Monitor ouderbetrokkenheid po, vo
en mbo
Derde meting 2014, trends in beeld

Johan Bokdam; Mirjam Tom; Jurriaan Berger (Panteia)
Frederik Smit; Carolien van Rens (ITS)
C10694
Zoetermeer , 1 juli 2014
De verantwoordelijkheid voor de inhoud berust bij Panteia. Het gebruik van cijfers en/of
teksten als toelichting of ondersteuning in artikelen, scripties en boeken is toegestaan
mits de bron duidelijk wordt vermeld. Vermenigvuldigen en/of openbaarmaking in welke
vorm ook, alsmede opslag in een retrieval system, is uitsluitend toegestaan na
schriftelijke toestemming van Panteia. Panteia aanvaardt geen aansprakelijkheid voor
drukfouten en/of andere onvolkomenheden.

The responsibility for the contents of this report lies with Panteia. Quoting numbers or
text in papers, essays and books is permitted only when the source is clearly mentioned.
No part of this publication may be copied and/or published in any form or by a ny means,
or stored in a retrieval system, without the prior written permission of Panteia. Panteia
does not accept responsibility for printing errors and/or other imperfections.

Inhoudsopgave
Managementsamenvatting

5

1

Doel en opzet van het onderzoek

9

1.1
1.2
1.3

Achtergrond van het onderzoek
Doel en vraagstelling
Aanpak van het onderzoek

9
10
11

2

Ouderbetrokkenheid

15

2.1
2.2
2.3
2.4

Wat is ouderbetrokkenheid?
Visie en beleid rond ouderbetrokkenheid
Vormgeving van ouderbetrokkenheid
Beoogde effecten van ouderbetrokkenheid

15
15
15
17

3

Visie en beleid rond ouderbetrokkenheid

19

3.1
3.2
3.3
3.4

Visie en motieven voor ouderbetrokkenheid
Beleid – een planmatige aanpak?
Effect op ouders
Conclusie

19
23
25
27

4

Communicatie tussen ouders en school

29

4.1
4.2
4.3

Communicatie tussen school en ouders
Communicatie tussen leraren en ouders
Conclusie: verschillen tussen sectoren

29
31
33

5

Ouderparticipatie en medezeggenschap

35

5.1
5.2
5.3

Ondersteunende activiteiten op school en in de klas
Formele participatie: medezeggenschap
Conclusie

35
38
39

6

Ouderbetrokkenheid en partnerschap

41

6.1
6.2
6.3
6.4
6.5
6.6
6.7

Visie op educatief partnerschap en ouderbetrokkenheid
Onderwijsondersteuning door ouders thuis
Bereidheid en vaardigheden leraren
Leerlingen
Kwaliteit van ouderbetrokkenheid
Knelpunten
Conclusies partnerschap

41
42
45
48
48
55
57

7

Casestudies

59

7.1
7.2

59

7.3

Vormgeving ouderbetrokkenheid en participatie
Voorwaarden optimaal functioneren ouderbetrokkenheid en
ouderparticipatie
Samenvattend

8

Conclusies en aanbevelingen

65

8.1
8.2
8.3

Stand van zaken ouderbetrokkenheid
Oordeel partijen over de relatie ouders en school
Knelpunten, succesfactoren en aanbevelingen

65
67
68

62
63

3

Literatuur

4

71

Managementsamenvatting
Dit rapport bevat de resultaten van de derde meting ouderbetrokkenheid die Panteia
en ITS in de eerste helft van 2014 hebben uitgevoerd voor het ministerie van OCW
onder ouders, leraren en schoolleiders in het basis-, voortgezet en middelbaar
beroepsonderwijs. Deze derde meting vormt met eerdere metingen in 2009 en 2012
een monitor. Daarnaast vindt u in dit rapport een kwalitatieve analyse van de
geconstateerde trends op basis van casestudies en aanvullende analyses. De
belangrijkste conclusies vatten we hier samen aan de hand van de onderzoeksvragen.
1.

Wat is de feitelijke stand van zaken rond ouderbetrokkenheid? Wat zijn de
ontwikkelingen hierin en wat zijn relevante verschillen per sector?

Visie en beleid
Samenwerking tussen ouders en school en vormen van ouderparticipatie zijn geen
doelen op zich, maar middelen om het gezamenlijke belang te dienen: optimale
omstandigheden scheppen voor de ontwikkeling en het leren van kinderen. De
belangrijkste motivatie van schoolleiders om ouderbetrokkenheid te stimuleren is in
het po en het vo een gezamenlijke verantwoordelijkheid voor goed onderwijs en in het
mbo het bevorderen van leerprestaties door een goed thuisklimaat. Het belang dat
schoolleiders toekennen aan ouderbetrokkenheid als middel om te komen tot een
(beter) ondersteunend pedagogisch klimaat thuis groeit in alle sector en. Dit geldt ook
voor het belang van de gezamenlijke verantwoordelijkheid voor goed onderwijs, met
name in het vo en het po. Deze verschuiving in motivatie wordt nog niet weerspiegeld
in meer beleid of structuur op dit punt. Scholen in alle sectoren hebben wel vaker een
centrale contactpersoon als aanspreekpunt voor ouders, en ze werken vaker met
klassenouders of contactouders.
Communicatie
Ouders vinden een goede communicatie met school zeer belangrijk, over een breed
spectrum van onderwerpen. Er zijn nauwelijks verschillen met vorige jaren in de
manier waarop scholen met ouders communiceren. In alle drie de onderwijssectoren
wordt een breed palet aan communicatiemiddelen ingezet in de communicatie tussen
ouders en school. De communicatie tussen ouders en leraren verloopt nog grotendeels
via het tienminutengesprek, informatieve bijeenkomsten, brieven en e-mails.
Daarnaast zijn open dagen vooral voor het vo en mbo van belang. Het po kent weer
meer schooladviesgesprekken en gesprekken over handelingsplannen. Als digitaal
communicatiemiddel scoort e-mail hoog en in het vo ook het digitaal ouderportaal en
sociale media als Twitter en Facebook.
Ouders zijn gemiddeld redelijk tevreden over de communicatie vanuit school en over
de communicatie met de leraar. Gemiddeld zijn ouders in po en vo meer tevreden dan
in het mbo, dat maar net een voldoende haalt. Scholen scoren volgens ouders in alle
sectoren het beste op communicatie over leervorderingen. Wel vinden ouders in het
po vaker dan in 2012 dat er onvoldoende contact is tussen henzelf en school. In het
mbo vindt 37% van de ouders dat er onvoldoende contact is tussen school en ouders.
Informele en formele participatie
Bij ouderparticipatie gaat het om de bijdrage die ouders leveren aan het reilen en
zeilen op school (organisatorische doelstelling) en de besluitvorming van de school
(democratische doelstelling). De helft van de ouders in vo en mbo draagt actief bij
aan werkzaamheden op school. In het basisonderwijs ligt dat aandeel bijna op 80%,

5

maar is sprake van een lichte afname ten opzichte van vorige metingen. In het vo en
mbo zien we juist een stijging van het aantal ouders dat af en toe meehelpt bij het
organiseren van buitenschoolse activiteiten.
Laat de school waardering blijken voor de werkzaamheden die ouders verrichten en
benut men specifieke talenten van ouders om de kwaliteit van school te verbeteren?
Ouders in het po zijn het hier relatief het vaakst mee eens (40-56%), in het vo en
mbo minder (15 tot 36%). Scholen in het vo en het mbo hebben de afgelopen twee
jaar wel sterke vooruitgang geboekt in de ogen van ouders op deze houdingsaspecten,
maar er is hier nog volop ruimte voor verbetering.
De mate waarin ouders actief zijn of zijn geweest in inspraak of een
(mede)zeggenschapsorgaan is ten opzichte van 2012 niet veranderd. Alleen het
aandeel ouders dat lid zegt te zijn van een ouderraad mbo is fors gestegen ten
opzichte van 2012.
In po en vo zien de meeste schoolleiders meerwaarde van formele medezeggenschap
van ouders. In het mbo bestaat meer twijfel, daar zijn schoolleiders overwegend
neutraal. Naast de wettelijk verplichte medezeggenschapsraad (MR) betrekt de helft
van de schoolleiders in po en vo ouders structureel bij de school via platforms,
werkgroepen of klankbordgroepen. In het basisonderwijs zijn er veel meer van
dergelijke informele vormen van medezeggenschap dan in 2012. Aan de andere kant
zijn ouders in het po minder vaak dan in 2012 in schoolbesturen vertegenwoordigd.
Ouderbetrokkenheid en partnerschap
Schoolleiders, zeker in po en vo, vinden het een taak van de school om ondersteuning
van leerlingen door ouders thuis te stimuleren. Ouders kunnen thuis op verschillende
manieren bijdragen aan de schoolloopbaan. In het po en vo praat 70% van de ouders
elke dag met hun kind over de schooldag. In het mbo doet ongeveer de helft van de
ouders dat, een forse stijging ten opzichte van twee jaar geleden. Wat concrete
activiteiten betreft is het beeld gemengd. Ouders in het po lezen iets minder vaak
voor dan in 2012. Ouders in het vo helpen hun kinderen gemiddeld iets vaker dan
voorheen bij huiswerk.
Steeds meer ouders hebben contact met de school over ondersteuning of begeleiding
thuis. Scholen in po, vo en mbo geven vaker tips of richtlijnen aan ouders. Ouders zijn
overwegend tevreden over het nut hiervan, al zijn ze in po en mbo wel iets kritischer
dan in 2012 over de bruikbaarheid van deze informatie.
Leraren achten zichzelf in ruime meerderheid capabel in het omgaan met ouders. Toch
heeft ongeveer een derde van de leraren – vooral aan het begin van de carrière behoefte aan verdere ondersteuning. In het po en vo zegt ongeveer de helft van de
schoolleiders leraren te ondersteunen rond ouderbetrokkenheid, bijvoorbeeld door
uren hiervoor vrij te maken, scholing of teambesprekingen. In het po is een
meerderheid van de leraren ook positief over de stimulans en de hoeveelheid tijd die
vanuit de schoolleiding beschikbaar is. In vo en mbo zijn leraren overwegend kritisch
of neutraal over het gebrek aan actieve ondersteuning vanuit de schoolleiding om te
kunnen investeren in contacten met ouders.

6

2.

Wat is het oordeel van alle partijen over de kwaliteit van de relatie ouders en
school? Wat zijn de ontwikkelingen hierin en wat zijn relevante verschillen per
sector?

Ouders zijn positiever gaan oordelen over de inspanningen van scholen om hen te
betrekken. In het vo en het mbo is sinds 2012 een duidelijke trend te zien dat scholen
van houding zijn veranderd en ouders meer ruimte geven om betrokken te zijn bij het
onderwijs. Tussen 2012 en 2014 zijn, vooral in het voortgezet onderwijs, de
rapportcijfers over de inspanningen van scholen op ouderparticipatie flink gestegen.
Ouders in het mbo zijn - net als voorgaande jaren - over vrijwel alle aspecten van
ouderbetrokkenheid minder tevreden dan die in po en vo.
Ouders in het vo zijn ook iets positiever dan twee jaar geleden over de open houding
van de school ten opzichte van ouders. In het po zijn ouders op enkele onderdelen
kritischer geworden, vooral wanneer er sprake is van extra ondersteuningsbehoefte.
Ouders die (veel) werken, zijn kritischer over het feit dat de leraar niet goed luistert
naar ouders en het belang van ouderbetrokkenheid niet voldoende ziet.
Schoolleiders in het vo zijn een stuk positiever over de betrokkenheid van ouders dan
vijf jaar geleden. In po en vo is tijdgebrek van ouders het belangrijkste praktische
probleem volgens schoolleiders en leraren, maar dit wordt minder als een probleem
ervaren dan eerdere jaren. Ook ouders in het po zien ‘geen tijd’ als belangrijkste
knelpunt rond ouderbetrokkenheid. In het vo en mbo is dat een gebrek aan contact
tussen school en ouders en te weinig informatie vanuit school.
Het is echter opvallend dat in deze monitor juist de ouders die (veel) werken zeggen
vaker actief te zijn in formele en informele ouderparticipatie en vaker thuis voorlezen,
huiswerk begeleiden en over school praten.
Leraren zijn zeer tevreden over hun eigen contact met ouders, maar 15% (po) tot
40% (mbo) van hen vindt dat ouders te weinig betrokken zijn bij de school. Meer dan
een kwart van de leraren in het mbo vindt ouders ook onvoldoende betrokken bij de
schoolloopbaan van hun eigen kind. Mentoren en studieloopbaanbegeleiders zijn
kritischer dan de overige leraren over de ouderbetrokkenheid en het partnerschap.
Een ruime meerderheid van de leraren onderschrijft dat school, leerling en ouders
gezamenlijk beslissingen over de toekomst van de leerling nemen, d e helft van de
leraren in po en vo - in mbo iets minder - laat ouders meebepalen welke begeleiding
hun kind krijgt op school.
3.

Wat zijn knelpunten? Wat zijn succesfactoren en voorwaarden voor betere
samenwerking tussen ouders en school in het licht van betere
onderwijsresultaten? Welke aanbevelingen kunnen worden gegeven voor de
verdere verbetering van ouderbetrokkenheid?

Schoolleiders en leraren zijn overtuigd van de invloed van het thuisklimaat op de
leerprestaties. De visie en motivatie van de scholen op ouderbetrokkenheid wordt
door ouders herkend. Ook ouders - in alle sectoren - hechten grote waarde aan
thuisondersteuning van de schoolloopbaan van het kind, en geloven dat deze
ondersteuning een verschil maakt. Er ligt daarmee een goede basis om hier
gezamenlijk in op te trekken.
Vanuit de politiek is al langer aandacht voor het middel ouderbetrokkenheid, maar
daarbij verschoof regelmatig het doel of de doelen waartoe o uderbetrokkenheid moest

7

bijdragen. Dat geeft scholen de mogelijkheid èn de verantwoordelijkheid om zelf
ouderbetrokkenheid strategisch in te bedden in hun schoolbeleid. Het vertalen
van doelen naar activiteiten en deze ook vastleggen in structuren, is een belangrijke
voorwaarde voor het planmatig en doelgericht werken aan betere ouderbetrokkenheid.
In dat licht is het teleurstellend dat scholen, net als afgelopen metingen, vooral op
formele participatie (medezeggenschap) en informatie delen (de schoolgids) een
vastgelegd beleid hebben en minder op ouderbetrokkenheid. Wel ervaren scholen
meerwaarde van andere vormen van partnerschap, zoals informele inspraakvormen en
betere samenwerking en afstemming met ouders rond studie- en beroepskeuze. Er ligt
op dit soort gebieden mogelijkheden voor scholen en medezeggenschapsorganen
gezamenlijk.
Wat voor alle vormen van ouderbetrokkenheid opgaat, is de voorwaarde dat ouders
zichzelf een actieve rol kunnen toebedelen als schoolpartner: ze moeten ervan
overtuigd zijn dat hun inspanningen er toe doen en ze moeten zich door de school
uitgenodigd, serieus genomen voelen. Op dat vlak is er nog veel te winnen. Scholen
verschillen in de mate waarin men erin slaagt optimaal te communiceren en een
samenwerkingscultuur te ontwikkelen. Praktische voorwaarden hiervoor zijn onder
meer dat leraren voor en na schooltijd benaderbaar zijn, vlot reageren op mails, maar
ook juist actief contact zoeken met ouders die niet komen opdagen op ouderavonden.
Daarnaast zien we dat steeds meer scholen informele vormen van medezeggenschap
hanteren en bewust informele contactmomenten tussen ouders en team creëren.
Zeker in het vo en mbo is hierin afgelopen jaren vooruitgang geboekt. Het po loopt
voor, maar stagneert.
De inspanningen leveren nog niet voldoende resultaat. De school geeft op dit
moment een kleine meerderheid van ouders in het po het gevoel dat zij thuis kan
bijdragen aan de schoolprestaties van hun kinderen. In het vo en vooral mbo is dat bij
nog minder ouders het geval. Een minderheid van ouders vindt dat leraren
verwachtingen over hun betrokkenheid duidelijk maken.
Verbeteringen zijn mogelijk in het delen van doelen en het helder en expliciet maken
van (wederzijdse) verwachtingen. Scholen maken nog niet voldoende duidelijk aan
ouders welke verwachtingen zij van hen hebben. Ook als een school van de ouders
verwacht dat ze hun kind thuis onderwijsondersteuning bieden, zullen ze het in de
communicatie naar ouders eerder brengen als een verzoek of impliciete verwachting.
In de verdiepende gesprekken kwam duidelijk naar voren dat schoolleiders en leraren
hier terughoudender zijn dan nodig voor ouders.
De bereidheid en vaardigheden van leraren zijn tot slot cruciaal om tot succesvolle
vormen van school-ouder partnerschap te komen. Leraren achten zichzelf in ruime
meerderheid capabel in het omgaan met ouders en stellen in deze monitor ook dat ze
bereid zijn om ouders een rol te geven in het onderwijs en vooral de begeleiding. De
ervaringen vanuit ouders laten echter zien dat de overgang van een expert-rol naar
een partnerschap voor leraren niet eenvoudig is. In het basisonderwijs is maar de
helft van de ouders het eens met de stelling dat de leraar openstaat voor ‘mijn
standpunten en ideeën over opvoeding en onderwijs’. In het vo en het mbo ligt dat
aandeel nog lager. De meeste scholen hebben (nog) geen gericht scholingsbeleid
ontwikkeld dat leraren op basis van een analyse van de ouderpopulatie maatwerk
levert ter ondersteuning van hun contacten met ouders. Scholen kunnen meer
investeren in de partnerschapsvaardigheden van leraren.

8

1
1.1

Doel en opzet van het onderzoek
Achtergrond van het onderzoek
Het onderwijs moet volgens het huidige kabinet meer recht doen aan d e verschillen
tussen leerlingen en de middelmatigheid doorbreken. De kennis, ervaring en
betrokkenheid van de gemeenschap in en rondom de school kan beter worden benut.
Om te beginnen met de ouders. Zij zijn een cruciale factor in het verhogen van het
school- en studiesucces van hun kinderen. Goede communicatie en het delen van
verwachtingen van leraren en ouders is het startpunt voor een goede relatie, schrijft
de Staatssecretaris in 2013 aan de Kamer1.
De veronderstelling is dat door grotere betrokkenheid – en een beter contact met de
leraar, de mentor of de klassendocent – ouders hun kinderen beter kunnen
begeleiden bij de schoolloopbaan. In het bijzonder zouden ouders een rol kunnen
spelen om de motivatie voor de school te behouden of te vergroten. En motivatie is
een belangrijke factor in het voorspellen van studiesucces en het voorkomen van
voortijdig schoolverlaten.
Het ministerie van OCW heeft de betrokkenheid van ouders bij de ontwikkelin g van
hun kinderen en de school de afgelopen jaren op een aantal manieren gestimuleerd.
In 2012 startte OCW met het programma ‘Ouders en School Samen’. Dit programma
stimuleert de versterking van ouderbetrokkenheid bij het leren van hun kind en bij de
school. Het draait in dit programma om educatief partnerschap waarbij kennis en
handelingsbekwaamheid van alle betrokken partijen wordt vergroot. Scholen, ouders
en organisaties om scholen en ouders heen zijn hierbij betrokken.
Daarnaast wordt een vijfjarig onderzoeksprogramma vanuit het Nationaal Regieorgaan
Onderwijsonderzoek (NRO) gefinancierd. Onderzoeksbureaus en onderwijsinstellingen
hebben de opdracht gekregen om gezamenlijk onderzoek op te zetten dat inzicht moet
geven in het effect van ouderbetrokkenheid in de thuissituatie op het leerproces, de
rol van docenten bij ouderbetrokkenheid en het effect van ouderbetrokkenheid bij
keuze- en loopbaanbegeleiding. De verplichte samenwerking zal naar alle
waarschijnlijkheid meer bijdragen aan de praktische bruikbaarheid van de resultaten
dan tot nu toe het geval was.
In opdracht van het ministerie van OCW zijn in 2009 2 en 2012 3 een eerste en tweede
meting naar ouderbetrokkenheid uitgevoerd. Het betrof een uitvoerige monitor naar
de stand van zaken wat betreft educatief partnerschap en ouderparticipatie. De
monitor bevroeg schoolleiders in het primair onderwijs (po), voorgezet onderwijs (vo)
en het middelbaar beroepsonderwijs (mbo) enerzijds en ouders en
leerlingen/deelnemers anderzijds. Deze metingen van de monitor schetsten dat veel
ouders op diverse, uiteenlopende manieren positief betrokken zijn bij het onderwijs
van hun kind en zij het nodige doen om hun kind van huis uit te ondersteunen.

1

Brief aan de Tweede Kamer dd 15 juli 2013, kenmerk 523876.
Ecorys en Sardes; Monitor ouderbetrokkenheid in het funderend onderwijs, 2009.
3
Ecorys en Oberon; Monitor ouderbetrokkenheid in het po, vo en mbo, 2012.
2

9

1.2

Doel en vraagstelling
Doelstelling
Panteia en ITS hebben de eerste helft van 2014 voor het ministerie van OCW een
derde meting naar ouderbetrokkenheid uitgevoerd onder ouders, leraren en
schoolleiders in het basis-, voortgezet en middelbaar beroepsonderwijs. Deze derde
meting van ouderbetrokkenheid vormt de basis voor een kwantitatief trendonderzoek
over de jaren 2009, 2012 en 2014, waarmee we vaststellen in hoeverre er door de tijd
heen veranderingen zijn in ouderbetrokkenheid op school en thuis.
Daarnaast vindt u in dit rapport een kwalitatieve analyse van de geconstateerde
trends op basis van casestudies en aanvullende analyses. Gevonden trends tussen
2009, 2012 en 2014 worden geduid, onder meer door de resultaten te koppelen aan
bestaande literatuur en databestanden. Tot slot zijn acht casestudies uitgevoerd,
waarbij gesprekken met ouders, leraren en schoolleiders verdiepende praktijkinzichten
opleverden die de bevindingen uit de enquêtes illustreren en verrijken en die inzicht
geven voor aanbevelingen. Deze derde meting geeft zo het verhaal achter de cijfers,
oorzaken van trends en mogelijke gevolgen van deze bewegingen voor ouders,
scholen en het ministerie.
Vraagstelling
Dit onderzoek kent vier overkoepelende onderzoeksvragen:
1. Wat is de stand van zaken rond ouderbetrokkenheid, wat gebeurt er feitelijk tussen
ouders, leraren en scholen4? Wat zijn de ontwikkelingen hierin en wat zijn relevante
verschillen per sector?
2. Hoe is het oordeel van alle partijen over de kwaliteit van de relatie ouders en school?
Wat zijn de ontwikkelingen hierin en wat zijn relevante verschillen tussen sectoren?
3. In hoeverre wordt voldaan aan de voorwaarden voor betere samenwerking tussen ouders
en school in het licht van betere onderwijsresultaten? Wat zijn knelpunten, wat zijn
succesfactoren?
4. Welke aanbevelingen kunnen worden gegeven voor de verdere verbetering van
ouderbetrokkenheid?
Ouderbetrokkenheid is in de loop der jaren verworden tot een containerbegrip. Het
gaat in de regel over actieve inzet van ouders in relatie tot het leerproces van het
kind of in relatie met contacten met de school. Deze actieve inzet heeft betrekking op
thuisbetrokkenheid, betrokkenheid op school en contacten tussen school en ouders.
Bij ouderbetrokkenheid gaat het doorgaans om de afstemming en optimalisatie van
omgaan met leerlingen thuis en op school met als doel om leerresultaten en het
welzijn van leerlingen te optimaliseren (pedagogisch-didactische doelstelling). Bij
ouderparticipatie gaat het in de regel om de bijdrage die ouders kunnen leveren aan
het reilen en zeilen op school (organisatorische doelstelling) en de besluitvorming van
de school (een democratische doelstelling).
Hoofdstuk twee schetst uitgebreid de verschillende aspecten van ouderbetrokkenheid
die voor dit onderzoek van belang zijn. De resultaten van het onderzoek worden
inhoudelijk per hoofdstuk gerapporteerd, aan de hand van een concrete uitwerking
van bovenstaande onderzoeksvragen.

4

10

In dit onderzoek spreken we voor alle sectoren van leraren en scholen.

