3
Verantwoordingsdebat 2017
Aan de orde is het Verantwoordingsdebat over het jaar
2017.
De voorzitter:
Aan de orde is het debat over de verantwoording over 2017.
Ik heet iedereen van harte welkom, in het bijzonder de
minister-president en de minister van Financiën. Ik heet
mevrouw Giskes van het college van de Algemene Rekenkamer van harte welkom en natuurlijk ook de mensen op
de publieke tribune en degenen die dit debat op een andere
manier volgen.
U krijgt nog niet het woord, meneer Van Dijck.
Er is ook dit jaar weer veel belangstelling voor de verantwoordingsstukken en het verantwoordingsdebat. Vorige
week vond, mede op initiatief van de heer Sneller, voor de
tweede keer de V100 plaats, een bijeenkomst met honderd
mensen uit de hele samenleving. Dat was een interessante
en bijzondere dag.
Er zijn vragen gesteld over de jaarverslagen van de departementen. De commissies hebben die vragen doorgeleid
naar het kabinet, zodat deze worden beantwoord. Zodra
die antwoorden binnen zijn, zullen we de deelnemers aan
de V100 hierover informeren.
Meneer Tony van Dijck, u mag nooit met het kabinet praten
als de vergadering is geopend.
Dan geef ik nu het woord aan de heer Van Dijck namens de
PVV.

De heer Tony van Dijck (PVV):
Voorzitter, dank u wel. Woensdag gehaktdag. Vandaag is
het zover. De dag dat het kabinet verantwoording schuldig
is aan de Nederlanders en aan de belastingbetalers.
In de stukken lees ik: het gaat goed met Nederland. Maar
de vraag die ik meteen stel is: met wie gaat het eigenlijk
goed? Het gaat goed met de schatkist van de minister. Dat
hebben we kunnen zien. Maar het gaat allesbehalve goed
met de portemonnee van de Nederlander. Deze is namelijk
de afgelopen jaren leeggeroofd door de heer Rutte. Je zou
denken dat de mensen in het land het in hun portemonnee
zouden gaan voelen, nu het weer iets beter gaat. Niets blijkt
minder waar. In 2017 werd een kleine koopkrachtstijging
beloofd, een kruimel weliswaar, maar toch. Wat blijkt nu
uit de verantwoording? De koopkracht is vorig jaar weer
verder gedaald voor bijna alle Nederlanders. Waarom is
dat niet gerepareerd door de minister van Financiën?
Iemand met een modaal inkomen zou er 0,4% op vooruitgaan, maar blijkt er achteraf 0,3% op achteruit te zijn
gegaan. Het blijven kruimels, het blijven tientjes, maar het
gaat om het principe. Ten tijde van de begroting in 2017
ging het CPB nog uit van een inflatie van 0,5%. Dat blijkt
nu 1,3% te zijn geweest. Maar dat wist de minister al in
maart vorig jaar. Toen werd een inflatie voorspeld van 1,6%.

Tweede Kamer

Verantwoordingsdebat 2017

Het CEP had dan ook de titel: Inflatie stijgt. Waarom is toen
niet ingegrepen door het kabinet en waarom is toen de
koopkracht niet tussentijds gerepareerd?
Hetzelfde geldt voor de lonen. Het kabinet gaat ervan uit
dat de lonen dit jaar met 2,5% zullen stijgen en volgend jaar
zelfs met 3,5%. Maar als dit niet gebeurt, zakken de koopkrachtbeloftes als een plumpudding in elkaar. Als de inflatie
hoger uitvalt vanwege de stijgende olieprijs, verdampt de
loonstijging waar we bij staan. Dus wat zijn die beloftes
nog waard?
Het kabinet laat de hele koopkrachtontwikkeling over aan
externe factoren: de loonontwikkeling en de inflatie, maar
doet zelf niets om de koopkracht van de mensen te verbeteren. Het kabinet zit op zijn handen, terwijl het geld tegen
de plinten klotst bij het ministerie van Financiën. Er werd
vorig jaar maar liefst 11 miljard meer aan belastingen
opgehaald dan begroot. Het overschot bedraagt maar liefst
8 miljard, terwijl men uitging van een tekort van 3,3 miljard.
En toch heeft het kabinet besloten om al deze meevallers
van bijna 12 miljard helemaal voor zichzelf te houden. Alles
voor Hoekstra. Waarom?
De minister-president beloofde dat we allemaal in onze
portemonnee zouden voelen dat het weer wat beter gaat.
Was dit weer zo'n loze belofte van de heer Rutte? De lijst
wordt nu wel erg lang. De Nederlanders worden al decennialang uitgeknepen. Ze krijgen een steeds kleiner stukje
van de welvaart. Dat moet stoppen. Sinds het begin van de
crisis zijn de lasten met €2.800 per werkende toegenomen,
rekende VNO-NCW ons voor. Maar het wordt nog erger.
Als we terugkijken, zien we dat het reëel besteedbaar inkomen sinds 2002 niet meer is gestegen, volgens DNB, terwijl
de economie met dubbele cijfers groeide. De koek wordt
niet eerlijk verdeeld, minister. Oftewel: we mogen ons
kapotwerken tot we erbij neervallen, maar we schieten er
feitelijk niets mee op. Alle welvaartswinst wordt door de
overheid en het bedrijfsleven in hun zak gestoken. De burgers hebben het nakijken en worden af en toe blij gemaakt
met een dooie mus als zoethoudertje.
Over dooie mussen gesproken: het kabinet belooft 5 miljard
aan lastenverlichting voor volgend jaar. De lonen moeten
dan wel met meer dan 3% stijgen en de inflatie moet dan
niet te hoog oplopen. Tegelijk worden door dit kabinet de
btw op boodschappen en de energiebelasting verhoogd.
De hypotheekrenteaftrek en veel belastingkortingen worden
versoberd. Feitelijk worden we blij gemaakt met een dooie
mus. De minister geeft dit ook toe. De lastenverlichting is
feitelijk minder lastenverhoging. De komende jaren worden
de lasten voor burgers en het mkb met 3,4 miljard verzwaard. Dat is het eerlijke verhaal. Dat schrijft de minister
ook in antwoord op onze vragen, maar hij durft het hier in
de zaal niet tegen de Nederlandse bevolking te zeggen.
Alsof het nog niet erg genoeg is, goochelt het kabinet ook
nog met de zorgkosten. Het bevriezen van het eigen risico
mogen we zelf betalen, maar de vermeende besparing van
2 miljard op de zorgkosten gaat niet naar de burger. Die
steekt het kabinet zelf in zijn zak. Dat is gegoochel waar
Hans Klok nog een puntje aan kan zuigen. Hoe belazer ik
de burger voor gevorderden, met als gastdocent Mark Rutte.
De PVV pleit daarom voor echte lastenverlichting. Meer
geld in de portemonnee betekent meer koopkracht, meer
banen en meer economische groei. Nu is de burger aan de

23 mei 2018
TK 84

84-3-1

beurt. Waarom wordt het overschot door deze minister
opgepot en niet teruggegeven aan de burgers? Het is tenslotte hun geld. Het is te veel betaald belastinggeld en dat
moet terug.
Voorzitter. Dan de ouderen. Het is helemaal schrijnend wat
daar gebeurt. Jarenlang werd deze groep door Rutte aangepakt. De ouderenzorg werd uitgekleed en de koopkracht
uitgehold. Ook in 2017 werd hun een klein koopkrachtplusje
beloofd. Dat blijkt weer een min. Pensioenen worden niet
meer geïndexeerd en daar wordt soms zelfs op gekort.
Nieuwe kortingen voor wel 8 miljoen pensioenen liggen op
de loer. Gepensioneerden zijn de dupe van de kunstmatig
laag gehouden rente door de ECB, terwijl deze minister van
Financiën hier tijdens de aanbieding van de verantwoordingsstukken protserig staat te vertellen dat de rentelasten
inmiddels 3,2 miljard lager zijn dan in 2012. De ouderen
zijn gedupeerd, maar Wopke profiteert. Dat is ronduit asociaal. De PVV wil er daarom nogmaals voor pleiten om die
dikke meevaller van de minister van Financiën te gebruiken
om de gepensioneerden te compenseren voor hun koopkrachtverlies. Met een rentemeevaller van 1 miljard kunnen
we de Anw met 3% verhogen zolang de rente zo laag is en
zolang de pensioenen niet kunnen worden geïndexeerd.
Dat is wel zo eerlijk en niet meer dan redelijk. Ik snap dan
ook niet dat ik niet meer steun krijg in deze Kamer.
Dan de Belastingdienst. Ik kan er niet omheen: het is een
puinhoop. Maar het wordt steeds erger, ieder jaar weer. De
puinhoop is zo groot dat de belastinginning in gevaar dreigt
te komen. De Algemene Rekenkamer stelt in zijn verantwoordingsonderzoek: "De tekorten aan personeel geven, in
combinatie met de achterblijvende werkpakkettenreductie,
aanleiding tot zorgen over oplopende risico's voor de continuïteit van de primaire processen van de Belastingdienst."
Met andere woorden: de belastinginning is in gevaar. Dat
is zeer kwalijk en het ondermijnt tegelijk de belastingmoraal
in Nederland. Die is tot nu toe nog hoog, maar die kalft af
op het moment dat de Belastingdienst niet meer functioneert.
Voorzitter. Een klein overzicht van de problemen. Eerst was
daar Jan Kees de Jager. We kennen hem nog. We kwamen
fouten tegen in de uitbetaling van de toeslagen. Het DigiDsysteem deugde niet en er raakten in zijn tijd ook nog eens
730.000 aangiftes kwijt. Toen al was duidelijk dat de ICT
een groot probleem was. Daarna kregen we Frans Weekers.
U weet wel, die staatssecretaris die toestond dat Bulgaren
in Bulgarije de Belastingdienst als pinautomaat gebruikten.
Na zijn aftreden kregen we Eric Wiebes. Onder zijn verantwoordelijkheid werden de problemen nog groter. De vertrekregeling bij de Belastingdienst was namelijk zo riant
dat veel ambtenaren hiervan gebruikmaakten. Te veel. Ze
kregen een gouden handdruk van €70.000 mee. Terwijl heel
Nederland de broekriem moest aanhalen, kregen zij een
dikke bonus.
Maar het wordt nog erger. De vertrekregeling was namelijk
bedoeld om wat goedkoper en overtollig personeel te laten
afvloeien. Door een foutje maakten juist de hoogopgeleide,
onmisbare specialisten er gebruik van. Zelfs ambtenaren
vlak voor hun pensioen pakten een grote zak met geld mee.
En om het feest compleet te maken: ook ambtenaren van
de FIOD en de douane maakten gebruik van deze gouden
polonaise. Eén ton kregen zij op grond van de vertrekregeling. Dat was echter helemaal niet de bedoeling.

Tweede Kamer

Verantwoordingsdebat 2017

Toen kwam staatssecretaris nummer 4, Menno Snel. Tijdens
zijn korte heerschappij mislukte een ICT-project bij de
schenk- en erfbelasting, waardoor veel mensen nu op hun
erfenis zitten te wachten. Ook bleek een simpele aanpassing
van de belasting op dieselauto's niet realiseerbaar in de
systemen. Ook deze staatssecretaris is dus niet in control.
Ik houd mijn hart vast of de voor 2019 op de rol staande
belastingwijzigingen überhaupt wel geïmplementeerd
kunnen worden, want kennelijk hangt de Belastingdienst
met touwtjes aan elkaar.
De oplossing van de staatssecretaris, net als die van zijn
voorgangers, is: meer geld. 100 miljoen extra en de problemen worden opgelost. Ik vraag de minister wat die ellende
nu gekost heeft. Gaarne een overzicht, want dit loopt volledig uit de hand.
De Algemene Rekenkamer constateerde voor het tweede
jaar op rij acht onvolkomenheden bij de Belastingdienst,
op het vlak van de sturing, de informatievoorziening, de
werving van nieuw personeel, de ICT-legacy en de informatiebeveiliging. Kortom, het is nog steeds verre van op orde.
In 2016 besloot staatssecretaris Wiebes om de Belastingdienst onder curatele te stellen, maar vandaag wil de PVV
de staatssecretaris zelf onder curatele stellen, met verplichte
periodieke rapportages naar de Kamer. De staatssecretaris
stelt in zijn brief voor om ons één keer per jaar te informeren, maar dat is wat ons betreft veel te weinig. Wij moeten
er bovenop zitten en willen daarom van de Belastingdienst
een groot project maken. Dat hadden wij al veel eerder
moeten doen. Sterker nog, voormalig staatssecretaris
Wiebes geeft zelf toe dat wij er een groot project van hadden moeten maken in 2016; hij betreurt dat dit niet gebeurd
is. De Belastingdienst voldoet aan alle voorwaarden en de
problemen bij de Belastingdienst moeten voor eens en altijd
worden opgelost. Het is één minuut voor twaalf, wat ons
betreft. Ik reken op brede steun in de Kamer voor het
voorstel om van de Belastingdienst en de investeringsagenda een groot project te maken.
De voorzitter:
Dank u wel, mijnheer Van Dijck. De heer Sneller heeft nog
een vraag voor u.
De heer Sneller (D66):
Ik wil even terug naar het begin van het betoog van de heer
Van Dijck. Toen toonde hij heel mooi aan waarom het
nationaal inkomen, het bbp, niet alles zegt. Dit jaar hebben
wij voor het eerst de Monitor Brede Welvaart gekregen,
waarin meer wordt ingegaan op dit soort vragen. Tijdens
het debat over dat rapport, opgesteld door de tijdelijke
commissie Breed Welvaartsbegrip, was de PVV heel kritisch
op het begrip "brede welvaart". Nu hoor ik dat hij in verkapte
termen eigenlijk heel positief is over het breder kijken naar
de welvaart. Is de heer Van Dijck nu voorstander van een
dergelijke monitor?
De heer Tony van Dijck (PVV):
Elke monitor, elk onderzoek dat iets toevoegt aan onze
inzichten en onze besluitvorming is altijd meegenomen,
maar wij zijn toen heel kritisch geweest op die monitor. In
die monitor gaat het erover hoe blij de mensen zijn met
hun omgeving, met de CO2-uitstoot en dergelijke. Er is

