Retouradres: Postbus 16164 | 2500 BD | Den Haag

Ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap
t.a.v. de heer drs. A.D. Wiersma

Datum
9 juni 2022
Onderwerp Tweede advies Platform Perspectief Jongeren

Bezoekadres:
Bezuidenhoutseweg 30
2594 AV Den Haag
T 088 9846 300

Correspondentie uitsluitend
richten aan het retouradres
met vermelding van de
datum en het kenmerk van
deze brief.

Geachte minister Wiersma,
Het Platform Perspectief Jongeren (PPJ) biedt u graag het tweede advies aan over de implementatie
en effecten van het Nationaal Programma Onderwijs (NP Onderwijs). Als maatschappelijke
begeleidingscommissie is het onze opdracht om in de onderwijspraktijk de ervaringen en verhalen op
te halen die inzicht bieden in de manier waarop onderwijsvertragingen en -achterstanden met
behulp van het NP Onderwijs worden aangepakt. Daarbij gaan we op zoek naar zowel goede
praktijkvoorbeelden als naar de problemen waar scholen tegenaan lopen. 1 Het PPJ kijkt uitdrukkelijk
ook naar de omgeving van kinderen en jongeren, omdat in de school veel vraagstukken en situaties
samen kunnen komen die in het leven van jonge mensen spelen en hun leerprestaties beïnvloeden.
Uw voorganger verzocht ons om vanuit die rol het NP Onderwijs scherp te volgen en zo nodig
`tegenwind’ te bieden.
1. Inleiding: terugblik eerste advies en hoofdboodschap tweede advies
In het eerste advies werd een klemmend beroep gedaan op het kabinet en de onderwijspraktijk om
een aantal randvoorwaarden in orde te maken die cruciaal zijn om de (potentieel) positieve effecten
van de investeringen via het NP Onderwijs te kunnen behalen. De rondgang in de praktijk leverde op
dat de ventilatie op veel scholen (voornamelijk in het funderend onderwijs) niet voldoende is en dat
veel gebouwen onvoldoende geschikt zijn voor kleinschalig contact tussen leerlingen en leraren. 2 Een
goed binnenklimaat zorgt niet alleen voor een veilige schoolomgeving, maar is ook essentieel om
goed te kunnen leren. Een beweging richting meer kleinschalig contact is eveneens essentieel, zeker
voor het aanpakken van onderwijsachterstanden die door de sluiting van onderwijsinstellingen en
online onderwijs verder vergroot zijn. PPJ is blij dat het kabinet deze adviezen serieus neemt.
Tegelijkertijd is de opgave enorm en staat er nog veel te gebeuren.

1 Leden van het PPJ zijn werkzaam en hebben expertise op het gebied van jeugd en onderwijs en halen daarmee veel

signalen op uit de dagelijks (onderwijs)praktijk. Ten behoeve van het voorliggende advies heeft het PPJ bovendien gerichte
gesprekken gevoerd met leraren, schoolleiders en bestuurders, andere jeugdprofessionals en met kinderen en jongeren
zelf.

2 In ons advies hanteren we de termen leerling en leraar. Hiermee bedoelen we ook student, scholier en docent en

leerkracht.