1.3

Aanpak van het onderzoek
Derde meting
De Monitor Ouderbetrokkenheid 2009 en 2012 bracht de stand van zaken rond
ouderbetrokkenheid in kaart, voornamelijk via enquêtes onder steekproeven van
schoolleiders en ouders. De basis van deze derde meting, uitgevoerd door Panteia en
ITS, is een vergelijkbare kwantitatieve aanpak. Onder schoolleiders, ouders en leraren
is gepeild hoe het ervoor staat met ouderbetrokkenheid. Het ging daarbij zowel om
feiten als om de houding en mening van de betrokkenen.
Leraren zijn cruciaal om tot succesvolle vormen van school-ouderpartnerschap te
komen (Bakker e.a., 2013). De houding ten opzichte van ouders en de ervaringen,
kennis, houding en gedrag van leraren geven de meer algemene beleidslijnen van de
school vorm in de praktijk. Leraren, mentoren en studieloopbaanbegeleiders
onderhouden de meeste directe contacten met ouders of thuisfront. Om beter zicht te
krijgen op hun kennis, houding en gedrag, zijn leraren dit jaar - in tegenstelling tot de
eerste twee metingen - ook grootschalig geënquêteerd.
De peilingen hadden evenals in vorige metingen de vorm van een intern etenquête;
daarbij is voor ouders en leraren gebruik gemaakt van representatieve panels. De
schoolleiders zijn per e-mail benaderd, waarbij voor het po en vo een representatief
steekproefbestand is opgesteld conform eerdere metingen. Het mbo is complexer van
samenstelling en organisatie dan onderwijsinstellingen in po of vo. Daarom zijn in het
mbo, net als in 2012, meerdere contactpersonen per instelling benaderd, die
verantwoordelijk zijn voor ouderbetrokkenheid op verschillende niveaus. Het bestand
met contactpersonen van 2012 is aangevuld via een telefonische benadering, zodat
alle instellingen konden deelnemen aan dit onderzoek.
De vragenlijsten voor de enquêtes zijn, om redenen van vergelijkbaarheid, gebas eerd
op die van vorige metingen, waarbij enkele vragen die voorheen aan schoolleiders
waren gesteld nu zijn ‘verhuisd’ naar de lerarenvragenlijst. In overleg met de
begeleidingscommissie zijn ook nieuwe accenten gelegd en zijn die delen van de
vragenlijst die beleidsmatig minder relevant waren uitgedund. Alle vragen en de
bijbehorende resultaten vindt u in bijlage 2. De respons op de drie vragenlijsten was
als volgt, uitgesplitst naar doelgroep:
Tabel 1.1

Doelgroep

Respons

Schoolleiders

Leraren

Ouders

Po

249

253

300

Vo

190

151

305

Mbo

88

99

200

527

503

805

Totaal

Bij de resultaten van de schoolleiders was het mogelijk om voor po en vo de
representativiteit te toetsen op spreiding over regio en stedelijkheid. Daarnaast zijn
voor alle drie de sectoren ook vergelijkingen gemaakt met andere onderzoeken die
onder andere de mate van betrokkenheid per schoollocatie hebben gemeten. Uit deze
vergelijkingen bleek dat de deelnemende scholen in deze monitor een representatieve
groep vormen. Voor meer toelichting zie bijlage 1.

11

Vergelijkingen met 2012 en 2009 en aanvullende analyses
In de analyse zijn de uitkomsten van 2014 op basis van de oorspronkelijke
databestanden vergeleken met de resultaten van 2009 en 2012. Omdat de resultaten
per sector en doelgroep worden gepresenteerd, zijn alle gegevens ongewogen
vergeleken en gepresenteerd, waardoor er op enkele punten kleine verschillen kunnen
optreden met de gerapporteerde resultaten van 2012 zoals die in het rapport van die
meting zijn te lezen.
Daarnaast zijn er dit jaar ook aanvullende analyses uitgevoerd op de
enquêteresultaten. Daarbij is gekeken naar achtergrondvariabelen van scholen
(stedelijkheid), ouders (aantal uren werk, opleidingsniveau en etniciteit) en leraren
(bouw, jaren werkzaam in het onderwijs) en of deze significant samenhangen met
verschillende houdingen of ervaringen. Waar er verbanden zijn gevonden, worden die
in de tekst besproken.
Leeswijzer tabellen
Voor vragen die ook in de eerdere metingen zijn gesteld, geven de tabellen in de
hoofdstukken 3 tot en met 7 de percentages voor 2014, 2012 en 2009 achter elkaar.
De percentages die vet en rood zijn gemaakt, zijn voor 2012 en 2014 of voor 2014 en
2009 significant verschillend op 0,05 niveau (95% zeker dat er een echt verschil is).
Wanneer percentages wel rood maar niet vet zijn, dan zijn de verschillen significant
verschillend op 0,1 niveau (90% zeker dat de gevonden verschillen echt bestaan).
Wanneer het vragen betreft die in deze meting voor het eerst zijn gesteld, is het
percentage voor 2014 vermeld.
In een aantal tabellen wordt samenvattend aangegeven of er sprake is van een

ꜛ

ꜜ

significante stijging ( ) of daling ( ) ten opzichte van eerdere metingen 5. Als er geen
trends zijn geven we dat aan met (=).
Kwalitatieve verdieping: casestudies
Tot slot zijn acht casestudies uitgevoerd in de vorm van diepte -interviews met ouders,
leraren en schoolleiders. Doel was enerzijds inzicht krijgen in het functioneren van
ouderbetrokkenheid en ouderparticipatie, en daarnaast een beeld te krijgen van de
voorwaarden voor optimaal functioneren van ouderbetrokkenheid en ouderparticipatie.
Door de verschillende hoofdstukken heen staan tekstblokken met voorbeelden v an poscholen, vo-scholen en mbo-opleidingen. Deze voorbeelden komen uit de verschillende
casestudies.
De scholen voor de cases zijn geselecteerd op basis van de antwoorden van de
schoolleiders in de enquête. In alle onderwijssoorten was het animo voor deelname
ruim voldoende om een keuze te kunnen maken.
Voor de casestudies hebben we scholen gekozen die een hogere of een lagere score in
de vragenlijst hadden dan het gemiddelde voor zowel ouderbetrokkenheid als
ouderparticipatie. In totaal zijn er acht scholen bezocht. Bij deze scholen hebben we
gesproken met directie, leraren en ouders 6 aan de hand van topiclijsten. Bij de
directies lag het accent op kenmerken van de organisatie: de visie en het beleid van
de directie op ouderbetrokkenheid en –participatie. In de topiclijst voor de leraren
werd gefocust op het functioneren op ouderbetrokkenheid/-participatie (knelpunten,
verbeterpunten) en op sterke en zwakke punten van de gehanteerde aanpakken. In de
topiclijsten voor de ouders lag het accent op de ervaringen met ouderbetrokkenheid

5

Hierbij hanteren we een betrouwbaarheid van minimaal 90%.
Bij één basisschool bleek het niet mogelijk te zijn om leraren en ouders te spreken. Het gespreksverslag met
de directie is wel voorgelegd aan een leraar en gevraagd om op- en of aanmerkingen te geven.
6

12

en –participatie. De spreiding van de scholen over de mate van betrokkenheid en
participatie is te zien in tabel 1.2.
Tabel 1.1.2

Spreiding scholen in casestudies over mate betrokkenheid en mate van ouderparticipatie

po

vo

A school: hoge ouderbetrokkenheid & lage ouderparticipatie

1

B school: hoge ouderbetrokkenheid & hoge ouderparticipatie

1

2

D school: lage ouderbetrokkenheid & lage ouderparticipatie

1

1

Totaal

3

3

mbo
1
1

C school: lage ouderbetrokkenheid & hoge ouderparticipatie
2

Per instelling zijn relevante beleidsdocumenten bestudeerd (schoolgidsen,
jaarverslagen) en diepte-interviews uitgevoerd met directies, leraren en ouders. De
interviews zijn door de onderzoekers uitgevoerd tussen de tweede week van april
2014 en midden mei 2014. In bijlage 1 zijn meer details over de aanpak gegeven.
Integrale beschrijvingen van de ouderbetrokkenheid op deze scholen vindt u in bijlage
3.

13

14

2

Ouderbetrokkenheid

2.1

Wat is ouderbetrokkenheid?
Bij ouderbetrokkenheid gaat het doorgaans om de afstemming en optimalisatie van
omgaan met leerlingen thuis en op school met als doel om leerresultaten en het
welzijn van leerlingen te optimaliseren (pedagogisch-didactische doelstelling).
Internationaal wordt het begrip ‘partnership’ gehanteerd, met rechten en plichten,
met onderscheiden eindverantwoordelijkheden en met gemeenschappelijke doelen van
scholen en ouders (Epstein, 2001; Ho Sui Chu, 2007; Ravn, 2003).
Gemeenschappelijke doel van scholen en ouders is het creëren van optimale
omstandigheden voor de schoolloopbaan van de leerlingen door het sociaal kapitaal
van ouders aan te boren dat in een schoolgemeenschap aanwezig is om het
partnerschap vorm te geven.
Uit uiteenlopende bronnen kunnen twee specifieke groepen factoren worden
gedestilleerd met betrekking tot ouderbetrokkenheid (Smit, 1991; Epstein, 2001;
Deslandes & Rousseau, 2007):

2.2



Visie en beleid rond ouderbetrokkenheid.



Vormgeving van ouderbetrokkenheid.

Visie en beleid rond ouderbetrokkenheid
Ouderbetrokkenheid is de betrokkenheid van ouders (ouders, voogden en verzorgers
van leerlingen die aan de school zijn ingeschreven) bij de opvoeding en het onderwij s
van hun eigen kind, thuis (bijvoorbeeld voorlezen) en op school (bijvoorbeeld
rapportbesprekingen voeren met de leerkracht). Ouderbetrokkenheid kan bekeken
worden naar vorm, inhoud en beoogde effecten. De directie kan uit verschillende
soorten strategieën kiezen: wegen waarlangs doelstellingen met ouderbetrokkenheid
te bereiken zijn. Strategieën die scholen hanteren om ouders te betrekken bij de
onderwijsinstelling veronderstellen een visie van het schoolteam op school waar
ouders een rol in kunnen spelen: een ‘grondhouding’ dat activiteiten binnen een
school en opvoeding thuis in elkaars verlengde liggen, ouders en school/leraren
gezamenlijke waarden hebben, een gevoel van saamhorigheid, het bestaan van een
bondgenootschap of educatief partnerschap. Een gedeelde visie op
ouderbetrokkenheid en een planmatige aanpak (beleid) spelen een belangrijke rol om
de geformuleerde doelen te kunnen realiseren (Klaassen & Leeferink, 1998; Klaassen
& Smit, 2001).

2.3

Vormgeving van ouderbetrokkenheid
C o mm un ica t ie t uss en ou d er s en sc ho o l
Een belangrijke voorwaarde voor partnerschap ouders-school is een goede
communicatie, een goede interactie tussen ouders en school. Ouders vinden het
doorgaans belangrijk dat ze goed kunnen communiceren met de leraren en dat
scholen naar hen luisteren en serieus nemen (Smit e.a. , 2007, 2008). Een aanpak
waarbij de school actief met lager opgeleide ouders contact zoekt (bijvoorbeeld op
huisbezoek gaat), luistert naar hun specifieke vragen en behoeften is waarschijnlijk
het meest succesvol om hen bij het onderwijs te betrekken (Lopez, Scribner &
Mahitivanichcha, 2001). Er is internationaal een trend dat ouders en

15

onderwijsinstellingen bij de inschrijving van de leerling hun wederzijdse
verwachtingen op papier zetten in een ‘home school contract’, een soort plan van
aanpak / actieplan, dat zij vervolgens op gezette tijden bijstellen, afhankelijk van de
ontwikkeling die de leerling doormaakt (Smit, Driessen, Sluiter & Brus, 2008).
Het stimuleren van onderlinge oudercontacten (‘ouder-oudercontacten’) samen met
het bieden van mogelijkheden voor ouders om eigen vaardigheden te ontwikkelen
biedt ouders meer mogelijkheden om een actieve rol te vervullen binnen de
samenwerking met de school. Het versterken van onderlinge oudercontacten, de
sociale controle en het sociaal kapitaal (hulpbronnen en ideeën) heeft positieve
effecten op de opvoeding en de onderwijsresultaten van kinderen (Lewis, Kim & Bay,
2010); scholen met hogere niveaus van relationeel vertrouwen tussen schoolteams en
ouders (onderling), zijn doorgaans beter in staat om de kwaliteit van hun onderwijs te
verbeteren en daarmee de leerprestaties van kinderen te verhogen (Warren, Hong,
Rubin, & Sychitkokhong, 2009; Smit, 2014).
O ud e rpa rt i c ipa t ie en me d e ze g ge nsc ha p
Ouderparticipatie definiëren we als actieve deelname van ouders aan activiteiten op
school. We onderscheiden informele en formele vormen van ouderparticipatie.
Bij informele ouderparticipatie gaat het in de regel om de bijdrage die ouders kunnen
leveren aan het reilen en zeilen op school (organisatorische doelstelling), bij formele
ouderparticipatie om invloed op de besluitvorming van de school (een democratische
doelstelling).
Er zijn echter nog vele manieren waarop ouders bij de school ‘formeel’ betrokken
worden. Zoals via klassenouders/contactouders, klankbordgroepen en ouderpanels.
E du ca t i ef pa rt ne r scha p e n on d er st eun i ng
Onder educatief partnerschap wordt doorgaans verstaan dat ouders en school
regelmatig contact hebben met elkaar over de ontwikkeling van het kind op school,
die de ouders thuis ondersteunen. Onderwijsondersteunend gedrag van ouders thuis
bestaat uit betrokkenheid bij de ontwikkeling van het kind, betrokkenheid bij de
school, het communiceren met hun kind over zaken die op school gebeuren, zorg
dragen voor een rijke leeromgeving voor hun kinderen thuis en in de vrije tijd, een
goede plek om huiswerk te maken en dat er iemand is die ze ondersteunt bij het
maken en plannen van dat huiswerk. Het achterliggende idee is dat alle ouders door
hun onderwijsondersteunend gedrag kunnen bijdragen aan de onderwijsresultaten van
hun kinderen (Desforges & Abouchaar, 2003; Deslanders & Rousseau, 2007).
De rol van ouders bij het onderwijs verandert naarmate het kind ouder wordt. Een
recent onderzoek naar ouderbetrokkenheid in het mbo (Van Esch, Petit, & Smit, 2011)
maakt duidelijk dat ouderbetrokkenheid daar geen gemeengoed is. Vaak is er alleen
contact op formele momenten zoals bij de diploma-uitreiking of als er problemen zijn.
Tegelijkertijd blijven ouders wel een belangrijke rol spelen, maar meer op afstand. De
interactie tussen ouders en kinderen in de adolescentiefase is wezenlijk anders dan in
het primair en voortgezet onderwijs: minder nadrukkelijk en afstandelijker. Wel is de
rol van ouders groter wat betreft ‘academic socialisation’: communiceren over het
belang van onderwijs voor de toekomst, de kansen op de arbeidsmarkt, het maken
van keuzes en bediscussiëren van leerstrategieën.
S c ho l in g
Communiceren met ouders vraagt om vaardigheden waar niet alle leraren over
beschikken. Rekening houden met de mening van ouders, kritiek incasseren en grenzen
stellen: lang niet elke leraar of schooldirecteur is er bedreven in. Daarnaast spelen
impliciete waarden en verwachtingspatronen een rol en is het moeilijk gelijkwaardige

16

relaties te onderhouden (Bakker e.a., 2013). Daar komt nog bij dat niet elke ouder maat
weet te houden en de positie en professionaliteit van leraren respecteert (vgl. Smit e. a.,
2011, 213).
Eerder onderzoek laat zien dat het vergroten van het inzicht bij leraren in de
opvattingen, behoeften en verwachtingen van ouders een van de belangrijke
instrumenten voor scholen is bij het optimaliseren van de relatie tussen ouders en
school. Doel is dat leraren meer begrip krijgen voor (culturele) verschillen en voor de
belemmeringen waarmee ouders te maken kunnen krijgen om thuis bij te kunnen
dragen aan de schoolprestaties van hun kinderen (vgl. Smit, Driessen, Sluiter & Brus,
2007; Janssens & Van Vugt, 2006).
K n e lp unt en e n op l oss i ng e n
Knelpunt bij het ontwikkelen van maatwerk bij partnerschapsrelaties is dat ouders
door de leraren vaak worden gezien als één homogene groep, waarbij een ‘one-sizefits-all’-aanpak in de communicatie en de samenwerking, gedefinieerd vanuit een
middenklasse-perspectief, volstaat (Grozier, 2001; Sikkes, 2009). Vragen van ouders
over de opvoeding worden vaak vertaald in een behoefte aan professionele hulp van
beproefde interventies. Maar support is vaak niet nodig, omdat veel gezinnen over
eigen hulpbronnen en over voldoende ideeën beschikken om problemen aan te pakken
(Van der Wolf, 2011).
Voorwaarden voor een goede ouderbetrokkenheid zijn (Hoover-Dempsey & Sandler,
1995):

2.4



ouders moeten zichzelf een actieve rol kunnen toebedelen als schoolpartner;



ze moeten ervan overtuigd zijn dat hun inspanningen er daadwerkelijk toe doen; en



ze moeten zich door de school uitgenodigd en serieus genomen voelen.

Beoogde effecten van ouderbetrokkenheid
Recentelijk is door Bakker et al. (2013) een uitgebreide reviewstudie gepubliceerd
naar de effecten van ouderbetrokkenheid en de rol die leraren daarbij kunnen
vervullen. De belangrijkste conclusie was wellicht dat educatief partnerschap en
ondersteuning (thuisbetrokkenheid) bijdragen aan de leerprestaties, de motivatie, het
welbevinden, het zelfbeeld en de zelfwaardering van de leerling/het kind. Daarnaast
blijken leraren vooral in staat om betrokkenheid op school en contacten met de school
te stimuleren. De invloed van leraren op thuisbetrokkenheid is kleiner.
Uit de reviewstudie blijkt ook dat het effect van ouderbetrokkenheid afhankelijk is van
tal van componenten van de school, de leraar, de ouder en de leerling. In de strategie
van scholen om samen met ouders de onderwijsresultaten te verhogen, spelen de
visie op ouderbetrokkenheid, het creëren van draagvlak bij ouders en leraren voor een
geïntegreerde planmatige aanpak en maatwerk een belangrijke rol. Voorts zijn een
goede voorbereiding, de attituden van leraren ten opzichte van ouderbetrokkenheid,
praktische informatievoorziening en support de ´driving forces´ ter verbetering van de
partnerschapsrelaties tussen ouders en school.
Kritische succesfactoren voor het verhogen van leerlingprestaties zijn: educatief
partnerschap, onderwijsondersteunend gedrag van ouders thuis, de ouder als
rolmodel, de communicatie met de school, het kind ondersteunen bij het maken van
studiekeuzes, bediscussiëren van adequate leerstrategieën en het versterken van
onderlinge oudercontacten bij opvoeding en onderwijs (Bakker e.a., 2013; Smit e.a.,
2012).

17

Om de bruikbaarheid van de monitor te vergroten willen we graag beter aansluiten op
deze kritische componenten en het internationaal gehanteerde begrip ‘partnerschap’
hanteren om de wederzijdse relatie en de samenwerking tussen ouders en school
nauwkeuriger te beschrijven (Epstein, 2001; Smit e.a., 2012). Deze componenten
worden door ons onderscheiden binnen een analysekader voor dit onderzoek. Dit
analysekader vormt het raamwerk voor de onderzoeksvragen die in de volgende
hoofdstukken terugkomen.
Figuur 2.1

Analysekader: driving forces verbetering partnerschapsrelaties ouders en school

Bron: Smit, Wester, & Van Kuijk, 2012, p. 50.

18

3

Visie en beleid rond ouderbetrokkenheid
Ouderbetrokkenheid kan ingezet worden als middel voor verschillende doelen. Dit
hoofdstuk verkent met welk doel scholen het partnerschap met ouders vormgeven.
Daarin spelen een gedeelde visie (doelen) op ouderbetrokkenheid en een planmatige
aanpak om doelen te realiseren een belangrijke rol. Dit hoofdstuk gaat in op de volgende
onderzoeksvragen:


Hebben scholen een visie op ouderbetrokkenheid en is deze visie vastgelegd? Wat zijn
motieven van scholen om ouders te betrekken bij het onderwijs van hun kind en in
hoeverre komen die overeen met de motieven van leraren en ouders?



Hebben scholen beleid (planmatige aanpak) ontwikkeld en voeren zij dit uit om ouders
duurzaam te betrekken bij de ontwikkeling van hun kind?



Maakt de school verwachtingen aan de ouders duidelijk, onder meer ten aanzien van
onderwijsondersteuning thuis?

3.1

Visie en motieven voor ouderbetrokkenheid
Schoolleiders
De belangrijkste motivatie van schoolleiders om ouders meer bij de school te
betrekken is in het po en het vo een gezamenlijke verantwoordelijkheid voor goed
onderwijs en in het mbo het bevorderen van leerprestaties door een goed
thuisklimaat. In het mbo wordt een gezamenlijke verantwoordelijkheid voor goed
onderwijs als vierde punt genoemd. Voor alle drie de onderwijssectoren is de
gezamenlijke verantwoordelijkheid voor goed onderwijs dus een hele belangrijke
motivator om ouderbetrokkenheid te stimuleren.

19

Tabel 3.1

Redenen schoolleiders om ouders bij school te betrekken per onderwijssector (Percentages 2014,
2012, 2009)

Met ouderbetrokkenheid wordt invulling gegeven aan de
gezamenlijke verantwoordelijkheid voor goed onderwijs

po

vo

mbo

83 72 57

82 70 61

45 35 -

52 41 42

57 49 37

67 35 -

47 45 44

9 7 7

1 0 -

33 13 21

41 38 42

17 12 -

25 23 27

34 32 42

11 5 -

19 17 19

26 20 34

1 2 -

18 11 11

32 28 24

5 4 -

2 7 13

1 1 1

0 0 -

nvt

nvt

65 71 -

nvt

nvt

53 62 -

nvt

nvt

19 22 -

5 1 2

3 1 1

2 2 -

Door ouderbetrokkenheid te stimuleren wordt geprobeerd een
pedagogisch klimaat bij de leerling thuis te creëren dat gunstig
is voor hun leerprestaties
Ouderbetrokkenheid is nodig omdat het zonder
ouders/verzorgers onmogelijk is alle geplande (buitenschoolse)
activiteiten uit te voeren
Het is belangrijk voor school dat ouders/verzorgers meespreken
over de kwaliteit van het onderwijs
Met ouderbetrokkenheid wordt een belangrijke stem gegeven
aan ouders/verzorgers
Ouders/verzorgers moeten vertegenwoordigd zijn in
inspraakorganen
Het is belangrijk voor school dat ouders/verzorgers meedenken
over het beleid
Ouderbetrokkenheid is nodig om voldoende aandacht te kunnen
geven aan bepaalde vakken
Ouderbetrokkenheid is nodig om voortijdig schoolverlaten (vsv)
te voorkomen
Ouderbetrokkenheid is nodig om schoolverzuim terug te dringen
Ouderbetrokkenheid is nodig voor loopbaanoriëntatie en begeleiding (lob)
Anders/niet

De top 3 belangrijkste redenen voor ouderbetrokkenheid is sinds 2009, en voor het
mbo sinds 2012, nagenoeg onveranderd. Ouderbetrokkenheid als middel om te komen
tot een (beter) pedagogisch klimaat thuis dat de leerprestaties ten goede komt is
echter wel groeiende in po, vo en mbo. De achterliggende pedagogische (-didactische)
doelstelling is dat door een actieve deelname van ouders thuis zij een bijdrage kunnen
leveren aan de taakuitvoering van het schoolteam om de schoolprestaties van
leerlingen te verbeteren. Het streven is doorgaans de afstemming van de benadering
tussen leerlingen thuis en op school (Smit, Driessen, Sluiter & Brus, 2007, 2008)
In po en vo is het meedenken over het beleid belangrijker geworden als motief,
evenals het meespreken over kwaliteit van het onderwijs. Dit geldt ook voor het
belang van de gezamenlijke verantwoordelijkheid voor goed onderwijs, met name in
het vo en het po.
Voorbeeld vo-school
Het groeiende belang dat scholen hechten aan een gezamenlijke verantwoordelijkheid voor
goed onderwijs en een goed pedagogisch klimaat thuis liggen in elkaars verlengde. Op een
van de vo-scholen geven leraren aan dat ze het belang van partnerschap zien, maar wel
met inzet van de eigen talenten. De leraren voelen zich verantwoordelijk voor een goed
pedagogisch klimaat in de klas en verwachten van de ouder een leerklimaat thuis te
scheppen zodat ze samen de leerling kunnen ondersteunen in het leerproces.

