Tweede Kamer der Staten-Generaal

2

Vergaderjaar 2015–2016

32 824

Integratiebeleid

29 279

Rechtsstaat en Rechtsorde

Nr. 148

BRIEF VAN DE MINISTERS VAN SOCIALE ZAKEN EN WERKGELEGENHEID, VAN BUITENLANDSE ZAKEN, VAN VEILIGHEID EN
JUSTITIE, VAN ONDERWIJS, CULTUUR EN WETENSCHAP EN DE
STAATSSECRETARIS VAN ONDERWIJS, CULTUUR EN
WETENSCHAP
Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal
Den Haag, 12 september 2016
Wij leven in een democratische rechtsstaat, die er is voor alle inwoners.
De verworvenheden van onze rechtsstaat, de rechtsorde, onze vrijheid, de
mensenrechten, ze vragen onderhoud van iedereen die hier woont. De
recente ontwikkelingen in Turkije raken Turkse Nederlanders sterk. Dat is
begrijpelijk gezien de ernst van de situatie. Het kabinet verwacht echter
dat iedereen die hier woont en leeft, de Nederlandse rechtsstaat respecteert en internationale conflicten bespreekt in plaats van het hier uit te
vechten.
Binding met de Nederlandse samenleving begint met gedeelde waarden.
Waarden zijn zowel individueel als collectief. Er moet ruimte zijn voor de
individuele beleving maar verbondenheid met anderen begint bij het
delen van een aantal waarden. Van iedereen in Nederland wordt verwacht
dat hij of zij de waarden van onze democratische rechtsstaat respecteert.
De overheid draagt de democratische waarden actief uit en stelt normen
die gehandhaafd worden bij niet-naleving. Het gaat dan om onze
grondwettelijke normen en de waarden die hieraan ten grondslag liggen,
zoals de vrijheid om eigen keuzes te maken en om je mening te uiten.
Van organisaties in ons land, ook die zich bezig houden met – al dan niet
religieus georiënteerde – activiteiten gericht op de Turks-Nederlandse
gemeenschap, verwacht het kabinet derhalve eveneens dat ze zich
onomwonden uitspreken voor de Nederlandse rechtsstaat en dat ze
afstand nemen van bedreigingen, intimidatie en groepsdruk. Het kabinet
beschouwt deze organisaties alleen als volwaardig gesprekspartner als zij
zich in woord en daad opstellen als verdediger van de democratische en
rechtsstatelijke waarden.

