Internationale Markt van Plasmageneesmiddelen

Rapport voor het Ministerie van VWS, versie 2a.
Auteur: Paul Strengers
Consultant Bloed en Plasma Strategieën
Amsterdam
paulstrengers@hotmail.com
17-8-2020

1

Inhoudsopgave
1.

De spelers op de internationale markt, met daarbij de volgende aspecten:
a.

For-profit of not-for-profit (en toelichting op het onderscheid van beide)

b.

positie van de speler in de markt (grote, middelgrote of kleine speler,

3

eventueel uitgedrukt in verwerkingscapaciteit van liters plasma)
c.

2.

vestigingsland(en) en waar mogelijk vestigingsland van eigenaar

Incidenten die zich hebben voorgedaan (en die hebben geleid tot tekorten),

6

met daarbij:
a.

het land waar zich dit heeft afgespeeld

b.

periode waarin zich dit afspeelde

c.

voor zover bekend: welke tekorten deden zich voor

d.

oorzaak van de tekorten

e.

welke partijen hierbij betrokken

f.

waar mogelijk met referenties (nieuwsberichten etc.)

g.

hoe en wanneer is het tekort verholpen,
indien bekend: heeft overheid nog een rol hierin gehad

3.

Als de productiecapaciteit van SPP per direct zou wegvallen (bijvoorbeeld

11

door een verwoestende brand), zouden er dan tekorten aan cruciale
geneesmiddelen ontstaan?
4.

Kan in zo’n geval de voorziening opgevangen worden door de overige partijen

12

in de markt? Bijvoorbeeld opschalen door andere producenten dan wel door
hogere prijzen te betalen voor bestaande voorraden bij de bestaande
fabrikanten op de Nederlandse markt?
5.

Welke tekorten zouden in scenario (1) ontstaan en met welke gevolgen

12

(voor patiënten en uitgaven in de zorg)?
6.

Kan bij het acuut wegvallen van SPP de aanwezigheid van andere partijen

13

op de markt de voorziening in Nederland herstellen? Zo niet, welke maatregelen
zijn nodig zodat andere partijen kunnen bijdragen aan een adequate voorziening
in Nederland? Hoeveel tijd is hier minimaal voor nodig?
7.

In hoeverre is een verschil in leveringszekerheid te onderbouwen (bijv. met

13

onafhankelijke studies en door VWS verifieerbare voorvallen met tekorten) tussen:
a.

landen die zelf plasma inzamelen en dit laten verwerken in een eigen productiefaciliteit
(zoals Nederland nu);

b.

landen die zelf plasma inzamelen en vervolgens tenderen onder voorwaarde dat de
geneesmiddelen eerst op de eigen markt worden aangeboden?

2

1. Overzicht van spelers die actief zijn op de Europese markt.
Inleiding
In 2018 werd de wereldmarkt voor plasmageneesmiddelen bereid uit humaan plasma voorzien door 48
internationaal opererende bedrijven en 14 nationaal opererende bedrijven. Het plasma werd bewerkt in 76
fractioneer fabrieken (58 van internationale en 18 van nationale bedrijven) met een totale fractioneer
capaciteit van 80,8 mln. liter plasma 1. De terminologie ‘for-profit’/’not-for-profit’ en privaat/publiek is in dit
rapport losgelaten vanwege onduidelijkheid over de gebruikte definities. Zeven en dertig procent van de
fractioneringscapaciteit in de wereld is in Europa (29,6 mln. liter), 35 % in Noord Amerika (27,9 mln. liter) en
27% in Azië (21,9 mln. liter), voornamelijk in China. In 2018 werd wereldwijd 61,6 mln. liter plasma
gefractioneerd, waarbij meer dan 70% afkomstig is uit de VS. 20.7 min. liter Amerikaans plasma werd buiten de
USA gefractioneerd, waarvan 18.9 mln. liter in Europa.
Internationaal opererende bedrijven
De internationaal opererende bedrijven zijn gericht op internationale markten. Alle bedrijven zijn gericht op
het maken van winst en hebben aandeelhouders. Een aantal bedrijven is op de beurs genoteerd.
CSL Limited (Australië), Takeda Pharmaceutical Company Limited (Japan), Grifols S.A. (Spanje) en Octaharma
AG (Zwitserland) zijn de belangrijkste producenten met affiliaties over de hele wereld. De grootte van deze
bedrijven is het gevolg van consolidatie over een periode van 20 jaar van veertien producenten tot vier om een
betere ‘economy of scale’, kostenreductie, en een optimaal samengestelde producten portfolio te realiseren.
Daarnaast hebben deze bedrijven ingezet op verticale integratie van grondstof (plasma) tot eindproduct
(plasmageneesmiddelen) en zijn, vooral in de Verenigde Staten (VS), onafhankelijke plasma-inzamelingscentra
opgekocht en worden eigen centra opgestart om de toestroom van plasma te controleren. Aparte
ondernemingen voor het inzamelen van plasma zijn door de bedrijven opgezet.
Een nieuw element is de interesse van Chinese investeerders in Europese plasmageneesmiddelen producenten.
In mei 2016 werd Bio Products Laboratory in het Verenigd Koninkrijk gekocht door de Chinese investeerder
Creat Group Corporation Limited voor £ 820 mln. met een toezegging tot een extra investering in de productie
van £ 100 mln. In september 2016 werd BPL verkocht aan het Chinese Shanghai RAAS Blood Products Co. Ltd.
In 2018 werd 90% van de aandelen van Biotest (Duitsland) – de geschatte waarde van Biotest op dat moment
was € 1.203 mln. - verkocht aan Tiancheng Pharmaceutical Holdings AG, een onderdeel van de Creat Group
Corporation Limited. Op 7 december 2018 werd bericht dat het Chinese Shanghai RAAS Blood Products Co. Ltd
voor 100 % deel nam in Tiancheng voor € 589 mln.
Naast de fractioneer fabrieken van eerder genoemde bedrijven bestaan er commerciële
plasmageneesmiddelen fabrieken in Canada (1), China (25), Frankrijk (1), India (4), Israël (2), Korea (2), Kroatië
(1), Polen (1), Oekraïne (1), VK (1) en de VS (1).
In Europa wordt de markt beheerst door CSL Behring, Takeda, Grifols, Octapharma, Biotest en Kedrion.
Grote bedrijven
CSL Behring en CSL Plasma zijn onderdelen van CSL Limited, gevestigd in Australië. De fractioneringsfabrieken
zijn gevestigd in Australië, Duitsland, VS en Zwitserland met een capaciteit van bijna 23 mln. liter.
In 2019 bedroeg de bruto omzet $ 8,54 mld. (11% stijging t.o.v. 2018) met een netto winst van $ 1,92 mld. (17
% stijging t.o.v. 2018). Het personeelsbestand is 25.000. De plasmaproducten worden afgezet in de VS (48%),
Europese Unie (28%), Azië en de Pacific (17%) en de rest van de wereld (17%).

1

Robert P. Plasma-Derived Medicinal products (PDMPs) and Plasma Supply into the Future. Presentation at IPFA/EBA Workshop on Plasma
Collection. Amsterdam 14/15-01-2020.