20

Daarbij is meespreken over de kwaliteit van het onderwijs vaker een belangrijke reden
om ouders te betrekken dan meedenken over het beleid. Dit hangt mogelijk samen
met het verschil tussen formele en informele medezeggenschap, dat in hoofdstuk 5
aan bod komt en geeft aan dat de wettelijke vastgelegde medezeggenschap voor
schoolleiders niet het belangrijkste instrument is in de relatie met ouders. Het
democratisch doel om ouders te laten meebeslissen over het beleid van de school
scoort doorgaans het laagst in de pogingen om de relatie tussen ouders en school te
optimaliseren (Smit, Driessen, Sluiter & Brus, 2007, 2008).
In het mbo verwachten schoolleiders vooral meerwaarde van de input van de ouders
in de thuissituatie. De ouders creëren idealiter een goed leerklimaat: zorgen dat het
huiswerk wordt gemaakt, dat hun kinderen naar school gaan en dat er ondersteuning
is bij loopbaankeuzes zoals studiekeuze, stages en vervolgopleidingen.
Hoewel in het mbo het terugdringen van voortijdig schoolverlaten en verzuim als
motief nog in de top 3 eindigen, zijn deze aspecten ten opzichte van de meting 2012
minder belangrijk geworden. Een belangrijke kanttekening is dat binnen het mbo
ouderbetrokkenheid vooral een thema is dat in de beroeps opleidende leerwege n (bol)
speelt. Driekwart van de schoolleiders in mbo geeft aan dat de benadering van
ouderbetrokkenheid tussen bol en bbl verschilt, dit onderzoek bevat bijna exclusief
respons uit de bol.
Ouders stellen zich aan de ene kant als klanten op, maar wensen ook een
partnerschapsrelatie met als ingrediënten: gedeelde verantwoordelijkheid en sociale
controle om aan de behoeften van hun kinderen te kunnen voldoen (vgl. Smit,
Wester, Craenen & Schut, 2011). Ook in dit onderzoek zien we dat schoolleiders
enerzijds graag ouders betrekken bij het onderwijs om hun oordeel over de kwaliteit
van het onderwijs te horen, maar dat diezelfde scholen het anderzijds lastig vinden
dat ouders zich als consument gedragen. Dat vraagt om duidelijkheid vanuit scholen:
als je ouders vraagt om mee te spreken over de kwaliteit van het onderwijs, moeten
verwachtingen over die inbreng (waar wel of geen zeggenschap over) helder zijn, ook
om te voorkomen dat ouders zich alsnog als ‘eisende’ consument op gaan stellen.
Voorbeeld vo-school
Bij een vo-locatie worden er door de ouders met enige regelmaat toetsen opgevraagd. Oude
toetsen willen ze gebruiken om hun kind voor te bereiden op een aankomende toets of om
de resultaten van de gemaakte toets door te nemen. Leraren zijn echter geen voorstander
van het vrijgeven van toetsen omdat ze deze graag meerdere jaren willen gebruiken. Na
aandringen van de ouders heeft de directie besloten dat toetsen meegegeven moeten
worden aan de kinderen. Vanwege protest van de leraren is dit besluit echter teruggefloten.
Om ouders toch tegemoet te komen kunnen ouders op verzoek de gemaakte toetsen op
school inkijken.
Leraren
Niet alleen schoolleiders, maar ook leraren zijn overtuigd van de invloed van het
thuisklimaat op de leerprestaties.

21

Tabel 3.2

Visie van leraren op ouderbetrokkenheid; drie stellingen (Percentages 2014)

A. Zonder ouders/verzorgers is het onmogelijk alle geplande (buitenschoolse) activiteiten uit te
voeren.
po

vo

mbo

(Helemaal) mee eens

92%

38%

40%

Neutraal

4%

31%

22%

(Helemaal) mee oneens

3%

31%

36%

po

vo

mbo

(Helemaal) mee eens

96%

92%

97%

Neutraal

2%

1%

1%

(Helemaal) mee oneens

2%

2%

2%

B. Het klimaat bij de leerlingen thuis is van invloed op hun leerprestaties.

C. Het is belangrijk dat ouders meedenken en meespreken over de kwaliteit van het onderwijs.
po

vo

mbo

(Helemaal) mee eens

81%

71%

71%

Neutraal

14%

21%

19%

(Helemaal) mee oneens

4%

8%

9%

Zo’n driekwart (in po iets meer dan vo en mbo) van de leraren vindt het belangrijk dat
ouders meedenken en meespreken over de onderwijskwaliteit. Als het om praktisch e
ouderparticipatie (meehelpen bij activiteiten op school) gaat, zijn ouders van cruciaal
belang in het po en duidelijk minder in vo en mbo. Toch noemt nog 40% van de
leraren in het mbo ouders essentieel voor (buitenschoolse) activiteiten. In hoofdstuk 5
komt aan bod dat het aandeel ouders dat dergelijke activiteiten organiseert, sterk is
toegenomen sinds 2012. In de cases zijn we echter geen voorbeelden tegengekomen
waarbij ouders activiteiten in het mbo organiseren.
Ouders
Dat ouders in alle sectoren grote waarde hechten aan thuisondersteuning van de
schoolloopbaan van het kind, en geloven dat deze ondersteuning een verschil maakt,
is te zien in onderstaande figuren. Dit toont aan dat de visie en motivatie van de
scholen op ouderbetrokkenheid door ouders wordt (h)erkend. Deze vraag is dit jaar
voor het eerst gesteld.
Figuur 3.1

Waarde van ondersteuning volgens ouders: 2 stellingen

Ouders kunnen veel bijdragen aan hoe een kind zich op school ontwikkelt

mbo
Mee eens
Neutraal

vo

Mee oneens
Weet niet
po

0%

22

20%

40%

60%

80%

100%

Ik kan zelf thuis ook meehelpen aan een betere schoolloopbaan van mijn kind

mbo
Mee eens
Neutraal

vo

Mee oneens
Weet niet

po
0%

3.2

20%

40%

60%

80%

100%

Beleid – een planmatige aanpak?
V a s t le gg en b e l e id
Scholen hebben vooral op de onderdelen formele participatie (MR, ouderraad) en
informatievoorziening (de schoolgids) afspraken en werkwijzen vastgelegd. Dit zijn
ook de vormen die samenhangen met wettelijke verplichtingen. Andere
aandachtspunten, zoals visie of wederzijdse verwachtingen, zijn minder vaak
vastgelegd.
De formele samenwerking tussen ouders en school is gericht op het meebeslissen van
ouders in de (gemeenschappelijke) medezeggenschapsraad, deelraad of
ondersteuningsplanraad over het beleid van de instelling. De school legt
verantwoording af over haar werk aan de ouders en de ouders kunnen mede richting
geven aan beleids- en uitvoeringsbeslissingen van de school zoals neergelegd in de
Wet Medezeggenschap op Scholen (WMS). De WMS gaat uit van een gezamenlijke
verantwoordelijkheid van bestuur/directie, ouders, personeel en (bij het voortgezet
onderwijs) leerlingen voor het functioneren van de school of scholen via de
medezeggenschapsraad (MR) of gemeenschappelijke medezeggenschapsraad (GMR)
als overlegorgaan binnen de bestuursorganisatie. De wettelijke basis in de WMS leidt
echter niet altijd tot veel invloed van ouders op het kwaliteitsbeleid van de scholen
(Bekkers, De Kool & Straten, 2012; Bokdam, Bal & De Jonge 2012).
Daarnaast is in het po de rol van ouders bij buitenschoolse activiteiten relatief vaak
vastgelegd. We zien in het vo op enkele punten dat nu minder is vastgelegd dan in
2012 en 2009: de visie op de rol van ouders in de school, het stimuleren van
thuisactiviteiten (ook in mbo), en wederzijdse verwachtingen. In het mbo is de rol van
ouders nu juist méér vastgelegd dan in 2012. In het po is een fluctuatie te zien (eerst
daling tot 2012, nu stijging) in het vastleggen van de ouderbetrokkenheid bij
buitenschoolse activiteiten.

23

Tabel 3.3

Top 3 aspecten van ouderbetrokkenheid die zijn vastgelegd per onderwijssector

Po

2012-2014

2009-2014

=

=

Wijze van informatievoorziening over het beleid van de school

=

=

Betrekken van ouders/verzorgers bij buitenschoolse activiteiten

ꜛ

ꜜ

2012-2014

2009-2014

ꜜ

ꜜ

Wijze van informatievoorziening over het beleid van de school

=

=

De (visie op de) rol van de ouders/verzorgers in de school

ꜛ

ꜜ

2012-2014

2009-2014

Wijze van informatievoorziening over het beleid van de school

=

-

Wederzijdse verwachtingen (bijvoorbeeld in een

=

-

ꜛ

-

Invloed van ouders/verzorgers via medezeggenschapsraad,
ouderraad en/of schoolbestuur

Vo

Invloed van ouders/verzorgers via medezeggenschapsraad,
ouderraad en/of schoolbestuur

Mbo

onderwijsovereenkomst)
De (visie op de) rol van de ouders/verzorgers in de school

Bijna alle scholen in het po en vo hebben de formele invloed van ouders via
medezeggenschap vastgelegd. Voor alle drie de sectoren geldt dat veel scholen de
wijze waarop ze ouders informeren over het schoolbeleid vastgelegd hebben. Het mbo
heeft daarnaast ook vaak nog vaak wederzijdse verwachtingen vastgelegd. Bij één op
de vijf mbo-instellingen is niets vastgelegd over ouderbetrokkenheid.
In de analyse hebben we geen samenhang gevonden tussen de visie en motieven die
schoolleiders zeggen te hebben om ouders te betrekken en hun beleid (welke aspecten
van ouderbetrokkenheid zijn in de school vastgelegd?). Bijvoorbeeld, scholen die het
stimuleren van een goed pedagogisch klimaat bij de leerling thuis het belangrijkst
vinden, hebben net zo weinig als andere scholen afspraken vastgelegd over
activiteiten om dit te stimuleren.
B e la n g va n be l e i d
Het vertalen van doelen naar activiteiten en deze ook vastleggen, is een belangrijke
voorwaarde voor het planmatig en doelgericht werken aan betere ouderbetrokkenheid.
De uitkomsten van dit onderzoek en aanvullende analyses laten ook samenhang zien
tussen beleid en meer ouderbetrokkenheid. Als scholen op dit onderwerp niets hebben
vastgelegd geven de directies significant lagere cijfers voor de betrokkenheid van
ouders bij het onderwijs en buitenschoolse activiteiten, de mate waarin ouders
reageren op informatie en de inbreng van ouders via medezeggenschapsraad,
ouderraad en/of schoolbestuur. Ten slotte geven de schoolleiders van scholen waar
niets is vastgelegd ook lagere cijfers voor de mate waarin ouders thuis activiteiten
ondernemen om hun kinderen thuis te ondersteunen (5,2 versus 6,2). Bij aanvullende
analyses met gegevens uit COOL-onderzoek blijkt daarnaast dat als scholen aangeven
dat ze het betrekken van ouders bij het onderwijs hebben vastgelegd, ze ook vaker
aangeven dat de ouders met hun kind (prenten)boeken of strips lezen en ouders
vaker met het kind naar de bieb gaan.

24

V a s te c oö r d ina t o r o ud er b e l e id , c on ta ct p e rso on en k la s se no ud e r
Naast het wat is ook het wie in het ouderbetrokkenheidsbeleid van de school van
belang. In het po beschikt 33% van de scholen en in het vo 40% in 2014 over een
vaste coördinator ouderbeleid. Zowel in het po als in het vo zien we geen significante
verandering ten opzichte van 2012 in het aantal scholen dat aangeeft een vaste
coördinator te hebben aangewezen voor het ouderbeleid op school.
Veel scholen hebben ook een centrale contactpersoon als aanspreekpunt voor ouders.
Over alle onderwijssectoren heen zien we een significante toename tussen 2012 en
2014 van het aantal scholen met een centrale contactpersoon. Tussen 2009 en 2012
was nog sprake van een daling. In het po wordt deze rol vervuld door de
directeur/directielid (25%), de leerkracht (26%) of de intern begeleider (22%). In het
vo (64%) en het mbo (53%) is het voornamelijk de mentor die optreedt als centraal
contactpersoon naar ouders toe. In 2009 en 2012 was dat niet anders.
Ouders van mbo-leerlingen stellen veel prijs op een centrale contactpersoon want “Je
moet nu honderd keer je verhaal doen aan telkens een andere docent of begeleider,
daar word je doodmoe van”. (ouder mbo)
Scholen zetten al langere tijd ouders in als klassenouder of als contactouder. Deze
ouders zijn de schakel tussen ouders onderling maar ook tussen leraar en ouders. Het
inzetten van klassenouders door scholen is tussen 2012 en 2014 significan t
toegenomen. In het po maakt twee derde van alle scholen gebruik van een ouder als
contactpersoon, in het vo gaat het om een derde van alle scholen. In het mbo betreft
het 6% van de scholen. Opmerkelijk is de gestage opmars van de klassenouder in het
po. In 2007 kwamen klassenouders nog voornamelijk in het middelbaar en hoger
milieu voor (Smit, Driessen, Sluiter & Brus, 2007).

3.3

Effect op ouders
Maakt de school verwachtingen aan de ouders duidelijk, onder meer ten aanzien van
onderwijsondersteuning thuis?
Tabel 3.4

Stellingen partnerschap school (Percentages 2014)

weet
De school van mijn kind…
Geeft me het gevoel dat ik thuis bij kan dragen aan de
schoolprestaties van mijn kind(eren).

eens

neutraal

oneens

niet

po

57%

34%

8%

1%

vo

44%

45%

9%

3%

mbo

32%

43%

23%

3%

Scholen maken nog niet voldoende duidelijk aan ouders welke verwachtingen zij van
hen hebben. In het po geeft school een krappe meerderheid (57%) van de ouders het
idee dat zij thuis kunnen bijdragen aan de schoolprestaties van hun zoon of dochter,
in het vo en het mbo is dit minder (44 respectievelijk 32%).
Daarnaast vroegen we ouders naar hun oordeel over de inspanningen van scholen om
hen te betrekken.

25

Tabel 3.5

Spant de school zich voldoende in om ouders bij de school te betrekken? (Percentages 2014,
2012, 2009)

Ja, de school doet het

po

vo

mbo

38 34 34

28 25 16

23 14 -

39 43 37

39 29 27

22 19 -

16 17 21

23 29 42

37 43 -

7 6 8

11 18 15

18 24 -

maximale
Ja, de school doet
voldoende (maar zou
meer kunnen)
Nee, de school zou
meer moeten doen
Weet niet

Op dit punt oordelen ouders positiever over scholen dan in de voorgaande meting. In
het vo en het mbo is sinds 2012 een duidelijk effect te zien dat scholen van houding
zijn veranderd en de ouders meer ruimte geven om betrokken te z ijn bij het
onderwijs. De noodzaak voor een verandering is in het po kleiner aangezien daar in
2012 al 77% van de ouders vond dat de school zich voldoende tot maximaal inspande
om ouder te betrekken.
In de praktijk vinden scholen het lastig om verwachtingen uit te spreken. Ook als een
school van de ouders verwacht dat ze hun kind thuis onderwijsondersteuning bieden ,
zullen ze het in de communicatie naar ouders eerder brengen als een verzoek of
impliciete verwachting.
Voorbeeld po-school
Een basisschool heeft voor een tweede maal tegenvallende cito -scores waardoor het
predikaat ‘zwakke school’ op de loer ligt. Om dit te voorkomen worden er vanaf nu
alle zeilen bijgezet om ouders thuis aan het lezen te krijgen. Dit gaat echter
moeizaam omdat een grote deel van de ouders de Nederlandse taal onvoldoende
beheerst of zelf over geringe leesvaardigheden beschikt. De ouders krijgen binnenkort
een e-mail van de directeur met de uitslagen van de cito en de daarb ij behorende
zorgen vanuit de directie. De e-mail benadrukt het belang van lezen en spoort ouders
aan om zich hiervoor samen met de school (nog meer) in te zetten.

Voorbeeld mbo-opleiding
Ouders worden elk jaar uitgebreid voorgelicht over de opzet van de opleiding en
voortgang van de student. Ze krijgen de opleidingsgids, het opleidingsplan, de
planningen, een nieuwsbrief en het voortgangsrapport. Op alle niveaus zien docenten
de ouders elk jaar aan het begin bij de infoavond. Ze krijgen uitleg over het
studieprogramma van hun kind, over de beslismomenten die dat jaar komen en (bij
laatstejaars) over het diplomatraject. Impliciet blijft dat de school van ouders
ondersteuning verwacht in dit traject.
Informatie en contactgegevens van de studieloopbaanbegeleiders worden meegegeven
en verwachtingen worden uitgelegd. Als buiten het normale contact iets niet goed
loopt bellen of mailen de docenten naar de ouders. Van ouders wordt wel expliciet
verwacht dat dit ook andersom gebeurt.

26

3.4

Conclusie
De belangrijkste motivatie van schoolleiders om ouderbetrokkenheid te stimuleren is
in het po en het vo een gezamenlijke verantwoordelijkheid voor goed onderwijs en in
het mbo het bevorderen van leerprestaties door een goed thuisklimaat.
Het belang dat schoolleiders toekennen aan ouderbetrokkenheid als middel om te
komen tot een (beter) pedagogisch klimaat thuis dat de leerprestaties ten goede komt
is groeiende in alle sectoren. Dit geldt ook voor het belang van de gezamenlijke
verantwoordelijkheid voor goed onderwijs, met name in het vo en het po.
Niet alleen schoolleiders, maar ook leraren zijn overtuigd van de invloed van het
thuisklimaat op de leerprestaties. Ook ouders - in alle sectoren - hechten grote
waarde aan thuisondersteuning van de schoolloopbaan van het kind, en geloven dat
deze ondersteuning een verschil maakt. Er ligt daarmee een goede basis om hier
gezamenlijk in op te trekken. De visie en motivatie van de scholen op
ouderbetrokkenheid wordt door ouders (h)erkend.
Het vertalen van doelen naar activiteiten en deze ook vastleggen, is een belangrijke
voorwaarde voor het planmatig en doelgericht werken aan betere ouderbetrokkenheid.
Dit onderzoek bevestigt de samenhang tussen beleid en meer ouderbetrokkenheid. In
dat licht is het teleurstellend dat net als voorheen scholen vooral op formele
participatie (MR, ouderraad) en informatievoorziening (de schoolgids) een vastgelegd
beleid voeren en minder op thuisondersteuning.
Wel hebben scholen in alle sectoren vaker dan voorheen een centrale contactpersoon
als aanspreekpunt voor ouders en werken ze vaker met klassenouders of
contactouders.
Ouders in het vo en mbo oordelen positiever dan voorgaande metingen over de
inspanningen van scholen om hen te betrekken, maar een minderheid van ouders is
het eens met de stelling dat de school hen het gevoel geeft dat ze thuis bij kunnen
dragen aan schoolprestaties. Scholen maken nog niet voldoende duidelijk aan ouders
welke verwachtingen zij van hen hebben. Verbeteringen zijn mogelijk in het delen en
helder maken van doelen en (wederzijdse) verwachtingen en positieve verwachtingen
van ouders hebben en uitspreken.

27

28

4

Communicatie tussen ouders en school
Een belangrijke voorwaarde voor een partnerschap tussen ouders en school is een
goede communicatie, een goede interactie tussen ouders en school. Ouders vinden het
doorgaans belangrijk dat ze goed kunnen communiceren met de leraren en dat
scholen naar hen luisteren en hen serieus nemen. In dit hoofdstuk brengen we de
stand van zaken rond de wederzijdse informatievoorziening tussen ouders en scholen
in kaart aan de hand van de volgende onderzoeksvragen:


Hoe, waarover en hoe vaak worden ouders geïnformeerd door scholen, hoe vindt de
interactie met ouders plaats en hoe oordelen ouders, schoolleiders en leraren daarover?



Hoe ziet de communicatie tussen ouders en leraren over wat hun kinderen leren eruit
(kwantitatief, kwalitatief, een- of tweerichtingsverkeer, ouderavonden, rapportavonden,
huisbezoek, thema/discussieavonden, etc.) en hoe oordelen partijen hierover?



Over welke thema’s rond de ontwikkeling van het kind willen ouders met de leraar
spreken? Over welke thema’s wil de leraar met ouders spreken?

4.1

Communicatie tussen school en ouders
Oordeel ouders over communicatie met school
Hoe tevreden zijn ouders over de communicatie vanuit school over verschillende
thema’s? Uitgedrukt in gemiddelde rapportcijfers naar onderwijssector is de algemene
tevredenheid is in po en vo hoger dan in het mbo. Het onderwerp ‘verzuim’ scoort
relatief hoog in het mbo en laag in po en vo. Scholen scoren volgens ouders in alle
sectoren het beste op communicatie over leervorderingen.
Tabel 4.1

Gemiddelde rapportcijfer ouders over communicatie vanuit school (naar sector, cijfer 2014)

po

vo

mbo

Leervorderingen (cijfers, prestaties)

7,5

7,4

6,4

Sociale ontwikkeling, gedrag

7,3

6,9

6,1

Pesten en gepest worden (bijvoorbeeld via social media)

6,6

6,3

5,5

Normen en waarden

6,9

6,6

5,9

Verzuim en stoppen met school zonder diploma

6,1

6,3

6,3

6,7

6,8

6,0

gedragsproblemen, extra hulp)

6,9

6,8

6,1

Hoe u thuis ondersteuning kunt bieden aan uw kind

6,8

6,4

5,9

7,0

6,6

5,9

schoolkeuze vo/ vakkenkeuze / keuze beroepvervolgopleiding
Extra ondersteuningsbehoeften (leerproblemen,

Mogelijkheden om als ouder betrokken te zijn bij de school
(bijvoorbeeld door mee te leven, mee te helpen, mee te
denken en mee te beslissen)

Voorbeeld mbo-opleiding
Dat ouders in het mbo niet altijd het idee hebben voldoende geïnformeerd te worden
vanuit school zien we terug in de casestudies. Veel ouders zijn vanuit het voortgezet
onderwijs een digitaal ouderportaal gewend waarin 24 uur per dag, 7 dagen per week
inzicht kan worden verkregen in de resultaten van hun kind en het mogelijke verzuim.
In het mbo is zo’n systeem er (nog) niet en ouders missen dat.

