt de
VVD zich af of de kosten die daarmee gemoeid zijn voor
een school, echt zo laag zijn als geraamd. Het bedrag
van € 460 per fusie wordt in de nota naar aanleiding van
het verslag realistisch genoemd. Welke harde garantie
hebben wij dan? Is het bedrag echt zo laag? Wie draait er
op voor de kosten als het bedrag hoger wordt? Want dat
is naar ons oordeel veel realistischer. Graag krijg ik
daarop een helder antwoord.
Het tweede punt is de fusietoets vanwege keuzevrijheid. Op dit punt leven de nodige twijfels bij de
VVD-fractie. Is het aan de minister om te beoordelen of
er na de fusie voldoende keuze overblijft? Kan hij dat

Tweede Kamer

Fusietoets onderwijs

beslissen? Hoe wordt politieke willekeur voorkomen?
Vormt artikel 23 wel de basis voor een actieve taak van
de minister om verscheidenheid in het stelsel te
realiseren? Is het feit dat men een school kan oprichten
niet genoeg om keuzevrijheid te borgen? Wat is
keuzevrijheid eigenlijk? Na een fusie kunnen verschillende scholen en vestigingen immers nog steeds hun
eigen identiteit behouden, waardoor er evenveel keuze
overblijft. Er zijn dus genoeg vragen die nog beantwoord
moeten worden, alvorens steun te kunnen geven aan dit
wetsvoorstel.
Ik heb nog een paar vragen. Waarom is er eigenlijk
geen rekening gehouden met de regionale verschillen?
Er is een drempel ingevoerd voor een fusietoets van
1500 leerlingen. Dat is in een stad natuurlijk een heel
andere grootheid dan in een dorp. De relatie met de
bevolkingsdichtheid vond ik eigenlijk wel relevant. Het
antwoord van de minister, namelijk dat dit de eenvoud
van de wet niet ten goede komt, vond ik niet bevredigend. Ik wil hierop dus graag een toelichting.
De heer Jasper van Dijk (SP): Waar staat dat, van die
1500 leerlingen?
Mevrouw Dezentjé Hamming-Bluemink (VVD): Dat
staat in de memorie van toelichting en in de nota naar
aanleiding van het verslag als drempel voor de toets
vermeld.
De heer Jasper van Dijk (SP): Volgens mij vergist u
zich, maar goed. Mijn vraag is: heeft de VVD ook zicht op
het feit dat er bezwaren zijn tegen bestuurlijke schaalvergroting?
Mevrouw Dezentjé Hamming-Bluemink (VVD):
Volgens mij hebben wij het daarover. Het gaat vooral
over scholenfusie. Wij hebben er dus zicht op, maar wat
is uw vraag precies?
De heer Jasper van Dijk (SP): U zei dat er niets mis is
met bestuurlijke schaalvergroting. Zolang de schoolgebouwen maar klein zijn, is alles prima. Maar deze
fusietoets gaat ook in belangrijke mate over bestuurlijke
schaalvergroting en het bezwaar daartegen, namelijk dat
er voor ouders en leerlingen, bijvoorbeeld in een stad als
Deventer, nog maar één schoolbestuur aan de macht is.
Ziet u in dat dit niet goed is voor de keuzevrijheid?
Mevrouw Dezentjé Hamming-Bluemink (VVD): Als
ouders daarmee een probleem hebben, moet het
natuurlijk veranderen. Het moet dan anders worden
georganiseerd. Je kunt je ook afvragen waarom de
medezeggenschapsraden niet goed functioneren. Daar
hebben wij ook vragen over gesteld. Moet dit niet
anders? Zijn er in de medezeggenschapsraad dan niet de
verkeerde machtsblokken aanwezig? Daar zou ik een
vraag over willen stellen. Als ouders er niet tevreden
mee zijn, zou ik zeggen: laten wij het bij die organisaties
anders doen, zodat het wel goed gaat. Het viel mij op in
uw termijn dat u dit heel erg als een bestuurlijke
oplossing ziet. Ik kijk er veel meer zo naar: wat doet het
allemaal voor de leerling, wat doet het in de klas en is
deze wet daarvoor een oplossing?
De heer Jasper van Dijk (SP): Ik stel vast dat mevrouw

20 januari 2010
TK 44

44-4234

Dezentjé Hamming-Bluemink
Dezentjé allemaal argumenten geeft voor de fusietoets. Ik
zou zeggen: u kunt dit voorstel van harte steunen.

zitten, namelijk de ouders van de toekomst. Is daarin dan
niet een taak van de minister weggelegd?

Mevrouw Dezentjé Hamming-Bluemink (VVD): Ik laat
mij graag overtuigen door de minister aan de hand van
de beantwoording van mijn vragen.

Mevrouw Dezentjé Hamming-Bluemink (VVD): Nee,
dat vind ik nog steeds niet. Als je een onafhankelijke
onderwijsautoriteit hebt – u hebt mij daar wel vaker over
gehoord in debatten hier, ik noem het de onderwijskamer
– dan denk ik dat je een onafhankelijke commissie hebt
die voor die groep wel degelijk kan opkomen. Dat hoeft
niet een minister te zijn die daar een politieke kleur aan
geeft.