3

CSL Plasma heeft 221 plasma-inzamelingscentra in de VS, 8 in Duitsland, 3 in Hongarije en 5 in China. In 2020
worden 40 nieuwe plasma-inzamelingscentra geopend in de VS. Ter ondersteuning van de plasma inzameling
heeft CSL Plasma een eigen productiefabriek voor fysiologisch zout dat na de plasmadonatie aan de donors
wordt toegediend ter vermindering van bijwerkingen ten gevolge van bloeddrukdaling.
Takeda, gevestigd in Japan, rapporteerde over 2019 een omzet van € 27.261 mln. (57% stijging in het eerste
jaar na de acquisitie van Shire uit Ierland voor 64 mld. USD). De winst nam 110% toe tot € 7.968 mln. Het
bedrijf heeft meer dan 13.000 medewerkers en de plasmageneesmiddelen worden geproduceerd in acht
strategisch gelegen en samenwerkende productiebedrijven in Japan, België, Italië, Oostenrijk, en de VS.
Daarnaast wordt voor Takeda geproduceerd in Nederland (Sanquin) en Israël (Kamada). De totale
productiecapaciteit van Takeda wordt nergens genoemd, maar Takeda verwacht een capaciteitsuitbreiding van
meer dan 65% over de periode van 2018-2023.
Biolife is het plasma-inzamelingsnetwerk van Takeda met meer dan 140 plasma-inzamelingscentra in de VS,
Oostenrijk, Hongarije en Tsjechië.
Grifols, gevestigd in Barcelona (Spanje), heeft productielocaties in Spanje en VS en verwerkt bijna 13,5 mln.
liter plasma. De company had in 2019 een omzet van € 5.099 mln. (13,6 % stijging t.o.v. 2018) met een bruto
winst van € 625 mln. (4.8 % stijging t.o.v. 2018). De omzet in Europa was € 857 mln. (stijging van 7 % t.o.v.
2018) en in de US € 3.391 mln. (stijging van 14% t.o.v. 2018). Het aantal medewerkers is meer dan 24.000.
In maart 2020 meldde Grifols dat het bedrijf voor 1,9 mld. USD een 26.2% deel had genomen in Shanghai RAAS
Blood Products Co. Ltd uit China.
In juli 2020 kondigde Grifols aan dat zij van Green Cross Pharma uit Zuid Korea de recent gereed gekomen maar
nog niet gelicentieerde en goedgekeurde plasma fractioneringsfabriek van GC Biotherapeutics in Montréal,
Canada, met een capaciteit van 1,5 mln. liter plasma tezamen met 11 plasma-inzamelingscentra in de VS heeft
verworven voor $460 mln.
Grifols had al 252 plasma-inzamelingscenters in de US en 43 in Duitsland. Daarnaast bouwt Grifols in Murcia
(Spanje) een eigen productiefabriek voor fysiologisch zout ter ondersteuning van de plasma inzameling.
Octapharma, gevestigd in Zwitserland, verwerkte in 2019 meer dan 6 mln. liter plasma in fabrieken in
Oostenrijk, Duitsland, Frankrijk, Mexico, Zweden en Zwitserland voor 118 markten. In 2019 bedroegen de
omzet € 2.214 mln. (23% stijging t.o.v. 2018). De pre-taks winst was € 428 mln. (20% stijging t.o.v. 2018). Het
personeelsbestand bestaat in 2019 uit 9.307 personen.
Octapharma heeft 86 plasma-inzamelingscentra in de VS en 20 in Duitsland, die met een personeelsbestand
van meer dan 4.200 werknemers 4,8 mln. liter plasma inzamelen. 1,2 mln. liter plasma wordt ingekocht bij
bloedbanken wereldwijd.
Middelgrote bedrijven
Kedrion, gevestigd in Italië, verwerkt plasma tot plasmaproducten in fabrieken in Italië, Hongarije en VS met
een capaciteit van 3,2 mln. liter plasma. Zij rapporteerde over 2019 een omzet van € 808 mln. (18% stijging
t.o.v. 20180).
De eigen plasma-inzameling door Kedplasma was 957.000 kg plasma vanuit 29 plasma-inzamelingscentra (22 in
de US en 7 in Hongarije).
Biotest is gevestigd in Duitsland en de aandelen zijn in handen van Chinese Shanghai RAAS Blood Products Co.
Ltd. Biotest heeft haar productie faciliteit in Duitsland. Samen met contract partners, kan Biotest jaarlijks
meer dan 1,5 mln. liter plasma fractioneren voor markten in meer dan 80 landen. Biotest is bezig om de
productiecapaciteit te verdubbelen binnen het “Biotest Next Level” investeringsprogramma. De omzet in
2019 was € 419.1 mln. met 1.800 medewerkers, voornamelijk in Duitsland.
Biotest heeft 21 plasma-inzamelingscenters in Tsjechië (4), Duitsland (9) en Hongarije (8).
4

Bio Products Laboratory (BPL) is gevestigd in het Verenigd Koninkrijk (VK) en de aandelen zijn in handen van
Shanghai RAAS Blood Products Co. Ltd uit China.
BPL bestaat uit twee divisies - BPL Therapeutics en BPL Plasma.
BPL Therapeutics’s brengt plasmageneesmiddelen op de markt geproduceerd in haar fabriek met ongeveer 900
medewerkers in de VK met een capaciteit van 800.000 liter plasma. De plasmaproducten worden op de markt
gebracht in het VK, de VS en een aantal landen.
BPL Therapeutics’s verwerkt alleen Amerikaans plasma. Plasma ingezameld in het VK mag niet voor productie
van plasmageneesmiddelen worden gebruikt vanwege het risico op overdracht van de variantvorm van de
ziekte van Creutzfeldt Jakob. BPL Plasma met meer dan over 2.100 medewerkers heeft haar hoofdkwartier in
Austin, Texas, VS, en heeft 51 plasma-inzamelingscentra in de VS.
Nationale bedrijven
Deze bedrijven vindt haar oorsprong in bloedtransfusieorganisaties van het Rode Kruis, in (semi)
overheidsbedrijven of bedrijven die door de overheid worden gesteund. Deze organisaties bedienen, op basis
van plasma dat nationaal is ingezameld, primair de nationale markt en presenteren hun overschot producten
op de internationale markt. De organisaties hebben geen externe aandeelhouders die streven naar het maken
van zoveel mogelijk winst. Zij zijn gericht op maatschappelijk rendement bijvoorbeeld door de voorziening in
een bepaald land te organiseren.
Europese nationale bedrijven zijn Laboratoire français du Fractionnement et des Biotechnologies - LFB
(Frankrijk) en Sanquin Plasma Products (Nederland) met haar dochter onderneming Plasma Industries Belgium
- PiBe (Belgium).
Andere nationale bedrijven zoals National Bioproducts Institute – NBI, gevestigd in Zuid Afrika en Japan Blood
Products Organization – JB, gevestigd in Japan, bestrijken ook primair nationale markten.
Kleinere bedrijven zijn gevestigd in Argentinië (1), Cuba (1), Japan (1), Korea (1), Rusland (3), Servië (1),
Thailand (1) en Venezuela (1) 1.
In Europa zijn twee nationale plasmageneesmiddelen producenten actief: LFB en Sanquin Plasma Products.
Laboratoire français du Fractionnement et des Biotechnologies (LFB S.A.) is gevestigd in Frankrijk en volledig
eigendom van de Franse staat. Zij heeft meer dan 2000 medewerkers en drie productie locaties in Les Ulis, Lille
en Carvin in Frankrijk met een capaciteit van 1,4 mln. liter plasma, en een kleine productie eenheid in de VS. De
15 plasmaproducten worden in meer dan 30 landen verkocht. Tussen 2017-2019 werd LFB gereorganiseerd
vanwege LFB’s financiële situatie als gevolg van een te ambitieuze expansie strategie. Tevens waren tijdens
inspecties tussen november 2016 en januari 2018 kwaliteitsproblemen in de productie geconstateerd en in
januari 2017 en mei 2018 werd LFB onder toezicht geplaatst van het Franse geneesmiddelen agentschap
ANSM. Deze situatie vertraagde ernstig de beschikbaarheid van de LFB producten vanaf 2017. In december
2019 is het regelgevende toezicht beëindigd. Sinds 2015 wordt een nieuwe productie inrichting gebouwd in
Arras op basis van een initiële investering van € 300 mln., die tussentijds is verhoogd tot € 550 mln. De opening
is gepland in 2024. LFB zal dan voor 2.4 mln. liter plasma fractioneren tot eindproducten.
Het plasma wordt ingezameld in Franrijk door de Etablissement Français du Sang (EFS) – in 2018: 891.640 liter en in 9 plasma-inzamelingscentra van Europlasma in Oostenrijk (7) en Tsjechische Republiek (2), die eigendom
zijn van LFB.
Sanquin Plasma Products (SPP) is gevestigd in Nederland en eigendom van Sanquin. De productielocatie in
Amsterdam heeft 600 medewerkers. Haar affiliatie Plasma Industries Belgium (PiBe) heeft 300 medewerkers.