1

De commissie wijst hier nogmaals op het belang dat het financieren van de noodzakelijke
aanpassingen in schoolgebouwen niet in bestuurlijke patstellingen terecht mag komen. Het gaat
immers om de gezondheid van leerlingen en hun leraren en om de kwaliteit van het onderwijs. Het is
daarom van belang dat de focus op deze grote opgave niet verslapt nu corona een minder acuut
probleem vormt.
In dit tweede advies wordt aandacht gevraagd voor het belang van het herstel van de pedagogische
relatie tussen leerling en leraar. Zonder relatie geen prestatie. 3 Die relatie is door de coronacrisis
echter sterk onder druk komen te staan. Een probleem dat we signaleren over de gehele breedte van
het onderwijs. Belangrijk om hierbij te vermelden is dat dit advies voornamelijk tot stand is gekomen
op basis van de vele gesprekken die gevoerd zijn met professionals en leerlingen / studenten uit het
primair, voortgezet en middelbaar beroepsonderwijs.
Het is inmiddels overduidelijk dat veel en vooral kwetsbare kinderen hard zijn geraakt door de
coronacrisis en de sluiting van onderwijsinstellingen. Al bestaande onderwijsachterstanden zijn
vergroot en zijn gepaard gegaan met een toenemende moedeloosheid, afname van motivatie en een
opeenstapeling van sociaal-emotionele problemen. Dit geldt overigens niet alleen voor leerlingen in
een kwetsbare positie, maar speelt bij een bredere groep leerlingen. Voor leraren in alle sectoren
van het onderwijs is het een enorme uitdaging om motivatie en leerplezier weer terug te brengen. In
dit advies focussen we daarom ook op het herstellen en versterken van de pedagogische relatie in
het onderwijs.
Het PPJ acht het herstel van die relatie - waarin elkaar zien, tijd, aandacht, discussie en vertrouwen
centraal moeten staan - nodig om zowel de leermotivatie als de sociaal-emotionele ontwikkeling van
jonge mensen te bevorderen. Om te kunnen leren is motivatie nodig. Het verbeteren van
leerprestaties is mede daarvan afhankelijk. Met nadruk wil de commissie wegblijven uit de
vruchteloze discussie of het onderwijs primair is bedoeld voor kennisoverdracht, of dat juist
opvoeding en vorming het primaat hebben. Wanneer school een veilige en interessante plek is van
waaruit kinderen de wereld kunnen gaan ontdekken, versterkt dat de nieuwsgierigheid en de wil om
te leren. Dat komt niet in plaats van wetenschappelijk bewezen interventies om achterstand te
bestrijden, maar is in zichzelf een zeer krachtige manier om achterstand tegen te gaan.
Dit vereist meer ruimte voor scholen om die veilige en interessante plek te organiseren en leraren
daarin te ondersteunen, flexibel om te gaan met toetsen en toezichthouden. In het onderstaande
gaan we hier nader op in.
2. Scholen beschouwen NP Onderwijs als impuls die ruimte biedt voor verbeteren kwaliteit
Allereerst volgt een impressie van wat scholen in het funderend onderwijs ons teruggeven als het om
de waarde van het NP Onderwijs gaat. Scholen benoemen hierin naast positieve ontwikkelingen ook
enkele zorgen.
NP Onderwijs geeft impuls aan kwaliteitscultuur en lerend vermogen op scholen
Het NP Onderwijs biedt onderwijsprofessionals extra kansen en mogelijkheden, zo blijkt uit de
gesprekken die leden van het PPJ hebben gevoerd met betrokkenen binnen het onderwijs. Scholen
ervaarden het desalniettemin als een hele opgave om de NP Onderwijs-middelen goed in te zetten.
De redenen die scholen hiervoor aangaven zijn onder meer de snelheid waarin gehandeld moest
worden, de vertraagde communicatie over hoeveel geld scholen zouden ontvangen en waarvoor de
middelen precies mochten worden ingezet.
3 Stevens, L. (2002). Zin in leren. Apeldoorn/Leuven: Garant.

