Marktscan en beleidsbrief

Zorgverzekeringsmarkt
Weergave van de markt 2009-2013

september 2013

Marktscan Zorgverzekeringsmarkt 2013

Inhoud

Vooraf

5

Managementsamenvatting

7

1. Inleiding
1.1
Aanleiding
1.2
Totstandkoming marktscans
1.3
Leeswijzer

11
11
11
12

2. Marktstructuur
2.1
Zorgverzekeraars
2.2
Marktaandelen en concentratiegraad
2.2.1
Marktaandelen
2.2.2
Concentratiegraad
2.3
Verticale relaties zorgverzekeraars - zorgaanbieders
2.4
Risicoverevening
2.4.1
Globale beschrijving van het systeem
2.4.2
Verbetering van het ex-ante model en voorspelbaar
verliesgevende groepen
2.5
Financiële positie
2.5.1
Resultaten risicoverevening
2.5.2
Exploitatieresultaat
2.5.3
Beleggingsresultaten
2.5.4
Bedrijfskosten
2.5.5
Schadelast
2.5.6
Solvabiliteit

13
13
14
15
16
17
19
20

3. Marktgedrag
3.1
Publicatiedatum premies
3.2
Aanbod en vraag naar polissen
3.3
Individuele versus collectieve verzekeringen
3.4
Aanvullende verzekeringen
3.5
Marktsegmentatie
3.6
Vergoedingsbeperkingen voor niet-gecontracteerde zorg
3.7
Zorgplicht
3.8
Toegangseisen aanspraken
3.9
Overstapgedrag
3.9.1
Kwantitatieve gegevens overstappers
3.9.2
Kenmerken van overstappers en niet-overstappers
3.9.3
Belemmeringen bij overstappen
3.9.4
Verzekeraar keuze van collectiviteiten
3.10
Herverzekering verplicht en vrijwillig eigen risico

35
35
36
38
44
46
47
49
51
53
53
55
60
66
67

4. Kwaliteit
4.1
Transparantietoezicht in 2012
4.2
Signalen

71
71
72

5. Toegankelijkheid
5.1
Onverzekerden
5.2
Wanbetalers

75
75
76

6. Betaalbaarheid
6.1
Omzet
6.2
Prijs
6.3
Vrijwillig eigen risico
6.4
Zorgtoeslag en compensatie eigen risico

77
77
77
82
83

21
24
25
27
29
30
32
33

3

Marktscan Zorgverzekeringsmarkt 2013

7. Bijlage 1. Bronnen & Methodes
7.1
Belangrijkste bronnen
7.2
Technische beschrijving analyses belemmeringen bij
overstappen

85
85

8.

87

Bijlage 2. Risicoverevening nader bekeken

Beleidsbrief

85

89

4

Marktscan Zorgverzekeringsmarkt 2013

Vooraf

Voor u ligt de marktscan Zorgverzekeringsmarkt. Deze scan geeft de
stand van zaken weer op de zorgverzekeringsmarkt. Door de stand van
zaken op een bepaalde markt regelmatig in beeld te brengen, kan de
Nederlandse Zorgautoriteit (NZa) op een gestructureerde manier
invulling geven aan haar taken als regelgever, toezichthouder en
adviseur.
Voor deze marktscan heeft de NZa gegevens verzameld en
geanalyseerd. De analyse is zoveel mogelijk weergegeven in figuren en
tabellen met daarbij een feitelijke toelichting. De analyses hebben
betrekking op de marktstructuur en marktgedrag.
Deze marktscan bevat niet de interpretaties van de uitkomsten en de
acties die de NZa daaraan verbindt. Daarvoor is de beleidsbrief
Marktscan Zorgverzekeringsmarkt opgesteld. In deze brief geeft de NZa
een interpretatie van de belangrijkste uitkomsten van deze marktscan en
de acties die hieruit voortvloeien.
Tot slot bedankt de NZa allen die een bijdrage hebben geleverd aan de
totstandkoming van deze marktscan.
De Nederlandse Zorgautoriteit,

mr. drs. T.W. Langejan
voorzitter Raad van Bestuur

5

Marktscan Zorgverzekeringsmarkt 2013

6

Marktscan Zorgverzekeringsmarkt 2013

Managementsamenvatting

Om goed invulling te geven aan haar toezichts- en reguleringstaken
maakt de Nederlandse Zorgautoriteit (NZa) gebruik van marktscans.
Marktscans geven op een systematische wijze een beeld van de
marktstructuur, het marktgedrag en de publieke belangen kwaliteit,
toegankelijkheid en betaalbaarheid van de zorg. In deze marktscan
wordt een beeld van de zorgverzekeringsmarkt geschetst. De marktscan
geeft de feitelijke stand van zaken weer. Beleidsmatige conclusies en
acties naar aanleiding van deze scan beschrijven we in een begeleidende
brief.
Naast de jaarlijks gepubliceerde indicatoren zoomt deze marktscan in op
twee nieuwe onderwerpen. De paragraaf over overstapgedrag van
consumenten is uitgebreid met een vergelijking van overstappers en
niet-overstappers en met een analyse van belemmeringen bij het
overstappen. Het andere onderwerp is de risicoverevening. Er wordt een
korte uitleg gegeven over het model van risicoverevening en de prikkels
die daarvan het gevolg zijn voor zorgverzekeraars. Hieronder beschrijven
we in het kort de bevindingen uit de marktscan.
De indicatoren schetsen het beeld van een goed werkende polismarkt.
Het percentage overstappers is gestegen van 6% in 2012 naar 8,3% in
2013. Dit is het hoogste percentage sinds 2007. De overstapwinst
bedraagt € 52 miljoen. De bandbreedte tussen de goedkoopste en
duurste basisverzekering daalde van € 275 in 2012 naar € 249 in 2013.
Dit wijst op concurrentie op de polismarkt.
Het gemiddelde exploitatieresultaat op de basis- en aanvullende
zorgverzekering per verkochte basisverzekering is toegenomen van
€ 28 in 2011 naar € 82 in 2012. In 2012 is het gemiddelde
exploitatieresultaat 3% van de gemiddelde schadelast. Vooral de
schadelast voor farmaceutische zorg viel in 2012 lager uit dan verwacht.
Daarnaast zijn de opbrengsten van beleggingen meegevallen. Deze
gunstige ontwikkelingen zijn in de rekenpremie voor 2013 nog niet
meegenomen door VWS. Zorgverzekeraars verwachtten wel dat mede
door scherpe inkoop de ontwikkelingen zich ook in 2013 voortzetten.
Daarom konden ze de opslagpremie (het deel van de nominale premie
dat zij gebruiken om hun bedrijfskosten en exploitatiesaldi te dekken) in
2013 verlagen. De gemiddeld betaalde nominale premie is mede hierdoor
gedaald van € 1226 in 2012 naar € 1213 in 2013.
Zoals in onderstaande tabel te zien is, zijn de nominale betalingen (dat is
wat verzekerden gemiddeld uitgeven voor de zorgverzekering en het
eigen risico) met € 49 gestegen in 2013. Deze stijging komt door onder
andere de verhoging van het verplichte eigen risico, de geraamde
stijging in zorguitgaven en de veranderingen in het verzekerde pakket.
Zonder de hierboven beschreven positieve resultaten van 2012 en
gunstige verwachtingen voor 2013 zouden de nominale betalingen met
€ 166 zijn gestegen. Bijvoorbeeld: door het overhevelen van geriatrische
revalidatiezorg (€ 0,8 miljard) van de AWBZ naar de ZvW steeg de
rekenpremie met € 30. Door de positieve resultaten hebben
zorgverzekeraars voor een groot deel een premieverhoging kunnen
voorkomen.

7

Marktscan Zorgverzekeringsmarkt 2013

2009

2010

2011

2012

2013

Verandering in opslagpremie

€ 33

€0

€ 1-

€ 65

€ 117-

Verandering in eigen risico

€3

€5

€4

€ 20

€ 62

€ 23-

€ 36

€ 105

€ 38-

€ 104

€ 13

€ 41

€ 108

€ 47

€ 49

Verandering in rekenpremie (o.a. door
pakketwijzigingen en zorguitgavenstijging)
Totale verandering in nominale betalingen

De ontwikkelingen wijzen erop dat consumenten probeerden op hun
zorgverzekeringen te besparen. Het percentage verzekerden met een
vrijwillig eigen risico is gestegen tot 9,7%. Van alle verzekerden kiest
6,2% voor de hoogste categorie van vrijwillig eigen risico. Het aantal
verkochte aanvullende zorgverzekeringen daalde van 14,7 miljoen in
2012 tot 14,3 miljoen in 2013. Dit betekent dat iets meer dan 85% van
alle verzekerden een aanvullende zorgverzekering heeft.
Het aantal verzekerden dat zich collectief verzekert, stijgt sinds het
invoeren van de zorgverzekeringswet met circa 2 procentpunt per jaar.
In 2013 is het percentage collectief verzekerden ruim 69%. De trend in
de groei van gelegenheidscollectiviteiten (zoals internetcollectief,
koepelorganisaties, verenigingen of bonden en sociale diensten van
gemeenten) en de krimp van werkgeverscollectiviteiten zet zich door. De
korting voor collectieve verzekeringen ten opzichte van individuele
verzekeringen is de laatste vier jaar redelijk stabiel. In 2013 bedraagt
deze gemiddeld 5,7%.
Het aantal onverzekerden is met dank aan de Wet ‘Opsporing en
verzekering onverzekerden zorgverzekering’ in 2011 sterk teruggelopen.
Het aantal wanbetalers is in 2012 vrijwel ongewijzigd gebleven.
In 2013 blijft het aantal naturapolissen stijgen net zoals in eerdere jaren.
Iets meer dan de helft van de verzekerden heeft een naturapolis in 2013.
De andere helft is ongeveer gelijk verdeeld tussen combinatiepolis en
restitutiepolis. Opmerkelijk is dat de daadwerkelijke vergoeding weinig
verschilt tussen de verschillende polissen. Verzekerden lijken met name
te kiezen op basis van prijs en een naturapolis is over het algemeen het
goedkoopste alternatief. Het percentage verzekerden dat een
restitutiepolis zonder gecontracteerde zorg heeft is met 4 procentpunt
gedaald in vergelijking met 2012 en bedraagt 9% in 2013.
In 2013 ontvingen minder verzekerden een volledige vergoeding bij
gebruik van niet-gecontracteerde medisch specialistische zorg. De vaakst
voorkomende vergoedingsbeperkingen zijn een nominale vergoeding op
basis van een lijst (vergoedingoverzicht), of 75-80% van
het marktconform tarief. Voor niet-gecontracteerde GGZ zorg en
mondzorg (in de basisverzekering) zijn vergoedingsbeperkingen van
50-60% niet zeldzaam. Een vergoedingsbeperking van 50% is nieuw in
2013. De oorzaak van de lagere vergoedingspercentages in 2013 is dat
zorgverzekeringsconcerns over de gehele linie de vergoeding voor nietgecontracteerde zorg voor GGZ en mondzorg verlagen.
Het vereveningssysteem wordt steeds verfijnder. Uit onderzoek van het
iBMG blijkt dat het model door de jaren heen steeds beter werkt. In de
praktijk zal het altijd zo zijn dat er bepaalde groepen verzekerden zijn
voor wie het model niet helemaal perfect compenseert. Dit zou
zorgverzekeraars een prikkel kunnen geven om op het risicoprofiel van
de verzekerden te sturen. Tegelijkertijd gaan factoren zoals mogelijke
reputatieverlies en de continue verbetering van het vereveningssysteem

8

Marktscan Zorgverzekeringsmarkt 2013

deze prikkels tegen. Het is daarom niet van tevoren duidelijk in hoeverre
verzekeraars naar deze prikkels handelen.
De NZa heeft geen signalen ontvangen over schending van
acceptatieplicht, het verbod op premiedifferentiatie of andere vormen
van risicoselectie die in strijd zijn met de wet. De basisverzekering is dus
toegankelijk voor iedereen. Ook de aanvullende verzekering, waarvoor
wel acceptatievoorwaarden gesteld mogen worden, is zeer toegankelijk.
Uit een onderzoek van de Consumentenbond blijkt dat het percentage
verzekerden dat bij de aanvullende verzekering te maken heeft met
acceptatievoorwaarden 5,5% is. Twee derde hiervan werd uiteindelijk
toch geaccepteerd voor de aangevraagde aanvullende verzekering. Meer
dan de helft kreeg wel een hogere premie of aanvullende voorwaarden
aangeboden.
Uit onderzoek naar de vergelijking tussen overstappers en nietoverstappers blijkt dat mensen die naar verwachting lage zorgkosten
hebben (d.w.z. in het algemeen gezond zijn) vaker overstappen dan
mensen met voorspelde hoge zorgkosten. De werkelijke zorgkosten van
niet-overstappers zonder compensatie van de risicoverevening zijn
aanzienlijk hoger dan de kosten van overstappers. Deze verschillen in
zorgkosten worden (bijna) volledig gecompenseerd via de
risicoverevening.
Er blijven wel verschillen over als we de verschillen tussen overstappers
en niet-overstappers per verzekeraar (en niet op macro niveau)
analyseren. Een aantal zorgverzekeraars had in 2009 selectieve in- en/of
uitstroom van verzekerden. Deze selectieve uitstroom of instroom kan
voorkomen door zelfselectie van verzekerden (bijvoorbeeld omdat de
verzekeraar een polis aanbood die voor een specifieke groep verzekerden
aantrekkelijk was) of door risicoselectie van de verzekeraar.
Bij het overstappen ervaren verzekerden belemmeringen. Meer dan de
helft van de volwassen bevolking is het (helemaal) eens met de
stellingen dat het veel tijd en/of moeite kost om polissen te vergelijken,
te achterhalen welke zorgaanbieders gecontracteerd zijn door een andere
verzekeraar en inzicht te krijgen in de regels en procedures van een
andere verzekeraar. De meerderheid vindt ook dat het overstappen
onverwachte kosten of ‘gedoe’ met zich mee kan brengen.

9

Marktscan Zorgverzekeringsmarkt 2013

10

Marktscan Zorgverzekeringsmarkt 2013

1. Inleiding

1.1 Aanleiding
De NZa heeft de opdracht goed werkende zorgmarkten te maken
(reguleren) en te bewaken (toezicht). Om op een gestructureerde manier
invulling te geven aan deze opdracht, maakt de NZa onder meer gebruik
van marktscans. Een marktscan geeft op systematische wijze een beeld
van de stand van zaken op een bepaalde markt of een gedeelte van de
markt. De marktscan beschrijft de marktstructuur en het marktgedrag
en geeft de stand van zaken weer voor de publieke belangen kwaliteit,
toegankelijkheid en betaalbaarheid van de zorg.
De ontwikkelingen op de zorgverzekeringsmarkt worden al vanaf de
invoering van de Zorgverzekeringswet (Zvw) gevolgd. Van 2006 tot en
met 2009 publiceerde de NZa deze ontwikkelingen in een monitor. Vanaf
2010 rapporteert de NZa met behulp van een marktscan over de
ontwikkelingen op de zorgverzekeringsmarkt. Op basis van de
uitkomsten kan de NZa beslissen waar en hoe zij haar (markt)toezichten reguleringstaken inzet.1

1.2 Totstandkoming marktscans
Om te komen tot een marktscan, maakt de NZa bepaalde keuzen: welke
productgroepen zij samen neemt in een scan, welke geografische
gebieden zij bekijkt, welke informatie zij over die markten nodig heeft en
waar en hoe zij die informatie gaat verzamelen. Op basis van deze
keuzen is het vervolgens mogelijk om het beeld van een markt te
schetsen.
Aan de hand van diverse indicatoren schetst de NZa een globaal beeld
van de markt. Deze indicatoren betreffen de marktstructuur, het
marktgedrag en de marktuitkomsten: kwaliteit, toegankelijkheid en
betaalbaarheid. De gemaakte keuzen betreffen een momentopname, wat
betekent dat met een zekere regelmaat (bijvoorbeeld jaarlijks) een
nieuw beeld moet worden gecreëerd.
Focus
Een marktscan levert, zoals hiervoor aangegeven, een globaal beeld op
van de situatie in een markt op dat moment. Dit betekent dat indien een
markt niet naar wens werkt, nader onderzoek zal moeten worden
verricht om te bepalen welke maatregelen nodig zijn. De periode waar
deze marktscan betrekking op heeft, betreft de jaren 2009 tot en met
2013. Daar waar het niet mogelijk is gebleken deze periode in beeld te
brengen, is een voorafgaand jaar toegevoegd om een ontwikkeling in
beeld te brengen of is een jaar weggelaten.
Een marktscan beperkt zich tot het weergeven van feiten, in de
begeleidende beleidsbrief bij de marktscan geeft de NZa aan wat de
geconstateerde ontwikkelingen betekenen voor het beleid van de NZa.

1

In het visiedocument ‘Zicht op Zorgmarkten’ staat een nadere toelichting op de wijze
waarop de NZa markten monitort. Dit document is te vinden op de website van de NZa.

11

Marktscan Zorgverzekeringsmarkt 2013

1.3 Leeswijzer
In hoofdstuk twee en drie wordt ingegaan op de marktstructuur en het
marktgedrag van de relevant spelers. Vervolgens wordt in de daarop
volgende hoofdstukken ingegaan op de stand van zaken met betrekking
tot de publieke belangen kwaliteit, toegankelijkheid en betaalbaarheid
van zorg.

12

Marktscan Zorgverzekeringsmarkt 2013

2. Marktstructuur

Dit hoofdstuk beschrijft de structuur van de markt. De eerste paragraaf
beschrijft de aanbieders van zorgverzekeringspolissen. De
marktaandelen van de zorgverzekeringsconcerns en de
concentratiegraad op de zorgverzekeringsmarkt worden weergegeven in
paragraaf 2. Paragraaf 3 gaat in op de verticale relaties tussen
zorgverzekeraars en zorgaanbieders. Ten slotte bespreekt paragraaf 4 de
financiële positie van zorgverzekeraars.

2.1 Zorgverzekeraars
In 2013 zijn er op de zorgverzekeringsmarkt 26 zorgverzekeraars actief.
Deze zijn verdeeld over negen concerns.
Tabel 2.1. Aanbod concerns en zorgverzekeraars 2013
Concern

Zorgverzekeraar

Achmea

AGIS ZORGVERZEKERINGEN N.V.
AVERO ACHMEA ZORGVERZEKERINGEN NV
DE FRIESLAND ZORGVERZEKERINGEN N.V.
FBTO ZORGVERZEKERINGEN N.V.
INTERPOLIS ZORGVERZEKERINGEN NV
OZF ACHMEA ZORGVERZEKERINGEN N.V.
ZILVEREN KRUIS ACHMEA ZORGVERZEKERINGEN NV

Achmea
ASR

7
ASR BASIS ZIEKTEKOSTENVERZEKERINGEN N.V.

ASR
CZ

1
DELTA LLOYD ZORGVERZEKERING N.V.
OHRA ZIEKTEKOSTENVERZEKERINGEN NV
OHRA ZORGVERZEKERINGEN N.V.
OWM CZ GROEP ZORGVERZEKERAAR UA

CZ
DSW-SH

4
OWM DSW ZORGVERZEKERAAR U.A.
STAD HOLLAND ZORGVERZEKERAAR O.W.M. U.A.

DSW-SH
Eno

2
ENO ZORGVERZEKERAAR N.V.

Eno
Menzis

1
ANDERZORG N.V.
AZIVO ZORGVERZEKERAAR N.V.
MENZIS ZORGVERZEKERAAR N.V.

Menzis
ONVZ

3
ONVZ ZIEKTEKOSTENVERZEKERAAR N.V.

ONVZ
VGZ

1
IZA ZORGVERZEKERAAR NV
IZZ ZORGVERZEKERAAR N.V.
N.V. UNIVÉ ZORG
NV ZORGVERZEKERAAR UMC
VGZ ZORGVERZEKERAAR N.V.
ZORGVERZEKERAAR CARES GOUDA N.V.

13

Marktscan Zorgverzekeringsmarkt 2013

VGZ

6

Zorg&Zekerheid

OWM ZORGVERZEKERAAR ZORG EN ZEKERHEID UA

Zorg&Zekerheid

1

Totaal 9

Totaal 26

Bron: Modelovereenkomsten (NZa)

Voor het eerst sinds de invoering van de Zvw in 2006 zijn er in 2013
geen wijzigingen in de concerns en zorgverzekeraars ten opzichte van
het voorgaande jaar. Op 1 januari 2014 wil een nieuwe zorgverzekeraar
(Anno12) de markt betreden.
Tabel 2.2. Ontwikkeling aantal zorgverzekeraars 2009 – 2013
2009

2010

2011

2012

2013

Concerns

12

11

10

9

9

Zorgverzekeraars

30

28

27

26

26

Bron: NZa (Modelovereenkomsten)

Tabel 2.3. Overzicht fusies en portefeuilleoverdracht
zorgverzekeraars 2006 – 2012
Ontwikkeling
2007

OZ gaat op in CZ (binnen OZ/CZ-groep)
Fusie Univé met VGZ-IZA-Trias (UVIT)

2008

Fusie Delta Lloyd Ohra met CZ
Fusie Azivo met Menzis
Fusie Agis met Achmea

2009

Univé Zorgverzekeraar N.V. gaat op in N.V. Univé Zorg
Confior gaat op in Menzis (binnen Menzis concern)

2010

Portefeuille PNO overgedragen aan ONVZ
Groene Land-PWZ gaat op in Zilveren Kruis (binnen Achmea)

2011

Portefeuille AZVZ overgedragen aan Zorg en Zekerheid

2012

Fusie De Friesland – Achmea (op 31 december 2011)
Trias gaat op in VGZ (binnen de Coöperatie VGZ, voorheen UVIT)

2013

Geen wijzigingen

Bron: NZa (Modelovereenkomsten; naar de stand per 1 januari van het betreffende
jaar)

2.2 Marktaandelen en concentratiegraad
Deze paragraaf behandelt de ontwikkeling in de marktaandelen van de
concerns op de Nederlandse markt, in de periode 2009 – 2013, gemeten
naar het aantal verzekerden dat bij deze zorgverzekeraar is verzekerd.
Achtereenvolgens komt aan bod:
− De landelijke marktaandelen van de grootste vier concerns
− De landelijke marktaandelen van de overige concerns
− De concentratiegraad, gemeten met de Herfindahl–Hirschman Index,
landelijk en per provincie.

14

Marktscan Zorgverzekeringsmarkt 2013

2.2.1 Marktaandelen
De onderstaande figuur geeft de marktaandelen van de vier grootste
zorgverzekeringsconcerns op de Nederlandse markt weer.
Figuur 2.1. Marktaandelen grootste vier
zorgverzekeringsconcerns

Bron: NZa (op basis van Vektis, Verzekerdenmobiliteit en Keuzegedrag)

De marktaandelen zijn de door de jaren vrij stabiel; de toename in 2012
bij Achmea is vooral een gevolg van de fusie met De Friesland.
De onderstaande figuur geeft de marktaandelen van de overige concerns
weer.
Figuur 2.2. Marktaandelen overige zorgverzekeringsconcerns

Bron: NZa (op basis van Vektis, Verzekerdenmobiliteit en Keuzegedrag)

15

Marktscan Zorgverzekeringsmarkt 2013

Het marktaandeel van De Friesland is met ingang van 2012 opgenomen
bij Achmea. De forse stijging bij ASR in 2012 wordt voor een groot deel
veroorzaakt door de introductie van een nieuw label (merk) van deze
verzekeraar.
2.2.2 Concentratiegraad
Een maatstaf die de concentratiegraad in een regio tot uitdrukking
brengt, is de Herfindahl–Hirschman Index (hierna: HHI). De hoogte van
deze index wordt bepaald door de marktaandelen van alle concerns te
kwadrateren en bij elkaar op te tellen. Hoe hoger deze index is, des te
hoger de concentratie in de markt is.
In de onderstaande tabel staat de concentratiegraad van de
zorgverzekeringsmarkt, per provincie en voor Nederland in totaal,
uitgedrukt in de HHI.
Tabel 2.4. Overzicht Herfindahl-Hirschman Index
Provincie

2009

2010

2011

2012

2013

Drenthe

3.785

3.697

3.556

3.745

3.659

Flevoland

3.860

3.786

3.666

3.851

3.715

Friesland

4.601

4.555

4.508

6.283

6.202

Gelderland

2.374

2.376

2.360

2.366

2.330

Groningen

3.790

3.907

3.796

3.751

3.581

Limburg

3.663

3.663

3.624

3.518

3.487

Noord-Brabant

3.463

3.412

3.376

3.237

3.203

Noord-Holland

3.160

3.106

3.057

3.117

3.058

Overijssel

2.635

2.627

2.593

2.654

2.595

Utrecht

2.911

2.908

2.884

2.955

2.882

Zeeland

4.071

4.180

4.135

4.043

4.026

Zuid-Holland

1.903

1.894

1.886

1.887

1.882

Nederland

2.119

2.111

2.105

2.277

2.264

Bron: NZa (op basis van Vektis, Verzekerdenmobiliteit en Keuzegedrag)

In 2012 nam de concentratiegraad landelijk en in een aantal provincies
toe door een fusie. In 2013 is een lichte daling van de concentratiegraad
zichtbaar.
Figuur 2.3 bevat een grafische weergave van de concentratiegraad (HHI)
in 2013.