1 1 MRB. International Directory of Plasma Fractionators 2015.

5

Voor Takeda voert Sanquin Plasma Products contract manufacturing uit. In 2018 was de omzet van SPP is € 276
mln. De fractioneringscapaciteit van SPP is 2 mln. liter en van PiBe 1,6 mln. liter plasma.
Het plasma is afkomstig van Sanquin Bloedbank en een Hongaarse partner.
2. Incidenten die zich hebben voorgedaan (en die hebben geleid tot tekorten).
Inleiding
Plasmageneesmiddelen staan op de “Model List of Essential Medicines” van de Wereld Gezondheidsorganisatie
-WHO en zijn essentieel voor de behandeling van zeldzame en complexe aandoeningen bij patiënten met
circulatie stoornissen, leveraandoeningen, stolling deficiënties, immuundeficiëntie ziekten en auto-immune /
inflammatoire aandoeningen.
Op basis van Europese wetgeving vallen plasmageneesmiddelen onder de geneesmiddelenwetgeving en maakt
daarmee deel uit van de vrije markt van goederen. Plasmageneesmiddelen worden toegelaten in landen van de
Europese Unie na goedkeuring door het European Medicines Agency. In de Europese landen worden voor
eenzelfde product verschillende prijzen betaald en overdracht van producten vindt plaats naar landen met de
hoogste prijs, wat schadelijk is (zie Roemenië en het Verenigd Koninkrijk, pag. 10) of kan zijn voor de overige
landen.
Albumine, IVIG en protrombinecomplex worden voor acute behandelingen worden gebruikt. IVIG is daarnaast
geïndiceerd voor chronische behandeling van diverse aandoeningen.
De grondstof voor de bereiding van plasmaproducten is humaan plasma. Dit plasma is afkomstig van betaalde
en onbetaalde donoren. Verreweg het meeste plasma wordt ingezameld in 833 plasma centra in de VS 2. Op dit
moment is in de wereld de voorziening van plasmaproducten voor 70% afhankelijk van betaald Amerikaans
plasma en is Europa voor 37% hiervan afhankelijk.
Nederland en Europa zouden zich moeten inzetten om zich strategisch onafhankelijk te maken ten aanzien van
plasma en plasmaproducten, gezien de grote afhankelijkheid van Amerikaans plasma3. Daarbij komt de recente
ervaring tijdens de COVID-19 crisis. Door de pandemie kan er minder plasma ingezameld worden vanwege de
vereiste beschermende maatregelen zoals ‘social distancing’ in de plasma-inzamelingscentra. Bovendien is het
politieke beleid van de VS gericht op de bescherming van Amerikaanse belangen waarbij gedreigd is met de
mogelijke activering van de “US Defense Act”.
Met de toename van de vraag naar producten neemt ook de vraag naar plasma toe en de bedrijven openen
meer eigen plasma inzamelingscentra in de VS en in een aantal Europese landen (Duitsland, Oostenrijk,
Tsjechië en Hongarije) waar betaling van plasmadonors is toegestaan. Door de lange pijplijn van productie,
veiligheidsmaatregelen en vrijgave procedures is het effect op de beschikbaarheid van immunoglobulinen
relatief traag.

2 US-FDA information 2019. International Blood and Plasma News, June 2020:161.
3

Strengers PFW, Klein H. Transfusion 2016; 56;3133-3137.

6

Al jaren neemt de vraag naar IVIG (en andere plasmaproducten) exponentieel toe. In de VS is het gebruik het
grootst. De hoge consumptie per hoofd van de bevolking in de VS wordt veroorzaakt door de invloed van
patiëntengroepen, de ‘public awareness’, de promotie en educatie aan artsen door de bedrijven, de open
markt structuur en inkoop processen, en het vergoeden van ‘off-label’ indicaties.
Daarnaast speelt op de wereldmarkt een aantal andere factoren een rol. Plasmaproducten worden toegepast
bij een steeds groter aantal medische aandoeningen, mede omdat artsen meer ziekten diagnosticeren die
succesvol behandeld kunnen worden met plasmaproducten. De invloed van internationale
patiëntenorganisaties is groot en zij promoten het belang van plasmaproducten om de toegankelijkheid tot de
behandeling met plasma geneesmiddelen te vergroten. ‘Low/Medium Income Countries’ ontwikkelingen zich
naar ‘Medium/High Income Countries’ en hebben meer financiële mogelijkheden om in de gezondheidszorg te
investeren. Voor de commerciële bedrijven ontstaan hiermee meer markten.
De vraag naar IVIG is groot omdat het product twee werkingsmechanismen kent. Het product is geïndiceerd
voor behandelingen waarbij de patiënt een aangeboren of verworven tekort aan afweerstoffen heeft met als
gevolg levensbedreigende infecties. De preventieve behandeling met immuunglobuline producten die een
hoge concentratie afweerstoffen bevatten kan hierbij levensreddend zijn. Een tweede werkingsmechanisme is
het positieve effect van een hoge dosering op het immuunsysteem. Dit immuun-modulerend effect is van
belang bij aandoeningen waarbij het immuun systeem zich richt op lichaamseigen cellen (auto-immuun
ziekten) of aandoeningen waarbij een bepaald type ontsteking een rol speelt (inflammatoire ziekten) in het
bijzonder bij immunologische, hematologische, neurologische en dermatologische aandoeningen.
Immunoglobuline producten kennen drie toedieningsvormen: intramusculair, intraveneus en subcutaan. De
intraveneuze toediening verdient de voorkeur boven de intramusculaire toediening bij indicaties waarbij een
hoge dosis moet worden toegediend. Een aantal jaren geleden is de subcutane toediening geïntroduceerd met
als doel een meer patiëntvriendelijke (thuis)-behandeling. Bij de hoge doseringen is deze toediening echter
pijnlijk maar met het combinatiepreparaat immunoglobuline-hyaluronidase is deze toedieningsvorm verder
geoptimaliseerd. Om de genodigde Immunoglobuline bloedspiegels te bereiken geeft de ‘US-Food and Drug
Adminstration’ hierbij het advies om bij het overzetten van de intraveneuze naar subcutane toediening de
dosis te berekenen m.b.v. de conversie factor van 1,4. Door dit advies is het gebruik van immunoglobulinen bij
hoge doseringen met 40% gestegen.
De toegenomen vraag in de wereld naar immunoglobuline producten en de hogere prijs die hiervoor worden
betaald in de VS 4, heeft de afgelopen jaren wereldwijd en ook in Europa tot tekorten geleid.