29

Voorbeeld vo-school
In de vo-locatie worden ouders aangespoord om met hun kinderen over school te
praten, maar ouders vinden het vaak moeilijk om bij hun pubers een echt gesprek
over vakinhoud op gang te krijgen. ‘Die van ons vertelt nooit wat ze heeft gedaan op
school’. De behoefte aan een gesprek over leerinhoud is echter vooral ingegeven
vanuit interesse over de alledaagse bezigheden van hun kind. Ouders zien het niet als
taak van de school om hen daar continu over te informeren. Ze stellen het wel op prijs
om bij de afronding van een project uitgenodigd te worden voor een presentatie op
school.
De scores hierboven sluiten aan bij de gegevens uit Vensters voor Verantwoording VO,
waar de tevredenheid van ouders over verschillende zaken ook wordt bijgehouden 7.
De tevredenheid van ouders over communicatie over leervorderingen, schoolkeuze en
extra ondersteuningsbehoeften zijn bij beide metingen ongeveer gelijk. Bij de
gegevens van Vensters voor Verantwoording zien we wel verschillen tussen de
leerniveaus en de tevredenheid van ouders. Zo zijn de ouders in het vmbo minder
tevreden met de communicatie over leervorderingen en bij keuzemomenten dan
ouders van leerlingen in de havo en vwo.
Gespreksonderwerpen
Ouders vinden net als in de vorige meting bijna alle bovenstaande onderwerpen (tabel
4.1) van belang (60-80% zeer belangrijk) om met de school te bespreken. De twee
laatste thema’s (hoe ze thuis ondersteuning kunnen bieden aan het eigen kind en de
mogelijkheden om als ouder betrokken te zijn) vinden ze minder van belang (38-52%
zeer belangrijk) dan de meer traditionele thema’s.
Wanneer de etniciteit van ouders wordt meegenomen valt op dat niet-westerse
allochtone ouders “pesten en gepest worden 8” en “normen en waarden 9” significant
minder belangrijk vinden om met de leraar te bespreken dan autochtone en westerse
allochtone ouders. Voor “normen en waarden” kan dat te maken hebben met het feit
dat er vaak een autochtone leraar voor de klas staat en dat deze leraar andere
normen en waarden hanteert dan de ouders. Het streven naar partnerschap met
ouders op scholen met veel allochtone achterstandsleerlingen staat op gespannen voet
met de ervaren knelpunten van schoolleiders met betrekking tot de vaardigheden van
ouders en de opvattingen van ouders over hun verantwoordelijkheden ten opzichte
van opvoeding en onderwijs (vgl. Smit, Driessen, Sluiter & Brus, 2007; De Ruijter, De
Graaf & Maier, 2006; Pels, 2000). Het bespreken van extra
ondersteuningsbehoeften10 vinden autochtone ouders significant belangrijker dan
(niet)-westerse allochtone ouders.
Gebruik communicatiemiddelen
Om met ouders in contact te komen en te communiceren heeft de school verschillende
mogelijkheden. In alle drie de onderwijssectoren wordt een breed scala aan
communicatiemiddelen ingezet. Het vorderings-, 10 of 15-minutengesprek wordt door
zowel het po, vo als mbo veelvuldig gebruikt maar ook de thematische
ouderbijeenkomst, het gesprek over het handelingsplan en het schooladviesgesprek
worden vaak ingezet. In het po gebruikt men ook graag het intakegesprek en in het
vo en het mbo de open dag om met ouders te communiceren. Als medium scoort e-

7

Voor informatie over Vensters zie http://www.venstersvoorverantwoording.nl/
Pearson Correlation 0,142.
Pearson Correlation 0,110.
10
Pearson Correlation 0,103.
8
9

30

mail hoog en in het vo ook het digitaal ouderportaal en sociale media als Twitter en
Facebook.
Voorbeeld mbo-opleiding
Een van de initiatieven om ouders meer bij school te betrekken is een collectieve
intake-bijeenkomst in groepen van ongeveer 30 leerlingen. Bij deze bijeenkomsten
nemen leerlingen ouders maar ook opa’ s en oma’ s en tantes en ooms m ee. Dit zijn
goed bezochte bijeenkomsten. Deze bijeenkomsten zijn belangrijk omdat het om
eerstejaars leerlingen gaat die vers van het vmbo afkomen, voor wie de stap naar de ‘
grote school en grote stad’ een grote is. Dit geldt zowel voor de leerlingen zelf als de
ouders.

4.2

Communicatie tussen leraren en ouders
Gespreksonderwerpen
Leraren vinden vrijwel alle mogelijke onderwerpen (zie lijst tabel 4.1) belangrijk om
met ouders te bespreken. In het po vinden leraren van groep 7 en groep 8 het thema
schoolkeuze belangrijker dan leraren uit lagere groepen. Dat is logisch in het licht van
de keuze voor vervolgonderwijs die aan het einde van groep 8 gemaakt moet worden.
Daarnaast zien we dat docenten die langer in het onderwijs werkzaam zijn het
belangrijker vinden dan hun collega’s met minder jaren onderwijservaring om normen
en waarden met ouders te bespreken 11. Dit hangt mogelijk samen met het feit dat
‘oudere’ leraren zelf meer waarde hechten aan normen en waarden, of omdat ze
ervaren hebben dat dit nuttige onderwerpen van gesprek zijn.
Gebruik communicatiemiddelen
De communicatie tussen ouders en leraren verloopt nog grotendeels langs traditionele
wegen, zoals het tienminutengesprek, informatieve bijeenkomsten, brieven en e mails. Daarnaast zijn open dagen vooral voor het vo en mbo van belang. Het po kent
weer meer schooladviesgesprekken en gesprekken over handelingsplannen.
Tabel 4.2

Welke communicatiemiddelen gebruikt u niet in de communicatie met ouders? (leraren,
percentages 2014))

PO

VO

MBO

Vorderingsgesprek/10-15minutengesprek

0%

4%

13%

Gesprek over het handelingsplan

6%

23%

31%

Informatieve/thematische ouderbijeenkomst

7%

10%

15%

Losse brieven

9%

13%

13%

E-mail

11%

3%

14%

Schooladviesgesprek

15%

23%

31%

Intakegesprek

28%

46%

24%

Open dag/informatiemarkt

38%

5%

7%

55%

67%

72%

Huisbezoek bij ouders/verzorgers thuis

57%

69%

67%

Spreekuur

65%

54%

42%

67%

30%

57%

70%

74%

68%

Vergadering (toegankelijk voor
ouders/verzorgers)

Digitaal ouderportaal of ouderplatform (bijv.
binnen leerlingvolgsysteem)
Sociale media (Twitter, Facebook, etc)

11

Pearson Correlation 0,149.

31

Digitale ouderportalen of online platforms zien we vooral in het vo en in mindere mate
in het mbo. Gemiddeld maakt zo’n 30% van de docenten gebruik van sociale media
om met ouders te communiceren. In het vo gebruikt een meerderheid van de leraren
het digitaal ouderportaal, in het mbo ligt dat op 43%, in het po op 33%. Binnen het
mbo maken leraren uit de sector techniek het meest gebruik van de moderne
technieken.
Het is bekend dat ouders het belangrijk vinden om op de hoogte te zijn van wat er
gebeurt op school (Smit, Wester, Craenen & Schut (2011). Uit de gesprekken op alle
vo- en mbo-scholen blijkt dat ouders het sterk op prijs stellen om via
leerlingvolgsystemen mee te kunnen kijken naar bijvoorbeeld het opgegeven
huiswerk. Vooral in de hogere leerjaren waar leerlingen zelfstandig hun huiswerk
moeten plannen over langere periodes vinden ouders het prettig om goed op de
hoogte te zijn om waar nodig nog bij te kunnen sturen. Leraren van deze leerlingen
geven ook aan dat hulp van ouders op dit terrein welkom is, maar dat het voor hen
soms veel werk is om het leerlingvolgsysteem goed te vullen, omdat bijvoorbeeld
verschillende systemen niet goed met elkaar communiceren.
Communicatie over het leerproces vanuit de ouder lijkt gelieerd aan het belang van
het vak. Leraren Nederlands in het vo zien een toename in mails nu hun vak steeds
belangrijker wordt voor de overgangsnormen. Als een toets Nederlands slecht
gemaakt is door een klas krijgt de leraar meer dan voorheen vragen vanuit ouders
over de normering.
Naast het onderwijzen, vervullen leraren vaak ook nog een andere rol binnen de
school of opleiding. Nevenfuncties hebben invloed op de keuze voor bepaalde
communicatiemiddelen; de interne specialist leer/gedragsproblemen en de
loopbaanoriëntatie-begeleiders kiezen vaker voor het spreekuur als
communicatiemiddel met ouders. Dit is in lijn met de verwachting omdat deze
personen vaak persoonlijke gesprekken moeten voeren die één op één zullen zijn .
Voorbeeld po-school
Binnen de basisschool en op het schoolplein zijn er regelmatig calamiteiten. Zelfs in
zulke mate dat er periodiek een politiespreekuur is ingesteld. Om escalatie zo veel als
mogelijk te voorkomen hebben leraren de instructie om ouders zo snel mogelijk te
informeren over de situatie van hun kind. De directie drukt ze op het hart dat ‘het
alleen bij de telefoonrekening niet uitmaakt hoe hoog de kosten zijn’. Dit sluit ook
aan bij de behoefte van de ouders; die willen vaak zo snel mogelijk geïnformeerd
worden.
Voorbeeld vo-school
Er wordt vanuit zowel de school als de ouders veel tijd geïnvesteerd voor het bouwen
van een persoonlijke relatie. Bij de start van het schooljaar regelen de ouders een
informele ouderavond bij één van de ouders thuis. Bij deze avonden zijn naast de
ouders ook de mentor en een paar leraren aanwezig. De ontmoeting tussen ouders en
school en ouders onderling in een informele setting is hierbij het doel. Deze avond
resulteert in een persoonlijke band die de communicatie tussen leraren en ouders
vergemakkelijkt. Beide partijen weten elkaar sneller te vinden. Enerzijds is dit voor
leraren een verbetering omdat ouders minder de neiging hebben om zich enkel als
consument te gedragen. Ze houden in hun communicatie meer rekening met de
positie van de leraar en de school. Anderzijds vraagt een persoonlijke relatie met
ouders om vaardigheden om toch duidelijk de grenzen van de zeggenschap van
ouders aan te kunnen geven.

32

Aantal contactmomenten tussen ouder en leraar
Het aantal maal dat een ouder contact heeft met de leraar, is tussen 2012 en 2014
niet veranderd. In het po hebben de meeste ouders een of enkele malen per maand
contact met de leraar en in het vo en het mbo is dat een of enkele malen per jaar.
Tabel 4.3

Is er voldoende contact tussen ouder en school? (Percentages 2014, 2012)

po

vo

mbo

Voldoende

81 87

77 72

63

Onvoldoende

17 11

20 24

23

2 3

3 4

14

Zwaar onvoldoende

Ouders beoordelen deze intensiteit overwegend als voldoende. In het po ligt het
percentage ouders dat de intensiteit van het contact met de leraar als voldoende
beoordeelt echter wel significant lager dan in 2012. In het mbo vindt 37% van de
ouders dat er onvoldoende contact is tussen school en ouders. In het vo is dat 23%,
in het po 19%.
Het aantal maal contact tussen school en ouders ligt voor niet-westers allochtone
ouders significant hoger dan voor autochtone en westers allochtone ouders 12. Dit is
opmerkelijk gezien eerdere bevindingen, waaruit bleek dat ‘allochtone
achterstandsscholen’ doorgaans minder gebruik maken van e-mailberichten,
contactouders, (telefonisch) spreekuur en contactavonden (Smit, Driessen, Sluiter &
Brus, 2007). Etniciteit hangt niet samen met het oordeel over of er voldoende contact
is. Ouders die veel tijd besteden aan betaald werk en/of vrijwilligerswerk hebben niet
meer of minder contact met school, ze oordelen ook niet anders over de intensiteit.

4.3

Conclusie: verschillen tussen sectoren
Er zijn nauwelijks verschillen op het onderwerp communicatie ten opzichte van eerdere
metingen. Ouders zijn gemiddeld redelijk tevreden over de communicatie vanuit school en
over de communicatie met de leraar. Uitgedrukt in een gemiddelde rapportcijfer naar
onderwijssector is de algemene tevredenheid in po en vo hoger dan in het mbo, dat net een
voldoende haalt. Scholen scoren volgens ouders in alle sectoren het beste op communicatie
over leervorderingen.
In alle drie de onderwijssectoren wordt een scala aan communicatiemiddelen ingezet in de
communicatie tussen ouders en school. Als digitaal communicatiemiddel scoort e-mail hoog
en in het vo ook het digitaal ouderportaal en sociale media als Twitter en Facebook.
Ouders vinden een goede communicatie met school zeer belangrijk, over een breed
spectrum van onderwerpen. Toch vinden ouders in het po vaker dan in 2012 dat er
onvoldoende contact is tussen henzelf en school. In het mbo vindt 37% van de ouders dat
er onvoldoende contact is tussen school en ouders.

12

Pearson Correlation 0,146.

33

34

5

Ouderparticipatie en medezeggenschap
Dit hoofdstuk brengt trends in kaart op het gebied van ouderparticipatie. Bij informele
ouderparticipatie gaat het om de praktische bijdrage die ouders leveren aan het reilen
en zeilen op school, vanuit een organisatorische doelstelling. Daarnaast is er sprake
van formele ouderparticipatie, onder meer via medezeggenschap, waarbij ouders
invloed uitoefenen op de besluitvorming van de school. Daarbij gaat het om de stand
van zaken en trends rond de volgende vragen:
Informele ouderparticipatie


In hoeverre zijn ouders actief binnen de klas van hun kind?



In hoeverre verrichten ouders andere hand- en spandiensten binnen de school? Wat voor
soort ondersteunende werkzaamheden verrichten ouders op school?



Zijn scholen en ouders hier tevreden over?

Formele ouderparticipatie


Deelname aan formele ouderparticipatie: Wat is de bijdrage van ouders aan het
beleidsproces binnen de school?



In hoeverre leveren ouders een bijdrage aan het kwaliteitsbeleid van de school?
(onderzoek onder scholen en ouders naar verbinding school-ouderbetrokkenheid aan
onderwijsdoelstellingen en kwaliteitsbeleid – betreft de verankering)



In hoeverre is er samenhang tussen kenmerken van scholen (zoals bestuurlijke omvang)
en formele ouderparticipatie?

5.1

Ondersteunende activiteiten op school en in de klas
Schoolleiders is gevraagd bij welke soorten ondersteunende activiteiten ouders
structureel worden betrokken.
Top 3 activiteiten (volgens schoolleiders)
Po

%

Trend tov
2012

Organiseren buitenschoolse activiteiten

96%

=

Vervoer en begeleiding van leerlingen bij buitenschoolse activiteiten

89%

=

Bijdragen aan projecten/thema op school

76%

=

Vo

Trend tov
2012

Verzorgen van informatieavonden voor ouders

66%

=

Inzetten van werkervaring

52%

ꜛ

Het leggen en onderhouden van contacten met andere ouders

44%

=

In het mbo worden ouders niet of zeer beperkt ingezet. Een kwart van de mbo-scholen
zegt ouders structureel in te zetten voor het verzorgen van informatieavonden voor
andere ouders. Er zijn bijna geen verschillen in deze top 3 van activiteiten ten
opzichte van vorige jaren. Buiten de top 3 zien we dat in het po scholen vaker
aangeven dat ouders ondersteunen bij computergebruik, door het inzetten van
werkervaring, bij het maken van nieuwsbrieven en in het verzorgen van
informatieavonden. Er is juist een sterke daling in het aantal po -scholen dat zegt

35

ouders structureel te betrekken bij het onderwijs in de klas (van 56% in 2012 naar
34% dit jaar). In het vo maken scholen vaker gebruik van specifieke werkervaring van
ouders, maar dragen ze weer minder vaak bij aan thema’s of projecten. In het mbo
zijn nauwelijks verschillen ten opzichte van afgelopen jaren.
Individuele ouders hebben we gevraagd welk soort ondersteunende activiteiten ze op
de school van hun kind hebben gedaan.
Tabel 5.1

Welke werkzaamheden heeft u wel eens op school gedaan? (Meer antwoorden mogelijk,
percentages 2014, 2012, 2009))
po

vo

mbo

50 59 55

39 21 19

30 - -

Organiseren buitenschoolse activiteiten

38 54 49

25 12 10

23 9 -

Ondersteunen mediatheek enz

17 24 19

8 5 5

12 - -

Schoonmaken/reparaties ed

39 49 46

17 7 6

19 - -

Bijdragen aan schoolgids/nieuwsbrief ed

9 18 11

7 6 4

10 - -

Leggen en onderhouden contacten met

14 20 17

9 6 5

7 5 -

9 20 15

6 10 6

8 7 -

Inzetten van werkervaring

6 - -

4 - -

4 6 -

Geen

21 - -

48 - -

52 - -

Vervoer/begeleiding bij buitenschoolse
activiteiten

andere ouders
Werven sponsorgelden

De helft van de ouders in het vo en mbo draagt actief bij aan werkzaamheden op
school, in het po is dat bijna 80%. In 2012 en 2009 is dit niet specifiek gevraagd. In
het po is wel sprake van een afnemende trend over de hele linie (zie tabel 5.1). In het
vo zien we juist een stijging op sommige activiteiten vergeleken met 2012, zoals bij
het organiseren of meehelpen bij buitenschoolse activiteiten.
Qua intensiteit zijn er in mbo en vo meer ouders nu die ‘af en toe’ meehelpen die
voorheen zelden of nooit werkzaamheden op school verrichtten. In het po zijn ouders
gemiddeld juist iets minder vaak actief.
Uit eerder onderzoek bleek afgelopen jaren dat allochtone ouders doorgaans veel
minder actief zijn bij het verrichten van hand- en spandiensten (Smit, 1991; Smit,
Doesborgh, & Van Kessel, 2001). Er is in dit onderzoek echter geen significant verschil
op dit punt gevonden.
Opvallend is dat er een kleine samenhang 13 is tussen de tijd die ouders besteden aan
betaalde werkzaamheden en vrijwilligerswerk en de intensiteit van ondersteuning op
school. Dat wil zeggen dat hoe meer tijd ouders besteden aan betaald werk en
vrijwilligerswerk, hoe vaker zij actief zijn in werkzaamheden op school.
De perceptie van de inzet van ouders verschilt soms tussen directies en ouders. Zo is
52% van de directies in het vo van mening dat de werkervaring van ouders ingezet
wordt, terwijl maar 4% van de ouders dat ook wel eens heeft gedaan. Wellicht dat de
ouders dit opgevat hebben als komen praten over hun werk waar de school een

13

36

Pearson Correlation (-)0,133, sign 0,000.

bijdrage aan nieuwsbrieven of het werven van sponsorgelden ook als het inzetten van
de werkervaring van de ouders ziet.
Ook de trend dat ouders in het po volgens henzelf minder vaak per jaar activiteiten
uitvoeren dan twee jaar geleden komt niet overeen met het beeld dat
basisschoolleiders scheppen: meer praktische activiteiten in de school waar ouders
structureel bij meehelpen, maar minder in de klas.
Iets van de concrete betrokkenheid van ouders kunnen we gereflecteerd zien in de
mate waarin schoolleiders moeite hebben met het betrekken van ouders bij
verschillende soorten ondersteunende activiteiten. Het betrekken van ouders bij
ondersteunende activiteiten is in het po het makkelijkst en in het mbo het moeilijkst.
Daarnaast zien we verschillen tussen de soorten activiteiten: in het po is het
betrekken bij activiteiten in de klas en de schoolorganisatie makkelijker dan in
onderwijsorganisatie en leerondersteuning. In het mbo is leerondersteuning thuis iets
minder moeilijk dan overige ondersteuning. Het vo laat weinig uitgesproken
verschillen tussen de soorten activiteiten zien. Op dit punt zijn door een
vereenvoudigde vraagstelling geen trends weer te geven.
Voorbeeld po-school
De ouders worden vooral ingezet bij de uitvoering van buitenschoolse activiteiten.
Over het algemeen zijn er voldoende ouders die willen helpen bij kleuteruitstapjes of
mee naar kamp. Animo van ouders is erg afhankelijk van de ‘funfactor’. Hulp bij een
sportdag is soms al moeilijker waardoor de plannen van leraren niet altijd praktisch
uitvoerbaar zijn. De school ziet de laatste jaren een lichte daling in betrokkenheid
van ouders bij buitenschoolse activiteiten. De ouders hebben het vaak te druk om bij
te kunnen springen.
Waardering
Ervaren ouders waardering vanuit de school als ze meehelpen? Dat is gepeild in drie
stellingen onder ouders. Benut de school bijzondere kwaliteiten en talenten van
ouders, laat de school waardering blijken voor de werkzaamheden die ouders
verrichten en benut men ouders om de kwaliteit van school te verbeteren? Ouders in
het po zijn het hier relatief het vaakst mee eens (40-56%), in het vo en mbo minder
(15 tot 36%). Scholen in het vo en het mbo hebben wel sterke vooruitgang geboekt in
de ogen van ouders de afgelopen twee jaar op deze houdingsaspecten, maar er is hier
dus nog volop ruimte voor verbetering.
Voorbeeld po-school
Een basisschool laat duidelijk zien dat het betrokkenheid van ouders waardeert. Aan
het eind van het schooljaar is er een bijeenkomst voor alle ouders die zich structureel
hebben ingezet voor de school. Zij worden uitgebreid in het zonnetje gezet met een
woord van dank, een bloemetje en lekkere hapjes en drankjes.
Voorbeeld vo-school
Bijdragen en suggesties over alle relevante zaken in de school worden door de
schoolleiding zeer gewaardeerd. De ouderpopulatie bestaat grotendeels uit hoog
opgeleide, kritische ouders. Dat is soms lastig, maar input van ouders wordt in eerste
instantie gezien als mogelijkheden om te kunnen leren als school. Bij de open dag
wordt ouders ook verteld dat de school in een opbouwfase is, er wel eens iets niet
goed gaat op de school en dat input altijd welkom is om het de volgende keer beter te
kunnen doen.

37

5.2

Formele participatie: medezeggenschap
D e e lna m e
Bijna alle scholen in po en vo hebben een (gemeenschappelijke)
medezeggenschapsraad, zoals ook wettelijk verplicht. Daarnaast geeft ongeveer de
helft van de schoolleiders in po en vo aan dat er platforms, werkgroepen of
klankbordgroepen zijn om ouders structureel bij de school te betrekken. In het po zijn
er veel meer van dergelijke informele vormen van medezeggenschap gekomen t en
opzichte van 2012. Aan de andere kant zijn ouders in het po minder vaak in
schoolbesturen vertegenwoordigd. In het vo en mbo zijn er geen trends ten opzichte
van twee jaar geleden.
Tabel 5.2

Welke organen zijn op uw school ingericht waarmee ouders structureel bij de school worden
betrokken? (schoolleiders, Percentages 2014, 2012)

po

vo

mbo

Platforms, werkgroepen of klankbordgroepen van ouders

44 25

54 56

12 52

Ouderraad

86 77

74 74

22 15

MR/GMR

100 99

95 91

15 -

Schoolbestuur

29 38

16 16

7 -

Andere organen

10 10

8 4

19 18

De po- en vo-scholen die zeer tevreden zijn over de ouderbetrokkenheid en –
participatie hebben al jaren de formele zeggenschap geregeld in hun scholen. De
echte meerwaarde van de input aan ouders halen ze, volgens eigen zeggen, de laatste
jaren echter uit de informele zeggenschap. Ze organiseren heel bewust informele
klankbordgroepen om te horen wat er speelt onder ouders, hoe ze bepaalde dingen
hebben ervaren en hoe mogelijke beleidsveranderingen zouden kunnen vallen bij d e
ouders. Het zijn tweezijdige gesprekken waarin de directie en de ouders elkaar op de
hoogte houden en bevragen over relevante zaken omtrent de school. De ouders die
deze transformatie mee hebben gemaakt zien duidelijk verschil en waarderen het feit
dat de school de deuren openzet en hen betrekt bij het onderwijs. (Voorbeelden uit
casestudies)
De mate waarin ouders actief zijn of zijn geweest in inspraak of een
(mede)zeggenschapsorgaan is ten opzichte van 2012 niet veranderd. De enige
uitzondering hierop is het aandeel ouders dat lid zegt te zijn (of te zijn geweest) van
een ouderraad mbo, dat is fors gestegen ten opzichte van 2012 (36% t .o.v. 14%).
Op het gebied van medezeggenschap is aan mbo-ouders gevraagd of de instelling een
ouderraad heeft, en zo nee, of ze daar behoefte aan hebben. De helft van de ouders in
het mbo weet niet of er een ouderraad is. Als die er niet is, zegt men er ook weinig
behoefte aan te hebben, al zijn de aantallen respondenten hier erg klein om generieke
uitspraken te kunnen doen.
Uit eerder onderzoek bleek afgelopen jaren dat allochtone ouders doorgaans niet of
minder zijn vertegenwoordigd in inspraakorganen en schoolbest uren (Smit e.a., 1997;
Van Ewijk & Klein, 2003; Vogels, 2002). Hier vinden we op dit punt een significant
verschil de andere kant op, waarbij allochtone ouders juist vaker actief zijn (geweest)
in een MR of GMR.

38

Opvallend:

De

betrokken

ouders

hebben

vaak

een

geschiedenis

van

ouderbetrokkenheid. De ouders uit de ouderraad van een vo-school van de casestudie
zijn vanaf de jonge jaren van de kinderen al betrokken bij de organisaties waar hun
kinderen mee in aanraking komen. In dit geval was het ook vaak zo dat de moeders
deelnemen aan ouderraden van kinderopvang, basisscholen en scholen in het
voortgezet onderwijs en de vader een actieve rol aanneemt in de sportteams waar
kinderen zich bij aansluiten.(Voorbeelden uit casestudies)
B i j dra g e a a n h et k wa l ite i ts b e le i d
Naast deze feitelijke deelname is (dit jaar voor het eerst) gepeild in hoeverre
schoolleiders waarde hechten aan formele medezeggenschap van ouders.
Figuur 5.1

De formele medezeggenschap van ouders is een meerwaarde voor de school (schoolleiders 2014)

mbo
Helemaal mee eens
Mee eens
vo

Neutraal
Mee oneens
Helemaal mee oneens

po

0%

20%

40%

60%

80%

100%

In po en vo is het overgrote deel van de schoolleiders het eens met de meerwaarde
van formele medezeggenschap van ouders, in het mbo bestaat veel meer twijfel, daar
zijn schoolleiders overwegend neutraal.
In het po is het gemiddelde leerlingaantal van scholen waarvan schoolleiders vinden
dat formele medezeggenschap van ouders van meerwaarde is voor de school hoger
dan het leerlingaantal van scholen die het niet eens zijn met deze stelling. Je kunt dus
zeggen dat hoe “groter” de school hoe belangrijker de schoolleiding formele
medezeggenschap van ouders vindt. In het vo is deze trend niet te zien.

