Tweede Kamer der Staten-Generaal

2

Vergaderjaar 2018–2019

35 000 XVI

Vaststelling van de begrotingsstaten van het
Ministerie van Volksgezondheid, Welzijn en
Sport (XVI) voor het jaar 2019

35 000 XV

Vaststelling van de begrotingsstaten van het
Ministerie van Sociale Zaken en
Werkgelegenheid (XV) voor het jaar 2019

Nr. 130

BRIEF VAN DE MINISTER VOOR MEDISCHE ZORG
Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal
Den Haag, 21 juni 2019
In deze brief informeer ik u over de voortgang van de aangekondigde
maatregelen ter voorkoming van gezondheidsrisico’s bij blootstelling aan
chroom-6. Ik doe dit mede namens de Staatssecretaris van Sociale Zaken
en Werkgelegenheid, Minister en Staatssecretaris van Binnenlandse Zaken
en Koninkrijksrelaties, de Staatssecretaris van Defensie, de Minister en
Staatssecretaris van Infrastructuur en Waterstaat, de Minister voor
Rechtsbescherming en de Minister van Landbouw, Natuur en Voedselkwaliteit. Onder coördinatie van het Ministerie van VWS hebben de departementen de voortgang van de maatregelen besproken, informatie
uitgewisseld en bezien of en welke aanvullende maatregelen nodig waren.
Deze brief geeft een overzicht van de uitgevoerde en lopende acties en
welke departementen hierbij betrokken zijn.
Consumentenbeleid
Het RIVM heeft in opdracht van het Ministerie van Volksgezondheid,
Welzijn en Sport een verkennend onderzoek gedaan om inzicht te geven
of de consumentenveiligheid afdoende gewaarborgd is. Dat onderzoek
heb ik op 19 april 2019 aan uw Kamer aangeboden.1 De conclusies van het
RIVM waren geruststellend. Het RIVM heeft op basis van het onderzoek
geadviseerd geen nader onderzoek uit te voeren naar de blootstelling van
consumenten aan chroom-6.
In deze Kamerbrief heb ik ook aangegeven dat ik het RIVM de opdracht
zou geven om een verkenning te doen of er zich mogelijke risico’s
voordoen in medische implantaten. Ik verwacht dat deze verkenning deze
zomer kan worden afgerond, waarna ik zal bezien of er aanleiding is voor
een vervolgonderzoek.

1

kst-35000-XVI-130
ISSN 0921 - 7371
’s-Gravenhage 2019

Kamerstukken 35 000 XVI en 35 000 XV, nr. 119.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 35 000 XVI, nr. 130

1

Ook heb ik het RIVM de opdracht gegeven om consumenten beter op de
hoogte te stellen van de potentiële risico’s via de website waarzitwatin.nl.
Het gaat dan met name om het vergroten van het bewustzijn dat
chroom-6 soms kan ontstaan bij hoog energetische werkzaamheden aan
verchroomde of met chroom behandelde voorwerpen. Naar verwachting
zal het laatste kwartaal van dit jaar de informatie beschikbaar zijn op de
website.
Tenslotte heb ik in de brief van 19 april jl. aangegeven dat RIVM gaat
uitzoeken of het feit dat in de REACH verordening de productgroep
«kunstenaarsverf» is uitgezonderd van het verbod van kankerverwekkende verbindingen in consumentenproducten kan leiden tot consumentenblootstelling aan chroom-6 (Kamerstuk 35 000 XVI, nr. 127). Ook
hierover is het laatste kwartaal van het jaar meer bekend.
Onderwerp

Gereed

Tweede Kamer

Verantwoordelijk
ministerie

1.

Onderzoek RIVM: risico’s voor consumenten

Verzonden op
19 april 2019

Brief met rapport

VWS

2.