De bovenstaande grafiek geeft de trend in de prijsontwikkeling van immunoglobulinen per gram weer, zoals
voorspeld in 2015. In 2020 zijn de prijsniveaus veel hoger in het bijzonder in de VS waar de prijs varieert van
$80-100 per gram.
Als antwoord op de (dreigende) tekorten van immunoglobuline producten zijn in een aantal landen strategieën
ontwikkeld om het gebruik van immunoglobulines binnen hun zorgsysteem te controleren. Voor
immunoglobulinen kent Australië 52 indicaties verdeeld over 4 niveaus: gevestigd gebruik (14); nieuw
4 Canadian Health Service. Protecting access to immune globulins for Canadians 2018

7

therapeutisch gebruik (17), uitzonderlijk gebruik (21) en niet toegelaten gebruik. De drie eerste niveaus worden
vergoed. In Canada bestaat consensus voor 13 indicaties (6 geregistreerd en 7 off-label indicaties). Engeland
kent 72 indicaties die verdeeld zijn over 4 kleurencategorieën (rood: altijd toegestaan (12); blauw: toegestaan
maar ook andere behandelopties beschikbaar (18); grijs: alleen toegestaan bij schaarste (27); zwart: gebruik
niet toegestaan (15)). In Frankrijk worden 12 indicaties vergoed en 18 indicaties in uitzonderlijke
omstandigheden en wanneer geen therapeutisch alternatief beschikbaar is. 27 indicaties worden niet
aanvaardbaar geacht. België accepteert 8 indicaties voor vergoeding 5.
Naar verwachting zullen er ook tekorten gaan ontstaan voor albumineproducten omdat in China de vraag
hiernaar toeneemt vanwege de hoge prevalentie van leveraandoeningen die met albumine worden behandeld.
België
Aan het einde van 2018 kreeg België te maken met voorraadtekorten van immunoglobulinen. Dit werd
veroorzaakt door een uitbreiding van de vraag terwijl het aanbod aan plasma beperkt werd door het aantal
bloeddonoren van het Belgische Rode Kruis. Tussen 2007 en 2016 nam het jaarlijks gebruik aan
immunoglobulines toe van 40.000 naar 90.000 units en de publieke uitgaven van ongeveer €40 mln. naar €80
mln. De voorraadtekorten zorgden voor een risico op nieuwe schaarste bij de ‘commerciële’ bevoorrading en
zette druk op de prijzen. Het eerste rapport over de zelfvoorziening van plasmageneesmiddelen in België van
KCE (KCE-rapport 120) (2009) had al gewezen op de kwetsbaarheid van de voorziening op middellange termijn.
In de aanbevelingen werd gepleit voor een grondiger risicoanalyse en transparantere communicatie over de
financiële stromen en de verkochte en gekochte hoeveelheden plasma en plasmaderivaten5, 6 . Als reactie op
het risico zijn op het gebied van aanbod en vraag maatregelen genomen. Het Belgische Rode kruis heeft de
plasma inzameling verhoogd en de indicaties voor immunoglobulinen gekoppeld aan de terugbetaling zijn
opnieuw beoordeeld.
Daarnaast kreeg België in een eerder stadium te maken met problemen met de uitvoering van een contract
over albumine levering omdat de producent (Baxter) aangaf niet meer aan het contract te kunnen voldoen,
omdat het bedrijf de voorleur gaf aan levering aan een ander land (China). Door terug te vallen op levering van
de lokale producent (CAF-DCF) werd het risico op ernstige leveringstekorten voorkomen.
Cyprus
In Cyprus worden geen immunoglobulinen geleverd omdat de overheid strakke prijspolitiek voert en de
bedrijven niet bereid zijn om te leveren. Voor de patiënten met algemeen erkende indicaties zijn geen
producten beschikbaar 7. Voor de patiënten betekent dit dat zij voor hun producten naar Griekenland of Turkije
moeten reizen, of dat zij niet behandeld worden met plasmageneesmiddelen maar met antibiotica of plasma
voor transfusie of cryoprecipitaat afhankelijk van hun aandoening.
Denemarken
In Denemarken is AMGROS (een overheidsinstelling ) verantwoordelijk voor de aanbesteding van plasma en de
inkoop van plasmageneesmiddelen. Het plasma wordt ingezameld in ziekenhuisbloedbanken. Het plasma
wordt aanbesteed en AMGROS had hierbij als doelstelling om Denemarken zelfvoorzienend te maken met als
uitgangspunt dat Deens plasma moest worden gebruikt voor plasmageneesmiddelen voor Deense patiënten.
Dit streven werd door commerciële producenten aangevochten en in 2017 bepaalde het Europese Hof op basis
van het vrije verkeer van goederen in Europa dat het tegen de regelgeving ingaat om te eisen dat
plasmaproducten op basis van het eigen plasma naar het eigen land moeten terugkeren. AMGROS beëindigde
daarop het afgesloten contract met CSL Behring. In samenwerking met de Deense regio’s, de Ministeries van
Gezondheid en Justitie en de juridisch adviseur van de Deense regering werd het inkoopproces aangepast om
te voldoen aan de Europese eisen. Per 1 juli 2020 is een proces in gang om de voorziening van de
Bourgeois J et al. Polyvalente immunoglobulines – deel 1: een rapid review – Sythese. Health Technology Assessment.
Brussel: Federaal Kenniscentrum voor de Gezondheidszorg 2019. KCE Reports 327As. D/2019/10.273/80.
5

6 Leonard C, et al. Hoe zelfvoorziening in stabiele plasmaderivaten voor België verzekeren? Health Service Research. Brussel:

Federaal Kenniscentrum voor de Gezondheidszorg 2009. KCE Report 120B. D/2009/10.273/58.
7
Jose Drabwell, Current challenges for patient access. PPTA IPPC, Amsterdam, 2019, March 19-20.

