Tweede Kamer der Staten-Generaal

2

Vergaderjaar 2017–2018

32 793

Preventief gezondheidsbeleid

Nr. 288

BRIEF VAN DE STAATSSECRETARIS VAN VOLKSGEZONDHEID,
WELZIJN EN SPORT
Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal
Den Haag, 22 december 2017
Een belangrijk doel van het landelijk preventiebeleid is dat consumenten
gezonder gaan eten. Het Akkoord verbetering productsamenstelling (het
Akkoord) is een publiek private samenwerking. Ik vind het Akkoord een
belangrijk middel om het levensmiddelenaanbod gezonder te maken en
hiermee de gezonde keuze over de gehele linie makkelijker te maken. Het
Akkoord stelt duidelijke ambities voor 2020 en er zijn zeker stappen gezet,
maar het is de vraag of deze ambities met het huidige tempo worden
gehaald. Vanwege het belang van gezonde voeding moeten alle partijen
er de schouders onder zetten om de ambities voor 2020 te halen. Ik vind
het belangrijk om hier de komende periode stevig op in te zetten.
Conform de toezegging uit 20131 om uw Kamer jaarlijks te informeren
over de voortgang van de verbetering van productsamenstelling (minder
zout, verzadigd vet, suikers en verkleinen van portiegroottes) breng ik u
met deze brief op de hoogte van de voortgang van het Akkoord en de
voortgang van verbetering van productsamenstelling in de EU. In de
bijlage bij deze brief informeer ik u in meer detail over de voortgang van
het Akkoord en aanverwante onderwerpen. Tevens ga ik in op twee
toezeggingen2,3 over verbetering van productsamenstelling, gedaan op
14 december 2016 tijdens het AO Preventiebeleid.
Het Akkoord
In januari 2014 is het Akkoord gesloten4 waarmee met de brancheorganisaties van supermarkten en groothandel (CBL), levensmiddelenindustrie
(FNLI), horeca (KHN) en cateraars (Veneca) afspraken zijn gemaakt om het
productaanbod te verbeteren. Het Akkoord, dat loopt tot 2020, focust op
1

Kamerstuk 31 532, nr. 122
Toezegging AO Preventiebeleid (4176) (Kamerstuk 32 793, nr. 252)
Toezegging AO Preventiebeleid (4176) (Kamerstuk 32 793, nr. 252)
4
Kamerstuk 32 793, nr. 130
2
3