Vervolgbrief consumentenbeleid:
– Waarzitwatin.nl
– Medische implantaten
– Kunstschildersverf

Laatste kwartaal
2019

Brief

VWS

Samenvatting consumentenbeleid
De risico’s voor consumenten zijn beperkt. Enkele resterende acties lopen
en zullen eind van het jaar zijn afgerond.
Arbeidsomstandighedenbeleid en toezicht
Voortgangsbrief gevaarlijke stoffen
Ten aanzien van de activiteiten op chroom 6, alsmede een aantal eerder
aangekondigde ontwikkelingen binnen het gevaarlijke stoffen-beleid, heeft
de Staatssecretaris van SZW u onlangs in de voortgangsbrief gevaarlijke
stoffen afzonderlijk geïnformeerd (18 juni 2019)(Kamerstuk 25 883,
nr. 347). Hierna wordt meer specifiek ingegaan op de uitvoering van de
Kabinetsreactie op het onderzoek chroom-6 Tilburg.
Kabinetsappreciatie «Door het stof»
Op 5 maart 2019 heeft uw Kamer de kabinetsappreciatie ontvangen over
het onderzoeksrapport over werklozen in Tilburg die tijdens een
re-integratietraject in contact zijn gekomen met chroom-6 (Kamerstuk
25 883, nr. 342). In dezelfde brief heeft de Staatssecretaris van SZW
aangegeven hoe opvolging wordt gegeven aan een drietal aanbevelingen
(zorg voor kennisdeling, bekendheid en professionele begeleiding;
vergemakkelijk toekomstige schadeafhandeling; en versterk handhaving)
van de Commissie Tilburg, en bent u geïnformeerd over de situatie in
andere bedrijfstakken.2 Hieronder gaat de Staatssecretaris van SZW
verder in op deze aanbevelingen en een aantal overige toezeggingen.

2

Kamerstuk 25 883, nr. 342.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 35 000 XVI, nr. 130

2

Kennisdeling, bekendheid en professionele begeleiding
De Staatssecretaris van SZW heeft in de brief van 21 december 20183
aangekondigd chroom-6 expliciet mee te zullen nemen in het Programma
Preventie Beroepsziekten dat zich richt op werken met gevaarlijke stoffen.
Sindsdien is een factsheet chroom-6 ontwikkeld en gepubliceerd op het
Arboportaal.4 Deze factsheet geeft op toegankelijke wijze informatie over
in welke sectoren en bij welke werkzaamheden er een risico is op
blootstelling aan chroom-6. Verder wordt uitleg gegeven over de
symptomen die hierbij kunnen optreden, het ziektebeeld en de beschermende maatregelen die volgens het STOP-principe genomen kunnen
worden.
Ook is er een focusgroep chroom-6 opgericht bestaande uit diverse
overheidswerkgevers en ProRail waarin gewerkt wordt aan de totstandkoming van een gezamenlijk protocol over veilige werkwijzen, dat na
toetsing door de Inspectie SZW via het programma Preventie Beroepsziekten beschikbaar zal komen voor andere partijen. Het programma zal in
samenwerking met de focusgroep en andere partijen in het najaar een
bijeenkomst organiseren om de sector Rijk te ondersteunen in hun rol van
werkgever en opdrachtgever in situaties waar gewerkt wordt met
chroom-6.5 De nadruk ligt in deze bijeenkomst op kennisdeling en het
bieden van concrete handelingsperspectieven zodat opdrachtgevers en
werkgevers weten welke maatregelen ze kunnen treffen en op welke wijze
ze dit kunnen doen.
Ten aanzien van de professionele begeleiding heeft de Staatssecretaris
van SZW eerder aangegeven de rol van de deskundigen te zullen
betrekken bij het onderzoek naar de knelpunten bij het proces van
totstandkoming van de RI&E. Dit onderzoek vindt plaats in het kader van
verbeteringen van het functioneren en de inrichting van de arbobeleidscyclus waarvan de Staatssecretaris van SZW de uitkomsten begin volgend
jaar aan uw Kamer zal sturen.
Inventarisatie chroom-6
Uw Kamer heeft verzocht om een overzicht van andere bedrijfstakken
waar chroom-6 is toegepast.6 In de bijlage bij de brief van 5 maart 2019
heeft u een eerste overzicht van de Inspectie SZW ontvangen (bijlage bij
Kamerstuk 25 883, nr. 342). De Staatssecretaris van SZW heeft voorts
toegezegd de reeds aanwezige kennis op het gebied van toepassingen en
bewerkingen met chroom-6 samen te laten brengen en indien nodig aan
te laten vullen. Op dit moment wordt, met betrokkenheid van de Inspectie
SZW, invulling gegeven aan deze toezegging. De resultaten worden nog
dit jaar verwacht.
Commissie Vergemakkelijking Schadeafhandeling bij Beroepsziekten
De Staatssecretaris van SZW heeft de aanbevelingen van de Commissie
Tilburg ten aanzien van het vergemakkelijken van toekomstige schadeafhandeling overgenomen en zal nog voor het zomerreces een Commissie
«Vergemakkelijking Schadeafhandeling bij Beroepsziekten» installeren.