kst-32824-148
ISSN 0921 - 7371
’s-Gravenhage 2016

Tweede Kamer, vergaderjaar 2015–2016, 32 824, nr. 148

1

In deze brief geeft het kabinet een korte analyse van de huidige situatie,
een terugblik op wat inmiddels aan actie is ondernomen en een
vooruitblik op de manier waarop de Nederlandse overheid de huidige
spanningen in de samenleving gerelateerd aan de ontwikkelingen in
Turkije, ongewenste beïnvloeding en versterken van de binding van
Turkse Nederlanders met de Nederlandse samenleving verder zal
adresseren.
De nasleep van de couppoging in Turkije in de Nederlandse
samenleving
De couppoging in Turkije van 15 juli jl. en de nasleep daarvan brengen
veel teweeg, in en buiten Turkije. Deze couppoging was een bijzonder
traumatische ervaring voor de Turkse autoriteiten en het Turkse volk. In de
avond en nacht van 15 juli beschoten F16’s het parlement, rolden tanks
door de straten van Ankara en werd er hevig gevochten bij de hoofdkwartieren van politie, leger en geheime dienst. In totaal vielen er 241 doden
en meer dan 2.000 gewonden. Dit verdient ons medeleven. Nederland
veroordeelt de militaire actie tegen de democratische instituties van
Turkije ten zeerste. Sinds 20 juli heeft Turkije de noodtoestand uitgeroepen. Deze is voor drie maanden van kracht.
De couppoging heeft op veel Turkse Nederlanders een enorme indruk
gemaakt en de onderlinge verhoudingen in de Turks Nederlandse
gemeenschap op scherp gezet. Dat heeft geleid tot bedreigingen en
intimidaties, leeglopende leslokalen en zelfs geweldsincidenten. Het
kabinet begrijpt de emoties die de staatsgreep in de Turks-Nederlandse
gemeenschap teweeg brengt. Hoewel de coup is verijdeld, is bij veel
mensen die in Turkije geboren zijn of daar familie hebben de schrik,
woede en angst groot. Toch is dat geen enkele rechtvaardiging voor
intimidatie, bedreigingen of geweld in ons land.
Wat is het probleem?
Toegenomen spanningen binnen de Turks-Nederlandse
gemeenschap
Binnen de Turks Nederlandse gemeenschap is al langer sprake van
spanningen. Turkse Nederlanders vormen geen homogene groep. Er is
sprake van een grote diversiteit, die complexer is dan een verdeling langs
religieuze, politieke en etnische scheidslijnen. Na de couppoging zijn de
spanningen toegenomen. Ook is opnieuw zichtbaar geworden dat veel
Turkse Nederlanders zich nauw verbonden voelen met Turkije. Er zijn
Turkse Nederlanders die in de couppoging een legitimatie zien
voor verbaal of fysiek geweld en een versterkt wij-zij-denken.
Sommige uitingen leiden tot vraagtekens over de integratie van verschillende generaties Turkse Nederlanders in onze samenleving. Het is
onacceptabel dat de sterke oriëntatie op Turkije ertoe leidt dat spanningen
in Turkije de verhoudingen in Nederland gaan bepalen.
Integratie Turkse Nederlanders en binding met de Nederlandse
samenleving
De sociaaleconomische integratie van Turkse Nederlanders vordert
gestaag. De meerderheid van de Turkse Nederlanders is goed geïntegreerd. Qua onderwijs wordt de achterstand ten opzichte van autochtonen
langzaam ingelopen, voortijdig schoolverlaten is gedaald en steeds meer
Turks-Nederlandse jongeren volgen een opleiding in het hoger onderwijs.
Dat dit zich vooralsnog nog niet vertaalt in een betere arbeidsmarktpositie
heeft onder meer te maken met de economische tegenwind van de laatste

Tweede Kamer, vergaderjaar 2015–2016, 32 824, nr. 148

2

jaren. Ook discriminatie speelt hierin een rol. Wat betreft de sociaalculturele integratie is het beeld anders. Er is sprake van een betere
Nederlandse taalvaardigheid, intensievere contacten met autochtone
Nederlanders en modernere opvattingen. Tegelijk is bij Turkse migranten
de oriëntatie op Turkije, óók onder de 2e generatie, groter en sterker dan
onder andere migrantengroepen in Nederland.
Uit het SCP-rapport «Werelden van verschil»1 blijkt dat 24% van de Turkse
Nederlanders sociaal, emotioneel en cultureel op grote afstand
staat tot de Nederlandse samenleving en gesegregeerd of zelfs
geïsoleerd leeft. Voor bijna de helft van de Turkse Nederlanders geldt
dat de emotionele band met Nederland beperkt is en de culturele afstand
groot, maar dat er tegelijkertijd ook sociale contacten met autochtone
Nederlanders worden onderhouden («gematigde segregatie»). Gegevens
over jongeren laten zien dat ongeveer de helft van de Turkse en Marokkaanse Nederlanders zich (sterk) met de herkomstgroep identificeert,
maar zich geen Nederlander voelt. Kenmerkend voor Turkse en Marokkaanse jongeren is dat ze zich «van alles» voelen: ze hebben meerdere
identiteiten tegelijkertijd. Ze zijn Turks of Marokkaans, ze zijn Nederlands,
ze zijn Rotterdammer en ze voelen zich – vooral – moslim. Het gevoel
van vervreemding en er niet bij horen onder Turks-Nederlandse
jongeren baart grote zorgen.
De gebrekkige binding van (een deel van) de Turkse Nederlanders aan de
Nederlandse samenleving is een probleem dat zich in vele jaren heeft
ontwikkeld en niet in korte tijd ongedaan is te maken. Het vraagt een
duurzame meerjarige inzet om de binding aan de Nederlandse samenleving te versterken. De nadruk moet daarbij liggen op een goede,
gezamenlijke toekomst in Nederland, niet op wat groepen verdeelt.
Diasporapolitiek
Turkije heeft al sinds jaar en dag openlijk een actief beleid richting de
Turkse diaspora, ook in Nederland. Sinds de couppoging is dit beleid
actiever en zichtbaarder geworden. Het is bijzonder onwenselijk als dat
leidt tot inmenging in Nederlandse aangelegenheden.
Maatregelen
Elke Nederlander moet vrij van angst een volwaardig bestaan kunnen
opbouwen; kinderen moeten ongestoord naar school kunnen gaan en
ouders moeten hierin een vrije keuze hebben. De overheid heeft de taak
om op te treden tegen personen en organisaties die de vrijheden van
andere mensen beperken. Nederlandse burgers worden beschermd als ze
het slachtoffer zijn van bedreiging of ander grensoverschrijdend gedrag.
Het geboorteland, de vereniging waar iemand lid van is, de groepering
waar hij of zij bij hoort of de opvattingen die iemand heeft maken daarbij
geen enkel verschil.
Om de ontstane complexiteit aan problemen aan te pakken, is er
kabinetsbreed actie ondernomen. Hierna gaan wij in op wat de inzet is van
het kabinet vanuit het veiligheidsperspectief, integratieperspectief, het
onderwijs en de internationale betrekkingen. Sommige maatregelen
hebben een breder bereik dan alleen de spanningen in de Turks Nederlandse gemeenschap.

