Tweede Kamer der Staten-Generaal

2

Vergaderjaar 2022–2023

36 124

Defensienota 2022 – sterker Nederland, veiliger
Europa

Nr. 33

BRIEF VAN DE STAATSSECRETARIS VAN DEFENSIE
Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal
Den Haag, 5 juli 2023
Defensie groeit door de veranderde situatie in Europa en in de wereld. Al
voor de oorlog in Oekraïne is het besluit genomen om te investeren in
Defensie na een lange periode van bezuinigen. Na 24 februari 2022 zijn de
militaire activiteiten van de bondgenootschappen, waar Nederland lid van
is, toegenomen en is de focus van de Nederlandse krijgsmacht
verschoven van hoofdtaak 2 naar hoofdtaak 1. Meer focus op hoofdtaak 1,
de bescherming van ons grondgebied, leidt tot een toename van de
militaire activiteiten in het Koninkrijk.
De gewijzigde geopolitieke situatie zorgt voor een urgente en structurele
behoefte aan meer militairen, meer materieel en meer activiteiten. Dit
betekent dat er in het Koninkrijk meer ruimte nodig is voor de krijgsmacht
om de nationale en internationale veiligheid te waarborgen. Dit gaat
zowel over directe ruimte, zoals kazernes die aan de moderne eisen voor
personeel en klimaat voldoen, als over indirecte ruimte, bijvoorbeeld om
te kunnen varen, vliegen en rijden binnen passende geluidsnormen.
Defensie realiseert zich dat de vraag naar ruimte in Nederland groot is en
de beschikbare ruimte krap is.
Uitgangspunt is de aanwezigheid van de Nederlandse krijgsmacht in ons
Koninkrijk en dat we in bepaalde mate zelfvoorzienend kunnen zijn. Dit
voorkomt afwenteling naar het buitenland en draagt ertoe bij dat onze
mensen meer in verbinding met hun thuisfront kunnen blijven. Opleiden,
trainen en oefenen vindt waar het kan plaats in het buitenland. Het
personeel van de marine op de fregatten is ieder jaar 200 dagen buiten
Nederland. De vliegers en hun teams doen hun opleiding in de Verenigde
Staten en trainen in Noorwegen. De eenheden van de landmacht trainen
veel met hun Duitse collega’s in Duitsland. Door vele activiteiten ook in
het buitenland kunnen de verschillende krijgsmachten binnen het NAVO
bondgenootschap beter samenwerken en gebruiken we minder ruimte in
Nederland om te varen, vliegen en rijden. Defensie kijkt nu en de

kst-36124-33
ISSN 0921 - 7371
’s-Gravenhage 2023

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 36 124, nr. 33

1

komende jaren nog meer naar hoe de samenwerking met andere
krijgsmachten en de activiteiten in andere landen kunnen worden
vergroot. Desondanks blijft altijd ruimte benodigd in Nederland voor
opleiden, trainen en oefenen.
In Nederland probeert Defensie zoveel mogelijk efficiëntie te bereiken in
de modernisering van de gebouwen en gronden die ze bezit. Door
duurzamer te bouwen of te revitaliseren, door te kijken naar afstoting van
locaties vanwege centralisatie van militaire eenheden en door met de
omgeving te kijken naar mogelijkheden voor zoveel mogelijk gezamenlijk
gebruik. Het gaat dus niet alleen om meer, maar ook om slimmer en
efficiënter.
Zorgdragen voor de nationale veiligheid en ruimte bieden voor militaire
activiteiten is een nationaal ruimtelijk belang, zoals is opgenomen in de
Nationale Omgevingsvisie (NOVI). Dit is verder uitgewerkt en
planologisch-juridisch geborgd in het Besluit algemene regels ruimtelijke
ordening (Barro), de luchtvaartregelgeving als het gaat om militaire
luchthavens en in de desbetreffende gemeentelijke bestemmingsplannen.
Onder de Omgevingswet komen deze instructieregels van het Rijk in het
Besluit kwaliteit leefomgeving (Bkl). Om de nieuwe ruimtelijke opgave van
Defensie in kaart te brengen en die aan te laten sluiten bij andere
nationale ruimtelijke belangen zoals energie, wonen, natuur en landbouw,
start ik het Nationaal Programma Ruimte voor Defensie (NPRD). Het NPRD
hangt direct samen met de nieuwe Nota Ruimte, waarin het kabinet
integrale keuzes maakt over de ruimtelijke opgaven.
In het begrotingsdebat van november 2022 heb ik een brief toegezegd
over het programma Ruimte voor Defensie en een nadere duiding van de
betekenis van stikstof op de gereedstelling van Defensie. Met voorliggende brief geef ik invulling aan deze toezeggingen.
Nationaal Programma Ruimte voor Defensie
Defensie is «met de huidige inrichting, prioriteitstelling en staat van de
defensieorganisatie niet adequaat toegerust voor de veranderende
dreigingen» (Kamerstuk 36 124, nr. 1). Daarom wordt geïnvesteerd in de
krijgsmacht waardoor Defensie, zoals gezegd, op een slimme en efficiënte
manier uitbreidt. Bovendien betekent moderne oorlogsvoering ook dat
Defensie zich moet richten op andere en aanvullende activiteiten. Uw
Kamer is eerder geïnformeerd via de Defensienota 2022 op 1 juni 2022 en
andere brieven over het technologisch moderne materieel dat Defensie nu
en in de komende jaren aanschaft: drones, nieuwe kalibers, moderne
voertuigen, schepen en informatiesystemen. Informatie-gestuurd
optreden leidt ook tot nieuwe wijzen van optreden en daarmee andere
ruimtelijke behoeften.
Vanwege de toegenomen dreigingen vraagt de NAVO om een hogere
gereedstelling van de militaire eenheden. Dit betekent in de praktijk dat op
meer verschillende plekken meer moet worden geoefend en dat er, zoveel
mogelijk in samenwerking met andere landen maar ook in Nederland,
meer plekken nodig zijn om laag te vliegen met helikopters, te landen, te
varen en aan te meren. Daarnaast is er meer behoefte aan gezamenlijke
internationale oefeningen, waarin bondgenoten met elkaar oefenen en
optreden. Het verbeteren van de interoperabiliteit tussen eenheden van de
verschillende krijgsmachtonderdelen en bondgenoten is namelijk
voorwaardelijk voor het gezamenlijk succesvol optreden in toekomstige
conflicten. Bovendien vraagt de NAVO om meer militaire mobiliteit als
onderdeel van de taak van Nederland als gastland, het zogenaamde Host
Nation Support (Kamerstuk 35 570 X, nr. 75).