16

Marktscan Zorgverzekeringsmarkt 2013

Figuur 2.3. Concentratiegraad (Herfindahl-Hirschman Index) per
provincie in 2013

Bron: NZa (op basis van Vektis, Verzekerdenmobiliteit en Keuzegedrag)

2.3 Verticale relaties zorgverzekeraars zorgaanbieders
Evenals vorig jaar, inventariseerde de NZa de vormen van verticale
relaties in de zorg die bestaan tussen zorgverzekeraars en
zorgaanbieders. Hiervoor is de informatie over zeggenschapsrelaties en
samenwerkingsverbanden uit de maatschappelijk verslagen van
zorgverzekeraars verzameld. Er hoeft voor de opname in de
onderstaande tabel geen sprake te zijn van een meerderheidsbelang in
een zorgaanbieder. De verticale relatie varieert van zeggenschap over de
zorgaanbieder, tot een minderheidsparticipatie of
samenwerkingsverband.
De meest recente informatie waarover de NZa beschikt betreft het jaar
2011.

17

Marktscan Zorgverzekeringsmarkt 2013

Tabel 2.5. Verticale integratie, 2011
Concern

Zorgaanbieder 2010

Zorgaanbieder 2011

Soort zorg

Achmea

Diagnostisch Centrum

NB

Diagnostiek

Amsterdam
Laboratoriumonderzoek
Geneticom
De

Sportstad Heerenveen BV

Friesland

DSW

10,5% eigenaar appartementsrecht
zorgboulevard Abe Lenstra Stadion

DSW Apotheken

DSW Apotheken

Geneesmiddelenverstrekking

De Regionale Commissie

Versterking van de regionale

Gezondheidszorg Nieuwe

samenwerking zorginstellingen

Waterweg Noord

ENO

Stichting Zorggroep Eerste

Stichting Zorggroep Eerste Lijn

Lijn (ZEL)

(ZEL)

Huisartsenzorg

Facilitaire Stichting

Facilitaire Stichting

Gezondheidszorg (FSG)

Gezondheidszorg (FSG)

Eerstelijns zorgaanbieders

Coöperatie i.o. Vlietland

Coöperatie i.o. Vlietland

Ziekenhuiszorg en innovatieve

Ziekenhuis

Ziekenhuis

zorgprojecten

Trajectzorg Nederland

Trajectzorg Nederland

GGZ

Regizorg

Regizorg

Samenwerking met gemeente voor WMO

Stichting Els

Stichting Els

ZorgPunt Holding

Zorgpunt BV

Eerstelijns zorgaanbieders

Apotheken

BV Apotheek Azivo

Geneesmiddelenverstrekking

Eerstelijns zorgaanbieders

Menzis

Koala

Zorg op afstand
Menzis Zorgaanbod

Organisatie en ontwikkeling nieuwe
zorgconcepten

BV Gezondheidscentrum

Huisartsenzorg binnen

asielzoekers

asielzoekerscentra

BV Azivo Zorgservice

Hulpmiddelenverstrekking Den Haag

18

Marktscan Zorgverzekeringsmarkt 2013

VGZ

Regionaal Instituut voor

Zorg bij taalproblemen

Dyslexie B.V
Samenwerkingsverbanden

Samenwerkingsverbanden

t.b.v. ketenzorg en zorg voor

t.b.v. ketenzorg en zorg voor

ouderen

ouderen w.o. Transmuraal

Ketenzorg/zorg voor ouderen.

Netwerk Midden Holland;
Drechtzorg; Pact van
Bleskensgraaf en Savelberg;
Levensloopbestendig Gouda
Diabetesvereniging

Diabetesvereniging Nederland.

Nederland.

Website ter ondersteuning
zelfmanagement patiënten

AstmaFonds

Samenwerking vereniging ter
verbetering kwaliteit longzorg.

Care2u

Software voor begeleiding chronisch
zieken

CZ

PsyHealthDirect

Psychologische zorg

Stichting CbusineZ

organisatie met als doel ontwikkeling en
vernieuwing in de zorgsector als mede
oprichting, financiering en deelname in
ondernemingen

Bron: Jaarverslagen en Uitvoeringsverslagen 2010 en 2011

2.4 Risicoverevening
In Nederland zijn zorgverzekeraars verplicht om iedereen te accepteren
voor de basisverzekering (acceptatieplicht). Het is tegelijk verboden om
premiedifferentiatie toe te passen. Risicoverevening is er op gericht
verzekeraars te compenseren voor voorspelbare winsten en verliezen die
het gevolg zijn van de gezondheidstoestand van de verzekerde populatie.
Verzekerden met een hoog risicoprofiel zijn bijvoorbeeld chronisch
zieken, ouderen of verzekerden uit een sociaal-economische risicogroep.
Alle zorgverzekeraars krijgen uit een fonds, het Zorgverzekeringsfonds,
jaarlijks een financiële bijdrage, die de vereveningsbijdrage wordt
genoemd. De hoogte van deze bijdrage is afhankelijk van de
samenstelling van hun verzekerdenpopulatie.
Als de risicoverevening goed functioneert, heeft de zorgverzekeraar geen
financieel gewin bij het weren van verzekerden met hoge zorgkosten. De
risicoverevening zorgt dan voor een gelijke uitgangspositie en daarmee
eerlijke concurrentie tussen zorgverzekeraars.
Eerst wordt een globale beschrijving van het risicovereveningssysteem
gegeven. Vervolgens wordt ingegaan op een onderzoek waaruit blijkt dat
bepaalde subgroepen van verzekerden voorspelbaar winst- of
verliesgevend zijn, ondanks het bestaan van het
risicovereveningssysteem.

19

Marktscan Zorgverzekeringsmarkt 2013

2.4.1 Globale beschrijving van het systeem
Het risicovereveningssysteem bestaat uit twee onderdelen:
− Risicoverevening voorafgaand aan het jaar (ook wel ex-ante
verevening genoemd).
− Compensaties achteraf (ook wel ex-post compensaties genoemd).
Hieronder worden beide onderdelen van de risicoverevening in
hoofdlijnen toegelicht. Het doel van deze beschrijving is om de begrippen
in de daaropvolgende analyses toe te lichten.
Ex-ante risicoverevening
Om de vergoeding van verzekeraars voor verschillen in het risicoprofiel
van hun verzekerden te berekenen, wordt een econometrisch model
gebruikt. Dit model voorspelt de zorgkosten aan de hand van
persoonskenmerken van verzekerden. Deze voorspelde kosten worden
normkosten genoemd. Op basis van de normkosten wordt een
vergoeding per zorgverzekeraar berekend.
Het model is gebaseerd op de landelijk gemiddelde kosten van
verzekerden onderscheiden naar risicoprofielen van verzekerden. De
normkosten die op basis van het model zijn berekend zijn dus
onafhankelijk van de gerealiseerde kosten van de zorgverzekeraar. Door
de jaren heen wordt het vereveningsmodel steeds verbeterd en verfijnd.
Er wordt altijd naar nieuwe kenmerken van verzekerden gezocht die de
verschillen in zorgkosten nog beter kunnen voorspellen. In het
risicovereveningsmodel voor het jaar 2012 zijn de volgende kenmerken
gebruikt om de zorgkosten van verzekerden te voorspellen:
− Leeftijd
− Geslacht
− Aard van inkomen: risicoklassen op basis van de voornaamste bron
van inkomsten in combinatie met de leeftijd van de verzekerde.
− Regio: de regio-indeling berust op een clustering van
postcodegebieden op basis van de sociaal-economische,
demografische en zorggerelateerde kenmerken van een
postcodegebied.
− Farmaciekostengroepen (FKG): risicoklasse gebaseerd op
medicijngebruik in het voorgaande kalenderjaar. Het idee achter de
FKG’s is dat verzekerden met een bepaalde chronische aandoening
herkenbaar zijn aan de hand van declaraties van medicijnen waarvan
bekend is dat die voor de betreffende aandoening worden
voorgeschreven.
− Diagnosekostengroepen (DKG’s): DKG’s berusten primair op de
diagnose die verzekerden krijgen bij hun ontslag uit het ziekenhuis.
DKG’s worden bepaald op basis van diagnose informatie uit het
voorafgaande vereveningsjaar
− Alleen diagnosen waarvan wordt verwacht dat die in het komende jaar
hoge kosten met zich meebrengen, worden bij de vaststelling van de
DKG’s meegenomen.
− Sociaaleconomische status (SES): risicoklassen op basis van het
huishoudinkomen per adres per persoon in combinatie met leeftijd;
− Meerjarig Hoge Kosten: risicoklassen op basis van de hoogte van de
zorgkosten in de drie voorgaande jaren
Ex-post compensaties
De compensaties achteraf worden ingezet voor kosten die moeilijk te
voorspellen of door de verzekeraars niet te beïnvloeden zijn. Zo zijn de
vaste kosten van ziekenhuiszorg niet goed te beïnvloeden door
zorgverzekeraars en zij worden volledig nagecalculeerd. Ook kan het zijn
dat de gegevens die gebruikt worden voor het ex-ante model niet
20

Marktscan Zorgverzekeringsmarkt 2013

representatief kunnen worden gemaakt voor een jaar omdat er
bijvoorbeeld grote wijzigingen zijn in de bekostiging van een bepaald
segment. Gegevens uit het verleden (waarop het ex-ante
risicovereveningsmodel is gebaseerd) en actuele gegevens sluiten dan
niet op elkaar aan. De ex-post compensaties kunnen ook ingezet worden
als de kosten door het ex-ante model (tijdelijk) onvoldoende vergoed
worden.
Het nadeel van de ex-post compensaties is dat deze de prikkels voor
doelmatig zorginkoop afzwakken, door gerealiseerde kosten (deels) te
vergoeden en behaalde winsten door doelmatige inkoop (deels)af te
romen. Omdat de berekeningen vooraf steeds beter worden en
doelmatige zorginkoop één van de belangrijkste instrumenten is om de
zorg betaalbaar te houden, is het gewenst om deze ex-post
compensaties af te bouwen. In 2012 zijn zorgverzekeraars risicodragend
voor 92% van het verschil tussen door het model voorspelde en de
uiteindelijk gerealiseerde kosten.2
2.4.2 Verbetering van het ex-ante model en voorspelbaar
verliesgevende groepen
Het ex-ante vereveningsmodel wordt steeds verfijnder. Met informatie
over de gerealiseerde kosten kan achteraf bepaald worden in hoeverre
de ex-ante vereveningsbijdragen die zorgverzekeraars ontvangen,
aansluiten bij de gerealiseerde kosten. In 2012 is door het Instituut
Beleid & Management Gezondheidszorg3 (iBMG, Erasmus Universiteit
Rotterdam) een analyse uitgevoerd voor 45 groepen4 verzekerden die
naar verwachting verliesgevend zijn.
In het onderzoek worden de gerealiseerde zorgkosten van het jaar 2009
gebruikt, exclusief geestelijke gezondheidszorg en vaste
ziekenhuiskosten (die ook niet in het toegepaste model zitten). De
kostengegevens zijn niet verhoogd naar het kostenniveau van 2012
maar wel representatief gemaakt voor 2012. Dit betekent dat
pakketwijzigingen die tussen 2009 en 2012 hebben plaatsgevonden zijn
meegenomen in de berekeningen.
Als eerste stap zijn de gemiddelde gerealiseerde zorgkosten voor deze
45 groepen verzekerden bepaald; dit geeft de situatie zonder
risicoverevening weer (eerste regel van Tabel 2.6). Vervolgens zijn de
vereveningskenmerken stapsgewijs toegevoegd (regels 2 tot en met 8 in
Tabel 2.6) en is het vereveningsresultaat bepaald.
De eerste twee kolommen van de tabel geven aan in welk
vereveningsjaar welk persoonskenmerk werd toegevoegd aan het
risicovereveningsmodel. In de derde kolom staat het gemiddeld gewogen
voorspelde vereveningsresultaat voor de 45 subgroepen van
verzekerden. De vierde kolom is de procentuele daling van het
gemiddeld gewogen voorspelde vereveningsresultaat ten opzichte van de
situatie waarin geen risicoverevening is toegepast.
Zonder risicoverevening is het gemiddeld gewogen voorspelbaar
vereveningsresultaat voor de 45 subgroepen -€ 1439. Het model dat in
2012 wordt gebruikt vermindert dit verlies per verzekerden met 77%.
2

Bron: Van de Ven et al. 2013 p.15.
Van Kleef et al. 2012.
4
De subgroepen zijn gedefinieerd op basis van informatie uit het Permanent Onderzoek
naar de Leefsituatie (POLS) uitgevoerd door het Centraal Bureau voor de Statistiek
(CBS). In deze subgroepen zijn chronisch zieken oververtegenwoordigd naar
verwachting.
3

21

Marktscan Zorgverzekeringsmarkt 2013

Op de 45 subgroepen wordt in 2012 gemiddeld -€ 333 vereveningsresultaat
per verzekerde behaald.5
Tabel 2.6. Verbetering ex-ante vereveningsmodel in de periode
1993-2012 op basis van 45 subgroepen
Jaar

Vereveningskenmerken

Gemiddeld gewogen

Daling van het

die zijn toegevoegd

voorspelbare

gemiddeld gewogen

vereveningsresultaat

voorspelbaar

voor 45 subgroepen,

vereveningsresultaat

in euro’s

ten opzichte van
‘geen verevening’

-

Geen

-1.439

-

1993

Leeftijd of geslacht

-842

41%

1995

Regio

-835

42%

Aard van het inkomen

-736

49%

2002

Farmacie Kosten Groepen

-475

67%

2004

Diagnose Kosten Groepen

-429

70%

-426

70%

-333

77%

2008
2012

Sociaaleconomische
Status
Meerjarig Hoge Kosten

Bron: Van de Ven et al. 2013 p.22

Een aantal van deze groepen verzekerden die statistisch significant
verliesgevend zijn staan in Tabel 2.7. De eerste kolom beschrijft de
groep en de laatste kolom geeft het gemiddelde negatieve
vereveningsresultaat per persoon per jaar weer. Omdat zorgverzekeraars
het grootste deel van dit verlies moeten dragen, bestaat er een prikkel
om deze groepen verzekerden te weren.6 Dit betekent dat door deze
prikkel verzekerden met een gunstig en ongunstige risicoprofiel in aparte
polissen terecht kunnen komen. Als de verdeling van verzekerden met
gunstige en ongunstige risicoprofielen in aparte polissen zich voordoet,
vormt deze een bedreiging voor de risicosolidariteit van het stelsel.7
Het is belangrijk om op te merken dat zorgverzekeraars niet altijd
hoeven te reageren op deze prikkels. Er bestaan ook factoren die deze
prikkels neutraliseren zoals het risico op reputatieverlies door mogelijke
negatieve media-aandacht en de continue verbetering van de
risicoverevening die lange termijn winsten en verliezen op groepen
tegengaat. Verder zal het in de praktijk altijd zo zijn dat er bepaalde
groepen verzekerden zijn voor wie het model niet helemaal perfect
compenseert. Een perfecte risicoverevening is praktisch niet mogelijk.
Het gemiddelde vereveningsresultaat per verzekerde over alle
verzekerden is in de analyse gelijk aan nul. Daarom geldt per groep dat
5
Gemiddeld gewogen voorspelbare vereveningsresultaat van de 45 subgroepen en de
procentuele daling daarvan is een relatieve maat voor het vergelijken van de geschatte
modellen. Het is echter niet geschikt als absolute maat voor de kwaliteit van het
vereveningsmodel in het algemeen.
6
In eerste instantie bestaat er een prikkel om deze groepen verzekerden niet te
accepteren. Door acceptatieplicht is weigeren van verzekerden onmogelijk. Er zijn wel
strategieën waarmee een zorgverzekeraar bepaalde verzekerden kan weren
(bijvoorbeeld voor de groep ongunstige polisvoorwaarden).
7
De NZa heeft geen signalen ontvangen over schending van acceptatieplicht, het
verbod op premiedifferentiatie of andere vormen van risicoselectie die in strijd zijn met
de wet.

22

Marktscan Zorgverzekeringsmarkt 2013

verzekerden die niet in de groep zitten gemiddeld een positief
vereveningsresultaat kennen. Er zijn dus ook veel winstgevende groepen
van verzekerden. Het blijkt verder dat ook hoogopgeleiden inclusief
studenten een subgroep met positief vereveningsresultaat zijn met
gemiddeld € 139 per persoon per jaar (significant op 5%).
Tabel 2.7. Gemiddeld vereveningsresultaat in jaar t per persoon
per subgroep na toepassing van het ex-ante vereveningsmodel2012
Subgroep op basis

Schatting

Gemiddelde

Gemiddeld

van informatie uit

procentuele

kosten per

voorspelbaar

omvang

persoon in jaar

negatief

subgroep ten

t in euro’s

vereveningsresultaat

jaar t-1

opzichte van

per persoon in jaar t

Zvw-populatie

in euro’s bij het
verevenings-model20128

Slechtste score
algemene gezondheid
Tenminste één
langdurige aandoening

19,6%

3.932

646

32,6%

3.100

426

41,2%

2.686

333

18,8%

3.906

686

39,7%

2.917

270

19,5%

2.523

358

13,7%

3.532

413

18,6%

2.394

292

12,6%

4.037

397

5,6%

4.944

858

3,8%

4.196

690

8,6%

4.309

1.008

Specialist
geconsulteerd in
afgelopen twaalf
maanden
Slechtste score
fysieke gezondheid
Medicijn op recept
afgelopen veertien
dagen
Fysiotherapie
afgelopen twaalf
maanden
Hoge bloeddruk
Slechtste score
psychische
gezondheid
3 of meer zelf
gerapporteerde
aandoeningen
Hulpmiddelen
gebruikers (12 jaar en
ouder)
Onvrijwillig
urineverlies
(incontinentie)
Andere langdurige
ziekte of aandoening

Bron: Van de Ven 2013 p.23

8

Alle waardes in deze kolom zijn tenminste op 5% significant (p<0,05).

23

Marktscan Zorgverzekeringsmarkt 2013

2.5 Financiële positie
In deze paragraaf beschrijven we de financiële positie van
zorgverzekeraars. De paragraaf beschrijft achtereenvolgens:
− de risicovereveningsresultaten van zorgverzekeringsconcerns
− het exploitatieresultaat
− de beleggingsresultaten
− de bedrijfskosten
− de schadelast
− de solvabiliteit
Bij de analyse van de financiële positie van zorgverzekeraars hanteert de
NZa bedragen per verzekerde van 18 jaar of ouder. De reden hiervoor is
dat zorgverzekeraars hun uitvoeringskosten en overige
exploitatieresultaten alleen kunnen dekken door hiervoor een opslag in
de premies te verwerken: deze premies worden uitsluitend betaald door
de verzekerden van 18 jaar of ouder.
Alle informatie in deze paragraaf is gebaseerd op de concernindeling
2013.
Tabel 2.8 geeft een globaal beeld van inkomsten en uitgaven van
zorgverzekeraars. Belangrijkste bronnen van inkomsten zijn de
ontvangen nominale premies, het bedrag dat de zorgverzekeraar via de
risicoverevening ontvangt (de vereveningsbijdrage) en het
beleggingsresultaat. De twee belangrijkste uitgavenposten zijn de
schadelast (al dan niet inclusief afhandelingskosten) en de
bedrijfskosten.
Tabel 2.8. Schematische weergave inkomsten en uitgaven van
zorgverzekeraars
Inkomsten/Uitgaven

Onderdelen

Inkomsten

+ Nominale premie
+ Vereveningsbijdrage
+ Beleggingsresultaat

Uitgaven

- Schadelast
- Afhandelingskosten
- Bedrijfskosten

Totaal

Exploitatieresultaat

Bron: NZa

Resultaten die direct samenhangen met het aanbieden van
zorgverzekering zijn de grijs gearceerde cellen in Tabel 2.8: de
ontvangen nominale premies, de vereveningsbijdrage en de schadelast
exclusief afhandelingskosten.
In de volgende paragraaf (2.5.1) bespreken we de resultaten van de
risico-verevening. Vervolgens komt het exploitatieresultaat van de
zorgverzekeraars aan bod in paragraaf 2.5.2. Het exploitatie resultaat is
het resultaat van alle inkomsten en kosten. De paragrafen 2.5.3 tot en
met 2.5.5 beschrijven de onderdelen van deze berekening. De laatste
paragraaf (2.5.6) bevat een berekening van de solvabiliteitsratio.
Solvabiliteit drukt uit in hoeverre een zorgverzekeraar aan zijn
toekomstige verplichtingen (op lange termijn) kan voldoen en in staat is

24

Marktscan Zorgverzekeringsmarkt 2013

op korte termijn onverwachte kostenontwikkelingen het hoofd te bieden
(weerstandsvermogen).
2.5.1 Resultaten risicoverevening
Zoals in paragraaf 2.4 beschreven, ontvangen zorgverzekeraars een
vereveningsbijdrage om voor de verschillen in het risicoprofiel van hun
verzekerden te compenseren. Het ex-ante resultaat is in grote lijnen de
som van nominale premie opbrengsten en vereveningsbijdrage minus de
schadelast exclusief afhandelingskosten. Gedurende het jaar en ook na
afloop van het gegeven jaar worden ex-post compensaties toegepast op
de vereveningsbijdrage. Het resultaat van verzekeraars inclusief deze
correcties noemen we het ex-post resultaat. Het ex-post resultaat wordt
pas vier jaar na het gegeven jaar definitief. De meest recente gegevens
over het ex-post resultaat zijn daarom van 2009.
Het ministerie van Volksgezondheid, Welzijn en Sport (VWS) stelt op
basis van een raming jaarlijks vooraf een landelijk macro-budget voor de
zorgkosten vast. Het macro-budget wordt door middel van de
risicoverevening verdeeld over de zorgverzekeraars. Meer informatie
over de risicoverevening staat in paragraaf 2.4.
Tot en met 2011 vond de zogenoemde macronacalculatie plaats, waarbij
het verschil tussen de raming en de werkelijke kosten wordt
gecompenseerd. De macronacalculatie is in de onderstaande figuur
opgenomen als onderdeel van het ex-ante resultaat, omdat de
macronacalculatie aan de zorgverzekeraars wordt toegekend naar rato
van hun ex ante budget.
Figuur 2.4. Gemiddeld resultaat risicoverevening (per verzekerde
18+)

30
20
10
0
-10

2006

2007

2008

2009

2010

2011

2012

-20
-30
-40
-50
-60
-70
Ex ante resultaat

Ex post resultaat

Bron: NZa (op basis data CVZ, vaststelling vereveningsbijdrage)

In de onderstaande tabel wordt op deze ontwikkeling ingezoomd. Het
betreft de definitieve vaststelling van de risicoverevening tot en met
2009 en de voorlopige ex-ante resultaten over de jaren 2010 tot en met

25

Marktscan Zorgverzekeringsmarkt 2013

2012. In bijlage 1 is het vereveningsresultaat nader gespecificeerd en
apart weergegeven voor de vier grote concerns en de overige concerns.
Tabel 2.9. Resultaten risicoverevening (per verzekerde 18+)
€ per verzekerde 18+

2006

2007

2008

2009

Ex-ante resultaat
Macronacalculatie

€ 58-

€ 23

€ 26-

€ 88-

€ 58

€ 23-

€ 26-

€ 26

Extra middelen

€ 20

n.v.t

n.v.t

n.v.t

Sub totaal ex ante resultaat

€ 20

€0

€ 52-

€ 61-

Ex-post compensaties

€ 1-

€0

€ 52

€ 62

Resultaat no-claim c.q.
verplicht eigen risico

€ 0-

€ 0-

€ 6-

€ 6-

Ex post resultaat

€ 19

€0

€ 5-

€ 6-

9

Bron: NZa (op basis CVZ data vaststelling vereveningsbijdrage)

Tabel 2.10. Ex-ante resultaat risicoverevening (per verzekerde
18+)
€ per verzekerde 18+

2009

2010
voorlopig

2011
voorlopig

2012
voorlopig

Ex-ante resultaat

€ 88-

€ 23-

€ 101-

€ 18-

Macronacalculatie

€ 26

€ 46

€ 101

n.v.t

Extra middelen

n.v.t

n.v.t

n.v.t

n.v.t

Sub totaal ex ante resultaat

€ 61-

€ 23

€ 1-

€ 18-

Bron: NZa (op basis CVZ data vaststelling vereveningsbijdrage)

Het ex-post resultaat van € 19 in 2006 is bijna geheel een gevolg van de
extra middelen die het ministerie van VWS beschikbaar heeft gesteld.
De negatieve ex-post resultaten van € 5 in 2008 en € 6 in 2009 bestaan
vrijwel geheel uit het door de NZa berekende resultaat van
zorgverzekeraars op het eigen risico. Dit resultaat is als volgt berekend:
in de risicoverevening vindt een aftrek plaats voor normatief (op basis
van verzekerdenkenmerken per zorgverzekeraar) geraamde zorgkosten
die ten laste van het verplichte eigen risico komen. In hun jaarlijkse
verantwoording vermelden zorgverzekeraars de zorgkosten die ten laste
van het verplichte eigen risico zijn gekomen. De NZa heeft het verschil
tussen de verantwoorde en de geraamde kosten ten laste van het eigen
risico verwerkt in het ex-post resultaat (Tabel 2.10). In de onderstaande
tabellen (Tabel 2.11-2.13) zijn de vereveningsresultaten onderscheiden
naar de vier grote en de overige concerns.