1

Werelden van verschil, Sociaal Cultureel Planbureau, 2015 (bijlage bij Kamerstuk 32 824, nr.
117).

Tweede Kamer, vergaderjaar 2015–2016, 32 824, nr. 148

3

Veiligheid
Rechtshandhaving
Bij de politie en bij het OM is er extra alertheid en aandacht voor zaken die
voortvloeien uit de spanningen in de Turks-Nederlandse gemeenschappen. Na de couppoging in Turkije heeft zich een piek voorgedaan in
het aantal meldingen en aangiften van Turkse Nederlanders van
bedreiging, intimidatie en geweld. Slachtoffers worden nadrukkelijk
opgeroepen om melding en/of aangifte te doen. Meldingen die niet direct
strafrechtelijke aanknopingspunten bieden, versterken wel de informatiepositie van de politie. Er zijn bij de politie sinds de couppoging van 15 juli
jl. ongeveer 175 aangiften gedaan, waarvan de meerderheid in de eenheid
Rotterdam is gedaan. Onder andere de eenheden Amsterdam,
Oost-Nederland en Noord-Holland maken ook melding van aangiften die
duiden op onrust binnen de Turks-Nederlandse gemeenschap. Waar nodig
worden aanvullende maatregelen genomen voor de beveiliging van
Turks-Nederlandse personen en objecten.
Mensen die aangifte willen doen, maar zich onveilig voelen, kunnen dat
onder nummer in plaats van op naam doen. Aangifte onder nummer
schermt de gegevens van het slachtoffer af tegen een eventuele
verdachte. Ook kan een slachtoffer ervoor kiezen een ander adres op te
laten nemen dan zijn feitelijke huisadres. De politie zal actief op deze
mogelijkheden wijzen. Iedereen die in deze kwestie aangifte heeft gedaan,
wordt binnen korte tijd persoonlijk teruggekoppeld door de politie over de
follow-up.
Er lopen inmiddels verschillende strafrechtelijke onderzoeken, twee
verdachten zijn aangehouden vanwege bedreiging. Door deze aanhoudingen zijn meerdere aangiften opgevolgd. Het is niet uitgesloten dat er
meer aanhoudingen zullen volgen. Gezien de grote concentratie van
aangiften in de eenheid Rotterdam heeft het lokaal gezag besloten daar
tijdelijk een speciaal team in het leven te roepen bij de politie.
Verblijfsvergunningen
Van personen die niet Nederlander zijn, die op basis van een reguliere
verblijfsvergunning in Nederland verblijven en van referenten die dit
verblijf mogelijk maken, wordt geëist dat zij zich onthouden van strafbare
activiteiten die aantoonbaar bijdragen aan maatschappelijke ontwrichting.
Onder omstandigheden kan hiervan sprake zijn bij bedreiging, intimidatie
en geweld. Bij nieuwe aanvragen voor een reguliere verblijfsvergunning
en bij reeds verleende verblijfsvergunningen, wordt kritisch bezien,
bijvoorbeeld met behulp van informatie van het OM, in hoeverre de
aanvrager van verblijf en de referent binnen die kaders blijven. Dit kan
leiden tot afwijzing van de aanvraag, intrekking van de verblijfsvergunning of intrekking van de status van erkend referent.
Integratie
Het kabinet ondersteunt gemeenten en scholen in het verminderen van
spanningen binnen de Turks-Nederlandse gemeenschappen.
Gemeenten
In diverse gemeenten hebben zich incidenten voorgedaan die voortkomen
uit de oplopende spanningen na de couppoging. De kennis en inzet van
de verschillende gemeenten verschilt sterk. Het lukt niet overal om de
lokale Turks-Nederlandse organisaties met elkaar aan tafel te krijgen.
Daarom hebben verschillende ministeries en 17 gemeenten op ambtelijk

