Tweede Kamer der Staten-Generaal

2

Vergaderjaar 2022–2023

26 642

Europees Sociaal Fonds (ESF)

Nr. 146

BRIEF VAN DE MINISTER VOOR ARMOEDEBELEID, PARTICIPATIE
EN PENSIOENEN
Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal
Den Haag, 11 januari 2023
Inleiding
Nederland zet het Europees Sociaal Fonds (ESF) in voor het aan het werk
helpen van mensen met een afstand tot de arbeidsmarkt en voor het
ondersteunen van arbeidsorganisaties bij de bevordering van duurzame
inzetbaarheid van hun werknemers. Het Europees fonds voor Meest
Behoeftigen (EFMB) heeft in Nederland als doel kwetsbare ouderen (weer)
zelfredzaam te maken. Daarmee dragen deze Europese fondsen bij aan
het bereiken van maatschappelijke doelen.
Met mijn brief van 21 oktober jl.1 heb ik uw Kamer geïnformeerd over de
start en programmering van het ESF+ voor de nieuwe programmaperiode
2021–2027. Ook is uw Kamer in deze brief geïnformeerd over de stand van
zaken van de inzet van aanvullende middelen uit REACT-EU (Recovery
Assistance for Cohesion and the Territories of Europe).
Met deze brief wil ik uw Kamer een terugblik geven op de bijdrage vanuit
het ESF om mensen aan het werk te helpen of duurzaam en gezond aan
het werk te houden. Een aantal maatschappelijke thema’s uit het ESF
2014–2020 programma komen hierbij aan de orde, zoals actieve inclusie,
duurzame inzetbaarheid, REACT-EU, de bevordering van gelijke kansen en
non-discriminatie (GKND). Ook ga ik in op de rechtmatigheid van de
besteding van de middelen. Vervolgens geef ik u een korte terugblik op de
bijdrage vanuit het EFMB om de sociale inclusie van ouderen te
bevorderen.

1

kst-26642-146
ISSN 0921 - 7371
’s-Gravenhage 2023

Kamerstuk 26 642, nr. 145.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 26 642, nr. 146

1

1. Voortgang van het ESF Programma 2014-2020
Vanuit het ESF is er voor Nederland een bedrag van € 490 miljoen
subsidie beschikbaar (inclusief de bijdrage aan de uitvoering van het ESF,
de zogenaamde technische bijstand, € 510 miljoen). De begunstigden van
de ESF subsidie2 droegen zelf bij aan de financiering met een bedrag van
circa € 490 miljoen.
Het bedrag is, in reactie op de Covid 19 pandemie, opgehoogd met
REACT-EU middelen met ruim € 270 miljoen subsidie (inclusief technische
bijstand € 280 miljoen). In totaal wordt naar verwachting in Nederland
ruim € 1,25 miljard euro geïnvesteerd binnen de ESF programmaperiode
2014–2020. De huidige programmaperiode zit in de fase van afronding.
Met de recente wijziging van de subsidieregeling ESF 2014–20203 lopen
de laatste projecten per 1 april 2023 af. Vervolgens hebben de aanvragers
tot eind 2023 de tijd om hun projecten te verantwoorden. In totaal zijn
binnen de ESF programmaperiode 2014–2020 tot nu toe 276.270 mensen
ondersteund.
Thema 1: Actieve inclusie
Actieve inclusie richt zich op het verminderen van de jeugdwerkloosheid
en de arbeidsinpassing van mensen met een afstand tot de arbeidsmarkt.
Aanvragers van de ESF subsidie zijn de 35 arbeidsmarktregio’s (AMR’s)
voor aanvragen namens gemeenten en het voortgezet speciaal onderwijs
en praktijkonderwijs (Vso en Pro). Andere aanvragers zijn het Uitvoeringsinstituut Werknemersverzekeringen (UWV) en het Ministerie van Justitie
en Veiligheid (JenV)4. In onderstaande tabel zijn de meest recente
cijfermatige resultaten van deelnemers aan de projecten weergegeven, tot
en met 2021. In totaal hebben ruim 235.000 personen deelgenomen aan
activiteiten binnen het thema Actieve inclusie.
Deelnemers naar aanvrager
Actieve Inclusie

Deelnemers aan gemeentelijke
projecten
Leerlingen vso/pro scholen
Jongeren in een jeugdinrichting
Gedetineerden, personen in een
forensische kliniek en overig
UWV
Totaal aantal deelnemers