9

In de jaren 2006 en 2007 bestond binnen de zorgverzekering een no claim van € 255.
Dit betekende dat wanneer een consument in 2006 geen zorg genoot, deze € 255 terug
kreeg van zijn zorgverzekeraar. In 2008 is deze regeling vervangen door het verplicht
eigen risico.

26

Marktscan Zorgverzekeringsmarkt 2013

Tabel 2.11. Resultaat ex ante risicoverevening (inclusief macronacalculatie en extra middelen)
€ per verzekerde 18+

2008

2009

2010
voorlopig

2011
voorlopig

2012
voorlopig

Grote 4 concerns

€ 46-

€ 60-

Overige concerns

€ 112-

€ 78-

€ 21

€ 2-

€ 25-

€ 50

€ 16

€ 47

Totaal

€ 52-

€ 61-

€ 23

€ 1-

€ 18-

Bron: NZa (op basis CVZ data vaststelling vereveningsbijdrage)

Tabel 2.12. Ex post compensaties en resultaat verplicht eigen
risico
€ per verzekerde 18+

2006

2007

2008

2009

Grootste 4 concerns

€ 2-

€ 1-

€ 41

€ 55

Overige concerns

€ 16

€ 12

€ 101

€ 57

Totaal

€ 1-

€0

€ 46

€ 56

Bron: NZa (op basis CVZ data vaststelling vereveningsbijdrage)

Tabel 2.13. Resultaat na ex post risicoverevening
€ per verzekerde 18+

2006

2007

2008

2009

Grote 4 concerns

€ 21

€0

€ 5-

€ 4-

Overige concerns

€0

€1

€ 11-

€ 21-

Totaal

€ 19

€0

€ 5-

€ 6-

Bron: NZa (op basis CVZ data vaststelling vereveningsbijdrage)

In bijlage 1 is het vereveningsresultaat apart weergegeven voor de vier
grootste concerns en de overige concerns voor de aspecten
macronacalculatie, extra middelen, overige ex-post compensaties en het
resultaat op de no-claimkorting dan wel het verplicht eigen risico.
2.5.2 Exploitatieresultaat
Het exploitatieresultaat is het saldo van de opbrengsten (de omzet) en
de schadelast en uitvoeringskosten uit de gewone bedrijfsvoering. Het
onderstaande figuur toont het gemiddelde exploitatieresultaat per
verzekerde van zorgverzekeraars op de basisverzekering (BV), de
aanvullende verzekering (AV) en het gemiddelde daarvan. Het
exploitatieresultaat is geschoond voor beleggingsresultaten en resultaten
uit andere bedrijfsactiviteiten.

27

Marktscan Zorgverzekeringsmarkt 2013

Figuur 2.5. Gemiddeld exploitatieresultaat per verzekerde BV, AV
en BV+AV (in Euro)

100
80
60
40
20
0
-20

2006

2007

2008

2009

2010

2011

2012

-40
-60
-80
Basisverzekering (BV)
Aanvullende verzekering (AV)
BV + AV

Bron: DNB (jaarstaten Wft, laatst opgenomen jaar betreft voorlopige cijfers uit de
4e kwartaalstaten Wft)

Het gemiddelde exploitatieresultaat per verzekerde voor de BV + AV is in
2012 sterk toegenomen. Het gemiddelde exploitatieresultaat (BV+AV)
als percentage van de gemiddelde schadelast (BV+AV) bedraagt 3% in
2012.
Zorgverzekeraars hanteren het uitgangspunt dat de premie
kostendekkend moet zijn. Zorgverzekeraars hebben bij de premiecalculatie voor 2012 rekening gehouden met stijgende zorgkosten,
tekorten op hun vereveningsbijdrage, het vervallen van de macro
nacalculatie en toenemende solvabiliteitseisen. Achteraf is gebleken dat
de zorgkosten in 2012 aanzienlijk minder zijn toegenomen dan verwacht.
Zodoende hebben de zorgverzekeraars hogere inkomsten (premie) en
lager dan verwachte uitgaven (zorgkosten) gerealiseerd in 2012.
In hoofdstuk 6 blijkt dat de zorgverzekeraars in 2013 een aanzienlijk
lagere opslag in hun nominale premie hebben opgenomen dan in 2012,
waardoor een groot deel van het positieve resultaat over 2012 in 2013
naar verwachting weer terugvloeit naar de verzekerden.
In de onderstaande tabellen wordt nader op de ontwikkeling van de
exploitatieresultaten ingezoomd en zijn deze voor de BV, AV en BV+AV
apart weergegeven voor de vier grootste concerns en de overige
concerns.

28

Marktscan Zorgverzekeringsmarkt 2013

Tabel 2.14. Gemiddeld exploitatieresultaat per BV-verzekerde
Exploitatieresultaat
Zvw per verzekerde 18+

2007

2008

2009

2010

2011

2012
voorlopig

Grootste 4 concerns

€ 33-

€ 11-

€ 26

€2

€ 19

€ 71

Overige concerns

€ 21-

€0

€ 7-

€2

€ 32

€ 60

Totaal

€ 32-

€ 10-

€ 23

€2

€ 21

€ 70

Bron: DNB (jaarstaten Wft)

Tabel 2.15. Gemiddeld exploitatieresultaat per AV-verzekerde
Exploitatieresultaat
AV per verzekerde 18+

2007

2008

2009

2010

2011

2012
voorlopig

Grootste 4 concerns

€ 12

€ 29

€ 18

€ 24

€6

€ 13

Overige concerns

€ 8-

€ 38

€ 14

€ 34

€ 26

€ 24

Totaal

€ 10

€ 29

€ 17

€ 25

€8

€ 14

Bron: DNB (jaarstaten Wft)

Tabel 2.16. Gemiddeld exploitatieresultaat BV + AV,
teruggerekend naar BV-verzekerde10
Exploitatieresultaat
Zvw + AV per
verzekerde 18+

2007

2008

2009

2010

2011

2012
voorlopig

Grootste 4 concerns

€ 22-

€ 15

€ 41

€ 24

€ 25

€ 83

Overige concerns

€ 29-

€ 36

€6

€ 34

€ 55

€ 81

Totaal

€ 23-

€ 17

€ 38

€ 25

€ 28

€ 82

Bron: DNB (jaarstaten Wft 2006 - 2010, kwartaalstaat Wft Q4 2011)

2.5.3 Beleggingsresultaten
In de onderstaande tabel zijn de beleggingsopbrengsten van de
ziektekostenverzekeraars (BV + AV) weergegeven.
Tabel 2.17. Gemiddelde beleggingsopbrengst
Beleggingsopbrengst BV
+ AV per verzekerde
Zvw 18+

2008

2009

2010

2011

2012

Grootste 4 concerns

€ 17-

€ 73

€ 33

€ 31

€ 63

Overige concerns

€ 2-

€ 53

€ 23

€ 21

€ 46

Totaal

€ 16-

€ 71

€ 32

€ 30

€ 62

Bron: DNB (kwartaalstaten ziektekostenverzekeraars) en NZa (verzekerdenstanden)

De gemiddelde beleggingsopbrengsten zijn in 2012 sterk verbeterd ten
opzichte van 2010 en 2011.

10

De gemiddelde exploitatieresultaten voor BV en AV afzonderlijk kunnen niet zonder
meer bij elkaar worden opgeteld om tot het gemiddelde exploitatieresultaat BV + AV te
komen, maar dienen te worden herberekend op basis van het aantal BV-verzekerden.

29

Marktscan Zorgverzekeringsmarkt 2013

2.5.4 Bedrijfskosten
De bedrijfskosten zijn de kosten die zorgverzekeraars maken bij het
uitvoeren van hun taken, exclusief de schadeafhandelingskosten11.
De schadeafhandelingskosten basisverzekering zijn over 2011 gemiddeld
€ 12 per verzekerde van 18 jaar of ouder.
Het onderstaande figuur toont de gemiddelde bedrijfskosten per
verzekerde van zorgverzekeraars op de basisverzekering (BV), de
aanvullende verzekering (AV) en het gemiddelde daarvan. Over 2012
zijn nog geen gegevens beschikbaar die zijn uitgesplitst naar BV en AV
apart, enkel over BV en AV samen.
Figuur 2.6. Gemiddeld bedrijfskosten per verzekerde BV, AV en
BV+AV (in Euro)

140
120
100
80
60
40
20
0
2006

2007

2008

2009

2010

2011

2012

Basisverzekering (BV)
Aanvullende verzekering (AV)
BV + AV

Bron: DNB (jaarstaten Wft, 2012 voorlopig: kwartaalstaten Wft)

Uit het bovenstaande figuur blijkt dat de bedrijfskosten in 2011 en 2012
licht stijgen. In de onderstaande tabellen wordt op deze ontwikkeling
ingezoomd en zijn de bedrijfskosten BV, AV en BV+AV apart
weergegeven voor de vier grootste concerns en de overige concerns.
Een van de kleinere concerns heeft over de hele reeks jaren veruit de
laagste bedrijfskosten per verzekerde.

11

De schadeafhandelingskosten zijn in de als bron voor de bedrijfskosten gebruikte
verantwoording voor de Wet op het financieel toezicht (Wft) integraal opgenomen in de
schadelasten. Via de jaarstaten van de zorgverzekeraars voor de risicoverevening heeft
de NZa globaal inzicht in de schadeafhandelingskosten voor de basisverzekering.

30

Marktscan Zorgverzekeringsmarkt 2013

Tabel 2.18. Gemiddelde ontwikkeling bedrijfskosten per BVverzekerde
Per verzekerde 18+

2007

2008

2009

2010

2011

Grote 4 concerns

€ 96

€ 84

€ 79

€ 77

€ 81

Overige concerns

€ 103

€ 110

€ 94

€ 76

€ 75

Totaal

€ 96

€ 87

€ 80

€ 77

€ 80

Bron: DNB (jaarstaten Wft)

Tabel 2.19. Gemiddelde ontwikkeling bedrijfskosten per AVverzekerde
Per verzekerde 18+

2007

2008

2009

2010

2011

Grote 4 concerns

€ 33

€ 30

€ 40

€ 42

€ 43

Overige concerns

€ 50

€ 50

€ 57

€ 55

€ 57

Totaal

€ 35

€ 32

€ 42

€ 43

€ 44

Bron: DNB (jaarstaten Wft)

Tabel 2.20. Gemiddelde ontwikkeling bedrijfskosten BV + AV,
teruggerekend naar BV-verzekerde 12
Per verzekerde 18+

2007

2008

2009

2010

2011

2012
voorlopig

Grote 4 concerns

€ 126

€ 112

€ 115

€ 115

€ 119

€ 119

Overige concerns

€ 149

€ 157

€ 147

€ 126

€ 126

€ 146

Totaal

€ 128

€ 116

€ 118

€ 116

€ 120

€ 122

Bron: DNB (jaarstaten Wft, 2012 voorlopig: kwartaalstaten Wft)

In de onderstaande tabel zijn de bedrijfskosten weergegeven als
percentage van de premie-inkomsten. Over 2012 zijn nog geen gegevens
beschikbaar die uitgesplitst zijn naar basis en aanvullende verzekering.
Tabel 2.21. Bedrijfskosten als percentage van de premieinkomsten13 (BV+AV)

2007

2008

2009

2010

2011

2012
voorlopig

Grote 4 concerns

5,4%

4,3%

4,3%

4,0%

4,2%

4,1%

Overige concerns

6,4%

5,7%

5,1%

4,5%

4,3%

5,2%

Totaal

5,4%

4,4%

4,3%

4,1%

4,2%

4,2%

Bron: DNB (jaarstaten Wft, 2012 voorlopig: kwartaalstaten Wft)

12

De gemiddelde bedrijfskosten voor BV en AV afzonderlijk kunnen niet zonder meer bij
elkaar worden opgeteld om tot de gemiddelde bedrijfskosten BV + AV te komen, maar
dienen te worden herberekend op basis van het aantal BV-verzekerden.
13
De premie-inkomsten van ziektekostenverzekeraars bestaan uit de nominale
premies, de ontvangsten uit het Zorgverzekeringsfonds en de premies voor de
aanvullende verzekeringen.

31

Marktscan Zorgverzekeringsmarkt 2013

Tabel 2.22. Bedrijfskosten BV als percentage van de premieinkomsten12 BV
2007

2008

2009

2010

2011

Grote 4 concerns

4,6%

3,7%

3,3%

3,0%

3,2%

Overige concerns

5,3%

4,7%

3,8%

3,1%

2,9%

Totaal

4,7%

3,8%

3,3%

3,0%

3,2%

Bron: DNB (jaarstaten Wft)

Tabel 2.23. Bedrijfskosten AV als percentage van de premieinkomsten12 AV
2007

2008

2009

2010

2011

Grote 4 concerns

11,0%

9,2%

11,5%

11,7%

11,2%

Overige concerns

12,3%

12,0%

13,6%

12,7%

12,6%

Totaal

11,1%

9,5%

11,7%

11,8%

11,3%

Bron: DNB (jaarstaten Wft)

2.5.5 Schadelast
De onderstaande tabellen tonen de gemiddelde schade per verzekerde
van zorgverzekeraars op de basisverzekering (BV) en de aanvullende
verzekering (AV). De schadelast wordt in deze paragraaf inclusief
afhandelingskosten weergegeven, conform de definitie van De
Nederlandsche Bank (DNB).
Tabel 2.24. Gemiddelde ontwikkeling schade14 per BV-verzekerde
Per verzekerde 18+

2007

2008

2009

2010

2011

Grote 4 concerns

€ 2.011

€ 2.240

€ 2.283

€ 2.452

€ 2.403

Overige concerns

€ 1.895

€ 2.264

€ 2.342

€ 2.343

€ 2.429

Totaal

€ 2.001

€ 2.242

€ 2.288

€ 2.442

€ 2.405

Bron: DNB (jaarstaten Wft)

Tabel 2.25. Gemiddelde ontwikkeling schade14 per
AV-verzekerde
Per verzekerde 18+

2007

2008

2009

2010

2011

Grote 4 concerns

€ 264

€ 268

€ 294

€ 294

€ 334

Overige concerns

€ 363

€ 330

€ 350

€ 342

€ 370

Totaal

€ 273

€ 274

€ 299

€ 298

€ 337

Bron: DNB (jaarstaten Wft)

14

Inclusief schade-afhandelingskosten

32

Marktscan Zorgverzekeringsmarkt 2013

Tabel 2.26. Gemiddelde ontwikkeling schade BV + AV,
teruggerekend naar BV-verzekerde 15
Per verzekerde 18+

2012

2007

2008

2009

2010

2011

Grote 4 concerns

€ 2.254

€ 2.486

€ 2.549

€ 2.716

€ 2.701

€ 2.743

Overige concerns

€ 2.233

€ 2.573

€ 2.666

€ 2.654

€ 2.763

€ 2.570

Totaal

€ 2.252

€ 2.494

€ 2.560

€ 2.711

€ 2.707

€ 2.726

voorlopig

Bron: DNB (jaarstaten Wft, 2012 voorlopig: kwartaalstaten Wft)

2.5.6 Solvabiliteit
De solvabiliteitsratio is in het financiële toezicht door DNB gedefinieerd
als de aanwezige solvabiliteit gedeeld door de vereiste solvabiliteit
(x 100%).
Figuur 2.7. Ontwikkeling gemiddelde solvabiliteitsratio

240%
230%
220%
210%
200%
190%
180%
2006

2007

2008

2009

2010

2011

2012

Solvabiliteitsratio

Bron: DNB (kwartaalstaten Q4 van jaar t)

Voor de vaststelling van de vereiste en aanwezige solvabiliteit gelden
voor verzekeraars specifieke regels. Intern hanteren
ziektekostenverzekeraars doorgaans als norm een minimale
solvabiliteitsratio van circa 150%. Alle concerns voldoen ruimschoots aan
die norm.
De wettelijke solvabiliteitseis voor de basisverzekering is per 1 januari
2010 verhoogd van 8% naar 9% en per 1 januari 2012 naar 11%.16

15

De gemiddelde bedrijfskosten voor BV en AV afzonderlijk kunnen niet zonder meer bij
elkaar worden opgeteld om tot de gemiddelde bedrijfskosten BV + AV te komen, maar
dienen te worden herberekend op basis van het aantal BV-verzekerden.
16
Deze eis geldt voor de basisverzekering. Voor de aanvullende verzekering geldt een
eis van 24%.

33

Marktscan Zorgverzekeringsmarkt 2013

In de onderstaande tabel wordt op deze ontwikkeling ingezoomd en is de
gemiddelde solvabiliteitsontwikkeling apart weergegeven voor de vier
grootste concerns en de overige concerns.
Tabel 2.27. Gemiddelde ontwikkeling solvabiliteitsratio
Solvabiliteit

2006

2007

2008

2009

2010

2011

2012

Grote 4 concerns

210%

212%

197%

230%

211%

211%

210%

Overige concerns

168%

180%

191%

217%

219%

231%

244%

Totaal

206%

209%

196%

229%

212%

213%

213%

Bron: DNB (kwartaalstaten Q4 van jaar t)

In 2012 zijn zowel de aanwezige als de vereiste solvabiliteit met
gemiddeld 20% toegenomen. De gemiddelde solvabiliteitsratio is
daardoor in 2012 gelijk gebleven.
Er kan ook een onderscheid gemaakt worden tussen verzekeraars die
alleen BV, alleen AV of BV en AV tegelijk uitvoeren. De entiteiten die
alleen de BV uitvoeren hebben eind 2012 een solvabiliteitsratio van
196% (2011 191%). De entiteiten die alleen de AV uitvoeren hebben
eind 2012 solvabiliteitsratio van 361% (2011 380%). De entiteiten die
zowel de BV als de AV uitvoeren hebben eind 2012 een solvabiliteitsratio
van 180% (2011 ook 180%).17

17

Bronbestand kerncijfers 2011-2012 tbv NZa, ontvangen van DNB.

34

Marktscan Zorgverzekeringsmarkt 2013

3. Marktgedrag

Dit hoofdstuk geeft een weergave van de relatie van de zorgverzekeraars
met de consument. Het hoofdstuk beschrijft achtereenvolgens:
− de datum van het bekendmaken van premies
− de vraag naar en het aanbod van basisverzekeringen
− collectieve versus individuele verzekeringen
− aanvullende verzekeringen
− vergoedingsbeperkingen bij niet-gecontracteerde zorg
− het overstapgedrag van consumenten
− herverzekering van eigen risico

3.1 Publicatiedatum premies
Jaarlijks maken zorgverzekeraars tenminste zes weken van te voren hun
premies voor het komende jaar bekend. De onderstaande figuur geeft de
spreiding weer van hoeveel dagen voor de uiterste datum
zorgverzekeraars de premie voor het betreffende jaar bekend hebben
gemaakt.
Figuur 3.1. Spreiding publicatiedatum premie; aantal dagen vóór
de uiterste datum van 19 november van het voorafgaand jaar
60

50

Aantal dagen

40

30

20

10

0
2009

2010

2011

2012

2013

Bron: t/m 2012 ministerie van VWS18, 2013 Zorgverzekeraars (persberichten, websites)

In 2012 was DSW weer de eerste zorgverzekeraar die de premie voor
het komende jaar bekend maakte. DSW doet dit elk jaar eind september.
De meeste zorgverzekeraars maken hun premie bekend in de eerste
helft van november.

18

Brief van de Minister van Volksgezondheid, Welzijn en Sport aan de Voorzitter van de
Tweede Kamer der Staten-Generaal, met kenmerk Z-3102731, inzake Toezeggingen
Algemeen Overleg Zvw 19 januari, d.d. 7 februari 2012.

35

Marktscan Zorgverzekeringsmarkt 2013

3.2 Aanbod en vraag naar polissen
Polissen zijn te onderscheiden naar soort (natura, restitutie, combinatie)
en naar de mate waarin zorg is gecontracteerd.
Het recht van de verzekerde hangt af van de soort polis:
− naturapolis: verzekerde heeft recht op zorg
− restitutiepolis: verzekerde heeft recht op vergoeding van de kosten
van zorg
− combinatiepolis: de aanspraak op natura of restitutie verschilt per
soort zorg
Bij gecontracteerde zorg heeft de zorgverzekeraar contracten met
zorgaanbieders afgesloten, waarin afspraken over prijs, kwaliteit, inhoud
van de zorg en doelmatigheid zijn vastgelegd. De verzekerde moet zich
bij gecontracteerde zorg in principe tot een gecontracteerde
zorgaanbieder wenden. Doet hij dit niet dan kan een
vergoedingsbeperking gelden gelijk aan of lager dan het wettelijke of
marktconforme tarief. Hierbij dient wel opgemerkt te worden dat de
daadwerkelijke vergoeding weinig verschilt tussen de verschillende
polissen omdat de meeste aanbieders gecontracteerd zijn.
De ontwikkeling van het aanbod en de vraag naar natura-, restitutie- en
combinatiepolissen laat zich als volgt weergeven:
Figuur 3.2. Aanbod polissen naar soort basisverzekering (in
aantallen per soort polis)

35
30
25
20
15
10
5
0
2009

2010

2011

2012

2013

Combinatie
Natura
Restitutie

Bron: NZa (Modelovereenkomsten)

36

Marktscan Zorgverzekeringsmarkt 2013

Figuur 3.3. Vraag naar polissen naar soort basisverzekering
(percentage verzekerden per soort polis)

60%
50%
40%

30%
20%
10%
0%
2009

2010

2011

2012

2013

Combinatie
Natura
Restitutie

Bron: NZA op basis van NZA (Modelovereenkomsten) en Vektis (Verzekerdenmobiliteit
en keuzegedrag)

Uit deze figuren blijkt in 2013 een stijging in het aanbod van
naturapolissen en ook in het percentage verzekerden dat een naturapolis
heeft. Het aantal restitutiepolissen op de markt daalt en ook daalt het
percentage verzekerden dat een restitutiepolis heeft. Hierbij moet wel
opgemerkt worden dat de belangrijkste redenen om een polis te kiezen
zijn de collectiviteitskorting, de premie van de basisverzekering en de
dekking van de aanvullende verzekering. Verzekerden kiezen dus niet
bewust naar een natura of restitutiepolis, en 36% weet zelfs niet welke
soort polis hij heeft.19
In 2013 zijn zeven nieuwe natura polissen aan het aanbod toegevoegd,
is er één vervallen en is één combinatiepolis gewijzigd in een volledige
natura polis. Dit laatste betreft een polis van een grote zorgverzekeraar
en verklaart voor 80% de grote verschuiving in de vraag van
combinatiepolissen met gecontracteerde zorg naar naturapolissen. In
deze polis zijn de voorwaarden voor geestelijke gezondheidszorg
aangepast, waardoor dit in 2013 een volledige natura polis is geworden.
In de onderstaande tabellen wordt nader op deze ontwikkeling
ingezoomd en zijn vraag en aanbod per soort polis en contractering van
zorg nader uitgesplitst.

