Tweede Kamer der Staten-Generaal

2

Vergaderjaar 2010–2011

30 420

Emancipatiebeleid

Nr. 157

BRIEF VAN DE MINISTER VAN ONDERWIJS, CULTUUR EN
WETENSCHAP
Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal
Den Haag, 31 mei 2011
Op 15 februari jl. heeft het Sociaal en Cultureel Planbureau (SCP) het
onderzoek «Moeilijk werken; gezondheid en de arbeidsdeelname van
migrantenvrouwen» aan de leden van de Vaste Commissie Onderwijs,
Cultuur en Wetenschap gestuurd.
In de vorige kabinetsperiode is aan het SCP opdracht verleend om dit
onderzoek te verrichten. In het kader van de uitvoering door Nederland
van het VN-Vrouwenverdrag rapporteert de Nederlandse regering in
principe elke vier jaar aan het Comité van het VN-Vrouwenverdrag. Ook
wordt elke vier jaar een thematisch rapport uitgebracht en aan de Tweede
Kamer aangeboden. Het SCP-onderzoek is het vierde rapport in deze
nationale reeks. Hierbij ontvangt u de kabinetsreactie op het vierde
nationale themarapport.
Inhoud van het onderzoek
Het SCP-onderzoek bouwt voort op de Emancipatiemonitor 2008, waarin
een hoofdstuk was gewijd aan verschillen in de gezondheid tussen
vrouwen en mannen. Vrouwen tussen de 15 en 65 jaar bezoeken bijna
twee keer zo vaak de huisarts als mannen. Ook blijken (chronische)
aandoeningen vaker voor te komen bij vrouwen dan bij mannen en vaker
bij mensen met een niet-westerse achtergrond dan bij autochtonen.
In het SCP-onderzoek worden de volgende vragen aan de orde gesteld:
– Op welke manier beïnvloedt (on)gezondheid de arbeidsparticipatie van
vrouwen en mannen uit verschillende herkomstgroepen?
– Speelt gezondheid bij migrantenvrouwen wellicht een grotere of
andere rol bij het al dan niet participeren op de arbeidsmarkt dan bij
autochtone vrouwen of dan bij mannen uit hun eigen groep?
De invloed van gezondheidsproblemen op arbeidsparticipatie werkt
indirect. Het zijn niet zozeer de aandoeningen op zichzelf (bijvoorbeeld

kst-30420-157
ISSN 0921 - 7371
’s-Gravenhage 2011

Tweede Kamer, vergaderjaar 2010–2011, 30 420, nr. 157

1

rugpijn of migraine) die bepalen of mensen wel of niet betaald werk
verrichten, maar de samenhang van deze aandoeningen met het
welbevinden (de mate waarin mensen lichamelijke of psychische
problemen ervaren).
Dit indirecte effect van gezondheid op de arbeidsmarktparticipatie
verschilt tussen herkomstgroepen. Bij Turks-Nederlandse en MarokkaansNederlandse vrouwen spelen gezondsheidsproblemen een grotere rol in
de verklaring van de relatief lage arbeidsdeelname dan bij vergelijkbare
autochtone en Surinaams-Nederlandse vrouwen.
Vrouwen die niet buitenshuis werken voelen zich meer beperkt door een
vergelijkbare aandoening dan vrouwen die dat wel doen. Ook geven
vrouwen die niet buitenshuis werken aan dat ze liever wél betaald werk
zouden verrichten. Ze verwachten echter veel problemen bij het (weer)
aan het werk gaan. In het bijzonder ervaren Turks-Nederlandse vrouwen
minder steun van hun sociale omgeving en zij voelen zich vaak niet
serieus genomen door de gezondheidszorg.
Kabinetsreactie
Het kabinetsbeleid is erop gericht vrouwen en mannen uit verschillende
herkomstgroepen met gezondheidsproblemen en participatieachterstanden zoveel mogelijk te bereiken door generiek beleid.
Gezondheidsbeleid
Het kabinet heeft op 25 mei jl. de landelijke nota Gezondheidsbeleid
(Kamerstuk 32 793, nr. 1) naar de Tweede Kamer gestuurd. In deze nota
zijn de speerpunten voor de komende vier jaar geformuleerd. De nota
geeft een kader voor het lokale gezondheidsbeleid van gemeenten.
Gezondheid wordt door vele factoren beïnvloed. Naast biologische
aspecten zijn omgeving, gedrag en zorgvoorzieningen belangrijk. Het
kabinet gaat uit van de eigen kracht en persoonlijke verantwoordelijkheid
van burgers. Mensen maken ten aanzien van hun gezondheid zelf keuzes
vanuit hun eigen mogelijkheden, motieven en belangen.
Iedereen moet kunnen beschikken over basisvaardigheden, betrouwbare
en toegankelijke informatie, goede en bereikbare voorzieningen. Het
ministerie van VWS zet in op meer bereikbare en veilige zorgvoorzieningen dicht in de buurt (zie de beleidsbrief Zorg die werkt: de beleidsdoelstellingen van de minister van VWS, Tweede Kamer vergaderjaar
2010–2011, 32 620, nr. 1). Elke Nederlander moet kunnen rekenen op zorg
van hoge kwaliteit: snel, goed, veilig en respectvol.
Het is vooral de verantwoordelijkheid van zorgverzekeraars, zorgverleners, burgers, het verenigingsleven, bedrijfsleven en gemeenten om het
lokale gezondheidsbeleid vorm te geven. In het huidige stelsel en in de
lokale zorgverlening is ruimte om – waar dit relevant is – rekening te
houden met de diversiteit van de bevolking.
Brede aanpak van «multiproblematiek»
Het hebben of ervaren van gezondheidsproblemen gaat vaak hand in
hand met andere problemen. Het uitgangspunt bij de brede aanpak van
meervoudige problemen is dat gemeenten, UWV en andere uitvoeringsinstanties op de leefgebieden van zorg, welzijn, onderwijs en wonen
gezamenlijk verantwoordelijk zijn voor een efficiënte en effectieve aanpak.
Aangezien bij laagopgeleide, niet-westerse allochtone vrouwen van de
eerste generatie vaak sprake is van een stapeling van problemen zal deze