Aantal
deelnemers

Doelstelling
uitstroom
naar werk

Tot nu toe behaald
resultaat1

170.360
67.830
2.830

20%
–
60%2

38%
30%
81%

8.510
12.720
235.0203

22%
55%

15%
65%

1

Dit is de arbeidsmarktpositie van deelnemers bij de uitstroom aan het einde van het traject.
De doelstelling betreft de uitstroom naar (verbeterd) werk of opleiding.
3
Vanwege enige dubbeling tussen deelnemers aan gemeentelijke projecten en leerlingen Vso en
Pro tellen de losse aantallen van aanvragers niet precies op tot het totaal aantal deelnemers.
2

Bron: CBS dashboard «Europees Sociaal Fonds in Nederland 2014–2020»

2

De begunstigden zijn: gemeenten, scholen voor voortgezet speciaal onderwijs en voor
praktijkonderwijs (vso en pro), het Uitvoeringsinstituut Werknemersverzekeringen (UWV), het
Ministerie van Justitie en Veiligheid, arbeidsorganisaties, Onderwijs en Ontwikkelingsfondsen
(O&O-fondsen) en sociale partners.
3
https://wetten.overheid.nl/BWBR0035033/.
4
Bij JenV gaat het om de doelgroep gedetineerden en jongeren in een jeugdinrichting of
jeugdinstelling of forensisch psychiatrische kliniek. Binnen het UWV wordt ingezet op personen
die vanuit het UWV een uitkering ontvangen, of recht hebben op arbeidsondersteuning in het
kader van de WIA, WAO, ZW of Wajong.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 26 642, nr. 146

2

Eind 2021 is de evaluatie ESF Actieve inclusie 2014–20205 gepubliceerd. In
dit syntheseonderzoek is onderzocht in hoeverre de uitvoering van
Actieve inclusie in de programmaperiode 2014–2020 doeltreffend en
doelmatig is geweest. Over het geheel genomen concluderen de
onderzoekers dat het ESF thema Actieve inclusie een toegevoegde waarde
heeft voor personen met een kwetsbare positie op de arbeidsmarkt.
Zo leidt de inzet van de ESF-middelen tot meer ruimte voor intensieve
begeleiding en maatwerk, maar ook kunnen meer personen ondersteund
worden. De onderzoekers verwachten dat het effect verhoogd kan worden
door meer specifieke inzet op personen met een kwetsbare positie op de
arbeidsmarkt. Tenslotte wordt de conclusie getrokken dat de inzet van
middelen doelmatig is geweest.
Sociale innovatie en transnationale samenwerking
Binnen het thema Actieve inclusie is een subthema ingezet ter bevordering van de sociale innovatie en transnationale samenwerking (SITS) op
het terrein van Actieve inclusie. Hierbinnen kon een project worden
gestart, gericht op methodiek- of instrumentontwikkeling, of kennisdeling.
Zo kon via kennis, expertise en praktijkervaring het inzicht vergroot
worden hoe toeleiding naar werk het meest effectief is. In totaal zijn er bij
36 projecten subsidies verleend tot een totaalbedrag van ruim
€ 6 miljoen. Van deze projecten zijn drie projecten nog lopend en de
overige 33 projecten zijn in afronding of reeds afgerond.

Voorbeeld SITS-project: Het Your Global Future Project
Het Your Global Future Project is een transnationaal samenwerkingsproject, waar het «Future Free concept» van Plan Einstein6 is
doorontwikkeld. Het doel is hierbij het opdoen van kennis en
vaardigheden ten behoeve van de toekomstoriëntatie van asielzoekers, ongeacht of deze in het land van herkomst, in Nederland, of
België ligt. Hierbij is geleerd van de ervaringen van de Vlaamse
organisaties FEDASIL en Idrops met de vrijwillige terugkeer en
ondernemerschap bij vluchtelingen en statushouders.
De Universiteit Utrecht en de Hogeschool Utrecht hebben in het
project de ondernemerschapscursussen die bij Plan Einstein werden
aangeboden verder doorontwikkeld. De cursus zorgt daarmee voor
meer «tools» voor deelnemers om op basis van hun capaciteiten aan
het werk te kunnen. Dit is een mooi voorbeeld van hoe er door
samenwerking van diverse partijen en met de financiële ondersteuning van Europese subsidie belangrijke sociale innovatie
gecreëerd kan worden.