23 mei 2018
TK 84

84-3-2

gekozen voor een milieu-achtige benadering. Maar wij
maken ons er grote zorgen over dat de portemonnee van
de burgers al jarenlang wordt uitgehold. In de monitor
wordt er niets over gezegd dat de mensen elk jaar moeten
inleveren aan koopkracht. Ik lees ook niet in de monitor dat
één op de vijf gezinnen kampt met problematische schulden. Er zitten 30.000 mensen in de schuldsanering, maar
dat lees ik niet in de monitor. Dat heeft allemaal te maken
met het feit dat de koek niet eerlijk verdeeld wordt. Dat heeft
de heer Sneller ook kunnen zien tijdens de hoorzitting over
de aiq.
De heer Sneller (D66):
Ik ben blij dat de heer Van Dijck de monitor in ieder geval
heeft bestudeerd en er ook inhoudelijke kritiek op heeft.
Het CBS nodigt ons immers uit om feedback te geven, zodat
het volgend jaar beter kan. Ik denk dat er in de monitor ook
indicatoren inzitten, zoals slachtofferschap van misdaad,
die de heer Van Dijck meer zullen aanspreken. Mag ik de
heer Van Dijck verzoeken daar inhoudelijk op terug te komen
en samen met de rest van de Kamer ervoor te zorgen dat
wij de monitor kunnen verbeteren, zodat die volgend jaar
een betere rol kan spelen, zoals ook de heer Van Dijck wil?
De heer Tony van Dijck (PVV):
Natuurlijk. Als ik dingen kan bijdragen die nu niet belicht
zijn in de monitor, dan doe ik dat graag.
De voorzitter:
Dank u wel. Dan geef ik nu het woord aan de heer Van der
Linde, die spreekt namens de VVD-fractie.

De heer Van der Linde (VVD):
Voorzitter. Het gaat goed met Nederland, heel goed. De eer
daarvoor gaat niet naar een kabinet-Rutte I, II of III. De eer
gaat ook niet naar 150 Kamerleden. De eer gaat zelfs niet
naar ambtenaren die achter de schermen de verstandige
beslissingen in dit land voorbereiden. Alle lof komt toe aan
de grote meerderheid van de Nederlanders die, in de
moeilijke jaren die achter ons liggen, begrepen dat we met
z'n allen een pas op de plaats moesten maken. Mensen die
zelf geld waren verloren aan DSB of Icesave. Mensen die
korter of langer zonder baan zaten omdat hun bedrijf de
crisis niet te boven kwam. Mensen die met een hypotheek
van 130% een echtscheiding voor de kiezen kregen. Mensen
die desondanks begrepen dat een ongewone coalitie
ongewoon moeilijke beslissingen moest nemen, daarbij
gesteund door andere partijen, steeds weer in een andere
samenstelling. Mede daardoor kon het kabinet-Rutte II het
huishoudboekje van de Staat op orde brengen en tegelijkertijd structurele maatregelen nemen die ons land voor lange
tijd op voorsprong zetten. Denk aan de hervorming van de
woningmarkt, de sociale huur, de langdurige zorg en het
onderwijs. De decentralisaties zorgen er bovendien voor
dat mensen echt aandacht op maat krijgen.

jaar achter elkaar harder dan in de landen om ons heen.
Het aantal werklozen daalde met meer dan 100.000, er zijn
meer dan 10 miljoen banen en meer dan 8,5 miljoen mensen zijn aan de slag. Dat is zo veel, dat we zo langzamerhand
moeten gaan denken over onorthodoxe maatregelen om
ons arbeidspotentieel — mensen die nu thuiszitten — aan
het werk te krijgen. Wie kan werken, moet snel aan de slag.
En omdat die mensen allemaal aan het werk zijn, klopt het
huishoudboekje van minister Hoekstra ook weer. De
staatsschuld ligt weer onder 60%, er is een begrotingsoverschot. De complimenten daarvoor komen dus toe aan alle
mensen in Nederland en, vooruit, ook aan de kabinettenRutte I, II en III.
Tegelijkertijd sta je als econoom met verbazing te kijken
dat ons zicht op onze economie in anderhalf jaar tijd zo
drastisch kan veranderen. Het geeft ook te denken over het
instrumentarium dat we gebruiken om de economie bij te
sturen. De Europese Centrale Bank heeft een zeer ruim
monetair beleid gevoerd en daarmee bijgedragen aan de
groei. Maar hoe leggen we nu uit dat de Centrale Bank op
dit moment in de hoogconjunctuur nog steeds elke maand
voor 30 miljard euro schulden blijft opkopen? De ECB heeft
zijn kruit volledig verschoten. De economische ontwikkelingen gaan simpelweg te snel voor de instrumenten die we
gebruiken. Dat geldt trouwens ook voor ruimhartig begrotingsbeleid om de economie aan te jagen. Bij de VVD waren
we toch al geen bewonderaars van Keynes. Want de economie aanjagen in slechte tijden klinkt wel leuk, maar hoelang
ga je daarmee door als een crisis bijvoorbeeld acht jaar
duurt? Welke politicus wil daartegenover bezuinigen in
goede tijden, zoals nu? Je moet je ook afvragen of je überhaupt kunt aanjagen of afremmen met een begroting die
grotendeels vastligt in allerlei verplichtingen.
De lessen die de VVD trekt uit de afgelopen tien jaar zijn
overzichtelijk. In slechte tijden moet de overheid gewoon
bezuinigen. Gebruik een crisis om er beter uit te komen. Je
hebt dan draagvlak om kritisch te kijken naar je uitgaven
en de economische structuur te versterken. Zorg dat de
financiële markten het vertrouwen in je houden, zodat je
overnight het geld hebt om een bank te redden. Laat zien
dat je leert van fouten. Pak problemen in de financiële sector
internationaal aan, zodat het kaartenhuis niet opnieuw kan
instorten. Zwicht niet voor economen die beweren dat je
jezelf uit de crisis kunt jubelen door veel geld uit te geven.
Landen die diep hebben gesneden, neem bijvoorbeeld Ierland, hebben zich wonderlijk snel hersteld. Andere landen,
Italië en Frankrijk voorop, blijven het moeilijk hebben. Wie
niet zo veel heeft met al die economische verbanden of die
droge cijfers, heeft gelukkig een alternatief: de Monitor
Brede Welvaart van het CBS, een jaarlijkse thermometer
tussen de billen van Nederland waaruit je kunt opmaken
dat de meeste Nederlanders simpelweg gelukkig en tevreden zijn. De materiële welvaart is groot. Mensen vertrouwen
elkaar in Nederland en ze vertrouwen de overheid. De veiligheid is prima en zelfs met fijnstof scoren we een groene
taartpunt.

Voorzitter. Het gaat goed met Nederland, heel goed. De
economische groei vorig jaar was meer dan 3%. Dat hebben
we sinds de jaren negentig niet meer meegemaakt. Er is
weer meer geïnvesteerd, meer uitgevoerd en meer geconsumeerd dan het jaar ervoor. Onze economie groeit al drie

Voorzitter. Met al dat goede nieuws wil ik toch een aantal
kritische noten kraken. Het is hartstikke mooi dat het huishoudboekje weer klopt, het is mooi dat de Rekenkamer de
kas heeft nageteld en ziet dat we voor meer dan 99,5% alles
in orde hebben, maar eigenlijk verwachten we niet anders
in Nederland. De volgende stap is veel interessanter. Hoe
weet ik als belastingbetaler dat die centen ook slim worden
gebruikt, dat al dat dure beleid dat we hier maken ook

Tweede Kamer

23 mei 2018
TK 84

Verantwoordingsdebat 2017

84-3-3

resultaat oplevert en dat er geen veel betere oplossingen
zijn voor minder geld?

niet meer terugzien in de rapportage van de Algemene
Rekenkamer.

De Algemene Rekenkamer heeft ook dit jaar weer een aantal
pijnpunten op een rij gezet. Sommige daarvan spelen door
de hele rijksoverheid en bovendien al heel lang. De pijnlijkste hebben wat ons betreft te maken met ICT. Een alarmerende situatie bij de Rijksdienst Caribisch Nederland, een
puinhoop bij de rechterlijke macht, aanhoudende problemen
bij de Belastingdienst en beveiligingsproblemen bij een
aantal ministeries, waaronder het ministerie van Buitenlandse Zaken, in een tijd waarin spionage door een aantal
mogendheden aan de orde van de dag is. Wat de VVD
betreft steken deze problemen. Het is het onvermogen om
lessen te leren uit het recente verleden.

Mevrouw Leijten (SP):
Dat werpt bij mij de vraag op wat de VVD nou precies gaat
vragen. Ze mogen volgend jaar niet meer terugkomen in
de rapporten van de Algemene Rekenkamer. Als dat wel
het geval is, welke conclusies trekt de VVD dan?

In 2014 hebben we een parlementair onderzoek gehad. Dat
was het onderzoek van de commissie-Elias. Die commissie
heeft een aantal wijze aanbevelingen gedaan, vooral als
het gaat om de aansturing van complexe projecten. ICT is
de backbone van de rijksoverheid, dus we hebben een
coördinerend minister nodig die al die projecten overziet
en zorgt voor een goede pool met ICT'ers. Mijn collega Jan
Middendorp zei het laatste heel mooi: "Eigenlijk moet je
het vergelijken met de minister van Financiën. De rol die
hij heeft voor financiën, zou de minister van BZK voor ICT
moeten hebben. Vervolgens is ICT binnen elk afzonderlijk
ministerie chefsache, alleen al vanwege de veiligheid, dus
we verwachten leiderschap van de top van die departementen en dus ook van alle afzonderlijke ministers op hun eigen
hoofdstuk."
Hoe kan het nou toch zijn dat van al die zaken die we hier
een paar jaren geleden hebben behandeld naar aanleiding
van de commissie-Elias, waarmee het kabinet indertijd
voortvarend aan de slag is gegaan, zo weinig terecht is
gekomen? Waarom blijft de ICT een ondergeschoven kindje?
Waarom huren sommige rijksdiensten de helft van hun
ICT'ers extern in? Waarom worden er zo weinig ICT'ers in
dienst genomen? Waar blijft het concurrerende arbeidsvoorwaardenpakket? We huren nu mensen in voor drie of vier
keer een ambtenarensalaris.
Ik hoor het graag als ik iemand tekortdoe, maar 2017 blijkt
op dit punt een verloren jaar. De Rekenkamer signaleert
dezelfde problemen als vorig jaar, zelfs in dezelfde
bewoordingen. De VVD is een beetje voorzichtig geworden
om nou weer om meer onderzoek te vragen. Voor je het
weet, ligt er weer een rapport en zijn we weer een jaar aan
het debatteren. Maar ik vraag me wel af hoe we nu verder
willen. Kan de premier in de eerste termijn aangeven waar
de knelpunten zitten? Neem de arbeidsmarkt voor ICT'ers.
Zitten die problemen nou in het ARAR of in de WNT? Is het
een kwestie van gewoon een leaseauto? Het zou me verbazen als daar geen scherp beeld van is. Hoe is het gesteld
met de ICT-kennis aan de top van de departementen? Is de
CIO, de chief information officer, ter zake kundig, of is het
de zoveelste activiteit van een drukbezet, plaatsvervangend
sg die ook personeelszaken en inkoopbeleid moet doen?
Over de beveiliging van informatie wil ik kort zijn. Aan de
motie die Aukje de Vries bij het verantwoordingsdebat vorig
jaar heeft ingediend is nagenoeg nul opvolging gegeven.
Ik verwacht eigenlijk een toezegging van de premier dat de
problemen dit jaar worden opgelost onder regie van de
minister van Binnenlandse Zaken en dat we ze volgend jaar