2

Bovendien moesten de plannen uitgewerkt worden tijdens de pandemie waarin scholen voor de
permanente uitdaging stonden het onderwijs zo goed mogelijk door te laten gaan. De recent gedane
toezegging dat scholen een ruimere periode mogen hanteren om de middelen uit NP Onderwijs te
gebruiken, kan hierbij behulpzaam zijn.
Schoolleiders en bestuurders benoemen als één van de positieve aspecten van het NP Onderwijs dat
het de kwaliteit van analyse en reflectie op de onderwijskundige taak heeft vergroot. Het NP
Onderwijs heeft teams gestimuleerd om goed te onderzoeken waar leerlingen staan in hun
ontwikkeling en wat nodig is om hen verder te helpen. Scholen waarmee het PPJ contact heeft
gehad, geven aan dat de in het programma voorgeschreven drie stappen (schoolscan, analyse en
schoolprogramma) benut zijn voor een meer reflectieve kwaliteitscultuur. De extra middelen zijn
daarbij een mooie impuls gebleken voor interventies waar scholen behoefte aan hebben. Deze
aspecten bij elkaar opgeteld geven onderwijsprofessionals energie. Bestuurders hebben daarnaast
vaak de rol opgepakt om scholen onderling goede voorbeelden met elkaar te laten uitwisselen. Ook
de samenwerking tussen onderwijs en onderzoek is volgens sommigen versterkt.
Bij de keuze van interventies hebben scholen zich laten inspireren door de menukaart met
wetenschappelijk bewezen micro-interventies. Een bestuurder uit het voortgezet onderwijs (VO)
vertelde ons het volgende:
“Wij hebben ervoor gekozen om de NP Onderwijs middelen in te zetten om onze zorgstructuur te
versterken, we hebben bijvoorbeeld extra tijd gegeven aan de mentoren zodat die steeds goed
kunnen inspringen waar zij zien dat leerlingen extra steun nodig hebben. Versterking van de
zorgstructuur is niet perse een interventie uit de ladder, maar het stelt ons in staat om goed in te
spelen op wat onze leerlingen nodig hebben. Want wat ze nodig hebben, is gedurende de coronacrisis
steeds veranderd. In het begin van de pandemie was er vooral behoefte aan inhalen van kennis,
vervolgens ging het om studievaardigheden en structuur, en nu zijn we met leerlingen vaak in gesprek
over hun motivatie en bieden van perspectief. ”
Veel scholen en onderwijsinstellingen hebben de NP Onderwijs-middelen ingezet voor extra
personeel om daarmee gericht in kleine groepjes begeleiding te geven aan leerlingen. Uit de
gevoerde gesprekken door leden van PPJ blijkt echter dat het niet altijd goed is gelukt om met die
extra aandacht leervertraging in te lopen. Corona was ook het afgelopen jaar disruptief en zorgde
voor uitval, waardoor de extra handen vaak zijn ingezet ter vervanging van ziek personeel. Een
bestuurder uit het primair onderwijs (PO) vertelde:
“De NP Onderwijs-middelen hebben er bij ons voor gezorgd dat het onderwijs niet is omgevallen. We
hebben er nog grotere achterstanden mee weten te voorkomen: de ‘extra handen’ die bedoeld waren
om achterstanden in te lopen zijn massaal ingezet om het onderwijs open te houden toen ook leraren
uitvielen vanwege corona.”
Tot slot baart het de commissie zorgen dat er ook indicaties zijn dat binnen het funderend onderwijs
juist scholen die al voor een grote opgave staan nog lastiger aan geschikte onderwijsprofessionals
kunnen komen. Dit vanwege de toegenomen concurrentie tussen scholen om geschikt personeel.
Hierdoor zijn scholen die er al minder riant voorstonden nog slechter af.
Concluderend, de meeste scholen zetten over het algemeen de extra gelden voor zeer nuttige en
noodzakelijke doeleinden in. Tegelijkertijd geven scholen ook aan dat er zorgen zijn omtrent welke
waarde het NP Onderwijs nu biedt en kan bieden. Voorbeelden hiervan zijn organisatorische
uitdagingen en de toegenomen concurrentie om geschikt personeel te vinden.

