Tweede Kamer der Staten-Generaal

2

Vergaderjaar 2012–2013

29 389

Vergrijzing en het integrale ouderenbeleid

Nr. 54

BRIEF VAN DE MINISTER VOOR WONEN EN RIJKSDIENST
Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal
Den Haag, 6 juni 2013
Met deze brief informeer ik u, mede namens de staatssecretaris van
Volksgezondheid, Welzijn en Sport (VWS) over de effecten voor de
woningmarkt van de vergrijzing en de hervormingen in de langdurige
zorg en de inzet van de staatssecretaris van VWS en mij op deze punten.
Dit naar aanleiding van de toezegging mijn ambtsvoorganger om een
actieplan ouderenhuisvesting op te stellen en het overleg dat de staatssecretaris en ik hebben over de uitwerking van de vraagstukken die ontstaan
naar aanleiding van het langer thuis wonen van ouderen en mensen met
beperkingen.
1. Effecten van de vergrijzing voor de woningmarkt
De vergrijzing is reeds een aantal jaren onderweg. Het aantal ouderen
(65+) blijft tot 2040 gestaag toenemen tot circa 4,7 miljoen in 2040. Het
aantal 75-plussers, de leeftijd waarop gemiddeld genomen de beperkingen beginnen, verdubbelt van 1,2 miljoen nu tot 2,6 miljoen in 20401.
De 80-plussers onder hen hebben vaker fysieke beperkingen, zijn vaak
alleenstaand en hebben vaker dan de jongere ouderen een lager inkomen.
Deze ontwikkelingen zorgen voor een grotere behoefte aan woningen die
geschikt zijn voor ouderen en brengen vragen met zich op het gebied van
wonen met zorg.
Daarnaast leidt de vergrijzing op de korte termijn tot verminderde
dynamiek op de woningmarkt en op de langere termijn tot een grotere
uitstroom op de woningmarkt (vanwege sterfte of verhuizing naar
intramurale instelling).2 In deze brief ga ik in op de opgave van de
huisvesting van ouderen en mensen met een beperking.

1

Het aantal huishoudens van 75 jaar en ouder stijgt van 800.000 nu naar 1,8 miljoen in 2040. Het
aandeel 75-plussers in de totale bevolking stijgt van 7% nu naar ruim 14% in 2040; het aandeel
van 75-plushuishoudens stijgt van 11% in 2013 naar ruim 21% in 2040.
2
Planbureau voor de Leefomgeving, Vergrijzing en Woningmarkt, april 2013.

kst-29389-54
ISSN 0921 - 7371
’s-Gravenhage 2013

Tweede Kamer, vergaderjaar 2012–2013, 29 389, nr. 54

1

Stand van zaken en opgave
Met de monitor Investeren voor de Toekomst (MIT) is voor het eerst in
2003 de kwantitatieve opgave op het terrein van de huisvesting van
ouderen in kaart gebracht. Na 2006 en 2009 is in 2012 voor de vierde keer
de opgave en de voortgang op het terrein beschreven. Het rapport
«Monitor investeren voor de toekomst 2012» (MIT2012) met de meest
recente gegevens bied ik u hierbij aan3. Uit de monitor van 2012 blijkt dat
de woningvoorraad die geschikt is voor ouderen en mensen met
beperkingen in de periode 2009–2012 met meer dan 120.000 is toegenomen tot 1,9 miljoen woningen (huur en koop). Anno 2012 is er een
tekort van 4% ten opzichte van de bestaande voorraad (circa 84.000
woningen, zie onderstaande figuur). Het aandeel verzorgd wonen (een
geschikte woning met 24-uurs zorg op afroep) daarin is relatief groot. Het
tekort aan geschikte woningen in 2012 verschilt weinig van het tekort dat
in de monitor 2009 is berekend en toen op 87.000 woningen lag.
Aanbod en vraag naar geschikte woningen, 2012 (* 1.000)