Tweede Kamer, vergaderjaar 2015–2016, 32 824, nr. 148

4

niveau eind juli met elkaar overlegd over de incidenten die zich na de
couppoging hebben voorgedaan en aanpak van de spanningen die daaruit
voort zijn gekomen. Afgesproken is dat het Rijk zorgt voor kennisdeling
zodat gemeenten beter kunnen duiden wat er speelt. Tevens kunnen
gemeenten ondersteuning krijgen vanuit de Expertise-unit Sociale
Stabiliteit (ESS). De gemeenten met een school die in verband wordt
gebracht met de Gülenbeweging zijn apart geïnformeerd. Ook is er
afgesproken dat er een vervolgbijeenkomst wordt gepland.
De Ministers van SZW, V&J, OCW en BZK voeren in het najaar van 2016
bestuurlijk overleg met gemeenten die te maken hebben met lokale
spanningen. Doel van het overleg is om informatie en ervaringen uit te
wisselen over de omgang met spanningen en om afspraken te maken
over het vergroten van de binding van Turkse Nederlanders aan de
(lokale) samenleving.
Gemeenschap
Vanwege de al langer aanwezige spanningen binnen de Turks Nederlandse gemeenschap voert de Minister van SZW regelmatig overleg met
diverse organisaties. SZW heeft voortdurend contact met deze organisaties en met sleutelfiguren uit het brede Turks-Nederlandse spectrum
(religieus, etnisch, politiek), waarbij de Minister van SZW namens het
kabinet de boodschap uitdraagt dat Turks-Nederlandse organisaties
richting de achterban een verantwoordelijkheid hebben in het
de-escaleren van de spanningen). De Unit Sociale Stabiliteit (ESS) van het
Ministerie van SZW staat in contact met zowel de gemeenschap als
gemeenten om elkaar wederzijds te informeren, ondersteunen en
adviseren waar dat nodig is.
Mensen die de moed hebben om het gesprek over moeilijke thema’s in de
Turks-Nederlandse gemeenschap aan te gaan kunnen rekenen op de steun
van het kabinet. Het kan gaan om initiatieven als rechtstreekse dialoog
tussen jongeren van Turks-Nederlandse studentenverenigingen uit het
MBO, HBO en WO of initiatieven vanuit Turks-Nederlandse jongeren met
verschillende achtergronden gericht op verbindende activiteiten met
specifieke aandacht voor de «middengroep», zoals debatten en discussies.
Sociale dialoog
De bevindingen uit het SCP rapport «Werelden van verschil» maken
duidelijk hoe belangrijk het is dat we discriminatie bestrijden en jeugdwerkloosheid onder migrantenjongeren aanpakken. Ook laat het rapport
de urgentie zien van aandacht voor burgerschapsontwikkeling in het
onderwijs en het voorkomen van radicalisering. Het is lang niet altijd een
eigen keuze van Turkse Nederlanders om zich terug te trekken in hun
eigen wereld. Veel Turks-Nederlandse jongeren ervaren discriminatie,
zowel op straat als op de werkvloer en op school, bijvoorbeeld bij het
zoeken van een stageplek. Deze jongeren verdienen dezelfde kansen en
dromen als iedereen.
Het kabinet zet daarom stevig in op de aanpak van discriminatie en het
vergroten van het perspectief van migrantenjongeren op de arbeidsmarkt.
In de kabinetsreactie op het SCP rapport2 en de respectievelijke voortgangsbrieven over de Agenda Integratie (Kamerstuk 32 824, nrs. 47, 79 en
118) bvan de Minister van SZW is de Tweede Kamer hierover geïnformeerd. Over (discriminatie bij) stages in het MBO ontvangt de Tweede
Kamer binnenkort een brief van de Minister van OCW.

