Tweede Kamer der Staten-Generaal

2

Vergaderjaar 2007–2008

31 293

Primair Onderwijs

30 183

Governance in het onderwijs

Nr. 12

BRIEF VAN DE STAATSSECRETARIS VAN ONDERWIJS, CULTUUR
EN WETENSCHAP
Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal
Den Haag, 24 april 2008
Medio juni 2008 debatteert uw Kamer met de regering over het rapport
«Tijd voor onderwijs» van de Commissie Dijsselbloem. In dit rapport over
onderwijsvernieuwingen doet de commissie ook aanbevelingen over
toetsen en verantwoorden in het basisonderwijs:
• Verplichte deelname aan een eindtoets in groep 8 voor alle leerlingen;
• Een begintoets voor alle kinderen in groep 3 om hun taalvaardigheid
en rekenvaardigheid te kunnen inschatten, en;
• Op basis van de gecombineerde informatie van de begintoets en eindtoets beter gefundeerde uitspraken doen over de «toegevoegde
waarde» van de school1.
De leden van de Tweede Kamer willen het debat over toetsen en verantwoorden in het basisonderwijs goed geïnformeerd voeren. Tijdens het AO
op 6 maart deed ik daarom de toezegging de Kamer met een brief te informeren over de (on)mogelijkheden van toetsen en verantwoorden in het
basisonderwijs (Kamerstuk 30 183, nr. 24).

Tijd voor onderwijs, Commissie Dijsselbloem, februari 2008, p. 145, 146.

Op verplicht toetsen in het basisonderwijs en het beoordelen van de
kwaliteit van basisscholen bestaan veel verschillende visies. Hierover
spraken wij al tijdens het Algemeen Overleg over de Kwaliteitsagenda PO
op 6 maart 2008. Het is onomstreden dat aan scholen wordt gevraagd zich
te verantwoorden over hun opbrengsten. Eindopbrengsten zijn een indicator van de kwaliteit van het onderwijs. Maar nog belangrijker vind ik dat
scholen de ontwikkeling van leerlingen volgen en het onderwijs
aanpassen aan de behoeften en capaciteit van leerlingen. Dit kan door
opbrengstgericht te werken en de uitkomsten van toetsen goed te analyseren. Op deze wijze kunnen scholen ook hun eigen toegevoegde waarde
aan de ontwikkeling van leerlingen beter in beeld brengen. Op scholen die
deze werkwijze hanteren, bijvoorbeeld in de taalpilots, verbetert de kwaliteit van het onderwijs en daarmee ook het toetsresultaat. Is het
verplichten van toetsen hiervoor een goede stimulerende maatregel voor
scholen? Of is er meer nodig om de toetspraktijk op basisscholen te
verbeteren? Ik spreek hier op dit moment over met de leraren, school-