Verzorgd wonen
Overig geschikt wonen
Totaal geschikt

Voorraad

Vraag

Tekort

134
1.822
1.955

174
1.866
2.039

– 40
– 44
– 84

In de monitor wordt ook de opgave voor de jaren tot 2021 geraamd.
Hiervoor is gekeken naar de vraagontwikkeling als gevolg van de
vergrijzing en van de extramuralisering. Er blijkt voor de komende jaren
nog een forse kwantitatieve opgave te liggen, die qua omvang vergelijkbaar is met voorgaande ramingen. Per jaar zal uitgaande van het
Regeerakkoord de geschikte woningvoorraad moeten worden uitgebreid
met circa 44.000 woningen om geheel aan de behoefte te voldoen4. Deze
opgave moet op lokaal niveau ingevuld worden. Met de lage nieuwbouwproductie van dit moment zal het voor een groter deel dan voorheen
aankomen op het aanpassen van bestaande woningen.
Woningcorporaties kunnen daarin (samen met gemeenten) een belangrijke rol spelen. Ouderenhuisvesting en wonen met zorg vormt in de
komende jaren een aandachtspunt voor corporaties, binnen de focus van
hun kerntaak en de kaders die de ontwerpHerzieningswet en de novelle bij
deze wet bieden. Voorop staat dat lokaal bezien wordt welke behoefte er is
en welke mogelijkheden de bestaande voorraad, al dan niet na
aanpassing, biedt. Corporatie en gemeente moeten dit zo concreet
mogelijk vastleggen in prestatieafspraken op basis van een vastgestelde
woonvisie van gemeenten.
De staatssecretaris van VWS zal het gesprek aangaan met gemeenten om
te bevorderen dat zij bij het maken van prestatieafspraken met woningcorporaties, in hun toewijzingsbeleid en bij het aanpassen van woningen
voldoende rekening houden met de mensen die in de toekomst langer in
hun eigen omgeving geholpen gaan worden. Eigenaren van woningen die
in hun eigen woning blijven wonen, hebben in het aanpassen van hun
woning een eigen verantwoordelijkheid.
Verder liggen er kansen bij de woonruimteverdeling. In de categorie
«verzorgd wonen» wonen voornamelijk huishoudens van 55 jaar en
ouder, maar uit het MIT2012 blijkt dat dit voor de zogenaamde «nultreden3
4

Ter inzage gelegd bij het Centraal Informatiepunt Tweede Kamer
Als conform de brief van de staatssecretaris van VWS van 25 april jl. (kamerstuk 30 597, nr.296,
vergaderjaar 2012–2013) er meer mensen met een zorgzwaartepakket 3 en 4 in een instelling
kunnen verblijven, zal dit aantal circa 1.000 woningen lager kunnen liggen.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2012–2013, 29 389, nr. 54

2

woningen» maar voor iets meer dan 50% het geval is. Hier lijkt ruimte om
de beschikbare woningvoorraad beter te benutten. De geschikte woningvoorraad blijkt uit de monitor landelijk bezien in potentie qua omvang
ruim genoeg om alle huishoudens van 65 jaar en ouder van dit moment te
kunnen huisvesten. Lokaal en regionaal verschilt dit sterk. Het is aan
gemeenten om de toekomstige kwantitatieve lokale opgave nader in beeld
te brengen.
2. Effecten extramuralisering voor de woningmarkt
De woningmarkt krijgt de komende jaren te maken met een groeiende
groep ouderen met een zorgvraag. De demografische ontwikkelingen zijn
voor de omvang van de opgave het meest bepalend. Daarnaast zullen
door de extramuralisering in de verzorging en verpleging (ZZP1 t/m 3,
deel ZZP4) de komende jaren circa 57.700 cliënten uitstromen uit een
intramurale instelling die niet vervangen worden door nieuwe instroom
van cliënten met een licht zorgzwaartepakket5. Mensen zullen dus langer
op de woningmarkt blijven. Het merendeel van de mensen met een lichte
zorgvraag die voorheen naar een zorginstelling ging, zal gewoon in de
huidige woning (kunnen) blijven en aldaar zorg op maat moeten kunnen
gaan krijgen. Soms zullen daarvoor ook woningaanpassingen nodig zijn,
ter ondersteuning waarvan een beroep op de gemeente kan worden
gedaan. Een ander deel van de ouderen zal vanwege beperkingen of om
sociale redenen (bijvoorbeeld vereenzaming, zwak sociaal netwerk)
wensen te verhuizen naar een meer passende woning. Dit kan bijvoorbeeld een nultredenwoning zijn, een specifieke ouderenwoning of een
geclusterde, meer beschermde woonvorm.
Uit de MIT 2012 blijkt dat het beleid ten aanzien van de extramuralisering
en het langer thuis wonen een versterkend effect heeft op de vraag naar
«verzorgd wonen» en andere specifieke woonvormen voor ouderen.
Kwantitatief speelt dit vooral op de kortere termijn (tot 2020). De kwalitatieve woonwensen van de door de extramuralisering langer op de
woningmarkt verblijvende groepen zijn met het huidige onderzoeksinstrumentarium minder goed te ramen. Toekomstige ontwikkelingen in de
woonwensen van zorgbehoevende ouderen als de mogelijkheden en
kostenoverwegingen in de langdurige zorg spelen hierin mee. De
verwachting is dat onder meer door domotica en andere innovaties in de
ambulante zorg de benodigde zorg steeds meer plaatsonafhankelijk aan
huis geleverd kan worden. Toch zullen er situaties blijven waarin een
verhuizing naar een meer geclusterde woonvorm voor ouderen aan de
orde is. Bijvoorbeeld wanneer een oudere zelf vanuit een gevoel van
veiligheid of eenzaamheid naar een meer beschermde woonomgeving
wenst te verhuizen. Wat de extramuralisering betekent voor de vraag en
het aanbod op het gebied van wonen en zorg, vereist apart en nader
onderzoek. Begin 2014 bied ik u de aangepaste Monitor Investeren voor
de Toekomst aan.
Herbestemmen zorgvastgoed
Een van de mogelijkheden om te voldoen aan de vraag naar verzorgd
wonen is het herbestemmen van leegstaande ruimten in zorginstellingen
voor verhuur aan mensen met een zorgvraag, die geen intramurale
indicatie krijgen. Verhuur van voormalige instellingsplaatsen biedt
bovendien een oplossing voor eventuele leegstand in het zorgvastgoed.