2

Kamerstuk 32 824, nr. 117.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2015–2016, 32 824, nr. 148

5

De komende periode organiseert de Minister van SZW een brede
(maatschappelijke) dialoog gericht op het ontwikkelen van concrete
ideeën en oplossingen die bijdragen aan het bestrijden van groeiende
scheidslijnen in onze samenleving. Dit is de gelegenheid om ook het
vraagstuk van de Turks-Nederlandse spanningen te agenderen.
Imams
Imams hebben een voorbeeldfunctie en gezag binnen de gemeenschap.
Imams die de Nederlandse samenleving kennen zijn cruciaal voor de
integratie. Daarom heeft het kabinet geïnvesteerd in de opzet van islamen imamopleidingen in Nederland.
Met financiële steun van het kabinet hebben de Universiteit Leiden, Vrije
Universiteit in Amsterdam en hogeschool Inholland sinds 2005 verschillende opleidingen ontwikkeld. Het kabinet is in gesprek met deze
instellingen om een effectieve impuls te geven aan de doorontwikkeling
van het islam- en imamonderwijs. De Tweede Kamer wordt in een later
stadium nader geïnformeerd over de ontwikkelingen.
Turkse imams die door overheidsdienst Diyanet worden uitgezonden
hebben vaak een gebrekkige kennis van de Nederlandse taal en samenleving en zijn dan niet voldoende toegerust op wat er in onze samenleving
speelt. Nieuwkomers uit Turkije hebben geen inburgeringsplicht
vanwege een uitspraak van de Centrale Raad van Beroep in 2011
over de inburgeringsplicht in het licht van het associatieverdrag
van Turkije met de EU (LJN: BR 4959).
Het kabinet gaat mogelijkheden verkennen om afspraken te maken dat
imams inburgeren voordat zij hun werkzaamheden oppakken.
Onderwijs
Spanningen op scholen
De spanningen in de samenleving hebben hun weerslag op ouders en
leerlingen. Het kabinet vindt het onacceptabel dat het onderwijs aan
kinderen lijdt onder de gevolgen van spanningen in Turkije. In de weken
voorafgaand aan het nieuwe schooljaar is daarom een taskforce
opgericht, die er samen met schoolbesturen, ouders en gemeenten alles
aan heeft gedaan om te zorgen dat alle leerlingen bij de start van het
nieuwe schooljaar veilig naar school konden gaan.
Het eerste speerpunt van de taskforce is de sociale veiligheid. Stichting
School en Veiligheid heeft scholen en gemeenten die daar behoefte aan
hadden met raad en daad bijgestaan. Verschillende lerarenteams zijn de
afgelopen tijd door hen getraind om op de eerste schooldag goed
voorbereid het gesprek aan te kunnen gaan met leerlingen en ouders. De
van daaruit gevoerde gesprekken hebben onmiskenbaar bijgedragen aan
het herstel van de rust. De Inspectie van het Onderwijs heeft intensief
contact met besturen van scholen waar de spanningen hoog opliepen, om
problemen tijdig te kunnen signaleren en besturen te adviseren. Op
scholen waar dat nodig geacht werd, was er de eerste dagen van het
schooljaar politie aanwezig om de veiligheid te garanderen. De start van
het schooljaar is zonder grote incidenten verlopen.
Het tweede speerpunt van de taskforce is het waarborgen van het recht op
onderwijs. Het is wrang dat er op dit moment circa 600 kinderen zijn
uitgeschreven van scholen als gevolg van de spanningen in de TurksNederlandse gemeenschap. Dit is vooral aan de orde in Amsterdam,
Zaandam en Rotterdam. Sommige ouders doen dit omdat ze vrijwillig
kiezen voor een andere school, er zijn echter ook ouders die zwichten