Thema 2: Duurzame inzetbaarheid
De inzet van duurzame inzetbaarheid is om mensen – nu en in de
toekomst – langer gezond, gemotiveerd en productief te laten werken.
Zowel bedrijven en instellingen, als regio’s en sectoren konden voor hun
projecten subsidie aanvragen om te investeren in de duurzame inzetbaarheid van werknemers. Bedrijven en instellingen gebruikten de
subsidie voor advies en beleidsontwikkeling, gericht op het vergroten van
5

https://www.uitvoeringvanbeleidszw.nl/evaluatierapporten/documenten/rapporten/2021/11/18/
eindrapport-evaluatie-esf-actieve-inclusie-2014---2020-syntheserapport.
6
https://plan-einstein.nl/ en https://www.hu.nl/onderzoek/projecten/your-global-future.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 26 642, nr. 146

3

de duurzame inzetbaarheid van hun medewerkers. Regio’s en sectoren
konden subsidie aanvragen voor de versterking van (inter-)sectorale en
regionale structuren ten behoeve van de duurzame inzetbaarheid van
werkenden in de betreffende sector en/of regio7. Tot en met 2021 hebben
ruim 6.000 bedrijven en instellingen gebruik gemaakt van de subsidieregeling. Bij de regio’s en sectoren zijn voor 142 projecten subsidies
beschikbaar gesteld, waarvan 100 projecten inmiddels zijn afgerond en 42
nog in de verantwoordingsfase zijn.
Op 21 mei 2021 is de evaluatie op het thema duurzame inzetbaarheid van
regio’s en sectoren gepubliceerd.8 De onderzoekers concluderen dat de
regeling doeltreffend is en goed aansluit op de vraag van de regio’s en
sectoren. Wel wordt aangegeven dat op onderdelen het bereik achterblijft.
Binnen alle projecten is met de inzet vanuit ESF kennis, inzicht en
bewustwording vergroot, zijn vervolgacties bepaald of heeft de inzet
geleid tot vergroting van de duurzame inzetbaarheid van medewerkers.
Thema 3: Geïntegreerde Territoriale Investeringen
De voortgang op het thema Geïntegreerde Territoriale Investeringen (GTI),
met als doel het tegengaan van de mismatch op de arbeidsmarkt in de G4
is ten opzichte van mijn eerdere voortgangsbrief niet gewijzigd.9 De
projecten binnen dit thema zijn inmiddels afgerond. Zoals in de vorige
brief is opgenomen heeft van de deelnemers die het traject hebben
afgerond 38 procent betaald werk gevonden of een verbetering in de
arbeidsmarktpositie gerealiseerd.
REACT-EU: kwetsbare werkenden en werkzoekenden aan het
werk te helpen en te houden
Vanwege de Covid-19 crisis heeft de Europese Commissie aan de
EU-landen een economisch herstelpakket ter beschikking gesteld.
REACT-EU voorziet in aanvullend budget voor het ESF en het Europees
Fonds voor Regionale Ontwikkeling (EFRO). Hiervan wordt in twee
tranches € 280 miljoen toegevoegd aan het lopende, nationale
ESF-programma.
Met de brief10 uit begin 2021 heb ik uw Kamer geïnformeerd over de inzet
van de middelen uit REACT-EU. Er is voor gekozen om in Nederland in te
zetten op de ondersteuning van de mensen met een kwetsbare arbeidsmarktpositie. De verwachting is dat zij onevenredig hard geraakt worden
door de crisis. Het gaat hierbij om de ondersteuning van zowel kwetsbare
werkenden als kwetsbare werkzoekenden. Het doel van de ondersteuning
is om mensen aan het werk te helpen én te houden. Beoogd wordt om
hiermee de werkgelegenheids- en sociale effecten van de Covid-19 crisis
te verlichten. Voor de uitvoering is aangesloten op de bestaande inrichting
en uitvoeringsstructuren van het ESF-programma 2014–2020. De
projecten die subsidie ontvangen uit REACT-EU zijn in uitvoering en
kennen een beperkte looptijd vanwege de naderende afsluiting van het
programma ESF 2014–2020. In de volgende voortgangsbrief presenteer ik
de eerste resultaten, onder meer van een tussentijds uitgevoerde
effectevaluatie.