kst-32793-288
ISSN 0921 - 7371
’s-Gravenhage 2017

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 32 793, nr. 288

1

zout, verzadigd vet en calorieën (suikers, vet en portiegrootte). Een
stuurgroep met betrokken partijen, voorgezeten door het Ministerie van
VWS, geeft richting aan de ambities en de voortgang van het Akkoord.
Daarbij baseert zij haar besluiten op de adviezen van een Wetenschappelijke Adviescommissie (WAC), die de voorstellen van betrokken sectoren
voor verbetering van productsamenstelling, beoordeelt. De stuurgroep
heeft de WAC gevraagd halverwege de looptijd van het Akkoord de
voortgang te evalueren. Het RIVM voert deze evaluatie uit aan de hand
van scenario-analyses op basis van gemaakte afspraken voor de verschillende levensmiddelencategorieën. Daarnaast buigt een adviescommissie
onder leiding van het RIVM zich over de vraag hoe een integraal systeem
van productverbetering opgezet kan worden uitgaande van de
beschikbare criteria van het Vinkje (het logo dat per 19 oktober 2018 uit
het winkelschap is), het Akkoord en de Schijf van Vijf. De verwachting is
dat ik u in het tweede kwartaal van 2018 de resultaten van de evaluatie en
het advies over een integraal systeem van productverbetering kan
toesturen.
Resultaten tot en met 2017
In 2020 moet het makkelijk zijn om dagelijks maximaal 6 gram zout en
maximaal 10 energieprocent verzadigd vet en minder calorieën te
consumeren. Om dit te bereiken zijn door supermarkten en de levensmiddelenindustrie per productcategorie voor de verschillende voedingsstoffen reductiestappen afgesproken. Richting 2020 worden stapsgewijs
gehaltes aan zout, verzadigd vet en energie (vet en suikers) verlaagd. Een
stapsgewijze aanpak is nodig om een duurzaam resultaat te behalen,
zowel vanwege smaakgewenning bij de consument als vanwege
haalbaarheid voor het bedrijfsleven.
Voor de productcategorieën waarvan de inname aan deze voedingsstoffen
het hoogst zijn, zijn in de afgelopen vier jaren de eerste maximumnormen
afgesproken. Er zijn in totaal voor dertien verschillende productcategorieën afspraken gemaakt. In de bijlage is een tabel opgenomen met de
afspraken en de bijbehorende reductiepercentages. Een in het oog
springende afspraak is de aanscherping in 2017 van de maximum
zoutnorm voor groenteconserven. Deze aanscherping leidt tot een
zoutreductie van 20 tot 30% bovenop een eerdere reductie. In de categorie
koek en banket is het echter nog niet gelukt om sectorbrede afspraken te
maken. De horeca en de catering werken aan het aanpassen van recepturen en het inkopen van producten met een verbeterde samenstelling. Dit
moet de komende tijd sectorbreed in praktijk worden gebracht.
Monitoring
De jaarlijkse zoutmonitor van de NVWA laat zien dat het zoutgehalte in
den brede in de afgelopen jaren is gedaald. Voor die productcategorieën
waarvoor afspraken met maximumnormen voor zout, verzadigd vet of
suikers zijn gemaakt, constateren het RIVM en de NVWA dat de productsamenstelling daadwerkelijk verbetert. Ondanks deze geconstateerde
verbeteringen geeft de WAC aan dat de afspraken die tot op heden
gemaakt zijn nog niet ambitieus genoeg zijn. Ook vindt de WAC dat er
voor te weinig productsoorten afspraken zijn gemaakt. Er zijn dus nog
stevige stappen nodig om de ambitieuze doelstelling van het Akkoord in
2020 te kunnen behalen.
Verwante initiatieven
Er lopen verschillende initiatieven om ondernemers te helpen verbeteringen door te voeren. Het actieteam verbetering productsamenstelling,
bestaande uit experts van onder andere Wageningen University &

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 32 793, nr. 288

2

Research (WUR) en TNO, helpt met name het midden- en kleinbedrijf
stappen te zetten bij productverbetering. Het actieteam is een initiatief
vanuit de overheid, het bedrijfsleven en de kennisinstellingen. Individuele
bedrijven krijgen praktische ondersteuning van het actieteam bij het
doorvoeren van veranderingen in de receptuur of productieprocessen om
zo een reductie van zout, verzadigd vet, suiker en portiegrootte te
bereiken. Een ander initiatief is dat ondernemers in de horeca en catering
gestimuleerd worden hun productaanbod te verbeteren door advies op
maat.
Europese aanpak
Ten slotte is vanwege het internationale karakter van de levensmiddelenmarkt tijdens het EU-voorzitterschap ingezet op een Europese aanpak
voor verbetering van productsamenstelling. Op 17 juni 2016 zijn door de
Europese Gezondheidsraad Raadsconclusies aangenomen, waarmee alle
Europese lidstaten zich hebben verbonden aan een Europese aanpak voor
de verbetering van de productsamenstelling5. De Europese Commissie
heeft geconstateerd dat er na het Nederlandse voorzitterschap op alle
fronten in de Lidstaten meer aandacht is gekomen voor verbetering van
het productaanbod.
Hoe verder
Het bovenstaande laat zien dat veel partijen zich inzetten voor een
verbeterde productsamenstelling en een gezonder aanbod zodat de
gezonde keuze ook de gemakkelijke keuze wordt. Ik zal op basis van de
evaluatie van het Akkoord en het advies over een integraal systeem van
productverbetering bezien of de huidige aanpak daartoe toereikend is.
Voor de zomer zal ik u hierover informeren.
De Staatssecretaris van Volksgezondheid, Welzijn en Sport,
P. Blokhuis