3

3. De maakbaarheidsgedachte van het NP Onderwijs
Scholen en besturen doen goede interventies en benutten de NP Onderwijsmiddelen ook voor wat
nodig is. Daarbij stuiten bestuurders uit het funderen onderwijs wel op een kenmerk van het NP
Onderwijs dat knelt in de praktijk: het NP Onderwijs stoelt op een vrij instrumentele
maakbaarheidsgedachte. Die gedachte is terug te zien op twee manieren die in dit hoofdstuk nader
uitgewerkt worden.
Allereerst is dit terug te zien in de gehanteerde visie op leerachterstand: leerachterstand wordt
uitgedrukt in weken, en vervolgens wordt gekeken wat een week onderwijs kost. 4 Het idee is dat die
achterstand logischerwijs ingelopen wordt als die optelsom aan geld (kosten van een week
achterstand x aantal weken) aan het onderwijsveld wordt gegeven en hen vervolgens aanzet om met
(wetenschappelijk bewezen) interventies de leerachterstand weg te werken. Een logische gedachte
die helaas in de praktijk niet zo blijkt te werken. Het gaat namelijk teveel uit van rendementsdenken
met een voorspelbare input en output.
Zo zijn de interventies getoetst onder normale condities en niet in een werkelijkheid die voortdurend
verandert vanwege opeenvolgende schoolsluitingen en een hoge uitval van leerkrachten. De inzet
van die wetenschappelijke onderbouwde interventies veronderstelt een gefixeerde probleemanalyse
en een vast doel om aan te werken. Na twee jaar corona blijkt echter dat het onderliggende
probleem zich steeds heeft verlegd; de analyse én de doelen om aan te werken zijn constant in
beweging. Aanvankelijk leek het vooral belangrijk om leerachterstanden weg te werken, maar
inmiddels zien we dat het vaak ook gaat om motivatieproblemen. Soms gaat het zelfs om een meer
existentiële onzekerheid bij leerlingen.
Ten tweede is de maakbaarheidsgedachte ook terug te zien in de gedachte dat het NP Onderwijs
bijdraagt aan het bevorderen van gelijke kansen. Leerlingen met minder kansen hebben immers
vaker een leerachterstand. Als er gewerkt wordt aan die leerachterstand zouden hun kansen dus
evenredig moeten toenemen. Dat is echter een te mechanische redenering. Juist deze coronaperiode
maakt namelijk extra zichtbaar dat ongelijke kansen het gevolg zijn van veel dieperliggende
problemen en zich niet alleen manifesteren in leerachterstand. 5
Ongelijke kansen betekent dat sommige leerlingen en kinderen een rugzak met bakstenen aan
uitdagingen dragen, zowel op cognitief als op sociaal emotioneel vlak. Door deze zware rugzak
komen de kinderen en jongeren maar lastig in de ‘leerstand’. Vanuit de maakbaarheidsgedachte
wordt het idee in stand gehouden dat we met het wegwerken van kortstondige leerachterstanden
ook het probleem van ongelijkheid hebben opgelost.
Kansenongelijkheid is echter een veelkoppig probleem dat meer buiten het onderwijs ligt dan
daarbinnen. Hierbij kan gedacht worden aan verschillen die toenemen door de groei van
schaduwonderwijs, aan ouders die niet (kunnen) voorlezen, een omgeving met lage verwachtingen,
een onveilige thuissituatie of het opgroeien in armoede. PPJ ontvangt daarbij signalen dat door
corona de thuissituatie van veel leerlingen en jongeren zo negatief is geworden dat het scholen vaak
niet meer lukt om deze kinderen en hun ouders te bereiken. Kinderen raken buiten beeld en het
schoolverzuim groeit. Ook vanuit de voor- en vroegschoolse educatie (VVE) komen signalen dat een
deel van de kinderen die straks aan het basisonderwijs beginnen, dat met veel minder bagage doen
dan voor de pandemie. Wel stemt het optimistisch dat de recente resultaten van het Nationaal
4 Het aantal weken achterstand maal die kostprijs is de 8,4 miljard die voor het NP Onderwijs is uitgetrokken.

5 Zie o.a. Hoogeveen, K., Jepma, IJ. & Studulski, F. (red.) (2017). Kansen bieden in plaats van uitsluiten. Jubileum uitgave

Sardes 1992-2017. Utrecht: Sardes.