8

plasmaproducten in Denemarken te continueren en met CSL Behring is een contract afgesloten voor het
leveren van plasmaproducten op basis van voornamelijk Deens plasma. Vanwege de grote vraag naar
producten en de schaarse plasma toevoer, moet CSL Behring gebruik maken van extra plasma vanuit andere
landen. 8 Van CSL Behring koopt AMGROS de plasmageneesmiddelen in voor het gehele land, beheert de
voorraad en distribueert de producten.
Finland
Finland kent geen tekorten aan geneesmiddelen door de “Mandatory Storage Obligation” (Wet inzake
verplichte voorraad), die dateert uit de periode van de Tweede Wereldoorlog. De Wet beschermt de
beschikbaarheid van geneesmiddelen onder omstandigheden met een risico op een tekort door een serieuze
crisis, beperkte leveringen of een equivalente reden. Deze Wet bepaalt dat farmaceutische bedrijven,
importeurs, gezondheidszorginstituten en het National Institute for Health and Welfare voor een bepaalde
periode een minimale voorraad van geneesmiddelen moet aanhouden op basis van de gemiddelde verkoop in
het voorafgaande jaar. Onder de Wet vallen 1392 geneesmiddelen. Voor IVIG is de minimale voorraadperiode 6
maanden en voor albumine 10 maanden. Bij voldane verplichtingen kunnen de bedrijven compensatie vragen
voor de opslag. De National Emergency Supply Agency en de Finnish Medicines Agency – FIMEA - controleert
de bedrijven voor wie, vanwege de boetes, de voorraden soms belangrijker zijn dan de verkopen.9 Voor een
aantal producenten is deze Wet de reden waardoor zij hun producten niet op de Finse markt brengen. Baxter
(nu Takeda) beëindigde haar distributie van IVIG vanwege deze wet in combinatie met de prijs van het product.
Met zelfvoorziening als doel werd het Finse plasma afkomstig van de bloedtransfusiedienst van het Finse Rode
Kruis (FRC-BTC) na de sluiting van de fractioneerinrichting van het FRC-BTC door Sanquin Plasma Products
gefractioneerd waarna de plasmaproducten naar Finland teruggingen. Tien jaar geleden besloot FRC-BTC deze
afspraak te beëindigen en tot aanbesteding van plasma (tendering) over te gaan. Octapharma won de tender
en meende hiermee ook de markt van plasmageneesmiddelen over te nemen. Voor de ziekenhuizen bestaat
geen relatie tussen levering van Fins plasma en de plasmageneesmiddelen. Zij voelden zich niet verplicht om
producten van Octapharma aan te kopen. Vanwege de goede ervaringen bleef een aantal ziekenhuizen de
Sanquin producten afnemen. Sanquin zorgde ervoor dat zij voldeed aan de “Mandatory Storage Obligation”.
Octapharma beëindigde daarop het contract met het FRC-BTC. Bij de recentste aanbesteding heeft Takeda het
Finse plasma contract gewonnen en distribueert de producten hieruit op de open markt. Het systeem van
zelfvoorziening is losgelaten en in Finland geregistreerde producten worden door ziekenhuisinkoopcombinaties
aangekocht op de wereld markt, mits voldaan wordt aan de “Mandatory Storage Obligation”.
Frankrijk
In het Franse model wordt prioriteit gegeven aan producten bereid uit plasma van vrijwillige, niet-betaalde
donors. Dit betekent dat een beperkt aantal fabrikanten in staat is om de producten in Frankrijk te registreren
of via Official Medicines Control Laboratory (OMCL)-release beschikbaar te stellen voor Frankrijk. In geval van
tekorten veroorzaakt door toenemende groei of kwaliteitsproblemen van LFB, krijgen andere fabrikanten
tijdelijk toestemming om product te leveren. Frankrijk is niet zelfvoorzienend in de voorziening van plasma
voor immunoglobulinen productie. In 2017 was een tekort aan Frans plasma van 1.826.000 liter. In hetzelfde
jaar werden bij LFB kwaliteits- en regelgevende problemen geconstateerd resulterend in problemen met de
levering van plasmageneesmiddelen. In 2018 waren de tekorten aan immuunglobulinen zo groot dat patiënten
over moesten naar andere producten van andere producenten, hun behandeling moesten veranderen naar
subcutane producten, de behandeling moesten uitstellen of zelfs stoppen gedurende de zomer. Door het
Ministerie van Gezondheid werd advies werd ingewonnen bij de patiëntenvereniging en de behandelende
artsen over de plasma keten die als niet efficiënt werd beschouwd. De lijst van indicaties voor het gebruik van
immunoglobulinen werd herzien. Een pilot studie werd gestart om de patiënten en hun behoefte aan
immunoglobulinen beter in kaart te brengen. Ook werd een advies geformuleerd over de prioriteitstelling van
indicaties, en de ethische zienswijzen ten aanzien van donors en patiënten. 10
Hongarije
8 https://amgros.dk/en/knowledge-and-analyses/articles/new-plasma-tendering-procedure-complies-with-the-new-eu-

regulations/
9

https://www.fimea.fi/web/en/supervision/mandatory_reserve_supplies

10 Marine Pergent, Availability of life-saving therapies: patient’s perspectives on area of improvement: the case of France.

IPOPI 12th PID Forum EU Parliament. 2018 November 27.

9

In Hongarije bestaan sinds een aantal jaren problemen met de voorziening van immunoglobulinen. Volgens een
presentatie van de Past-President van IPOPI – International Patient Organisation of Patients with
Immunedeficiency – was in 2018 een bedrijf niet meer in staat om aan de leveringsverplichtingen te voldoen.
Specifieke informatie werd niet geleverd. Als gevolg daarvan kregen de patiënten een immunoglobuline
product dat niet geautoriseerd was door de EMA. Deze poging van de overheid om toch een immunoglobuline
product beschikbaar te hebben werd door de bloedtransfusie organisatie, de artsen en patiënten als een
onverantwoord risico t.a.v. patiënten veiligheid beschouwd.11
Noorwegen
In 2012 werd in Noorwegen gewaarschuwd over een dreigende crisis in de bloed en plasma voorziening omdat
het land niet meer zelfvoorzienend was in plasmaproducten. In het tekort werd voorzien door
plasmaproducten van betaalde donors wat de altruïstische Noorse benadering van de bloedvoorziening
ondermijnde en, belangrijker, de gehele altruïstische Noordse bloed voorziening. Nadruk werd gelegd op een
herstel van vraag en aanbod van plasmaproducten omdat door de discrepantie hiertussen het systeem niet kon
worden gehandhaafd. 12 In het huidige system wordt het plasma dat is ingezameld in ziekenhuisbloedbanken
aanbesteed (tender) en mag de fabrikant die de tender wint de producten afzetten in een open markt. In
Noorwegen geregistreerde plasmageneesmiddelen worden aangekocht bij dezelfde fabrikant die de tender
heeft gewonnen en albumine en IVIG maken onderdeel uit van de producten die aanbesteed (tender) worden
voor het hele land.
Portugal
In Portugal is er maar één IVIG product op de markt waarschijnlijk omdat deze markt niet interessant is voor de
bedrijven als gevolg van lage prijsstelling. 11 Een beperkte hoeveelheid plasma wordt ingezameld en door
Grifols verwerkt tot eindproduct en terug geleverd. Tekorten zijn gemeld maar niet gespecificeerd mede omdat
informatie over de vraag naar plasmageneesmiddelen ontbreekt.
Roemenië
Vanaf begin 2017 werden door de plasmageneesmiddelenproducenten geen immunoglobulinen meer geleverd
aan Roemenië. Dit tekort ontstond omdat alle producenten zich tegelijkertijd van de markt terugtrokken na de
introductie van een terugvorderingsbelasting voor farmaceutische bedrijven. Het gevolg was dat patiënten met
een immuundeficiëntie geen immunoglobuline kregen met het risico op levensbedreigende infecties. Patiënten
gingen preventief niet naar het werk en naar school om minder vatbaar te zijn voor infecties. De artsen zetten
de behandeling voort met antibiotica. Tenminste één immuundeficiëntie patiënt overleed eind 2018.
Gezien de omvang van het plotselinge tekort op nationaal niveau activeerde de Roemeense overheid het
Uniemechanisme voor Civiele Bescherming in de EU om informatie te krijgen over mogelijke leveranciers van
150 kg menselijke immuunglobuline. Oostenrijk vond een leverancier voor 50 kg en bracht deze in contact met
de Roemeense volksgezondheidsautoriteiten met het oog op levering. Logistieke hulp werd verkregen van het
Oostenrijkse Rode Kruis. Roemenië betaalde alle kosten van de operatie, inclusief het vervoer. Voor de
resterende 100 kg kwam Roemenië in contact met een leverancier uit de VS, dankzij het Euro-Atlantisch
Coördinatiecentrum voor hulp bij rampen (EADRCC) van de NAVO. 13
Later werd een uitzondering van de terugvorderingsbelasting toegekend aan plasmaproducten voor twee jaar
en werden nieuwe afspraken gemaakt voor leveringen, echter alleen voor een beperkt aantal jaren. De
hernieuwde levering is geleidelijk begonnen.
Verenigd Koninkrijk
2018 was een jaar van leveringsinstabiliteit in de voorziening van immunoglobulinen. De oorzaak was het
besluit van de NHS in 2017 om de kosten van de inkoop van IVIG te verlagen met 10% en alleen de
goedkoopste producten toe te laten. Tenminste 800 patiënten moesten overgaan naar andere producten dan
ze gewend waren. Tegelijkertijd nam het aantal gediagnostiseerde patiënten toe met meer dan 10% maar
11 Jose Drabwell, Current challenges for patient access. PPTA IPPC, Amsterdam, 2019, March 19-20.
12 Heier et al. Is Norway heading for a blood supply crisis? Tidssk.Nor. Legefore. 2012; 132:2508
13 IPOPI website 27 maart 2018; Raad Europese Unie, 25 mei 2018, Verslag van het Bulgaarse voorzitterschap over de belangrijkste

resultaten op EU-niveau op het gebied van civiele bescherming; EADRCC Situation Report #2, Lack of human immunoglobulin in Romania,
March 27, 2018