5

Publicatieblad van de Europese Unie C269, 23-07-2016, pag 21 t/m 25

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 32 793, nr. 288

3

BIJLAGE
In deze bijlage informeer ik u in meer detail over a) de afspraken en
activiteiten in 2017 en plannen voor 2018, b) monitoring en databanken,
c) productverbetering in de EU en d) andere initiatieven die het Akkoord
raken.
a) Afspraken en activiteiten 2017 en 2018
TERUGBLIK 2017
Voortgang afspraken levensmiddelenindustrie en supermarkten
Op de website van het Akkoord (www.akkoordverbeteringproductsamenstelling.nl) worden plannen, afspraken, beoordelingen door de WAC,
besluiten van de stuurgroep en resultaten vermeld, evenals de namen van
bedrijven die deelnemen aan de gemaakte afspraken in de verschillende
sectoren. De levensmiddelenindustrie en de supermarkten maken jaarlijks
een werkplan waarin wordt aangegeven voor welke productcategorieën
normen worden afgesproken om het gehalte aan zout, verzadigd vet en/of
suiker te reduceren. De afspraken zoals gepland in het werkplan van 2017
zijn niet allemaal afgerond en lopen deels door in 2018. In de tabel aan het
eind van deze paragraaf zijn de afgeronde en de nog lopende afspraken
met de bijbehorende reductiepercentages opgenomen.
Voor groenteconserven zijn vervolgnormen voor zout afgesproken. Voor
deze categorie is nu afgesproken geen suikers meer te gebruiken in
enkelvoudige groenten. Ook in appelmoes zal een stevige suikerreductie
worden doorgevoerd. Daarnaast is nu aan de afspraak over vleesbereidingen (vastgesteld in 2016) een zoutnorm voor hamburgers toegevoegd.
De levensmiddelenindustrie en de supermarkten willen nog vóór
31 december afspraken voor hartige broodjes (kaasbroodjes, saucijzenbroodjes, etc.) aan de WAC voorleggen. Het gaat dan om afspraken om
het gehalte aan zout en verzadigd vet te reduceren. De frisdrankensector
heeft tijdens de Voedseltop in januari 2017 aangegeven hun ambitie te
vergroten door de inname van suiker via frisdranken in 2020 niet met 10%
maar met 15% te zullen verlagen. In de verschillende sectoren zijn
gesprekken gaande om het zoutgehalte te verlagen in verschillende
soorten pizza’s, chips, smeerkaas, diepvriessnacks en ontbijtgranen en om
het suikergehalte te verlagen in ontbijtgranen en rode sauzen. Deze
afspraken worden meegenomen in het werkplan van 2018. In de categorie
koek en banket is het nog niet gelukt om sectorbrede afspraken te maken.
Individuele bedrijven hebben wel suiker-, zout- en vetreductie doorgevoerd in hun koek- en banketproducten. Daarnaast is het assortiment
verbreed met «gezondere» alternatieven en is er aandacht voor het
verkleinen van portiegroottes.
De WAC heeft in 2017 de stuurgroep een advies gegeven over de verdere
mogelijkheden om de reductie van zout, verzadigd vet en suikers te
realiseren. De levensmiddelenindustrie en de supermarkten zijn aan de
slag gegaan met een aantal adviezen van de WAC. Dit geldt onder andere
voor de afspraken voor maximumnormen voor producten die veel door
kinderen worden gegeten (zuiveldranken en -toetjes, smeerkaas,
appelmoes). Tevens worden ondernemers ondersteund bij het aanpassen
van recepturen en productieprocessen om de productsamenstelling te
verbeteren. Daarnaast is de WAC gevraagd een analyse te maken van de
technologische grenzen aan het herformuleren.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 32 793, nr. 288

4

Productgroep

Brood
Goudse kaas
Vleeswaren
Groenteconserven
diverse varianten
diverse varianten
Appelmoes
Soepen
Sauzen
Rode sauzen/Ketchup
Rode sauzen/Currysaus
Maaltijdsauzen/Pastasauzen
Hartige droge snacks
Aardappelchips
Aardappelchips paprika
Gecoate noten
Noten en notenmixen
Vleesconserven
Vleesproducten in opgiet
Rookworst
Ragoutachtigen
Vleesbereidingen en -producten
Italiaanse maaltijden
Oosterse maaltijden
Frisdranken
Zuiveltoetjes