Tweede Kamer

Verantwoordingsdebat 2017

De heer Van der Linde (VVD):
Laten we nou eens beginnen met een mooie, afrekenbare
doelstelling. Ik zou eerlijk gezegd niet eens willen wachten
tot volgend jaar. Wat mij betreft zouden we dit gewoon
voor Prinsjesdag opgelost moeten hebben. Informatiebeveiliging kan niet wachten. U mag elke afzonderlijke
minister die daar een potje van maakt hier ter verantwoording roepen en dan zullen we ook een kritisch debat hebben.
Mevrouw Leijten (SP):
Dat heb ik de afgelopen jaren gedaan. Sinds ik in de Kamer
zit — dat is inmiddels heel wat jaren — hebben we het hier
heel veel over ICT, over de overheid en ICT en over informatiebeveiliging. Ik vind het wel een beetje huilen met de
pet op. Als de regering nu nog één jaar krijgt, wat moet er
volgens de grootste partij van dit land dan gebeuren als
het volgend jaar niet op orde is?
De heer Van der Linde (VVD):
Mevrouw Leijten wil waarschijnlijk graag horen dat wij dan
het kabinet naar huis sturen. Ik denk dat dat niet zo snel
gaat gebeuren. Maar ministers zijn wel gewoon verantwoordelijk voor een puinhoop die ze maken. Daar gaan we ze
gewoon op aanspreken, ongeacht hun partij.
De voorzitter:
Gaat u verder.
De heer Van der Linde (VVD):
Voorzitter. Niet minder pijnlijk zijn de conclusies die de
Rekenkamer trekt over subsidies. De ministeries van VWS
en OCW spannen de kroon. Subsidies die op drie van de
vier eindpunten geen doel treffen, worden niet teruggevorderd. Er is geen beleid voor misbruik en oneigenlijk gebruik.
Ook staatssteun wordt niet getoetst. Subsidies bij andere
departementen hebben niet eens een meetbaar beleidsdoel,
laat staan dat je de resultaten kunt meten. Of er zijn zeventien doelen tegelijk, zoals bij ontwikkelingssamenwerking.
Die zeventien doelstellingen botsen dan ook weer onderling.
Welkom in de wereld van de bestedingsdruk. Ik hoor graag
van het kabinet of subsidies kunnen worden teruggevorderd
als ze niet doelmatig zijn uitgegeven. Wordt dat bijvoorbeeld
gemakkelijker als we de te leveren prestaties nadrukkelijk
in de beschikking zetten? Of moeten we er dan een soort
privaatrechtelijk prestatiecontract van maken?
Politici hebben idealen, ideeën en ideetjes. We zien ze
langskomen in de vorm van subsidies, maar natuurlijk ook
als wetsvoorstellen, andere regelgeving, nota's en
beleidsplannen en natuurlijk ook in de vorm van 3.000
moties die wij zelf indienen elk jaar. Zelden bevatten die
voorstellen meetbare en afrekenbare doelstellingen, een

23 mei 2018
TK 84

84-3-4

deadline of een probleemeigenaar. Dat leidt ertoe dat
peperdure projecten van start gaan zonder dat we een
scherp beeld hebben van de uitkomst. Er ligt hier een taak
voor onszelf als Kamer. Mijn collega Pieter Duisenberg heeft
daar de afgelopen jaren veel aandacht voor gevraagd. Wij
moeten onszelf dwingen elke keer weer voor de hand liggende vragen te stellen: welk probleem lossen we hiermee
op, hoe meten we het resultaat, wat kost het, wat krijgen
we daarvoor, wanneer is het klaar, is dit de meest effectieve
inzet, wie is verantwoordelijk, wanneer gaan we het evalueren? En ja, je kunt niet op al die vragen een antwoord
krijgen. De overheid kun je niet met een spreadsheet
besturen. Je wilt ook nieuwe ideeën kunnen testen en vervolgens in alle openheid met elkaar bespreken of die hebben gewerkt; trial-and-error. Maar als we die vragen niet
stellen, weten we ook zeker dat we niet komen tot afrekenbare doelstellingen, en daar moeten we wel naar streven.
Dat alles geldt in het bijzonder voor onze klimaatdoelstellingen uit het verdrag van Parijs. De VVD is niet de enige partij
met grote ambities op dit gebied. We willen de aarde goed
achterlaten, we willen niet afhankelijk worden en blijven
van dubieuze regimes en fossiele brandstoffen raken
gewoon op. Dat is waarschijnlijk de grootste uitdaging van
deze eeuw. We gaan er vol voor, maar dan moeten we het
wel goed aanpakken, op een manier waarop we ook economische groei en banen eraan overhouden. Maar het betekent veel voor mensen in Nederland. Die moeten het vertrouwen hebben dat elke cent voor de transitie optimaal
wordt besteed. Dan is het schrikken als je het onderzoek
van de Rekenkamer ziet. 400 miljoen euro om uitlaatgassen
te verminderen, zonder noemenswaardige gezondheidswinst. IenW heeft tot 2016 geld naar de steden geschoven
voor luchtkwaliteit, zonder scherpe doelstelling, zonder
goede evaluatie, zonder noemenswaardige bijsturing. Dat
is dus grotendeels weggegooid geld. Dat terwijl wij weten
wat wel werkt: bronbeleid, scherpe eisen bij de productie.
Het nieuwe pakket van het Nederlandse Samenwerkingsprogramma Luchtkwaliteit biedt gelukkig bij uitstek de kans
om de kosteneffectiviteit voorop te stellen.
Het kan ook anders. De achtereenvolgende ministers van
EZ hebben dat bewezen. Wat een paar jaar geleden nog
onmogelijk leek, wordt nu werkelijkheid: het eerste windmolenpark op zee zonder subsidie. De premier heeft ook
weleens ongelijk. Dit was namelijk een glashelder liberaal
punt. Als de overheid de ontwikkeling stimuleert en het aan
de markt overlaat, gebeurt het ook gewoon. De VVD hoopt
dat we diezelfde beweging gaan maken bij de verduurzaming van de gebouwde omgeving.
De heer Van Raan (PvdD):
Ik wil even iets controleren. Ik hoorde de heer Van der Linde
net zeggen dat de fossiele brandstoffen opraken en dat dat
de reden is waarom we naar een transitie moeten. Ik wil
even nagaan of ik dat goed begrepen heb. Volgens mij is
het niet zo dat ze opraken als wel dat we ze niet meer kunnen gebruiken. Kan de heer Van der Linde bevestigen dat
er een hele hoop fossiele brandstoffen in de grond moeten
blijven, omdat we ze simpelweg niet kunnen verbranden?

De voorzitter:
Misschien kan de heer Van Raan de vraag eerst toelichten,
maar dat beschouw ik dan niet als een interruptie. Meneer
Van Raan, u mag de vraag toelichten.
De heer Van Raan (PvdD):
Ik hoorde de heer Van der Linde net zeggen dat een reden
voor de transitie is dat de fossiele brandstoffen opraken,
maar het gaat er niet zozeer om dat ze opraken als wel dat
we ze niet meer kunnen gebruiken. Wellicht kan de heer
Van der Linde dit in zijn tekst verbeteren.
De heer Van der Linde (VVD):
Ik maakte volgens mij een drieslag. Ja, ze raken op en alleen
al daarom moeten we over andere dingen nadenken. U
hebt er natuurlijk gewoon volkomen gelijk in dat we ze
vanwege de CO2-uitstoot ook niet allemaal willen gebruiken.

De heer Baudet (FvD):
Dat is natuurlijk speculatief, of ze opraken of niet. We weten
niet hoeveel er zijn. We weten ook niet wat nou precies de
oorsprong is van wat we "fossiele brandstoffen" noemen.
Misschien komen ze voor een deel wel uit de kern van de
aarde, waar het vuur van de aarde bepaalde koolstofverbindingen maakt. Het is allemaal heel speculatief wat de oorsprong is en hoeveel er nog van is. Het stenen tijdperk is
ook niet geëindigd omdat er niet genoeg stenen waren
enzovoorts. Ik wil dat hier vanuit de FvD-fractie dus toch
wel even als bijstelling toevoegen.
De heer Van der Linde (VVD):
Ja.
De voorzitter:
Gaat u verder.
De heer Van der Linde (VVD):
Voorzitter. We hebben genoeg om aan te werken. 2017 was
vooral een beleidsarm jaar. Zeven maanden formeren
betekent ook zeven maanden wachten op nieuw beleid. Pas
nu hebben mensen met een baan vooruitzicht op wat extra
geld in de portemonnee. De stijging van de koopkracht in
2017 was magertjes. Ik gun werkend Nederland een forse
loonstijging. Dat is goed voor de economische groei. Het
doet iets voor de krapte op de arbeidsmarkt en het is vooral
hoog tijd voor al die mensen die jaren hebben moeten
wachten. Pas nu kunnen we het pensioenstelsel begrijpelijk
en eerlijk maken, zodat ouderen zich niet nodeloos zorgen
hoeven te maken over kortingen en indexatie, als de sociale
partners tenminste willen opschieten met hun huiswerk.
En pas nu kunnen we ondernemers bevrijden van de loondoorbetaling in het tweede ziektejaar, kunnen we het ontslagrecht versoepelen en kunnen we de vennootschapsbelasting echt verlagen. Laten we snel aan de slag gaan.
Dank u wel.

De heer Van der Linde (VVD):
Ik weet niet zeker of ik de vraag van de heer Van Raan goed
begrijp. Het punt dat ik wil maken, is dat ...

Tweede Kamer

Verantwoordingsdebat 2017

23 mei 2018
TK 84

84-3-5

De heer Azarkan (DENK):
Dat klonk als het einde. Klopt dat?
De heer Van der Linde (VVD):
Als dat uw vraag was: ja. Is dat ook het eind van uw interruptie?
De heer Azarkan (DENK):
Ik hoorde de heer Van der Linde een aantal zinnen geleden
zeggen dat de koopkracht magertjes is en ik hoorde de heer
Van der Linde aan het begin een compliment maken aan
het Nederlandse volk. Als ik het zo zie, is het vorige kabinet
onder aanvoering van de heer Rutte met een grote zak langs
de bevolking gegaan met de vraag: wilt u alstublieft iets
doneren, omdat het heel slecht met Nederland gaat, en
kunnen wij met z'n allen die zak vullen met wat geld, omdat
we het heel slecht hebben? Nu leven we in een tijd van
hoogconjunctuur. De koopkracht is vrij dramatisch; die is
eigenlijk schandalig. Er is een economische groei van 3,3%
en de mensen gaan er 0,1%, 0,2% of 0,3% op vooruit;
sommigen gaan er op achteruit. Nu kunnen we zo'n zak
verdelen en wat doet de partij van de heer Van der Linde
dan? Die draait haar rug naar de bevolking en geeft 1,6
miljard aan Shell of Unilever.

draaien, maar ik stel gewoon een heel simpele vraag. In
goede tijden zou je de koopkracht ook kunnen verbeteren.
Daar kiest u niet voor. Dus u maakt het Nederlandse volk
een heel goedkoop compliment, maar in feite draait u het
uw rug toe.
De heer Van der Linde (VVD):
Dit kabinet heeft in de plannen staan: 1,5 miljard extra voor
defensie, 1,5 miljard extra voor onderwijs, 2 miljard extra
voor zorg, 0,5 miljard voor politie, 5 miljard voor lastenverlichting, en daarnaast maken wij ook nog een pakket om
het bedrijfsleven te helpen. Daar wordt namelijk het geld
verdiend waarmee wij die defensie moeten betalen, dat
onderwijs en die zorg. In dat brede pakket zit, ja inderdaad,
ook iets met dividendbelasting.
De voorzitter:
De heer Azarkan voor zijn derde vraag.
De heer Azarkan (DENK):
Ik dacht: ik wacht even tot u mij het woord geeft. Dank u
wel, voorzitter.
De voorzitter:
Ja, natuurlijk. Uw derde vraag. Zo hoort het.

De voorzitter:
En de vraag is?
De heer Azarkan (DENK):
Waarom doet u dat?
De heer Van der Linde (VVD):
Dit gaat over 2017. De VVD heeft heel 2017, voor en na de
verkiezingen, geroepen dat we uit moeilijke tijden komen
en dat het nu tijd is dat mensen meer geld in de portemonnee krijgen. 2017 viel wat tegen. De minister zal straks gaan
uitleggen dat de mensen er wel iets op vooruit zijn gegaan,
maar minder dan wij met z'n allen verondersteld hadden.
Dan bent u toch extra blij dat dit kabinet zorgt voor een
lastenverlichting van 5 miljard?
De heer Azarkan (DENK):
De vraag is bij wie dat geld terechtkomt.
De voorzitter:
Meneer Azarkan, u neemt het woord als ik het u geef. Het
spijt me. U heeft het woord.