19

Bron: Enquête naar belemmeringen bij overstappen.

37

Marktscan Zorgverzekeringsmarkt 2013

Tabel 3.1. Aanbod polissen basisverzekering (aantal polissen per
soort polis)
Soort polis

Combinatie

Natura

Restitutie

Contractering zorg

2009

2010

2011

2012

2013

Deels gecontracteerd

9

14

8

7

10

Gecontracteerd

6

1

6

5

5

Subtotaal

15

15

14

12

15

Gecontracteerd

16

17

18

22

29

Subtotaal

16

17

18

22

29

Deels gecontracteerd

2

6

7

8

12
5

Gecontracteerd

2

1

5

6

Niet-gecontracteerd

22

18

12

12

6

Subtotaal

26

25

24

26

23

57

57

56

60

67

Totaal

Bron: NZa (Modelovereenkomsten)

Tabel 3.2. Vraag naar polissen basisverzekering (percentage
verzekerden per soort polis)
Soort polis

Combinatie

Natura

Restitutie

Totaal

Contractering zorg

2009

2010

2011

2012

2013

Deels gecontracteerd

8%

Gecontracteerd

27%

28%

8%

21%

20%

10%

27%

13%

Subtotaal

4%

36%

39%

36%

34%

25%

Gecontracteerd

40%

37%

37%

39%

52%

Subtotaal

40%

37%

37%

39%

52%

Deels gecontracteerd

1%

3%

8%

7%

9%
5%

Gecontracteerd

1%

1%

6%

6%

Niet-gecontracteerd

22%

20%

13%

13%

9%

Subtotaal

25%

24%

27%

27%

24%

100%

100%

100%

100%

100%

Bron: NZa op basis van NZa (Modelovereenkomsten) en Vektis (Verzekerdenmobiliteit
en keuzegedrag)

De verschuiving binnen het aanbod van restitutiepolissen van nietgecontracteerd naar deels gecontracteerd betreft grotendeels
aanpassingen in de polisvoorwaarden van de restitutie-polissen binnen
één concern.

3.3 Individuele versus collectieve verzekeringen
Deze paragraaf beschrijft enkele ontwikkelingen op het gebied van
individuele versus collectieve verzekeringen. Achtereenvolgens komt aan
bod:
− De ontwikkeling in het percentage verzekerden dat collectief en
individueel is verzekerd.
− De collectiviteitgraad per zorgverzekeraar.
− De collectieve korting per soort collectiviteit.
− Een vergelijking van de prijs van een individuele verzekering en een
collectieve verzekering.
De figuur laat de ontwikkeling van het aantal collectief en individueel
verzekerden zien.

38

Marktscan Zorgverzekeringsmarkt 2013

Figuur 3.4. Ontwikkeling percentage collectief en individueel
verzekerden

Bron: NZa (op basis van Vektis, Verzekerdenmobiliteit en Keuzegedrag)

Uit de figuur blijkt dat jaarlijks meer verzekerden zich bij een
collectiviteit aansluiten. De oorzaak ligt in de ruime mogelijkheden
binnen de Zvw om een collectief te sluiten met een zorgverzekeraar.
Van 2009 tot 2013 stijgt het aandeel collectief verzekerden met
gemiddeld 2% punt per jaar. In 2013 is ruim 69% collectief verzekerd.
De verdeling van de collectief verzekerden naar soort collectiviteit is
weergegeven in de onderstaande figuur.

39

Marktscan Zorgverzekeringsmarkt 2013

Figuur 3.5 Collectief verzekerden naar soort collectiviteit
100%
2009
90%

2010
2011

80%

2012
2013

Percentage

70%
60%
50%
40%
30%
20%
10%
0%
Werkgever

Anders

Patiëntenvereniging

Soort collectiviteit

Bron: NZa (Uitvraag collectiviteiten )

Het aantal collectief verzekerden via een gelegenheidscollectief (de
categorie anders) neemt al sinds de invoering van de Zvw toe. Sinds
2012 gaat deze groei ook ten koste van het aantal verzekerden met een
werkgeverscollectiviteit. Het aantal verzekerden dat in 2013 is
aangesloten bij een werkgeverscollectiviteit is ten opzichte van 2012
afgenomen met ongeveer een half miljoen tot 6,1 miljoen verzekerden.
5,2 miljoen verzekerden hebben zich in 2013 aangesloten bij een
gelegenheidscollectiviteit, in 2012 waren dat er nog 4,7 miljoen. Het
aantal verzekerden wat is aangesloten bij een patiënten collectiviteit is al
sinds de invoering van de Zvw gelijk. De aanbieders van
gelegenheidscollectiviteiten uit de categorie anders zijn onder meer
koepelorganisaties, verenigingen, bonden, sociale diensten van
gemeenten en aanbieders die hun collectieve zorgverzekeringen via
internet aanbieden.
Figuur 3.6 geeft de collectiviteitsgraad per zorgverzekeraar weer. De
collectiviteitsgraad is het percentage collectief verzekerden ten opzichte
van het totaal aantal verzekerden van een zorgverzekeraar. In de figuur
zijn de individuele risicodragende zorgverzekeraars opgedeeld in vijf
categorieën afhankelijk van de hoeveelheid aangesloten verzekerden dat
middels een collectief contract is verzekerd bij de betrokken verzekeraar.

40

Marktscan Zorgverzekeringsmarkt 2013

Figuur 3.6. Collectiviteitsgraad per zorgverzekeraar

Bron: NZa op basis van Vektis (Verzekerdenmobiliteit en Keuzegedrag)

Ruim twee derde van de zorgverzekeraars heeft in 2012 en 2013 een
collectiviteitsgraad van meer dan 50%. Dit betekent dat
zorgverzekeraars in hoge mate afhankelijk zijn van collectiviteiten in hun
portefeuille. Door de geleidelijke toename van de collectiviteitsgraad
door de jaren heen is een verschuiving zichtbaar in de rubricering van
zorgverzekeraars met een hogere collectiviteitsgraad.
In de onderstaande figuur wordt per categorie collectiviteiten het
gemiddelde kortingspercentage ten opzichte van de nominale premie
weergegeven. Aangezien weinig collectiviteiten met
patiëntenverenigingen worden afgesloten, hebben relatief kleine
wijzigingen een grote invloed op de gemiddelde collectiviteitskorting.

41

Marktscan Zorgverzekeringsmarkt 2013

Figuur 3.7. Collectieve korting per soort collectiviteit
10%

2009
2010

9%

2011
8%

2012
2013

Kortingspercentage

7%
6%
5%
4%
3%
2%
1%
0%
Patiëntenvereniging

Anders

Werkgever

Soort collectiviteit

Bron: NZa (uitvraag collectiviteiten)

In de onderstaande figuur wordt ingezoomd op de categorie ‘anders’ en
is het gemiddelde kortingspercentage op de basisverzekering
weergegeven. De kortingspercentages zijn gebaseerd op de opgaven van
de zorgverzekeraars van kortingspercentages voor maximaal 30 grootste
collectiviteiten die groter zijn dan 1% van het totaal van hun collectief
verzekerden.
Figuur 3.8. Collectieve korting per categorie 'anders'

Bron: NZa (uitvraag collectiviteiten)

42

Marktscan Zorgverzekeringsmarkt 2013

Omdat het hier een deelwaarneming van alleen de grootste
collectiviteiten per zorgverzekeraar betreft, wijkt de berekeningswijze
van het gemiddelde kortingspercentage enigszins af van de indicator
collectieve korting per soort collectiviteit, waarin alle collectiviteiten zijn
begrepen. De categorie ‘Anders’ uit die indicator is in deze figuur nader
uitgesplitst voor de grootste contracten.
Ten slotte is in de onderstaande tabel een vergelijking gemaakt van de
betaalde premie van individuele verzekeringen en de (basispremie –
kortingen = ) betaalde premie van collectieve verzekeringen. Kortingen
voor vrijwillig eigen risico en betalingskortingen bij vooruitbetaling zijn
hierbij buiten beschouwing gelaten.
Tabel 3.3. Prijs individuele versus collectieve verzekering
(gewogen gemiddelden)
2009

2010

2011

2012

2013

€ 1.094

€ 1.137

€ 1.245

€ 1.275

€ 1.262

Basispremie

€ 1.113

€ 1.154

€ 1.267

€ 1.299

€ 1.289

Betaalde premie

€ 1.036

€ 1.070

€ 1.174

€ 1.201

€ 1.190

6,9%

7,3%

7,4%

7,5%

7,7%

5,3%

5,9%

5,7%

5,8%

5,7%

€ 1.059

€ 1.095

€ 1.199

€ 1.226

€ 1.213

Individueel

Betaalde premie

verzekerden

(basispremie)

Collectief
verzekerden

Alle
verzekerden

Korting op
basispremie
Korting t.o.v.
individueel
verzekerden
Betaalde premie

Bron: NZa op basis van Vektis (Mobiliteit en Keuzegedrag)

Uit de tabel volgt dat, hoewel de basispremie voor collectieve
verzekeringen gemiddeld hoger is dan voor individuele verzekeringen, de
betaalde premie voor collectieve verzekeringen gemiddeld uiteindelijk
lager is vanwege de korting die wordt verstrekt. De korting voor
collectieve verzekeringen ten opzichte van individuele verzekeringen is
de laatste vier jaren redelijk stabiel.
Onderstaand wordt ingezoomd op het prijsvoordeel per soort collectief.
Hieruit blijkt dat werkgeverscollectiviteiten de hoogste korting bedingen
op de basispremie. De korting op collectiviteiten uit de categorie anders
is in 2013 licht gedaald. Ondanks dit beeld is in 2013 het aantal
verzekerden met een werkgeverscollectiviteit met een half miljoen
gedaald terwijl het aantal verzekerden wat deelneemt aan een zogeheten
gelegenheidscollectiviteit is gestegen. Dit beeld is bij veel
zorgverzekeraars zichtbaar. Oorzaken hiervan kunnen bijvoorbeeld zijn
dat meer werkenden werkeloos zijn geraakt en zich dan maar bij een
gelegenheidscollectiviteit hebben aangesloten, ondanks de lagere
korting. Ook kan het komen doordat de overige polisvoorwaarden van
een gelegenheidscollectiviteit gunstiger zijn dan die van een
werkgeverscollectiviteit, zoals de aanvullende verzekering, dekking of
een lagere basispremie. Deze factoren compenseren dan het verschil in
hoogte van de collectiviteitskorting.

43

Marktscan Zorgverzekeringsmarkt 2013

Tabel 3.4. Prijsvoordeel per jaar collectieve versus individuele
verzekering
Soort collectief

2009

2010

2011

2012

2013

Werkgevers

€ 68

€ 74

€ 79

€ 81

€ 81

Patiëntenvereniging

€ 38

€ 50

€ 50

€ 52

€ 57

Anders

€ 51

€ 56

€ 61

€ 65

€ 62

Totaal

€ 58

€ 67

€ 71

€ 74

€ 72

Bron: NZa op basis van Vektis (Mobiliteit en Keuzegedrag) en NZa (uitvraag
collectiviteiten)

3.4 Aanvullende verzekeringen
Deze paragraaf beschrijft enkele ontwikkelingen op het gebied van de
aanvullende verzekeringen. Achtereenvolgens komt aan bod:
− Het percentage aanvullend verzekerden per soort polis.
− Het aantal afgenomen aanvullend verzekeringen, uitgesplitst naar
dekking mét en zónder mondzorg.
− Het percentage verzekerden met alleen een aanvullende verzekering.
− Het aantal aanvullende verzekeringen, uitgesplitst naar verzekeringen
mét en zónder acceptatievoorwaarden.
De onderstaande figuur geeft het percentage verzekerden met een
aanvullende verzekering weer, opgesplitst naar collectief en
individueel verzekerden.
Figuur 3.9. Percentage aanvullend verzekerden per soort polis

Bron: NZa op basis van Vektis (Verzekerdenmobiliteit en Keuzegedrag)

In totaal heeft in 2013 ruim 85% van de verzekerden een aanvullende
verzekering afgesloten. Het percentage van zowel individueel en
collectief verzekerden met een aanvullende verzekering neemt met de

44

Marktscan Zorgverzekeringsmarkt 2013

jaren af. In 2013 lijkt er een versnelling van deze daling te hebben
plaatsgevonden. In totaal hebben 14,3 miljoen verzekerden in 2013 een
aanvullende verzekering.
In onderstaande tabel is hiernaast voor 2012 het aantal aanvullende
verzekering met en zonder dekking voor mondzorg weergegeven. Meer
dan drie kwart van de afgesloten aanvullende verzekeringen heeft een
dekking voor mondzorg. Deze data zijn voor 2013 helaas niet
beschikbaar.
Tabel 3.5. Aantal aanvullend verzekerden met en zonder dekking
voor mondzorg
Jaar

AV’s met mondzorg

AV’s zonder mondzorg

Totaal AV’s

Aantal x 1 mln.

2012

11,2

3,5

14,7

Percentage

2012

76%

24%

100%

Aantal x 1 mln.

2013

nb

Nb

14,3

Bron: NZa op basis van Vektis (Verzekerdenmobiliteit en Keuzegedrag)

In de onderstaande figuur is het percentage verzekerden opgenomen dat
bij het betreffende concern alleen een aanvullende verzekering heeft
afgesloten en de basisverzekering bij een andere zorgverzekeraar heeft
lopen.
Figuur 3.10. Percentage verzekerden met alleen een aanvullende
verzekering bij een concern

Bron: NZa op basis van Vektis (Verzekerdenmobiliteit en Keuzegedrag)

Het betreft al jaren zeer kleine percentages. Het hoogste percentage
betreft een van de kleinere concerns. Landelijk gaat het in 2013 om
0,19% van de verzekerden (2012 0,22%).
Uit de marktscan zorgverzekeringsmarkt van 2012 blijkt dat
zorgverzekeraars voor 42% van de aangeboden aanvullende
verzekeringen acceptatievoorwaarden stellen. In de consumentengids
van december 2012 heeft de Consumentenbond een artikel genaamd

45

Marktscan Zorgverzekeringsmarkt 2013

“vreemde vragen van zorgverzekeraars” gewijd aan de vraag in hoeverre
zorgverzekeraars acceptatievoorwaarden stellen bij aanvullende
verzekeringen.
De Consumentenbond heeft voor 2013 van 37 op de markt actieve
zorgverzekeraars en labels in kaart gebracht of zij een
acceptatieprocedure hanteren voor aanvullende verzekeringen en
tandartsverzekeringen. Hieruit blijkt dat ruim 20% van de
zorgverzekeraars acceptatievoorwaarden hanteert voor een aanvullende
verzekering en zelf meer dan 56% acceptatievoorwaarden hanteert voor
een tandartsverzekering. Over het algemeen hebben deze
acceptatievoorwaarden betrekking op de verzekeringen met de meest
uitgebreide dekking.
De Consumentenbond heeft aan een ledenpanel gevraagd in hoeverre zij
een aanvullende verzekering hebben en of voor de acceptatie
aanvullende vragen zijn gesteld. Uit de respons bleek dat 5,5% van de
verzekerden met een aanvullende verzekering nadere vragen moest
beantwoorden. Twee derde hiervan werd uiteindelijk toch geaccepteerd
voor de aangevraagde aanvullende verzekering. Meer dan de helft kreeg
wel een hogere premie of aanvullende voorwaarden aangeboden.

3.5 Marktsegmentatie
De zorgverzekeraars bieden zorgverzekeringen aan de consumenten aan.
Dezelfde zorgverzekeringen kunnen ook door volmachten of
tussenpersonen worden aangeboden. De volmachten mogen namens de
zorgverzekeraar polissen afsluiten, premies incasseren en schades
behandelen. Ze functioneren zoals een zorgverzekeraar behalve dat ze
geen risicodrager zijn. Een tussenpersoon bemiddelt tussen de
zorgverzekeraar en de consument. De zorgverzekeraar blijft in dit geval
verantwoordelijk voor het vergoeden van zorg. Zorgverzekeraars,
volmachten en tussenpersonen gebruiken verschillende labels
(merknamen) voor hun zorgverzekeringen in hun marketing. Voor
consumenten zijn deze labels de meest zichtbaar en dus de producten
waaruit ze kiezen.
De NZa heeft een bureauonderzoek gedaan naar de marktsegmentatie
op de zorgverzekeringsmarkt. We hebben de websites van verzekeraars,
volmachten en eventueel die van tussenpersonen kwalitatief beoordeeld.
Ook brachten we in kaart welke consumentengroepen deze websites
aanspreken. De resultaten geven inzicht in de doelgroepen waarop
zorgverzekeraars en volmachten concurreren.
Doelgroepen worden niet alleen door middel van speciale voorwaarden van
zorgverzekeringen aangetrokken maar ook via collectiviteitskortingen of een
voordelige bundel van verzekeringen (basis en specifieke aanvullende
zorgverzekering of andere schadeverzekeringen). In dit onderzoek van de
NZa was bepalend of de reclame op de website een doelgroep aanspreekt
ongeacht welke product precies aangeboden wordt. Op grote lijnen kunnen
we drie richtingen van marktsegmentatie onderscheiden.
De eerste is segmentatie op basis van gezinssituatie, leeftijd of leefstijl.
De vaakst voorkomende doelgroepen zijn de jongeren en studenten. Er
zijn speciaal voor hen ontworpen aanvullende verzekeringen of
verzekeringspakketten in het aanbod van een zorgverzekeraar of
volmacht. Andere doelgroepen op basis van gezinssituatie of leeftijd zijn
de gezinnen en vitale 50 plussers. Een verzekeraar of volmacht biedt

46

Marktscan Zorgverzekeringsmarkt 2013

uiteraard polissen voor meerdere van deze doelgroepen aan; bij
voorbeeld voor jongeren, gezinnen en 50-plussers.
De tweede richting is de positionering ten opzichte van prijs, kwaliteit en
gemak. Een groep van labels positioneert zich als prijsvechter en
probeert klanten te trekken met de ‘laagste prijzen’. Andere merken
benadrukken vooral overzichtelijkheid, goede prijs-kwaliteit verhouding
en gemak in het regelen van zaken. Ook in deze groep is lage prijs een
aspect maar deze labels hoeven niet de goedkoopste te zijn. Deze labels
richten zich op consumenten die wel wat over hebben voor hun
verzekering en naast prijs ook andere factoren mee laten spelen in hun
keuze. Nog een andere groep van verzekeraars wil uitblinken met extra
services zoals zorgadvies, een second opinion of juist met de beste zorg.
De derde strategie is het focussen op niches. Er bestaan verzekeringen in
het bijzonder voor bij voorbeeld vrouwen en ondernemers.
Combinatie van deze drie richtingen komt ook voor. Een voorbeeld
hiervan zijn de doelgroepen jongeren en studenten. Ze krijgen het
vaakst een apart verzekeringspakket of aanvullende verzekering
aangeboden, ongeacht wat de andere doelgroepen van de verzekeraar of
volmacht zijn.

3.6 Vergoedingsbeperkingen voor nietgecontracteerde zorg
Zorgverzekeraars stellen soms in de polisvoorwaarden beperkingen aan
de te vergoeden zorgkosten voor niet-gecontracteerde zorgaanbieders.
Zij vergoeden normaal gesproken maximaal het tarief dat is vastgesteld
op grond van de Wet Marktordening Gezondheidszorg (Wmg) of, bij vrije
zorgmarkten, een marktconform tarief. Een marktconform tarief is het
tarief wat passend is binnen de Nederlandse marktomstandigheden.
In het afgelopen jaar is er veel discussie geweest over welke vergoeding
voor niet-gecontracteerde zorg op grond van de Zvw is toegestaan.
Recent zijn er ook enkele uitspraken door de rechter geweest. In de meest
recente uitspraak is in kort geding door de rechtbank in Breda bepaald dat
een vergoeding van minder dan 80-75% strijdig is met het
hinderpaalcriterium. De rechter verwees hierbij naar de memorie van
toelichting op de Zvw. Daarin wordt het hinderpaalcriterium aangehaald.20
De NZa hanteert in haar beleidsregel toezichtkader zorgplicht21 op grond
van artikel 13 Zvw de volgende normen: 1) de wijze waarop de
vergoeding wordt berekend voor iedere verzekerde die in een zelfde
situatie een zelfde vorm van zorg of dienst behoeft, gelijk is en 2) de
vergoeding niet nihil mag zijn. Zorgverzekeraars kunnen dus minder dan
het maximum vergoeden.
In de onderstaande figuur is de ontwikkeling te zien van het percentage
verzekerden met een vergoedingsbeperking voor niet-gecontracteerde
medisch specialistische zorg.

20

Zie het arrest Müller-Fauré en Van Riet, 13 mei 2003, zaak C-385/99 van de
Europese Commissie.
21
TH/BR-006.

47

Marktscan Zorgverzekeringsmarkt 2013

Figuur 3.11. Ontwikkeling aantal verzekerden met
vergoedingsbeperking bij niet-gecontracteerde medisch
specialistische zorg

Bron: NZa (Modelovereenkomsten)

Sinds 2008 is het aantal verzekerden dat bij gebruik van nietgecontracteerde zorg aanspraak kan maken op een volledige vergoeding
afgenomen.
In de categorie ‘vergoedingoverzicht’ is de vergoeding beperkt volgens
een door de zorgverzekeraar vastgestelde lijst met maximum
vergoedingen die vaak lager zijn dan bij gecontracteerde zorg. Het
betreft de polissen met (deels) gecontracteerde zorg van twee grote en
een kleine zorgverzekeraar.
Daarnaast zijn tot op heden nagenoeg alle aanbieders van medisch
specialistische zorg gecontracteerd. De beperking van de vergoeding
heeft vooral betrekking op privéklinieken. Omdat deze over het
algemeen lagere passantenprijzen hanteren dan algemene ziekenhuizen
is de beperking van de vergoeding van enkele verzekeraars feitelijk
kleiner. Er zijn met ingang van 2011 enkele zorgverzekeraars voor
specifieke verrichtingen zoals blaasverwijderingsoperaties en
borstkankerzorg alleen afspraken gaan maken met ziekenhuizen die aan
bepaalde kwaliteitseisen voldoen. De verwachting is dat als gevolg van
deze recente ontwikkeling, de vergoedingsbeperkingen in de toekomst
een groter effect zullen hebben voor de medisch specialistische zorg.
In de onderstaande tabel zijn voor het jaar 2013 naast de
vergoedingsbeperkingen voor de medisch specialistische zorg, ook de
vergoedingsbeperkingen voor de GGZ en mondzorg weergegeven.

48

Marktscan Zorgverzekeringsmarkt 2013

Figuur 3.12. Beperking vergoeding niet-gecontracteerde zorg
voor Medisch specialistische zorg, GGZ en Mondzorg, in 2013

Bron: NZa (Modelovereenkomsten)

Uit de figuur blijkt dat vergoedingsbeperkingen van 50-60% voor nietgecontracteerde GGZ zorg en mondzorg (in de basisverzekering) niet
zeldzaam zijn in tegenstelling tot de vergoedingsbeperkingen in medisch
specialistische zorg. Een vergoedingsbeperking van 50% is nieuw in
2013. De lage percentages worden veroorzaakt doordat
zorgverzekeringsconcerns over de gehele linie de vergoeding voor nietgecontracteerde zorg voor GGZ en mondzorg verlagen. Er is een
zorgverzekeringsconcern dat lagere vergoedingen hanteert dan de
andere concerns voor GGZ en mondzorg. Ook valt op dat de meeste
zorgverzekeraars mondzorg (in de basisverzekering) voor 90%
vergoeden, indien die wordt geleverd door niet-gecontracteerde
zorgaanbieders. In 2012 vergoedden de meeste zorgverzekeraars op
grond van hun polisvoorwaarden voor mondzorg nog 100%. Wel
speelden in 2012 problemen rond de vergoedingen als gevolg van het
experiment vrije prijzen in de mondzorg. Hierop wordt nader ingegaan in
hoofdstuk 4.2.