5.3

Conclusie
Bij ouderparticipatie gaat het om de bijdrage die ouders kunnen leveren aan het reilen
en zeilen op school (organisatorische doelstelling) en de besluitvorming van de school
(een democratische doelstelling).
De helft van de ouders in het vo en mbo draagt actief bij aan werkzaamheden op
school. In het basisonderwijs ligt dat aandeel bijna op 80%, maar is wel sprake van
een lichte afname over de hele linie. In het vo en mbo zien we juist een kleine stijging
van het aantal ouders dat af en toe meehelpt bij het organiseren van buitenschoolse
activiteiten. Opvallend is dat ouders die meer tijd besteden aan betaald werk of
vrijwilligerswerk, vaker actief zijn op school.

39

Benut de school bijzondere kwaliteiten en talenten van ouders, laat de school
waardering blijken voor de werkzaamheden die ouders verrichten en benut men
ouders om de kwaliteit van school te verbeteren? Ouders in het po zijn het hier
relatief het vaakst mee eens (40-56%), in het vo en mbo minder (15 tot 36%).
Scholen in het vo en het mbo hebben wel sterke vooruitgang geboekt in de ogen van
ouders de afgelopen twee jaar op deze houdingsaspecten, maar er is hier dus nog
volop ruimte voor verbetering.
De mate waarin ouders actief zijn of zijn geweest in inspraak of een
(mede)zeggenschapsorgaan is ten opzichte van 2012 niet veranderd. De uitzondering
hierop is het aandeel ouders dat lid zegt te zijn van een ouderraad mbo, dat is fors
gestegen ten opzichte van 2012.
In po en vo ziet het overgrote deel van de schoolleiders meerwaarde van formele
medezeggenschap van ouders, in het mbo bestaat meer twijfel, daar zijn schoolleiders
overwegend neutraal. Naast de wettelijk verplichte MR geeft de helft van de
schoolleiders in po en vo aan dat er platforms, werkgroepen of klankbordgroepen zijn
om ouders structureel bij de school te betrekken. In het basisonderwijs zijn er veel
meer van dergelijke informele vormen van medezeggenschap gekomen ten opzichte
van 2012. Aan de andere kant zijn ouders in het po minder dan in 2012 in
schoolbesturen vertegenwoordigd.

40

6

Ouderbetrokkenheid en partnerschap
In dit hoofdstuk kijken we naar ouderbetrokkenheid gericht op de afstemming tussen
thuis en school met als doel de leerresultaten en het welzijn van leerlingen te
optimaliseren. Het draait daarbij om een partnerschap met onderscheiden
eindverantwoordelijkheden en met gemeenschappelijke doelen van scholen en ouders.
Voorwaarden voor een goede ouderbetrokkenheid zijn onder meer dat ouders zichzelf
een actieve rol kunnen toebedelen als schoolpartner: ze moeten ervan overtuigd zijn
dat hun inspanningen er daadwerkelijk toe doen en ze moeten zich door de school
uitgenodigd, serieus genomen voelen. In dit hoofdstuk worden de volgende
onderzoeksvragen beantwoord:


Wat is de visie van schoolleiders, leraren en ouders op ouderbetrokkenheid. Hoe wordt
geoordeeld over de opbrengsten van de school- en ouderbetrokkenheid



Wat voor soort ondersteunende activiteiten verrichten ouders thuis? In hoeverre is
hierover contact met school? Vinden ouders dat ze goed geïnformeerd zijn over wat hun
kinderen leren op school en of/hoe ze daar bij ondersteuning in kunnen bieden?



In hoeverre beschikken leraren over de bereidheid tot en vaardigheden voor het
vergroten van ouderbetrokkenheid?



Hoe beoordelen ouders en leraren de kwaliteit van het partnerschap

Wat zijn volgens schoolleiders, leraren en ouders de belangrijkste knelpunten?

6.1

Visie op educatief partnerschap en ouderbetrokkenheid
Schoolleiders zijn een warm voorstander van ondersteuning door ouders thuis. Zeker
in po en vo vinden ze het ook een taak van de school dit te stimuleren.
Dit leidt echter niet altijd tot concrete acties naar ouders, of acties in de vorm van
toerusting van leraren. Er zijn ook goede voorbeelden van scholen die daar wel een
goede vorm voor weten te vinden.
Voorbeeld po-school
Een basisschool ziet het als een taak van de school om de ouders te stimuleren om
hun kinderen thuis te ondersteunen. Hiervoor wordt er op schoolniveau geregeld dat
ouders een e-mail krijgen om het belang van lezen te onderstrepen en worden er
instructies gemaakt die het ouders makkelijker moeten maken om thuis met hun
kinderen aan de slag te gaan. Vanuit het beleid worden leraren niet actief ondersteund
in manieren om ouders te activeren. Ze kunnen wel individuele begeleiding krijgen
vanuit de directie als ze hulp nodig bij bijvoorbeeld een lastig gesprek met ouders.

Leraren in het vo kunnen ook hinder ondervinden van educatief partnerschap. Mondige
ouders kunnen ervoor zorgen dat hun kind geplaatst wordt in een havo- of vwo-klas
waar op basis van de leerprestaties een lager niveau gepaster zou zijn. (Voorbeelden
casestudies)
Ouders vinden van hun kant dat scholen ook een taak hebben bij de opvoeding van
leerlingen.

41

Tabel 6.1

Vindt u dat de school een taak heeft bij de opvoeding van de leerlingen? (top 3 per sector)

po
voor sociale relaties en pesten

vo

mbo

voor sociale relaties en pesten

voor verzuim en stoppen met

(72%)

school (66%)

voor verzuim en stoppen met

voor sociale relaties en pesten

school (69%)

(63%)

voor gezondheid (62%)

voor gezondheid (50%)

(75%)
voor gezondheid (61%)

voor verzuim en stoppen met
school (55%)

Er zijn bijna geen ouders meer die vinden dat de school geen taak heeft in de opvoeding van
leerlingen, ook niet in het mbo (daling van 15% naar 7%). De bevindingen zijn in lijn met
eerder onderzoek. Iets meer dan de helft van de leraren in het voortgezet onderwijs praat
op school met ouders over de opvoeding. De helft van de leraren nodigt leerlingen hierbij uit
om aanwezig te zijn. Ruim een kwart (28%) vraagt leerlingen er soms bij aanwezig te zijn
(Smit, Wester, Craenen & Schut, 2011).
Daarnaast is er een opvallende stijging van het aandeel ouders dat vindt dat de school een
taak heeft in ‘digitale opvoeding’ (internet, sociale media), van 42 naar 58%. Ouders kijken
hiervoor naar scholen, maar de vraag is of scholen en leraren hiervoor voldoende zijn
toegerust. De helft van de leraren gebruikt wel (bijna) altijd computers in de les, maar zij
blijken in de praktijk slechts een klein deel van de beschikbare mogelijkheden te gebruiken
(Schut & Craenen, 2010; Wester & Smeets, 2011; Smit, Wester, Craenen & Schut, 2011).
Scholen en ouders zouden hier ook gezamenlijke grond kunnen vinden voor partnerschap.
Zowel de ouders als de directies zien met name sociale relaties, pesten en gezondheid als
belangrijke thema’s waarbij de school een rol kan spelen in de opvoeding.

6.2

Onderwijsondersteuning door ouders thuis
Wat voor soort ondersteunende activiteiten verrichten ouders thuis en in hoeverre is
hierover contact met school? Vinden ouders dat ze goed geïnformeerd zijn over wat
hun kinderen leren op school en of/hoe ze daar bij ondersteuning in kunnen bieden?
P ra t en o ve r sc ho o l
Ouders kunnen op verschillende manieren zelf bijdragen aan wat het kind op school
leert. Bijvoorbeeld door met hun kind te communiceren over de school of de
schooldag.
Tabel 6.2

Hoe vaak praat u met uw kind over school? (Percentages 2014, 2012, 2009)

po

vo

mbo

Dagelijks

70 74 75

70 67 69

48 27 -

Een of enkele malen per week

24 20 20

23 26 24

45 47 -

Een of enkele malen per maand

4 5 4

6 5 5

6 21 -

Zelden of nooit

2 1 2

1 3 1

3 4 -

De meeste ouders in het po en vo praten - net als afgelopen twee metingen dagelijks met hun kind over school. In het mbo geven ouders nu vaker dan twee jaar
geleden aan ook dagelijks met hun kind over school te praten.

42

De onderwerpen van dat gesprek zijn divers (zie ook bijlage tabel B4.15), maar in alle
sectoren is het belangrijkste onderwerp van gesprek wat de leerling heeft gedaan en
geleerd op school, gevolgd door de relatie met andere leerlingen. In het vo en mbo is
de relatie met docenten nummer 3, al is het belang van dit onderwerp in het vo
gedaald de afgelopen vijf jaar. In het po bespreken ouders met hun kinderen ook
relatief vaak wat ze wel of niet leuk vinden aan de lesstof. Ouders met kinderen in vo
en mbo bespreken toekomstkeuzes, zoals de keuze van vakken of die voor een
vervolgopleiding, vaker dan in 2012, de relatie met docenten in po en vo minder dan
in 2009.
In het ondersteunen van een kind op chool kunnen ook anderen dan de ouders een rol
spelen. Hierover is dit jaar voor het eerst een vraag gesteld (tabel B4.21). Naast de
ouders, hun partners en ex-partners zijn in gemiddeld een van de vijf gevallen andere
familieleden (vooral in het po), broers/zussen (vo en mbo) of anderen actief bij het
ondersteunen. De invloed van anderen stijgt iets tussen po en vo.
V o o r le z en en hu l p b i j hu i sw e rk
Ook voorlezen kan een onderdeel van ondersteuning van het op school geleerde zijn.
Tabel 6.3

Hoe vaak leest u uw kind voor? (Percentages 2014, 2012, 2009)
po

Dagelijks

32 40 29

Een of enkele malen per week

33 29 29

Een of enkele malen per maand

11 12 11

Zelden of nooit

24 19 31

Ouders met kinderen in het basisonderwijs vroegen we hoe vaak ze hun kind(eren)
voorlezen. Het aantal ouders dat dagelijks voorleest is gedaald ten opzichte van 2012,
het aantal dat zegt zelden of nooit voor te lezen is gestegen. Daarmee ligt dit in 2014
weer op het niveau van 2009. Als basisscholen willen dat er thuis leerondersteuning is
dan hebben ze het in de praktijk bijna altijd over voorlezen of samen lezen. Da t het
voorlezen een dalende trend laat zien, is daarom een belangrijk gegeven.
In de analyse hebben we gekeken in hoeverre er samenhang is tussen de mate waarin
ouders thuis voorlezen en (1) of ouders door school worden geadviseerd over wat ze
thuis kunnen doen en (2) ze van de school het gevoel krijgen dat ze thuis kunnen
bijdragen aan leerprestaties. Er is geen samenhang met concrete adviezen, maar er is
wel een positieve correlatie tussen het gevoel dat ouders vanuit school ervaren en het
voorleesgedrag. Hoewel dit zeker geen causaliteit hoeft te zijn, is het goed mogelijk
dat zich ten opzichte van ouders een vergelijkbaar pedagogisch effect voordoet als bij
leerlingen: hoge verwachtingen leiden tot betere prestaties.
Vo-ouders is gevraagd of zij hun kind met het huiswerk helpen. Ouders in het vo
helpen hun kinderen vaker dan voorheen bij huiswerk. In 2009 gaf een kwart van de
ouders aan dat ze dit een tot enkele malen per week deden, dat is nu bijna de helft
(44%).

43

Tabel 6.4

Helpt u uw kind met zijn of haar huiswerk? (Percentages 2014, 2012, 2009)
vo

Dagelijks

7 7 8

Een of enkele malen per week

44 34 27

Een of enkele malen per maand

23 26 26

Zelden of nooit

25 30 35

n.v.t., mijn kind krijgt geen huiswerk

1 3 3

Opvallend is dat hoe meer uren ouders betaald werk of vrijwilligerswerk verrichten,
hoe meer tijd zij (zeggen te) besteden aan het helpen van hun kind met zijn of haar
huiswerk. Ouders met kinderen in het mbo hebben we hier niet naar gevraagd. Uit de
gesprekken met ouders in het mbo wordt duidelijk dat een groot deel van de ouders
ook in het mbo zicht houdt op huiswerk en leervorderingen van hun zoon of dochter.
Als je als ouder van tevoren duidelijk hebt wat er op school verwacht wordt, dan kun
je als ouder naar je kind terugkoppelen: “zou je onderhand dit en dit niet eens doen?
of “wanneer denk je dat je het af gaat maken”. Het helpt bij mijn zoon niet om te
zeggen: “we gaan nu zitten en je gaat het afmaken”. (ouder mbo)
C o nta ct sc ho o l en ou d er s ov e r on de r st eun i ng
Om een ondersteunende rol te kunnen spelen, is bij een deel van de ouders behoefte
aan informatie vanuit school. Alle ouders is (evenals vorige metingen) gevraagd of zij
contact hebben met de school over de ondersteuning.
Tabel 6.5

Heeft u contact met de school over het ondersteunen van uw kind? (Meer antwoorden mogelijk,
percentages 2014, 2012, 2009)

Ik vraag de school hoe ik mijn kind kan

po

vo

mbo

47 52 22

30 30 16

28 28 -

45 26 17

32 15 16

28 12 -

23 32 30

44 58 66

52 63 -

begeleiden
De school heeft tips en richtlijnen voor
ouders voor het begeleiden
Geen contact

Steeds meer ouders hebben contact met de school over ondersteuning of begeleiding
thuis. Scholen in po, vo en mbo geven vaker dan afgelopen metingen tips en
richtlijnen aan ouders. In het vo en mbo heeft ongeveer de helft van de ouders geen
contact of informatie – gevraagd of ongevraagd - hierover ontvangen, maar dat is
minder dan in 2012 (was 58 en 63%).
Het kan hierbij gaan om schriftelijke of digitale informatie, mondelinge toelichtingen
(vooral in het po) of onderwerp van gesprek op school. Het aantal ouders dat
informatie van school krijgt over de ondersteuning of begeleiding van de leerling thuis
via thema- en informatieavonden is in alle drie de sectoren gestegen van gemiddeld
10 naar 25%, (zie tabel 4.19 in de bijlage).

44

Tabel 6.6

Heeft u iets aan deze informatie gehad bij het ondersteunen van uw kind? (Percentages 2014, 2012,
2009)
po

vo

Mbo

Heel veel

13 21 20

11 8 10

12 14 -

Tamelijk veel

59 56 53

56 52 55

52 52 -

Niet zo veel

26 23 25

29 37 33

36 28 -

2 1 2

5 4 2

0 6 -

Weinig of niets

Ouders zijn overwegend tevreden over het nut van de ontvangen informatie. In het po
en mbo zijn ouders iets kritischer dan in 2012 over de bruikbaarheid van de informatie
in de ondersteuning thuis.
In de verdiepende analyse is gekeken of ouders bepaalde soorten informatie beter
konden gebruiken dan andere. Tussen de verschillende vormen van informatie zitten
slechts kleine verschillen. Zo blijkt bijna 20% van de ouders heel veel gehad te
hebben aan lesmateriaal dat de leraar mee heeft gegeven naar huis en vind 13% dat
hij/zij heel veel heeft gehad aan wat er is besproken tussen leraar en ouder.
Anderen dan ouders
Naast de ouders hebben in de praktijk ook andere familieleden zoals ooms, tantes en
grootouders (po) en broers/zussen (vo en mbo) een ondersteunende rol. De invloed
van anderen stijgt iets tussen po en vo. Scholen doen hier nog niet veel mee. Alleen
in het mbo geven ouders aan dat de school ook andere familieleden dan ouders
betrekt.

6.3

Bereidheid en vaardigheden leraren
De bereidheid en de vaardigheden van leraren zijn cruciaal om tot succesvolle vormen
van school-ouder partnerschap te komen (Bakker e.a. 2013; Smit e.a., 2013).
Leraren, mentoren en studieloopbaanbegeleiders onderhouden de meeste directe
contacten met ouders en hun ervaring, kennis, houding en gedrag geven (eventuele)
beleidslijnen van de school vorm in de praktijk. In deze meting zijn voor het eerst
enkele vragen hierover aan een representatieve groep leraren voorgelegd. Een
vergelijking in de tijd is op dit punt nog niet mogelijk.
B er e i dh e id
Leraren in alle sectoren vinden het belangrijk om ouders te informeren over hoe ze
hun kind thuis kunnen ondersteunen (75 tot 95% mee eens). Leraren zien net als
schoolleiders dat het thuisklimaat van invloed is op de leerprestaties. Ook vindt zo’n
driekwart van de leraren (in po nog iets meer dan vo en mbo) het belangrijk dat
ouders meedenken en meepraten over de onderwijskwaliteit. Als het om praktisch
meewerken gaat, zijn ouders van cruciaal belang in het po en duidelijk minder in vo
en mbo.

45

Tabel 6.7

Reikwijdte van ouderbetrokkenheid; stellingen (leraren, percentages 2014)

Ik vraag ouders naar hun mening over de beste manier om hun kind te begeleiden.
po

vo

mbo

Helemaal mee eens

13%

15%

8%

Mee eens

57%

52%

52%

Neutraal

26%

22%

26%

Mee oneens

2%

7%

7%

Helemaal mee oneens

0%

2%

0%

Weet ik niet

0%

2%

7%

Ik laat ouders meebepalen welke begeleiding hun kind op school krijgt.
po

vo

mbo

Helemaal mee eens

8%

8%

4%

Mee eens

45%

42%

35%

Neutraal

36%

37%

34%

Mee oneens

11%

7%

16%

Helemaal mee oneens

0%

3%

1%

Weet ik niet

0%

3%

9%

De school, de leerling en diens ouders nemen gezamenlijk beslissingen over de toekomst van
de leerling.
po

vo

mbo

Helemaal mee eens

24%

20%

19%

Mee eens

62%

54%

51%

Neutraal

10%

22%

19%

Mee oneens

3%

3%

3%

Helemaal mee oneens

0%

0%

1%

Weet ik niet

0%

2%

7%

Ook ouder- én leerling-betrokkenheid op school gaat volgens de leraren vrij ver: een
ruime meerderheid onderschrijft dat school, leerling en ouders gezamenlijk
beslissingen over de toekomst van de leerling nemen. Zo’n twee derde van de leraren
vraagt ouders naar hun mening over de beste manier om hun kind te begeleiden. De
helft van de leraren in po en vo (in mbo iets minder) zegt ouders ook te laten
meebepalen welke begeleiding hun kind krijgt. De vraag is of deze hoge percentages
daadwerkelijk voor alle leerlingen opgaan, of dat leraren hier verwijzen naar
specifieke (zorg)leerlingen.
V a a rd i gh ed en en on de rs t eun in g
Om in staat te zijn vorm te geven aan ouderbetrokkenheid, moet de leraar zich capabel
achten, tijd hiervoor krijgen en waar nodig ondersteuning ontvangen.
Leraren achten zichzelf in ruime meerderheid (80 tot 95%) capabel in het omgaan met
ouders. Toch heeft ongeveer een derde van de leraren wel behoefte aan verdere
ondersteuning vanuit school (met een derde neutraal en een derde geen behoefte). Op
basis van eerder onderzoek (Smit, Driessen, Sluiter & Brus, 2007) weten we dat
volgens een vijfde van de schoolleiders leraren niet capabel zijn om allochtone lager
milieu ouders meer bij school te betrekken. Deze leraren hebben volgens de
schoolleiders niet de vaardigheden en zijn niet getraind om een effectieve bijdrage te

46

leveren aan het vergroten van ouderbetrokkenheid en ouderparticipatie (vgl. Epstein,
2003).
De vaardigheid in contacten met ouders wordt tijdens de onderwijsloopbaan
ontwikkeld. Leraren met meer jaren onderwijservaring zijn het vaker eens met de
stelling “Ik heb de nodige vaardigheden om te investeren in mijn contacten met de
ouders van mijn leerlingen” 14. Er lijkt sprake te zijn van “learning on the job”, meer
ervaren docenten hebben ook iets minder behoefte aan ondersteuning op dit vlak.
Ander onderzoek onder startende leraren laat ook zien dat starters veel behoefte
hebben aan begeleiding op dit gebied (Rens & Elfering, 2014). Het heeft ook te maken
met wederzijds respect. Vooral in het po zijn startende leraren relatief jong en hebben
vooral hoogopgeleide ouders moeite om iets aan te nemen van de starter. De
verhouding tussen leraar en ouder wordt evenwichtiger als de leraar meer ervaring
heeft en het leeftijdsverschil met ouders minder groot wo rdt.
In het po en vo zegt ongeveer de helft van de schoolleiders leraren te ondersteunen
rond ouderbetrokkenheid met specifieke activiteiten. In het po komt ‘bespreken in het
team’ het meest voor, gevolgd door scholing en training, in het vo is het andersom. In
het mbo is relatief vaak tijd vrijgemaakt in de normjaartaak voor ouderbetrokkenheid
(maar in het mbo worden wel veel minder vaak activiteiten ondernomen).
In het po is een meerderheid van de leraren positief over de stimulans en de
hoeveelheid tijd die vanuit de schoolleiding beschikbaar is. In vo en mbo zijn leraren
overwegend kritisch (of neutraal) over het gebrek aan actieve ondersteuning vanuit de
schoolleiding om te kunnen investeren in contacten met ouders.
Tabel 6.8

Tijd en ondersteuning in oudercontacten (volgens leraren, percentages 2014)

Ik krijg van de schoolleiding/het management voldoende tijd om te investeren in mijn
contacten met de ouders van mijn leerlingen.
po

vo

Helemaal mee eens

21%

6%

mbo
4%

Mee eens

45%

30%

27%

Neutraal

23%

28%

27%

Mee oneens

9%

26%

31%

Helemaal mee oneens

2%

7%

4%

Weet ik niet

1%

1%

6%

De schoolleiding/het management stimuleert mij actief om te investeren in mijn contacten met
de ouders van mijn leerlingen.
po

vo

mbo

Helemaal mee eens

24%

9%

8%

Mee eens

40%

34%

27%

Neutraal

26%

34%

32%

Mee oneens

8%

19%

23%

Helemaal mee oneens

1%

3%

4%

Weet ik niet

0%

1%

5%

14

Pearson Correlation 0,227.

47

Voorbeeld vo-school
Een vo-locatie vraagt aan de mentoren en leraren om bij minimaal 3 informele
ouderavonden per jaar aanwezig te zijn. Voor deze tijdsinvestering zijn taakuren
gereserveerd. Omdat het buiten de muren van de school en buiten schooltijden
plaatsvindt, waardeert de ouder de inzet van de leraar omdat het lijkt alsof hij/zij
eigen tijd investeert in de relatie.

6.4

Leerlingen
Schoolleiders en leraren is gevraagd welke rol leerlingen hebben in het partnerschap
tussen ouders en school. Twee derde van de schoolleiders in alle drie de sectoren zegt
dat leerlingen hierin inderdaad een rol kunnen hebben op hun school. Ook een ruime
meerderheid van de leraren vindt het een goed idee als leerlingen bij
(vorderings)gesprekken aanwezig zijn.
Tabel 6.9 Ik vind het een goed idee als leerlingen zelf bij de vorderingsgesprekken aanwezig
zijn (Leraren, percentages 2014).