KST117920
0708tkkst31293-12
ISSN 0921 - 7371
Sdu Uitgevers
’s-Gravenhage 2008

Tweede Kamer, vergaderjaar 2007–2008, 31 293 en 30 183, nr. 12

1

1

directeuren en -bestuurders en deskundigen. Op basis van de uitkomsten
van deze gesprekken, doe ik in juni 2008 een voorstel over een nieuwe
toets- en verantwoordingspraktijk in het basisonderwijs aan uw Kamer.
In deze brief beschrijf ik de huidige toetspraktijk, de ontwikkelingen die
een nieuwe werkwijze nodig maken, uitgangspunten voor een nieuwe
toetspraktijk en mijn acties op de korte termijn. Als bijlagen bij deze brief
zijn drie essays toegevoegd over dit onderwerp1. Deze essays zijn op mijn
verzoek op persoonlijke titel geschreven door Paul Jungbluth (Centrum
voor Onderwijskansen, Universiteit Maastricht), Gerrit Staphorsius (Cito)
en Frans Janssens (Inspectie van het Onderwijs en Universiteit Twente).
Om de discussie over toetsen en verantwoorden te verdiepen, stelde ik
hen de volgende vragen:
• Welke tekortkomingen bestaan naar uw mening in de huidige praktijk
van toetsen en verantwoorden?, en;
• Beschrijf zo concreet mogelijk een voorstel voor een nieuwe praktijk
van toetsen en verantwoorden.
De inhoud van de essays weerspiegelt niet per sé mijn mening over
toetsen en verantwoorden. Juist door de soms scherpe stellingen en
positionering kan de discussie op een open wijze worden gevoerd, zonder
vooringenomenheid.
1. De huidige toetspraktijk
Vrijwel iedere basisschool neemt gedurende acht jaar onderwijs bij de
leerlingen toetsen af voor taal- en rekenvaardigheden. Zo’n 96% van de
basisscholen2 gebruikt een systeem waarin de scores op toetsen per
leerling door de jaren heen zichtbaar worden gemaakt, om de ontwikkeling van de leerling te volgen. In de meeste gevallen is dat het leerlingvolgsysteem van Cito. 97% van de basisscholen neemt bij hun leerlingen
een eindtoets af2. De meeste scholen (81%) gebruiken de Eindtoets Basisonderwijs van Cito.
Basisscholen gebruiken toetsen voor vier doelen:
• Didactisch: een beeld krijgen van de voortgang van de leerlingen om,
indien nodig, het onderwijs aan te passen. De meeste scholen
proberen wel opbrengstgericht te werken, maar het kan echt veel
beter. En dat is essentieel voor het verbeteren van de kwaliteit van het
onderwijs. De projecten van de Kwaliteitsagenda PO stimuleren en
ondersteunen scholen om beter gebruik te maken van de toetsscores
om de kwaliteit van het onderwijs te verbeteren.
• Schoolevaluatie: scholen gebruiken de resultaten uit het leerlingvolgsysteem voor interne kwaliteitszorg en om zich te vergelijken met
scholen met een vergelijkbare leerlingpopulatie (benchmark).
• Verantwoording over eindopbrengsten: met de gemiddelde schoolscore op de eindtoets legt de school verantwoording af naar ouders en
de inspectie over de bereikte eindresultaten van de leerlingen. De
inspectie houdt bij haar oordeel over de eindopbrengsten van de
school rekening met de leerlingpopulatie.
• Advies vervolgonderwijs: de score op de eindtoets geeft een objectieve onderbouwing van het advies van de basisschool over het
vervolgonderwijs van een leerling.
2. Ontwikkelingen in het basisonderwijs
Een aantal recente ontwikkelingen in het basisonderwijs is aanleiding om
een kritische blik te werpen op de huidige toetspraktijk.
1

Ter inzage gelegd bij het Centraal Informatiepunt Tweede Kamer.
De staat van het onderwijs, Onderwijsverslag 2005/2006, Inspectie van het Onderwijs, mei 2007.

2.1 Referentieniveaus en verplichte eindtoets

2

De expertgroep Doorlopende Leerlijnen Taal en Rekenen adviseert OCW
een eindtoets te laten ontwerpen voor de referentieniveaus 1F en 1S en de

Tweede Kamer, vergaderjaar 2007–2008, 31 293 en 30 183, nr. 12

2

mogelijkheid te onderzoeken deze eindtoets te verplichten voor alle
leerlingen1. De referentieniveaus worden verder uitgewerkt in leerlijnen
met tussenniveaus en tussen- en eindtoetsen. De tussenniveaus kunnen
worden verwerkt in de bestaande leerlingvolgsystemen. Op deze manier
kunnen leraren de ontwikkeling van de leerlingen volgen, in relatie tot het
gewenste eindniveau (1F of 1S). Als de leerlingen achterblijven of juist
voorop lopen, kan de leraar het onderwijs aanpassen. De eindtoets is
binnen deze werkwijze een afronding van het leerlingvolgsysteem, die
aangeeft of de leerlingen uiteindelijk inderdaad het gewenste referentieniveau hebben gehaald. Bovendien kan een school zien of zij als geheel
op koers ligt. Met die gegevens kan zij zich dus ook verantwoorden tegenover ouders en inspectie.

2.2 Beter meten van toegevoegde waarde
De Kwaliteitsagenda PO noemt het belang van een faire beoordeling van
de resultaten van basisscholen. De opbrengsten van een school worden
voor een belangrijk deel bepaald door kenmerken van leerlingen, zoals
aanleg, sociaal-economische achtergrond en opleidingsniveau van de
ouders. Bij het beoordelen van de opbrengsten van een school is het dan
ook belangrijk rekening te houden met verschillen in beginsituaties van
leerlingen. De inspectie doet dit op dit moment door de schoolscore op de
eindtoets te vergelijken met die van scholen met een vergelijkbare
leerlingpopulatie. Op deze manier krijgt de inspectie een indicatie van de
toegevoegde waarde van een school, in relatie tot andere scholen. In de
discussies rond het meten van de toegevoegde waarde van scholen is
voorgesteld een toets aan het begin van het basisonderwijs af te nemen
en na te gaan of de leerlingen in groep 8 gemiddeld voldoen aan de op
basis van een begintoets verwachte gemiddelde prestatie. Het Cito
ontwikkelt op dit moment een andere aanpak om de toegevoegde waarde
van een school te meten. Door de schoolscore op de Cito Eindtoets basisonderwijs te corrigeren op de sociaal culturele achtergrond en op (een
indicator van) de intelligentie van de leerlingen. De verwachting is dat met
deze methode de toegevoegde waarde van een school goed wordt
gemeten, zonder dat een begintoets nodig is. Dit zou het verplicht
afnemen van een begin- en eindtoets voor dit specifieke doel overbodig
maken. Nadere afweging op dit punt is noodzakelijk.