3.7 Zorgplicht
Bij het inkopen van zorg zullen zorgverzekeraars altijd rekening moeten
houden met hun zorgplicht (art. 11 Zvw). De zorgplicht houdt in dat op
zorgverzekeraars de verplichting rust ervoor te zorgen dat een
verzekerde de zorg, of vergoeding van de kosten van zorg alsmede
desgevraagd zorgbemiddeling, krijgt waar hij behoefte aan en wettelijk
aanspraak op heeft. Het gaat hierbij niet alleen om de inhoud en omvang
van de (vergoeding van) zorg, maar ook om de kwaliteit, tijdigheid en
bereikbaarheid van de verzekerde zorg.
Voor verzekerden met een restitutiepolis hebben verzekerden recht op
zorgbemiddeling. Verzekeraars moeten er bij deze bemiddeling voor
zorgen dat zij met de zorgaanbieder afspraken maken over de kwaliteit,
tijdigheid en bereikbaarheid en borgen dat zorgaanbieders op deze
aspecten aan de gewenste niveaus voldoen.
49

Marktscan Zorgverzekeringsmarkt 2013

Bij prestaties die in natura worden aangeboden gaat de zorgplicht van
zorgverzekeraars een stap verder. De zorgverzekeraar heeft een
resultaatsverplichting tot het (laten) leveren van zorg en moet
waarborgen dat er voldoende zorg beschikbaar is voor zijn verzekerden
zodat zij de zorg kunnen krijgen waar zij behoefte aan hebben. De
zorgverzekeraar moet proactief beleid hebben ontwikkeld zodat de
tijdigheid en bereikbaarheid van de zorgverlening aan zijn verzekerden
ook blijft wanneer een gecontracteerde zorgaanbieder zou wegvallen.
Zorgverzekeraars zijn vrij om te kiezen welke zorgaanbieders zij hiervoor
contracteren. Zij zijn dus niet verplicht om met alle zorgaanbieders
contracten te sluiten. De NZa heeft de zorgplicht nader vastgelegd in de
beleidsregel toetsingskader zorgplicht zorgverzekeraars (TH/BR-006).
Consultatieronde medisch specialistische zorg
De normen die de Zvw stelt voor de zorgplicht ten aanzien van
toegankelijkheid, bereikbaarheid en betaalbaarheid van de zorg, zijn
grotendeels open normen. Om te onderzoeken hoe zorgverzekeraars
omgaan met deze open normen voor medisch specialistische zorg, hield
de NZa in 2012 een consultatieronde. Daarbij zijn gesprekken gevoerd
met een aantal zorgverzekeraars, de Stichting Klachten en Geschillen
Zorgverzekeringen (SKGZ) en de Nederlandse Patiënten en
Consumenten Federatie (NPCF). In deze gesprekken stond de vraag
centraal of nadere invulling van de open norm zorgplicht voor de
medisch specialistische zorg noodzakelijk is.
Op grond van de informatie uit de consultatieronde en signalen,
concludeert de NZa dat zorgverzekeraars op dit moment voldoende zorg
inkopen om aan de zorgplicht voor medisch specialistische zorg te
voldoen. Zorgverzekeraars contracteren breed, waardoor er geen
problemen zijn om verzekerden de benodigde zorg te leveren. Uit de
consultatie is verder gebleken dat de zorgverzekeraars weinig tot geen
behoefte hebben aan een nadere invulling van de open normen voor
zorgplicht voor electieve zorg.
De verwachting is dat selectieve inkoop van zorg door zorgverzekeraars
de komende jaren gaat toenemen tegen de achtergrond van de Wijziging
van artikel 13 Zvw en de gewijzigde bekostigingsstructuur in de medisch
specialistische zorg. Hierdoor neemt de invulling van de zorgplicht door
zorgverzekeraars in belang toe.
Beleidsregel Overmacht
Zorgverzekeraars zijn op grond van hun zorgplicht verantwoordelijk voor
de continuïteit van zorg. Een zorgaanbieder kan failliet gaan waardoor
deze continuïteit in gevaar kan komen. Zorgverzekeraars zouden dan
problemen kunnen ondervinden om te voldoen aan hun zorgplicht. Als
een zorgverzekeraar aantoonbaar niet aan zijn zorgplicht kan voldoen en
hem dit niet is aan te rekenen, kan sprake zijn van een
overmachtsituatie.
De NZa heeft sinds 1 januari 2013 de beleidsregel Overmacht continuïteit
van zorg (TH/BR-008) ingevoerd. Deze beleidsregel is van toepassing op
cruciale zorg, te weten: ambulancezorg, spoedeisende hulp, acute
verloskunde crisisopvang GGZ en zorg als omschreven bij of krachtens
de AWBZ. De beleidsregel geeft aan op welke wijze zorgverzekeraars een
situatie van overmacht in de nakoming van de zorgplicht voor de
continuïteit van cruciale zorg bij de NZa kunnen melden en hoe de NZa
dit toetst.

50

Marktscan Zorgverzekeringsmarkt 2013

Verzekeraars moeten een situatie van overmacht schriftelijk bij de NZa
melden en duidelijk aangeven welke inspanningen zij hebben verricht om
op een alternatieve manier aan hun zorgplicht te voldoen, en waarom dit
niet is gelukt. De NZa toetst op basis van de door de zorgverzekeraar
aangeleverde informatie of het beroep op overmacht terecht is. Als de
NZa vaststelt dat er sprake is van overmacht kan het ministerie van VWS
een vangnetstichting oprichten om de continuïteit van de betreffende
vorm van cruciale zorg te waarborgen. Deze vangnetstichting kan
vervolgens bij de NZa een beroep doen op een beschikbaarheidsbijdrage.
Als geen sprake is van overmacht moet de verzekeraar zélf de
continuïteit van zorg waarborgen. Bijvoorbeeld door in de zorg te
voorzien door zelf een vangnetstichting op te richten. Tot mei 2013 heeft
de NZa geen verzoeken om en beschikbaarheidsbijdrage ontvangen.

3.8 Toegangseisen aanspraken
Onderzocht is of zorgverzekeraars eisen stellen als het gaat om de
toegang tot aanspraken waar verzekerden recht op hebben.
Daarbij is gekeken hoe vaak voor een bepaalde verstrekking
toegangseisen worden gesteld en of er sprake moet zijn van een
toestemming, voorschrift of verwijzing 22. Deze kunnen soms naast elkaar
gevraagd worden. Er is ook gekeken of er een relatie is met of er sprake
is van een natura of restitutie-aanspraak. Uit de analyse blijkt dat er
geen verband is tussen de toegangseisen en of er sprake is van natura of
restitutie. In de onderstaande tabel zijn de uitkomsten van de analyse
opgenomen.
Voor de analyse is gezocht naar veel voorkomende eisen die voor
toegang worden gesteld. Een zorgverzekering stelt toegangseisen vaak
afhankelijk van de vraag of de betreffende zorg is gecontracteerd of niet
of dat er sprake is van zorg die slechts onder bepaalde omstandigheden
aan kan worden gemerkt als verzekerde zorg. In deze analyse tellen we
alle zorgverzekeringen mee die toegangseisen stellen ongeacht of deze
eisen voor alle gevallen of alleen voor specifieke situaties gelden. In het
geval van fysiotherapie bijvoorbeeld eist 79% van de zorgverzekeringen
een verwijzing. Dit gaat echter grotendeels om verwijzing in geval van
niet-gecontracteerde aanbieders. Gecontracteerde aanbieders kunnen
doorgaans zonder verwijzing worden bezocht.

22

Toestemming is gelijk aan een machtiging. De zorgverzekeraar moet op grond van de
polisvoorwaarden vooraf goedkeuring voor de behandeling geven voordat die kan
worden geleverd/vergoed. Een voorschrift wordt gegeven wanneer de behandelend arts
voorschrijft welke vervolgbehandeling of medicatie wordt gegeven. Een recept is een
voorbeeld van een voorschrift. Er is sprake van een verwijzing wanneer een arts een
patiënt verwijst naar een specifieke soort zorgverlener. Denk aan de verwijzing van de
huisarts naar de specialist. Een verwijzing is noodzakelijk om aanspraak te kunnen
maken op medisch specialistische zorg.

51

Marktscan Zorgverzekeringsmarkt 2013

Tabel 3.6. Toegangseisen voor de aanspraken op zorg
Aanspraak

Natura

Toegangseisen

Toestemming

Voorschrift

Verwijzing

Ambulance vervoer

51%

60%

40%

34%

9%

Dieetadvisering

48%

76%

3%

0%

70%

Ergotherapie

51%

67%

0%

21%

43%

Farmaceutische zorg

51%

100%

46%

90%

0%

Fysiotherapie

52%

87%

37%

21%

79%

GGZ

51%

96%

1%

6%

96%

Huisartsenzorg

61%

22%

15%

0%

10%

Hulpmiddelenzorg

54%

93%

58%

9%

24%

Ketenzorg

64%

29%

6%

0%

23%

Kraamzorg

54%

54%

1%

6%

18%

Logopedie

51%

72%

0%

21%

48%

Med. Spec. zorg

52%

100%

66%

0%

97%

Mondzorg

52%

97%

76%

0%

52%

Oefentherapie

52%

84%

37%

21%

78%

Verloskundige zorg

52%

36%

3%

6%

30%

Zittend ziekenvervoer

52%

100%

79%

36%

4%

Overige vormen

38%

8%

8%

0%

8%

Bron: NZa

In Tabel 3.6 staan de aanspraken die in de modelovereenkomsten, die
op de markt zijn gebracht, worden aangeboden. Ook wordt het
percentage van deze aanspraken wat in als natura-aanspraak wordt
aangeboden en het percentage zorgverzekeringen dat toegangseisen
stelt of een toestemming, voorschrift of verwijzing eist weergegeven.
51% van de zorgverzekeringen biedt bij voorbeeld ergotherapie in natura
aan. In 67% van de modelovereenkomsten worden toegangseisen
gesteld aan ergotherapie. Toestemming is in geen van de gevallen
vereist voor ergotherapie, maar 21% van de zorgverzekeringen eist een
voorschrift en 43% een verwijzing in bepaalde situaties.
De volgende zaken vallen op: voor farmacie, GGZ, hulpmiddelen,
medisch specialistische zorg, mondzorg en zittend ziekenvervoer worden
nagenoeg altijd toegangseisen gesteld. Voor farmaceutische zorg is er
voornamelijk sprake van een voorschrift (recept). Voor medisch
specialistische zorg, mondzorg en zittend ziekenvervoer wordt in meer
dan drie kwart van de gevallen een toestemming geëist. Bij medisch
specialistische zorg betreft het voornamelijk bepaalde aandoeningen die
niet altijd als verzekerde zorg kunnen worden aangemerkt. Denk hierbij
aan plastische chirurgie. Daarnaast is voor GGZ en Medisch
specialistische zorg altijd een verwijzing vereist.
In het bijzonder is nog gekeken naar de toegang tot farmaceutische
zorg. In het geval van zes polissen is als vereiste gesteld dat
herhaalrecepten via een internetapotheek moeten worden besteld. Deze
zes polissen hebben voorts als kenmerk gemeen dat het allemaal
prijsvechters betreft. Het merendeel van deze polissen kan tevens
worden gekenmerkt als internetpolis.

52

Marktscan Zorgverzekeringsmarkt 2013

3.9 Overstapgedrag
Deze paragraaf beschrijft het overstapgedrag en de ontwikkeling daarin.
Achtereenvolgens komt aan bod:
− kwantitatieve gegevens over overstapgedrag
− kenmerken van overstappers en niet overstappers
− belemmeringen bij overstappen
− verzekeraar keuze van collectiviteiten
3.9.1 Kwantitatieve gegevens overstappers
De NZa definieert overstap als het veranderen van zorgverzekeraar.
Indien een verzekerde overstapt bij een zorgverzekeraar van het ene
label naar het andere label (bijvoorbeeld van De Amersfoortse naar
Ditzo) wordt dit momenteel niet als een overstap geregistreerd. Als een
collectiviteit in zijn geheel overstapt van een zorgverzekeraar naar een
andere zorgverzekeraar, wordt het als overstap van elk lid van de
collectiviteit opgevat.
In onderstaande tabel is voor de jaren 2009-2013 weergegeven hoeveel
verzekerden in totaal bij een andere zorgverzekeraar zijn ingestroomd,
zowel in aantallen als in percentages. De NZa hanteert de instroom als
mobiliteitsindicator voor overstapgedrag.
Tabel 3.7. Instroom verzekerden
2009

2010

2011

2012

2013

0,6

0,7

0,9

1,0

1,4

15,8

15,8

15,7

15,7

15,3

16,4

16,5

16,6

16,7

16,7

Instroom %

3,6%

4,3%

5,5%

6,0%

8,3%

Blijvers %

96,4%

95,7%

94,5%

94,0%

91,7%

Aantal verzekerden
instroom (in mln.)
Totaal blijvers (in mln.)
Tot aantal verzekerden
(in mln.)

Bron: NZa op basis van Vektis (Verzekerdenmobiliteit en Keuzegedrag)

Uit de tabel volgt dat elk jaar meer mensen overstappen; per 2013 is
8,3% van de verzekerden (1,4 miljoen in aantal) ingestroomd bij een
andere zorgverzekeraar. Hiervan betreft 1,1 procentpunt de overgang
van een label en een aantal collectiviteiten naar andere
zorgverzekeraars.23 De onderstaande figuur toont de ontwikkeling van
het percentage verzekerden dat jaarlijks overstapt naar een andere
zorgverzekeraar, en maakt daarbij tevens onderscheid naar verzekerden
die zijn overgestapt naar een collectieve zorgverzekering en verzekerden
die zijn overgestapt naar een individuele zorgverzekering.

23

De NZa neemt in tegenstelling tot Vektis deze verzekerden mee in de bepaling van
het percentage verzekerden dat overstapt.

53

Marktscan Zorgverzekeringsmarkt 2013

Figuur 3.13. Percentage verzekerden dat jaarlijks instroomt bij
een andere zorgverzekeraar
Naar een
collectieve
verzekering
Naar een
individuele
verzekering
Totaal

Percentage verzekerden

9%
8,3%

8%
7%
6%

5,5%

5%
4%
3%
2%
1%

4,3%
3,6%
2,5%
1,1%

3,9%

6,0%

6,3%

3,9%

3,1%

1,2%

1,6%

2,1%

1,9%

0%
2009

2010

2011

2012

2013

Bron: NZa op basis van Vektis (Verzekerdenmobiliteit en Keuzegedrag)

In de figuur valt op dat het percentage overstappers naar een individuele
verzekering in 2013 daalt. Hierbij speelt een rol dat het aantal
individueel verzekerden jaarlijks daalt door overstap naar een collectieve
verzekering. De figuur toont alleen de instroom bij zorgverzekeraars.
Binnen een zorgverzekeraar stapt gemiddeld ook nog eens 1,1% van de
verzekerden over van een individuele naar een collectieve verzekering,
terwijl dit andersom 0,4% is.
Onderstaande figuur toont per zorgverzekeraar de instroom en de
uitstroom van 2012 op 2013.
Figuur 3.14. Instroom en uitstroom per zorgverzekeraar van
2012 op 2013

Instroom

Zorgverzekeraar

Uitstroom

-40%

-20%

0%

20%

40%

Bron: NZa op basis van Vektis (Verzekerdenmobiliteit en Keuzegedrag)

De instroom en uitstroom van verzekerden van 2012 op 2013 zijn per
zorgverzekeraar uitgedrukt in een percentage van het aantal
verzekerden per eind 2012. De grootste uitstroom bedraagt 30% bij een
54

Marktscan Zorgverzekeringsmarkt 2013

verzekeraar, de grootste instroom 31% bij een andere verzekeraar en is
grotendeels veroorzaakt door de overstap van enkele collectiviteiten.
In de onderstaande tabel is een berekening opgenomen van de
overstapwinst en de prijsgevoeligheid. De prijsgevoeligheid of ook wel de
prijselasticiteit genoemd, geeft de relatieve (procentuele) verandering
van de gevraagde hoeveelheid aan als gevolg van een relatieve
(procentuele) prijsverandering van dat goed. Met deze uitkomst kan een
inschatting worden gemaakt of een prijsverandering leidt tot een stijging
van de omzet of juist tot een omzetdaling. Hoe hoger de absolute waarde
is van de prijsgevoeligheid, hoe feller consumenten reageren op een
prijswijziging. Over het algemeen is deze reactie tegengesteld aan de
prijsontwikkeling. Dus bij een premiestijging zullen verzekerden
wegtrekken naar andere aanbieders, terwijl bij een premiedaling het
aantal verzekerden zal toenemen.
In deze tabel is overstappen ruimer gedefinieerd dan een verandering
van zorgverzekeraar. Het betreft hier overstappen tussen het individueel
of collectief afsluiten van dezelfde polis, het afsluiten van een andere
polis bij dezelfde zorgverzekeraar of het helemaal overstappen naar een
andere zorgverzekeraar, al dan niet binnen hetzelfde concern.
Tabel 3.8. Prijsgevoeligheid overstappen
2009

2010

2011

2012

2013

Ongewogen premie (voor overstappen)

€ 1.080

€ 1.118

€ 1.214

€ 1.243

€ 1.232

Gewogen premie (voor overstappen)

€ 1.059

€ 1.099

€ 1.201

€ 1.229

€ 1.217

Gewogen premie (na overstappen)

€ 1.059

€ 1.095

€ 1.199

€ 1.226

€ 1.213

Totale overstapwinst x 1 miljoen

€ 4,1-

€ 50,4

€ 35,8

€ 39,7

€ 52,6

0,2

2,5-

1,6-

1,8-

2,3-

Prijsgevoeligheid

Bron: NZa op basis van NZa (Modelovereenkomsten en Vektis (Verzekerdenmobiliteit
en Keuzegedrag)

Uit de tabel volgt dat de consumenten in 2013 bijna € 53 miljoen aan
premiegelden hebben bespaard door over te stappen naar een andere
polis (en/of collectiviteit/zorgverzekeraar) die in 2013 lager is geprijsd
dan waarvoor hun vorige polis in 2013 wordt aangeboden. De
prijsgevoeligheid van -2,3 in 2013 betekent dat een premieverhoging
van 1% van een gemiddelde polis (terwijl de prijs van andere polissen
gelijk blijft) leidt tot een afname van de vraag naar die polis van 2,3%.
3.9.2 Kenmerken van overstappers en niet-overstappers
De NZa vroeg het Instituut Beleid & Management Gezondheidszorg
(iBGM, Erasmus Universiteit) om onderzoek te doen naar overstapgedrag
van verzekerden.24 Het iBGM onderzocht welke groepen verzekerden
veel en welke groepen verzekerden weinig overstappen. Ook vergeleken
zij de kenmerken van overstappers en niet overstappers. Uit het
onderzoek blijkt dat mensen die naar verwachting lage zorgkosten
hebben (d.w.z. in het algemeen gezond zijn) vaker overstappen dan
mensen met voorspelde hoge zorgkosten. In Figuur 3.15 staat het
percentage overstappers als functie van de normkosten uit de
risicoverevening. Uit de figuur blijkt dat met een toename van de
zorgkosten (en dus verslechtering van de gezondheid van de
verzekerden) het overstappercentage daalt van ongeveer 5 procent tot
een half procent.
24

Duijmelinck et al. 2013.

55

Marktscan Zorgverzekeringsmarkt 2013

Figuur 3.15. Percentage overstappers op 1 januari 200925 als
functie van normkosten

5,00%
4,00%
3,00%
2,00%

1,00%
0,00%
0

2000

4000

6000

8000

10000

Bron: Duijmelinck et al. 2013 p.39.

Tabel 3.9 hieronder laat de verschillen tussen de kenmerken van
overstappers en niet-overstappers zien. Overstapper zijn gemiddeld
9,1 jaar jonger dan niet overstappers. Hogere percentages onder nietoverstappers die in een farmaciekostengroep (FKG),
diagnosekostengroep (DKG) of meerjarige hoge kosten (MHK) klassen
zijn ingedeeld wijzen erop dat er meer chronisch zieken zijn onder nietoverstappers dan onder overstappers.26
Tabel 3.9. Kenmerken van de overstappers versus de nietoverstappers op 1 januari 2009
Kenmerken

Niet-overstappers

Overstappers

op 1 januari 2009

op 1 januari 2009

Percentage vrouw

50,9%

51,6%

Gemiddelde leeftijd

40,0 jaar

30,9 jaar

Percentage ingedeeld in een FKG in

16,8%

8,6%

2,57%

0,88%

7,4%

3,4%

2009
Percentage ingedeeld in een DKG in
2009
Percentage ingedeeld in een MHKklasse in 2009

Bron: Duijmelinck et al. 2013 p. 41

Zorgkosten van overstappers en niet-overstappers op landelijk niveau
De gerealiseerde zorgkosten van niet-overstappers (voor het toepassen
van de risicoverevening) zijn aanzienlijk hoger dan de kosten van nietoverstappers. Dit is waar voor een aantal jaren vóór en ná de overstap.
Tabel 3.10 laat deze verschillen zien.

25

De groep overstappers is gedefinieerd als verzekerden die op 31 december 2008 bij
een andere verzekeraar (risicodrager) waren ingeschreven dan op 1 januari 2009. Het
recentste jaar waarvoor gegevens van de risicoverevening beschikbaar waren in de tijd
van het onderzoek is 2010. Overstappers zijn echter lastig te identificeren in 2010 door
verschuivingen van volmachten. Daarom worden gegevens uit 2009 gebruikt voor de
analyses.
26
Voor een toelichting over FKG’s, DKG’s en MKH’s zie paragraaf 2.4.

56

Marktscan Zorgverzekeringsmarkt 2013

Tabel 3.10. Gemiddelde werkelijke zorgkosten van verzekerden
die op 1 januari 2009 wel of niet overstapten
Jaar

Gemiddelde werkelijke
kosten niet-overstappers

Gemiddelde werkelijke
kosten overstappers

Relatief verschil*

2006

€ 1.364

€ 772

-43%

2007

€ 1.462

€ 851

-42%

2008

€ 1.483

€ 872

-41%

2009

€ 1.586

€ 1.010

-36%

2010

€ 1.742

€ 1.152

-34%

* De verschillen zijn op de volgende manier berekend: [(werkelijke zorgkosten
overstappers/werkelijke zorgkosten niet-overstappers)-1] x 100%; alle verschillen zijn
significant: p<0,01
Bron: Duijmelinck et al. 2013 p.42

De hierboven weergegeven verschillen in zorgkosten tussen overstappers
en niet overstappers worden (bijna) volledig gecompenseerd via de
risicoverevening.
Het gemiddelde vereveningsresultaat per verzekerde op landelijk niveau
is berekend door de gemiddeld gerealiseerde zorgkosten van de groep af
te trekken van de gemiddelde normkosten van de groep. De uitkomst
van deze berekening kan bij een landelijk-gemiddeld kostendekkende
premie worden geïnterpreteerd als het gemiddelde vereveningsresultaat
(winst of verlies).27 Het doel van de analyse is om na te gaan of de
groepen overstappers en niet-overstappers onderling verschillen in
risico’s, waarvoor het vereveningssysteem niet goed compenseert.
Tabel 3.11 laat zien dat in het jaar van de overstap (2009) een
gemiddelde winst van 23 euro per overstapper wordt gerealiseerd. Een
jaar na de overstap is deze winst omgeslagen naar een gemiddeld verlies
van € 23 per overstapper. Over de eerste twee jaar na de overstap wordt
op de groep overstappers als geheel dus vrijwel geen winst of verlies
gemaakt

27

In Duijmelinck et al. 2013 wordt de term ‘gemiddeld financieel resultaat’ gebruikt.

57

Marktscan Zorgverzekeringsmarkt 2013

Tabel 3.11. Gemiddelde vereveningsresultaat28 (in 2008, 2009 en
2010) per overstapper en niet-overstapper bij een landelijkgemiddeld kostendekkende premie
Jaar

Gemiddelde
vereveningsresultaat per
niet-overstapper op
1 januari 2009

Gemiddelde
vereveningsresultaat
per overstapper op
1 januari 2009

2008

€ -4***

€ 89***

2009

€ -1

€ 23***

2010

€0

€ -23***

*** significant: p<0,01
Bron: Duijmelinck et al. 2013 p.43

Zorgkosten van overstappers en niet-overstappers per zorgverzekeraar
Figuur 3.16 zoomt in op het vereveningsresultaat29 na compensatie via
de risicoverevening in 2009 per zorgverzekeraar. Vanuit het oogpunt van
de zorgverzekeraar zijn er verzekerden die in een gegeven jaar
instromen, uitstromen of niet-overstappen.30 De analyses geven een
beeld van de vereveningsresultaten van deze drie groepen verzekerden
per zorgverzekeraar in 2009.