De heer Jan Jacob van Dijk (CDA): Als u overtuigd zou
moeten worden door de heer Jasper van Dijk, kan ik mij
voorstellen dat u daar moeite mee hebt, ondanks het
rode colbert dat u aan hebt.
De ondertoets van 1500 leerlingen geldt alleen voor
het primair onderwijs. U stelde dat keuzevrijheid niet op
basis van artikel 23 beoordeeld zou kunnen worden.
Keuzevrijheid kun je formeel regelen, maar moet ook wel
materieel inhoud krijgen. Ik kom dan ook op het dilemma
dat de heer Depla naar voren bracht, namelijk dat wij, als
wij blijven doorgaan met alles op het terrein van fusies,
formeel de keuzevrijheid nog wel overeind houden, maar
dat wij materieel de keuzevrijheid de nek omdraaien.
Vindt u dan niet dat er een verantwoordelijkheid bij de
minister ligt om ervoor te zorgen dat hij niet alleen
formeel de keuzevrijheid overeind houdt, maar dat hij dat
ook materieel borgt?
Mevrouw Dezentjé Hamming-Bluemink (VVD): U hebt
in mijn inbreng gehoord dat ik vind dat de minister dat
niet zou moeten beoordelen. In de kwestie van de
fusietoets pleit ik voor de komst van een onafhankelijke
onderwijsautoriteit en geen ministeriële toetsing. Daar
heb ik het ook al vaker over gehad. Ik vind dat de
minister dat niet kan beoordelen en dat hij dat ook niet
zou moeten willen, politiek gezien. Die onafhankelijke
onderwijsautoriteit zou in die beoordeling een heel
belangrijke rol kunnen spelen.
De heer Depla (PvdA): Ik heb een vraag over de
keuzevrijheid. Ik ben een beetje verbaasd – het lijkt wel
of hier de voormalige minister van onderwijs van de VVD
spreekt – dat men de besturen belangrijker vindt dan de
keuzevrijheid. Een VVD-lid ziet de keuzevrijheid als een
niet bestaand recht. Het gaat om de vrijheid om scholen
te stichten; die is belangrijk en niet de keuzevrijheid. Dat
de vrijheid om scholen te stichten zo belangrijk is, heeft
er mee te maken dat burgers wat te kiezen hebben, maar
blijkbaar is dat bij de VVD niet in goede handen. Dat kan
ik mij niet goed voorstellen.
Mevrouw Dezentjé Hamming-Bluemink (VVD): Ik
begrijp niet uit welke woorden u dat opmaakt.
De heer Depla (PvdA): U zei zelf dat artikel 23 Grondwet
gaat over de vrijheid van het stichten van scholen en dat
keuzevrijheid niet het probleem is.
Mevrouw Dezentjé Hamming-Bluemink (VVD): Nee,
dat zeg ik helemaal niet. Er moet wat te kiezen zijn.
De heer Depla (PvdA): Dat is winst en die incasseer ik.
Keuzevrijheid is belangrijk. Dan zegt u dat de medezeggenschap de belangrijkste partij is om dat te beoordelen.
Hoe worden dan de belangen geborgd van de mensen
die op dat moment niet op school zitten? Als je op een
bestaande school zit, dan kun je anders oordelen over de
actuele situatie dan mensen die nu niet om de tafel

De heer Depla (PvdA): Dan kan ik dus een tweede
conclusie trekken, namelijk dat u wel voor de fusieeffectrapportage bent en ook voor een fusietoets op
keuzevrijheid. Het is goed nieuws dat u nu de keuzevrijheid ineens wel belangrijk vindt. Dan hebben we alleen
nog discussie over de vraag bij wie we die taak
neerleggen.
Mevrouw Dezentjé Hamming-Bluemink (VVD): Ja.
Blijkbaar is dat zo.
De heer Depla (PvdA): Dan is het probleem al een stuk
kleiner.
Mevrouw Dezentjé Hamming-Bluemink (VVD): U zag
blijkbaar beren op de weg.
Voorzitter. Waarom is er eigenlijk zo veel overgenomen
van het advies van de Onderwijsraad, maar nu net niet
de aanbeveling om een onafhankelijke instantie
verantwoordelijk te maken voor de fusietoets? Ik pleit
hier nogmaals voor een dergelijke onderwijsautoriteit. In
de nota naar aanleiding van het verslag geeft de minister
aan te verwachten dat nu meer alternatieve samenwerkingsvormen zullen worden aangegaan, zodat scholen de
voordelen van een fusie op een andere manier kunnen
bereiken. Hoe moeten we dat lezen? Is dat niet een soort
ontsnappingsclausule? Graag een reactie daarop.
Dan ligt er natuurlijk nog de vraag waarom er nog
niets is gedaan aan de fusieprikkel. Waarom is deze
bonus bij een fusie volgens de minister nog steeds
geoorloofd? De VVD vindt dit nog steeds remmen en gas
geven tegelijk en daar moet toch echt iets aan veranderen. Als je het hebt over een fusie en een fusieeffectrapportage zou je dat heel goed kunnen meenemen. Je zou kunnen zeggen: de financieringsstromen
gaan mee in de fusie, dus een bonus op fuseren in het
kader van dit wetsvoorstel, daar kan ik nog niet in
geloven.
De heer Jan Jacob van Dijk (CDA): Wat beoogt die
fusieprikkel precies?
Mevrouw Dezentjé Hamming-Bluemink (VVD): Om
kleinere scholen nog een bijdrage te geven nadat er een
fusie is geweest. Ik zie niet helemaal in waarom dat
nodig is. Het is wel leuk voor de kleine scholen, dat wil ik
niet ontkennen, maar binnen zo’n fusie zouden ook de
financiën goed geregeld moeten zijn. Als we grootschaligheid willen tegengaan en fusies ontmoedigen dan wel
heel goed laten beoordelen, met checks and balances,
dan geeft het geen pas om een bonus te geven voor het
fuseren. Dat wil er bij mij echt niet in.
De heer Jan Jacob van Dijk (CDA): Volgens mij geeft u