De heer Azarkan (DENK):
Zo is het. Al die maatregelen die u net aangeeft, leiden ertoe
dat je €10, €20, €30 per maand meer kunt uitgeven dan je
eerder had. Daar leidt dat toe, meneer Van der Linde.
De heer Van der Linde (VVD):
Dit debat is om terug te kijken op 2017, op het eind van die
moeilijke tijden, op het jaar waarin wij riepen: er moet meer
geld in de portemonnee. Dat gaan wij nu doen. En dan kijken wij vooruit: 5 miljard lastenverlichting.
De heer Van Rooijen (50PLUS):
De heer Van der Linde begon aan het slot over dreigende
kortingen. Hij zegt dat die overbodig zijn als er een nieuw
pensioenstelsel komt, maar zolang dat er niet is, moet er
worden gekort. Gisteravond hadden wij een omgekeerde
rol: ik zat in vak-K en u zat in de zaal. U zei toen hetzelfde.
Nu stel ik u de vraag: als dat stelsel er niet komt — wat wij
overigens niet willen — of te laat, namelijk in 2022 of 2023,
maar de kortingen zijn er in 2020 of 2021, bent u dan alsnog
bereid om ons voorstel te steunen? Gisteren zei u: dat gaan
wij niet doen. Daarmee zegt u: wij gaan gewoon korten als
dat nieuwe stelsel er niet is. Graag een duidelijk antwoord.

De heer Azarkan (DENK):
De vraag is bij wie dat geld terechtkomt. U draait eromheen,
meneer Van der Linde; dat zeg ik via u, voorzitter. Het is
altijd hetzelfde patroon. U geeft aan het begin een compliment aan het Nederlandse volk, omdat het in moeilijke tijden de rug heeft rechtgehouden en Nederland uit de crisis
heeft getrokken. Maar als er dan wat te verdelen valt, draait
u zich weer naar het grootkapitaal, naar Shell en naar Unilever. U geeft 1,6 miljard weg zonder dat u kunt aantonen
hoe dat voor het Nederlandse volk uitpakt. U kunt eromheen

De heer Van der Linde (VVD):
Het korte antwoord is nee, en ik zal u ook uitleggen waarom.
Wij kiezen voor een stelsel waarin wij mensen 97,5%
zekerheid bieden. Daar hoort bij dat wij de pensioenfondsen
ruime buffers laten aanhouden. Wij gaan die buffers niet
uitdelen ten koste van volgende generaties en niet alleen
niet ten koste van volgende generaties, maar ook niet ten
koste van de zekerheid die ouderen nu hebben.

Tweede Kamer

23 mei 2018
TK 84

Verantwoordingsdebat 2017

84-3-6

De heer Snels (GroenLinks):
Een korte vraag, omdat de heer Van der Linde begon over
die koopkracht. Ik ben het spoor een beetje kwijtgeraakt en
ik hoop dat de bewindslieden die vraag later zullen beantwoorden. Bent u ook verrast door die tabel bij de SZWstukken over de realisatie van de koopkrachteffecten 2017?

De voorzitter:
De heer Van der Linde.

De heer Van der Linde (VVD):
Ja. Er is een hele hoop te zeggen over gemiddelden,
medianen, doelgroepen enzovoort, maar laten wij gewoon
eerlijk zijn: wij hadden natuurlijk met z'n allen op meer
gehoopt. Dat heeft alles te maken met inflatie. Dat weten
wij ook. Dat is op zich een goed teken. Maar ja, ik had u
graag laten zien dat het heel veel meer was.

De heer Van der Linde (VVD):
Ik heb net een opsomming gegeven van alles wat wij de
komende tijd gaan doen en gezegd wat er in de plannen
staat. Dat is alleen maar mogelijk omdat wij het huishoudboekje van de bv Nederland op orde hebben. Dan kun je
wel roepen "ze houden het allemaal in hun zakken", maar
het gaat goed met Nederland. Eindelijk kunnen we wat
terugdoen. Ja, natuurlijk, we hebben moeilijke jaren achter
de rug. Maar u zult toch met mij blij zijn met de plannen
die er nu liggen, of niet soms?

De heer Snels (GroenLinks):
Dat delen wij. Het gaat nu niet eens zozeer over het politieke
oordeel daarover. Wij krijgen nu de cijfers van SZW over
de realisatie 2017 gebaseerd op CEP-cijfers 2018. Bij de
stukken krijgen wij een nieuwe tabel met net weer wat
andere koopkrachtgroepen, maar het grote verschil is dat
in de SZW-tabel tien van de veertien inkomensgroepen
erop achteruitgaan, minnetjes, en in het antwoord op de
vragen er geen één minnetje meer over is en iedereen in
de plus staat. Die twee tabellen zijn allebei op het CEP
gebaseerd. Hoe kan dat?
De heer Van der Linde (VVD):
Ik heb dat ook gezien. Misschien moet u die vraag niet aan
mij stellen, maar aan de verantwoordelijke minister.
De heer Tony van Dijck (PVV):
Ik word een beetje moe van die VVD die constant roept:
lagere belastingen, de mensen moeten het voelen in de
portemonnee. Nu liggen de feiten over 2017 er. De mensen
hebben niets gevoeld. Sterker nog, er is weer geld uit hun
portemonnee gehaald. In 2018 zouden zij dan een klein
koopkrachtplusje krijgen van gemiddeld €5 per maand.
Maar ja, de inflatie hoeft maar een beetje tegen te vallen
of de loonontwikkeling hoeft maar een beetje tegen te vallen
...

De heer Tony van Dijck (PVV):
En dat is kwalijk.

De heer Tony van Dijck (PVV):
Het gaat goed met Nederland, maar het gaat niet goed met
de portemonnee van de burger. En dat is u aan te rekenen.
U zegt nu dat er voor die portemonnee iets in het verschiet
ligt, maar deze minister geeft zelf toe dat we voor de periode
tot 2020/2021 spreken over een lastenverzwaring van 3,4
miljard. Met andere woorden: u doet niets voor de mensen.
De lastenverlichting die u belooft, is minder lastenverzwaring. Dat moet u vertellen. Dat is het eerlijke verhaal.
De voorzitter:
De heer Van der Linde.
De heer Tony van Dijck (PVV):
De enige koopkrachtverbetering die in de boeken staat, is
te danken aan een loonstijging die niet in uw handen ligt,
maar die bij het bedrijfsleven ligt of komt door een lage
inflatie. Met andere woorden: ...
De voorzitter:
Wat is uw vraag?

De voorzitter:
En wat is de vraag, meneer Van Dijck?

De heer Tony van Dijck (PVV):
... wat doet u beleidsmatig zodat de mensen feitelijk meer
in hun portemonnee hebben? Feitelijk meer in hun portemonnee.

De heer Tony van Dijck (PVV):
Mijn vraag is dat de heer Van der Linde zelf hoopt dat de
mensen wat meer in hun portemonnee krijgen. Sterker nog,
hij gunt de mensen wat meer in de portemonnee. Maar op
het gebied van het beleid, ...

De voorzitter:
De heer Van der Linde.

De voorzitter:
En uw vraag is?
De heer Tony van Dijck (PVV):
... zodat die mensen iets meer in hun portemonnee krijgen,
doet hij helemaal niets.

Tweede Kamer

Verantwoordingsdebat 2017

De heer Van der Linde (VVD):
De VVD is in 2012 de verkiezingen ingegaan met één centrale belofte: wij maken de overheidsfinanciën op orde. Dat
hebben we gedaan, met uw steun en met de steun van een
heleboel partijen. Het is gewoon gebeurd. We zijn nu de
verkiezingen ingegaan met de belofte: nu gaan we iets voor
uw portemonnee doen. U kijkt nu terug op 2017. Toen was
er nog geen kabinet, vooruit, de laatste twee maanden. U
weet heel goed dat je dat in die laatste twee maanden niet
geregeld krijgt. We hebben vier jaar de tijd om dit te doen.

23 mei 2018
TK 84

84-3-7

En dan mag u ons erop afrekenen. En dan mag u in de
verkiezingstijd tegen iedereen gaan roepen dat we dat wel
of niet hebben gedaan. Ik vermoed alleen dat, als we het
voor elkaar krijgen, wij u daar dan niet meer over horen.
De heer Tony van Dijck (PVV):
De feiten spreken voor zich. De plannen zijn doorgerekend
en daar blijkt uit dat door dit kabinet beleidsmatig niets
gedaan wordt aan een betere koopkracht. Wat u doet, komt
neer op minder lastenverzwaring. Maar dat wil niet zeggen:
lastenverlichting. Dus u belooft de kiezer "ik zou de komende
jaren eigenlijk €50 uit je portemonnee halen, maar weet je
wat, dat doe ik niet". En dat is dan het extra geld in de portemonnee. En dan moet ik blij zijn dat die €50 die eigenlijk
op de rol stonden om geroofd te worden uit mijn portemonnee, er niet uit worden gehaald. Dat is wat u zegt. U zegt:
de €50 die we eigenlijk zouden pakken, pakken we niet. Ik
ben blij.

De heer Nijboer (PvdA):
De heer Van der Linde sprak net in een interruptie over de
bv Nederland. Zijn laatste woorden waren: nou kunnen we
toch lekker de Vpb verlagen. Vandaag liggen al die analyses
voor: van het CBS, over de brede welvaart, wat de problemen zijn in Nederland, ongelijkheid, klimaat, wonen. Maar
de analyse is niet dat de bedrijven te weinig winst maken.
Ik vraag hem toch hoe hij op basis van al die analyses tot
de conclusie komt dat dat nou het meest urgente is wat er
moet gebeuren. We zijn een land hè, we zijn geen bv.
De heer Van der Linde (VVD):
Daar heeft de heer Nijboer gelijk in. Alleen, het bedrijfsleven
is een van de vele dingen. En weet u, er zit wel heel veel
groen in die Monitor Brede Welvaart. Het gaat goed met
Nederland. Er zitten ook een paar van die rode taartpunten
in. Ik vind het een prachtig ding. We weten dus waar we
onze aandacht aan moeten besteden. We geven toch niet
alleen maar geld uit aan het bedrijfsleven? We geven toch
ook geld uit aan andere dingen die we belangrijk vinden?

De voorzitter:
Dat heeft u gezegd.
De heer Van der Linde (VVD):
Ik pak gewoon even de doorrekening van het CPB erbij. Los
daarvan kijk ik even terug naar het afgelopen jaar. 100.000
mensen — om precies te zijn: 117.000 mensen — hebben
een baan gekregen. Dat blijkt niet uit die koopkrachtplaatjes,
want volgens die koopkrachtplaatjes krijg je nooit een
nieuwe baan en maak je geen promotie. Dat zie je allemaal
niet, laat staan dat je ziet dat je door een echtscheiding heen
gaat of andere grote evenementen meemaakt. U gaat mij
toch niet vertellen dat wij met z'n allen slechter worden van
het kabinetsbeleid dat nu voorligt met een lastenverlichting
van 5 miljard?
De voorzitter:
Vierde vraag, meneer Tony van Dijck.
De heer Tony van Dijck (PVV):
Ik ga u wel vertellen dat we er inderdaad niets mee
opschieten en dat u de bal helemaal bij het bedrijfsleven
legt. Zij moeten de lonen ... Dat gunt u iedereen. Ik gun
iedereen een loonstijging van 10%. Daar gaat het niet om.
Het gaat erom wat dit kabinet doet. Wat doet de VVD? Zij
roept altijd dat werkend Nederland lagere belastingen verdient, maar u verhoogt de belasting alleen maar! Dat is wat
u doet! En daarom moet u niet tegen werkend Nederland
zeggen "dankzij ons hebt u nu een baan", want u hebt
helemaal niets gedaan. Vorig jaar zat er geen kabinet. Toen
was het hele handeltje demissionair. Dat was een goed jaar.
Misschien is dat een idee voor dit jaar: ga op je handen
zitten.
De heer Van der Linde (VVD):
Ik heb niet zo'n zin in een goedkoop welles en nietes. Als
de PVV de volgende keer gewoon haar verkiezingsprogramma eens laat doorrekenen door het CPB, dan kunnen
we die cijfers ernaast houden. Dan praten we ergens over.
Maar er viel niet zoveel door te rekenen.