28

De normkosten zijn in 2008 en 2009 berekend op basis van het risicovereveningmodel-2012 en in 2010 op basis van het model-2013, beide exclusief de bandbreedteregeling. Door het toepassen van het model-2012 in plaats van 2009 op de kosten2009 zijn de gepresenteerde winsten en verliezen een onderschatting van de werkelijke
winsten en verliezen in 2009 die resulteren na toepassing van het model-2009. De
hiervoor benodigde gegevens waren niet beschikbaar voor het onderzoek. Hetzelfde
geldt voor de kosten-2008. Een belangrijk verschil is dat de voorspelkracht van het
model-2012 (door de toevoeging van Meerjarig Hoge Kosten) groter is dan van die van
het model-2008 en 2009. Een globale indicatie is dat de gemiddelde winsten en
verliezen per subgroep bij het model-2008 en 2009 circa een kwart groter zijn dan bij
het model-2012 (Duijmelinck et al. 2013 p.43).
29
Het vereveningsresultaat per verzekeraar is berekend vergelijkbaar met het landelijk
gemiddelde vereveningsresultaat.
30
In de analyse zijn de volgende definities gebruikt:
- Instromers: verzekerden die per 1 januari 2009 als nieuwe verzekerden bij de
zorgverzekeraar geregistreerd staan
- Uitstromers: verzekerden die per 1 januari 2009 overgestapt zijn van de
geanalyseerde zorgverzekeraar naar een andere zorgverzekeraar.

58

Marktscan Zorgverzekeringsmarkt 2013

Figuur 3.16. Gemiddelde vereveningsresultaat in euro’s in 2009 per zorgverzekeraar per niet-overstapper, instromer en uitstromer per
1 januari 200931

200
150
100
50
Niet-overstapper

0

Instromer per 1-1-2009

1

2

3

4

5

6

7

8

9

10

11

12

13

14

15

16

17

18

19

20

21

22

23

24

25

Uitstromer per 1-1-2009

-50
-100
-150
-200

Bron: Duijmelinck et al. 2013 p.55.

De gevonden resultaten voor de niet-overstappers en instromers zijn statistisch significant (p<0,05) voor zorgverzekeraars 1, 2, 4, 5, 6, 10, 12, 17 t/m 25. Uit
verdere analyse blijkt dat de afwijkende resultaten van instromers bij zorgverzekeraars 6, 10, 12, 17 t/m 25 waarschijnlijk niet door (on)doelmatigheid komen.
De gevonden resultaten voor de uitstromers zijn statistisch significant (p<0,05) voor zorgverzekeraar 6, 7, 8, 12, 14, 18, 20 en 25.
31

Na toepassing van het risicovereveningsmodel-2012, bij een landelijk-gemiddeld kostendekkende premie en exclusief de bandbreedte-regeling. Zorgverzekeraars zijn geordend naar oplopend
resultaat per niet-overstapper

Marktscan Zorgverzekeringsmarkt

Het gemiddelde vereveningsresultaat per verzekerde van de
zorgverzekeraar op instromers geeft een beeld over de vraag of de
zorgverzekeraar wel of niet vooral verzekerden met een gunstig
risicoprofiel aantrekt. Positieve resultaat op de groep niet-overstappers
kan een signaal zijn van een gunstig risicoprofiel van verzekerden.
Een positief vereveningsresultaat op instromers en niet-overstappers kan
echter ook andere oorzaken hebben. Zo kan de zorgverzekeraar lagere
kosten hebben dan gemiddeld en zo een positief resultaat bereiken op
haar hele verzekerdenpopulatie en dus ook instromers. Op dezelfde
manier kan een negatieve resultaat op niet-overstappers en instromers
op ondoelmatigheid van de zorgverzekeraar wijzen. Uit verdere analyse
blijkt echter dat bij 12 van de 25 verzekeraars de positieve of negatieve
resultaten op instromers waarschijnlijk niet door (on)doelmatigheid
komen. In het geval van niet-overstappers is het niet mogelijk om
effecten van (on)doelmatigheid en (on)gunstig risicoprofiel te
onderscheiden.

Als de groep van uitstromers structureel verliesgevend is, dan is dat een
signaal dat de polis(sen) van de zorgverzekeraar mogelijk nadelig zijn
voor verzekerden met een ongunstig risicoprofiel of dat de
zorgverzekeraar op risico selecteert. Het resultaat kan hier niet opgevat
worden als gevolg van doelmatigheid omdat het resultaat is uitgerekend
op basis van de kosten van de zorgverzekeraar ná de overstap en
doelmatigheid betreft de zorgverzekeraar vóór de overstap.
Een aandachtspunt is dat resultaten per zorgverzekeraar en niet per polis
worden weergegeven op de figuur. Een aantal zorgverzekeraars heeft
meerdere polissen. Het komt vaak voor dat een zorgverzekeraar een
natura polis met relatief hoge vergoedingsbeperkingen en ook een
restitutiepolis zonder vergoedingsbeperkingen aanbiedt. In dat geval laat
de figuur alleen de gemiddelde resultaten van de twee polissen zien. Bij
zorgverzekeraars met maar één polis zijn de resultaten van die polis wél
af te lezen in de figuur.
De zorgverzekeraar die er met zijn gunstige (en ook statistisch
significante) uitkomsten uitspringt (verzekeraar 25) heeft maar één polis
in zijn aanbod. Dit is ook een relatief restrictieve polis32 met hoge korting
voor 500 euro vrijwillig eigen risico. Behalve deze uitzondering is er in
het algemeen geen duidelijk verband tussen polisvoorwaarden en
financieel resultaat op instromers, uitstromers en niet-overstappers.
3.9.3 Belemmeringen bij overstappen
Uit Figuur 3.17 blijkt dat ongeveer drie kwart van de verzekerden nog
nooit van zorgverzekeraar is gewisseld. Dit roept de vraag op of er
belemmeringen zijn voor overstappen. Deze paragraaf gaat op de
resultaten van een enquête naar belemmeringen bij overstappen33 in.

32

De polissen zijn vergeleken in de volgende categorieën: vergoedingsbeperkingen in
het geval van niet-gecontracteerde zorgaanbieder en toegangseisen in medisch
specialistische zorg, curatieve geestelijk gezondheidszorg, fysiotherapie en farmacie en
premiekorting bij 500 euro vrijwillig eigen risico.
33
In opdracht van de NZa heeft Instituut Beleid en Management Gezondheidszorg
(iBMG, Erasmus Universiteit Rotterdam) een vragenlijst ontwikkeld waarmee
onderzocht kan worden waar de belemmeringen zitten bij het overstappen. De enquête
werd in de eerste twee weken van februari 2013 door Motivaction uitgezet onder
volwassen verzekerden.

60

Marktscan Zorgverzekeringsmarkt

Figuur 3.17. Percentage verzekerden per overstapfrequentie
tussen 2006 en 2013

Bron: Vektis: Zorgthermometer, Verzekerden in beweging 2013

Onder de mensen die niet van verzekeraar wisselden voor de basis
verzekering heeft 22,3% wel een overstap overgewogen. Bijna vier op de
tien niet-overstappers verwacht echter dat een overstap naar een andere
zorgverzekeraar geen voordelen zou hebben gehad. Niet-overstappers
die wel voordelen zagen, noemen de volgende redenen als drie
belangrijkste: 1) premie basisverzekering is lager, 2) dekking
aanvullende verzekering is beter, 3) premie aanvullende verzekering is
lager. Andere kenmerken van de basisverzekering dan prijs (kwaliteit
van gecontracteerde zorgaanbieders, keuzevrijheid, hoogte van eigen
bijdrage bij niet-gecontracteerde zorgaanbieders) worden elk door 3%
van de respondenten genoemd.
Tabel 3.12. Het vaakst genoemde mogelijke voordelen van
overstappen onder niet-overstappers
Mogelijke voordeel bij het overstappen

Percentage dat het
voordeel heeft genoemd

Premie basisverzekering is lager

19,3%

Premie aanvullende verzekering is lager

14,7%

Dekking aanvullende verzekering is beter

11,3%

Aantal respondenten

972

Bron: Enquête naar belemmeringen bij overstappen

Als belangrijkste redenen om niet over te stappen noemen de nietoverstappers: 1) tevreden zijn met hun huidige zorgverzekeraar, 2) al
jaren bij dezelfde zorgverzekeraar zitten, 3) de werkgever/ gemeente
betaalt een deel van de premie of eigen risico.34 Verder geeft van de niet
overstappers 9% aan bang te zijn niet geaccepteerd te worden voor de
aanvullende verzekering bij een andere zorgverzekeraar. 2% vreest de
toegang tot huidige zorgaanbieders te verliezen.

34

Voor het bepalen van de drie belangrijkste redenen zijn respondenten gevraagd om de
door hen genoemde redenen te rangschikken. De belangrijkste redenen hoeven dus niet de
vaakst genoemde redenen te zijn.

61

Marktscan Zorgverzekeringsmarkt

Tabel 3.13. Redenen om niet over te stappen
Redenen om niet over te stappen

Percentage dat de
redenen heeft genoemd

Tevreden met huidige zorgverzekeraar

67,4%

Zit al jaren bij deze zorgverzekeraar

40,6%

Het kost veel tijd en/of moeite om de regels en

13,8%

procedures van een andere verzekeraar te achterhalen
Het kost veel tijd en/of moeite om over te stappen

11,4%

Overstappen brengt een hoop onzekerheid met zich

10,8%

mee
Werkgever/gemeente betaalt deel van premie/eigen

10,3%

risico
Bang dat door een andere zorgverzekeraar niet

9,1%

geaccepteerd zal worden voor aanvullende verzekering
Verwacht dat bij andere zorgverzekeraar een hogere

8,3%

premie moet betalen dan andere verzekerden
Andere verzekeringen ook bij de huidige verzekeraar

4,3%

afgesloten
Vorig jaar al van zorgverzekeraar veranderd

2,9%

Andere verzekeraar is duurder/huidige verzekeraar is

2,4%

(één van) de goedkoopste
Bang niet langer toegang hebben tot huidige

1,9%

zorgaanbieder(s)
Spaart voor bonuspunten of andere kortingen bij

1,2%

huidige zorgverzekeraar
Andere verzekeraar nauwelijks goedkoper of geen/

1,2%

gering prijsverschil
Een overstap had geen voordelen of voordelen waren

1,0%

onduidelijk
Vanwege mijn aanvullende verzekering/vergoeding die

1,0%

ik krijg
Aanvraag werd geweigerd

0,4%

Te laat/geen zin

0,3%

Principiële keuze/ identiteit van zorgverzekeraar

0,3%

Aantal respondenten

972

Bron: Enquête naar belemmeringen bij overstappen

De stellingen in Tabel 3.14 beschrijven verwachte belemmeringen bij het
overstappen. Het blijkt dat meer dan de helft van de volwassen
bevolking ermee eens of helemaal mee eens is dat het veel tijd en/of
moeite kost om polissen te vergelijken en te achterhalen welke
zorgaanbieders gecontracteerd zijn door een andere verzekeraar.

62

Marktscan Zorgverzekeringsmarkt

Tabel 3.14. Percentage verzekerden dat verschillende
moeilijkheden ervaart/verwacht bij het overstappen
Stelling:
Het kost veel tijd en/of moeite…

Helemaal

Mee

mee

oneens

oneens

Noch mee

Mee eens

eens

Helemaal
mee eens

noch mee
oneens

…verschillende polissen voor de
basisverzekering met elkaar te vergelijken
…verschillende polissen voor de aanvullende
verzekering met elkaar te vergelijken

2,1%

14,2%

26,6%

44,6%

12,5%

1,8%

9,6%

24,0%

49,1%

15,6%

1,4%

8,8%

34,5%

46,1%

9,2%

2,6%

20,8%

32,1%

37,1%

7,4%

3,5%

24,6%

38,2%

29,1%

4,6%

5,2%

23,8%

37,1%

28,9%

4,9%

…te achterhalen welke zorgaanbieders
gecontracteerd zijn door een andere
zorgverzekeraar
…te achterhalen hoe hoog eventuele eigen
bijdragen bij een andere zorgverzekeraar
zijn
…het taalgebruik dat gehanteerd wordt in de
reclames, advertenties of polissen van
zorgverzekeraars te begrijpen
…het papierwerk dat nodig is om over te
stappen op orde te krijgen

Bron: Enquête naar belemmeringen bij overstappen

In Tabel 3.15 gaan de stellingen over eventuele (verwachte)
belemmeringen na het overstappen. Bij het uitzoeken hoe declaraties
moeten worden ingediend ervaren (of verwachten) respondenten de
minste moeilijkheden. Het uitzoeken onder welke voorwaarden zorg
wordt vergoedt kost voor het grootste deel van respondenten veel tijd
en/of moeite.
Tabel 3.15. Percentage verzekerden dat verschillende
moeilijkheden ervaart/verwacht na het overstappen
Stelling:
Het kost veel tijd en/of moeite

Helemaal

Mee

Noch mee

mee

oneens

eens noch

oneens

Mee eens

Helemaal
mee eens

mee
oneens

…uit te zoeken hoe declaraties ingediend
moeten worden bij een andere

2,4%

22,0%

39,7%

31,8%

4,1%

1,8%

9,6%

30,2%

48,8%

9,6%

1,5%

8,9%

28,7%

50,6%

10,2%

2,1%

9,3%

36,6%

45,9%

6,1%

zorgverzekeraar
…inzicht te krijgen in de regels en procedures
van een andere zorgverzekeraar
…uit te zoeken onder welke voorwaarden een
andere zorgverzekeraar zorg vergoedt
…uit te zoeken of een andere zorgverzekeraar
wachttijden hanteert voordat zorg vergoed
wordt

Bron: Enquête naar belemmeringen bij overstappen

Verwachtingen over de nieuwe verzekeraar en de zorg die zij
contracteert zijn in Tabel 3.16 beoordeeld door de respondenten. Meer
dan de helft van de volwassen verzekerden is het ermee eens of
63

Marktscan Zorgverzekeringsmarkt

helemaal mee eens dat een overstap onverwachte kosten of ‘gedoe’ met
zich mee kan brengen. Ongeveer vier van tien verzekerden verwacht dat
het overstappen ertoe kan leiden dat ze minder goede zorg krijgen.
Tabel 3.16. Percentage verzekerden dat eens/oneens is met de
volgende stellingen
Stelling:
Overstappen naar een andere
zorgverzekeraar zou…

Helemaal

Mee

Noch mee

mee

oneens

eens noch

oneens

Mee eens

Helemaal
mee eens

mee
oneens

…uiteindelijk onverwachte kosten met zich
mee kunnen brengen
…onverwacht ‘gedoe’ met zich mee kunnen
brengen
…kunnen leiden tot het krijgen van minder
goede zorg

1,4%

12,4%

35,2%

44,3%

6,7%

1,4%

8,8%

32,7%

49,0%

8,0%

2,7%

17,9%

40,8%

33,5%

5,1%

1,6%

13,9%

44,0%

35,6%

4,8%

1,7%

12,6%

43,5%

37,4%

4,8%

…ertoe kunnen leiden dat de zorg die ik van
verschillende zorgaanbieders ontvang
minder goed op elkaar is afgestemd
…onverwachte wachttijden voor vergoeding
met zich mee kunnen brengen

Bron: Enquête naar belemmeringen bij overstappen

Subgroepen naar gezondheid, leeftijd en opleiding
Deze alinea zoomt in op subgroepen van verzekerden naar gezondheid,
leeftijd en hoogste voltooide opleiding en onderzoekt of verschillende
groepen van verzekerden de belemmeringen bij overstappen in dezelfde
mate ervaren. Hiervoor wordt de verhouding van aantal verzekerden dat
het (helemaal) mee eens is en dat het (helemaal) mee oneens is met de
stelling vergeleken in subgroepen naar gezondheid, leeftijd en opleiding.
Alleen de stellingen waarbij statistisch significante verschillen tussen de
subgroepen zijn, worden besproken.
Figuur 3.18 laat de verschillen tussen subgroepen naar gezondheid
zien.35 Slechts bij drie de stellingen zijn de verschillen statistisch
significant. Bij alle drie stellingen geldt echter dat onder verzekerden van
zeer goede gezondheid het percentage dat het oneens is met de stelling
het hoogste is. Tegelijkertijd zijn verzekerden met een slechte
gezondheid het meest eens met de stellingen. De resultaten wijzen erop
dat de in de stellingen geformuleerde belemmeringen door verzekerden
van slechte gezondheid in grotere mate ervaren of verwacht worden.

35

Onderscheid is gemaakt tussen verzekerden die hun gezondheid over het algemeen
slecht, goed of zeer goed noemen.

64

Marktscan Zorgverzekeringsmarkt

Figuur 3.18. Verschillen in mate van belemmeringen bij
overstappen per gezondheidscategorie
Overstappen naar een andere zorgverzekeraar zou...
100
90
80
70
60
50
40
30
20
10
0
Slecht

Goed

Zeer goed

Slecht

Goed

Zeer goed

Slecht

Goed

Zeer goed

...uiteindelijk onverwachte kosten
met zich mee kunnen brengen.

...kunnen leiden tot het krijgen
van minder goede zorg.

...ertoe kunnen leiden dat de zorg
die ik van verschillende
zorgaanbieders ontvang minder
goed op elkaar is afgestemd

(Helemaal) mee oneens

Noch mee eens, noch mee oneens

(Helemaal) mee eens

Bron: Enquête naar belemmeringen bij overstappen

Als er wordt ingezoomd op subgroepen per leeftijd36 komen er bij andere
drie stellingen verschillen naar voren dan die naar voren kwamen bij de
subgroepen naar gezondheid. De resultaten laten in dit geval geen
patroon zien. Bij elke stelling is een andere leeftijdscategorie in
verhouding de meeste mensen mee eens zijn met de stelling.
Het is opvallend dat de jongste leeftijdscategorie het meest verwacht dat
een overstap onverwacht gedoe mee zou brengen.
Figuur 3.19. Verschillen in mate van belemmeringen bij
overstappen per leeftijdscategorie
100
90
80
70
60
50
40
30
20
10
0
18 jaar t/m 35 jaar t/m 55 jaar t/m 18 jaar t/m 35 jaar t/m 55 jaar t/m 18 jaar t/m 35 jaar t/m 55 jaar t/m
34 jaar
54 jaar
80 jaar
34 jaar
54 jaar
80 jaar
34 jaar
54 jaar
80 jaar
Het kost veel tijd en/ of moeite om Het kost veel tijd en/ of moeite om
te achterhalen welke
het papierwerk dat nodig is om over
zorgaanbieders gecontracteerd zijn
te stappen op orde te krijgen
door een andere zorgverzekeraar
(Helemaal) mee oneens

Noch mee eens, noch mee oneens

Overstappen naar een andere
zorgverzkeeraar zou onverwacht
‘gedoe’ met zich mee kunnen
brengen
(Helemaal) mee eens

Bron: Enquête naar belemmeringen bij overstappen

Als verzekerden naar hun hoogste voltooide opleiding worden
onderscheiden zijn er verschillen te zien bij acht stellingen. Op één
stelling na ervaren of verwachten laag opgeleiden de in de stellingen
36

Op basis van leeftijd worden er drie groepen onderscheiden: van 18 jaar t/m 34 jaar,
van 35 jaar t/m 54 jaar, en van 55 jaar t/m 80 jaar.

65

Marktscan Zorgverzekeringsmarkt

genoemde belemmeringen in de hoogste mate terwijl hoog opgeleiden
deze belemmeringen in de laagste mate ervaren of verwachten.
Figuur 3.20. Verschillen in mate van belemmeringen bij
overstappen per hoogste voltooide opleidingsniveau
Overstappen naar een andere zorgverzekeraar zou...
100
90
80
70
60
50
40
30
20
10
0
Laag Midden Hoog

Laag Midden Hoog

Laag Midden Hoog

...uiteindelijk
...zou onverwacht ...kunnen leiden tot
onverwachte kosten ‘gedoe’ met zich mee
het krijgen van
met zich mee
kunnen brengen
minder goede zorg
kunnen brengen

(Helemaal) mee oneens

Laag Midden Hoog

Laag Midden Hoog

...ertoe kunnen
...onverwachte
leiden dat de zorg
wachttijden voor
die ik van
vergoeding met zich
verschillende
mee kunnen brengen
zorgaanbieders
ontvang minder goed
op elkaar is
afgestemd

Noch mee eens, noch mee oneens

(Helemaal) mee eens

Overstappen naar een andere zorgverzekeraar zou...
100
90
80
70
60
50
40
30
20
10
0
Laag

Midden

Hoog

Laag

Midden

Hoog

...het taalgebruik dat gehanteerd ...het papierwerk dat nodig is om
wordt in de reclames, advertenties over te stappen op orde te krijgen
of polissen van zorgverzekeraars te
begrijpen
(Helemaal) mee oneens

Noch mee eens, noch mee oneens

Laag

Midden

Hoog

...uit te zoeken hoe declaraties
ingediend moeten worden bij een
andere zorgverzekeraar
(Helemaal) mee eens

Bron: Enquête naar belemmeringen bij overstappen

3.9.4 Verzekeraar keuze van collectiviteiten
Naast de reguliere uitvraag bij zorgverzekeraars over hun grootste
collectiviteiten heeft de NZa dit jaar ook een paar collectiviteiten
benaderd om een beeld te krijgen over hun keuze naar een verzekeraar.
Het algemeen beeld is dat collectiviteiten zelf het initiatief moeten nemen
en alleen in enkele gevallen ongevraagd offertes binnen krijgen. Onder
de grootste collectiviteiten komt aanbesteding voor als methode om een
verzekeraar uit te kiezen. De mate waarin collectiviteiten bereid zijn om

66

Marktscan Zorgverzekeringsmarkt

over te stappen naar een andere verzekeraar varieert van het elk jaar
evalueren van de contract(en) tot het waarde hechten aan continuïteit.
Met uitzondering van de patiëntenverenigingen, lijkt er ruimte te zijn
voor onderhandelingen met de verzekeraar. De afspraken gaan in het
algemeen over de korting op de basis- en aanvullende verzekeringen, de
inhoud van de aanvullende verzekeringen of extra vergoedingen en
serviceverlening. Werkgevers kunnen ook afspraken maken over verzuim
en re-integratie of maatregelen gericht op preventie. Kortingen op
andere schadeverzekeringen komen vaak als aanvullend voordeel voor.
In het algemeen zijn de geïnterviewde collectiviteiten tevreden met hun
contracten met uitzondering van de patiëntenverenigingen.

3.10 Herverzekering verplicht en vrijwillig eigen
risico
Alle verzekerden van 18 jaar of ouder hebben in 2013 een verplicht
eigen risico van € 350. Dit betekent dat verzekerden van hun zorgkosten
de eerste € 350 zelf moeten betalen. Daarnaast kunnen zij in ruil voor
een premiekorting een eigen risico van € 100, € 200, € 300, € 400 of
€ 500 kiezen. De zorgkosten worden eerst ten laste van het verplicht en
het vrijwillig eigen risico gebracht en pas daarna ten laste van de
zorgverzekering. Enkele zorgkosten zoals huisartsenzorg, verloskundige
zorg en kraamzorg zijn uitgesloten van het eigen risico.
Het eigen risico kan worden herverzekerd. Bij een herverzekering van
het eigen risico hoeft de polishouder geen eigen risico te betalen
wanneer hij zorg ontvangt. Zorgverzekeraars bieden bijvoorbeeld
seizoenarbeiders de mogelijkheid zich te verzekeren tegen het eigen
risico. Via de gemeenten kunnen uitkeringsgerechtigden en minima
gebruik maken van een collectiviteit van de gemeentelijke
uitkeringsinstantie om zich tegen het eigen risico te verzekeren. Via de
CAO voor zeevarenden is geregeld dat onder voorwaarden de
herverzekering van het eigen risico voor risico van de werkgever komt.
Figuur 3.21 geeft het percentage verzekerden weer waarvan het verplicht
en/of vrijwillig eigen risico is herverzekerd. De tweede figuur zoomt in op
de categorieën van verzekerden met een herverzekering van het eigen
risico, te weten de: zeevarenden, buitenlandse (seizoen)arbeiders, expats,
studenten, uitkeringsgerechtigden en minima.