Tweede Kamer, vergaderjaar 2010–2011, 30 420, nr. 157

2

brede aanpak ook ten goede kunnen komen aan hun gezondheid en aan
hun vermogen om in de samenleving te participeren.
Het ministerie van SZW ondersteunt en faciliteert de uitvoering bij de
aanpak van de multiproblematiek. Met Divosa, VNG en UWV is overleg
gevoerd om na te gaan waar ruimte is om de dienstverlening aan mensen
met meervoudige problemen te verbeteren. Over de voortgang van dit
overleg is uw Kamer medio april jl. geïnformeerd (Tweede Kamer
vergaderjaar 2010–2011, 26 448, nr. 461).
Experiment: Fit4Work
Een voorbeeld van een experiment in het kader van de multiproblematiek
is het project Fit4Work, een initiatief van UWV, sociale diensten en
GGD-en in de G4. Fit4Work is gericht op mensen zonder werk in een
uitkeringssituatie, met een negatieve gezondheidsbeleving en psychosociale problemen. Het project moet een nieuwe evidence-based
methodiek voor werkhervatting opleveren. Na afloop van het project in
2014 moet deze methodiek ook beschikbaar komen voor gemeenten
buiten de G4.
Gezonde Wijk
Ervaringen uit de wijkenaanpak (brief «Aanpak Wijken» van 28 januari
2011; Tweede Kamer vergaderjaar 2010–2011, 30 995, nr. 87) leren dat een
integrale invalshoek bijdraagt aan de aanpak van meervoudige problemen
van mensen, waaronder gezondheidsachterstanden. Het kabinet zet de
wijkenaanpak voort en beziet of deze aanpak breder kan worden ingezet.
Uit het RIVM-onderzoek «Gezondheid in veertig krachtwijken» in 2008
bleek de gezondheid van vrouwen en mannen in deze wijken minder goed
te zijn dan in de rest van Nederland. Vaak was daarbij sprake van een
cumulatie van gezondheidsproblemen. Bij het experiment Gezonde Wijk
werken het ministerie van VWS, het ministerie van BZK en de steden
Amsterdam, Arnhem, Den Haag, Deventer, Dordrecht, Eindhoven,
Enschede, Heerlen, Leeuwarden, Utrecht, Rotterdam en Zaanstad samen.
Binnen het experiment is ook specifiek aandacht voor de verbetering van
de gezondheid van migrantenvrouwen. Er zijn onder meer ruim 200 extra
wijkverpleegkundigen in de wijken aan de slag gegaan.
De eerste onderzoeksresultaten van de experimenten laten zien dat
mensen in deze wijken meer zijn gaan bewegen en dat de sociale cohesie
is toegenomen. Ook het CBS concludeert op basis van de outcomemonitor dat na drie jaar wijkenaanpak de gezondheid van de bewoners licht
verbeterd is. Het komende jaar worden de lessen uit de experimenten in
praktische handvatten gegoten voor gebruik in andere wijken, steden,
corporaties, bestuurders, zorgprofessionals, zorgverzekeraars en voor
andere geïnteresseerden.
Arbeidsparticipatie van migrantenvrouwen
De arbeidsparticipatie van met name Turks-Nederlandse en MarokkaansNederlandse vrouwen ligt nog op een laag niveau. Er is in de laatste jaren
wel sprake van een positieve trend. Bij de Turks-Nederlandse vrouwen is
de arbeidsparticipatie van 32 procent in 2006 gestegen naar 39 procent in
2010; bij de Marokkaans-Nederlandse vrouwen van 29 naar 37 procent.
Hiermee maakt de arbeidsparticipatie van deze vrouwen eenzelfde
ontwikkeling door als die van autochtone Nederlandse vrouwen in de
tachtiger jaren van de vorige eeuw. De gemiddelde arbeidsparticipatie van
alle vrouwen in Nederland steeg van 31 procent in 1981 naar 39 procent in
1990. Inmiddels is de 60 procent bereikt, waarbij hoogopgeleide vrouwen
twee keer zo vaak een baan hebben als laagopgeleide vrouwen (80
respectievelijk 40 procent).