Tweede Kamer

Verantwoordingsdebat 2017

De heer Nijboer (PvdA):
We zijn natuurlijk een mooi land. Daarover zijn we het snel
eens. Ik ben ook niet van de pessimistische vleugel van de
politiek. Maar die rode vlakken zeggen niet dat de winsten
van het bedrijfsleven te laag zijn. We hebben een enorm
probleem met de dividendbelasting. U noemde zelf de Vpb.
Daar sloot u uw inbreng mee af. Het gaat om de sociale
samenhang. Denk aan mensen die niet meer meekomen.
We lopen achteraan met het klimaat. Denk ook aan het
onderwijs. Dat zijn de problemen. Hoe komt u er dan bij
om nu, en als uitsmijter in uw inbreng, meer geld naar het
bedrijfsleven als grote winst te gebruiken?
De heer Van der Linde (VVD):
Ik vind dat wij te makkelijk vergeten dat die bedrijven in
Nederland ook zorgen voor banen. Dat is één. En ze zorgen
niet alleen voor rechtstreekse banen. Probeert u het ook
eens uit te leggen aan de taxichauffeur die hier elke dag
vijf keer op en neer naar Shell rijdt. Probeert u het eens uit
te leggen aan de mevrouw die broodjes smeert en die
aflevert voor een internationale vergadering bij Akzo, Unilever of wat dan ook. Bij bedrijven wordt wel het geld verdiend.
De heer Azarkan (DENK):
Toch altijd weer die schwalbe van de VVD, alsof oppositiepartijen niet geïnteresseerd zijn in bedrijven die banen
creëren. Dat weten we natuurlijk. Het probleem is, meneer
Van der Linde, dat in de afgelopen 30 jaar de bedrijfswinsten
verdrievoudigd zijn. De koopkracht van mensen is nauwelijks toegenomen. Gaat u daar eens op in!
De heer Van der Linde (VVD):
Ja, en daar hebben we die 5 miljard voor.
De voorzitter:
Dank u wel. Dan ga ik naar de heer Snels namens GroenLinks.

23 mei 2018
TK 84

84-3-8

De heer Snels (GroenLinks):
Voorzitter. Wat willen we bereiken? Wat gaan we daarvoor
doen? En bereiken we wat we hadden willen bereiken? Dat
zijn de eenvoudige vragen die aan het einde van een
begrotingscyclus in het Verantwoordingsdebat centraal
zouden moeten staan. Dat zou moeten, omdat burgers
willen weten of belastinggeld zorgvuldig, zuinig en zinnig
wordt gebruikt door ons als politici. Mensen willen weten
waarom we beleid voeren en wat dat gaat opleveren, rationeel onderbouwd, niet op basis van een gevoel, niet op
basis van gokken en niet op basis van de diepste vezels van
de premier, om hem maar eens te citeren. Maar precies dit
is toch de reden waarom het debat over de dividendbelasting zo hoog oploopt, zo vraag ik de premier. Mensen willen
weten wat ze voor 1,4 miljard krijgen aan investeringen en
werkgelegenheid, of vragen zich af of dit geld beter besteed
kan worden. Precies daarom is dit Verantwoordingsdebat
zo belangrijk. Niet omdat wij als financiële woordvoerders
een technocratisch debat over cijfers voeren, maar omdat
dit debat uiteindelijk gaat over democratische verantwoording. Geen technocratie maar democratie, zoals de Rekenkamer terecht stelt. Graag een reactie.
Voorzitter. We hebben inmiddels heel veel puzzelstukjes
om de verantwoording te verbeteren, maar er is nog geen
zicht op het leggen van de gehele puzzel. Daarover gaat
mijn inbreng vandaag. Ik begin met de verantwoording in
beperkte zin, namelijk bij de aansluiting van de begrotingen
bij de verantwoording en het Financieel Jaarverslag. Het
valt mij op dat de vragen van de V100-burgers de vinger
op de pijnlijke plek leggen, of het nu om verkeersveiligheid,
de aansluiting op de arbeidsmarkt, het onderwijs, de energietransitie, de werkdruk in de zorg of armoede bij kinderen
gaat. Al die vragen gaan over doelen die soms wel maar
meestal niet expliciet zijn vastgesteld en over de mate
waarin geld of beleid wel of niet heeft bijgedragen aan het
behalen van die doelen. De reden waarom burgers al die
vragen stellen, is dat het niet makkelijk, of helemaal niet,
uit de stukken is te halen. Dat is het punt. De verantwoording heeft te weinig een relatie met de begroting. De vragen
wat we willen bereiken, wat we daarvoor hebben gedaan
en wat we bereikt hebben, zijn op deze manier moeilijk te
beantwoorden. Zijn de minister en de premier dat met mij
eens en delen zij deze analyse die ook door de Rekenkamer
krachtig wordt gemaakt?
En dat met een kleine twintig jaar nadat we begonnen zijn
aan de VBTB- operatie van beleidsvoorbereiding tot
beleidsverantwoording, een operatie die volgens mij nog
is gestart door minister Zalm in het tweede paarse kabinet,
in de vorige eeuw dus. De premier moest toen nog staatssecretaris worden. Het duurt met de analogie van Arno
Visser van de Rekenkamer wel heel lang voordat we de
gordijntjes van de koets van Madame Bovary weg kunnen
schuiven. En dan vraag ik mij af: willen we wel weten wat
er achter de gordijntjes gebeurt? Waarom is dit zo'n taai
en moeizaam proces? Of is het ook inherent aan de politiek?
Is beleid maken veel spannender dan verantwoording
afleggen? Is veel beloven gemakkelijker dan verantwoorden
of beloften wel zijn waargemaakt? Graag een reactie.

door decentralisaties en op afstand zetten van beleid in
zbo's en rechtspersonen met een wettelijke taak, het budgetrecht van de Kamer wordt uitgehold. Ongeveer 60% van
de uitgaven valt dan niet meer onder de directe verantwoordelijkheid van ministeries. Als je dan weet dat op heel veel
departementen de verplichtingen per jaar bijna 100% zijn,
dan blijft er van het jaarlijkse budgetrecht van de Kamer
weinig over. In het jaarverslag staat dat we in 2017 een
onderuitputting hebben van 1,4 miljard. Mag ik ervan uitgaan dat via de eindejaarsmarge dit geld ook weer besteed
gaat worden aan dezelfde doelen en mag ik ervan uitgaan
dat al het geld dat wordt meegenomen in de eindejaarsmarge gezien kan worden als een meevaller waardoor dit
ook weer te amenderen is door de Kamer bij Voorjaarsnota?
Ik had het over artikel 4.2. De ministers moeten voor al die
organisaties op afstand zorgen voor tijdelijke en betrouwbare informatie voor het jaarverslag. Ze moeten toezicht
houden op de rechtmatige besteding en heel veel van die
organisaties moeten aan de minister verantwoording
afleggen over de doelmatigheid en de doeltreffendheid van
hun beleid. En eigenlijk weten we dit allemaal niet. Het staat
niet of onvoldoende in de jaarverslagen. De re-integratietrajecten van het UWV worden door de Rekenkamer zelf ook
als voorbeeld genomen. Het jaarverslag van de minister
toont niet aan dat er in 2017 minder aan re-integratie is
uitgegeven dan verwacht of wat de relatie is tussen uitgaven
aan re-integratie en dat wat het UWV echt heeft gedaan om
mensen met een beperking daadwerkelijk te helpen. Wat
vinden de minister en de premier hiervan en wat gaan zij
doen om dergelijke informatie voor komend jaar wel
inzichtelijk te maken? Zo is er ook geen overzicht van of
inzicht in de vraag hoeveel publiek geld er bij al die organisaties op afstand omgaat, zo stelt de Rekenkamer. Krijgen
we dat volgend jaar wel? Gaat het kabinet daar werk van
maken?
Een volgend puzzelstukje is artikel 3.1 van de Comptabiliteitswet. Doelstellingen, doelmatigheid en doeltreffendheid
moeten in iedere wet worden aangegeven. Een heel
belangrijk wetsartikel, maar je wilt dat die informatie al in
begrotingen wordt geaggregeerd, wat volgens mij de ideale
situatie zou zijn. Ik heb eerder de afschaffing van de dividendbelasting al als voorbeeld genoemd. Ik ben benieuwd
hoe artikel 3.1 voor dit voorstel gaat uitpakken, maar krijg
geen antwoord op mijn vragen om dat nu al toe te lichten.
Ik zou dat nu al willen weten en niet pas als de wet klaar is.
Graag een reactie, want dit geldt in feite voor alle wetgeving.

Voorzitter. De Comptabiliteitswet is ook zo'n puzzelstukje,
een nieuw puzzelstukje dat de verantwoording van beleid
moet verbeteren, en wel op twee onderdelen. Ten eerste
artikel 4.2. De Rekenkamer trekt terecht de conclusie dat

De operatie Inzicht in kwaliteit is een belangrijke afspraak
in het regeerakkoord, voortvloeiend uit de Studiegroep
Begrotingsruimte. Weer zo'n puzzelstukje voor het verbeteren van de kwaliteit van beleid. Overigens vraag ik mij af
of er een lacune is qua kennis over doelmatigheid en doeltreffendheid bij departementen, zoals wordt gesteld. Volgens mij gaat het hierbij ook echt om politieke wil. De economen van Financiën weten vrij goed wat de afschaffing
van de dividendbelasting wel of niet betekent. Maar wil het
kabinet daar nauwkeurig inzicht in geven? Dat is volgens
mij veel eerder de politieke vraag. Ten slotte, qua verantwoording in beperkte zin, het baten-lastenstelsel. Ook daar
praten we al een kleine twintig jaar over. De Rekenkamer
twijfelt over de ambities van dit kabinet naar aanleiding
van de tekst in het regeerakkoord. In reactie schrijft de
minister dat pragmatisch invoeren van het stelsel het doel
is. Hoe moet ik dit debat tussen kabinet en Rekenkamer

Tweede Kamer

23 mei 2018
TK 84

Verantwoordingsdebat 2017

84-3-9

zien? En is de minister het met mij eens dat het baten-lastenstelsel een puzzelstukje is — weer zo'n puzzelstukje —
om beter inzicht te krijgen in de kosten en opbrengsten van
beleid?
Voorzitter. Dan de Monitor Brede Welvaart, een volstrekt
nieuw puzzelstukje en een mooi en belangrijk puzzelstuk.
Complimenten voor het CBS en alle betrokkenen. Eerst wat
praktische vragen. We zagen vorige week de minister van
Financiën en de president van de Rekenkamer in de plenaire
zaal toen het financieel jaarverslag formeel werd aangeboden aan de Kamer. Maar met de Monitor Brede Welvaart
gebeurde dat niet. De minister zei er ook niets over in zijn
betoog in de Kamer. Dat is jammer. Zou dat volgend jaar
niet anders moeten? De kabinetsreactie kwam van de
minister van EZK, terwijl de premier dit jaar zijn verantwoordingsbrief achterwege liet. Ook dat is jammer. Het ligt meer
voor de hand dat de premier zijn verantwoordingsbrief
gebruikt om al die verschillende puzzelstukjes aan elkaar
te knopen, en dus ook om de monitor te koppelen aan
kabinetsbeleid. Een gemiste kans. Kan dat volgend jaar niet
anders?
De monitor zelf is goed voor het debat en zorgt voor meer
aandacht voor brede welvaart. Het is namelijk belangrijk
dat we verder kijken dan alleen naar de groei van het bbp
en de staatsfinanciën. Er gaan heel veel dingen goed in
Nederland. Er is vertrouwen in de instituties en in elkaar.
De economie trekt aan en we zijn relatief zeer gelukkig.
Maar er zijn grote verschillen in de verdeling van de brede
welvaart. Dit geldt voor inkomen, werkloosheid, gezondheid,
ervaren woonlasten, vertrouwen in andere mensen, en
tevredenheid met het leven en persoonlijk welzijn. Met
name de kloof tussen laag- en hoogopgeleiden is pregnant
en consequent aanwezig. Maar hoe verhoudt zich dit tot
kabinetsbeleid? Hoe verantwoordt de premier deze kloof?
Wat zijn de doelen? Wat wil het kabinet hier bereiken?
En dan nog een heel concrete vraag. De monitor gaat uit
van de kapitalenbenadering: natuurlijk kapitaal, menselijk
kapitaal en maatschappelijk kapitaal. Eigenlijk is het dan
logischer om te kijken naar vermogensverhoudingen bij
mensen in plaats van naar inkomensplaatjes. Graag een
reactie.
Tegelijkertijd is het zorgelijk — we hadden het er net in een
interruptiedebatje al over — dat bijna iedereen er in koopkracht op achteruit lijkt te gaan, althans volgens het jaarverslag van SZW. Maar we kregen een nieuwe tabel via het
ministerie van Financiën en beide tabellen sluiten niet op
elkaar aan, terwijl beide gebaseerd zijn op CEP-cijfers van
het CPB. Daar krijg ik graag opheldering over.
Onze aanzienlijke welvaart hier en nu gaat ten koste van
natuurlijk kapitaal in Nederland. We scoren op meerdere
indicatoren slecht op de Europese ranglijst: qua stikstofoverschot, qua hernieuwbare elektriciteit, qua cumulatieve
CO2-emissies en qua natuur. De economische groei betekent
juist dat de CO2-uitstoot weer stijgt. Hier zie je heel goed,
en dat is een van de meerwaardes van de monitor, de uitruil
tussen welvaart in enge en brede zin. De vraag is: wat moet
dit betekenen voor beleid? Je zou een beleidsimpuls verwachten bij tegenvallende CO2-uitstoot. Komt die er ook?