7

De meeste aanvragers voor deze subsidie zijn Opleidings- en Ontwikkelingsfondsen
(O&O-fondsen), en in mindere mate samenwerkingsverbanden van werkgeversorganisaties,
werknemersorganisaties en/of gemeenten.
8
Duurzame Inzetbaarheid Sectoren Eindrapport 2021 (SEOR).
9
Kamerstuk 26 642, nr. 143.
10
Kamerstuk 26 642, nr. 142.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 26 642, nr. 146

4

Bevordering van gelijke kansen en non-discriminatie
Binnen het ESF is budget gereserveerd om het in de maatschappelijke
aandacht staande thema Gelijke Kansen en Non-Discriminatie (GKND) in
de arbeidsmarktregio’s (AMR’s) te stimuleren. Zoals in de vorige voortgangsbrief toegelicht is het onderzoek «Gelijke Kansenspiegel» opgestart.
Het doel is om gerichte aanpakken te ontwikkelen op het terrein van
GKND door inzichten te verstrekken en van elkaar te leren.
Om een beeld te krijgen van de onderliggende mechanismen zijn in 2021
(online) groepsgesprekken met gemeenten en werkgevers in de AMR’s
georganiseerd. De opbrengsten van deze gesprekken zijn in september
2021 aangeboden aan uw Kamer.11 Uit de gesprekken blijkt dat het
principe van gelijke kansen en non-discriminatie breed wordt gedragen,
maar dat in de praktijk toch niet altijd sprake is van kansengelijkheid
vanwege een combinatie van individuele keuzes en institutionele factoren.
Verder blijkt uit de gesprekken dat er nog veel mogelijkheden zijn om
meer bewust bezig te zijn met het thema GKND. Zo zijn werkprocessen
niet voldoende ingericht op het bieden van gelijke kansen en zijn
professionals op alle niveaus te vaak onbewust discriminerend. Klantmanagers geven aan behoefte te hebben aan duidelijke uitspraken tegen
discriminatie en goede voorbeelden van het geven van gelijke kansen.
Deze belangrijke inzichten zal ik gebruiken om het onderwerp GKND nog
beter op de kaart te zetten in de nieuwe ESF+ periode.
Rechtmatigheid ESF 2014–2020
De Europese verordeningen schrijven voor op welke wijze de Europese
fondsen worden beheerd en hoe de uitgaven worden gecontroleerd.
Nederland spant zich in om ervoor te zorgen dat de ESF-middelen
rechtmatig worden besteed door middel van controles. Allereerst door het
Ministerie van SZW zelf (eerste lijn) en als tweede door de Auditdienst Rijk
(tweede lijn). Aan de voorkant biedt SZW de aanvragers ondersteuning en
advies over een goede uitvoering van projecten en een administratie die
in overeenstemming is met de Europese regelgeving. De risico’s op
fouten en een onrechtmatige besteding van de ESF-middelen worden
daarmee tot een minimum beperkt. Nederland blijft bij de uitvoering van
het ESF ruimschoots binnen de foutmarges van de Europese Commissie.
In de programmaperiode 2014–2020 zijn tevens maatregelen genomen die
tot doel hebben de administratieve lasten voor aanvragers te verlagen.
Voorbeelden hiervan zijn het gebruik van standaard kostprijzen12 en een
meer risicogerichte controle. Met deze aanpassingen opereert Nederland
nog steeds ruim binnen de door de Europese Commissie toegestane
maximale foutmarges.
2. Voortgang Europees Fonds voor de Meest Behoeftigen
programmaperiode 2014-2020
Het Europees Fonds voor de Meest Behoeftigen in de programmaperiode
2014–2020 (EFMB)13 steunt acties van de lidstaten van de EU die materiële
hulp bieden aan de minstbedeelden. De middelen uit het EFMB zijn
ingezet voor ouderen met een laag besteedbaar inkomen die de
AOW-gerechtigde leeftijd hebben bereikt en die te kennen geven sociaal
uitgesloten te zijn of dreigen te worden. Het totale budget voor de
11

Gelijke kansen en non-discriminatie bij re-integratie | Rapport | Rijksoverheid.nl.
Een standaard kostprijs is een op basis van historische gegevens (bijvoorbeeld facturen,
betaalbewijzen, prestatiebewijzen van geleverde diensten) berekende gemiddelde kostprijs
voor een activiteit. Zie hiervoor ook het onderzoek Vereenvoudigde kostenopties (2019).
13
De Engelse benaming voor EFMB is Fund for European Aid to the Most Deprived (FEAD).
12

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 26 642, nr. 146

5

programmaperiode 2014–2020 bedraagt € 4,4 miljoen. Hiervan is 85%
afkomstig uit het EFMB en 15% uit nationale cofinanciering.