67

Marktscan Zorgverzekeringsmarkt

Figuur 3.21. Percentage verzekerden (18+) met herverzekering
van het eigen risico
2,5%

2010
2011
2012
2013

2,0%

1,5%

1,0%

0,5%

0,0%
Alleen verplicht Alleen vrijwillig Zowel verplicht
ER
ER
als vrijwillig ER

Totaal

Bron: NZa (uitvraag collectiviteiten)

Figuur 3.22. Verdeling verzekerden met herverzekering eigen
risico naar categorie
anders

100%

zeevarenden

90%

buitenlandse
(seizoen)arbeiders
expats

80%
70%

studenten

60%

uitkeringsgerechtigden
en minima

50%
40%
30%
20%
10%
0%
2010

2011

2012

2013

Bron: NZa (uitvraag collectiviteiten)

68

Marktscan Zorgverzekeringsmarkt

Uit de figuren volgt dat het percentage verzekerden met een
herverzekering van het eigen risico in 2013 sterk (met 22%) is
afgenomen. De belangrijkste oorzaak is dat een collectiviteit voor
uitkeringsgerechtigden en minima na overstap naar een andere
zorgverzekeraar aanzienlijk minder verzekerden heeft.
In 2013 komt nog herverzekering van het vrijwillig eigen risico voor bij
een (in combinatie met de AV) op studenten gerichte polis. Met ingang
van 1 mei 2013 wordt herverzekering bij deze polis niet meer
aangeboden, zodat naar verwachting in 2014 geen herverzekering van
het eigen risico bij studenten meer zal plaatsvinden.
De categorie ‘anders’ bevat voornamelijk collectief verzekerde
gepensioneerden.

69

Marktscan Zorgverzekeringsmarkt

70

Marktscan Zorgverzekeringsmarkt

4. Kwaliteit

In dit hoofdstuk wordt eerst de transparantie van de
zorgverzekeringsmarkt besproken. Transparante informatie helpt de
consumenten om vooraf een weloverwogen keuze te kunnen maken voor
een bepaalde polis en stelt hen in staat bijvoorbeeld hun recht te halen als
zij het niet eens zijn met een beslissing van hun zorgverzekeraar.
Hiervoor is beschikbare, juiste, volledige en begrijpelijke (keuze)informatie over verschillende aspecten van de zorgverzekering belangrijk.
Paragraaf 4.1 beschrijft de resultaten van het transparantietoezicht van de
NZa.
Vervolgens worden de ontvangen signalen geanalyseerd. Op diverse
manieren ontvangt de NZa allerlei vragen, meldingen en klachten van
consumenten, zorgaanbieders en zorgverzekeraars. We noemen een
vraag, melding of klacht een signaal als deze een signaal over een
ongewenste situatie in de zorg bevat. Signalen zijn belangrijk voor de
NZa, omdat deze laten zien waar problemen zitten. Door verzamelen en
evalueren van de signalen kan de NZa risicogericht toezicht houden. De
NZa onderneemt alleen actie naar aanleiding van signalen waarbij het
algemeen consumentenbelang gediend is. Voor de belangenbehartiging
bij specifieke klachten van individuele consumenten zijn in beginsel
andere instanties aangewezen. Paragraaf 4.2 gaat op de ontvangen
signalen in.
Tot en met 2012 rapporteerden we in de marktscan de
klanttevredenheid, gemeten met de CQ index. Het onderzoek naar de
CQ index is niet meer uitgevoerd door Rivm en kiesBeter.nl. Daarom kan
deze indicator niet meer opgenomen worden in de marktscan.

4.1 Transparantietoezicht in 2012
Op 25 december 2012 heeft de NZa de beleidsregel
‘Informatieverstrekking ziektekostenverzekeraars en volmachten’
geactualiseerd. In de beleidsregel is bepaald welke informatie, die van
belang kan zijn voor de keuze voor een bepaalde polis, zorgverzekeraars
aan (potentiële) verzekerden moeten verstrekken. Bijvoorbeeld
informatie over de polisvoorwaarden, welke zorg gecontracteerd is en
wat het kan betekenen voor de vergoeding van zorg als sprake is van
gecontracteerde zorg en een niet-gecontracteerde zorgaanbieder, hoe de
verzekeraar omgaat met het preferentiebeleid voor geneesmiddelen en
wat de toegangsvoorwaarden zijn voor de aanvullende verzekering.
Naast de beleidsregel, heeft de NZa een self-assessment uitgebracht:
zorgverzekeraars moeten dit self-assessment gebruiken om na te gaan
of ze met hun informatieverstrekking aan verzekerden voldoen aan deze
beleidsregel. De NZa gebruikt de ingevulde en geretourneerde selfassessments bij haar toezicht op de verzekeraars.
Naar aanleiding van de ingevulde self-assessments heeft de NZa begin
2013 de websites van zorgverzekeraars op drie van de vijftien
toetspunten uit de beleidsregel beoordeeld, te weten:
informatieverstrekking over het gecontracteerde zorgaanbod en het
preferentiebeleid geneesmiddelen, en het vergoedingenoverzicht op de
website. De inhoudelijke eisen waarop deze toetspunten worden
71

Marktscan Zorgverzekeringsmarkt

beoordeeld zijn door de NZa vastgelegd in de beleidsregel TH/BR-007
ínformatieverstrekking ziektekostenverzekeraars en volmachten 2012’.
Van de 46 gecontroleerde websites:
− Voldeden 11 websites van 6 zorgverzekeraars niet volledig aan het
toetspunt ‘het gecontracteerde zorgaanbod’. Met name hoe vaak de
lijst met gecontracteerde zorgaanbieders wordt geactualiseerd.
− Voldeden 7 websites, van 5 zorgverzekeraars, niet volledig aan het
toetspunt ‘het preferentiebeleid geneesmiddelen’. Met name ontbrak
informatie over welk middel vergoed wordt als het preferente middel
niet beschikbaar is.
− Voldeden alle websites aan het toetspunt ‘vergoedingenoverzicht’.
De zorgverzekeraars zijn aangesproken op de bevindingen en moeten
hun informatie aanpassen zodat zij voldoen aan de gestelde eisen voor
deze toetspunten.

4.2 Signalen
In 2012 wijzigde de NZa de opzet van haar signaaltoezicht ingrijpend,
om beter in te kunnen spelen op prioriteiten. Als gevolg van deze
wijzigingen is in 2012 sprake van een trendbreuk en zijn de cijfers 2012
niet goed vergelijkbaar met de cijfers van de voorafgaande jaren.
De NZa heeft desondanks in 2012 veel meer meldingen ontvangen dan
in voorgaande jaren. Enerzijds is sprake van een autonome toename van
het aantal signalen, anderzijds heeft de NZa veel meldingen ontvangen
naar aanleiding van het experiment vrije prijzen mondzorg. In het
algemeen constateren we dat mensen de NZa steeds beter weten te
vinden om hun klacht of melding door te geven. Dit is vooral zo in
situaties waarin mensen zich persoonlijk bij de situatie betrokken voelen,
als in de media aandacht besteed wordt aan de problematiek of als de
NZa actief stimuleert tot het aanmelden van casuïstiek.
In 2012 heeft de NZa in totaal 182 signalen ontvangen over
zorgverzekeraars. Een groot deel van deze klachten ging over
respectievelijk mondzorg en transparantie (respectievelijk 56 en
31 signalen). De NZa heeft geen signalen ontvangen over schending van
acceptatieplicht, verbod op premiedifferentiatie of andere vormen van
risicoselectie die in strijd zijn met de wet.
Niet elk signaal leidt automatisch tot een interventie. Dit kan
verschillende redenen hebben. Zo wachten we in bepaalde gevallen tot
er meer signalen over een onderwerp binnenkomen. Ook kan het zijn dat
er geen algemeen consumentenbelang in het geding is, of het signaal
slechts een incident betreft.
Onder een interventie wordt verstaan: een formele actie van de NZa
richting een toezichtobject om een ongewenste situatie te beëindigen.
Dit kan variëren van het geven van voorlichting tot aan het opleggen van
een boete. Opgemerkt moet worden dat een interventie betrekking kan
hebben op meerdere signalen. Dit is bijvoorbeeld het geval als signalen
over hetzelfde onderwerp of toezichtobject gaan. In 2012 vonden
31 interventies door de NZa plaats bij zorgverzekeraars en zorgkantoren.
In 2012 heeft de NZa een groot aantal signalen ontvangen over
mondzorg. De signalen hadden met name betrekking op de hoogte van
de prijzen en op het ontbreken van vergoeding of onjuiste vergoeding
door de zorgverzekeraar. Dit werd met name veroorzaakt door de start
72

Marktscan Zorgverzekeringsmarkt

van het experiment met vrije prijzen in de mondzorg per 1 januari 2012.
Diverse mondzorgaanbieders hebben in reactie hierop hun prijzen
verhoogd. In de praktijk bleek dat sommige zorgverzekeraars weigerden
de nota’s van mondzorg volledig te vergoeden omdat de gedeclareerde
kosten hoger waren dan de prijzen op de vergoedingslijsten die de
zorgverzekeraars zelf hadden opgesteld. De NZa sprak zorgverzekeraars
hierop aan. Zorgverzekeraars mogen niet een van-te-voren zelfstandig
opgestelde lijst met vergoedingen hanteren bij een restitutiepolis. Zij
moeten – als zij ingediende nota’s afwijzen – per geval onderbouwen
waarom het op de nota genoemde bedrag niet hoeft te worden vergoed
omdat het hoger is dan in de Nederlandse marktomstandigheden
passend is. Daarnaast bleek dat sommige zorgverzekeraars te weinig
aanbieders hadden gecontracteerd. Op grond van hun zorgplicht moeten
zorgverzekeraars voor een natura-aanspraak voldoende zorg inkopen
voor hun verzekerden. Zorgverzekeraars die te weinig aanbieders
hebben gecontracteerd moeten de volledige kosten van de zorg
vergoeden. Omdat er onduidelijkheid bestond over de bereikbaarheidsen tijdigheidsnormen voor de mondzorg, wisten zorgverzekeraars niet
hoeveel mondzorg zij moesten inkopen en dus niet wanneer zij de
conclusie konden trekken dat er voldoende gecontracteerd was. In
overleg met het veld is de NZa gekomen met bereikbaarheidsnormen
voor mondzorg. Deze zijn opgenomen in de beleidsregel toezichtkader
zorgplicht.
Nadat de NZa zorgverzekeraars heeft gewezen op hun verplichtingen,
nam het aantal signalen over een beperkte vergoeding in de tweede helft
van 2012 af. Naar aanleiding van de problemen bij het experiment
besloot de minister van VWS om de tarieven voor de mondzorg met
ingang van 2013 weer te reguleren.
De overige signalen hadden onder meer betrekking op misleidende of
onjuiste informatieverstrekking. De NZa heeft in 2012 veel actie
ondernomen om de transparantie te verbeteren. Ook in 2013 is het
toezicht op transparantie een speerpunt voor de NZa.

73

Marktscan Zorgverzekeringsmarkt

74

Marktscan Zorgverzekeringsmarkt

5. Toegankelijkheid

Dit hoofdstuk beschrijft hoeveel mensen in Nederland in de loop van de
jaren verzekerd zijn, hoeveel mensen onverzekerd zijn en hoeveel
mensen de premie voor de zorgverzekering niet (kunnen) betalen.
Tabel 5.1 bevat het totaal van de in Nederland verkochte
basisverzekeringen en aanvullende verzekeringen in de periode 2009 –
2012.
Tabel 5.1. Aantal verkochte polissen (x 1 miljoen)
Soort verzekering

2009

2010

2011

2012

2013

16,4

16,5

16,6

16,7

16,7

14,9

14,8

14,8

14,7

14,3

Basisverzekering (in mln)
Aanvullende verzekering (in
mln)

Bron: NZa op basis van Vektis (Verzekerdenmobiliteit en Keuzegedrag)

5.1 Onverzekerden
Tabel 5.2 brengt het aantal mensen in beeld zonder basisverzekering in
de periode 2009 – 2012, exclusief de gewetens- en
gemoedsbezwaarden. In maart 2011 is de Wet ‘Opsporing en
verzekering onverzekerden zorgverzekering’ in werking getreden. Het
CVZ heeft daarin de taak om:
− onverzekerden op te sporen door middel van bestandsvergelijking;
− deze aan te sporen alsnog een zorgverzekering te sluiten;
− boetes op te leggen als dat niet gebeurt;
− de betrokkenen uiteindelijk ambtshalve te verzekeren bij een
zorgverzekeraar;
− een bestuursrechtelijke premie op te leggen en deze zoveel mogelijk
op het salaris, het pensioen of de uitkering in te houden.
Uit de onderstaande tabel blijkt dat het aantal onverzekerden door deze
maatregel sterk is teruggelopen.
Tabel 5.2. Aantal onverzekerden

Onverzekerden op
peildatum (mei)

2009

2010

193.700

174.610

152.240

136.450

2011

2012

Nog onverzekerd 6
maanden na
peildatum
Door CVZ
aangeschreven

164.388

onverzekerden
Nog onverzekerd
per 31 december

57.965

40.203

Bron 2006 – 2010: CBS, bron vanaf 2011: CVZ

De 40.203 onverzekerden per eind 2012 bevinden zich bij het CVZ in de
fase van eerste aanschrijving (27.760), een eerste boete drie maanden
na de aanschrijving (7.108) of een tweede boete drie maanden na de
75

Marktscan Zorgverzekeringsmarkt

eerste boete (5.335). Drie maanden na de tweede boete sluit het CVZ
namens de onverzekerde een zorgverzekering af als deze zich nog dan
steeds niet zelf heeft verzekerd.

5.2 Wanbetalers
In tabel 5.3 staat de ontwikkeling in de afgelopen vier jaar in het aantal
wanbetalers. Wanbetalers zijn hier gedefinieerd als verzekerden met een
betalingsachterstand van ten minste zes maanden nominale premie en
die geen afbetalingsregeling hebben met de zorgverzekeraar of deze niet
nakomen. Sinds de inwerkingtreding van de Wet ‘Structurele
maatregelen wanbetalers zorgverzekering’ op 1 september 2009 zijn
deze wanbetalers overgeheveld van de zorgverzekeraars naar het
bestuursrechtelijke premieregime bij het CVZ.
Tabel 5.3. Aantal wanbetalers (aan het einde van een jaar)
2009
Aantal wanbetalers
bij zorgverzekeraars
Aantal wanbetalers
bij CVZ

2010

2011

2012

267.512

304.748

300.000

318.480
14.790

Bron: CVZ

76

Marktscan Zorgverzekeringsmarkt

6. Betaalbaarheid

Dit hoofdstuk beschrijft de ontwikkelingen in omzet, prijs, vrijwillig eigen
risico, zorgtoeslag en compensatie eigen risico. De eerste paragraaf
‘Omzet’ geeft de omzet weer van de ziektekostenverzekeraars37 en
daarmee de totale betalingen van nominale premie, procentuele premie
en eigen risico. De tweede paragraaf ‘Prijs’ geeft de nominale betalingen
per verzekerde weer. De derde paragraaf gaat in op de vraag naar
polissen met een vrijwillig eigen risico en de premiekorting bij een eigen
risico. Tot slot komen de zorgtoeslag en de compensatie eigen risico aan
de orde.

6.1 Omzet
In deze paragraaf staat de totale omzet van ziektekostenverzekeraars.
De tabel hieronder is de omzet uit het basisverzekeringsdeel uitgesplitst
naar nominale premie, verplicht eigen risico en uitkering van het
Zorgverzekeringsfonds (ZVF).
Tabel 6.1. Omzet ziektekostenverzekeraars (in miljarden euro)
Soort

2009

2010

2011

2012

2013

Nominale premie

13,8

14,4

15,9

16,7

16,9

Eigen risico

1,4

1,5

1,6

2,0

2,9

0,1

0,2

Uitkeringen ZVF

19,5

20,3

19,8

19,9

20,6

Subtotaal basisverzekering
Premie aanvullende
verzekeringen

34,7

36,3

37,3

38,7

40,6

4,2

4,3

4,6

5,0

5,1

Totaal

38,9

40,6

41,9

43,7

45,7

Overige baten

Bron: zorgverzekeringen: ministerie van VWS (Financieel Beeld Zorg)
Bron: aanvullende verzekeringen: 2009 – 2011 DNB (Toezichtgegevens verzekeraars)
2012, 2013: NZa raming op basis premiestijgingen aanvullende verzekeringen (diverse
media) en mutatie aantal aanvullend verzekerden (Vektis)

Uit de tabel volgt dat in de loop van de jaren de totale omzet van
ziektekostenverzekeraars stijgt.

6.2 Prijs
Deze paragraaf zoomt in op verschillende aspecten van de premie voor
zorgverzekeringen. Achtereenvolgens komt aan bod:
− de gemiddeld betaalde nominale premie;
− de spreiding van verzekerden over categorieën betaalde nominale
premie;
− de spreiding van de gewogen gemiddeld betaalde premie;
− de ontwikkeling van nominale betalingen van verzekerden;
− de oorzaak van de mutatie in de nominale betalingen.
In onderstaande tabel is voor de jaren 2009 – 2013 de gemiddeld
betaalde nominale premie opgenomen, zowel voor individueel
37

Ziektekostenverzekeraars: zorgverzekeraars en aanvullende ziektekosten
verzekeraars

77

Marktscan Zorgverzekeringsmarkt

verzekerden als voor collectief verzekerden. Kortingen voor vrijwillig
eigen risico en betalingskortingen bij vooruitbetaling zijn hierbij buiten
beschouwing gelaten.
Tabel 6.2. Gemiddeld betaalde nominale premie
2009

2010

2011

2012

2013

Individueel verzekerden

€ 1.094

€ 1.137

€ 1.245

€ 1.275

€ 1.262

Collectief verzekerden

€ 1.036

€ 1.070

€ 1.174

€ 1.201

€ 1.190

Alle verzekerden

€ 1.059

€ 1.095

€ 1.199

€ 1.226

€ 1.213

Bron: NZa op basis van Vektis (Verzekerdenmobiliteit en Keuzegedrag)

De gemiddeld betaalde premie (inclusief collectiviteitskortingen) is in
2013 gedaald naar € 1.213.
De inkomensafhankelijke bijdrage als onderdeel van de premie wordt in
tabel 6.1 weergegeven onder de kop uitkeringen ZVF. Dit bedrag is
jaarlijks ongeveer gelijk aan de hoogte van de premie-inkomsten
inclusief het eigen risico.
In het onderstaande overzicht is te zien welk percentage verzekerden de
modale premie betalen en hoeveel verzekerden minder of meer dan de
modale premie betalen. Dit is in figuur 6.1 weergegeven door de
spreiding van verzekerden over categorieën betaalde nominale premie
ten opzichte van de modale klasse, gebaseerd op de gemiddeld per
zorgverzekeraar betaalde premie inclusief collectiviteitkortingen in beeld
te brengen.
Figuur 6.1. Spreiding van verzekerden over categorieën betaalde
premie

Bron: NZa op basis van Vektis (Verzekerdenmobiliteit en Keuzegedrag)

In 2013 heeft 60% van de verzekerden een polis bij een verzekeraar die
per verzekerde gemiddeld een nominale premie ontvangt tussen € 1.200
en € 1.225 (de modale klasse); voor 21% betreft het de hogere klasse
1.225 tot 1.250 en voor 17% betreft het de lagere klasse € 1.175 tot
€ 1.200. Het 1,5% van verzekerden is bij een verzekeraar verzekerd
waar de gemiddeld betaalde premie lager dan € 1.175 en voor 0,8%
hoger dan € 1.250.
78

Marktscan Zorgverzekeringsmarkt

De onderstaande tabel geeft de bandbreedte tussen de laagste en de
hoogste betaalde premie weer, op concern-, zorgverzekeraars- en
polisniveau.
Tabel 6.3. Bandbreedte van de gewogen gemiddeld betaalde
premie
Bandbreedte

2009

2010

2011

2012

2013

Op concernniveau

€ 46

€ 64

€ 26

€ 24

€ 41

Op zorgverzekeraarsniveau

€ 152

€ 160

€ 155

€ 140

€ 140

Op polisniveau

€ 280

€ 279

€ 277

€ 275

€ 249

Bron: NZa op basis van Vektis (Verzekerdenmobiliteit en Keuzegedrag)

De bandbreedte tussen de laagste en de hoogste premie fluctueert
jaarlijks. Op polisniveau is de trend dalend. De gemiddeld betaalde
premie varieert in 2013 van € 1.343 voor een aantal verzekerden met
een individuele restitutie-polis tot € 1.094 voor een aantal verzekerden
met een collectieve natura-polis. De bandbreedte op polisniveau
bedraagt derhalve in 2013 € 249. Op zorgverzekeraarniveau en
concernniveau is de spreiding geringer.
De onderstaande figuur geeft de opbouw en ontwikkeling van de
nominale betalingen van verzekerden weer, uitgesplitst naar:
− Nominale rekenpremie; de nominale rekenpremie is de premie die
benodigd is om de verwachte schadelast te kunnen dekken. De
rekenpremie wordt jaarlijks vastgesteld door het ministerie van VWS.
− Eigen risico; het (door alle verzekerden van 18 jaar of ouder)
gemiddeld betaalde verplicht eigen risico minus de gemiddelde
compensatie-uitkeringen voor chronisch zieken.
− Nominale opslagpremie; de nominale opslagpremie is het gedeelte
van de zorgverzekeringspremie boven de rekenpremie die door
zorgverzekeraars wordt gebruikt ter dekking van de uitvoeringskosten
(ook wel bedrijfskosten genoemd) en het exploitatieresultaat.

79

Marktscan Zorgverzekeringsmarkt

Figuur 6.2. De ontwikkeling van de nominale betalingen van
verzekerden (gemiddeld per verzekerde van 18 jaar of ouder)

€1.600

Nominale
opslagpremie

€1.400

59

€1.200
Nominale betalingen

112

€1.000

106

112

111

176

115

135

1.088

1.050

2011

2012

197

111

Eigen risico
Nominale
rekenpremie

€800
€600
€400

947

983

2009

2010

1.154

€200
€2013

Jaar
Bron: ministerie van VWS (rekenpremie en eigen risico), NZa/Vektis (opslagpremie)

In 2013 bedraagt de door de overheid vastgestelde nominale
rekenpremie € 1.154. Door de zorgverzekeraars is gemiddeld een
nominale opslagpremie gehanteerd van € 59 ter dekking van hun
uitvoeringskosten en overige exploitatiesaldi. Samen vormt dit de
gemiddeld betaalde nominale premie van € 1.213.
In tabel 6.4 zijn de veranderingen in de onderdelen van nominale
betalingen uit Figuur 6.2 toegelicht.