wederuitvoer via de Rotterdamse haven. Dan blijft Nederland in de Europese lijstjes bij de onderste tien landen staan
als het gaat om invoer van fossiele energiedragers, metalen
en mineralen. Ik kijk toch iets kritischer naar de Monitor
Brede Welvaart dan de VVD, begrijp ik. Kortom, onze welvaart hier en nu gaat ten koste van de toekomst en van
elders. Het probleem is alleen dat de monitor nog geen
relatie geeft met beleid. Er is geen geïntegreerde verantwoording. Op heel veel terreinen, bijvoorbeeld zorg, wonen
en veiligheid, stelt het CBS dat er geen kwantitatieve overheidsdoelen zijn. Wat gaat het kabinet daaraan doen?
Dan hebben we nog de Sustainable Development Goals.
Het is goed dat er voor de komende jaren gezocht wordt
naar een integratie van beide rapportages. Dat zijn in ieder
geval al twee puzzelstukjes die aan elkaar worden geknoopt.
Maar de titel alleen zegt het al: duurzame ontwikkelingsdoelen; doelen die we willen bereiken. Dan moet er een relatie
zijn tussen deze doelen, de doelen in begrotingen, het
daaraan gekoppelde beleid en de verantwoording daarover
later. Zoals de Rekenkamer aangeeft, wordt er bij geen enkel
ministerie, met uitzondering van Buitenlandse Handel en
OS, aandacht besteed aan deze duurzame doelen. Is dat
niet merkwaardig, zo vraag ik de premier.
Voorzitter. We hebben heel veel puzzelstukjes die doelen,
beleid en verantwoording kunnen verbeteren, zodat we de
belastingbetaler uiteindelijk precies kunnen vertellen wat
we met 270 miljard aan inkomsten doen. Het moet zorgvuldig, zuinig en zinnig zijn. Maar al die puzzelstukjes samenbrengen en tot één geheel brengen; daar zijn we nog lang
niet. Dus mijn hoofdvraag voor vandaag is: wat gaan we
doen om al die stukjes in elkaar te laten passen en welke
rol zien de minister en de premier voor zichzelf in dit proces? Ik realiseer me heel goed dat dit een proces van lange
adem is. Ook om voor mezelf concrete doelen in dit debat
te hebben en om moties te voorkomen, heb ik een paar
heel concrete vragen. Kunnen we voor volgend jaar verwachten dat de duurzame doelen in begrotingen als een
eerste vingeroefening worden opgenomen? Kunnen we
volgend jaar in het jaarverslag een overzicht krijgen van
organisaties op afstand, wat artikel 4.2 van de Comptabiliteitswet eigenlijk ook vraagt? Krijgen we als Kamer inzicht
in de kwaliteit? De minister heeft al toegezegd dat we een
plan van aanpak krijgen, maar ik wil graag ook aandacht
voor de wijze waarop de Kamer dit proces kan volgen en
kan monitoren. Misschien kan daar ook expliciet in staan
hoe het kabinet, de premier, de minister van Financiën zicht
krijgen op hoe artikel 3.1 in wetgeving nou eigenlijk wordt
uitgevoerd.
Ten slotte is er een opdracht aan mijzelf. Met Joost Sneller
ben ik rapporteur namens de commissie voor Financiën
inzake het baten-lastenstelsel. Wij zullen zelf proberen deze
discussie een impuls te geven.
Dank u wel.
De voorzitter:
Dank u wel. Heel goed dat u als Kamerlid samen met de
heer Sneller het rapporteurschap op u neemt.
Dan geef ik nu het woord aan de heer Slootweg namens
het CDA.

Onze welvaart gaat ook ten koste van welvaart en kapitaal
elders in de wereld, zelfs als er wordt gecorrigeerd voor de

Tweede Kamer

Verantwoordingsdebat 2017

23 mei 2018
TK 84

84-3-10

De heer Slootweg (CDA):
Dank u wel, voorzitter. Voorafgaand aan de presentatie van
de jaarverslagen, de slotwetten en het commentaar van de
Algemene Rekenkamer kregen we lessen in geluk van Guido
Weijers, een vrolijke noot, met dank aan de organisatoren
van de dag. Het was precies in de roos, zeker gezien het
gegeven dat ook de eerste Monitor Brede Welvaart werd
gepresenteerd. Met deze monitor wordt geprobeerd meetbaar te maken dat er voor het geluk van de inwoners van
Nederland meer nodig is dan een bloeiende economie.
Misschien zit dat ook een beetje in onze aard. Simon
Schama gaf zijn boek over onze Gouden Eeuw niet voor
niets de titel Overvloed en onbehagen mee. Waarschijnlijk
zit in het streven naar geluk zelf wel iets van tragiek opgesloten. De filosoof Pascal Bruckner schreef in zijn boek "Gij
zult gelukkig zijn!" dat geluk als doel zo vaag is dat het door
zijn onduidelijkheid onzeker maakt. Wellicht ligt in de
onzekerheid de voedingsbodem voor een eeuwig onbehagen.
Maar laat ik eerst eens ingaan op de overvloed, om daarna
wellicht onevenredig lang stil te staan bij het onbehagen.
Het gaat goed met 's lands financiën. De economie draait
op volle toeren. De werkloosheid is minder dan 5% van de
beroepsbevolking. De economische groei ligt boven de
10%. En het begrotingsoverschot is meer dan 1% geworden.
Wanneer we kijken naar de ontvangsten, uitgaven en verplichtingen van de rijksrekening, dan constateert de Algemene Rekenkamer dat van elk van deze onderdelen meer
dan 99% rechtmatig is. Er zijn minder en minder grote fouten bij de slotwetten dan in 2016. Dit alles is een compliment
waard.
Als alles goed lijkt te gaan, is het niet eenvoudig te erkennen
dat er ook problemen kunnen zijn. We zijn dan ook erg blij
dat de problemen die door de Algemene Rekenkamer zijn
aangekaart, door de ministers erkend worden en serieus
worden genomen. Dat staat toch wel in contrast met vorig
jaar, toen de minister van Defensie, de minister van Economische Zaken en de minister van VWS deze problemen
ontkenden. Wel willen we het belang benadrukken van een
verstandig begrotingsbeleid. Het begrotingsoverschot van
8 miljard klinkt mooi, maar als we hier wijs mee omgaan
en ons aan de begrotingsregels houden, hebben we daar
echt profijt van als het weer een keer minder gaat. Dan
hoeven we ook niet zo drastisch in te grijpen als voorheen,
maar dat vraagt wel om discipline. Misschien klinkt het wat
tegenstrijdig, maar een verstandig begrotingsbeleid is niet
hetzelfde als een beleid, gericht op onderschrijdingen. Hoe
kan het nu toch dat het al jaren een brede wens van de
Kamer is om te investeren in infrastructuur en defensie,
maar dat er al jarenlang een grote onderbesteding op deze
ministeries is, variërend van 100 miljoen tot soms zelfs 500
miljoen? Waarom verbetert dit maar nauwelijks door de
jaren heen? Kan daar wat inzicht in worden gegeven?
Dat het ons land hier en nu zo goed gaat, lijkt ook bevestigd
te worden met het beeld dat wij krijgen vanuit de Monitor
Brede Welvaart. Het CDA heeft uitgezien naar de komst van
deze monitor, een monitor die naast de ontwikkeling van
het bbp een foto wil maken van hoe wij er als Nederlandse
samenleving voor staan. Dat doet hij niet door één enkele
indicator, maar door een hele reeks indicatoren aan te bieden op het gebied van onder andere samenleving, veiligheid, en natuur en milieu. Natuurlijk, wanneer er zo veel

Tweede Kamer

Verantwoordingsdebat 2017

indicatoren zijn, zal iedereen daar zijn eigen gelijk uit kunnen
halen. Er is voor iedereen wel een indicator te verzinnen
die aangeeft dat de plannen van zijn of haar partij het betere
antwoord geven op de problemen van vandaag en morgen,
van hier naar voor wie wonen hier ver vandaan. Wij zien in
de aanvulling dat scherper inzicht wordt gegeven in de
maatschappelijke ontwikkelingen, naast de economische
ontwikkeling. Wij zijn ook blij dat de ontwikkelaars aangeven
dat er nog tijd nodig is om tot een beter model te komen.
Dat neemt niet weg dat er onzes inziens een goede eerste
foto is genomen. Daarvoor willen wij de mensen, de
bureaus, CBS en SCP, die hieraan hebben gewerkt, hartelijk
dankzeggen.
Dan is het voor ons als parlement nog wel een zoektocht
hoe we met de monitor willen omgaan. Wordt het een
integraal onderdeel van Verantwoordingsdag, naast de
behandeling van de jaarstukken, of nemen wij de onderdelen mee naar de departementale behandeling? We zijn ook
benieuwd welke plek dit ondertussen heeft gekregen bij
het kabinet. Hebben de vakministers de resultaten besproken? Nemen ze de resultaten mee naar de opstelling van
de begroting voor de komende jaren?
Dan schuiven we binnen de Monitor Brede Welvaart wel
langzaam naar de punten van het onbehagen. Het vorige
kabinet heeft ingezet op de participatiesamenleving. Iedereen doet mee. Dan is het toch opmerkelijk dat het vrijwilligerswerk is afgenomen. Het CDA hoopt dat de invoering
van een maatschappelijke diensttijd er een bijdrage aan
kan leveren dat mensen al jong ervaren hoe belangrijk het
is om te leren hoe gaaf het is om je in te zetten voor de
ander. Wij delen de opmerkingen van de Rekenkamer over
de meetbaarheid van de resultaten van beleid. Toch willen
wij ook nog een kanttekening plaatsen bij die meetbaarheid.
Want is elk beleid meetbaar? Hoe meetbaar zijn tenslotte
de investeringen in veiligheid en defensie?
Mevrouw Leijten (SP):
Een van de dingen die heel meetbaar zijn, is de koopkracht
van mensen. We hebben gezien dat de koopkracht enorm
is achtergebleven vorig jaar. 2017 zou het jaar zijn dat
iedereen erop vooruitging, maar helaas. Hoe kijkt het CDA
daartegenaan?
De heer Slootweg (CDA):
Voor ons is dat natuurlijk ook een teleurstelling. Het kabinet
zat er echter maar een deel van het jaar. Wij kijken dus met
nog veel meer belangstelling naar hoe de koopkracht zich
dit jaar gaat ontwikkelen. Dat neemt niet weg dat, als je ziet
dat de economische groei zo goed gaat, het heel logisch is
dat een deel van het onbehagen in onze samenleving
daaruit voortkomt dat de koopkracht maar achterblijft.
Mevrouw Leijten (SP):
Mensen zien de winsten stijgen, horen dat de dividendbelasting kan worden afgeschaft, maar merken het zelf niet
in de portemonnee. Als er dan al een beetje loonstijging is,
dan stijgt de inflatie harder, stijgen de huren harder en stijgt
de zorgpremie harder. En dan hebben wij het nog niet eens
gehad over de energierekening. Vindt het CDA het ook niet
goed als wij gewoon de afspraak maken: de koopkracht
groeit evenveel als de economie?