Tweede Kamer

Fusietoets onderwijs

20 januari 2010
TK 44

44-4235

Dezentjé Hamming-Bluemink
een heel nieuwe interpretatie van het instrument van de
fusieprikkel. De fusieprikkel is alleen maar bedoeld om
de fusie van een vmbo-school met een school voor
algemeen vormend onderwijs goed gefinancierd te
krijgen, omdat de kosten van dat soort onderwijs veel en
veel hoger zijn dan wanneer je dat in één keer bij elkaar
gaat gooien, zodat het nooit kan gebeuren. Wij zijn het er
dus allemaal over eens dat wat volgens u met een
fusieprikkel wordt beoogd, niet moet gebeuren. Volgens
mij beoogt het instrument dat nu in de wet staat en dat
door iedereen, behalve u, wordt aangeduid als het
instrument van fusieprikkel, echter een heel ander
resultaat. Ik snap dan ook even niet waarom u nog tegen
dit instrument van fusieprikkel bent.
Mevrouw Dezentjé Hamming-Bluemink (VVD): Het
advies van de Raad van State heb ik heel goed gelezen.
Die stelt zich ook op het standpunt dat dit tegelijk
remmen en gas geven is: aan de ene kant wil je het
ontstaan van fusies afremmen en aan de andere kant ga
je gas geven met een prikkel. Ik wil hierop dan ook een
uitgebreide toelichting van de regering. Ik zie namelijk
niet voor mij hoe dit kan werken, dus deze perverse
prikkel in de onderhavige wetgeving.
De heer Jan Jacob van Dijk (CDA): Ik heb het advies
van de Raad van State ook gelezen. Daarin wordt
gesproken over in het algemeen in de jaren negentig een
prikkel om over te gaan tot fuseren. Dat is iets heel
anders dan het onderhavige instrument van fusieprikkel.
Het is prima om aan het kabinet te vragen om hier nog
eens op te reageren, maar volgens mij praat u over een
wezenlijk ander instrument dan het instrument dat in het
voorstel bedoeld wordt. Volgens mij hebben wij hierover
ook al even van gedachten gewisseld in de begrotingsbesprekingen.
Mevrouw Dezentjé Hamming-Bluemink (VVD): Ik hoor
graag de reactie van de minister.
Voorzitter. Tot slot misschien wel de belangrijkste
vraag van dit debat: wat gaat de leerling van dit alles
merken? Daarop wil ik graag een uitgebreide toelichting.
Krijgt de leerling er werkelijk kleinschaligheid, legitimiteit
en keuzevrijheid voor terug of is het lood om oud ijzer?
De VVD is wel bang voor het laatste: een bestuurlijke
oplossing voor een probleem in de klas, waarbij de
leerling uit het oog verloren is. Wat is de visie van de
minister op deze menselijke maat, los van de fusies?
De heer Jasper van Dijk (SP): Is de VVD het er ook over
eens dat, als er sprake is van een fusie, de medezeggenschapsraad daarmee moet instemmen?
Mevrouw Dezentjé Hamming-Bluemink (VVD): Nee,
daar is de VVD het niet per se mee eens. Het voorstel
wordt voorgelegd aan de medezeggenschapsraad, maar
uiteindelijk moet de toets verricht worden door de
onafhankelijke onderwijsautoriteit.
De heer Jasper van Dijk (SP): Wat jammer, maar dan
bent u het dus ook niet eens met dat deel van het
wetsvoorstel waarin staat dat de medezeggenschapsraad
in het basis- en het voortgezet onderwijs instemmingsrecht heeft bij fusies. Dat instemmingsrecht lijkt mij
overigens heel erg terecht.

Tweede Kamer

Fusietoets onderwijs

Mevrouw Dezentjé Hamming-Bluemink (VVD): Ja.
De voorzitter: Tot slot krijgt de heer Jan Jacob van Dijk
het woord in de eerste termijn van de zijde van de
Kamer. Wij kunnen de eerste termijn dan mooi afronden
voor de lunchpauze.
De heer Jan Jacob van Dijk (CDA): Dat moeten wij nog
maar zien.
De voorzitter: Daar zit ik hier ook voor.
©
De heer Jan Jacob van Dijk (CDA): Mevrouw de
voorzitter. Hartelijk dank dat ook wij onze visie mogen
geven op het wetsvoorstel dat nu op tafel ligt. De
maatschappelijke en de politieke discussie over de
fusietoets is geen onderwerp dat toevallig uit de lucht
kwam vallen. Enkele ontwikkelingen in onderwijsland
gaven aanleiding om hierover toch met elkaar van
gedachten te wisselen. In 2006 bij de begrotingsbesprekingen hebben wij al aangedrongen op de komst van een
fusietoets; dat hebben wij in 2007, 2008 en 2009
herhaald. Er is op dat terrein een motie gekomen en die
hebben wij gesteund.
Wij zijn er dus ook een groot voorstander van dat er
uiteindelijk een fusietoets komt. Waarom? Wat ons
betreft, is er een aantal ontwikkelingen geweest waar wij
onze zorgen over hebben. Als eerste noem ik het
element van de menselijke maat, dat ook al door
anderen naar voren is gebracht. Over de menselijke maat
in het onderwijs hadden wij zorgen, zeker gezien
ontwikkelingen in het hbo en het mbo. In hoeverre blijft
die menselijke maat nog steeds binnen de grenzen van
goed onderwijs en het gekend worden en het kennen
binnen het onderwijs?
Voorts zagen wij op verschillende plekken een stevige
aantasting optreden op het terrein van de keuzevrijheid.
Het voorbeeld van Deventer is al genoemd; op dit
moment valt geen enkele school van voortgezet
onderwijs meer buiten het Carmel College. Die ontwikkelingen zien wij ook onder andere in Roermond.
Nog een ontwikkeling hebben wij aan de orde gehad
bij de begrotingsbehandeling in 2008, namelijk het
voorbeeld van Rolduc in Limburg. Daar moest de school
uiteindelijk gesloten/gefuseerd worden. Wij hadden het
gevoel dat daarvoor onvoldoende draagvlak was. Er
waren dus drie elementen die ons ertoe noodzaakten om
een voorstel tot een fusietoets te doen. Dat waren de
menselijke maat, de aantasting van de keuzevrijheid en
de discussie over de draagvlakvergroting.
Wat ons betreft is de fusietoets een toets en geen
fusiestop. Sommige fracties hebben de neiging te
denken dat hiermee een instrument is gekomen om alles
tegen te houden. Dat beogen wij echter niet met dit
instrument. Wanneer wij overgaan tot deze stap, zal het
op een zorgvuldige en gedragen manier moeten
plaatsvinden. Fusies zijn in sommige gevallen het
probleem, maar in andere gevallen de oplossing van het
probleem. Ik denk daarbij vooral aan demografische
ontwikkelingen. In hoeverre kunnen wij ervoor blijven
zorgen dat er voldoende voorzieningen overeind blijven
in het onderwijs? Als wij daar niet voor kunnen zorgen,
hebben wij een probleem. Om die reden moeten wij het
thema fusie genuanceerd bekijken. Het voorliggende