6.5

po

vo

mbo

Helemaal mee eens

22%

46%

52%

Mee eens

37%

36%

32%

Neutraal

23%

10%

11%

Mee oneens

16%

7%

2%

Helemaal mee oneens

0%

1%

1%

Weet ik niet

1%

0%

2%

Kwaliteit van ouderbetrokkenheid
V o l g ens d e l e ra re n
Hoe beoordelen leraren de kwaliteit van de ouderbetrokkenheid in hun klas op een
zestal aspecten? De uitkomsten zijn in zes grafieken weergegeven.
Figuur 6.1

Kwaliteit ouderbetrokkenheid; zes aspecten

1 Hoe verloopt het contact met ouders van uw leerlingen?
100%
80%

Weet ik niet

60%

Goed

40%

Voldoende

20%

Onvoldoende

0%

Slecht

po

48

vo

mbo

2 Hoe verloopt het onderlinge contact tussen de ouders van uw leerlingen?

100%
80%

Weet ik niet

60%

Goed

40%

Voldoende
Onvoldoende

20%
0%

Slecht
po

vo

mbo

3 Hoe betrokken zijn de ouders bij de school?

100%
80%

Weet ik niet

60%

Goed

40%

Voldoende
Onvoldoende

20%
0%

Slecht
po

vo

mbo

4 Hoe betrokken zijn de ouders bij de schoolloopbaan van hun kind?

100%
80%

Weet ik niet

60%

Goed

40%

Voldoende
Onvoldoende

20%
0%

Slecht
po

vo

mbo

5 Hoe goed zijn ouders op de hoogte van uw verwachtingen en ideeën over de
betrokkenheid van ouders thuis?

100%
80%

Weet ik niet

60%

Goed

40%

Voldoende
Onvoldoende

20%
0%

Slecht
po

vo

mbo

6 Hoe goed bent u op de hoogte van de verwachtingen en ideeën van ouders over hun
betrokkenheid thuis?

49

100%
80%

Weet ik niet

60%

Goed

40%

Voldoende
Onvoldoende

20%
0%

Slecht
po

vo

mbo

De grafieken geven samen het volgende beeld:


leraren zijn zeer tevreden zijn over hun eigen contacten met ouders;



in vo en mbo weten veel leraren niet in hoeverre ouders onderling contact hebben, in het
po vinden ze dit contact voldoende tot goed;



de betrokkenheid van ouders bij de school is in het mbo, volgens leraren, aanmerkelijk
slechter dan in het po en vo. 40% van de leraren in het mbo vindt ouders onvoldoende
of slecht betrokken bij de school, en meer dan een kwart vindt ouders onvoldoende
betrokken bij de schoolloopbaan van hun eigen kind.



de mate waarin leraren en ouders over en weer van elkaars verwachtingen op de hoogte
zijn is in het algemeen tamelijk goed (zeker 80% voldoende of goed); in het mbo zijn
leraren hierover het negatiefst.

Leraren zijn positief over hun eigen bijdrage aan het partnerschap tussen school en
ouders. Over de rol die ouders in de praktijk spelen, uiten de leraren met name in het
vo en mbo meer twijfels:


De mate waarin ouders de leraar op de hoogte houden van de thuissituatie (in po nog
ongeveer de helft, maar in vo en mbo rond een kwart)



In vo en mbo vindt maar een klein deel van de leraren dat ouders oog hebben voor
belangen van alle kinderen;



Een meerderheid van de po-leraren vindt dat de ouders zich voldoende op de hoogte
stellen van wat op school gebeurt, in vo en mbo is dat een minderheid

Verschillen tussen leraren
Leraren van de ‘kleuter’ groepen in het po ervaren het contact tussen ouders
onderling als iets beter dan de leraren van de hogere groepen. Dit kan te maken
hebben met het feit dat ouders van lagere groepen elkaar nog regelmatig op het
schoolplein tegenkomen doordat zij vaker hun kinderen halen en brengen naar school.
In het vo blijkt dat docenten uit het vwo de ouders het meest betrokken vinden bij de
school. Ditzelfde beeld zien we terug bij de beoordeling van de betrokkenheid van
ouders bij de schoolloopbaan van hun kind. Ook hier zijn de vwo-docenten het
positiefst en dan met name de bovenbouwdocenten.
Docenten uit de bovenbouw vmbo vinden minder vaak dat ouders zich goed op de
hoogte stellen van alles wat er in de klas gebeurt dan docenten uit de andere bouwen
en richtingen. Hetzelfde significante verschil wordt gevonden op de stelling “Ouders
stellen zich voldoende op de hoogte van alles wat er gebeurt op deze school”. Dit
beeld wordt bevestigd door leraren op de scholen in de casestudies.
‘Ouders van de bovenbouw vmbo zien de vo-school als een bijna gepasseerd station.
Het loont voor hen niet om daar veel tijd in te investeren.’ (leraar vo)

50

Voorbeeld vo-school
Voor de medezeggenschapsraad, ouderraad of klankbordgroepen is er bij een mavo,
havo, vwo locatie weinig animo vanuit de ouders van het vmbo terwijl er een
wachtlijst is met ouders van het vwo. Voor een evenredige vertegenwoordiging
worden ouders uit het vmbo toch opgeroepen om zich aan te sluiten. Daarnaast
worden ook vaders opgeroepen omdat met name de moeders vertegenwoordigd zijn
in de medezeggenschapsraden.
Docenten die ook mentor of studieloopbegeleider zijn, zijn het vaker dan andere
docenten oordelen negatiever over de kwaliteit van de ouderbetrokkenheid en de
kwaliteit van het partnerschap vanuit ouders 15. Dit is opvallend omdat juist zij het
meeste contact met ouders hebben en de kwaliteit van de ouderbetrokkenheid ook het
beste kunnen beoordelen. Het lijkt dat erop dat zij minder vertrouwen hebben in de
betrokkenheid van ouders.
Wanneer binnen het mbo gekeken wordt naar de invloed van mbo niveau op de
verschillende onderdelen van partnerschap worden geen verschillen gevonden. Er zijn
wel significante verschillen tussen docenten die vooral in BOL of BBL lesgeven.
Docenten uit de BOL zijn significant positiever over de stellingen ‘Ik kan de ouders
van mijn leerlingen voldoende op de hoogte houden van de ontwikkelingen van hun
kind” en “Ouders kunnen mij voldoende op de hoogte brengen van de ontwikkeling en
van hun kind”. Hier zal de gemiddeld hogere leeftijd van de BBL leerling een rol
spelen.
V o l g ens d e ou d er s
Ouders hebben rapportcijfers gegeven aan hun school op verschillende aspecten van
(ouder)betrokkenheid.

15

Pearson Correlation -0,257<x<-0,19, sign 0,000<x<0,680.

51

Tabel 6.9

Rapportcijfers voor de school, gemiddeldes 2014, 2012, 2009
po

vo

mbo

7,0 6,9 7,2

7,1 6,7 6,7

5,9 5,4 -

7,2 7,3 7,4

6,4 5,6 5,4

5,3 4,8 -

Gebruik maken van formele inbreng van ouders

6,7 6,7 6,8

6,7 6,3 5,9

5,4 5,0 -

Het betrekken van ouders bij het onderwijs

7,0 6,9 7,0

6,5 6,0 5,2

- - -

Stimuleren van ouders tot

6,9 6,7 6,8

6,4 5,8 5,7

5,3 4,8 -

6,7 6,4 6,6

6,2 5,7 5,6

5,5 4,9 -

Uitnodigen van ouders om hun mening te geven

6,7 6,3 6,3

6,5 5,9 5,6

5,6 4,8 -

Het afstemmen van waarden en normen tussen

-- - -

6,7 6,2,-

5,6 5,1 -

-- - -

6,8 6,1 -

5,8 5,1 -

-- - -

6,7 6,2 -

6,0 5,2 -

7,1 7,4 -

- - -

- - -

- - -

7,0 6,7 -

6,1 5,5 -

Informatievoorziening over het beleid van de
school
Het betrekken van ouders bij buitenschoolse
activiteiten

onderwijsondersteunende activiteiten
Het betrekken van anders instellingen die zich
op jongeren richten bij de school

ouders en de school
Het betrekken van ouders bij het leren van hun
kind
Het adviseren van ouders bij verzuim en
stoppen met school zonder diploma
Het adviseren van ouders bij de schoolkeuze
voor voortgezet onderwijs
Het adviseren van ouders bij beslissingen over
de keuze van vakken en/of vervolgopleiding

Tussen 2012 en 2014 zijn, vooral in het voortgezet onderwijs, de rapportcijfers over
de inspanningen van scholen op ouderparticipatie en flink gestegen. Duidelijk is ook
dat ouders in het mbo over vrijwel alle aspecten van ouderbetrokkenheid minder
tevreden zijn dan die in po en vo.
Hoe beoordelen ouders de opstelling van de school als het specifiek gaat om
partnerschap?

52

Tabel 6.10

Oordeel van de ouders over de school (% mee eens, 2014 , 2012 en 2009)

De school van mijn kind…

Po

Vo

mbo

Vindt het belangrijk om ouders te betrekken bij school

66 70 68

60 52 57

40 38 -

Doet zijn best contacten te onderhouden met ouders

57 61 62

53 46 49

38 31 -

62 64 -

60 57 -

44 42 -

Ziet ouders als gelijkwaardige partner

47 56 52

43 41 42

28 32 -

Respecteert de levensbeschouwing, gebruiken en

58 65 68

57 52 55

39 33 -

52 51 59

50 37 45

30 28 -

57 -

39 29 -

32 26 -

Betrekt ouders bij de extra ondersteuning

51 58 -

55 41 -

33 27 -

Brengt ouders met elkaar in contact

28 27 -

20 22 -

18 14 -

Vraagt ouders om hun (werk)ervaring in te zetten voor

42 45 -

26 26 -

20 15 -

52 - -

55 47 53

39 29 -

Komt afspraken met ouders na

opvattingen van ouders
Adviseert ouders hoe ze kinderen ondersteunen bij
schoolwerk
Adviseert ouders bij aanpak verzuim ed

school
Adviseert ouders bij keuzevakken en vervolgopleidingen

Ten opzichte van 2012 zijn de ouders in het vo nu iets positiever over de houding van
de school ten opzichte van ouders. In het po zijn ouders op enkele onderdelen iets
kritischer geworden, vooral wanneer er sprake is van extra ondersteuningsbehoefte.
In het mbo zijn nauwelijks veranderingen.
Werkende ouders oordelen iets positiever over de school. Wanneer ouders meer tijd
besteden aan betaald werk en/of vrijwilligerswerk blijken ze iets positiever te oordelen
over de mate waarin de school:


het belangrijk vindt om ouders te betrekken bij school;



ouders vraagt om hun (werk)ervaring in te zetten voor school;



ouders adviseert bij keuzevakken en vervolgopleidingen

De ouders zijn in deze meting een paar aanvullende vragen voorgelegd over de houding
waarmee de school en de leraar hen tegemoet treden als partner.
Tabel 6.11

Stellingen partnerschap school (Percentages 2014)

De school van mijn kind…
Geeft me het gevoel dat ik thuis bij kan dragen aan de
schoolprestaties van mijn kind(eren).

eens neutraal
po

57%

34%

vo

44%

mbo

32%

oneens weet niet
8%

1%

45%

9%

3%

43%

23%

3%

De school geeft een kleine meerderheid van ouders in het po het gevoel dat zij thuis
kan bijdragen aan de schoolprestaties van hun kinderen. In het vo en vooral mbo is
dat bij nog minder ouders het geval. Deze bevindingen komen overeen met eerder
onderzoek (Smit, Wester, Craenen & Schut, 2011).
Scholen laten hier een potentieel kostbare mogelijkheid liggen, zeker ook omdat een
veel groter deel van de ouders zelf van mening is dat ze bij kunnen dragen (zie
hoofdstuk 3). Veel scholen weten dit potentieel nog niet effectief aan te boren.

53

Tabel 6.12

Stellingen partnerschap leraar (ouders, percentages 2014)

weet
De leraar(/mentor) van mijn kind…

eens

neutraal

oneens

niet

po

57%

32%

10%

0%

vo

52%

30%

15%

2%

mbo

35%

31%

33%

2%

po

49%

39%

9%

3%

vo

40%

43%

11%

6%

mbo

28%

44%

20%

9%

po

52%

38%

9%

1%

vo

49%

35%

14%

3%

mbo

31%

40%

25%

5%

po

44%

44%

10%

1%

vo

39%

44%

14%

3%

mbo

28%

38%

28%

7%

Zoekt contact en overlegt met mij vanaf het begin van het
schooljaar.

Staat open voor mijn standpunten en ideeën over
opvoeding en onderwijs.

Werkt met mij samen om voor mijn kind een optimale
leerloopbaan te realiseren.

Maakt zijn/haar verwachtingen over mijn betrokkenheid
duidelijk.

Ook over de mate waarin de leraar of mentor hen betrekt zijn ouders in po en vo
beduidend positiever dan die in het mbo, op alle fronten. Ongeveer de helft van de
ouders in het po vindt dat de leraar open staat, contact zoekt en samenwerkt. De
andere helft van de ouders is neutraal of het hiermee oneens. In het vo en mbo is het
aandeel ouders dat dit positief ervaart kleiner dan in het po.
De onderlinge correlatie tussen bovenstaande stellingen (zowel de stellingen over het
partnerschap van de school, als van de leraar als de combinatie van deze twee) is
hoog. Wanneer ouders het met een stelling eens zijn is de kans groot dat ze het met
de andere stellingen ook eens zijn. Als een leraar een partnerschap aangaat met de
ouders dan doet hij of zij dat dus over het algemeen op meerdere vlakken. Ten
tweede hangt de mening over de school sterk samen met het oordeel over de mentor
of leraar. Voor ouders bepaalt de opstelling van de leraar op dit vlak dus grotendeels
het beeld dat men van de school heeft.

Contact onderling
Naast het partnerschap tussen ouders en school is in deze meting ook gevraagd of de
school contacten tussen ouders onderling stimuleert, bijvoorbeeld via ‘ouderkamers’,
cursussen of opvoeddebatten. Dit soort activiteiten komt volgens schoolleiders op
ongeveer een derde van de scholen in po en vo voor, beduidend minder in het mbo.
Ouders zelf constateren dat dit nog minder vaak voorkomt.
Tabel 6.13

Oordeel van de ouders over de school (% mee eens, 2014 , 2012 en 2009)

De school van mijn kind…
Brengt ouders met elkaar in contact

Po

Vo

mbo

28 27 -

20 22 -

18 14 -

Het stimuleren van onderlinge oudercontacten of van betrokkenheid van andere
naasten dan ouders komt volgens ouders zelf bij een (zeer kleine) minderheid van
scholen voor (variërend per sector en vraag van 0 tot 28%).

54

Niet-westers allochtone ouders zijn het iets vaker eens met de stelling dat de school
actief stimuleert dat ouders onderling contact leggen met andere ouders 16. Dat zou
kunnen komen omdat het voor school en de leerling belangrijk kan zijn dat de niet westers allochtone ouder in contact komt met (autochtone) mede ouders. Een andere
verklaring kan zijn dat ‘achterstandsscholen’ actiever bezig zijn met
ouderbetrokkenheid. Uit eerder onderzoek komt dat achterstandsscholen doorgaans veel
vaker gebruik maken van een ouderkamer/ontmoetingsruimte en inloopuren om ouders een
plek te geven binnen de school waar men in alle rust met elkaar en met het personeel van
gedachten kan wisselen. In het beleid van deze scholen neemt het vergroten van inzicht bij
ouders in de eigen verantwoordelijkheden, hulp aan het kind en kennis van het
basisonderwijs een relatief prominente positie in (Smit, Driessen, Sluiter & Brus, 2007).

6.6

Knelpunten
Schoolleiders en leraren
In po en vo is tijdgebrek van ouders het belangrijkste praktische probleem volgens
schoolleiders en leraren, maar dit is minder een probleem dan eerdere jaren.
Schoolleiders in het vo zijn een stuk positiever over de betrokkenheid van ouders dan
vijf jaar geleden. ‘Consumentisme’ van ouders neemt wel toe als ervaren probleem
voor leraren. Tussen de sectoren bestaat een verschil, waarbij leraren in het vo
relatief veel last hebben van ouders als consument, po van (veel)eisende of
agressieve ouders, en mbo van ouders ‘zonder zin’.
Tabel 6.14

De belangrijkste knelpunten bij het betrekken van ouders bij de school (schoolleiders,
percentages 2014, 2012, 2009)

po

vo

mbo

Ouders hebben vaak geen tijd om meer bij de school
betrokken te zijn.

72 81 83

61 64 76

34 43 -

Docenten vinden het lastig omgaan met eisende en
agressieve ouders.

30 22 -

26 21 -

8 1 -

Ouders gedragen zich alleen als consument.

28 20 -

32 29 -

28 13 -

Ouders vertrouwen er te gemakkelijk op dat het wel
goed gaat.

21 27 -

25 26 -

33 29 -

Ouders vinden onderwijs niet hun verantwoordelijkheid.

20 20 24

27 20 35

17 21 -

Het niet beheersen van de Nederlandse taal houdt
ouders tegen meer bij de school betrokken te raken.

17 21 19

14 17 15

19 18 -

Problemen in de communicatie, doordat docenten het
moeilijk vinden om met ouders te communiceren.

14 11 12

8 16 9

7 3 -

Ouders achten zich niet capabel.

13 11 19

12 10 24

6 0 -

Ouders zien het belang niet in van meer betrokkenheid
bij de school.

11 17 13

8 15 25

17 17 -

23 16 -

58 54 -

Ouders vinden kinderen oud genoeg om zelf
verantwoordelijkheid te nemen.
Het schoolteam heeft te weinig tijd om zich in te zetten
voor ouderbetrokkenheid.

10 9 -

11 8 -

18 18 -

Ouders hebben vaak geen zin om meer bij de school
betrokken te zijn.

8 6 13

9 20 31

19 17 -

Leraren met een lange staat van dienst in het onderwijs ervaren minder knelpunten bij
16

Pearson Correlation 0,121

55

betrokkenheid van ouders dan onervaren leraren. In het vo geven docenten uit (vooral
de bovenbouw van het vmbo), significant vaker aan dat het niet beheersen van de
Nederlandse taal van ouders een knelpunt is bij de betrokkenheid van ouders bij de
schoolloopbaan van hun kinderen. Ook zien de bovenbouw vmbo docenten het vaker
als een knelpunt voor ouderbetrokkenheid dat ouders het belang niet inzien va n meer
betrokkenheid bij de schoolloopbaan van hun kind.
In het vo geven docenten uit het vmbo, met name de bovenbouw, significant vaker
aan dat het niet beheersen van de Nederlandse taal van ouders een knelpunt is bij de
betrokkenheid van ouders bij de schoolloopbaan van hun kinderen. Dit kan
veroorzaakt worden doordat het aandeel allochtone leerlingen in het vmbo hoger is
dan het aandeel allochtone leerlingen op de havo en het vwo. Ook zien de docenten
uit de vmbo-bovenbouw het vaker als een knelpunt dat ouders het belang niet inzien
van meer betrokkenheid bij de schoolloopbaan van hun kind. Vwo-docenten en dan
met name bovenbouw vwo-docenten, geven vaker het knelpunt aan dat ouders hun
kind oud genoeg vinden om zelf verantwoordelijkheid te nemen. Niet geheel
verrassend omdat het hier om kinderen van 16 jaar en ouder gaat.
Docenten die ook mentor zijn vinden het knelpunt “Ouders vinden de kinderen oud
genoeg om zelf verantwoordelijkheid te nemen” belangrijker dan docenten met een
andere rol. Deze docenten krijgen van ouders misschien wel het idee dat school of
opleiding niet de verantwoording is van de ouders. Wellicht is deze uitkomst mede een
verklaring voor de negatieve scores door deze groep docenten op de stellingen
kwaliteit van ouderbetrokkenheid.
Ouders
De ouders zijn, zoals in de vorige paragraaf beschreven, positiever over wat scholen
doen om hen te betrekken. Maar ook zij zien nog wel knelpunten, al zijn dat er in po
substantieel minder dan afgelopen jaren. In de volgende tabel worden deze
vergeleken met eerdere metingen.
Tabel 6.15

Knelpunten ouderbetrokkenheid volgens ouders; (Percentages 2014, 2012, 2009)
po

Er zijn geen knelpunten
De school wil wel dat ouders meehelpen maar niet dat zij

vo

mbo

37 11 -

37 34 -

26 26 -

16 21 26

13 10 19

10 8 -

13 12 14

19 25 32

35 39 -

meedenken en meebeslissen
Er is te weinig contact tussen ouders en school
Ouders hebben te weinig invloed op school

7 13 18

10 10 22

12 11 -

De school informeert de ouders niet goed

14 12 11

13 19 21

27 34 -

De school luistert niet naar ouders

15 16 15

11 11 15

10 9 -

Ouders krijgen te weinig hulp van de school om hun

7 10 11

7 8 14

7 8 -

9 8 7

9 12 12

12 15 -

Ouders hebben te weinig tijd om meer betrokken te zijn

23 38 -

18 18 -

12 9 -

Ouders hebben onvoldoende zin om meer betrokken te zijn

14 26 -

11 10 -

10 8 -

8 7 -

5 4 -

2 3 -

- - -

12 8 -

17 9 -

3 2 39

3 1 25

2 1 -

kinderen te kunnen ondersteunen bij huiswerk
De school ziet onvoldoende het belang van
ouderbetrokkenheid

het niet beheersen van de Nederlandse taal houdt ouders
tegen
Mijn kind is te oud en wil niet dat ik betrokken ben
Anders

56

Ongeveer een derde van de ouders ziet geen knelpunten rond ouderbetrokkenheid. In
het po zien ouders ‘geen tijd’ als belangrijkste knelpunt. In het vo en mbo is dat een
gebrek aan contact tussen school en ouders en te weinig informatie vanuit school. In
het vo is de tevredenheid over de school iets toegenomen ten opzichte van 2012, in
de zin dat knelpunten over informatievoorziening en contact minder zijn gekozen. In
het po is dit nog sterker het geval: het aandeel ouders dat géén knelpunten ziet is in
het po verdrievoudigd.
Ouders die (veel) werken, zijn kritischer over het feit dat de leraar nie t goed luistert
naar de ouders en stellen vaker “de leraar ziet onvoldoende het belang van
ouderbetrokkenheid”. De niet-westers allochtone ouders in dit onderzoek ervaren hun
beheersing van de Nederlandse taal niet vaker dan andere ouders als een knelpunt.

6.7

Conclusies partnerschap
Bereidheid is aanwezig…
Schoolleiders zijn een warm voorstander van ondersteuning door ouders thuis. Zeker
in po en vo vinden ze het ook een taak van de school dit te stimuleren . Een ruime
meerderheid van de leraren onderschrijft dat school, leerling en ouders gezamenlijk
beslissingen over de toekomst van de leerling nemen, de helft van de leraren in po en
vo - in mbo iets minder - laat ouders meebepalen welke begeleiding hun kind krijgt
op school. Leraren achten zichzelf in ruime meerderheid capabel in het omgaan met
ouders. Toch heeft ongeveer een derde van de leraren – vooral aan het begin van de
carrière - behoefte aan verdere ondersteuning. In het po en vo zegt ongeveer de helft
van de schoolleiders leraren te ondersteunen rond ouderbetrokkenheid, bijvoorbeeld
door uren hiervoor vrij te maken, scholing of teambesprekingen.
Ouders kunnen thuis op verschillende manieren bijdragen aan de schoolloopbaan. In
het po en vo praat 70% van de ouders elke dag met hun kind over de schooldag. In
het mbo doet ongeveer de helft van de ouders dat, een forse stijging ten opzichte van
twee jaar geleden.
Wat concrete activiteiten betreft is het beeld gemengd. Ouders in het po lezen iets
minder vaak voor dan in 2012, dit ligt nu op het niveau van 2009. Ouders in het vo
helpen hun kinderen gemiddeld iets vaker dan voorheen bij huiswerk.
Steeds meer ouders hebben contact met de school over ondersteuning of begeleiding
thuis. Scholen in po, vo en mbo geven vaker tips of richtlijnen aan ouders. Ouders zijn
overwegend tevreden over het nut van de ontvangen informatie, al zijn ze in po en
mbo wel iets kritischer dan in 2012 over de bruikbaarheid van deze informatie.
…maar uitwerking laat te wensen over
Leraren zijn zeer tevreden over hun eigen contact met ouders, maar 15% (in het po)
tot 40% (in het mbo) van hen vindt dat ouders te weinig zijn betrokken bij de school.
Meer dan een kwart van de leraren in het mbo vindt ouders ook onvoldoende
betrokken bij de schoolloopbaan van hun eigen kind. Mentoren en
studieloopbaanbegeleiders zijn kritischer dan de overige leraren over de
ouderbetrokkenheid en het partnerschap.
Voorwaarden voor een goede ouderbetrokkenheid zijn onder meer dat ouders zichzelf
een actieve rol kunnen toebedelen als schoolpartner: ze moeten ervan overtuigd zijn
dat hun inspanningen er daadwerkelijk toe doen en ze moeten zich door de school
uitgenodigd, serieus genomen voelen. Op dat vlak is er nog veel te winnen. De school
geeft een kleine meerderheid van ouders in het po het gevoel dat zij thuis kan

57

bijdragen aan de schoolprestaties van hun kinderen. In het vo en vooral mbo is dat bij
nog minder ouders het geval. Een minderheid van ouders uit alle sectoren vindt dat
leraren verwachtingen over hun betrokkenheid duidelijk maken.
Positieve trend
Tussen 2012 en 2014 zijn, vooral in het voortgezet onderwijs, de rapportcijfers over
de inspanningen van scholen op ouderparticipatie en ouderbetrokkenheid flink
gestegen. Duidelijk is ook dat ouders in het mbo over vrijwel alle aspecten van
ouderbetrokkenheid minder tevreden zijn dan die in po en vo.
Ouders in het vo zijn ook iets positiever dan twee jaar geleden over de open houding
van de school ten opzichte van ouders. In het po zijn ouders op enkele onderdelen iets
kritischer geworden, vooral wanneer er sprake is van extra ondersteuningsbehoefte.
De ouders zien nog wel knelpunten, al zijn dat er in po substantieel minder dan
afgelopen jaren. In het vo is de tevredenheid over de school iets toegenomen, in de
zin dat knelpunten over informatievoorziening en contact minder worden genoemd. In
het po is dit nog sterker het geval: het aandeel ouders dat géén knelpunten ziet is in
het po verdrievoudigd.
In po en vo is tijdgebrek van ouders het belangrijkste praktische probleem volgens
schoolleiders en leraren, maar dit is minder een probleem dan eerdere jaren.
Schoolleiders in het vo zijn een stuk positiever over de betrokkenheid van ouders dan
vijf jaar geleden. ‘Consumentisme’ van ouders neemt wel toe als ervaren probleem
voor leraren. Tussen de sectoren bestaat een verschil, waarbij vo relatief veel last
heeft van ouders als consument, po van (veel)eisende of agressieve ouders, en mbo
van ouders ‘zonder zin’.