3

Kamerstukken 35 000 XVI en 35 000 XV, nr. 119.
https://www.arboportaal.nl/onderwerpen/chroom-6/documenten/publicatie/2019/04/24/
factsheet-chroom-6.
5
Conform toezegging in TK brief 21 december 2018, Kamerstukken 35 000 XVI en 35 000 XV,
nr. 119.
6
Handelingen II 2018/19, nr. 48, item 6.
4

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 35 000 XVI, nr. 130

3

Toezicht en handhaving
In haar brief van 5 maart en de voortgangsbrief gevaarlijke stoffen heeft
de Staatssecretaris van SZW uiteengezet hoe zij invulling gaat geven aan
de aanbeveling «versterking handhaving» (Kamerstuk 25 883, nr. 342).
Daarbij heeft de Inspectie SZW een aantal maatregelen aangekondigd
waar momenteel opvolging aan wordt gegeven. Onderdeel daarvan is de
intensivering van het toezicht op gevaarlijke stoffen. De stand van zaken
daarvan komt aan bod in de eerdergenoemde voortgangsbrief gevaarlijke
stoffen.
Onderwerp

Gereed

Tweede Kamer

Verantwoordelijk
ministerie

3.

Reactie op advies van de commissie Tilburg chroom-6 en de
situatie in andere branches

Verzonden op
5 maart 2019

Brief (Kamerstuk
25 883, nr. 342)

SZW

4.

Kamervragen Gijs van Dijk (PvdA) ingediend 7 februari 2019

Beantwoord op
6 maart 2019

Antwoorden op
Kamervragen
(Aanhangsel
Handelingen II
2018/19, nr. 1744)

SZW en I&W

5.

Voortgangsbrief gevaarlijke stoffen

18 juni 2019

Brief (Kamerstuk
25 883, nr. 347)

SZW

6.

Instelling Commissie Vergemakkelijking Schadeafhandeling bij
Beroepsziekten

18 juni 2019

Brief

SZW

7.

Inventarisatie chroom-6 toepassingen

Eind 2019

Rapport en brief

SZW

8.

Advies Commissie Vergemakkelijking Schadeafhandeling bij
Beroepsziekten

Eind 2019

Rapport en
aanbiedingsbrief

SZW

9.

Kabinetsreactie Advies Commissie vergemakkelijking Schadeafhandeling bij Beroepsziekten

Eerste helft 2020

Brief

SZW

Samenvatting arbeidsomstandighedenbeleid en toezicht
Op dit moment wordt opvolging gegeven aan zowel de aanbevelingen
van de Commissie Tilburg, als een aantal toezeggingen die de Staatssecretaris van SZW u eerder heeft gedaan.7 U bent onlangs geïnformeerd
over de ontwikkelingen rondom chroom-6 en gevaarlijke stoffen in de
voortgangsbrief gevaarlijke stoffen (Kamerstuk 25 883, nr. 347). De
Commissie Vergemakkelijking Schadeafhandeling bij Beroepsziekten
wordt voor de zomer ingesteld en zal naar verwachting haar advies eind
2019 opleveren. De Staatssecretaris van SZW zal begin 2020 het advies
naar uw Kamer sturen, voorzien van een kabinetsreactie.
Rijksoverheid als werkgever en opdrachtgever
Het Rijk als werkgever
Het Ministerie van BZK is in gesprek met departementen binnen de sector
Rijk en vakbonden over een overkoepelende aanpak waar het gaat om
onderzoek naar blootstelling aan gezondheid schadende stoffen, in het
bijzonder chroom-6. Het is de wens van de bonden om tot centrale
processtappen te komen. Deze processtappen zijn uitgewerkt en worden
ingebracht in het sectoroverleg Rijk. Bij overeenstemming zullen
historische onderzoeken binnen de sector Rijk langs dezelfde
processtappen worden ingericht. Momenteel doet ieder departement dat
op eigen wijze. U wordt verderop in deze brief geïnformeerd over de
7