Afspraak

Zout

Verzadigd vet

Toegevoegd
suiker

start

eind

% reductie

% reductie

% reductie

2010
2007
2010
2013

1-1-2013
2010
31-12-2015
31-12-2015

18
14
10
10

5

2011
2017
2017
2014
2014

2013
30-11-2018
30-11-2018
31-12-2016
30-6-2017

15 – 25
20 – 30

5–35
12

5
10
5
5

2016

31-12-2018
7
9
12
15

2016

2016
2016
2016
2015
2015

1-6-2018

2019
31-12-2018
31-12-2018
31-12-2020
31-12-2017

10
5
10
10
10
10
15
5

Noot: de reductiepercentages hebben betrekking op gemiddelde gehaltes binnen de productgroep

Verbetering aanbod in horeca, catering en onderweg
De horeca heeft in 2017 ingezet op het verhogen van het gezondheidsbewustzijn bij de horecaondernemers via communicatie, het delen van best
practices en het organiseren van inspiratietours. Er is aandacht besteed
aan meer groenten en minder vlees op het bord, minder zoutgebruik en
verantwoord frituren. De brancheorganisatie voor de horecaondernemers
(KHN) voert gesprekken met toeleveranciers om te kijken hoe het
horecaondernemers kan helpen om bewuster in te kopen. De brancheorganisatie voor de cateringpartijen (Veneca) stimuleert haar leden om
bewust producten met een goede of verbeterde samenstelling in te kopen
en hun receptuur aan te passen op minder zout, verzadigd vet en
calorieën.
Veneca stimuleert haar leden nudgetechnieken toe te passen zodat
cateraars consumenten naar gezondere keuzes kunnen leiden. Veneca
onderzoekt ook hoe normen voor gezondheid kunnen worden meegenomen in de criteria voor overheidsrestaurants.
PLANNEN 2018
Levensmiddelenindustrie en supermarkten
De levensmiddelenindustrie en supermarkten zullen in 2018 afspraken
maken voor zoutreductie in toastsalades en gehakt, gegaarde gehaktballen en gegaarde braadworsten, voor suikerreductie in satésaus en jam
(en vruchtenspreads) en voor een vervolgstap in suikerreductie in
zuiveldranken en -toetjes.
Om een reële inschatting te kunnen maken van de impact van de
reductiestappen op de consumenteninname heeft de stuurgroep de
levensmiddelenindustrie en supermarkten verzocht om dit in de toekomstige afspraken zoveel mogelijk mee te nemen.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 32 793, nr. 288