10

nieuwe patiënten moesten wachten voordat met de therapie kon worden begonnen. De impact van de
kostenbeheersing op de markt was groot. Er ontstond een vermindering van toegelaten producten want
bedrijven zoals Shire (nu Takeda) haalden hun producten van de markt en verplaatsten de levering naar andere
landen. De overige bedrijven leverden onvoldoende producten. Ook werden IVIG product teruggetrokken door
technische en regelgevende oorzaken. 14
Verenigde Staten
In de VS zijn alleen plasmageneesmiddelen geregistreerd die geproduceerd zijn uit Amerikaans plasma.
Productie mag buiten de VS plaats vinden maar de fabrieken moeten door de FDA zijn geïnspecteerd en
goedgekeurd. Op 12 augustus 2019 informeerde de FDA over tekorten aan immunoglobulinen in de VS. Het
FDA monitoring system bevestigde dat ondanks een toegenomen aanbod aan immunoglobulinen over de
afgelopen jaren de vraag ook was toegenomen en er een continue tekort aan intraveneus en subcutaan
immuunglobulinen bestond. Dit tekort zou effect kunnen hebben op de behandeling van patiënten. Volgens de
FDA zouden door de toegenomen vraag een onevenwichtige distributie en logistiek van contractuele
verplichtingen kunnen ontstaan. Vertragingen in productie en andere factoren zouden deze situatie kunnen
verergeren. 15 Als reactie hebben neurologen opgeroepen om immunoglobuline minder te gebruiken en andere
therapieën te overwegen16. Ook andere maatregelen zijn genomen. De FDA publiceerde op 3 april 2020 vier
‘guidance’ documenten met als doel om de beschikbaarheid van bloed componenten en plasma voor
plasmageneesmiddelen te vergroten.17 De dramatische vermindering van de inzameling vanwege de corona
crisis speelde hierbij een belangrijke rol. Zo werd een aantal donor exclusie criteria die betrekking hadden op
het risico op overdracht van HIV, de ziekte van Creutzveldt-Jakob, de variant ziekte van Creutzveldt-Jakob en
malaria verlicht. Op 24 juli 2020 heeft President Trump in White House Executive Orders aangekondigd dat hij
een geneesmiddelen import programma voor begunstigde naties voorstaat door geneesmiddelen met een
lagere prijs toe te staan in de VS.18 Interessant hierbij is dat de commerciële plasma industrie (PPTA) dit als een
risico voor de patiënten ziet, zelfs als de producten uit Canada zouden komen.19 Door de plasmainzamelingscentra zijn extra stimuleringsactiviteiten gestart om donors aan te trekken met onder andere
betalingen oplopend tot aan 100 USD voor een donatie van COVID19-convalescent plasma.

3. Als de productiecapaciteit van Sanquin Plasma Producten (SPP) per direct zou wegvallen
(bijv. door een verwoestende brand), zouden er dan tekorten aan cruciale geneesmiddelen
ontstaan?
In Nederland zal per direct een groot tekort aan essentiële plasmaproducten ontstaan, vooral aan albumine
(marktaandeel SPP: 75%), intraveneus immunoglobuline (marktaandeel SPP: 65 %), intraveneus / subcutaan
immunoglobuline gecombineerd (marktaandeel SPP: 50-55%), protrombine complex concentraat
(marktaandeel SPP: 70%) en therapeutisch plasma (marktaandeel SPP: 98%). De productie van het laatste
product vindt niet plaats bij SPP, maar door Octapharma. SPP levert het benodigde plasma en is
verantwoordelijk voor distributie in Nederland.
Het opnieuw starten van de eigen productie van SPP zal afhangen van de omvang van de schade, de snelheid
van herbouw, de installatie van equipment met de bijbehorende kwalificatie, de validatie en goedkeuring door
de inspecties en het opstarten van de productie. Daarbij zal de beperkte beschikbaarheid van plasma een rol
spelen. Tevens moet worden bedacht dat de reguliere doorlooptijd van de bereiding van plasma tot
eindproduct ongeveer 6 – 12 maanden bedraagt.

14 Jose Drabwell, Current challenges for patient access. PPTA IPPC, Amsterdam, 2019, March 19-20.

15 https://www.fda.gov/vaccines-blood-biologics/safety-availability-biologics/information-about-immune-globulin-human-product-

shortage
16 https://journals.lww.com/neurotodayonline/Fulltext/2019/10170/Nationwide,_the_Shortage_of_Immunoglobulin_Is.11.aspx
17 https://www.fda.gov/news-events/press-announcements/coronavirus-covid-19-update-fda-provides-updated-guidance-addressurgent-need-blood-during-pandemic
18 https://www.whitehouse.gov/presidential-actions/executive-order-increasing-drug-importation-lower-prices-american-patients/
19 https://www.pptaglobal.org/media-and-information/ppta-statements/1079-ppta-responds-to-july-24-white-house-executive-orders

11

4. Kan in zo’n geval de voorziening opgevangen worden door de overige partijen in de
markt? Bijvoorbeeld opschalen door andere producenten dan wel door hogere prijzen te
betalen voor bestaande voorraden bij de bestaande fabrikanten op de Nederlandse markt?
De directe opvang van het tekort zal afhangen van de beschikbaarheid en het beschikbaar willen stellen van de
gevraagde producten door andere producenten. Ook moeten deze producten in Nederland geregistreerd zijn.
Waarschijnlijk zal deze opvang na verloop van tijd gebeuren door de commerciële producenten, maar de
tijdsspanne waarin, de mate waarop en wanneer kan niet met zekerheid worden voorspeld. Ieder bedrijf
alloceert elk jaar haar producten naar verschillende markten waarbij rekening wordt gehouden met factoren
zoals prijs, te verwachten omzet, de mogelijkheden voor voorraadbeheer en lokale markt omstandigheden. Het
alloceren van plasmaproducten naar andere markten is daarmee zeer beperkt mogelijk. Ook zullen in een
noodsituatie voor de vervangende producten hogere prijzen worden gevraagd of andere compenserende
maatregelen. Er kan dan ook niet met zekerheid worden voorzien tegen welke prijs de producten geleverd
zullen worden.
Het opschalen door andere producenten zou theoretisch mogelijk moeten zijn mits er extra plasma en
productiecapaciteit, die op dat moment niet benut is, beschikbaar zou zijn. Europees plasma van vrijwillige,
niet-betaalde donoren en ook Europees plasma van betaalde donoren is niet beschikbaar. Amerikaans plasma
van betaalde donoren is beschikbaar voor een prijs die aanzienlijk hoger is dan de huidige Europese plasma
prijs. In maart 2020 was de gemiddelde prijs van volledig getest plasmaferese (source) plasma $170-185 per
liter voor Amerikaans plasma en in Europa € 115-132 per liter. De verwachting is dat de prijzen zullen stijgen
ten gevolge van de corona crisis. Ook bij het eventueel opschalen geldt een doorlooptijd van 6 – 12 maanden.
Als het deel van de voorziening voor Nederland uit de bestaande voorraad van fabrikanten dient te komen en
Nederland dan het product zal moeten kopen voor een prijs die boven de marktprijs ligt, gaat het deel dat naar
Nederland komt niet naar andere afnemers in de wereld waarvoor het oorspronkelijk bedoeld was.
Het feit dat SPP een groot deel van de Nederlandse markt bedient heeft niet alleen geleid tot een hoge mate
van leveringszekerheid en een grote bijdrage aan de zelfvoorziening maar ook tot prijsstabiliteit. Als levering
van plasmageneesmiddelen geheel wordt overgelaten aan de oligopolie van de grote commerciële
producenten, zal Nederland op de wereldmarkt moeten inkopen en zal de prijs op de wereldmarkt daarbij
leidend zijn. Het is de verwachting dat de producenten vooral aan die landen willen leveren, c.q. voorrang
geven, waar de hoogste prijs voor de plasmaproducten bedongen kan worden. Op momenten van schaarste in deze markt structureel maar zeker in een crisis - of bij productiebeperkingen ten gevolge van uitval van
productiemiddelen of “kartel gedrag” (men denke aan de Roemeense immunoglobuline crisis), kunnen de
prijzen hoog en/of volatiel worden of kunnen er problemen optreden met de leveringszekerheid.