20 januari 2010
TK 44

44-4236

Jan Jacob van Dijk
voorstel beoogt een zorgvuldige manier van fuseren en
op die manier hebben wij naar het wetsvoorstel gekeken.
De argumentatie die het kabinet heeft gegeven,
kunnen wij in belangrijke mate volgen. Wanneer men
overgaat tot een fusie, kan dat automatisch negatieve
consequenties voor de kwaliteit hebben. Het is niet een
automatische borging voor kwaliteit. Kwaliteit betekent
volgens ons in belangrijke mate ook een optimale
betrokkenheid van ouders bij het onderwijs. Als een
school in Eindhoven valt onder het schoolbestuur
waarvan het hoofdkantoor in Deventer staat, kunnen wij
ons afvragen in hoeverre de betrokkenheid van de
ouders nog is geborgd. Met deze elementen moeten wij
aan de slag.
Er is nog een ander belangrijk element. De menselijke
maat bevordert de sociale cohesie binnen een school en
zorgt voor een veilige leeromgeving. Een veilige
omgeving voor de docenten bevordert uiteindelijk ook de
kwaliteit van het onderwijs en van de school.
Keuzevrijheid is buitengewoon belangrijk. De vrijheid
van ouders om te kiezen naar welke school zij hun
kinderen willen laten gaan, moet overeind blijven. Dat
moet niet alleen formeel, maar ook materieel worden
geregeld.
De minister heeft een voorbeeld gegeven in de nota
naar aanleiding van het verslag. Stel dat een leerling in
Deventer van een school voor voortgezet onderwijs
wordt gestuurd omdat hij iets heeft uitgehaald. Hij kan
dan op geen enkele school in de omgeving terecht,
omdat ze allemaal vallen onder dat ene schoolbestuur.
Dat is een probleem. De keuzevrijheid is dan ook een
belangrijk element.
Een en ander betekent niet dat er geen fusies kunnen
plaatsvinden. In sommige gevallen moet een school een
bepaalde omvang hebben om voldoende voorzieningen
te kunnen aanbieden. Sommige fracties hebben hier een
buitengewoon romantisch beeld van kleinschaligheid, dat
mij doet denken aan een prentje van Anton Pieck. De
ellende die erachter zit, is echter niet te zien. Kleinschaligheid kan worden geromantiseerd, maar heeft ook
negatieve gevolgen. Leerlingen die het op een bepaald
niveau niet aankunnen, moeten naar een andere school.
Ze zijn dan al hun vriendjes kwijt, omdat ze naar een
andere vestiging moeten. Er kunnen ook onvoldoende
voorzieningen aanwezig zijn om de leerlingen te
begeleiden. Deze elementen moeten worden meegenomen in de discussie.

gezegd, namelijk dat ik daar heel kritisch, maar constructief kritisch naar wil kijken. Daar heb ik dan geen moeite
mee. Als u mij vraagt of docenten dat recht ook moeten
hebben, antwoord ik: dan hebben wij een probleem,
want daarover ben ik het niet met u eens.
De heer Jasper van Dijk (SP): Ik vind het wel zwak dat
het CDA hier zegt dat het niet goed gaat in Deventer,
maar vervolgens achterover leunt. Ik vind dat we dan
ook moeten nadenken over een manier waarop we de
situatie in Deventer en in vergelijkbare steden kunnen
verbeteren.
De heer Jan Jacob van Dijk (CDA): Op dat moment
geldt dat we gaan kijken naar wat de ouders op dat
moment willen. U bent weer degene die vanuit de
Hoftoren of vanuit een andere toren of misschien zelfs
wel vanuit het blauwe stoeltje hier in de Tweede Kamer
even gaat bepalen hoe het daar precies zou moeten
worden geregeld. Dat lijkt mij twee stappen te ver gaan.
Wat dat betreft, laat ik dus het recht, maar ook de
verantwoordelijkheid bij de ouders liggen om te zeggen
dat ze het er niet mee eens zijn. Dat komt er een mooie
discussie over. Wij wachten met belangstelling het
rapport van de Onderwijsraad af en met nog veel meer
belangstelling het advies of de reactie van het kabinet,
waarna wij er met elkaar over van gedachten kunnen
wisselen.
De heer Jasper van Dijk (SP): Het punt is dat de ouders
in Deventer nu niets kunnen. Ze kunnen wel zeggen dat
ze graag naar een andere school willen, maar die is er
niet, dus dan moeten we die ouders echt vanuit Den
Haag helpen. Wees daar nu eens eerlijk over.

De heer Jan Jacob van Dijk (CDA): Het is altijd lastig
om nieuwe wetgeving te verzinnen om het even
helemaal anders te doen indien dingen tot stand zijn
gekomen onder op dat moment geldende wetgeving. Dat
staat niet in deze wet namelijk. Als u op een bepaald
moment zegt dat ouders behoefte aan defusering
hebben, zeg ik tegen u wat ik net tegen de heer Dibi heb

De heer Jan Jacob van Dijk (CDA): Volgens mij heb ik
net gezegd dat ik de voorstellen wanneer het aankomt op
de discussie over defuseren met belangstelling afwacht
en dat ik daar constructief kritisch naar kijk. Dat doe ik
altijd. Veel meer kunt u vandaag niet bij mij halen.
Volgens mij heb ik dat al veel eerder gezegd.
In de argumentatie voor het voorstel zijn de bewindslieden heel nadrukkelijk ingegaan op het element van
kwaliteit. De Raad van State heeft daarover nogal wat
opmerkingen gemaakt. Hij heeft met name gezegd dat de
bewindslieden alleen maar kunnen ingrijpen als er
sprake is van een deugdelijkheidsvereiste. Hier is
eigenlijk geen sprake van een deugdelijkheidsvereiste,
tenminste, dat constateert de Raad van State. De
bewindslieden zijn het daarmee eens blijkens de nota
naar aanleiding van het verslag. Toch vinden zij dat zij
kunnen ingrijpen. Waarom? Hoe legitimeren zij dat
ingrijpen dan? Of zijn zij het niet met de Raad van State
eens dat zij alleen maar kunnen ingrijpen indien er
sprake is van een deugdelijkheidsvereiste?
In de ogen van mijn fractie valt het wetsvoorstel in
twee onderdelen uiteen. Het ene is de fusieeffectrapportage. Die zien wij als een belangrijk
instrument voor de medezeggenschap, omdat die dan
kan weten wat zij allemaal moet doen om voldoende
draagvlak te organiseren. Deze belangrijke rapportage
moet uiteindelijk door het bevoegd gezag worden
opgesteld, maar de medezeggenschapsorganen moeten
haar wel beoordelen en ermee instemmen voordat zij
met een positief oordeel bij de onafhankelijke commissie
terechtkomt. Ik zeg nu wel zo dat uiteindelijk de