5

Horeca, catering en onderweg
KHN en Veneca blijven werken aan het verhogen van het «gezondheidsbewustzijn» van hun leden. Veneca zal in 2018 met het Voedingscentrum
bespreken of hun kantinescan verbeterd kan worden met de uitkomsten
van het door de Vrije Universiteit uitgevoerde onderzoek naar nudgetechnieken voor bevorderen van gezonde keuze en dit verwerken in een
blauwdruk voor hun cateraars. Veneca zal in 2018 met de Europese
cateringbranche werken aan gezonde voeding binnen scholen. KHN is
partner in de restaurantdriedaagse van de Nierstichting, waarbij koks er
voor zorgen dat er drie dagen een zoutbewust driegangen menu wordt
geserveerd. Samen met DutchCuisine besteedt KHN meer aandacht aan
seizoensgroenten, meer groenten en minder vlees, meer lokale, regionale
en verse producten. KHN zal verder de campagne «verantwoord frituren»
met vereniging Margarine, Vetten en Oliën voortzetten. KHN draagt bij
aan het onderzoek van Stichting Variatie in de Keuken voor gezond
aanbod in de horeca.
b) Monitoring en databanken
MONITOR 2017
De NVWA heeft in 2017 een monitor van het zoutgehalte in levensmiddelen en een monitor van de akkoordafspraken uitgevoerd. Beide
rapporten zullen nog in 2017 worden gepubliceerd.
NVWA monitoring zoutgehalte in levensmiddelen 2017
De NVWA-monitor van het zoutgehalte in levensmiddelen bestaat sinds
2011 uit een jaarlijkse steekproef van veelgegeten levensmiddelen uit tien
productcategorieën. Dit geeft inzicht in de ontwikkeling over de afgelopen
jaren van het zoutgehalte in reguliere producten uit het supermarktschap.
Dit betreft dus ook (geïmporteerde) producten waarop het Akkoord niet
direct van toepassing is. Wanneer de monitoringsgegevens van alle
producten over de jaren worden vergeleken is het mediane zoutgehalte
van de gehele dataset gedaald van 1,24% in 2011 (n=792) naar 1,13% in
2017 (n=858) wat een afname van 9% inhoudt. In de productgroepen
brood, chips en zoutjes, groenteconserven, diepvries(snacks), kaas, koek
en banket (saucijzenbroodjes), kant- en klaarmaaltijden en vleeswaren is
een duidelijke zoutreductie van 10% of meer in 2017 ten opzichte van 2011
waarneembaar. Alleen in de brede productgroep sauzen is er nog geen
reductie van zout waarneembaar.
NVWA Monitoring akkoordafspraken 2017
Naast de jaarlijkse zoutmonitor heeft de NVWA het zout- en/of verzadigd
vetgehalte gemonitord van verschillende soorten hartige droge snacks,
kant-en- klaarmaaltijden, rode sauzen, soep en bouillon, vleesconserven
en vleeswaren. Hiervoor zijn alleen de producten meegenomen van
bedrijven die deelnemen aan de betreffende afspraak van het Akkoord.
Soepen (inclusief bouillon) en enkele soorten vleeswaren dienden ten
tijde van de bemonstering door de NVWA aan de afgesproken maximumnormen voor zout respectievelijk verzadigd vet te voldoen. 86% van de
door de NVWA bemonsterde producten soep en bouillon voldeed aan de
afgesproken norm (in 2016 was dit 79%). Circa 50% van de bouillonblokjes
voldeed in 2017 nog niet. 60% van de bemonsterde paté en smeerleverworst voldeed aan de maximale norm voor verzadigd vet (in 2016 was dit
48%). 73% van de monsters gegrild ontbijtspek en salami voldeed aan de
afgesproken maximale norm voor zout (in 2016 was dit 52%).

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 32 793, nr. 288

6

De deadlines voor maximumnormen zout en/of verzadigd vet in rode
sauzen, hartige droge snacks (noten en chips), vleesconserven en kant- en
klaarmaaltijden (Italiaanse en oosterse maaltijden) waren ten tijde van de
bemonstering door de NVWA nog niet verstreken. Desondanks werden in
veel productcategorieën verlagingen gesignaleerd: 93% van de rode
sauzen (curry, pastasaus en tomatenketchup) voldeed aan de maximale
norm voor keukenzout. Bij de hartige droge snacks voldeed 77% van de
bemonsterde producten aan de afgesproken maximale zoutnorm (gecoate
noten en stapelchips 100% en noten en notenmixen 63%). 59% van de
bemonsterde vleesconserven voldeed aan de afgesproken maximale
norm voor zout, echter voldeed er nog geen van de bemonsterde
kippenragout. 94% van de bemonsterde kant- en klaarmaaltijden voldeed
aan de afgesproken norm voor verzadigd vet en 63% van de kant- en
klaarmaaltijden aan de maximale zoutnorm.
MONITOR 2018
In 2018 zal het RIVM een uitgebreide monitor uitvoeren. Hiervoor zal het
RIVM gebruik maken van etiketgegevens uit verschillende externe
databases verzameld in de Levensmiddelendatabank die beheerd wordt
door het Voedingscentrum. De NVWA zal vanaf 2018 geen monitor meer
uitvoeren. Reden om dit te stoppen is dat de bemonstering en analyse van
1000 producten bewerkelijk is. Bovendien ging het om de meest gangbare
producten en merken waardoor de monitor geen volledig beeld van het
winkelschap geeft. Voor de eerste jaren van het Akkoord heeft het wel
inzicht gegeven in de eerste reductiestappen die met het Akkoord werden
gezet. In 2018 zal er door de verandering van aanpak bij de monitor een
trendbreuk voorkomen in de monitorresultaten. Aangezien de voedingswaarde nu verplichte informatie op het etiket is zal de NVWA (op
projectbasis) controleren of de informatie juist is op het etiket en juist
vermeld wordt bij de verkoop via internet. Daarnaast zal in 2018 worden
bekeken hoe de veranderingen in portiegrootte van producten kan worden
gemonitord.
c) Productverbetering in de EU
Vanwege het internationale karakter van de levensmiddelenmarkt is er
tijdens het Nederlandse EU-voorzitterschap ingezet op een Europese
aanpak voor productverbetering. Dit heeft tot gevolg had dat dit
onderwerp nu nadrukkelijk op de agenda staat bij de EU-lidstaten. De
Europese Commissie draagt ook actief bij aan dit onderwerp. U bent in juli
2016 geïnformeerd over de inzet tijdens het Nederlands voorzitterschap6.
De huidige acties zijn gebaseerd op de Roadmap for Action on food
product improvement en de Raadsconclusies over verbetering van
Voedingsproducten die tijdens het Nederlandse EU-voorzitterschap zijn
vastgesteld. Naast de Lidstaten hebben het bedrijfsleven en de
maatschappelijke organisaties een belangrijke rol in deze internationale
agendering van dit onderwerp.
Er zijn vier Europese werkgroepen gestart om productverbetering in de
Lidstaten te stimuleren. Omdat er een Europese benchmark voor 2020 is
afgesproken waarbij toegevoegde suikers 10% verlaagd zijn ten opzichte
van 2015 zijn drie werkgroepen ingesteld die elk gericht zijn op suikerverlaging in een specifieke productgroep, te weten ontbijtgranen, frisdranken
en zuiveltoetjes en zuiveldranken. Er is tevens een werkgroep die zich richt
op eenduidige monitoring van productverbetering. Het RIVM is aangesloten op Europese initiatieven op het gebied van monitoring van
productverbetering in het kader van de Roadmap en de Raadsconclusies.
De Europese Commissie heeft geconstateerd dat er na het Nederlandse
6