Kamerstukken 35 000 XVI en 35 000 XV, nr. 119.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 35 000 XVI, nr. 130

4

(lopende) onderzoeken. In het najaar zullen rijkswerkgevers en vakbonden
spreken over een eventuele Rijksbrede uitkeringsregeling.
Bij werkzaamheden waarbij de kans bestaat dat chroom-6 vrijkomt en
blootstelling kan optreden, nemen werkgevers binnen de sector Rijk
preventieve beheersmaatregelen. De werkgever moet zeker stellen dat de
medewerker het werk gezond en veilig kan uitvoeren. Dit geldt ook bij
uitbesteding van werkzaamheden. Gewerkt is aan een gezamenlijk
protocol aan de hand van het vastgoed van het Rijk. Hierover volgt
onderstaand meer.
Het Rijk als werk- en opdrachtgever
Overheidspartijen Rijksvastgoedbedrijf en Rijkswaterstaat, werken samen
met ProRail aan een gezamenlijk protocol over het veilige bewerken van
chroom-6-houdende coatings en verven. Dit gebeurt samen met externe
deskundige arbeidshygiënisten en toxicologen. Een eerste versie van het
protocol is ingediend voor toetsing door de Inspectie van SZW. Versie 1.0
is gebaseerd op bestaande meetgegevens voor zover die voorhanden
waren, indien niet voor handen op een vaste redeneerlijn. Deze eerste
versie van het protocol zal op korte termijn extern worden gepubliceerd.
Alle deelnemers aan de Raad voor Vastgoed rijksoverheid (RVR)8 gaan na
interne besluitvorming hetzelfde protocol hanteren. Na vaststelling zal het
protocol beschikbaar worden gesteld aan departementen ter
aanscherping van de beheersmaatregelen. Het protocol wordt door
Rijkswaterstaat ook getoetst voor bruikbaarheid op onroerend goed. Via
het SZW-programma Preventie Beroepsziekten zal het ook beschikbaar
komen voor andere partijen. De Minister van BZK zal een brief aan uw
Kamer sturen over het protocol met daarin de uitwerking veilig werken bij
departementen zodra deze definitief is.
Tevens wordt een database ontwikkeld waarin de gemeten blootstelling
tijdens de verschillende uitvoeringsmethoden aan chroom-6 wordt
opgenomen. Om het protocol verder te ontwikkelen, heeft Rijkswaterstaat
in de maand mei onderzoek gedaan op de Waalbrug. Op de Waalbrug
heeft Rijkswaterstaat de stofemissie van verschillende bewerkingsmethoden gemeten en de effectiviteit van de methoden bekeken. Het betreft
zowel methoden voor grootschalige verwijdering van verflagen (zoals op
het brugdeel) als methoden voor meer kleinschalige verwijdering (bijv.
van leuningen). De onderzoeken aan de Waalbrug zijn eind mei afgerond.
De onderzoeksresultaten verwachten we begin juli. De nieuwe meetgegevens worden gebruikt voor versie 2.0 van het protocol.
Momenteel zijn er complicaties met de afvoer van chroom-6-houdend
afval afkomstig van projecten van de rijksopdrachtgevers. Eindverwerkers
van deze afvalstof geven aan dat zij niet weten hoe het afval te verwerken
en/of dat ze niet de juiste faciliteiten hebben. Rijkswaterstaat is op dit
moment in gesprek met afvalverwerkers over de veilige verwerking van
de verschillende afvalstromen. Uw kamer zal hierover nader worden
geïnformeerd wanneer er meer informatie bekend is.
In bepaalde gevallen kunnen chroom-6 houdende verbindingen nog
worden gebruikt. Dit mag alleen als er een autorisatie is afgegeven (of via
een geldige lopende autorisatie aanvraag). Ook in producten/materieel
kan het nog zijn verwerkt, zelfs in nieuw aan te schaffen materieel.