Tweede Kamer, vergaderjaar 2015–2016, 32 824, nr. 148

6

onder de druk van hun omgeving. Voor circa 40 leerlingen in Amsterdam
is de gemeente nog bezig met de plaatsing op een nieuwe school. De
norm is dat ieder kind naar school gaat. Als ouders hun kinderen
thuishouden, is dat in strijd met de Leerplichtwet. Gemeenten blijven zich
met steun van het kabinet inspannen voor een spoedige plaatsing en
zullen de leerplicht strak handhaven waar dat nodig is.
Burgerschap
De huidige situatie onderstreept nogmaals de noodzaak vaneen prominentere positie van burgerschap in het curriculum van het primair en
voortgezet onderwijs. Dit kabinet verstaat onder burgerschap kennis van
de werking en het belang van de democratische rechtsstaat, de ontwikkeling van sociale vaardigheden en omgangsvormen, kennis van de
betekenis van mensenrechten en het nemen van maatschappelijke
verantwoordelijkheid. Dat was de heldere uitkomst van een maatschappelijke dialoog over de inhoud van het onderwijs vorig jaar. De Kamer wordt
hierover dit najaar geïnformeerd. In het mbo krijgen studenten met
ingang van dit schooljaar meer onderwijs in kritisch denken en het voeren
van het gesprek over complexe maatschappelijke thema’s.
Leraren worden in de klas regelmatig geconfronteerd met lastige
onderwerpen. Leraren kunnen dagelijks terecht bij Stichting School en
Veiligheid voor coaching en advies over concrete gesprekssituaties in de
klas. Het kabinet continueert deze ondersteuning en intensiveert die waar
nodig.
Nieuwe wetgeving die het maatschappelijk verantwoordelijkheidsbesef
bevordert in het hoger onderwijs (mede naar aanleiding van opruiende
uitlatingen van de rector van de Islamitische Universiteit Rotterdam), ligt
momenteel in de Tweede Kamer (Kamerstuk 34 412).
Buitenland
Turkije
Over de nasleep van de coup vindt breed diplomatiek verkeer met Turkije
plaats, zowel in bilateraal als in multilateraal verband (bijv. EU, Raad van
Europa).
De vervolging van Gülenisten in Turkije, maar ook daarbuiten, heeft op dit
moment de hoogste prioriteit bij de Turkse autoriteiten. Het kabinet is
bezorgd over het grote aantal arrestaties, schorsingen en ontslagen en
over de periode van 30 dagen waarin gedetineerden kunnen worden
vastgehouden zonder toegang van familie of advocaat en zonder
tussenkomst van een rechter.
De Turkse autoriteiten brengen ook bij Nederland hun positie ten aanzien
van de Gülen beweging onder de aandacht. Op 12 augustus jl. stuurden zij
de Nederlandse overheid per diplomatieke nota ter informatie lijsten van
organisaties en bedrijven in Nederland waarvan zij veronderstellen dat
deze banden hebben met de Gülenbeweging. Op 22 augustus werd het
corps diplomatique in Ankara in een briefing opgeroepen maatregelen te
nemen die een einde maken aan het functioneren van scholen geaffilieerd
aan de Gülen beweging. En op 29 augustus informeerde de Turkse
ambassade de Nederlandse overheid per diplomatieke nota dat een in
Nederland gevestigde organisatie niet langer het predicaat Turks mag
dragen. Tenslotte is er nog de welbekende brief van de Turkse Consul
Generaal aan burgemeester Aboutaleb waarin hij informatie deelt over
recente ontwikkelingen in Turkije.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2015–2016, 32 824, nr. 148