5. Welke tekorten zouden in scenario (3) ontstaan en met welke gevolgen (voor patiënten
en uitgaven in de zorg)?
Zoals genoemd onder 3. zal in Nederland per direct een groot tekort aan albumine, IVIG, en protrombine
complex concentraat ontstaan. Dit geldt ook voor de andere stollingsproducten die SPP levert zoals Aafact,
hyper immunoglobulinen zoals RhD-, hepatis B, varicella zoster- en tetanus- immunoglobulinen. Voor patiënten
heeft dit grote gevolgen omdat alternatieve producten niet snel en in voldoende mate beschikbaar zijn.
Vanwege de schaarste aan plasmageneesmiddelen op de wereldmarkt zal het niet eenvoudig zijn om bij
gelijkblijvende uitgaven in de zorg alternatieven beschikbaar te krijgen. Op basis van het vrije markt principe
zullen hogere prijzen voor de producten moeten worden betaald en zullen eisen worden gesteld aan de
toegang tot de Nederlandse markt door middel van bijvoorbeeld langlopende contracten en minimale afnames.
Daarbij zal analoog aan de huidige situatie tijdens de corona crisis in het publieke debat de vraag worden
gesteld waarom de overheid zich niet beschermend heeft opgesteld om voor zeldzame en complexe
aandoeningen de voorziening van plasmageneesmiddelen te garanderen.

12

6. Kan bij het acuut wegvallen van SPP de aanwezigheid van andere partijen op de markt
de voorziening in Nederland herstellen? Zo niet, welke maatregelen zijn nodig zodat
andere partijen kunnen bijdragen aan een adequate voorziening in Nederland? Hoeveel tijd
is hier minimaal voor nodig?
In de Inleiding op vraag 2 en met de antwoorden op vraag 4 en vraag 5 is een eerste toelichting gegeven. Er is
ook een aantal andere maatregelen denkbaar.
a. De Nederlandse overheid zou, op Europees niveau samen met de Europese Commissie, kunnen inzetten op
strategische onafhankelijkheid van plasma door de plasma-inzameling door middel van plasmaferese te
vergroten on hiermee de afhankelijk van het Amerikaanse plasma te verkleinen. De Europese Commissie heeft
mij informatie gevraagd over het opzetten van plasma-inzamelingscentra, de hoeveelheid in te zamelen plasma
in relatie tot de verwachtte vraag naar immunoglobulinen, aantal centra, volume per centrum en
aanloop/continueringskosten. Op 31 juli 2020 heeft de Europese Commissie gemeld dat een ‘Financing
Decision’ is aangenomen en op 31 juli 2020 zijn uitnodigingen uitgegaan naar bloedtransfusie organisaties die
belangstelling hadden getoond in ESI financiering om de plasma inzamelingscapaciteit, vooralsnog voor COVID19 positief reconvalescent plasma, te verhogen. 20 De aangenomen ‘Decision’ beperkt zich tot publieke
bloedtransfusie organisaties en NGOs. Met andere woorden, de Europese Commissie probeert actief een
bijdrage te leveren aan strategische onafhankelijkheid van plasma inzameling in Europa.
b. De overheid zou het Finse ‘Mandatory Storage Obligation’ systeem kunnen invoeren afhankelijk van product
en impact op de behandeling inclusief voor albumine en voor immunoglobuline producten een verplichte
voorraad van X maanden van de jaarlijkse sales. Zoals eerder vermeld zal deze aanpak waarschijnlijk een aantal
producenten afschrikken om hun product op de markt te brengen vanwege de extra kosten.
c. Op dit moment bestaat er in Nederland voor immunoglobuline een gemiddeld gebruik per capita. Wanneer
dit gebruik zich zou ontwikkelen tot over-gebruik, dan zou de overheid in samenspraak met neurologische,
hematologische, immunologische en dermatologische wetenschappelijke verenigingen regels kunnen opstellen
voor de indicaties van immunoglobuline producten in relatie tot het toekennen van de vergoeding, zoals dat in
een aantal landen reeds in gebruik is.
d. Evenals de bloedvoorziening zou de plasmageneesmiddelenvoorziening buiten de vrije markt geplaatst
kunnen worden en daarmee een taak die door de overheid wordt gecontroleerd. Uit ervaring (toename door
de tekorten aan plasmageneesmiddelen en tekorten aan plasma) kent de vrije markt van
plasmageneesmiddelen zodanig grote risico’s dat een garantie op de voorziening niet meer is te geven. Dit zou
betekenen dat de verkoop van plasmageneesmiddelen in Nederland niet meer aan de markt wordt
overgelaten, maar als een wettelijke taak van Sanquin gedefinieerd wordt onder de Wet inzake
Bloedvoorziening (Wibv). Sanquin wordt daarbij verantwoordelijk voor de levering van plasmageneesmiddelen
aan Nederlandse ziekenhuizen en apotheken, op basis van tarieven die door VWS worden vastgesteld. Hiermee
ontstaat een situatie waarbij de overheid verantwoordelijkheid neemt, via de Wibv, om de beschikbaarheid van
plasmageneesmiddelen voor Nederlandse patiënten te garanderen. Op de middellange termijn ontstaat daarbij
het perspectief van substantieel hogere mate van zelfvoorziening met eigen plasma en productiefaciliteiten. Dit
model zou dan vergelijkbaar zijn met het Australische en Canadese model waar deze aanpak de praktijk is
7. In hoeverre is een verschil in leveringszekerheid te onderbouwen (bijv. met onafhankelijke

studies en door VWS verifieerbare voorvallen met tekorten) tussen:
a. landen die zelf plasma inzamelen en dit laten verwerken in een eigen productiefaciliteit
(zoals Nederland nu);
b. landen die zelf plasma inzamelen en vervolgens tenderen onder voorwaarde dat de
geneesmiddelen eerst op de eigen markt worden aangeboden
In het algemeen zijn er voor geneesmiddelen waaraan in de wereld tekorten zijn, geen garanties te geven ten
aanzien van leveringszekerheid. Ondank het feit dat publieke aanbesteding in theorie het mechanisme is voor
leveringszekerheid en competitieve prijzen, kent het aanbesteden van plasma om te verwerken tot
eindproducten door een of meerdere partijen risico’s. Het is erg afhankelijk van de voorwaarden en of er
meerdere partijen hierbij betrokken zijn. In geval van één partij zijn er veelal beschikbaarheidsproblemen aan
20 https://ec.europa.eu/commission/presscorner/detail/en/ip_20_1435