Tweede Kamer

20 januari 2010
TK 44

De heer Jasper van Dijk (SP): Ik kom terug op de
kwestie Deventer, waar nog maar één schoolbestuur aan
de macht is. Deze fusietoets, deze wet, gaat daar niets
aan veranderen, maar u hebt daar net als ik kritiek op.
Mag ik daaruit opmaken dat u het met mij eens bent dat
we hierna ook zo snel mogelijk met plannen moeten
komen voor opting-out, voor het uittreden van scholen
uit zo’n schoolbestuur? Als u uw klacht over het gebrek
aan keuzevrijheid in Deventer gestand wil doen, moeten
we daarop dus ook beleid maken.

Fusietoets onderwijs

44-4237

Jan Jacob van Dijk
medezeggenschapsorganen met die fusie-effectrapportage moeten instemmen, maar dat staat niet zo heel
erg duidelijk in de wetgeving. Om die reden zal in ieder
geval een amendement, mede ondertekend door de heer
Depla en de heer Anker, worden ingediend waarin wordt
duidelijk gemaakt dat wat ons betreft de medezeggenschapsorganen moeten instemmen met zowel de
fusie-effectrapportage als de fusie die uiteindelijk op tafel
ligt. Met beide elementen zou dus wat ons betreft
moeten worden ingestemd. Ik zie dat de heer Jasper van
Dijk naar voren schiet. Om hem even voor te zijn, wil ik
nog één punt behandelen. Ik heb zojuist gesproken over
instemming. In de Wet medezeggenschap op scholen,
betreffende het primair, het voortgezet en het speciaal
onderwijs, is geregeld dat daar het instemmingsrecht
geldt. Dat geldt niet voor het mbo en het hoger
onderwijs. Vindt de minister het ook niet merkwaardig
dat in die gevallen het instemmingsrecht niet is
verleend? Ik vraag de minister om daar toch nog eens
naar te kijken.
De heer Jasper van Dijk (SP): Dat is een goede vraag
van de CDA-fractie. Mag ik daaruit opmaken dat de heer
Jan Jacob van Dijk het ook eens is met mijn voorstel om
het instemmingsrecht ook te regelen voor het mbo en
het hoger onderwijs?
De heer Jan Jacob van Dijk (CDA): Ja, maar niet op de
manier waarop u dat doet. U wilt de deelnemersraden
namelijk niet alleen op het terrein van de fusies, maar op
veel meer terreinen het instemmingsrecht geven. Het
gaat mij hierbij expliciet alleen om het instemmingsrecht
op het terrein van de fusies. U gaat twee stappen verder.
Daarom ben ik het niet eens met uw amendement, tenzij
u het amendement wijzigt en het regelt op de wijze die ik
zojuist heb aangegeven.
De heer Jasper van Dijk (SP): Misschien kunnen wij
daarover straks even praten. Het gaat immers om het
doel.

wetsvoorstel zo verstaan dat er eerst een fusieeffectrapportage moet komen waarmee door de
medezeggenschapsorganen is ingestemd. Zodra dat is
gedaan, wordt er uiteindelijk ook door de medezeggenschapsorganen ingestemd met de fusie. De fusieeffectrapportage wordt dan bij een onafhankelijke
commissie neergelegd die bekijkt of deze inderdaad
positief is en of het besluit over de fusie positief is. Als
dat klaar is, zal de onafhankelijke commissie kijken naar
de vraag in hoeverre de keuzevrijheid al dan niet wordt
verschraald, zoals de minister dat zelf in zijn voorstel
naar voren brengt. De minister zegt dat hij daarbij wil
komen tot een onafhankelijke commissie, maar dat de
minister uiteindelijk wel het oordeel velt. In hoeverre
voorkomen wij dat er dan politieke willekeur zal
ontstaan? Ik voel wat dat betreft gedeeltelijk mee met de
kanttekeningen die ook mevrouw Dezentjé namens de
VVD-fractie naar voren heeft gebracht.
Ik heb buitengewoon veel vertrouwen in deze minister.
Daarmee kan hij vanavond thuiskomen. Het punt is
echter dat er na hem nog andere ministers kunnen
komen. Het lijkt mij een wat vergaande conclusie dat er
geen ministerie van onderwijs meer zou zijn als hij weg
is. Er komen na hem andere ministers en ik wil dat wij
die toets zo onafhankelijk mogelijk laten plaatsvinden.
Het vaststellen van de criteria waaraan getoetst moet
worden – daarmee kom ik ook tegemoet aan hetgeen de
heer Dibi naar voren bracht – is een politiek proces, want
dat doen wij hier met elkaar. De uiteindelijke toetsing
moet echter niet in het politieke proces plaatsvinden.
Deze moet wat de CDA-fractie betreft door een onafhankelijke instantie worden uitgevoerd. In het kader van het
wetsvoorstel maatschappelijke onderneming wordt
gesproken over de oprichting van een onderwijsautoriteit, wat iets anders is dat hetgeen mevrouw Dezentjé
beoogt. Zij wil in feite de inspectie opheffen en de
inspectietaak daar onderbrengen. Dat is niet wat in het
wetsvoorstel maatschappelijke onderneming staat. Wij
zijn voorstander van een dergelijke onderwijsautoriteit,
maar wij weten dat deze er nu nog niet is. Om die reden
denken wij dat wij in de tussenfase met name de
onafhankelijke commissie stevig moeten verankeren en
een stevige positie moeten geven, opdat beoordeeld kan
worden of de keuzevrijheid, die op sommige terreinen
wellicht zal verschralen, minder zwaar moet wegen
omdat er andere omstandigheden zijn, zoals demografische krimp, voldoende aanbod van onderwijsvoorzieningen en bereikbaarheid van andere omgevingselementen.
Dat willen wij in een ministeriële regeling vastgelegd
hebben. Daarom hebben dezelfde personen, dus de heer
Depla, de heer Anker en ondergetekende, een amendement ingediend waarin wij vragen om de opstelling van
een dergelijke ministeriële regeling.
In het desbetreffende artikel geeft de minister aan dat
hij niet iedere keer naar die onafhankelijke commissie
zou hoeven gaan. In welke omstandigheden hoeft men
volgens de minister niet naar een dergelijke commissie
te gaan? Betekent dit dat het op dat moment automatisch goed is? Of betekent het dat de minister dan in alle
vrijheid een besluit neemt? Het lijkt mij verstandig dat
wij hierover duidelijkheid hebben.
Ik wil nog voor een paar elementen aandacht vragen.