58

7

Casestudies
In dit hoofdstuk beschrijven we het functioneren van de ouderbetrokkenheid op basis
van acht casestudies. Het doel van deze casestudies was enerzijds een verdiepend
kwalitatief inzicht krijgen in het functioneren van ouderbetrokkenheid en
ouderparticipatie, en daarnaast een beeld te krijgen van de voorwaarden voor
optimaal functioneren van ouderbetrokkenheid en ouderparticipatie. Op basis van de
antwoorden van schoolleiders in de enquête, zijn acht scholen geselecteerd die een
hogere of een lagere score hebben dan het gemiddelde voor zowel
ouderbetrokkenheid als ouderparticipatie. Bij deze scholen is gesproken met directie,
leraren en ouders.
In paragraaf 7.1 schetsen we de wijze waarop de bezochte instellingen vorm geven
aan ouderbetrokkenheid en ouderparticipatie. Paragraaf 7.2 geeft een beeld van de
voorwaarden voor het optimaal functioneren voor ouderbetrokkenheid en
ouderparticipatie. Het hoofdstuk sluiten we af met een samenvatting.

7.1

Vormgeving ouderbetrokkenheid en participatie
We beschrijven aan de hand van de volgende aspecten hoe de ouderbetrokkenheid en
ouderparticipatie functioneert. De beschrijvingen van de cases staan in bijlage 3.
1. Visie en beleid rond ouderbetrokkenheid
2. Communicatie tussen ouders en school
3. Ouderparticipatie en medezeggenschap
4. Ouderbetrokkenheid en partnerschap
5. Educatief partnerschap en ondersteuning
6. Scholing
7. Knelpunten en oplossingen
1. Visie en beleid rond ouderbetrokkenheid
De scholen hebben veelal een eigen visie op ouderbetrokkenheid opgesteld of zijn een
visie aan het ontwikkelen hoe samen met ouders (nog) beter samen te werken om
gezamenlijk te proberen om tot een goede aanpak te komen om de
onderwijsprestaties van de leerlingen te verbeteren. In de schoolgids en het
schoolplan vermeldt de school doorgaans hoe men de samenwerking met ouders vorm
geeft. Het doel is veelal de ‘professionele deskundigheid’ van de leraren en de
‘ervaringsdeskundigheid’ van de ouders gezamenlijk te benutten. Daarnaast is het
beleid soms erop gericht de contacten tussen ouders (onderling) en de school te
stimuleren door bijvoorbeeld ‘klassenouders/contactouders’, ‘ouderkamers’,
(opvoed)cursussen en ‘colleges’ voor ouders te starten en zo meer ruimte te bieden
voor het uitwisselen van ervaringen waarbij onderlinge steun wordt gestimuleerd.
Deze activiteiten lijken vruchten af te werpen, omdat leraren en ouders tevreden zijn
over deze aanpak.
Veel scholen starten doorgaans al vrij snel in het schooljaar met een
kennismakingsavond om verwachtingen af te stemmen. De gemeenschappelijke
doelen van school en ouders om voorwaarden te creëren voor een optimale
schoolloopbaan staan centraal. De rechten en plichten van school en ouders staan
veelal uitgebreid in schoolgidsen en worden aangestipt indien dit van toepassing is in

59

de specifieke schoolsituaties. Ouders worden soms nadrukkelijk uitgenodigd hun
verantwoordelijkheid te nemen om met de school samen te werken om hun kinderen
thuis te begeleiden. Maar meestal blijven deze verwachtingen impliciet. Men
informeert wel met de bedoeling dat ouders met hun kinderen thuis aan de slag gaan,
maar men durft het vaak nog niet hardop te vragen of de verwachting uit te spreken .
Scholen trachten de deur open te zetten voor ouders om gebruik te maken van hun
kennis en expertise. Scholen verschillen in de mate waarin men erin slaagt optimaal te
communiceren en een samenwerkingscultuur te ontwikkelen.
2. Communicatie tussen ouders en school
Scholen ervaren dat het opbouwen van een vertrouwensrelatie een belangrijke
voorwaarde voor de samenwerking tussen ouders en school is , door aandacht te
hebben voor een zorgvuldige communicatie. De scholen verstrekken ouders vooral
gegevens over de vordering van hun kinderen. Ouders vinden het doorgaans
belangrijk dat ze welkom zijn op school en serieus worden genomen. Dat gevoel
krijgen ze op scholen waar de leraren voor en na schooltijd openstaan voor contact.
Als leraren en schoolleideing mailtjes vlot beantwoorden, goed luisteren, adequaat
reageren op specifieke vragen en behoeften en actief contact zoeken met ouders bij
afwezigheid op een ouderavond, lukt het om alle ouders bij het onderwijs te
betrekken. Op de meeste scholen heeft men bij de inschrijving van de leerling
aandacht voor de wederzijdse verwachtingen en probeert men zo concreet mogelijk te
zijn wat men van elkaar kan verwachten en wat reële verwachtingen zijn hoe
leerlingen zich ontwikkelen.
Op de bezochte scholen, overwegend scholen met hoge ouderbetrokkenheid, hebben
klassenouders/contactouders en soms ook klankbordgroepen en ouderpanels een
belangrijke functie als intermediair in de communicatiestromen tussen ouders en
school. Een goed functionerende informatievoorziening in termen van relevantie,
toegankelijkheid, helderheid en begrijpelijkheid is essentieel voor de communicatie
tussen ouders en school. Facebook, een blog op de website van de school en Twitter
spelen daarbij in toenemende mate een belangrijke rol. Ouders voelen zich doorgaans
op een prettige manier uitgenodigd door de school en serieus genomen. Scholen die er
in slagen om optimaal met ouders te communiceren, gebruiken doorgaans diverse
communicatiekanalen en proberen zo goed om mogelijk ouders van de verschillende
groepen met diverse achtergronden te benaderen. Een deel van de scholen probeert
nadrukkelijker om niet alleen maar informatie te ‘zenden’ naar ouders, maar ook meer
open te staan als ‘ontvangers’ van informatie.
Een aantal scholen investeert nadrukkelijk in het opbouwen van een per soonlijke
relatie met ouders via informele ouderavonden, soms bij de ouders thuis. De
rapportgesprekken zijn soms omgedoopt in leerlinggesprekken om ouders nadrukkelijk
uit te nodigen vanuit hun optiek informatie met de leraar over hun kind te delen.
3. Ouderparticipatie en medezeggenschap
Op de meeste scholen participeren ouders bij activiteiten op groeps - en schoolniveau
en hebben ze zitting in de ouderraad, het ouderplatform, ouderpanel en
medezeggenschapsraad. Ouders worden doorgaans nadrukkelijk betrokken bij het
organiseren van ouderavonden, themavonden en rapportgesprekken,
loopbaanoriëntatie- en begeleiding. Een deel van de scholen betrekt (oudere)
leerlingen bij de ouderavonden. Zij presenteren dan bijvoorbeeld hun 'producten' als
projectmappen en tekeningen en kunnen ook aanwezig zijn bij de gesprekken over de
vorderingen. Zeker in het mbo werkt deze vorm goed om ouders positief en vanuit de
inhoud van de loopbaan van hun zoon of dochter te betrekken. Om de participatie te
stimuleren trachten scholen zoveel mogelijk maatwerk te leveren door de wensen van

60

ouders als uitgangspunt te nemen. Ouders in ouderraden en medezeggenschapsraden
functioneren naar eigen zeggen optimaal als er tijd is voor contacten met de
‘achterban’ en tijd voor reflectie. Als raden hun voortgang evalueren dan presteren zij
veelal met meer overtuiging en weten ze meer invloed uit te oefenen op de
ontwikkeling van de schoolorganisatie.
4. Ouderbetrokkenheid en partnerschap
Dé succesfactor voor een optimaal functioneren van ouders in de relatie tot de school
is betrokkenheid. Wanneer ouders werkelijk betrokken zijn de schoolloopbaan van hun
kind én de groei en bloei van de school, beschikt het schoolteam over een reservoir
aan ‘stakeholders’ waar men een beroep op kan doen om mee samen te werken.
Directies en leraren vinden het doorgaans belangrijk om samen met ouders het leren
op school en thuis op elkaar af te stemmen, teneinde de onderwijsresultaten te
verbeteren en de schoolloopbaan te optimaliseren. Op bijna alle bezochte sch olen is
een toenemende aandacht voor ouders als ‘educatieve partners’ van schoolteams.
Partnerschap vat men doorgaans op als een gezamenlijk project waarin ouders en
school elkaar wederzijds ondersteunen en waarin men probeert de eigen bijdragen zo
veel mogelijk op elkaar af te stemmen, met als doelstellingen: de leerprestaties en
het welbevinden van de leerlingen optimaliseren. De uitkomst uit de enquête laat
echter zien dat veel ouders zich nog niet uitgenodigd voelen door school en leraren.
5. Educatief partnerschap en ondersteuning
Op een deel van scholen ontwikkelt zich langzamerhand een ‘samen -cultuur’ van
school en ouders. Leraren helpen laagopgeleide ouders met Nederlandse taallessen:
lezen en schrijven. Goed opgeleide ouders worden daarbij ingescha keld. Veel ouders
met kinderen in de lagere groepen ervaren de school voor hun kinderen als een
tweede thuis. Er is een grotere bereidheid bij leraren om ouders tegemoet te treden,
open te staan voor hun ideeën en met hen samen te werken. Men zoekt nadrukk elijker
contact met ouders en tracht zoveel mogelijk om samen met ouders allerlei problemen
op te lossen. Vragen van ouders over de opvoeding en onderwijs worden veelal
vertaald in suggesties om zelf een bijdrage te kunnen leveren op basis van beproefde
aanpakken. Volgens leraren blijken ouders vaak over eigen ideeën en hulpbronnen te
beschikken om problemen aan te pakken. Een paar scholen stimuleren de onderlinge
oudercontacten tussen ouders via bijvoorbeeld een oudercafé om ervaringen uit te
wisselen om ouders te aan te moedigen thuis een actieve bijdrage te leveren om de
leerprestaties van kinderen te verhogen. Voor veel scholen staat deze mogelijkheid
nog niet op het netvlies. Dat hangt wellicht samen met de traditie waarin leraren als
experts vooral ‘zenden’ (vgl. Lasky, 2001).
6. Scholing
Scholen investeren om leraren en (soms ook) ouders in ouderraden en
medezeggenschapsraden vaardigheden te laten ontwikkelen om de samenwerking
tussen en ouders en school te optimaliseren, door een ‘open -deur-beleid’ te voeren en
actief contact zoeken met alle ouders (ook lager opgeleide ouders en ouders die de
Nederlandse taal niet beheersen). Maar de meeste scholen hebben veelal (nog) geen
gericht scholingsbeleid op dit punt ontwikkeld. Een paar scholen in het voortgezet
onderwijs verstrekken ouders via workshops informatie hoe ze hun kinderen het beste
kunnen begeleiden bij hun huiswerk.
De houding van groepsleerkrachten, mentoren en studieloopbaanbegeleiders is
essentieel in het partnerschap met ouders. Er zijn grote verschillen in de mate waarin
scholen deze groep faciliteren om dat contact goed te onderhouden. Zowel in uren,

61

back-up bij problemen, als in de mogelijkheden voor scholing, bijvoorbeeld in
gespreksvoering. Leraren die geen training krijgen of steun in het werken met ouders,
vallen vaak terug op de eigen schoolervaringen. Aanvullende training zou wenselijk
zijn voor het optimaliseren van de communicatie tussen leraren en ouders met diverse
culturele achtergronden (vgl. Kessler-Skar & Baker, 2000).
7. Knelpunten en oplossingen
Knelpunten zijn vanuit de optiek van de leraren aan de ene kant de ´moeilijk
bereikbare´ ouders en aan de andere kant ouders die te kritisch zijn. Leerkrachten
ervaren het soms ook als lastig om met ouders van verschillende achtergronden om te
gaan. Ouders van de vwo-leerlingen zijn doorgaans mondiger dan ouders van het
vmbo en de havo. Contacten met kritische ouders die van de hoed en de rand willen
weten en zelf goed in de onderwijsmaterie zitten, kosten soms veel tijd. Ouders, ook
in het mbo, willen doorgaans uitgebreid op hoogte worden gehouden door de school
als er problemen zijn met hun kind. Het grote probleem voor leraren is daarnaast
tijdgebrek om te investeren in het opbouwen van contacten met ouders. Met name als
men een groot aantal zorgkinderen in een klas heeft. Het gedrag van de ouders kan
een bron van stress zijn voor leraren (vgl. Van der Wolf, 2011).
De relatie tussen ouders en school is een kwestie van ‘geven en nemen’. Ouders willen
zich vaak niet vastleggen om een bijdrage te leveren aan activiteiten op school. Een
deel van de scholen heeft duidelijke afspraken gemaakt met ouders hoe met elkaar
om te gaan, dat ouders op school bij bepaalde activiteiten aanwezig zijn
(ouderavonden, rapportbesprekingen) en hoe ouders thuis de leerontwikkeling van
hun kind kunnen ondersteunen waardoor de prestaties kunnen verbeteren. Een zekere
basiskennis van wet- en regelgeving voor zowel ouders als schoolteams is van
wezenlijk belang om misverstanden en problemen te voorkomen (vgl. Smit, 2014).

7.2

Voorwaarden optimaal functioneren ouderbetrokkenheid en
ouderparticipatie
De casestudies hebben ideeën en suggesties opgeleverd over hoe scholen de
kwaliteit van de ouderbetrokkenheid en ouderparticipatie kunnen optimaliseren. Elke
instelling zal een aanpak dienen te kiezen die aansluit bij de specifieke
schoolpopulatie. Er worden vier samenhangende activiteiten onderscheiden:
1. Structuur: De mate waarin afspraken, procedures, overlegstructuren en
verantwoordelijkheden duidelijk zijn
Het schoolteam en de ouders hebben een gezamenlijk belang en een gedeelde
verantwoordelijkheid om te zorgen voor optimale omstandigheden voor de
schoolloopbaan van de leerlingen. Scholen betrekken ouders veelal op basis van een
visie en gemaakte afspraken over taken en verantwoordelijkheden bij het onderwijs
van hun kinderen.
Scholen slagen erin de betrokkenheid van ouders bij de school te bevorderen door
klassenouders/oudercontactpersonen, klankbordgroepen en ouderpanels in te stellen
waardoor meer ouders een bijdrage zijn gaan leveren aan de school als gemeenschap.
Via het geven van gastlessen, het opzetten van huiswerkbegeleidingsklassen en het
organiseren van workshops (bijvoorbeeld over fotografie, yoga of chocolade maken)
betrekt men ouders bij de school. Het netwerk van ouders rondom de leerlingen is
daardoor versterkt. Dit heeft geleid tot een robuustere sociaal-pedagogische
leeromgeving op scholen waarin de ouders een rol zijn gaan spelen (vgl.
Onderwijsraad, 2010).

62

2. Cultuur: De wijze waarop betrokkenen met elkaar omgaan
De samenwerkingscultuur is zichtbaar in de communicatie en de wijze waarop ouders
betrokken zijn in de besluitvormingsstructuur. De voorwaarde voor een optimaal
werkklimaat is dat de schoolleiding en de leraren laten merken dat men het belangrijk
vindt om in een open sfeer van gedachten te wisselen met alle ouders over de
leerlingen én over beleidsvoornemens in de ouderraad, een ouderpanel of de
medezeggenschapsraad. Een positieve, open, houding heeft veelal een positieve
invloed op de samenwerking. Door goede informatieverstrekking van het schoolteam
en door gebruik te maken van de kansen en mogelijkheden die de wet biedt om
ouders te laten participeren op school via vormen van ouderparticipatie , kunnen de
ouders groeien in hun rol als ‘partner’ van de school.
3. Vaardigheden: De vaardigheden waarmee de betrokkenen met elkaar omgaan
Directies en leraren in het basisonderwijs en voortgezet onderwijs signaleren dat de
verhouding tussen schoolteams en ouders is veranderd doordat ouders z ich
assertiever en kritischer opstellen. Ouders grijpen vaker de mogelijkheid aan vragen
te stellen, de vorderingen te mogen inzien en de overgang te bespreken, voorstellen
te doen en standpunten kenbaar te maken om zo uit eigen beweging, nieuwe
ontwikkelingen in gang te zetten. Aan de ene kant zijn er ouders die alleen voor hun
eigen kind assertief zijn, aan de andere kant ouders die het breder trekken en via een
ouderpanel, de ouderraad of de MR voor de belangen van ouders opkomen. In het
laatste geval wordt de beleidsagenda daardoor niet alleen bepaald door onderwerpen
die door de directie en leraren worden voorgelegd, maar ook door initiatieven van de
zijde van de ouders.
Via scholing proberen schoolteams beter in te spelen op de verschillende groepen
ouders met verschillende attitudes en wensen richting de school.
4. Bereidheid: De mate waarin betrokkenen bereid zijn gezamenlijk het proces van
partnerschap aan te gaan
Directies bevorderen doorgaans de bereidheid bij leraren en ouders om over een
langere periode met elkaar samen te werken, zodat bijdragen van ouders ook
betekenis kunnen krijgen voor de ontwikkeling van de ouderbetrokkenheid en
ouderparticipatie op een school. Directies inspireren leraren en ouders om van elkaar
te leren; open te staan voor nieuwe ontwikkelingen (nieuwe media, elektronische
leeromgeving) om daar gezamenlijk vorm aan te geven. Daarnaast verwachten
directies dat leraren en ouders bereid zijn elkaar informatie te verstrekken (website,
folders, workshops) over onderwijs en opvoeding.
Directies en leraren informeren tenslotte ouders over de eigen verantwoordelijkheden
om thuis een bijdrage te leveren aan het onderwijs van hun kinderen. Een paar
schoolteams spreken de ouders nadrukkelijk aan op hun verantwoordelijkheden om
zich als partners op te stellen van de school en gezamenlijk zorg te dragen voor de
opvoeding en het onderwijs aan hun kinderen. Niet alleen vanwege een mogelijke
taakverlichting, afstemming over de opvoeding en ondersteuning van het leerproces,
maar ook als uiting van burgerschap (vgl. Onderwijsraad, 2010).

7.3

Samenvattend
Samenwerking tussen ouders en school en vormen van ouderparticipatie zijn geen
doelen op zich, maar middelen om het gezamenlijke belang te dien en: optimale
omstandigheden scheppen voor de ontwikkeling en het leren van kinderen. Wanneer
scholen een duidelijke visie hebben ontwikkeld wat betreft ouderbetrokkenheid en

63

ouderparticipatie is dat voor hen veelal een goed uitgangpunt geweest om
maatregelen te nemen om de kwaliteit ervan te verbeteren.
Op een aantal scholen lijkt een strakkere vormgeving met aangescherpte afspraken
wat ouders en school van elkaar kunnen verwachten een positieve invloed te hebben
op de samenwerking. Deze scholen trachten een passende vormgeving van de
ouderbetrokkenheid te creëren die aansluit bij de wensen van ouders. Scholen kunnen
de kwaliteit van de ouderbetrokkenheid optimaliseren door duidelijke afspraken te
maken over taken, bevoegdheden, verantwoordelijkheden van o udercontactpersonen,
ouderraden en ouderpanels. Van belang is dat schoolleiders, leraren en ouders
onderwijs en opvoeding als een gezamenlijke taak en verantwoordelijkheid zien, en
dat men gezamenlijke uitgangspunten ontwikkelt en elkaar aanspreekt op gema akte
afspraken waardoor kinderen hiervan profijt kunnen hebben.
Het realiseren van een kwalitatief goede ouderbetrokkenheid lijkt op een aantal
scholen samen te hangen met het besluit om oudercontactpersonen, ouderpanels en
ontmoetingsruimten voor ouders te creëren. Leraren en ouders zijn over het algemeen
positief over de workshops en cursussen deskundigheidsbevordering die men heeft
gevolgd.
De meeste bezochte scholen weten ouders doorgaans te prikkelen een bijdrage te
leveren aan activiteiten in en rondom de school. Scholen stimuleren ouders thuis ook
ondersteunende werkzaamheden te verrichten en daarmee hun ouderlijke
verantwoordelijkheid tot uitdrukking te brengen. Scholen kunnen ouders over een
langere periode aan zich binden door hen verantwoordelijkheden te geven, met hen
als volwaardige ‘partners’ om te gaan en aan te sporen een bijdrage te leveren aan de
verbetering van de kwaliteit van het onderwijsaanbod.

64

8

Conclusies en aanbevelingen
In dit hoofdstuk brengen we de belangrijkste resultaten uit de enquêtes en de
casestudies integraal samen aan de hand van de vier overkoepelende
onderzoeksvragen.

8.1

Stand van zaken ouderbetrokkenheid
Wat is de stand van zaken rond ouderbetrokkenheid, wat gebeurt er feitelijk tussen
ouders, leraren en scholen? Wat zijn de ontwikkelingen hierin en wat zijn relevante
verschillen per sector?
Visie en beleid
Samenwerking tussen ouders en school en vormen van ouderparticipatie zijn geen
doelen op zich, maar middelen om het gezamenlijke belang te dienen: optimale
omstandigheden scheppen voor de ontwikkeling en het leren van kinderen. De
belangrijkste motivatie van schoolleiders om ouderbetrokkenheid te stimuleren is in
het po en het vo een gezamenlijke verantwoordelijkheid voor goed onderwi js en in het
mbo het bevorderen van leerprestaties door een goed thuisklimaat. Het belang dat
schoolleiders toekennen aan ouderbetrokkenheid als middel om te komen tot een
(beter) ondersteunend pedagogisch klimaat thuis groeit in alle sectoren. Dit geldt ook
voor het belang van de gezamenlijke verantwoordelijkheid voor goed onderwijs, met
name in het vo en het po. Deze verschuiving in motivatie wordt nog niet weerspiegeld
in meer beleid of structuur op dit punt. Scholen in alle sectoren hebben wel vaker een
centrale contactpersoon als aanspreekpunt voor ouders, en ze werken vaker met
klassenouders of contactouders.
Communicatie
Ouders vinden een goede communicatie met school zeer belangrijk, over een b reed
spectrum van onderwerpen. Toch vinden ouders in het po vaker dan in 2012 dat er
onvoldoende contact is tussen henzelf en school. In het mbo vindt 37% van de ouders
dat er onvoldoende contact is tussen school en ouders.
Er zijn nauwelijks verschillen met vorige jaren in de manier waarop scholen met
ouders communiceren. In alle drie de onderwijssectoren wordt een breed palet aan
communicatiemiddelen ingezet in de communicatie tussen ouders en school. De
communicatie tussen ouders en leraren verloopt nog grotendeels via het
tienminutengesprek, informatieve bijeenkomsten, brieven en e-mails. Daarnaast zijn
open dagen vooral voor het vo en mbo van belang. Het po kent weer meer
schooladviesgesprekken en gesprekken over handelingsplannen. Als digitaal
communicatiemiddel scoort e-mail hoog en in het vo ook het digitaal ouderportaal en
sociale media als Twitter en Facebook.
Ouders zijn gemiddeld redelijk tevreden over de communicatie vanuit school en over
de communicatie met de leraar. Gemiddeld zijn ouders in po en vo meer tevreden dan
in het mbo, dat maar net een voldoende haalt. Scholen scoren volgens ouders in alle
sectoren het beste op communicatie over leervorderingen.