Tweede Kamer, vergaderjaar 2010–2011, 30 420, nr. 157

3

De invloed van opleidingsniveau en sociale steun
Zoals ook uit het SCP-onderzoek blijkt, hangt de gezondheidsbeleving van
mensen van diverse factoren af. Een belangrijk inzicht voor het beleid is
de correlatie tussen opleidingsniveau en gezondheidsbeleving: laagopgeleiden hebben een minder goed ervaren gezondheid dan hoger
opgeleiden (www.nationaalkompas.nl). Naast veel allochtone vrouwen
(van wie een groot deel laag opgeleid is) noemen ook laagopgeleide
autochtone vrouwen vaak gezondheidsproblemen als reden waarom ze
geen baan hebben.
Uit onderzoek is bekend dat met name bij de eerste generatie vrouwelijke
migranten een samenhang bestaat tussen gezondheidsproblemen en
weinig steun uit hun omgeving om buitenshuis te gaan werken. Positief is
dat die steun uit hun omgeving de afgelopen jaren is toegenomen.
Onderzoek (het Jaarrapport Integratie van SCP, CBS en WODC) toont aan
dat niet-westerse allochtonen in betrekkelijk korte tijd (1998–2006) vaker
geëmancipeerde opvattingen over de rolverdeling tussen vrouwen en
mannen zijn gaan aanhangen. Dat heeft ertoe geleid dat vrouwen vaker
buitenshuis zijn gaan werken.
Cultuurverandering nodig
Uit groepsgesprekken die voor het SCP-onderzoek «Moeilijk werken»
gehouden zijn met vrouwen uit verschillende herkomstgroepen komt
tenslotte nog een positief signaal naar voren. Vrouwen met een grotere
focus op betaald werk hebben meestal een als beter ervaren gezondheid.
De Turks-Nederlandse vrouwen zeggen het zo: «Een werkend metaal zal
niet roesten».
Bij de bevordering van de arbeidsparticipatie kiest het kabinet voor
maatregelen die eraan bijdragen dat iedereen zoveel mogelijk naar
vermogen participeert. Ter vergroting van de economische zelfstandigheid
van vrouwen wordt de financiële afhankelijkheid van een kostwinner niet
langer ondersteund. Aanvullend hierop richt het beleidsprogramma Eigen
kracht (zie de kabinetsbrief Hoofdlijnen emancipatiebeleid, Tweede Kamer
vergaderjaar 2010–2011, 27 017, nr. 74) zich op laagopgeleide vrouwen
(waaronder migrantenvrouwen) zonder baan en zonder uitkering. Samen
met gemeenten bouwt het kabinet zo voort op de resultaten van
1001-kracht, waarbij de aandacht wordt verlegd van vrijwilligerswerk naar
relevante stappen op de participatieladder richting betaald werk. De
activiteiten van het programma Eigen kracht worden mede gericht op de
sociale omgeving van de vrouwen. Het kabinet streeft hiermee naar een
cultuurverandering waarbij het hebben van betaald werk voor alle
vrouwen én voor hun sociale omgeving vanzelfsprekend wordt.
De minister van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap,
J. M. van Bijsterveldt-Vliegenthart

Tweede Kamer, vergaderjaar 2010–2011, 30 420, nr. 157

4