8

De leden van de RVR zijn: Rijksvastgoedbedrijf, Rijkswaterstaat, Ministerie van Veiligheid en
Justitie, ProRail, Nationale Politie, Staatsbosbeheer en COA. Agendaleden zijn: Rijksdienst voor
Cultureel Erfgoed en Ministerie van Defensie.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 35 000 XVI, nr. 130

5

Te allen tijde wordt van leveranciers geëist dat ze, conform EU regelgeving, aangeven waar een concentratie groter dan 0,1 gewichtsprocent
chroom-6 van een component wordt toegepast in hun producten. Van
concentraties kleiner dan 0,1 gewichtsprocent bestaat echter geen
informatieplicht voor de leverancier. Het kabinet zal nader verkennen wat
de consequenties zijn en of een Rijksbrede beleidslijn kan worden
ontwikkeld
Historische onderzoeken
Rijkswaterstaat hanteert sinds 1998 het beleid dat chroom-6 vrije verven
worden toegepast tijdens conservering. In het verleden is echter
veelvuldig chroom-6 gebruikt op objecten. Daarom verricht Rijkswaterstaat historische onderzoeken naar mogelijke blootstelling van eigen
medewerkers.
Rijkswaterstaat onderzoekt momenteel hoe er in het verleden in eigen
beheer is omgegaan met conserveringswerkzaamheden aan boord van
schepen van de Rijksrederij en met het onderhouden van boeien door de
voormalige betonningsdienst. Verder zal Rijkswaterstaat een onderzoek
starten naar medewerkers die betrokken zijn geweest bij de kwaliteitscontrole van conserveringen en valt het niet uit te sluiten dat in de
voormalige regio’s/districten van Rijkswaterstaat in eigen beheer
kleinschalige conserveringswerkzaamheden zijn uitgevoerd. Wanneer
hierover meer bekend is zal de Minister van Infrastructuur en Waterstaat
direct de desbetreffende (voormalig) medewerkers en vervolgens uw
Kamer nader informeren.
Voor eigen medewerkers die gezondheidsklachten hebben, heeft
Rijkswaterstaat een meldpunt. Er zijn op dit meldpunt enkele meldingen
binnengekomen. Of deze klachten ook daadwerkelijk chroom-6 gerelateerd zijn, wordt op dit moment verder onderzocht. Met de betrokken
medewerkers worden gesprekken gevoerd. Hierover kunnen, in verband
met privacyoverwegingen, nog geen uitspraken gedaan worden.
De Staatssecretaris van Defensie heeft in haar brief van 5 maart jongstleden de Kamer geïnformeerd9 over een aantal aspecten aangaande de
vervolgonderzoeken door het RIVM, de Regeling Uitkering chroom-6
Defensie en de nazorg voor (oud-)medewerkers en nabestaanden van de
POMS-locaties.
Het RIVM onderzoekt in opdracht van het Ministerie van Defensie of het
haalbaar is om via epidemiologisch onderzoek onder (oud-)medewerkers
vast te stellen of bepaalde ziekten vaker voorkomen bij mensen die zijn
blootgesteld aan chroom-6. Het RIVM verwacht het resultaat van dit
haalbaarheidsonderzoek in de zomer 2019 aan de Paritaire Commissie
chroom-6 Defensie te kunnen aanbieden. Op basis hiervan zal worden
besloten op welke wijze het vervolgonderzoek naar de gezondheidsrisico’s
als gevolg van blootstelling aan chroom-6 op de andere defensielocaties
dan de voormalige POMS-locaties, waarvoor het onderzoek in juni 2018 is
voltooid, zal worden uitgevoerd.
Het RIVM onderzoekt in opdracht van Defensie of er sinds het onderzoek
op de POMS-locaties nieuwe wetenschappelijke studies zijn verschenen
over het verband tussen chroom-6-blootstelling en ziekten of aandoeningen. Het RIVM is medio 2018 begonnen met een eerste actualisatie
waarvan de resultaten in de zomer 2019 worden verwacht. Indien daar
aanleiding toe is, zal de lijst met ziektes en aandoeningen uit het
onderzoek op de POMS-locaties worden aangepast.