4

Cohortonderzoek Onderwijs aangeven dat juist leerlingen op basisscholen van lager opgeleide
ouders hun achterstand lijken in te lopen. 6
De gevolgen van deze ongelijke kansen zijn ook zichtbaar in het middelbaar beroepsonderwijs
(MBO). Zo spraken leden van de commissie met MBO-studenten (van het Zadkine en Albeda) over de
gevolgen van kansenongelijkheid. Het ging daarbij specifiek over corona als katalysator van deze
ongelijkheid. De waarneming is dat vooral kwetsbare studenten soms een laag zelfbeeld hebben, zich
onveilig voelen en sociale vaardigheden missen. Hierdoor ontbreekt het hen aan een goede basis om
te leren en zich te ontwikkelen. Ook in het MBO valt op dat studenten geholpen zijn als er meer oog
is voor de pedagogische relatie. Goede voorbeelden die de MBO-studenten teruggeven variëren van
judo- en kickbokslessen voor meer weerbaarheid en zelfredzaamheid, tot cultuureducatie of een
dialoog met de wijk (zoals met sociaal werkers, wijkagenten en leraren). Deze uitkomsten sluiten
overigens aan bij de bevindingen uit de studentenpeiling van april 2022. 7 Hieruit blijkt dat 1 op de 5
studenten uit het MBO – en zelfs een kwart van de studenten in het hoger onderwijs (HO) – kampt
met mentale gezondheidsproblemen. Bovendien geven studenten aan meer ruimte nodig te hebben
voor herstel. Een te grote haast met de inzet van interventies in het kader van NP Onderwijs zou
volgens deze jongeren zelfs een negatief effect op hun welbevinden hebben.
4. Mogelijke denk- en oplossingsrichtingen op basis van praktijkervaringen
Vanuit de inzichten die het PPJ heeft opgedaan, dienen een aantal mogelijke denk- en
oplossingsrichtingen zich aan om de praktijk van het NP Onderwijs te verbeteren en optimaliseren.
Dit alles gebeurt met het oog op een gewenste structurele verbetering van het onderwijs die
bijdraagt aan het bereiken van de onderwijsdoelen en bestrijding van de kansenongelijkheid. De
commissie is ervan overtuigd dat de voorstellen die gegeven worden ook na het aflopen van het NP
Onderwijs leidend zouden moeten zijn. Hier wordt in een later advies op teruggekomen.
Geef scholen de ruimte om de pedagogische relatie te herstellen
Corona duurde langer dan gedacht en het probleem dat met de NP Onderwijsgelden opgelost moet
worden, veranderde in die tijd. Waar het aanvankelijk vooral om het wegwerken van
leerachterstanden ging, zijn daar inmiddels de zorgen over het sociaal-emotioneel welbevinden van
leerlingen en hun motivatie bijgekomen. Vooral de lockdown van december 2021 heeft diepe sporen
achtergelaten. “Leerlingen staan uit” is een veelvuldig terug gehoorde uitspraak in het onderwijsveld.
Er wordt aangegeven dat leerlingen onrustig en onhandig zijn geworden in de sociale interactie, dat
er zijn vaker conflicten zijn in de klas. Deze signalen vangen we op in alle onderwijssectoren. Leraren
en docenten geven aan hun handen vol te hebben aan het herstellen van de rust en het werken aan
de sociaal-emotionele vaardigheden van hun leerlingen. Het lijkt erop dat grote groepen
schoolgaande jongeren de moed verloren lijken te hebben en nauwelijks meer motivatie hebben
voor school. Leerlingen voelen zich onvoldoende verbonden met de school en elkaar en ervaren dat
ze niet gezien worden. De pedagogische relatie tussen veel leerlingen en hun leraren heeft een
knauw gekregen en is soms zelfs verloren gegaan. 8
6 Haelermans, C., Abbink, H., Baumann, S., Bijlsma, I., Havermans, W., Jacobs, M., Van Vugt, L., & Van Wetten, S. (2022).

Minder vertraging leergroei kwetsbare leerlingen in tweede jaar COVID-19. NCO Factsheet No. 2022-3.
Kamerbrief van minister Dijkgraaf van 3 juni 2022. Betreft: De tweede voortgangsrapportage NP Onderwijs mbo-ho en
onderzoek.

7

8 Tuenter, T., N. van Hummel, A. Donker, J. van Aalten, I. Bastiaanssen, G. van den Berg, N. Udo, & T. van Yperen (2021)
Effect van corona op jeugd, gezin en jeugdveld. Nederlands Jeugdinstituut, Utrecht; Kullberg, J. & F. Vonk (2021).
Verwachte gevolgen van corona voor sociale contacten en sociaal gedrag. Sociaal en Cultureel Planbureau, Den Haag;
Schils, T., M. Monfrance, & S. Zuidema (2021), Sociale relaties op school - middelbare scholieren in relatie met hun
klasgenoten. Factsheet Educatieve Agenda Limburg, Universiteit Maastricht, november 2021; Schils, T., M. Monfrance, & S.