23 mei 2018
TK 84

84-3-11

De heer Slootweg (CDA):
Daar gaat een economisch model achter schuil waarin je
dit allemaal zo maakbaar zou kunnen maken dat ik dat toch
niet helemaal deel. Het is waar wat mevrouw Leijten zegt,
namelijk dat de koopkracht van iemand waarvan de persoonlijke omstandigheden helemaal niet veranderen, nauwelijks
vooruitgaat. Er zijn natuurlijk ook wel mensen, en dat zie
je toch altijd minder in deze cijfers terug, die eerst geen
baan hadden en die vervolgens naar een baan gaan. Die
merken op dat moment wel dat de koopkracht omhooggaat.
Maar er zijn ook mensen die zijn ontslagen. Dus ik vraag
me af of je zomaar zou kunnen zeggen wat er gebeurt. Ik
zou ook niet precies weten hoe dat moet gebeuren. Er zou
dan na de belastingaanslag een soort toeslag toe moeten
worden gezonden. Dat gaat toch uit van een economisch
model dat niet de onze is.
Mevrouw Leijten (SP):
Nou, wat dacht je van een loonstijging, een loonstijging zo
hoog als de economie groeit? Nou weten we dat onze
minister van Binnenlandse Zaken aanstuurt op een caoconflict, want zij wil de ambtenarensalarissen niet 3,5%
laten stijgen. We hebben daarover vorig jaar hier een debat
gevoerd. Toen werd gezegd: de lonen moeten omhoog.
Het IMF zegt dat en iedereen zegt dat. De oud-minister van
Financiën is zelfs lid geworden van de vakbond, want de
lonen moeten omhoog. En dit kabinet zegt: nee hoor, we
krijgen een cao-conflict met de ambtenaren. Zou het niet
goed zijn als wij als Kamer zeggen: dat willen we helemaal
niet, want wij willen wél dat die lonen stijgen?
De heer Slootweg (CDA):
Ik zeg nogmaals dat het bij de loononderhandelingen, de
cao-onderhandelingen, in eerste instantie een kwestie is
van de sociale partners. Bij het Rijk is volgens mij de duidelijke spelregel dat daar gevolgd wordt wat er in de markt
gebeurt.
De voorzitter:
Meneer Snels en meneer Van Dijck willen interrumperen.
Wie was eerder? Meneer Tony van Dijck was eerst.
De heer Tony van Dijck (PVV):
Ik kom nog even terug op dit punt. Ik hoor de woordvoerder
van het CDA namelijk zeggen: ik hoop dat dit jaar de koopkracht ietsje beter uitpakt dan vorig jaar.
De heer Slootweg (CDA):
Nou, het mag ook wel iets meer zijn dan "ietsje".
De heer Tony van Dijck (PVV):
Nou, ietsje meer, want vorig jaar was het voornamelijk
negatief. Maar we weten wat er voor dit jaar voor de mensen in het vat zit, en dat is niet veel. Vorig jaar was het
negatief, blijkt nu, en dit jaar is het een kruimel: 0,6%. Het
is nog niet eens 1%, maar 0,6%, maar dan moeten de lonen
wel met 2,5% stijgen en de inflatie niet hoger zijn dan 1,6%.
Met andere woorden: u hebt niks voor dit jaar. Wat gaat u
doen aan de teleurstelling bij de mensen — u erkent dat

Tweede Kamer

Verantwoordingsdebat 2017

die er is — en wat gaat u doen om die mensen in ieder geval
voor 2018 te bedienen?
De heer Slootweg (CDA):
2018 is natuurlijk een jaar waarin inderdaad heel veel
voorbereidingen worden getroffen om die lastenverlichting
mogelijk te maken die in de komende periode gaat gebeuren. Dus ja, in die zin zal 2018 inderdaad ook nog niet die
grote veranderingen inlossen die we graag zouden willen
zien. Maar ook hiermee wordt een klimaat geschapen
waarin sociale partners toch beter met elkaar kunnen
onderhandelen. Dat zorgt er volgens mij voor dat ook de
mogelijkheden waarbij werknemers gaan profiteren, er toch
echt wel op vooruitgaan.
De voorzitter:
Volgens mij gaat u uw laatste vraag stellen, meneer Van
Dijck. Ja, het gaat heel hard.
De heer Tony van Dijck (PVV):
Het zou zomaar kunnen.
Het CDA is namelijk de partij van de uitspraak" na het zuur
komt het zoet". De mensen hebben acht jaar lang zuur voor
de kiezen gehad omdat de financiën toen echt ronduit slecht
waren. Nu is er het zoet: vorig jaar 3% en dit jaar bijna 3%
economische groei. Maar nu schopt u het blikje elke keer
vooruit door te zeggen: ja, misschien volgend jaar, we
hopen, we hopen en we doen verder niks. Snapt u dat
mensen het vertrouwen in de politiek daardoor kwijtraken?
U handelt niet en geeft de mensen eigenlijk niets, en de
uitspraak "na het zuur komt het zoet" is elke keer een loze
belofte.
De heer Slootweg (CDA):
Meneer Van Dijck zegt "niet handelen". Deels wordt er
natuurlijk wél gehandeld, want mensen die geen baan
hebben maar nu wel een baan krijgen, zullen wel hebben
gezien dat dat wel wat scheelt. Dat neemt niet weg dat ik
de zorg die de heer Van Dijck adresseert, wel heel erg herken. Het is volgens mij een breed gedragen grote uitdaging
dat die loonontwikkeling voor werknemers ook echt vooruitgaat.
De voorzitter:
Gaat u verder.
De heer Slootweg (CDA):
Voorzitter, bijna elke poll laat zien dat het onbehagen in de
samenleving diep zit, ondanks de mooie economische cijfers.
Ik zie de heer Snels bij de interruptiemicrofoon staan,
voorzitter. Excuses.
De voorzitter:
Ik ook. De heer Snels.

23 mei 2018
TK 84

84-3-12

De heer Snels (GroenLinks):
Dank u wel, voorzitter. De koopkrachtdiscussie laat ik nog
even aan het kabinet omdat er eerst opheldering moet
komen. Gaat iedereen erop achteruit volgens SZW, of gaat
iedereen er ongeveer op vooruit volgens Financiën? Die
twee totalen kloppen niet helemaal, of in ieder geval zijn
ze niet naast elkaar te plaatsen.
Maar ik heb een vraag over de Monitor Brede Welvaart. Ik
ben blij met de mooie woorden van het CDA over de
monitor, maar ik vond de woordvoerder wat aarzelend in
zijn vragen aan het kabinet. Wat gaat dit nou betekenen
voor het politieke debat en voor verantwoording? Deelt de
heer Slootweg ook mijn betoog waarin ik zeg dat we in
ieder geval eens zouden moeten proberen om een aantal
heel concrete doelen ook al in begrotingen vast te leggen,
en om eens te gaan experimenteren hoe we die doelen op
basis van de monitor en de Sustainable Development Goals
van begroting naar verantwoording kunnen leiden?
De heer Slootweg (CDA):
Ik heb het betoog van de heer Snels gehoord. Het is voor
mij eigenlijk nieuw. Daar heb ik op deze manier nog niet
over nagedacht. Ik wil dus eerst even horen of dat allemaal
op deze wijze mogelijk is. Op het moment dat je de Monitor
Brede Welvaart hebt, denk ik dat het wel fatsoenlijk is om
ook te kijken hoe je erover kunt rapporteren. De heer Snels
betoogde ook dat we niet allerlei dingetjes naast elkaar
moeten laten bestaan, maar dat we een geïntegreerd beeld
moeten hebben. Ik denk dat dit alleen maar iets is waarin
je de meting van beleidsresultaten wilt zien. Ik wil nog niet
zeggen dat dit dé oplossing is, maar alles wat daartoe bijdraagt, omarmen wij van harte.
De heer Van Rooijen (50PLUS):
De heer Slootweg had het over onbehagen. Gisteravond
hadden we het debat over de rekenrente, met mijn initiatiefvoorstel. College Omtzigt heeft toen gesproken. Kortweg
zei hij dat kortingen gewoon moeten plaatsvinden als de
situatie rond de dekkingsgraad zo blijft. Maar hij hoopt dat
er een nieuw stelsel komt. Als die kortingen blijven dreigen
in 2020 — namelijk als die dekkingsgraad vijf jaar lang onder
de 104 blijft — kan de heer Slootweg dan begrijpen dat
miljoenen Nederlanders, 10 miljoen wellicht, nu al weten
dat er dan gekort gaat worden? Kan de heer Slootweg
begrijpen dat de mensen helemaal niet snappen dat de
pensioenfondsen schatrijk zijn en de dekkingsgraad alleen
te laag is door de Draghi-rente?
De heer Slootweg (CDA):
Ik denk dat de heer Van Rooijen erkent dat het CDA constant
veel commentaar heeft gegeven op het beleid van de
Europese Centrale Bank, op het ruime monetaire beleid.
Dat is ons inziens de grondoorzaak ervan. Wat is rijk bij
pensioenfondsen? Het gaat natuurlijk niet alleen om wat
er nu in kas zit. De heer Van Rooijen zal het met mij eens
zijn dat mensen die nu gepensioneerd zijn en 85 worden,
niet willen dat er aan het eind weer te weinig over is. Je
moet daarin een adequaat beleid voeren. Ons inziens wordt
dat het meest bemoeilijkt door het monetaire beleid van
de Europese Centrale Bank. Wij willen nog steeds dat dit
wijzigt. Die koers zullen wij blijven varen.

Tweede Kamer

Verantwoordingsdebat 2017

De heer Van Rooijen (50PLUS):
Ik ken dat standpunt van het CDA, maar ik begrijp het
helemaal niet. Met de heer Omtzigt ben ik als een van de
weinigen in de Kamer van mening dat het beleid echt moet
stoppen en wellicht nooit had moeten plaatsvinden. Het
moet zeker nu stoppen. Wat hij niet wil en ik wel, is dat we
de gevolgen van die kunstmatig verlaagde rente — De
Nederlandse Bank zegt dat het minstens 1% is — voor die
10 miljoen Nederlanders wegnemen, om te voorkomen dat
ze over twee jaar alsmaar moeten denken dat het door
Draghi kan gaan gebeuren dat de pensioenen worden verlaagd, terwijl de staat rijk is, er groei is en er 10 miljard extra
binnenkomt. Kan de heer Slootweg met mij de gevolgen
van het ECB-beleid, dat we allebei fout vinden, ...
De voorzitter:
Meneer Van Rooijen ...
De heer Van Rooijen (50PLUS):
Kan hij de gevolgen daarvan wegnemen?
De voorzitter:
... dit debat is al uitvoerig gevoerd.
De heer Slootweg (CDA):
Wat de heer Van Rooijen zegt, begrijp ik. De heer Omtzigt
zal het gisteren ongetwijfeld beter verwoord hebben dan
ik nu. Het grote verschil zit 'm volgens mij in het feit dat de
heer Van Rooijen de nadruk legt op de vraag hoe wij als
Nederlandse rijksoverheid de gevolgen moeten bestrijden.
We hebben een set van maatregelen waarmee we proberen
om de inkomenspositie van ouderen te verbeteren. Maar
zij zijn niet de enigen, want de heer Van Rooijen heeft het
over een bedrag van 10 miljard, dus hij rekent ook de
werknemers mee. Wij willen veel meer dan alleen maar
kijken naar de gevolgen. Wij willen weten wat de oorzaak
is. We willen echt beginnen bij de oorzaak. Ik denk dat daar
het verschil van visie tussen de heer Van Rooijen en onze
fractie bestaat.
De voorzitter:
Gaat u verder, meneer Slootweg.
De heer Slootweg (CDA):
Bijna elke poll laat zien dat het onbehagen in de samenleving diep zit, ondanks de mooie economische cijfers. Hiervoor zijn meerdere verklaringen te geven. Naast de onvrede
over bijvoorbeeld persoonlijke veiligheidsbeleving, heeft
het er ook mee te maken dat mensen een politiek die belooft
dat iedereen erop vooruitgaat, niet geloven als ze het zelf
niet direct merken. Neem de mensen voor wie het pensioen
een belangrijk deel van het inkomen uitmaakt, of de eenverdieners die, zoals het CPB onlangs opmerkte, te maken
hebben met een belastingdruk die niet langer doelmatig is.
Maar mensen ervaren ook een gevoel van onbetrouwbaarheid bij overheidsbeleid. Laat ik wat dat betreft één groep
uitlichten: zelfstandigen met een AOW-gat door verhoging
van de pensioenleeftijd. De verhoging van de AOW-leeftijd
heeft ervoor gezorgd dat sommige zelfstandigen nu een
beroep moeten doen op de bijstand. Deze groep zelfstandi-

23 mei 2018
TK 84

84-3-13

gen had zich verzekerd tegen arbeidsongeschiktheid tot de
toenmalige AOW-leeftijd van 65 jaar. Ze waren echter al
arbeidsongeschikt toen de AOW-leeftijd werd verhoogd.
Omdat men zelfstandige is, kan men geen beroep doen op
een overbruggingsregeling. Dit is een vergeten groep die
niet kan profiteren van de economische opleving, maar die
wel de gevolgen ziet van overheidsbeleid. Ik denk dat dit
soort zaken dat onbehagen voedt.

volgens de Rekenkamer een risico vormt voor de continuïteit van de bedrijfsvoering. Al eerder is door systeemproblemen de toeslag op benzine uitgesteld. Is het probleem
bij de primaire processen nu zo groot dat de introductie
van nieuwe heffingen zo direct in gevaar komt? Ik denk
bijvoorbeeld aan de milieumaatregelen voor vliegverkeer
en de invoering van bronheffingen op rente en royalty's.
Kan de minister daar zijn inzicht bij geven?

De gevoelens van onbehagen krijgen bij de CDA-fractie
verder een plek wanneer we zien op welke zere plekken de
Algemene Rekenkamer de vinger legt en waar het CDA bij
de opstelling van de begroting voor 2017 aandacht voor
heeft gevraagd. Het CDA waarschuwde in 2016 dat er meer
geïnvesteerd moest worden in de Belastingdienst om de
problemen daar te verhelpen, dat de pgb-systematiek stijgende uitvoeringskosten kende en qua uitvoering vastliep,
dat Defensie meer aandacht moest krijgen en dat geld en
prestatie bij Veiligheid en Justitie transparanter moesten
worden. Laat ik deze zaken eens langslopen.