2.3 Vernieuwd toezicht
In het vernieuwd toezicht (vanaf schooljaar 2007–2008) concentreert de
inspectie zich op die scholen waar het risico op onvoldoende kwaliteit het
grootst is. De inspectie bepaalt dit risico nu op basis van de gemiddelde
toetsscore op de eindtoets. De inspectie houdt hierbij wel rekening met de
leerlingpopulatie van de school. De Kwaliteitsagenda benoemt de belangrijke didactische meerwaarde van tussentijdse toetsen. Het oordeel van de
inspectie zou in de toekomst meer kunnen focussen op de scores op
tussentoetsen voor taal en rekenen. Op die manier kan de inspectie al
eerder aan de bel trekken als de opbrengsten te laag blijken te zijn. Het
inspectietoezicht zou zich ook meer kunnen richten op de evaluatiepraktijk
van de school. Bijvoorbeeld door scholen te vragen inzichtelijk te maken
hoe zij de informatie uit het leerlingvolgsysteem gebruiken om het onderwijs te verbeteren.
3. Voorstellen voor verbetering toets- en verantwoordingspraktijk

1

Over de drempels met taal en rekenen,
Expertgroep Doorlopende Leerlijnen Taal en
Rekenen, januari 2008.

Bij het uitwerken van voorstellen voor verbetering van de toets- en
verantwoordingspraktijk, hanteren we een aantal uitgangspunten. Daarnaast is draagvlak bij scholen voor deze nieuwe praktijk van groot belang
om het doel, verbeteren van de kwaliteit van het onderwijs, te behalen.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2007–2008, 31 293 en 30 183, nr. 12

3

Praktische knelpunten moeten zoveel mogelijk worden opgelost. Ik
hanteer de volgende uitgangspunten voor de nieuwe toets- en verantwoordingspraktijk:
a. De verbetering van de toetspraktijk koppelen aan het verder uitwerken
van de referentieniveaus voor taal en rekenen in het primair onderwijs.
b. Stimuleren van een beter gebruik van de gegevens uit het leerlingvolgsysteem door leraren (opbrengstgericht werken), met een eindtoets als
logische afsluiting.
c. Nagaan of het toezicht door de inspectie zich in de toekomst ook kan
richten op de mate waarin scholen opbrengstgericht werken. Dit
biedt betere mogelijkheden om tijdig bij te sturen als de (tussen-)
opbrengsten achterblijven.
d. Onderzoeken van mogelijkheden om de toegevoegde waarde van
basisscholen te beoordelen. (Bijvoorbeeld op basis van toetsen uit het
leerlingvolgsysteem of door beter rekening te houden met de instroom
van leerlingen).

3.1 Draagvlak bij scholen

1

Evaluatie Wet op het Onderwijstoezicht, EIM,
IOO & Research voor Beleid; juni 2007.

Om van de nieuwe toetspraktijk een succes te maken, is draagvlak bij
scholen en besturen van groot belang. Tijdens gesprekken met het
PO-veld en in een vragenlijst1 onder 640 basisscholen benoemen scholen
aandachtspunten rondom de huidige toetspraktijk. Deze aandachtspunten
moeten in het voorstel voor een nieuwe toetspraktijk zoveel mogelijk
worden geadresseerd.
• Uit de vragenlijst blijkt dat de meeste scholen geen voorstander zijn
van het invoeren van een verplichte eindtoets. Maar op dit moment
nemen al bijna alle basisscholen een eindtoets af in groep 8.
• Scholen en leraren willen vooral worden afgerekend op het onderwijsproces, en niet alleen op het eindproduct. Ook de wijze waarop
de resultaten tot stand komen, zou volgens scholen een rol moeten
spelen in de beoordeling van de kwaliteit. Dit sluit aan bij een focus op
opbrengstgericht werken door scholen.
• De meeste scholen vinden het belangrijk dat de toegevoegde waarde
van een school breed wordt geïnterpreteerd: Het totaal aan cognitieve
vaardigheden, waarden en normen en niet-cognitieve vaardigheden
(zoals sociaal-emotionele ontwikkeling) dat een school aan leerlingen
meegeeft. De basisscholen vinden dat de inspectie al deze zaken moet
meewegen in de beoordeling van de toegevoegde waarde van de
school. Het objectief meten van de resultaten en beoordelen van de
toegevoegde waarde van de school is bij niet-cognitieve vaardigheden
niet goed mogelijk.
• Daarnaast wijzen scholen op het risico van een ongewenste toetscultuur: het onderwijs richt zich te veel op de voorbereiding en
afname van toetsen. Bij leerlingen kan spanning ontstaan bij het
afnemen van toetsen. Dit is vooral afhankelijk van de aanpak van de
leerkracht en de wijze waarop ouders er mee omgaan.
• De inspectie houdt bij de beoordeling van de eindopbrengsten rekening met de samenstelling van de leerlingpopulatie. Niet alle leraren
en schooldirecteuren blijken van deze werkwijze op de hoogte te zijn.
Zij vinden daarom dat de inspectie hier bij de beoordeling van hun
school te weinig rekening houdt.
• Ook scholen met rugzakleerlingen wijzen op een groeiende terughoudendheid bij het opnemen van deze zorgleerlingen in de school, als
scholen op opbrengsten worden «afgerekend». Maar, de inspectie
rekent scores van leerlingen die naar het praktijkonderwijs gaan, niet
mee bij de eindopbrengsten van de school.
Zoals ik al eerder in deze brief liet weten, spreek ik in april en mei met
leraren, schooldirecteuren en -bestuurders over toetsen en verantwoorden. Op 21 april 2008 bezocht ik basisschool Het Mozaïek in Arnhem.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2007–2008, 31 293 en 30 183, nr. 12