5

De schoolsluitingen in de afgelopen periode laten het cruciale belang zien van het onderwijs voor het
welbevinden van jongeren. Scholen bieden leerlingen structuur, bescherming en veiligheid doordat
leraren elke dag voor hen klaar staan. Dit is natuurlijk bekend, maar corona heeft pijnlijk duidelijk
gemaakt wat er gebeurt wanneer dit wegvalt. Het vraagt om herwaardering van dit belangrijke
aspect van onderwijs en de oproep om scholen de tijd te geven om deze functie van het onderwijs te
herstellen. De voortdurende druk op leren en het inhalen van leerachterstanden maakt dat er te
weinig ruimte is voor de (weder)opbouw van die pedagogische relatie. Terwijl die pedagogisch relatie
cruciaal is om tot leren te komen.
Bied de menukaart voor het funderend onderwijs aan als inspiratiebron en niet als verplichte kost
De aanbevolen wetenschappelijk bewezen interventies uit de menukaart sluiten soms slecht aan op
de nieuwe werkelijkheid die geschetst wordt door scholen. 9 In de menukaart ligt de focus namelijk
eenzijdig op het inlopen van leervertraging. Deze focus leidt af van het onderliggende probleem dat
leerlingen eerst weer hun draai moeten zien te vinden en weer deel gaan uitmaken van het sociale
weefsel en de sociale structuur van de school. Daarbij gaat het om aandacht en zorgvuldige interactie
tussen leerling en leraar, hun pedagogische relatie. Losse interventies bieden wat dat betreft geen
soelaas. Een samenhangende aanpak die duurzaam ingezet wordt wel. Het gaat hierbij om tijd,
aandacht en vertrouwen. 'Gelukkig hebben veel scholen dus toch ingezet op interventies die minder
eenzijdig gericht zijn op leervertraging.
Een goed voorbeeld om dit te kunnen bereiken, is de inzet van schoolmaatschappelijk werk. Door de
coronacrisis duurde het vaak te lang voordat leerlingen gezien werden en hoe nijpend hun
individuele situatie omtrent armoedeproblematiek is. In het onderstaande voorbeeld is te lezen hoe
enkele scholen de NP Onderwijs-middelen inzetten om maatschappelijk werkers op scholen aan te
stellen. De commissie is van mening dat scholen met veel kwetsbare leerlingen altijd in staat moeten
worden gesteld om een dergelijke professionele kracht in huis te hebben. Alleen dan kan de
leerkracht zich toeleggen op zijn kerntaken en worden problemen die zich buiten de school afspelen
bij een professional neergelegd. Dit geeft rust voor alle betrokken partijen.
Brugfunctionarissen in Zaanstad
Begin juni 2019 zijn zeven brugfunctionarissen aan het werk gegaan in de Zaanse wijken Poelenburg
en Peldersveld. Het project - waarin drie Zaanse besturen van basisscholen aan meedoen - heeft tot
doel om verdere onderwijsachterstanden te voorkomen en de huidige (grote) achterstand te
verhelpen. Ouders worden door de brugfunctionaris bij de school betrokken en tegelijkertijd worden
zij geholpen met het vinden van de juiste weg in de lokale samenleving. De brugfunctionaris heeft als
opdracht een brug te slaan tussen de school- en thuisomgeving. Door de inzet van deze
functionarissen is onder meer de betrokkenheid van ouders tijdens ouderavonden sterk verhoogd.
Daarbij hebben deze professionals eraan bijgedragen dat gezinnen makkelijker met digitale
voorzieningen kunnen omgaan. Hierdoor bleven ze betrokken bij de schoolactiviteiten tijdens de
corona-lockdowns. De brugfunctionaris spreekt de taal van de ouders, kent hun achtergronden en
neemt de ouders waar nodig bij de hand. Bijkomend voordeel is dat de leerkrachten zich helemaal op
hun onderwijstaken richten: problemen in de huiselijke kring van leerlingen worden bij de
brugfunctionarissen neergelegd. Het idee voor brugfunctionarissen is overgewaaid uit Vlaanderen. 10
Zuidema (2021), Sociale relaties op school - middelbare scholieren in relatie met hun leraren. Factsheet Educatieve Agenda
Limburg, Universiteit Maastricht, november 2021.
9 De menukaart geeft weliswaar de ruimte om de NP Onderwijs-middelen in te zetten voor de sociaal-emotionele en