De heer Jan Jacob van Dijk (CDA): Dat lijkt mij
uitstekend. Ik wacht met belangstelling het overleg op dit
terrein af.
Dan kom ik op de fusie-effectrapportage. De minister
geeft in de wetgeving aan dat hij deze nodig heeft in de
sectorwetgeving, omdat hij uiteindelijk een bekostigingssanctie moet kunnen treffen, mocht men toch onverwijld
doorgaan met een mogelijke fusie terwijl is gebleken dat
de fusie-effectrapportage niet goed is, onvoldoende is of
niet is uitgevoerd. Daarop heb ik wat lopen kauwen. Is
dat eigenlijk wel bevredigend? Als in de wet wordt
opgeschreven dat er alleen overgegaan mag worden tot
een fusie als er toestemming van de minister is geweest
en daaraan altijd een fusie-effectrapportage ten
grondslag moet liggen, is het instrument van bekostiging
dan wel het juiste om daarop een sanctie te leggen?
Moet het niet zo zijn dat de minister op dat moment naar
de rechter kan gaan en kan aangeven dat deze fusie
volgens de wetgeving ongeldig is? Daarop wil ik graag
van de minister een antwoord hebben, want het lijkt mij
merkwaardig dat hij dit element zo door zou kunnen
laten gaan.
Dan kom ik op het terrein van de fusietoets in enge
zin, zoals ik dat maar noem. Die ziet op met name het
thema van de keuzevrijheid. De CDA-fractie heeft het

De heer Jasper van Dijk (SP): Voor de verandering wil
ik het in dit geval opnemen voor de minister. Ik sta
achter zijn voorstel om de minister het eindoordeel te

Tweede Kamer

20 januari 2010
TK 44

Fusietoets onderwijs

44-4238

Jan Jacob van Dijk
laten houden over de fusie, niet zozeer omdat hij staat te
springen om politieke invloed uit te oefenen op fusies. Ik
ben er absoluut zeker van dat dit er niet achter zit.
Bovendien stelt de minister een onafhankelijke commissie in. Het enige verschil is dat de heer Jan Jacob van
Dijk wil dat de minister afstand neemt van het uiteindelijke besluit. Dus stel dat de samenleving of politici bij
een fusiebesluit zeggen: dit had misschien toch anders
gemoeten. Dan hebben minister en parlement daar
helemaal niets meer over te zeggen. Dat vind ik heel
jammer.
De heer Jan Jacob van Dijk (CDA): Ik wil eerlijk gezegd
voorkomen dat wij bij elk voorstel van de desbetreffende
commissie waarover de minister een besluit neemt, in de
Kamer een spoeddebat hebben over de vraag in
hoeverre het goed geregeld was. De politieke discussie is
gelegen in de criteria die wij samen gaan formuleren.
Wat mij betreft zou dat in de ministeriële regeling
vastgelegd moeten worden. Hoe een en ander uiteindelijk toegepast wordt, laten wij over aan een onafhankelijke commissie. Wat mij betreft is dat vergelijkbaar met
alle andere manieren waarop wij met dit soort dingen
omgaan. Wij doen dit ook ten aanzien van wetgeving
waarin wij sancties hebben verwoord. Het gaat ook op
met betrekking tot NMa-procedures. Dit is de normale
gang van zaken waarin wij heldere criteria formuleren.
Dat is politiek, maar de toepassing ervan laten wij over
aan een onafhankelijke commissie.
De heer Van der Vlies (SGP): De keerzijde van deze
redenering, die ik een heel eind kan volgen, is dat de
politiek er niet meer bij kan komen als deze onafhankelijke commissie een beslissing neemt. Er kan ook een
besluit ontstaan dat onwelgevallig is in de politiek. Ik
begrijp het punt van objectivering, daar sta ik helemaal
achter. De keerzijde van de redenering van collega
Jasper van Dijk leg ik de heer Jan Jacob van Dijk voor.
De heer Jan Jacob van Dijk (CDA): Dat begrijp ik. Zoals
wij het amendement nu hebben ingericht ...
De heer Van der Vlies (SGP): Dat ken ik nog niet.
De heer Jan Jacob van Dijk (CDA): Dat kent u
inderdaad nog niet, maar als het goed is wordt het nu
rondgezonden. Het amendement zorgt ervoor dat de
minister in zwaarwegende gevallen uiteindelijk kan
afwijken van. De positie van de onafhankelijke commissie
willen wij aan de hand van criteria – dit punt wordt niet
genoemd in het wetsvoorstel – versterken en verstevigen
ten opzichte van de nu voorgestelde positie.
De heer Van der Vlies (SGP): Met andere woorden, de
minister moet in finale zin ter verantwoording kunnen
worden geroepen, anders dan wanneer een schoolbestuur in beroep komt bij de Raad van State of een
vergelijkbaar orgaan, die een voor alle partijen bindende
uitspraak doet.
De heer Jan Jacob van Dijk (CDA): Ik laat daar geen
onhelderheid over bestaan. Men kan de minister naar
voren brengen, maar ik denk dat dit alleen zal gebeuren
op het moment dat de minister afwijkt van het voorstel
dat door de commissie naar voren wordt gebracht.