65

Participatie formeel en informeel
Bij ouderparticipatie gaat het om de bijdrage die ouders kunnen leveren aan het reilen
en zeilen op school (organisatorische doelstelling) en de besluitvorming van de school
(democratische doelstelling).
De helft van de ouders in vo en mbo draagt actief bij aan werkzaamheden op school.
In het basisonderwijs ligt dat aandeel bijna op 80%, maar is wel sprake van een lichte
afname over de hele linie. In het vo en mbo zien we juist een kleine stijging van het
aantal ouders dat af en toe meehelpt bij het organiseren van buitenschoolse
activiteiten. Opvallend is dat ouders die meer tijd besteden aan betaald werk of
vrijwilligerswerk, vaker actief zijn op school.
Benut de school specifieke kwaliteiten en talenten van ouders, laat de school
waardering blijken voor de werkzaamheden die ouders verrichten en benut men
ouders om de kwaliteit van school te verbeteren? Ouders in het po zijn het hier
relatief het vaakst mee eens (40-56%), in het vo en mbo minder (15 tot 36%).
Scholen in het vo en het mbo hebben wel sterke vooruitgang geboekt in de ogen van
ouders de afgelopen twee jaar op deze houdingsaspecten, maar er is hier dus nog
volop ruimte voor verbetering.
De mate waarin ouders actief zijn of zijn geweest in inspraak of een
(mede)zeggenschapsorgaan is ten opzichte van 2012 niet veranderd. De uitzondering
hierop is het aandeel ouders dat lid zegt te zijn van een ouderraad mbo, dat is fors
gestegen ten opzichte van 2012.
In po en vo ziet het overgrote deel van de schoolleiders meerwaarde van formele
medezeggenschap van ouders, in het mbo bestaat iets meer twijfel, daar zijn
schoolleiders overwegend neutraal. Naast de wettelijk verplichte
medezeggenschapsraad (MR) geeft de helft van de schoolleiders in po en vo aan dat
er platforms, werkgroepen of klankbordgroepen zijn om ouders structureel bij de
school te betrekken. In het basisonderwijs zijn er veel meer van dergelijke informele
vormen van medezeggenschap gekomen ten opzichte van 2012. Aan de andere kant
zijn ouders in het po minder dan in 2012 in schoolbesturen vertegenwoordigd.
Ouderbetrokkenheid en partnerschap
Schoolleiders, zeker in po en vo, vinden het een taak van de school om ondersteuning
door ouders thuis te stimuleren. Een ruime meerderheid van de leraren onderschrijft
dat school, leerling en ouders gezamenlijk beslissingen over de toekomst van de
leerling nemen, de helft van de leraren in po en vo - in mbo iets minder - laat ouders
meebepalen welke begeleiding hun kind krijgt op school.
Ouders kunnen thuis op verschillende manieren bijdragen aan de schoolloopbaan. In
het po en vo praat 70% van de ouders elke dag met hun kind over de schooldag. In
het mbo doet ongeveer de helft van de ouders dat, een forse stijging ten opzichte van
twee jaar geleden. Wat concrete activiteiten betreft is het beeld gemengd. Ouders in
het po lezen iets minder vaak voor dan in 2012, dit ligt nu op het n iveau van 2009.
Ouders in het vo helpen hun kinderen gemiddeld iets vaker dan voorheen bij
huiswerk.
Steeds meer ouders hebben contact met de school over ondersteuning of begeleiding
thuis. Scholen in po, vo en mbo geven vaker tips of richtlijnen aan ouders. Ouders zijn
overwegend tevreden over het nut van de ontvangen informatie, al zijn ze in po en
mbo wel iets kritischer dan in 2012 over de bruikbaarheid van deze informatie.

66

Leraren achten zichzelf in ruime meerderheid capabel in het omgaan met ouders. Toch
heeft ongeveer een derde van de leraren – vooral aan het begin van de carrière behoefte aan verdere ondersteuning. In het po en vo zegt ongeveer de helft van de
schoolleiders leraren te ondersteunen rond ouderbetrokkenheid, bijvoorbeeld door
uren hiervoor vrij te maken, scholing of teambesprekingen.

8.2

Oordeel partijen over de relatie ouders en school
Wat is het oordeel van alle partijen over de kwaliteit van de relatie ouders en school?
Wat zijn de ontwikkelingen hierin en wat zijn relevante verschillen per sector ?
Ouders zijn positiever gaan oordelen over de inspanningen van scholen om hen te
betrekken. In het vo en het mbo is sinds 2012 een duidelijke trend te zien dat scholen
van houding zijn veranderd en ouders meer ruimte geven om betrokken te zijn bij het
onderwijs.
Tussen 2012 en 2014 zijn, vooral in het voortgezet onderwijs, de rapportcijfers over
de inspanningen van scholen op ouderparticipatie flink gestegen. Ouders in het mbo
zijn over vrijwel alle aspecten van ouderbetrokkenheid minder tevreden dan die in po
en vo, net als voorgaande jaren.
Ouders in het vo zijn ook iets positiever dan twee jaar geleden over de open houding
van de school ten opzichte van ouders. In het po zijn ouders op enkele onderdelen iets
kritischer geworden, vooral wanneer er sprake is van extra ondersteuningsbehoefte.
Schoolleiders in het vo zijn een stuk positiever over de betrokkenheid van ouders dan
vijf jaar geleden. In po en vo is tijdgebrek van ouders het belangrijkste praktische
probleem volgens schoolleiders en leraren, maar dit wordt minder als een probleem
ervaren dan eerdere jaren. Ook ouders in het po zien ‘geen tijd’ als belangrijkste
knelpunt rond ouderbetrokkenheid. In het vo en mbo is dat een gebrek aan contact
tussen school en ouders en te weinig informatie vanuit school.
Het is echter opvallend dat in deze monitor juist de ouders die (veel) werken zeggen
vaker actief te zijn in formele en informele ouderparticipatie en vaker thuis voorlezen,
huiswerk begeleiden en over school praten.
Ouders die (veel) werken, zijn net als afgelopen jaren kritischer over het feit dat de
leraar niet goed luistert naar de ouders en stellen vaker “de leraar ziet onvoldoende
het belang van ouderbetrokkenheid”.
Scholen maken nog niet voldoende duidelijk aan ouders welke verwachtingen zij van
hen hebben. In het po geeft school de meeste ouders wel het idee dat zij thuis kunnen
bijdragen aan de schoolprestaties van de zoon of dochter, in het vo en het mbo komt
dit echter minder goed aan bij ouders.
Leraren zijn zeer tevreden over hun eigen contact met ouders, maar 15% (po) tot
40% (mbo) van hen vindt dat ouders te weinig betrokken zijn bij de school. Meer dan
een kwart van de leraren in het mbo vindt ouders ook onvoldoende betrokken bij de
schoolloopbaan van hun eigen kind. Mentoren en studieloopbaanbegeleiders zijn
kritischer dan de overige leraren over de ouderbetrokkenheid en het partnerschap.

67

8.3

Knelpunten, succesfactoren en aanbevelingen
In hoeverre wordt voldaan aan de voorwaarden voor betere samenwerking tussen
ouders en school in het licht van betere onderwijsresultaten? Wat zijn knelpunten, wat
zijn succesfactoren?
Welke aanbevelingen kunnen worden gegeven voor de verdere verbetering van
ouderbetrokkenheid?
Schoolleiders en leraren zijn overtuigd van de invloed van het thuisklimaat op de
leerprestaties. De visie en motivatie van de scholen op ouderbetrokkenheid wordt
door ouders herkend. Ook ouders - in alle sectoren - hechten grote waarde aan
thuisondersteuning van de schoolloopbaan van het kind, en geloven dat deze
ondersteuning een verschil maakt. Er ligt daarmee een goede basis om hier
gezamenlijk in op te trekken.
Het vertalen van doelen naar activiteiten en deze ook vastleggen in structuren, is
een belangrijke voorwaarde voor het planmatig en doelgericht werken aan betere
ouderbetrokkenheid. Dit onderzoek laat ook samenhang zien tussen beleid en meer
ouderbetrokkenheid.
Vanuit de politiek is al langer aandacht voor het middel ouderbetrokkenheid, maar
daarbij verschoof regelmatig het doel of de doelen waartoe ouderbetrokkenheid moest
bijdragen. Van democratisch, naar praktisch, naar ‘opbrengstg ericht’, in lijn met
bredere bewegingen in het denken over onderwijs. Dat geeft scholen de mogelijkheid
èn de verantwoordelijkheid om zelf ouderbetrokkenheid strategisch in te bedden in
hun schoolbeleid. In dat licht is het teleurstellend dat scholen, net als afgelopen
metingen, vooral op formele participatie (medezeggenschap) en informatie delen (de
schoolgids) een vastgelegd beleid hebben en minder op ouderbetrokkenheid. Wel
ervaren scholen meerwaarde van andere vormen van partnerschap, zoals informele
inspraakvormen en betere samenwerking en afstemming met ouders rond studie- en
beroepskeuze. Er ligt op dit soort gebieden mogelijkheden voor scholen en
medezeggenschapsorganen gezamenlijk.
In de casestudies is doorgesproken met scholen die ouderbetrokkenheid wel
strategisch inzetten, namelijk als weloverwogen middel om doelen van de school mede
te realiseren. Dat kunnen heel verschillende doelen zijn, omdat de belangrijkste
problemen per school verschillen en verschillende type ouders en leerlingen een
andere aanpak nodig hebben.
Scholen zetten nog weinig in op onderlinge ouder-ouder contacten en alleen in het
mbo worden andere familieleden dan ouders enigszins betrokken bij de school. Zo’n
inzet kan het netwerk van betrokkenen op groeps- en schoolniveau rondom leerlingen
nog verder versterken, waarmee de sociaal-pedagogische leeromgeving op de school
verbetert.
Wat voor alle vormen van ouderbetrokkenheid opgaat, is de voorwaarde dat ouders
zichzelf een actieve rol kunnen toebedelen als schoolpartner: ze moeten ervan
overtuigd zijn dat hun inspanningen er toe doen en ze moeten zich door de school
uitgenodigd, serieus genomen voelen. Op dat vlak is er nog veel te winnen. Scholen
trachten de deur open te zetten voor ouders, zeker in het vo en mbo is hierin
afgelopen jaren vooruitgang geboekt. Het po loopt voor, maar stagneert. Scholen
verschillen daarbij in de mate waarin men erin slaagt optimaal te communiceren en
een samenwerkingscultuur te ontwikkelen.

68

Ouders vinden het belangrijk dat ze welkom zijn op school en serieus worden
genomen. Praktische voorwaarden hiervoor zijn onder meer dat leraren voor en na
schooltijd benaderbaar zijn, vlot reageren op mails, maar ook juist actief contact
zoeken met ouders die niet komen opdagen op ouderavonden. Daarnaast zien we dat
steeds meer scholen informele vormen van medezeggenschap hanteren en bewust
informele contactmomenten tussen ouders en team creëren.
De inspanningen leveren nog niet voldoende resultaat. De school geeft op dit
moment een kleine meerderheid van ouders in het po het gevoel dat zij thuis kan
bijdragen aan de schoolprestaties van hun kinderen. In het vo en vooral mbo is dat bij
nog minder ouders het geval. Een minderheid van ouders vindt dat leraren
verwachtingen over hun betrokkenheid duidelijk maken.
Verbeteringen zijn mogelijk in het delen van doelen en het helder maken van
(wederzijdse) verwachtingen. Scholen maken nog niet voldoende duidelijk aan
ouders welke verwachtingen zij van hen hebben. Scholen starten doorgaans al vrij
snel in het schooljaar met een kennismakingsavond, waarbij ouders soms nadrukkelijk
worden uitgenodigd hun verantwoordelijkheid te nemen om met de school samen te
werken om hun kinderen thuis te begeleiden. Doorgaans blijven deze verwachtingen
onuitgesproken of impliciet. Ook als een school van de ouders verwacht dat ze hun
kind thuis onderwijsondersteuning bieden, zullen ze het in de communicatie naar
ouders eerder brengen als een verzoek of impliciete verwachting. In de verdiepende
gesprekken kwam duidelijk naar voren dat schoolleiders en leraren hier
terughoudender zijn dan nodig voor ouders.
De bereidheid en vaardigheden van leraren zijn tot slot cruciaal om tot succesvolle
vormen van school-ouder partnerschap te komen. Leraren achten zichzelf in ruime
meerderheid capabel in het omgaan met ouders en stellen in deze monitor dat ze
bereid zijn om ouders een rol te geven in het onderwijs en vooral de begeleiding.
De ervaringen vanuit ouders laten echter een andere ervaring zien, die duidelijk
maakt dat overgang van een expert-rol naar een partnerschap niet eenvoudig is. In
het basisonderwijs is maar de helft van de ouders het eens met de stelling dat de
leraar openstaat voor ‘mijn standpunten en ideeën over opvoeding en onder wijs’. In
het vo en het mbo ligt dat aandeel nog lager.
Ongeveer een derde van de leraren heeft op dit moment ook behoefte aan verdere
ondersteuning of scholing om goed met ouders samen te werken. Het gaat dan vooral
om beginnende leraren. Leraren met een lange staat van dienst in het onderwijs
ervaren minder knelpunten bij betrokkenheid van ouders dan onervaren leraren.
De meeste scholen hebben (nog) geen gericht scholingsbeleid ontwikkeld dat leraren
op basis van een analyse van de ouderpopulatie maatwerk levert ter ondersteuning
van hun contacten met ouders.
In het po is een meerderheid van de leraren toch positief over de stimulans en de
hoeveelheid tijd die vanuit de schoolleiding beschikbaar is. In vo en mbo zijn leraren
overwegend kritisch of neutraal over het gebrek aan actieve ondersteuni ng vanuit de
schoolleiding om te kunnen investeren in contacten met ouders. Scholen kunnen dus
meer investeren in de partnerschapsvaardigheden van leraren.

69

70

Literatuur
Bakker, J. e.a. (2013). Leraren en ouderbetrokkenheid, een reviewstudie naar de
effectiviteit van ouderbetrokkenheid en de rol van leraren daarbij. Nijmegen: Radboud
Universiteit Nijmegen.
Bekkers, V., Kool, D. de & Straten, G. (2012). Ouderbetrokkenheid bij schoolbeleid.
Rotterdam: Erasmus Universiteit Rotterdam.
Bokdam, J., Bal, J. & Rosenboom, P (2013). Werkt de klachtenregeling? Evaluatie
klachtenregeling funderend onderwijs. Zoetermeer: Panteia.
Bokdam J., Bal, J. & De Jonge, J. (2012). Evaluatie Wet medezeggenschap op scholen.
Zoetermeer: Research voor Beleid.
Coleman, J. (1988). Social Capital in the Creation of Human Capital. American Journal of
Sociology, 94, 95-120. Desforges, C., & Abouchaar, A. (2003). The impact of parental
involvement, parental support and family education on pupil achievement and
adjustment: a literature review. Washington, DC: Department for Education and Skills.
Deslanders, R., & Rousseau, N. (2007). Congruence between teachers’ and parents’ role
construction and expectations about their involvement in homework. International
Journal about Parents in Education, 1, (0), 108-116.
Epstein, J. (2001). School and family partnerships: Preparing educators and improving
schools. Boulder, CO: Westview.
Epstein, J. (2003). No contest. Why preservice and inservice training education are needed
for effective programs of school, family and community partnerships. In S. Castelli, M.
Mendel, & B. Ravn (Eds.), School, Family, and Community Partnership in a World of
Differences and Changes (pp. 190-208). Gdánsk: Wydawnictwo Uniwersytetu
Gdanskiego.
Esch, W. van, Petit, R. & Smit, F. (2011). Nabij op afstand, ouders en het mbo, ITS/ECBO.
Grozier, G. (2001). Excluding parents: The decentralisation of parental involvement.
Race, Ethnicity and Education, 4, (4), 329-341.
Herweijer. L. & Vogels, R. (2013). Samen Scholen, Ouders en scholen over samenwerking in
basisonderwijs, voortgezet onderwijs en middelbaar beroepsonderwijs, Den Haag: SCP.
Hoover-Dempsey, K., & Sandler, H. (1995). Parental involvement in children's
education: why does it make a difference. Teachers College Record, 97, 310-332.
Ho Sui Chu, E. (2007). Building trust in elementary schools: the impact of home
school community collaboration. International Journal about Parents in Education,
1, (0), 8-20.
Jansens, J. & Vugt, J. van (2006). School en ouders: partners in opvoeding. In C. Hermans
(Red.), Partnerschap als waardegemeenschap (pp. 9-19). Budel: Damon.

71

Kessler-Sklar, S., & Baker, A. (2000). School district parent involvement policies and
programs. The Elementary School Journal, 101, (1), 100-118.
Laemers, M. (2012). Juridiseringstendens in onderwijs en ontwikkelingen
overheidsbeleid rond ouderbetrokkenheid. In F. Smit (red.). Brug naar de
toekomst. Partnerschap, ouders, school en buurt. Meesterklasbijdragen (pp. 1724). Nijmegen: Expertisecentrum Ouders, school en buurt, ITS, Radboud
Universiteit Nijmegen.
Lasky, S. (2001). The cultural and emotional politics of teacher-parent interactions.
Teaching and Teacher Education, 17 (4), 403-415.
Lewis, L. , Kim, Y. & Bey, J. (2011). Teaching practices and strategies to involve
inner-city parents at home and in the school. Teaching and Teacher Education: An
International Journal of Research and Studies, 27(1), 221-234.
Lopez, G. R., Scribner, J. D., & Mahitivanichcha, K. (2001). Redefining parental
involvement: Lessons from high-performing migrant-impacted schools. American
Educational Research Journal 38(2), 253-88.
Mendel, M. (2001). Increasing social capital: teachers about school-family-community
partnerships. Results of a study on the orientations of American and Polish
teachers. In F. Smit, K. van der Wolf & P. Sleegers (Eds.). A Bridge to the Future.
Collaboration between Parents, Schools and Communities (pp. 125 – 136).
Nijmegen/Amsterdam: ITS, Radboud Universiteit Nijmegen/Kohnstamm Instituut.
http://www.its.kun.nl/web/publikaties/pdf-files/rapporten/aBridgetothefuture.pdf
Moritsugu, J., Wong, F. , & Duffy, K. (2010). Community Psychology, Boston: Allyn &
Bacon.
Noorlander, C. (2005). Recht doen aan leerlingen en ouders. De rechtspositie van
leerlingen en ouders in het primair en voortgezet onderwijs. Nijmegen: Wolf Legal
Publishers.
Onderwijsraad (2010). Ouders als partners. Den Haag: Onderwijsraad.
Pels, T. (Ed.). (2000). Opvoeding en integratie. Een vergelijkende studie van recente
onderzoeken naar gezinsopvoeding en de pedagogische afstemming tot gezin en school.
Assen: Van Gorcum.
Perna, L. & Titus, M. (2005). The relationship between parental involvement as social
capital and college enrollment: An examination of racial/ethnic group differences.
Journal of Higher Education, 76(5), 485-518.
Putman, R. (2000). Bowling alone: The collapse and revival of American community.
New York: Simon & Schuster.
Ravn, B. (2003). Cultural and political divergences in approaches to cooperation
between home, school and local society in Europe. In S. Castelli, M. Mendel & B.
Ravn (Eds.), School, family, and community partnership in a world of differences
and changes (pp. 9-18) Gdansk: University of Gdansk.

72

Rens, C., van & Elfering, S. (2014). Een goed begin is het halve werk. Den Haag:
Arbeidsmarktplatform Primair Onderwijs
Ruijter, D. de, Graaf, W. de, & Maier, R. (2006). Contacten met allochtone ouders op zwarte
basisscholen: de invloed van beeldvorming. Migrantenstudies, 22, (3), 116-132.
Schut, K. & Craenen, O. (2010). Nationale Onderwijs Monitor Informatie & Media.
www.oig.nl, (December 2010).
Smit, F. (2014). Medezeggenschap en kwaliteitsverbetering van het onderwijs.
Toelichting bij de Wet medezeggenschap op scholen. Amsterdam: SWP.
Smit, F. (2014). Enkele juridische aspecten. In R.Oostdam & P. de Vries (red.). Samen
werken aan leren en opvoeden (pp. 237-247). Bussum:Coutinho.
Smit, F., Driessen, G., & Doesborgh, J. (2004). Opvattingen van allochtone ouders
over onderwijs: tussen wens en realiteit. Een inventarisatie van de verwachtingen
en wensen van allochtone en autochtone ouders ten aanzien van de basisschool en
educatieve activiteiten in Rotterdam. Nijmegen: ITS.
Smit, F., Wester, M & Kuijk, J. van (2013). Beter presteren in Rotterdam. school en
school samen. Nijmegen: ITS, Radboud Universiteit Nijmegen.
Smit, F., Driessen, G., Sluiter, R., & Brus, M. (2007). Ouders, scholen en diversiteit.
Ouderbetrokkenheid en -participatie op scholen met veel en weinig
achterstandsleerlingen. Nijmegen: ITS, Radboud Universiteit Nijmegen.
Smit, F., Driessen, G., Sluiter, R., & Brus, M. (2008). Ouders en innovatief onderwijs.
Ouderbetrokkenheid en ouderparticipatie op scholen met vormen van ‘nieuw
leren’. Nijmegen: ITS, Radboud Universiteit Nijmegen.
Smit, F., Wester, M., Craenen, O. & Schut, K. (2011). De visie van leraren, ouders en
leerlingen op de kwaliteit van het onderwijs. Onderzoek naar kwaliteitsaspecten
van het onderwijs onder leraren, ouders en leerlingen. Nijmegen: ITS, Radboud
Universiteit Nijmegen en OIG.
Smit, F., Driessen, G., Sluiter, R., & Meijvogel, R. (2007). Brood en spelen. Condities
voor optimale tussenschoolse opvang. Nijmegen: ITS, Radboud Universiteit
Nijmegen.
Warren, M., Hong, S., Rubin, C. & Sychitkokhong, U. (2009). Beyond the bake sale:
A community-based relational approach to parent engagement in schools. Teachers
College Record, 111, 2209-2254.
Wester, M. & Smeets, E. (2011). Mediawijsheid in het onderwijs in 2010. Verslag van
onderzoek bij leraren in het primair en voortgezet onderwijs. Nijmegen: ITS.
Winter, M. de (2011). Verbeter de wereld, begin bij de opvoeding. Vanachter de
voordeur naar democratie en verbinding. Amsterdam: Uitgeverij SWP.
Wolf, K., van der & Beukering, T (2013). Gedragsproblemen in scholen. Het denken
en handelen van leraren. Leuven/Den Haag: Acco.

73

Wolf, K., van der (2013). Gezinsomstandigheden en leerprestaties: het belang van
hoge verwachtingen en ambities van ouders. In F. Smit (red.). Professionele
communicatie. Partnerschap, ouders, school en buurt. Meesterklasbijdragen (pp.
39-46). Nijmegen: Expertisecentrum Ouders, school en buurt, ITS, Radboud
Universiteit Nijmegen.
Wolf, K., van der (2011). Over (dis)empowerment van ouders. In F. Smit (red.). De
Wet van de oogst. Partnerschap, ouders, school en buurt. Meesterklasbijdragen
(pp. 37-42). Nijmegen: Expertisecentrum Ouders, school en buurt, ITS, Radboud
Universiteit Nijmegen.

74