fysieke ontwikkeling van leerlingen, maar die interventies zijn òf heel vaag en algemeen òf worden toch weer gekoppeld
aan het bovenliggende doel: leervertraging inlopen. Zo loop je met een judo-project een effect van 1 maand leerwinst op.
Dat wordt gelabeld als een klein effect. Daarmee wordt zo’n interventie dus afgeraden.

10 https://pactpp.nl/nieuws/emine-mag-nooit-meer-weg-m170

6

Breng balans aan in het rendementsdenken
We adviseren om de balans tussen pedagogische relatie én leren als uitgangspunt in het beleid te
hanteren. Uiteraard is het goed om de resultaten op de basisvakken te willen verhogen, maar PPJ
adviseert daarbij om mee te nemen dat dit niet zonder een goede pedagogische relatie kan. Leg
vanuit het NP Onderwijs minder alleen de focus op het inlopen van leerachterstanden en kijk breder.
Geef scholen de ruimte om te normaliseren. Met normaliseren wordt bedoeld dat leraren de ruimte
nemen om met hun leerlingen in gesprek te zijn en te werken aan een sterke basis, met aandacht
voor ieders eigenheid en weerbaarheid, zodat leerlingen hun problemen tegemoet kunnen treden en
zelf kunnen bouwen aan hun kansen.
Geef meer onderwijstijd
Een eenzijdige focus op leerachterstanden maakt het lastig om te werken aan die
randvoorwaardelijke pedagogische relatie. Leraren voelen de druk om examenprogramma’s alsnog
‘erdoorheen’ te krijgen. De focus op leren maakt dat zij te weinig tijd en ruimte kunnen nemen om te
werken aan de voorwaarden om tot leren te komen, het herstel van de pedagogische relatie en
daarmee het bevorderen van de motivatie van hun leerlingen. Geef scholen - in ieder geval in het VO
- daarom de ruimte om de leerwegen van leerlingen eventueel anders in te richten, met onder
andere meer tijd. Probeer ook te voorkomen dat leerlingen blijven zitten, aangezien dat
demotiverend werkt. De commissie adviseert daarbij om scholen de ruimte te bieden om het
leerinhoud meer gespreid aan te bieden in de tijd. Zo ontstaat er ruimte voor leerlingen om de stof
daadwerkelijk te doorgronden, kennis op te bouwen, daaraan zelfvertrouwen te ontlenen en om
weer toekomstplannen te durven maken. In het MBO en HO is het belangrijk dat studenten meer
ruimte krijgen voor oriëntatie zonder consequenties. Denk daarbij ook aan een breed oriëntatiejaar
in het MBO. Ook kan gekeken worden naar meer hybride overgangen van het voortgezet onderwijs
naar het beroeps- en wetenschappelijk onderwijs. In een volgend advies van deze commissie zullen
deze opties meer uitgebreid aan bod komen.
Geen harde afrekening op resultaten en rendement, maar ontwikkelingsgericht toezicht
Ons concrete advies daarbij is om de inspectie ook in de verdere toekomst niet uitsluitend te laten
beoordelen op onderwijsresultaten en rendementsindicatoren. Onderwijsresultaten zijn belangrijk,
maar op dit moment heeft het herstellen van de pedagogische relatie en de leermotivatie van
leerlingen meer prioriteit. Bekend is dat door de wijze waarop scholen op hun resultaten worden
beoordeeld, leraren zich genoodzaakt voelen om de leerstof erdoorheen te drukken. Dat komt de
leerlingen, hun leerproces, leerplezier en de pedagogische relatie niet ten goede. Sterker nog, het
tegendeel is hiervan waar. Scholen verdienen het vertrouwen om vol op het herstel van deze relatie
te kunnen inzetten. Uiteraard kan de inspectie rendementsindicatoren wel blijven meenemen in haar
risicoanalyse en daarop met scholen in gesprek gaan waar het leerrendement te zeer achterblijft.
Samenvattend: zorg voor ontspanning en help scholen bij het herstel van de sociale functie van het
onderwijs
Veel van de gedane en voorgenomen interventies voelen voor scholen als activiteiten die men
eigenlijk structureel zou willen borgen binnen het onderwijs. Het laat zien hoezeer het onderwijs in
Nederland deze extra investeringen kan gebruiken. Tegelijkertijd wordt aangegeven dat het ook
dweilen met de kraan open is als scholen straks opnieuw scholen gesloten worden. Er kan
geïnvesteerd worden wat men wil, maar als een school gedwongen wordt om te sluiten, is het van
vooraf aan beginnen na de heropening. Ons dringende advies is daarom bij eventuele nieuwe virusuitbraken de onderwijsinstellingen open te laten. De vraag mag en kan niet zijn wat sluiting ervan
bijdraagt aan het beheersen van een virus.