7

De Turkse autoriteiten lijken in de afwikkeling van de staatsgreep uit te
gaan van het beginsel van «guilt by association»: het enkele feit dat een
maatschappelijke organisatie of persoon banden heeft met de Gülenbeweging is voor de Turkse overheid voldoende reden om tot handelen over
te gaan. Nederland neemt de overhandigde informatie voor kennisgeving
aan, maar zal hier niet naar handelen zolang er geen bewijzen zijn dat
deze organisaties direct betrokken zijn geweest bij de couppoging. Wij
kennen geen «guilt by association» en vooralsnog hebben de Turkse
autoriteiten geen bewijs van directe betrokkenheid van deze Nederlandse
organisaties bij de gebeurtenissen van 15 juli in Turkije overhandigd.
Nederland
De Minister van Buitenlandse Zaken heeft op de avond van de
couppoging contact gehad met zijn Turkse collega Cavusoglu. Zijn bezoek
aan Ankara van 28 en 29 augustus jl. stond in het teken van de
couppoging, de nasleep en de daaruit volgende zorgen over de rechtsstaat en de doorwerking van de onrust in Turkije op de Turks Nederlandse
gemeenschap. De Minister sprak hierover niet alleen met de Turkse
autoriteiten, maar ook met mensenrechtenactivisten, NGO’s en de
oppositiepartijen HDP en CHP. Tijdens dit bezoek, en ook tijdens het
gesprek dat de Minister-President op 27 augustus had met president
Erdogan, is solidariteit uitgedragen met de Turkse democratische
instituties en bevolking.
Het kabinet onderschrijft dat degenen die schuldig zijn aan de couppoging
worden gestraft. In de contacten heeft het kabinet echter ook consequent
en nadrukkelijk zijn grote zorg uitgesproken over de Turkse omgang met
de rechtsstaat. In het bijzonder vanwege de Turkse maatregelen sinds het
uitroepen van de noodtoestand op 20 juli jl. De Ambassade is hierbij
voortdurend alert op hinder die Turkse Nederlanders ondervinden in
Turkije.
Het kabinet heeft in alle gesprekken met leden van de Turkse regering ook
in niet mis te verstane bewoordingen duidelijk gemaakt dat de Turkse
spanningen niet naar Nederland moeten worden geëxporteerd. Directe
beïnvloeding vanuit Ankara in binnenlandse aangelegenheden is
ontoelaatbaar. Het kabinet stelt dit consequent en in kritische bewoordingen aan de orde bij de Turkse autoriteiten, zoals ook is gebeurd toen
bekend werd dat het Turkse consulaat-generaal in Rotterdam een oproep
deed om gevallen van belediging van Erdogan te melden.
Nederlandse burgers moeten in vrijheid eigen keuzes kunnen maken in
hun leven, over hun politieke voorkeur, geaardheid, de scholing van hun
kinderen en de band die zij hebben met hun land van oorsprong. Het is
onacceptabel dat buitenlandse overheden die keuzes openlijk dan wel
heimelijk proberen te beïnvloeden. De Turkse autoriteiten dienen zich in
het interstatelijke verkeer te richten tot de Nederlandse overheid en zich
niet te bemoeien met de keuzes die Nederlandse burgers maken. Het is
gebruikelijk dat diplomatieke vertegenwoordigingen van een land
contacten onderhouden met leden van en organisaties binnen die
diaspora. Het kabinet verzet zich tegen uitlatingen van overheidsvertegenwoordigers ten aanzien van bijvoorbeeld het aanzetten tot demonstraties
of het strafrechtelijk vervolgen van leden van de diaspora in hun
herkomstland. Dit kan immers een intimiderende werking hebben op deze
groep met zelfcensuur tot gevolg.
De Minister van Buitenlandse Zaken heeft op 7 september jl. tijdens een
speciale bijeenkomst van het Comité van Ministers van de Raad van
Europa, waarbij ook de Minister van Buitenlandse Zaken van Turkije