5

Worden ook de andere sectoren meegerekend (mensen met verstandelijke, lichamelijke of
zintuiglijke beperkingen) dan gaat het om circa 77.900 mensen (kamerstuk 30 597, nr. 296,
vergaderjaar 2012–2013).

Tweede Kamer, vergaderjaar 2012–2013, 29 389, nr. 54

3

De zorginstelling kan overgaan tot verhuur op basis van het scheiden van
wonen en zorg en/of bij de mensen thuis de zorg gaan leveren. Indien een
woningcorporatie eigenaar is van het vastgoed, kan in overleg ervoor
gekozen worden dat de woningcorporatie als verhuurder optreedt.
Het vigerende woningwaarderingsstelsel biedt diverse mogelijkheden om
rekening te houden met eventuele specifieke kenmerken van de
verhuurde ruimten. Zo voorziet het woningwaarderingsstelsel in de
mogelijkheid van een opslag van 35% op het puntentotaal voor wonen
met diensten (de zogeheten serviceflatopslag); gemeenschappelijke
ruimten zoals eetzaal en recreatieruimten kunnen via omslag over de
aanwezige woonruimten in de punten per woonruimte worden
meegeteld. Voor persoonsgerichte aanpassingen op grond van een
subsidieregeling voor woningaanpassing zijn tevens extra punten
mogelijk.
Bij de heroverweging van het woningwaarderingsstelsel waarover uw
Kamer later dit jaar nader bericht zal krijgen, zal bezien worden of en zo ja,
op welke wijze deze aspecten in de toekomst gecontinueerd kunnen
worden of aanpassing behoeven.
3. Ondersteuning door het Rijk
In het Algemeen Overleg met uw Kamer van 24 november 2011 heeft mijn
ambtsvoorganger toegezegd een actieplan ouderenhuisvesting op te
zullen stellen. Bij brief van 12 juli 20126 heeft mijn ambtsvoorganger u
laten weten tijd te willen nemen om nut en noodzaak van een nieuw
actieplan te bepalen aan de hand van nieuwe gegevens over de voortgang
en opgave en om af te kunnen stemmen op ontwikkelingen in de zorg. In
april 2013 heb ik u laten weten7 uw kamer in juni van dit jaar nader over
de invulling van de toezegging te berichten.
Uitwerking toezegging
De nieuw beschikbare gegevens over de voortgang en ontwikkeling van
de voor ouderen geschikte woningvoorraad laten zien dat de aanpak van
de opgave op koers ligt. De ontwikkeling van het aanbod geschikte
woningen voor ouderen houdt gelijke tred met de ontwikkeling van de
vraag. Wel zie ik een verschuiving in de opgave van het realiseren van
voldoende nultredenwoningen naar het realiseren van voldoende
woningen waarin zorg en diensten in de nabijheid of op afroep
beschikbaar zijn (het zogenaamde «verzorgd wonen»). Nader onderzoek
naar wonen met zorg is, zoals ik al eerder aangaf, gewenst.
Ik constateer dat de twee breed gedragen actieplannen, die vanaf 2003 zijn
ingezet op het terrein in kwestie, hun werk hebben gedaan wat betreft
agendering van het vraagstuk van de vergrijzing en de lokale aanpak
daarvan. De laatste tien jaar is het besef van urgentie bij gemeenten sterk
toegenomen en heeft de corporatiesector zich op dit terrein van zijn beste
kant laten zien.
Gezien het bovenstaande zie ik geen noodzaak voor een (hernieuwd)
actieplan ouderenhuisvesting in de zin van een rijksprogramma gericht op
het bouwen van meer woningen voor ouderen en mensen met beperkingen. Voor een dergelijk breed gedragen plan bleek bij belangrijke
gesprekspartners Aedes en VNG overigens ook onvoldoende draagvlak.
Het rijk heeft op diverse manieren aandacht voor de ouderenhuisvesting,
zoals bijvoorbeeld in het kader van de activiteiten van het Bouwteam en
de lopende programma’s ten aanzien van krimpgebieden. Daarbij wordt er
6
7

Kamerstuk 32 847, nr. 28, vergaderjaar 2011–2012
Antwoorden op kamervragen (Aanhangsel Handelingen II 2012/13).