4

Deze school heeft veel achterstandsleerlingen maar behaalt al jaren een
hoge score op de eindtoets van Cito. Leraren en directeur wijten dit aan
de focus op taal en rekenen, het regelmatig toetsen van leerlingen en het
analyseren en bespreken van de resultaten. Leraren spreken vol enthousiasme over de intensieve begeleiding vanuit de schooldirectie. Zij zien de
voortgang die zij boeken met de leerlingen en werken dagelijks aan hun
eigen professionele ontwikkeling. Een prachtig voorbeeld hoe opbrengstgericht werken meerwaarde heeft in de praktijk.

3.2 Praktische aandachtspunten
Bij de uitwerking van een nieuwe toets- en verantwoordingspraktijk wordt
rekening gehouden met de volgende praktische aandachtspunten.
• Een nieuwe werkwijze kan extra (administratieve) lasten en kosten
opleveren voor scholen.
• De ontwikkeling van leerlingen verloopt vaak met sprongen. Wat een
leerling op het ene moment niet kan, kan hij op het andere moment
ineens wel. Het is niet zo dat er halverwege de basisschool één natuurlijk moment is waarop het «niveau» voor taal/lezen en rekenen/wiskunde kan worden bepaald. Scholen kunnen dit ondervangen door op
meerdere momenten te toetsen en de ontwikkeling van leerlingen
goed te volgen.
• De vaardigheden die aan het begin van de basisschool gemeten
worden, zijn niet (allemaal) vergelijkbaar met de vaardigheden die
leerlingen aan het eind van de basisschool leren.
• Slechts een deel van de leerlingen brengt de gehele basisschoolperiode op dezelfde school door. Dit komt door verhuizing, zittenblijven en/of verwijzing naar het speciaal basisonderwijs. Wanneer
kinderen binnen hun basisschoolperiode van school verwisselen, kan
de toegevoegde waarde van scholen moeilijk objectief worden
bepaald.
4. Vervolgtraject toetsen en verantwoorden in het basisonderwijs
In deze brief heb ik een aantal vraagstukken geschetst die bestaan rond
toetsen en verantwoorden in het basisonderwijs. Voordat ik vergaande
besluiten kan nemen over het verplichten van toetsen in het basisonderwijs, wil ik deze vraagstukken de komende periode verder onderzoeken en
bespreken. Met de volgende activiteiten werk ik deze vraagstukken verder
uit:
• Een korte gespreksronde in april/mei met scholen over toetsen en
verantwoorden in het basisonderwijs.
• Eind april 2008 beschrijf ik een voorstel op hoofdlijnen over een verbeterde toets- en verantwoordingspraktijk in de beleidsreactie op het
advies «Over de drempel met taal en rekenen» van de Expertgroep
doorlopende leerlijnen taal en rekenen.
• In het najaar volgt een brede discussie in het PO-veld over de (uitwerking van de) referentieniveaus waarin we aandacht besteden aan de
normering van de referentieniveaus en (verplicht) toetsen in het
primair onderwijs.
• Voor de vraagstukken rondom toezicht en verantwoorden start ik een
verkenning met de inspectie naar een vorm van toezicht die beter
aansluit bij de onderwijspraktijk en (nog) beter rekening houdt met de
leerlingpopulatie.
• In juni 2008 kom ik met een uitgewerkt voorstel voor een nieuwe toetsen verantwoordingspraktijk om de kwaliteit van het basisonderwijs te
verbeteren.
De staatssecretaris van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap,
S. A. M. Dijksma

Tweede Kamer, vergaderjaar 2007–2008, 31 293 en 30 183, nr. 12

5