80

Marktscan Zorgverzekeringsmarkt

Tabel 6.4. Oorzaak mutatie nominale betalingen (gemiddeld per
verzekerde van 18 jaar of ouder)
2009

2010

2011

2012

2013

Totaal

€ 33

€0

€ 1-

€ 65

€ 117-

Verplicht eigen risico (gemiddeld)

€4

€7

€4

€ 25

€ 67

€ 1-

€ 2-

€0

€ 5-

€ 5-

€3

€5

€4

€ 20

€ 62

€ 65-

€6

€ 75

€ 25-

€ 10

€ 65

€ 40

€ 40

€ 35

€ 115

€ 23-

€ 10-

€ 10-

€ 48-

€ 21-

Totaal

€ 23-

€ 36

€ 105

€ 38-

€ 104

Totale mutatie nominale betalingen

€ 13

€ 41

€ 108

€ 47

€ 49

Mutatie
Nominale
opslagpremie

Mutatie eigen

Compensatie chronisch zieken

risico

(gemiddeld)
Totaal
Verbetering saldo
Zorgverzekeringsfonds

Mutatie
Nominale
rekenpremie

Zorguitgavenstijging en
pakketaanpassing
Aanpassing naar 50/50 verhouding
nominale / procentuele premie en
alle overige mutaties

Totaal

Bron: NZa op basis begroting VWS, NZa database Modelovereenkomsten en Vektis
uitvraag Mobiliteit en Keuzegedrag

Uit bovenstaande tabel volgt dat in 2013 de nominale opslagpremie sterk
is gedaald. De hoogte en mutatie van de opslagpremie is met name
bepaald door de verwachte uitvoeringskosten en resultaat van
risicoverevening. Bij de premieberekening voor 2012 hebben de
zorgverzekeraars bij de premievaststelling landelijk (via een hogere
opslagpremie) onder andere rekening gehouden met een hogere stijging
van de zorgkosten dan verwerkt in het macro budget. In 2012 hebben de
verzekeraars verder rekening gehouden met de verhoging van de
solvabiliteitseisen per 1 januari 2012.
Bij de premieberekening 2013 hadden de zorgverzekeraars inzicht in de
werkelijke kostenontwikkeling 2012 die, met name door de
kostenontwikkeling farmacie, veel lager bleek dan verwacht. De in 2012
ingezette daling van de kosten farmacie zal naar verwachting in 2013
een nog groter effect hebben. Bij de zorguitgavenstijging 2013
(begroting VWS van september 2012) is hiermee nog geen rekening
gehouden. De nominale rekenpremie is mede daarom met 104 euro
gestegen in 2013. In de stijging van de nominale rekenpremie staan ook
pakketwijzigingen en is bijvoorbeeld de overheveling van geriatrische
revalidatiezorg van AWBZ naar ZvW verwerkt. De overheveling van
geriatrische revalidatiezorg betreft 0,8 miljard euro in totaal38, wat € 30
stijging in de rekenpremie veroorzaakt.
Kortom: Zorgverzekeraars konden voor 2013 hun opslagpremie sterk
verlagen, met name omdat zij in 2012 een hogere opslagpremie hebben
geraamd dan achteraf gezien nodig bleek en omdat zij in 2013 minder
tekort op hun vereveningsbijdrage voor zorgkosten verwachten.
Daarnaast zijn de opbrengsten van beleggingen meegevallen.

38

Bron: Rijksbegroting 2013 XVI Volksgezondheid Welzijn en Sport.

81

Marktscan Zorgverzekeringsmarkt

6.3 Vrijwillig eigen risico
Bij het afsluiten van een zorgverzekering kunnen verzekerden kiezen
voor een vrijwillig eigen risico. In de regel geldt, hoe hoger het gekozen
vrijwillig eigen risico, hoe meer korting de zorgverzekeraar op de te
betalen premie zal verstrekken. Deze paragraaf beschrijft de
ontwikkelingen in het vrijwillig eigen risico: de premiekorting per
vrijwillig eigen risico categorie en het percentage verzekerden dat elke
categorie kiest.
In de tabel hieronder wordt per eigen risico categorie de gemiddelde
premiekorting weergegeven.
Tabel 6.5. Premiekorting per vrijwillig eigen risico categorie
Vrijwillig eigen risico
categorie

2009

2010

2011

2012

2013

€ 100

€ 42

€ 44

€ 44

€ 45

€ 45

€ 200

€ 84

€ 86

€ 86

€ 87

€ 88

€ 300

€ 121

€ 126

€ 127

€ 129

€ 131

€ 400

€ 162

€ 166

€ 168

€ 174

€ 175

€ 500

€ 205

€ 210

€ 219

€ 229

€ 230

Bron: NZa (Modelovereenkomsten)

Uit Tabel 6.5 blijkt dat de gemiddeld door zorgverzekeraars aangeboden
premiekorting voor een vrijwillig eigen risico in de loop der jaren licht is
gestegen.
Tabel 6.6. Percentage verzekerden 18+ per vrijwillig eigen risico
categorie39
Vrijwillig eigen risico
categorie

2009

2010

2011

2012

2013

Geen vrijwillig eigen risico

94,9%

94,7%

94,0%

93,1%

90,3%

€ 100

1,5%

1,5%

1,4%

1,4%

1,4%

€ 200

0,8%

0,9%

0,9%

0,9%

1,1%

€ 300

0,6%

0,6%

0,8%

0,9%

0,7%

€ 400

0,2%

0,1%

0,1%

0,1%

0,2%

€ 500

2,0%

2,2%

2,7%

3,6%

6,2%

Bron: NZa op basis van Vektis (Verzekerdenmobiliteit en Keuzegedrag)

Uit Tabel 6.6 volgt dat het percentage verzekerden zonder vrijwillig eigen
risico in 2013 fors is gedaald ten opzichte van de voorgaande jaren.
Mensen blijken vaker voor een vrijwillig eigen risico te kiezen, met als
grootste stijger de vrijwillig eigen risico categorie van € 500. In 2013
blijkt ca. 6,2% van de verzekerden te kiezen voor deze hoogste
categorie voor vrijwillig eigen risico.

39

In de Marktscan Zorgverzekeringsmarkt 2012 waren de gegevens in deze tabel
verschoven. Dit is de juiste tabel.

82

Marktscan Zorgverzekeringsmarkt

6.4 Zorgtoeslag en compensatie eigen risico
Ter compensatie voor de basispremie en het verplicht eigen risico wordt
jaarlijks een inkomensafhankelijke zorgtoeslag gegeven aan verzekerden
een inkomen hebben onder een bepaalde grens. In 2013 bedraagt de
inkomensgrens voor alleenstaanden € 31.000 en voor partners € 42.000.
Tevens geldt er een vermogensgrens. De maximale zorgtoeslag bedraagt
voor alleenstaanden € 1.060 en voor partners € 2.062. In het
begrotingsakkoord voor 2013 is afgesproken dat de zorgtoeslag voor
minima stijgt met hetzelfde bedrag waarmee het eigen risico wordt
verhoogd.
Uit cijfers van het CBS blijkt dat in 2011 4,618 miljoen huishoudens
zorgtoeslag kregen. Dit is 62,3% van alle huishoudens in Nederland. De
totale zorgtoeslag bedroeg in dat jaar € 4,657 miljard.
De compensatie eigen risico is bedoeld voor verzekerden met meerjarige
hoge kosten (‘chronisch zieken’) en compenseert voor het verschil tussen
het maximaal te betalen verplicht eigen risico en het gemiddeld betaalde
eigen risico door verzekerden die niet voor de compensatie in
aanmerking komen.
Tabel 6.7. Zorgtoeslag en compensatie eigen risico per
verzekerde 18+
2011
Zorgtoeslag
Compensatie eigen risico

2012

2013

€ 355

€ 339

€ 349

€8

€ 13

€ 18

Bron: Rijksbegroting 2013 XVI Volksgezondheid Welzijn en Sport

83

Marktscan Zorgverzekeringsmarkt

84

Marktscan Zorgverzekeringsmarkt

7. Bijlage 1. Bronnen & Methodes

Deze bijlage bevat een overzicht gegeven van de belangrijkste gebruikte
bronnen. Na een beschrijving van de gebruikte bronnen, volgt een extra
toelichting op de gebruikte methode in de analyse van enquête gegevens
in paragraaf 3.7.3.

7.1 Belangrijkste bronnen
− NZa gegevens:
− Database modelovereenkomsten: Betreft aantallen
zorgverzekeraars, aantallen en soorten polissen, specifieke
polisvoorwaarden.
− Transparantieonderzoek: Regulier onderzoek naar transparantie
zorgverzekeringsmarkt.
− Signalen database: ontvangen signalen over
zorgverzekeringsmarkt.
− Uitvraag collectiviteiten: De NZa vraagt jaarlijks gegevens aan
zorgverzekeraars over collectieve verzekeringen en herverzekering
eigen risico.
− College voor zorgverzekeringen (CVZ): ontvangen gegevens betreffen
verzekerden aantallen per 4-positie postcode, aantal onverzekerden,
aantal wanbetalers, vaststelling vereveningsbijdrage.
− Vektis (Verzekerdenmobiliteit en Keuzegedrag): de gegevens zijn
verzameld door Vektis bij alle zorgverzekeraars over in- en uitstroom
van verzekerden, specifieke statistieken over verzekerden en
aanvullende verzekeringen.
− De Nederlandsche Bank (DNB): Jaar en kwartaalstaten met
omzetgegevens voor zowel basis- als aanvullende zorgverzekering.
− Enquête naar belemmering bij overstappen: resultaten van de door
Motivaction uitgezette enquête naar belemmeringen bij het
overstappen.
− Rijksbegroting 2013 XVI Volksgezondheid, Welzijn en Sport.
Rapporten:
− D. Duijmelinck, W.P.M.M.Van de Ven, R.C.Van Kleef, R.C.J.A.Van
Vliet: Overstapgedrag en risicoselectie (2013)
− W.P.M.M. van de Ven, R.C. van Kleef, Dr. R.C.J.A. van Vliet: ‘Hoe kan
de NZa risicoselectie op de zorgverzekeringsmarkt meten?’ (2013)
− Van Kleef, R.C., R.C.J.A. van Vliet en W.P.M.M. van de Ven (2012)
Risicoverevening 2012: Een analyse van voorspelbare winsten en
verliezen op subgroepniveau. Onderzoeksrapport. Rotterdam: iBMG

7.2 Technische beschrijving analyses belemmeringen
bij overstappen
De analyses zijn gebaseerd op de resultaten van een internet enquête
uitgezet in de eerste twee weken van februari 2013. Door weging zijn de
resultaten representatief gemaakt op de volwassen bevolking in leeftijd,
geslacht, hoogste voltooide opleiding, Nielsen regio’s (6)40 en mentality
40

Nielsen regio’s zijn regio’s gedefinieerd voor marktonderzoek.
Nielsen I: 3 grote gemeenten (Amsterdam, Rotterdam, Den Haag);
Nielsen II: West (Utrecht, Noord-Holland, Zuid-Holland exclusief 3 grote gemeenten);
Nielsen III: Noord (Groningen, Friesland, Drenthe).

85

Marktscan Zorgverzekeringsmarkt

milieus41. Alle resultaten zijn op basis van de gewogen antwoorden
berekend; ze zijn dus representatief op de volwassen bevolking.
Bij de analyses van belemmeringen bij het overstappen zijn de
antwoordcategorieën ‘mee eens’ en ‘helemaal mee eens’ samengevoegd
naar een categorie ‘(helemaal) mee eens’ net als de categorieën
‘helemaal mee oneens’ en ‘mee oneens’ naar ‘(helemaal) mee oneens’.
Dit was noodzakelijk omdat in de twee uiterste categorieën het aantal
observaties te laag was om statistische toetsen te kunnen doen. Er
vallen dus drie categorieën te onderscheiden bij de stellingen:
‘(helemaal) mee oneens’, ‘noch mee eens, noch mee oneens’,
‘(helemaal) mee eens’.
Het is opvallend dat een grote groep verzekerden (tussen de 24-44% bij
de diverse stellingen) het antwoord ‘noch mee eens, noch mee oneens’
geeft. Naar verwachting vallen onder deze groep de verzekerden die
noch ervaringen, noch uitgesproken verwachtingen hebben. Als er
aanzienlijke verschillen zijn in de relatieve grootte van deze neutrale
groep beïnvloed deze de resultaten van de analyses. Daarom worden de
analyses in twee stappen gedaan. Eerst toetsen we of er significante
verschillen zijn in de grootte van de neutrale groep per subgroepen van
verzekerden. Vervolgens wordt deze neutrale groep uitgesloten en
geanalyseerd of er significante verschillen zijn tussen de relatieve grootte
van groepen die eens/oneens zijn met de stelling per subgroep.42
Resultaten worden significant genoemd als de p-waarde onder 0,05 is.

Nielsen IV: Oost (Overijssel, Gelderland, Flevoland).
Nielsen V: Zuid (Zeeland, Noord-Brabant, Limburg).
Nielsen VI: Randgemeenten.
41
Mentality is een sociologisch onderzoeksmodel dat consumenten groepeert op basis
van gedeelde normen- en waardeoriëntatie. De categorieën zijn: traditionele burgerij,
moderne burgerij, gemaksgeoriënteerden, Opwaarts mobielen, Post-materialisten, Postmoderne hedonisten, Kosmopolieten en Nieuwe conservatieven.
42
Als er geen verschillen waren in de eerste stap dan beïnvloed het uitsluiten van de
neutrale groep de analyses niet. Als er wel verschillen zijn dan het uitsluiten is
noodzakelijk om de relatieve grootte van de groep die mee eens of mee oneens is te
kunnen vergelijken.

86

Marktscan Zorgverzekeringsmarkt

8. Bijlage 2. Risicoverevening nader
bekeken

In deze bijlage is het vereveningsresultaat zoals weergegeven in
paragraaf 2.4.2 nader gespecificeerd en apart weergegeven voor de vier
grootste concerns en de overige concerns.
Tabel 1. Resultaat ex ante risicoverevening
€ per verzekerde 18+

2006

2007

2008

2009

Grote 4 concerns

€ 55-

€ 24

€ 20-

€ 86-

Overige concerns

€ 97-

€ 20

€ 87-

€ 102-

Totaal

€ 58-

€ 23

€ 26-

€ 88-

Bron: Nza (op basis CVZ data vaststelling vereveningsbijdrage)

Tabel 2. Effect macronacalculatie
€ per verzekerde 18+

2006

2007

2008

2009

Grote 4 concerns

€ 58

€ 23-

€ 26-

€ 26

Overige concerns

€ 61

€ 30-

€ 25-

€ 24

Totaal

€ 58

€ 23-

€ 26-

€ 26

Bron: NZa (op basis CVZ data vaststelling vereveningsbijdrage)

Tabel 3. Effect extra middelen
€ per verzekerde 18+

2006

2007

2008

2009

Grote 4 concerns

€ 20

n.v.t.

n.v.t.

n.v.t.

Overige concerns

€ 21

n.v.t.

n.v.t.

n.v.t.

Totaal

€ 20

n.v.t.

n.v.t.

n.v.t.

Bron: NZa (op basis CVZ data vaststelling vereveningsbijdrage)

Tabel 4. Effect overige ex post compensaties (hoge kosten
verevening, generieke verevening, nacalculatie,
bandbreedteregeling)
€ per verzekerde 18+

2006

2007

2008

2009

Grote 4 concerns

€ 2-

Overige concerns

€ 13

€ 1-

€ 46

€ 62

€7

€ 106

€ 62

Totaal

€ 1-

€0

€ 52

€ 62

Bron: NZa (op basis CVZ data vaststelling vereveningsbijdrage)

87

Marktscan Zorgverzekeringsmarkt

Tabel 5. Resultaat op no-claim c.q. verplicht eigen risico
€ per verzekerde 18+

2006

2007

2008

2009

Grote 4 concerns

€ 0-

€ 0-

€ 6-

€ 7-

Overige concerns

€3

€4

€ 5-

€ 4-

Totaal

€ 0-

€ 0-

€ 6-

€ 6-

Bron: NZa (op basis CVZ data vaststelling vereveningsbijdrage)

Tabel 6. Resultaat na ex post risicoverevening
€ per verzekerde 18+

2006

2007

2008

2009

Grote 4 concerns

€ 21

€0

€ 5-

€ 4-

Overige concerns

€0

€1

€ 11-

€ 21-

Totaal

€ 19

€0

€ 5-

€ 6-

Bron: NZa (op basis CVZ data vaststelling vereveningsbijdrage)

88

Newtonlaan 1-41
3584 BX Utrecht

Aan de Minister van Volksgezondheid, Welzijn en
Sport
Postbus 20350
2500 EJ DEN HAAG

Postbus 3017
3502 GA Utrecht
T 030 296 81 11
F 030 296 82 96
E info@nza.nl
I www.nza.nl

Behandeld door

Telefoonnummer

E-mailadres

Kenmerk

030 296 81 11

info@nza.nl

49247/63705

Onderwerp

Datum

Marktscan zorgverzekeringsmarkt 2013

8 augustus 2013

Mevrouw de Minister,

Bijgaand treft u ter informatie de marktscan Zorgverzekeringsmarkt
2013 aan. De marktscan geeft de stand van zaken op de
zorgverzekeringsmarkt in de periode 2009-2013 weer. Deze marktscan
omvat een beschrijving van de marktstructuur, het marktgedrag en de
uitkomsten daarvan. Deze marktscan wordt periodiek uitgevoerd zodat
de NZa de werking van het zorgverzekeringsstelsel kan toetsen aan de
publieke belangen toegankelijkheid, betaalbaarheid en kwaliteit van de
zorg. Deze brief gaat in op de opvallendste zaken uit de marktscan
zorgverzekeringsmarkt 2013.
De indicatoren uit de marktscan schetsen over het algemeen het beeld
van een goed werkende zorgverzekeringsmarkt. Hieronder gaan wij in op
de belangrijkste bevindingen.
Toegankelijkheid
De zorgverzekeringsmarkt is voldoende toegankelijk. Zo stappen
verzekerden steeds makkelijker over en is het aantal overstappers in
2013 toegenomen tot 8,3 procent. De NZa heeft geen signalen
ontvangen over schending van acceptatieplicht, het verbod op
premiedifferentiatie of andere vormen van risicoselectie die in strijd zijn
met de wet. De basisverzekering is dus toegankelijk voor iedereen. Ook
de aanvullende verzekering, waarvoor wel acceptatievoorwaarden
gesteld mogen worden, is zeer toegankelijk. Tot slot is de
zorgverzekeringsmarkt ook voor nieuwe zorgverzekeraars toegankelijk.
Naar verwachting zal Anno12 in 2014 toetreden, als nieuwe
zorgverzekeraar.

Betaalbaarheid
Kenmerk
Zorgverzekeraars spannen zich in om de zorg betaalbaar te houden.
49247/63705
Zo zetten zij de in 2012 behaalde winsten op zorginkoop, zoals bij de
Pagina
2 van 4
farmacie, onder meer in om de premies voor 2013 laag te houden.
Hiermee wordt de groei van de nominale betalingen voor 2013 beperkt
tot € 49,- per premiebetaler per jaar. Enerzijds leiden de verhoging van
het verplichte eigen risico, de geraamde stijging in zorguitgaven en de
veranderingen in het verzekerde pakket, zoals de verschuiving van
€ 30,- aan kosten van geriatrische revalidatie ad € 0,8 miljard uit de
AWBZ naar de Zvw, tot een kostenstijging van €166,-. Anderzijds leidt
een verlaging van de daadwerkelijk door de zorgverzekeraars in
rekening gebrachte opslagpremie tot een daling van de nominale
betalingen van gemiddeld € 117,-. In 2012 hebben zorgverzekeraars een
voorlopige winst behaald van 3% van de totale schadelast. Bij een goed
werkende zorgverzekeringsmarkt mag verwacht worden dat ook
behaalde winsten over 2013 ten gunste van de verzekerden zullen
komen via de premiestelling 2014.
Kwaliteit
Zorgverzekeraars nemen hun verantwoordelijkheid voor een goede
informatievoorziening aan verzekerden. Aandachtspunt in het
transparantietoezicht van de NZa is de informatieverstrekking over niet
gecontracteerde zorg. Uit signalen die zijn ontvangen blijkt dat met
name de mondzorg een aandachtspunt was in 2012. In de praktijk bleek
dat sommige zorgverzekeraars weigerden de nota’s van mondzorg
volledig te vergoeden omdat de gedeclareerde kosten hoger waren dan
de prijzen op de vergoedingslijsten die de zorgverzekeraars zelf hadden
opgesteld. Zorgverzekeraars mogen niet een van-te-voren zelf
opgestelde lijst met (maximum) vergoedingen hanteren bij een
restitutiepolis. Zij moeten in concrete gevallen beoordelen of een tarief
excessief is of niet. Daarnaast bleek dat sommige zorgverzekeraars te
weinig aanbieders hadden gecontracteerd. Op grond van hun zorgplicht
moeten zorgverzekeraars voor een natura-aanspraak voldoende zorg
inkopen voor hun verzekerden. Zorgverzekeraars die te weinig
aanbieders hebben gecontracteerd moeten de volledige kosten van de
zorg vergoeden. De NZa sprak deze zorgverzekeraars hierop aan. Deze
problemen zijn daarna door deze zorgverzekeraars opgelost.
Naast dit positieve beeld van de zorgverzekeringsmarkt zijn er de
volgende aandachtspunten:
Besparingen consumenten
Ondanks dat zorgverzekeraars de premies scherp stellen in 2013
proberen verzekerden meer dan in eerdere jaren op hun
zorgverzekering te besparen. Zij richten zich met name op lage premies
en nemen een beperkte vergoeding voor niet gecontracteerde zorg, een
hoger eigen risico en minder dekking in de aanvullende verzekering voor
lief.

Selectieve zorginkoop
In sectoren waar zorgverzekeraars volledig risicodragend zijn,
investeren zij in selectieve zorginkoop. Denk aan het preferentiebeleid
in de farmacie. In de ziekenhuiszorg begint selectieve zorginkoop van
de grond te komen. Hierbij speelt mee dat de ex post compensaties pas
in 2012 zijn afgeschaft en zorgverzekeraars daardoor toen pas echt
risicodragend zijn geworden.
Het is wenselijk dat door de zorgverzekeraars meer wordt ingezet op
inkoop op kwaliteit en ontwikkeling van kwaliteitsindicatoren. Vanwege
het belang van dit onderwerp voert de NZa in 2013 een verdiepende
monitor zorginkoop uit.
Voor meer selectieve inkoop en voldoende keuzevrijheid tussen polissen
is het noodzakelijk dat zorgverzekeraars geen vergoeding hoeven te
geven wanneer een verzekerde naar een niet gecontracteerde
zorgaanbieder wil. De huidige regelgeving geeft zorgverzekeraars
onvoldoende ruimte omdat zij nog altijd een door henzelf te bepalen
vergoeding moeten geven voor een niet gecontracteerde zorgaanbieder.
In verband hiermee zijn de recente uitspraken van de kortgedingrechter
in Breda en het gerechtshof van Den Bosch in de zaak CZ-Momentum
van belang. In deze zaak besliste de rechter dat de vergoeding voor nietgecontracteerde zorg op grond van artikel 13 Zvw niet zo laag mag zijn,
dat deze een hinderpaal vormt om de niet-gecontracteerde zorg te
betrekken. Gelet hierop acht de NZa het van belang dat de bij het
parlement ingediende wijziging van artikel 13 van de Zvw snel van
kracht wordt. Met deze wijziging krijgen zorgverzekeraars de
mogelijkheid in de polis voor in natura verzekerde zorg op te nemen dat
geen vergoeding wordt gegeven als de verzekerde naar een niet
gecontracteerde aanbieder gaat. Ook voor de keuzeinformatie van de
verzekerde is dit wetsvoorstel van belang (zie hierna).

Keuze informatie overstappers
Op het moment dat consumenten een nieuwe polis kunnen kiezen, is het
van belang dat zij weten welke zorg vergoed wordt en dus bij welke polis
welke zorgaanbieders gecontracteerd zijn en welke niet. Daarvoor is het
noodzakelijk dat het contracteermoment tussen zorgverzekeraars en
zorgaanbieders wordt vervroegd. Zorgaanbieders moeten in hun
informatieverstrekking transparant zijn over hun (passanten)tarieven
wanneer zij geen contract hebben met een zorgverzekeraar. Voor de
patiënt moet voorafgaand aan de behandeling duidelijk zijn of de
zorgaanbieder een contract heeft met zijn zorgverzekeraar en wat dat
kan betekenen voor de vergoeding van het in rekening te brengen tarief.
Het hierboven genoemde wetsvoorstel tot wijziging van artikel 13 Zvw
voorziet erin dat zorgverzekeraars voortaan 6 weken voor aanvang van
het nieuwe polisjaar bekend moeten maken welke zorg bij welke
zorgaanbieders zij hebben gecontracteerd, en wat de
(vergoedings-)consequenties zijn voor behandelingen door
zorgaanbieders waarmee op dat moment nog geen contract is
afgesloten.

Kenmerk

49247/63705
Pagina

3 van 4

Conclusie
Alles overziend zijn wij positief over de werking van de
zorgverzekeringmarkt. We zullen naar aanleiding van de hierboven
beschreven aandachtspunten in ons toezicht extra aandacht besteden
aan de betaalbaarheid (extra aandacht voor fraude, misbruik en
oneigenlijk gebruik en correct declareren) en aan goede
informatieverstrekking door zorgverzekeraars en zorgaanbieders, met
name in de overstapperiode.

Hoogachtend,
De Nederlandse Zorgautoriteit,

mr. drs. T. W. Langejan
Voorzitter Raad van Bestuur

Kenmerk

49247/63705
Pagina

4 van 4