9

Kamerstuk 35 000 X, nr. 105.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 35 000 XVI, nr. 130

6

Defensie continueert de nazorg voor de (oud-)medewerkers die zijn
blootgesteld aan chroom-6 en mogelijk als gevolg daarvan gezondheidsklachten hebben. De nazorg dient zoveel als mogelijk te zijn toegesneden
op de hulpvraag van de (oud-)medewerkers en hun nabestaanden en
wordt indien nodig aangepast. De Staatssecretaris van Defensie heeft in
de Kamerbrief van 5 maart jongstleden gemeld een onafhankelijke
commissie in te stellen die moet adviseren bij geschillen in de
bezwaarfase inzake de uitvoering van de Uitkeringsregeling. Ze zal uw
Kamer hierover medio 2019 per brief informeren. Defensie heeft het RIVM
verzocht een onafhankelijk deskundigenadvies op te laten stellen
aangaande mogelijk aanvullende nazorgmaatregelen gericht op het
wegnemen of verminderen van de zorgen en ongerustheid bij
(oud-)medewerkers die wel zijn blootgesteld aan chroom-6. Het RIVM
verwacht rond de zomer van 2019 het advies van het deskundigenberaad
te kunnen aanbieden.
In opdracht van het Ministerie van Justitie en Veiligheid heeft het RIVM
een verkennend onderzoek verricht naar de signalen dat medewerkers in
enkele penitentiaire inrichtingen in het verleden mogelijk zijn blootgesteld
aan doses chroom-6 hoger dan de hiervoor geldende grenswaarden. Dat
onderzoek heeft de Minister voor Rechtsbescherming op 12 februari 2019
uw Kamer aangeboden.10 Het RIVM heeft als onafhankelijk instituut in de
door DJI beschikbaar gestelde documenten geen bevestiging gevonden
dat de, op het moment van de monstername geldende, wettelijke
grenswaarde voor chroom-6 werd overschreden. Er is geen inhoudelijke
aanleiding voor vervolgonderzoek. Met de vakbonden vindt informatieuitwisseling plaats over het onderzoek.
Onderwerp

Gereed

Tweede Kamer

Verantwoordelijk
ministerie

10.

Toezeggingen AO Personeel Defensie chroom-6

Medio 2019

Brief

Defensie

11.

Afspraken met vakbonden over gezamenlijke werkwijze historisch
onderzoek

Voorjaar 2019

Brief

BZK

12.

Uitwerking veilig werken bij de departementen

Zomer 2019

Brief

BZK, mede namens
I&W, J&V, LNV en
Defensie

13.

Vervolgonderzoek (oud-)defensielocaties

Na de zomer van
2019, daarna zal
de Kamer
periodiek
geïnformeerd
worden

Brief

Defensie

14.

Historisch onderzoek naar o.a. de Rijksrederij, de voormalige
markeringsdienst en de conserveringsdeskundigen die kwaliteitscontroles uitvoerden.

Eind 2019
I&W zal de Kamer
periodiek
informeren over
de onderzoeken.

Rapport en brief

I&W

15.

Verwerking verschillende afvalstromen

De Kamer wordt
geïnformeerd
wanneer meer
informatie
bekend is.

Brief

I&W

Samenvatting
Het overleg tussen Rijkswerkgevers en vakbonden over gezamenlijke
processtappen in historisch onderzoek chroom-6 loopt. Overheidspartijen
10

Kamerstuk 24 587, nr. 745.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 35 000 XVI, nr. 130

7

Rijksvastgoedbedrijf en Rijkswaterstaat hebben samengewerkt met
ProRail aan een gezamenlijk protocol over veilige werkwijzen. Dit protocol
is ter toetsing bij de Inspectie van SZW voorgelegd. Op basis van de
onderzoeksresultaten op de Waalbrug zal het protocol geactualiseerd
worden.
Tot slot
In deze brief heb ik u een overzicht gegeven van de acties die nog lopen
en welke brieven u nog kunt verwachten. Alle betrokken departementen
hebben maatregelen genomen die passend zijn bij hun rol en verantwoordelijkheid. Ik hoop u hiermee voldoende geïnformeerd te hebben.
De Minister voor Medische Zorg,
B.J. Bruins

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 35 000 XVI, nr. 130

8