Kamerstuk 34 139, nr. 16

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 32 793, nr. 288

7

voorzitterschap op alle fronten in de Lidstaten meer aandacht is gekomen
voor verbetering van productaanbod.
d) Andere initiatieven die het Akkoord raken
Het voedselkeuzelogo «het Vinkje» wordt momenteel uitgefaseerd7. De
strenge onafhankelijke wetenschappelijke criteria van het Vinkje voor de
«best in class» producten kunnen echter wel een stimulans zijn voor de
verbetering van de productsamenstelling. Een adviescommissie buigt zich
daarom nu over de vraag hoe een integraal systeem van productverbetering opgezet kan worden waarbij gebruik gemaakt wordt van de
beschikbare criteria van het Vinkje, het Akkoord en de Schijf van Vijf. Deze
adviescommissie onder leiding van het RIVM is samengesteld uit leden
van de wetenschappelijke commissie van het Vinkje (Wecom), de
wetenschappelijke adviescommissie van het Akkoord (WAC) en het
Voedingscentrum en zal in het eerste kwartaal van 2018 advies
uitbrengen.
Het Voedingscentrum ontwikkelt een voedingsapp voor smartphones
waarmee producten in de supermarkt gescand kunnen worden. De app
geeft informatie over ingrediënten en voedingswaarde. De consument kan
met de app ook zien of een levensmiddel een Schijf van Vijf product is en
of er een gezonder alternatief is. Op dit moment wordt nog hard gewerkt
aan het vullen van de app met gegevens van alle producten. De meeste
bedrijven werken mee aan het vullen van de app. Naar verwachting zal de
app in januari 2018 beschikbaar gemaakt worden voor consumenten.
Ten slotte zoeken de supermarkten naar mogelijkheden om op de
winkelvloer meer aandacht te geven aan de Schijf van Vijf. Ik zie dit als
een veelbelovende manier om consumenten tijdens het winkelen meer
bewust te maken van gezondere keuzemogelijkheden. Bij dit initiatief
wordt onder andere gekeken naar beleidsmatige en wettelijke mogelijkheden van het gebruik van uitingen van de Schijf van Vijf door supermarkten. Op dit moment verkennen de supermarkten op welke wijze zij dit
willen doen.

7

Kamerstuk 31 532, nr. 184

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 32 793, nr. 288

8