Tweede Kamer, vergaderjaar 2015–2016, 32 824, nr. 148

8

aanwezig was, aangedrongen op een actieve en concrete samenwerking
tussen Turkije en de Raad van Europa. Hij heeft gepleit voor het openbaar
maken van het rapport van het CPT (European Committee for the
Prevention of Torture and Inhuman or Degrading Treatment or
Punishment), een rol voor de Venetiëcommissie en voortzetting van
juridisch overleg met de experts van de Raad van Europa. Dit laatste spitst
zich toe op de toepassing van Artikel 15 van het EVRM over het uitroepen
van de noodtoestand en de voorwaarden die daarbij gelden.
Samenwerken met andere landen
De Minister van Buitenlandse Zaken heeft tijdens het zogeheten Gymnich
overleg en de ministeriële vergadering van de Raad van Europa begin
september opgeroepen tot samenwerking tussen Europese landen die
onder hun bevolking een Turkse diaspora kennen. De problematiek waar
de Nederlandse samenleving mee geconfronteerd wordt is namelijk niet
uniek. Ook in andere landen is er sprake van spanningen in de Turkse
gemeenschap.
Met gelijkgezinde landen wordt bekeken hoe de problematiek van
inmenging en import van spanningen kan worden tegengegaan.
Nederland zal hierbij het voortouw nemen. De Hoge Vertegenwoordiger
van de EU heeft hiervoor ook aandacht gevraagd en kan mogelijk een
coördinerende rol spelen.
Samenwerking met Turkije op andere terreinen
Kritische voortzetting van de strategisch belangrijke samenwerking met
NAVO bondgenoot Turkije is essentieel. Bijvoorbeeld rond het conflict in
Syrië (inclusief de strijd tegen ISIS), de strijd tegen terrorisme (inclusief de
samenwerking binnen het Global Counter Terrorism Forum, de Foreign
Terrorist Fighters bijeenkomst en de EU-Turkije contraterrorismedialoog),
de aanpak van de migratiecrisis (EU-Turkije Verklaring van 18/3) en op
economisch terrein. Zie hierover ook de brief van de Minister van
Buitenlandse Zaken over de situatie in Turkije van 21 juli 2016 (Kamerstuk
34 300 V, nr. 76). Daarnaast blijft de samenwerking op rechtshulpgebied
met Turkije van wederzijds belang. Verzoeken tot rechtshulp en uitlevering
die worden gedaan in verband met individuele strafzaken worden
individueel beoordeeld en getoetst aan de wettelijke en verdragsrechtelijke criteria.
Tot slot
Het kabinet houdt de ontwikkelingen rond de spanningen, veiligheid van
burgers en de binding met de Nederlandse samenleving nauwlettend in
de gaten. Daarbij wordt ook kritisch gekeken naar signalen van mogelijke
ongewenste beïnvloeding van Turkse Nederlanders. Het kabinet blijft zich

Tweede Kamer, vergaderjaar 2015–2016, 32 824, nr. 148

9

samen met gemeenten en maatschappelijke organisaties inspannen voor
een open en veilige samenleving, voor iedereen en zet die maatregelen in
die daarvoor nodig zijn.
De Minister van Sociale Zaken en Werkgelegenheid,
L.F. Asscher
De Minister van Buitenlandse Zaken,
A.G. Koenders
De Minister van Veiligheid en Justitie,
G.A. van der Steur
De Minister van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap,
M. Bussemaker
De Staatssecretaris van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap,
S. Dekker

Tweede Kamer, vergaderjaar 2015–2016, 32 824, nr. 148

10