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 36 124, nr. 33

2

Het belang van nationale veiligheid is niet het enige nationale belang dat
om meer ruimte vraagt in Nederland. Zo vragen water en bodem, natuur
en biodiversiteit, de duurzame energieopwekking en -transport, wonen,
landbouw en circulaire economie ook om extra ruimte. Daarom kies ik
ervoor het NPRD op te stellen. Hiermee kan de weging van nut en
noodzaak van de ruimtelijke opgaven van Defensie transparant en
integraal plaatsvinden. Het doel van het NPRD is drieledig: 1) de ruimtevraag van Defensie in beeld brengen, 2) een afweging maken met andere
ruimtevragen en 3) de besloten ruimte planologisch-juridisch borgen. Het
NPRD krijgt de status van nationaal programma zoals bedoeld in de
Omgevingswet. Dit houdt in dat het NPRD wordt vastgesteld door het
kabinet. Op basis daarvan kunnen andere instrumenten uit de
Omgevingswet worden ingezet, zoals (aanpassing van) het Bkl en het
projectbesluit.
Planvorming op drie schaalniveaus
Om invulling te geven aan de drie principes uit de NOVI, namelijk
meervoudig ruimtegebruik, gebiedskenmerken centraal en voorkomen
van afwenteling, wordt het NPRD op drie schaalniveaus vormgegeven.
Op nationaal schaalniveau worden de keuzes voorbereid over nut en
noodzaak van het, ten opzichte van de NOVI, gewijzigde ruimtegebruik
voor defensieactiviteiten. Deze keuzes worden opgenomen in een
nationale beleidsvisie voor Defensie, die een onderdeel vormt van het
NPRD. Een voorbeeld van een keuze op nationaal schaalniveau is de
locatiekeuze van een centrale kazerne. Deze keuze wordt uiteraard in een
integrale afweging met de andere genoemde nationale ruimtelijke
belangen gemaakt. Voor veel van deze andere belangen zijn al nationale
programma’s geschreven of in voorbereiding. De omvang van al deze
ruimtelijke opgaven in de nationale programma’s is zodanig dat het Rijk
de regie herneemt en werkt aan een nieuwe Nota Ruimte. In de Nota
Ruimte maakt het kabinet afgewogen keuzes over nationale belangen en
bewaakt het op landelijk niveau de samenhang en ruimtelijke kwaliteit. In
de Nota Ruimte worden die ruimtelijke keuzes gemaakt voor de periodes
2030, 2050 en 2100. De integraal afgewogen ruimtevraag van Defensie zal
ook landen in de Nota Ruimte, waarvan het ontwerp door de Minister
voor Volkshuisvesting en Ruimtelijke Ordening (VRO) is voorzien in het
tweede kwartaal van 2024. Ik zal voor de nationale beleidsvisie NPRD een
plan-m.e.r. opstellen zodat voor de ruimteclaims van Defensie een
procedure wordt doorlopen waarin ruimte is voor het onderzoeken van
alternatieve locaties en participatie en communicatie van alle betrokken
partijen. Ik informeer uw Kamer na het zomerreces over de beoogde
inhoud van de nationale beleidsvisie, met daarin de verschillende plannen
van Defensie die om nieuwe ruimte vragen en die ik daarom meeneem in
deze procedure. Een voorbeeld van een project dat we via een plan-m.e.r.
willen laten opnemen in de Nota Ruimte is een centrale kazerne.
Op regionaal schaalniveau worden de nieuwe activiteiten en plannen van
Defensie opgenomen waarvan duidelijk is dat ze in een bepaalde regio
plaatsvinden, zoals de nieuwe of gemoderniseerde kazernes in Schaarsbergen, Soesterberg, Rucphen/Roosendaal, Havelte en Assen. Deze
activiteiten worden preciezer en gebiedsgericht ingevuld en in combinatie
met de andere ruimtelijke opgaven die in die bepaalde regio spelen met
behulp van ontwerpend onderzoek. Zo is het mogelijk om samen met
provincies, gemeenten en betrokken maatschappelijke partijen een
gemeenschappelijke, integrale gebiedsvisie op te stellen. In deze visies
wordt nadrukkelijk gekeken naar «meekoppelkansen», manieren om de
belangen van de verschillende partijen in de regio samen te laten komen,
zoals beschreven in het Strategisch Vastgoedplan (SVP) van 2 december