Tweede Kamer

Fusietoets onderwijs

Voorzitter. Ik kom op de discussie over de richting en
inrichting van het onderwijs. Ik denk hierbij aan de
situatie die wij in Friesland hebben gehad. Een school
voor persoonlijk onderwijs – volgens mij is dat een
inrichtingselement – heeft uiteindelijk de vlucht moeten
nemen tot de denominatieve vraag om uiteindelijk het
recht te krijgen om de school te mogen oprichten. Het
kabinet stelt in de memorie van toelichting en in de nota
naar aanleiding van het verslag ″richting″ en ″inrichting″
aan elkaar gelijk. Dat wordt beargumenteerd op basis
van de Grondwet. Ik vraag mij af of dit werkelijk het
geval is en hoe wij dit zouden kunnen doen. Deze
discussie moeten wij niet zo even tussen neus en lippen
afhandelen. Om die reden vraag ik het kabinet om
hierover een rapport te laten opstellen door een
onderwijsjurist. Wij hebben eerder bij het kabinet
aandacht gevraagd voor de leerstoel onderwijsrecht. Ik
heb nog niet begrepen dat er veel stappen zijn gezet op
dat terrein, maar dit rapport kan wellicht worden
opgesteld door de persoon die op korte termijn op die
leerstoel benoemd wordt. Dat rapport kan uiteindelijk,
voorzien van een kabinetsreactie, aanleiding zijn om
hierover nog eens goed van gedachten te wisselen. Wat
ons betreft – en nu kijk ik ook even naar hetgeen de heer
Dibi naar voren heeft gebracht – zou dit bij voorkeur nog
voor het einde van deze kabinetsperiode een discussie in
de Kamer kunnen opleveren. Ik zou daar graag een
reactie op willen hebben, en het liefst natuurlijk een
toezegging.
De heer Depla (PvdA): Ik wil even scherp krijgen wat de
heer Jan Jacob van Dijk vraagt. Hij vraagt eigenlijk om te
kijken hoe de vrijheid van stichting en de keuzevrijheid
uit artikel 23 is vertaald in de wet inzake de scholenplanning, of dat een-op-een past of dat daar een ruimere
interpretatie van mogelijk is.
De heer Jan Jacob van Dijk (CDA): In deze memorie
van toelichting en in deze nota naar aanleiding van het
verslag wordt de pedagogische inrichting gelijkgesteld
aan de denominatieve richting van het onderwijs. Ik weet
niet of dat helemaal klopt en of dat grondwettelijk gezien
helemaal in orde is. Ik wil een rapport hebben over de
vraag in hoeverre dat nu wel of niet zo geïnterpreteerd
mag worden, met daaraan gekoppeld de consequenties.
Daarmee kom ik uit bij het punt waarover de heer Depla
het had: de scholenplanning en voorzieningenplanning.
De heer Depla (PvdA): Maar deelt de heer Jan Jacob van
Dijk onze opvatting dat in artikel 23 die denominatieve
richting niet per se een-op-een gekoppeld is aan
denominatie?
De heer Jan Jacob van Dijk (CDA): Daar is discussie
over. Het hoeft niet per se denominatie te zijn, maar
″pedagogische inrichting″ is wel iets anders dan
″denominatie″. In artikel 23 wordt ook gesproken over
richting, maar minder over inrichting. Om die reden
zeggen wij: laten wij dat eens goed uitzoeken. Wij
kunnen hierover nu een mooie discussie gaan voeren,
maar het lijkt ons verstandiger dat iemand anders de
zaken eens heel goed gaat analyseren, dat wij nagaan
wat de consequenties zijn van het geheel en dat wij
nagaan hoe wij dat nu precies al in bestaande wetgeving
verankerd hebben. Daarna kunnen wij er een goede
discussie over voeren.

20 januari 2010
TK 44

44-4239

Jan Jacob van Dijk
De heer Depla (PvdA): De conclusie die ik kan trekken, is
dat wij het erover eens zijn dat je verschillend kunt
denken over de vrijheid van richting en over de vraag
wat die richting nu moet behelzen. Als de kern is dat het
gaat over een opvatting of over gewenste opvoedingsomstandigheden, dan is de een-op-eenvertaling naar
denominatie minder voor de hand liggend. Over dat
soort vragen hebben wij het dan.
De heer Jan Jacob van Dijk (CDA): Daar hebben wij
het onder andere over. Ik zou graag willen dat wij daar
een rapport over krijgen.
Ik wil nog een opmerking maken over de positie van
de NMa. Wij weten dat de NMa bij fusies, ook als het
gaat om keuzevrijheid en mededinging, van mening is
dat zij daarbij naar heel veel onderdelen moet kijken. Wij
weten al dat sommige scholen, voordat zij zijn overgaan
tot fusie, hun voorstel hebben voorgelegd aan de NMa.
De CDA-fractie vraagt zich af of op basis van Europeesrechtelijke regels wel kan worden gezegd dat de NMa
daarover geen oordeel kan vellen en dat ook niet hoeft te
doen. De CDA-fractie wil graag een antwoord van het
kabinet over dit onderwerp.
Stel dat er een gemeentelijke herindeling zal plaatsvinden en dat daarbij twee gemeenten met elkaar gaan
fuseren. In beide gemeenten bestaat nog openbaar
onderwijs waarbij de gemeente als raad van toezicht
fungeert en het gemeentebestuur, het college van B en
W, op dat moment nog als bestuur optreedt. Moet er een
fusietoets plaatsvinden als die twee gemeenten gaan
fuseren? Dat is volgens mij een element waarover tijdens
de behandeling van dit wetsvoorstel nog geen enkel
woord gewisseld is.
Heel dit wetsvoorstel poogt en beoogt ervoor te
zorgen dat er meer draagvlak zal ontstaan voor fusies die
in het onderwijs zullen plaatsvinden. Het is mij opgevallen dat er in de onderwijswereld zelf weinig draagvlak
bestaat voor het voorliggende wetsvoorstel. Vooral van
de zijde van de besturenorganisaties, maar ook van de
zijde van de koepels, de sectororganisaties en de
vakbeweging, was er weinig sympathie voor het
wetsvoorstel dat op tafel ligt.
Er zijn twee elementen waar het gros van de kritiek op
kwam. Ten eerste zou ervoor gezorgd moeten worden
dat er meer versterking komt van de medezeggenschapsorganen. Dat is wat de CDA-fractie betreft een belangrijk
element en dat heeft zij beoogd met het eerste amendement waarover ik het had. Ten tweede had men nogal
wat kritiek op het punt hoe ervoor gezorgd wordt dat er
helderheid ontstaat waaraan straks getoetst zal worden,
zodat de minister daarover niet elke keer met politieke
willekeur een besluit kan nemen. Dat is het tweede
element dat ik beoogde met het amendement dat ik naar
voren heb gebracht. De CDA-fractie probeert ervoor te
zorgen dat dit wetsvoorstel op meer draagvlak kan
rekenen in de onderwijswereld dan op dit moment het
geval is.