EFMB-project: Ouderen in de wijk
In 2015 is het project Ouderen in de Wijk geselecteerd met als
hoofduitvoerder de Bibliotheek Utrecht. Met dit project willen de
openbare bibliotheken van Amsterdam, Den Haag, Rotterdam en
Utrecht ouderen met een laag besteedbaar inkomen bereiken om
hen te helpen zo lang mogelijk de regie over hun eigen leven te
behouden. Eind 2021 heeft het project ruim 3.299 deelnemers
geregistreerd, waarvan 77 procent vrouw en 23 procent man. Van de
deelnemers heeft 27 procent een migratieachtergrond. Het
percentage deelnemers met een beperking bedraagt 16 procent.
Binnen het project is een belangrijke rol weggelegd voor
gastvrouwen van de bibliotheken, die een essentiële schakel vormen
binnen het project door ouderen te attenderen op en te enthousiasmeren over het aanbod in de wijk en door het organiseren van
projectactiviteiten.

3. Onderzoek Algemene Rekenkamer: De toegevoegde waarde
van EU-subsidies in Nederland
In een recent onderzoek14 heeft de ARK de toegevoegde waarde van
EU-subsidies onderzocht, waaronder het ESF. Uit het onderzoek blijkt dat
ESF-subsidies een belangrijk verschil maken. Met de subsidies zijn
projecten en activiteiten in gang gezet die zonder de subsidie niet,
kleinschaliger, later in de tijd óf met minder kwaliteit zouden zijn uitgevoerd. Bovendien dragen de projecten volgens de subsidieontvangers bij
aan het doel, waarvoor de subsidie is verstrekt. Dit doel is het verhogen
van de arbeidsparticipatie om zo de economie te verstevigen en armoede
tegen te gaan. Het voornaamste punt van kritiek van de
ESF-subsidieontvangers betrof de administratieve lasten van de subsidieregelingen. De monitoring en evaluatie binnen het ESF-programma
worden daarentegen positief gewaardeerd door de ARK, omdat hiermee
meer inzicht is verkregen in de geleverde prestaties en gerealiseerde
effecten. Dit biedt de mogelijkheid tot bijsturing en vergroot het zicht op
de toegevoegde waarde van de subsidies voor Nederland. De geleerde
lessen worden benut binnen de aankomende ESF+ programmaperiode.
4. Tot slot
Met de afronding van ESF 2014–2020 in zicht en de recente start van de
nieuwe programmaperiode ESF+ wil ik kort terugblikken op de toegevoegde waarde van het ESF voor Nederland. De ESF-middelen -en de
aanvulling vanuit REACT-EU- zijn in de afgelopen jaren goed ingezet om
mensen aan het werk te helpen of werkenden in staat te stellen om
duurzaam en gezond aan het werk te blijven.
Ruim 276.000 mensen hebben tot nu toe aanvullende ondersteuning
ontvangen dankzij het ESF. Een groot deel daarvan heeft een stap gezet
richting (beter) werk. De meerwaarde van het ESF is dat extra ondersteuning mogelijk wordt, juist voor mensen die dit het meeste nodig
hebben. Deze conclusie wordt door

14

Bijlage bij Kamerstuk 34 394, nr. 7.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 26 642, nr. 146

6

meerdere onderzoeken ondersteund. Ook het meer kleinschalige EFMB is
van belang gebleken voor de zelfredzaamheid en sociale inclusie van
ouderen in de G4. Met de inzichten uit de ESF 2014–2020 periode kan ook
in de nieuwe ESF+ programmaperiode 2021–2027 een bijdrage geleverd
worden aan een inclusieve samenleving waarin mensen zoveel mogelijk
meedoen, het liefst met betaald werk.
De Minister voor Armoedebeleid, Participatie en Pensioenen,
C.J. Schouten

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 26 642, nr. 146

7