13

begin en eind van contract. Ook de omzetting van de behandeling naar nieuwe producten geeft in de praktijk
problemen en zorgbelasting. Operationele problemen kunnen zorgen voor tekorten, maar ook artsen hebben
minder keuze in het voorschrijven als slechts een of enkele partijen hun producten aanbieden. Uitersten van
het systeem, zoals het alleen afhankelijk zijn van commerciële aanbieders tot het verwerken van het totale
volume Nederlands plasma zullen dergelijke risico’s met zich mee te brengen.

a. landen die zelf plasma inzamelen en dit laten verwerken in een eigen productiefaciliteit
(zoals Nederland nu).
In Nederland wordt de prijs van plasma wordt door minister vastgesteld. SPP koopt het plasma van Sanquin
Bloedbank en biedt plasmageneesmiddelen aan Nederlandse gezondheidszorg aan. Er bestaan geen volume-,
en prijsgaranties. De markt voor plasmageneesmiddelen is een open markt. Afhankelijk van de voorwaarden
zijn er een of meerdere partijen hierbij betrokken zijn. In feite kiest Nederland voor maximale
voorschrijfvrijheid en behandelingsmogelijkheden voor arts en patiënt en leveringszekerheid.
Er bestaat in Europa geen systeem van zelf plasma inzamelen en dit laten verwerken in een eigen
productiefaciliteit dat vergelijkbaar is met Nederland.
In Italië hebben de regio’s autonomie en wordt het plasma per bloedinzameling regio aanbesteed op
voorwaarde dat de plasmaproducten naar die regio teruggaan. De regionale overheid is verantwoordelijk voor
de gehele inkoop van plasmageneesmiddelen die in hun regio nodig is en koopt dus de producten rechtstreeks
in en beheert zijn eigen voorraad. Zij leveren daarvoor op basis van contract manufacturing het ingezamelde
plasma aan een plasmageneesmiddelenproducent die moet concurreren met andere producenten op de prijs
die nodig is om plasma om te zetten in de diverse eindproducten. Tot 2014 werd het plasma van alle Italiaanse
regio’s alleen bij de Italiaanse fabrikant (Kedrion) verwerkt tot plasmageneesmiddelen. In 2017 hebben drie
groepen van regio’s (NAIP, RIPP en PLANET) besloten hun plasma aan te besteden (tender) waardoor sindsdien
vier fabrikanten (Kedrion, CSL Behring, Baxter/Baxalta nu Takeda en Grifols) het beschikbare plasma
fractioneren en de plasmageneesmiddelen daaruit retourneren naar die regio’s. Plasmageneesmiddelen
waaraan een tekort is in een regio worden nationaal geregistreerd, zodat in geval van nood uitwisseling tussen
regio’s kan plaatvinden. 21
In Frankrijk wordt het plasma ingezameld door de nationale bloedtransfusie organisatie (EFS) en aan één
fabrikant (LFB) aangeboden. LFB biedt de plasmaproducten aan Franse gezondheidszorg aan. De markt voor
plasmageneesmiddelen is beschermd en alleen in geval van tekorten mogen buitenlandse firma’s producten
registreren.

b. landen die zelf plasma inzamelen en vervolgens tenderen onder voorwaarde dat de
geneesmiddelen eerst op de eigen markt worden aangeboden
- In België vindt aanbesteding (tender) van plasma plaats waarbij de producent moet garanderen dat de
belangrijkste producten zo goedkoop mogelijk terugkomen op de Belgische markt op basis van vooraf
gedefinieerde gegarandeerde marktaandelen (albumine voor 100% en IVIG voor 50%). Hierdoor is er enige
mate van keuzevrijheid bij het voorschrijven. Voor de overige producten is de markt open. De overheid koopt
de plasmaproducten in. De ervaring met dit model is dat één speler de markt domineert en dat dit tot ernstige
leveringsproblemen heeft geleid (albumine).
- In Denemarken wordt het plasma (57% recovered plasma) ingezameld door ziekenhuisbloedbanken en
aanbesteed bij een producent. De overheid koopt van deze producent producten in en beheert voorraad.
- In Finland vindt aanbesteding van plasma plaats door het FRC_BTC zonder product daarvoor retour te vragen.
De aanbesteding voor de producten is niet gelinkt aan het Finse plasma en is verdeeld over verschillende
ziekenhuis inkoop regio’s. De aanbieders moeten rekening houden met de eisen van het ‘Mandatory Storage
Obligation’ systeem. De markt voor plasmageneesmiddelen is open markt.

21

De Angelis V, Breda A. Trends in Plasma Toll Fractionation for Self Sufficiency of Plasma-Derived Medicinal Products in Italy.
https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/31700505/

14

- In Noorwegen wordt het plasma (100% recovered plasma) ingezameld in ziekenhuisbloedbanken en door een
overheidsinstituut verkocht aan een producent die de producten aanbiedt aan de open markt. Parallel hieraan
vindt door hetzelfde instituut bij dezelfde producent een aanbesteding plaats voor albumine en IVIG voor het
hele land.
- In Zweden vindt aanbesteding van plasma (80% recovered plasma) plaats zonder product daarvoor retour te
vragen. De aanbesteding voor de plasmaproducten wordt gedaan door verschillende ziekenhuis inkoop regio’s
op de wereldmarkt en is niet gelinkt aan Zweedse plasma. De markt voor plasmageneesmiddelen is een open
markt.
- In Australië vindt via de overheid (National Blood Authority) de aanbesteding plaats van plasma ingezameld
door de nationale bloedtransfusie organisatie (ARCLifeBlood) bij CSL Behring waarna de
plasmageneesmiddelen beschikbaar komen voor hele land. De National Blood Authority koopt deze producten
in en beheert de voorraad. Eventuele tekort aan producten worden ook centraal ingekocht. De National Blood
Authority beheert en controleert het gehele proces van plasma tot eindproducten.
- In Canada vindt de aanbesteding van plasma plaats ingezameld door de regionale bloedtransfusie organisaties
(CBS en Hema Quebec) waarbij de plasmaproducten beschikbaar komen voor het hele land. Er zijn meerdere
(aan de overheid gelieerde) partijen die dit verzorgen. Eventuele tekorten aan producten worden centraal
ingekocht.
Ten slotte moet worden opgemerkt dat een systeem van zelf inzamelen en zelf produceren meer of ten minste
dezelfde leveringszekerheid lijkt te bieden dan een systeem van inzamelen en vervolgens tenderen. De vrije
markt van plasmageneesmiddelen heeft de grens bereikt. Er is in ieder geval op middellange termijn te weinig
plasma beschikbaar terwijl de vraag naar plasmageneesmiddelen blijft groeien. Op basis van de toename van
de vraag aan immunoglobulinen in Europa wordt in 2025 een tekort van 7,7 mln. liter Europees plasma
verwacht. Op wereldniveau zal het inzamelen van plasma moeilijker en duurder worden. De nieuw centra
worden kleiner en minder efficiënt en de productie kosten worden hoger inclusief de vergoeding voor de
donor.
Voor een aantal landen, zoals België, Denemarken, Noorwegen, Australië en Canada is dit dan ook de reden om
samen met of onder leiding van de overheid blijvende oplossingen na te streven. Voor Nederland zou dit ook
moeten gelden.

15