vaak breed voor ouderorganisaties, leerlingorganisaties,
de vakbeweging en zelfs besturenorganisaties. Dit
wetsvoorstel vindt vooral weinig draagvlak bij de
besturenorganisaties, de koepelorganisaties. De heer Jan
Jacob van Dijk noemde voornamelijk de bestuurders.
Dan vind ik het erg gemakkelijk om te zeggen dat er
weinig draagvlak bestaat voor dit wetsvoorstel in het
onderwijsveld. De heer Jan Jacob van Dijk bedoelt toch
gewoon dat bestuurders er niet op zitten wachten, omdat
hun machtspositie door dit wetsvoorstel verkleind zal
worden?
De heer Jan Jacob van Dijk (CDA): Mijnheer Dibi, ik
heb heel nadrukkelijk aangegeven dat als het alleen om
de bestuurders zou gaan, dit voor mij geen directe
aanleiding zou zijn om fundamenteel anders over deze
wetgeving te oordelen. Het ging echter breder. De heer
Dibi was zelf ook bij de hoorzitting, of misschien niet,
waarin uitgebreid met de vakbeweging over dit
onderwerp is gesproken. De vakbeweging gaf toen aan
dat zij op die twee punten verandering wilde zien. Dat
was voor mij de reden om de twee amendementen naar
voren te brengen, om daarmee het draagvlak te
vergroten. Ook onder hen. De heer Dibi luisterde dus net
iets te selectief.
De heer Dibi (GroenLinks): Ik vind het ontzettend goed
dat de CDA-fractie luistert naar de betrokken partijen,
maar ik vind het wel enigszins selectief. Dat moet mij
toch van het hart. In deze Kamer worden vaak voorstellen besproken die veel bredere kritiek krijgen en dan zegt
de CDA-fractie dat de politiek zelf ook verantwoordelijkheid moet nemen en een beslissing moet maken. Nu
verschuilt de CDA-fractie zich vooral enigszins achter de
besturenorganisaties en dat vind ik een klein beetje
makkelijk.
De heer Jan Jacob van Dijk (CDA): Even voor alle
helderheid. Ik heb aangegeven dat de CDA-fractie
voorstander is van dit wetsvoorstel over fusietoetsen. Ik
heb aangegeven waarom we daarvan voorstander zijn. Ik
wil een aantal elementen versterken omdat dat wat mij
betreft het wetsvoorstel sterker maakt. En dan zegt de
heer Dibi dat ik te selectief ben. Dat vind ik eerlijk gezegd
een beetje te gemakkelijk.
De algemene beraadslaging wordt geschorst.
©
De voorzitter: Vanavond is de beantwoording door de
minister en de staatssecretaris aan de orde.

De heer Dibi (GroenLinks): Wij hebben in deze Kamer
verschillende wetten behandeld die op heel weinig
draagvlak konden rekenen in het onderwijsveld. Dit gold

Staatssecretaris Van Bijsterveldt-Vliegenthart:
Voorzitter. Even heel kort. Ik was hier servicegericht
present. De Kamer had eigenlijk alleen de minister
opgeroepen, maar omdat er vaak gesproken wordt over
vo- en bve-fusies ben ik hier aanwezig in verband met
specifieke vragen van de Kamer over vo en bve. De
Kamer is echter gewoon op hoofdlijnen bezig, wat
natuurlijk een prima zaak is, en de minister zal, zoals wij
dat met elkaar hebben afgesproken, integraal de wet
behandelen. Stemt de Kamer ermee in dat ik mij de
komende uren met andere activiteiten voor het onderwijs
van het land bezighoud en dat de minister het wetsvoorstel afhandelt? Ik stel namelijk vast dat er heel weinig

Tweede Kamer

20 januari 2010
TK 44

De voorzitter: Dit is het einde van het betoog van de
heer Jan Jacob van Dijk. Het is 12.50 uur, dus wij zijn
mooi op tijd.
De heer Dibi heeft nog een vraag.

Fusietoets onderwijs

44-4240

Voorzitter
echt specifieke vragen zijn gesteld aan mij. Nogmaals,
het was een service aan de Kamer, zoals wij op het
ministerie van Onderwijs altijd servicegericht zijn.
De voorzitter: Ik zie iedereen knikken en niemand boos
kijken. U mag echt aan het werk gaan en de minister
neemt uw taken over.
Staatssecretaris Van Bijsterveldt-Vliegenthart: Dank u
wel. Ik beschouw dit overigens ook als werk, maar het is
wel altijd een bijzonder genoegen.
De voorzitter: Ja, maar ik bedoel werk op een andere
plek.
De vergadering wordt van 12.55 uur tot 14.00 uur
geschorst.
Voorzitter: Verbeet
De voorzitter: Ontvangen is een bericht van het
overlijden op 11 januari jongstleden van het oud-lid van
de Tweede Kamer mevrouw E.H.C. Salomons. Mevrouw
Salomons was lid van de Kamer voor de fractie van de
Partij van de Arbeid van 7 december 1972 tot en met
2 juni 1986. Namens de Kamer heb ik een bericht van
deelneming aan de familie gezonden.
Op de tafel van de Griffier ligt een lijst van ingekomen
stukken. Op die lijst staan voorstellen voor de behandeling van deze stukken. Als voor het einde van de
vergadering daartegen geen bezwaar is gemaakt, neem
ik aan dat daarmee wordt ingestemd.

Tweede Kamer

Fusietoets onderwijs

20 januari 2010
TK 44

44-4241