Tweede Kamer, vergaderjaar 2012–2013, 29 389, nr. 54

4

in de wet- en regelgeving al rekening gehouden met de positie van
ouderen met een zorgvraag, zoals bijvoorbeeld bij de huurtoeslag, de
inkomensafhankelijke huurverhoging, de regels op het gebied van
mededinging inzake de corporatiesector, en de ruimte die de Huisvestingswet gemeenten biedt om bepaalde woonruimte bij voorrang toe te
wijzen aan ouderen en gehandicapten.
De opgave is in kaart gebracht. Het is nu zaak dat dit verder lokaal wordt
opgepakt. Ouderen, gemeenten, woningcorporaties, zorg- en welzijnaanbieders, marktpartijen moeten gezamenlijk de opgave ter hand nemen.
Daarbij komt dat regionale verschillen groot zijn, waardoor lokaal
maatwerk vereist is. Dit vraagt een daadkrachtige gemeente gericht op
samenwerking met ouderen en professionals. De al eerder aangehaalde
gemeentelijke woonvisie en de daaraan gekoppelde prestatieafspraken
met de woningcorporaties spelen hierbij een hoofdrol.
Ouderenhuisvesting en wonen met zorg blijft de komende jaren een
belangrijke maatschappelijke opgave. Gezien de omvang van de opgave
de komende jaren acht ik het noodzakelijk lokale partijen vanuit het rijk te
blijven ondersteunen en eventuele belemmeringen zo mogelijk weg te
nemen. Voor lokale spelers gaat er veel veranderen. Ik wil daarom de
vinger aan de pols houden door ontwikkelingen te monitoren en mij op
korte termijn laten adviseren alsmede nader onderzoek doen naar de
effecten van de extramuralisering voor de woningmarkt.
De volgende punten heb ik uitgezet:
– Een adviesaanvraag aan de Raad voor Leefomgeving en Infrastructuur
(RLI), over de ruimtelijke gevolgen en de gevolgen voor de woningmarkt van de hervormingen in de langdurige ondersteuning en zorg en
de handelingsperspectieven voor burgers, woningcorporaties,
marktpartijen, gemeenten en de Rijksoverheid daarbij. Het briefadvies
zou eind 2013 gereed moeten zijn
– Een bijeenkomst samen met de staatssecretaris van VWS met
belangrijke stakeholders ter verkenning van en verdere verdieping op
het vraagstuk van ouderenhuisvesting en wonen met zorg.
– De ondersteuning van een kennis- en experimentenprogramma op het
gebied van wonen en zorg, dat ik hieronder nader toe zal lichten.
Kennis- en experimentenprogramma wonen en Zorg
Om lokale spelers te ondersteunen werk ik samen met de staatssecretaris
van VWS aan een kennis en experimentenprogramma Wonen en Zorg. Dit
programma bevat vier elementen:
a) het beter in beeld brengen van de opgave «verzorgd wonen» als
gevolg van de vergrijzing, de extramuralisering en het langer
thuiswonen van ouderen en mensen met (lichte) beperkingen. Hiertoe
zal de Monitor «Investeren voor de toekomst» worden herijkt;
b) een Experimentenprogramma Wonen en Zorg door Platform 31,
Movisie en Kenniscentrum Wonen en Zorg van Aedes/Actiz, dat ik
samen met de staatssecretaris van VWS zal ondersteunen;
c) het bestuderen van de haalbaarheid en wenselijkheid van een
Woonzorgwijzer (à la demowijzer.nl) als instrument voor gemeenten
en andere spelers om de lokale opgaven wonen met zorg in beeld te
brengen.
d) het monitoren van gedrag en reacties van ouderen en mensen met
beperkingen, gemeenten, zorgaanbieders en woningcorporaties op de
woningmarkt als gevolg van de hervormingen in de langdurige zorg.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2012–2013, 29 389, nr. 54

5

Begin 2014 zal ik u informeren over de stand van zaken rond het kennisen experimentenprogramma en de uitkomsten van het advies van de RLI.
De minister voor Wonen en Rijksdienst,
S.A. Blok

Tweede Kamer, vergaderjaar 2012–2013, 29 389, nr. 54

6