7

Het PPJ wil tevens waarschuwen voor de gedachte dat met de extra NP Onderwijs-investeringen die
momenteel plaatsvinden, het probleem van kansenongelijkheid opgelost kan worden. Ook al is een
deel van de interventies heel nuttig, toch wordt het probleem hiermee niet opgelost. De
interventies/investeringen zijn te eendimensionaal gericht op de (opgelopen) leerachterstand, terwijl
de oorzaken van kansenongelijkheid vaak liggen in bijvoorbeeld de thuissituatie, armoede of
jeugdzorg. In dit advies heeft de commissie getracht daar voorbeelden van te geven en daarbij
aangegeven wat er nodig is om het programma effectiever te laten zijn.
In dit advies hebben we gezien dat veel kinderen hard zijn geraakt door de pandemie. Vooral
degenen die ook voor de crisis al in achterstandsituaties verkeerden en kwetsbaar waren. In dit
advies is ter illustratie een aantal van hun verhalen opgetekend (zie bijlage). Belangrijker nog is dat
op de scholen zèlf de verhalen van kinderen tot hun recht komen en serieus worden genomen.
Scholen doen daarvoor hun best maar komen er soms te weinig aan toe. Dat ‘gezien en gehoord’
worden is voor elke leerling van belang. Maar de optelsom van alle verhalen en ervaringen kan ook
een duidelijk en krachtig beeld geven wat er nodig is om kinderen weer perspectief te bieden. In
vervolgadviezen zal de commissie aandacht gaan vragen voor de manier waarop de stem van
leerlingen op scholen een rol kan spelen bij het zo goed mogelijk benutten van de NP Onderwijsmiddelen die immers bedoeld zijn om hen alle kans te bieden. Ook willen wij daarbij – meer dan in
dit en het eerste PPJ advies – aandacht besteden aan de stem van jongeren in het beroeps- en hoger
onderwijs.
Het PPJ is er tenslotte van overtuigd dat een fundamentele discussie over de doelen van het
Nederlandse onderwijs niet langer uit de weg gegaan kan worden. Een belangrijke opdracht aan het
onderwijs is het bieden van kansen aan iedere schoolgaande jongere. Een deel van de leerlingen
krijgt die kansen echter niet. Herstel van de pedagogische relatie tussen leraar en leerling is een
belangrijke, eerste voorwaarde voor effectief onderwijs. Goed onderwijs met volop kansen voor
leerlingen die nu nog vaak aan het korte eind trekken, is de belangrijkste emanciperende bijdrage die
een samenleving kan bieden aan volgende generaties.

Met vriendelijke groet,

Prof. Dr. Kim Putters
Voorzitter Platform Perspectief Jongeren

8