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 36 124, nr. 33

3

2022 (Kamerstuk 36 124, nr. 31). Ik streef ernaar om deze gebiedsvisies
onderdeel te laten worden van de 12 ruimtelijk arrangementen, die de
Minister voor VRO vooruitlopend op de Nota Ruimte, afspreekt met de
12 provincies in het kader van het Nationaal Programma NOVEX.
Op lokaal schaalniveau is het ook nodig om de juiste instrumenten te
gebruiken, zoals een projectbesluit en/of het omgevingsplan en vergunningverlening. De keuze voor óf projectbesluit (van Rijk of van provincie)
óf omgevingsplan (van gemeente) kan worden besloten op basis van de
mate van integraliteit en complexiteit van het plan en de bestuurlijke
overeenstemming. Dit wordt per project bepaald. Een voorbeeld van een
lokaal project is de aanpassing aan de Van Ghent kazerne in Rotterdam.
In het najaar deel ik via de Notitie Reikwijdte en Detailniveau met u welke
defensieactiviteiten, waarvoor ruimte nodig is, worden opgenomen in het
NPRD. Hierin zal ik ook duidelijkheid worden geven over de manieren en
momenten waarop alle betrokken partijen kunnen participeren en
communiceren in deze procedures.
Het NPRD gaat niet alleen over het maken van plannen en het gebruiken
van de juiste juridisch-planologische procedures en instrumenten, maar
ook over de realisatie van deze plannen. Veel investeringen in vastgoed
zijn niet afhankelijk van de hiervoor beschreven planologische besluiten
en kunnen doorgaan conform beschreven in het SVP. Denk hierbij aan de
verduurzamingsopgaven. Daar waar het SVP alleen betrekking heeft op
het vastgoeddeel van de fysieke opgave van Defensie, beslaat het NPRD
ook de andere opgaven zoals: geluidszones, externe veiligheidsgebieden,
bouwhoogtebeperkingen rondom vliegvelden, helikopterlaagvlieggebieden en radarverstoringsgebieden en de activiteiten op de Noordzee.
Deze zijn randvoorwaardelijk voor de operationele gereedstelling van de
krijgsmacht. Defensie moet voor zowel de huidige als ook de toekomstige
activiteiten dekkende en actuele vergunningen hebben. Defensie pakt dit
voortvarender op dan tot nog toe. In het kader van de jaarlijkse begroting
en de verantwoordingsdagstukken informeer ik uw Kamer periodiek over
de voortgang van dit NPRD.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 36 124, nr. 33

4

Samengevat ziet het NPRD er als volgt uit:

Consequentie centrale kazerne
Op 11 mei jl. heb ik uw Kamer geïnformeerd in mijn brief «Stand van
zaken project centrale kazerne» (Kamerstuk 36 124, nr. 30) over het uitstel
van de besluitvorming rondom de voorlopige voorkeurslocatie voor de
centrale kazerne. Ik heb toen aangegeven dat ik een breed ruimtelijk
proces met voldoende ruimte voor participatie en communicatie wil
doorlopen voor een solide basis voor het besluit van de meest geschikte
locatie. Juist om nut en noodzaak van de concentratie op een kazerne en
vervolgens de verschillende mogelijke locaties goed te kunnen wegen,
wordt dit project onderdeel van het NPRD en de plan-m.e.r. Deze afweging
en de bijbehorende participatie en communicatie vindt tot de zomer van
2024 plaats in het kader van het plan-m.e.r. Hierna wordt door het kabinet,
in een afweging van alle behoeftes aan ruimte in Nederland, een keuze
gemaakt. Over deze nationale keuzes communiceert het kabinet naar
verwachting rond de zomer van 2024 in het kader van de nationale
beleidsvisie NPRD en de Nota Ruimte.
Deze procedure heeft consequenties voor het tijdpad van de lopende
verkenning naar een nieuwe centrale kazerne. De onderzoeken die al zijn
gedaan en de inzichten hieruit nemen we uiteraard mee in de genoemde
plan-m.e.r.
Op 6 juni jl. ben ik bij de agrarische families in Zeewolde op bezoek
geweest en heb ik geluisterd naar hun zorgen en behoeften. Ik heb
benadrukt dat ik mij er bewust van ben dat zij door dit besluit in
onzekerheid blijven over hun toekomst op de plek waar zij wonen en
werken. De agrarische families hebben na afloop aangegeven welke

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 36 124, nr. 33

5

informatiebehoeften zij hebben en hoe wij daar in het proces rekening
mee kunnen houden. Parallel aan deze brief, communiceer ik meer in
detail met betrokken medeoverheden en deze agrarische families over de
stappen en globale planning en op welke momenten participatie en
formele inspraak voorzien is in het komende proces.
Stikstof
Conform mijn toezegging in het begrotingsdebat van november 2022
(Handelingen II 2022/23, nr. 24, item 12), ga ik in deze brief ook in op de
betekenis van stikstof op de gereedstelling van Defensie.
De opgave van Nederland om de natuur te verbeteren en stikstof te
reduceren heeft natuurlijk ook invloed op de activiteiten van Defensie en
de ruimte die daarvoor nodig is. Net zoals alle organisaties in Nederland
heeft Defensie zich te houden aan de wet- en regelgeving rondom stikstof.
Defensielocaties bevinden zich bijna altijd in of nabij stikstofgevoelige
Natura 2000-gebieden. Hoewel de totale stikstofuitstoot van Defensie klein
is ten opzichte van andere bronnen in Nederland, leiden meer militairen,
materieel en activiteiten in veel gevallen tot meer stikstofdepositie in
Natura 2000-gebieden. De huidige stikstofwetgeving maakt deze groei van
Defensie op korte termijn een moeilijke opgave. In het Coalitieakkoord
«Omzien naar elkaar, vooruitkijken naar de toekomst» van 15 december
2021 (bijlage bij Kamerstuk 35 788, nr. 77) is daarom opgenomen dat bij
de toepassing van de wet- en regelgeving de bijzondere positie van
Defensie in ogenschouw moet worden genomen. Het is niet in het belang
van de nationale veiligheid als de operationele gereedstelling wordt
beperkt bijvoorbeeld als gevolg van de stikstofproblematiek. Zoals ook in
de brief van het Ministerie van Landbouw, Natuur en Visserij van
25 november 2022 over de voortgang van het Nationaal Programma
Landelijk Gebied (Kamerstukken 34 682 en 35 334, nr. 105) is opgenomen,
is Defensie in gesprek met het Ministerie van Landbouw, Natuur en
Visserij om de praktische gevolgen van deze bijzondere positie uit te
werken. Ik werk hierbij samen met de Minister van Natuur en Stikstof aan
een oplossingsrichting.
De rechtelijke uitspraak inzake Porthos van 2 november 2022 heeft ook
betekenis voor de bouwopgave van Defensie. Met het vervallen van de
bouwvrijstelling moeten voor de bouwprojecten stikstofberekeningen
worden uitgevoerd en waar nodig mitigerende maatregelen worden
genomen. Op korte termijn betekent deze uitspraak dat de geplande
bouwactiviteiten opnieuw moeten worden getoetst aan de stikstofregels
en dat extra maatregelen nodig zijn om de gevolgen van stikstofuitstoot te
beperken. Defensie zet hiervoor in op emissieloos bouwen.
Tot slot
De ontwikkeling van de krijgsmacht is essentieel voor de veiligheid van
Nederland en van Europa. Als antwoord op de hogere dreiging en
conform de NAVO behoefte moet de operationele gereedheid omhoog en
dit gaat gepaard met groei van mensen en middelen. Ondanks dat
Defensie de krijgsmacht slimmer en efficiënter inricht, is er daarmee
urgent en structureel substantieel meer ruimte nodig. Met dit NPRD
dragen we bij aan het verhogen van de operationele gereedheid van onze
krijgsmacht, nu en in de toekomst.
De Staatssecretaris van Infrastructuur en Waterstaat,
C.A. van der Maat

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 36 124, nr. 33

6