Voordat ik inzoom op de pgb-problematiek kom ik eerst bij
de ernstige constatering over hetzelfde ministerie van VWS
over onvolkomenheden rond het subsidiebeheer. Ik wil mij
aansluiten bij de vragen die de heer Van der Linde daarover
gesteld heeft. Ik ben benieuwd naar de antwoorden van het
kabinet hierover.

De Algemene Rekenkamer constateert voor het tweede jaar
op rij dat het ministerie van Financiën en de Belastingdienst
met acht onvolkomenheden het grootste aantal onvolkomenheden kennen. Belangrijke aandachtspunten zijn volgens de Rekenkamer aansturing, toezicht, het personeelsbeleid en de interne informatiedeling. Ik wil inzoomen op
de personeelstekorten op ICT-terrein in relatie tot informatiebeveiliging. Ik benoem dit punt hier, bij de Belastingdienst, maar vraag er eigenlijk in rijksbrede zin aandacht
voor. De beheersing van de informatiebeveiliging bij dit
kerndepartement is onvoldoende. Dit raakt aan het vertrouwen van Nederlanders dat hun gegevens in goede handen
zijn. Is te schetsen of dit binnen een jaar opgelost kan worden?
De Algemene Rekenkamer legt een duidelijke relatie met
een gebrek aan vast personeel. Wat we willen weten, is of
er blokkades zijn om meer vast personeel op het terrein
van ICT aan te nemen. Is het alleen een kwestie van geld,
of zijn er ook andere zaken die blokkades vormen om als
ICT-specialist in dienst te komen bij de overheid?
Dan het strategisch personeelsbeleid bij de Belastingdienst.
Ten eerste is er de constatering van de Rekenkamer dat de
Belastingdienst geen beschikking had over bruikbare
informatie over de personeelsstromen, daardoor niet goed
in staat is om te sturen en dat er onvoldoende informatie
beschikbaar is over de kennis en expertise van toezichtmedewerkers en hun behoefte aan kennis en expertise. Het
antwoord op dit probleem is de implementatie van een
nieuwe topstructuur. Is deze al geïmplementeerd bij de
Belastingdienst? Hebben de afzonderlijke dienstonderdelen
al een organisatie- en formatierapport opgesteld? Zo ja,
wat zijn daarvan de resultaten?
Ten tweede constateert de Rekenkamer nu definitief dat
niet kan worden vastgesteld of de remplaçantenregeling
van de Belastingdienst rechtmatig was. Dat is nogal wat.
Wat vindt de minister hiervan? Welke les wordt hieruit
geleerd voor de toekomstige regelingen?

Tijdens de algemene beschouwingen in 2016 riep het CDA
op om paal en perk te stellen aan de uitvoeringsgekte en
de daarmee gepaard gaande hoge uitvoeringskosten rond
de pgb-systematiek. Ik noem enkele feiten. Over 2017 meldt
de auditdienst van de Sociale Verzekeringsbank dat tussen
de 8 en 17% van de betalingen nog onrechtmatig is. De
totale uitvoeringskosten van het pgb in het kader van de
Wet langdurige zorg bedragen bijna 100 miljoen. De kosten
die gemeenten voor hun werkzaamheden maken, worden
op landelijk niveau niet inzichtelijk gemaakt. Is het mogelijk
om een compleet overzicht, dus inclusief de kosten die de
gemeenten maken, te krijgen van de uitvoering van de pgb?
Op ons komen die kosten die wij al wel kennen extreem
hoog over. Is er geen vuistregel voor de te rechtvaardigen
uitvoeringskosten?
Daarnaast verliep in 2017 de samenwerking tussen
gemeenten en zorgkantoren over het pgb-trekkingsrecht
moeizaam. In overleg met alle betrokken partijen stelde het
ministerie van VWS in 2017 een stappenplan op om de
governance, het geheel van sturing, beheersing, toezicht
en verantwoording rond het pgb-trekkingsrecht te verhelderen. De Rekenkamer constateert dat dit plan geen duidelijk beeld van de governance in de eindsituatie geeft. In de
reactie gaat de minister niet in op deze constatering. Wij
willen weten waarom er geen duidelijk beeld is van de
governance in de eindsituatie voor de pgb-regeling.
In de vorige kabinetsperiode heeft het CDA jaar na jaar
gepleit voor meer geld voor Defensie. In 2017 kon Defensie
rekenen op extra geld; een kleine 200 miljoen voor versterking van de basisgereedheid. De vorige minister benutte
deze extra financiële ruimte echter vooral voor verbetering
van de haperende bedrijfsvoering en niet voor versterking
van de basisgereedheid. Dat is op zich al opmerkelijk. Nog
opmerkelijker wordt het dat desondanks vijf onvolkomenheden geconstateerd worden bij Defensie. Het geeft aan
hoe noodzakelijk het is dat Defensie extra middelen krijgt.
Ik durf het woord "investering" niet eens in de mond te
nemen; het gaat om herstel. Kan de minister garanderen
dat de middelen die in de komende periode gebruikt gaan
worden, ook echt overeenkomen met de doelen waarvoor
de Kamer die beschikbaar heeft gesteld?

Daarnaast vindt het CDA het belangrijk dat de problemen
rond de primaire processen worden opgelost. Op een aantal
onderdelen heeft de inning vertraging opgelopen. Ons
belastingsysteem is te complex geworden, zodanig dat dit

Is er nog meer geld en kennis nodig om de bedrijfsvoering
bij Defensie op orde te brengen? Welke ondersteuning kan
het ministerie van Financiën bieden? De WRR heeft eerder
gepleit voor een apart planbureau voor de veiligheid. Hoe
kijkt de minister aan tegen versterking van kennis op dit
punt bij de huidige planbureaus? Wat ons betreft mag dat

Tweede Kamer

23 mei 2018
TK 84

Verantwoordingsdebat 2017

84-3-14

best ten koste gaan van de afdeling ginicoëfficent bij het
CPB.
Dan Justitie en Veiligheid. Het CDA vroeg in 2016 om duidelijkheid over de verhouding tussen investeringen en
taakstelling, in het bijzonder op de punten rechtsspraak en
Openbaar Ministerie. De Rekenkamer constateert dat er een
voorraadproblematiek is rond de strafzaken van het OM.
De voorraad strafzaken is veel groter dan de beoogde 30%
van de strafzaken. De Rekenkamer vindt het daarbij van
belang dat naar de keten en niet alleen naar de afzonderlijke
ketenpartners wordt gekeken. Dat lijkt mij wijs, want het is
voor veel mensen niet te begrijpen dat aan de ene kant
gevangenissen moeten worden gesloten, terwijl aan de
andere kant de voorraadproblematiek, ondanks de dalende
instroom van zaken, maar niet kleiner wordt. Daarnaast
maakt de CDA-fractie zich zorgen over de ontwikkeling van
het eigen vermogen van de Raad voor de Rechtsspraak.
Het in control zijn, zowel qua financiën als qua verantwoording, is iets waarmee het Openbaar Ministerie worstelt. Zijn
wij volgens de minister nu op de goede weg? En zijn er in
de afgelopen periode zaken opgevallen die wij nog kunnen
verwachten?
Naast deze zaken zijn in het jaarverslag ook enkele nieuwe
zaken uit het jaarverslag en de opmerkingen van de
Rekenkamer opgedoken. Het is schokkend om te lezen over
het beveiligingslek bij de Rijksdienst Caribisch Nederland.
Dat de Rekenkamer na constatering daarvan tenslotte
bezwaar heeft moeten maken voordat er noodzakelijke
acties zijn ondernomen, geeft te denken. Ik heb hier een
aantal vragen over. 1. Hoe voorkomen wij dat er eerst
gebruik moet worden gemaakt van een paardenmiddel als
het bezwaar maken door de Rekenkamer voordat de
minister in actie komt? 2. Is in kaart te brengen wat de
gevolgen zijn geweest van het niet op orde zijn van de
informatiebeveiliging, waardoor men via de Rijksdienst
Caribisch Nederland eventueel bij data van burgers en
bedrijven kon komen? 3. Is bij de Autoriteit Persoonsgegevens melding gemaakt van deze onvolkomenheid? Zo nee,
waarom, niet? Heeft de Autoriteit Persoonsgegevens geen
rol te spelen? Dan een paar opvallende zaken die we zagen
bij het ministerie van Onderwijs. We zien meer leerlingen
en studenten dan het ministerie verwachtte en daardoor
een tegenvaller van 121 miljoen. Aan de andere kant zien
we een onderbesteding van 96 miljoen, die voor een
belangrijk deel verklaard wordt door scholen die te veel
leerlingen laten uitstromen zonder diploma en leraren die
minder een beroep doen op de lerarenbeurs. Wat is volgens
de minister er de verklaring voor dat men er zo naast heeft
gezeten in de schatting van het aantal leerlingen en studenten? Het is voor het tweede jaar op rij dat er een onderschatting plaatsvindt. Zou het ministerie dit niet jaarlijks zelf
moeten kunnen oplossen? Het ene jaar een meevaller, het
andere jaar een tegenvaller: het lijkt steeds een rare bezuiniging of dat er geld over is, terwijl het toch een autonome
ontwikkeling is. Het lijkt ons toch een vrij eenvoudige
demografische som. Hoe komen deze wisselingen toch tot
stand?

er wordt besteed, waaraan het wordt besteed en of de
gewenste doelen worden bereikt? Dit speelt bij de re-integratietrajecten van het UWV, maar diezelfde vraag zouden
we bijvoorbeeld ook voor beschut werk kunnen stellen. Hoe
wil de minister in de toekomst dit beleid gaan verantwoorden?
Tot besluit. Bovenstaande lijkt een litanie van zaken die fout
zijn gegaan. Ik heb hiermee het gevoelen van onbehagen
bij het kabinet niet willen voeden. Nogmaals, met de
rechtmatigheid van ruim 99% en mooie economische cijfers
is er voldoende reden om complimenten te geven. Met de
Monitor Brede Welvaart krijgen we een betere foto van hoe
Nederland ervoor staat. Ook die foto ziet er niet slecht uit.
Maar in het najagen van dat onduidelijke doel, geluk, zal
een gevoel van onbehagen blijven. Misschien zit een deel
van het geluk van de Nederlander erin dat hij de vrijheid
heeft om te klagen en zijn onbehagen te tonen over wat
niet goed is. Aan dat geluksgevoel van die Nederlander,
heb ik hier een bijdrage willen leveren.
De voorzitter:
Dank u wel. Dan geef ik nu het woord aan mevrouw Leijten
namens de SP-fractie.

Mevrouw Leijten (SP):
De crisis is voorbij. De groei van onze economie ging in
2017 sneller en harder dan in de jaren voor de crisis. Het
aantal werkenden groeide sinds de crisis sneller dan op
welk moment dan ook. En de staatsschuld ligt nu, voor het
eerst sinds de crisis, weer onder het niveau van 60%. Er is
8 miljard over op de begroting, terwijl er werd uitgegaan
van een tekort. Er zijn meevallers bij de winstbelasting,
meevallers bij de inkomstenbelasting, meevallers bij de
btw en bij de sociale uitkeringen. Dat is het resultaat van
meer werk, meer winst en meer bestedingen. Er is ook een
meevaller die het kabinet wellicht niet had willen zien. Er
is namelijk 0,5 miljard extra binnengekomen bij de dividendbelasting. Daar blijft netto, omdat er ook een aftrekpost op
is, 200 miljoen van over, maar dit alles maakt de afschaffing
van de dividendbelasting dus nog duurder dan begroot.
Maar dat komt later wel.

Rond Sociale Zaken wil ik ingaan op de re-integratieactiviteiten. In 2017 is er 206 miljoen beschikbaar gesteld aan
het UWV. Ten eerste is onduidelijk hoeveel re-integratietrajecten en werkvoorzieningen er zijn ingekocht. Ten tweede
wordt niet gemeld dat zo'n 50 miljoen niet is besteed. Ten
derde blijft onduidelijk wat is bereikt met die ingekochte
trajecten. Hoe kunnen we meer inzicht krijgen in hoeveel

Het is goed nieuws voor iedereen die de overheidsfinanciën
vooropstelt, want we zijn uit de crisis, het gaat weer beter.
Maar met wie gaat het beter? En wat betekent "uit de crisis"
nu precies? We hebben allemaal de Monitor Brede Welvaart
gezien, een welkome aanvulling op het alleen maar cijfermatig kijken naar ons land. Maar we zien wel dat de welvaart van nu geleend is van elders en van toekomstige
generaties. We zien ook dat de welvaart heel scheef verdeeld is. Dan heb je het niet alleen over inkomen en vermogen, maar dan heb je het over verwachtingen, hoe je je
voelt, gezondheid. Als je dan het staatje met puntjes op de
achterzijde ziet, dan zie je dat mannen die een opleiding
hebben op theoretisch niveau — dat heet hoogopgeleid,
maar hoog en laag klinkt zo negatief — en die hier geboren
zijn, het vooral heel goed hebben. Als je die puntjes bekijkt,
zie je dat er echt kloven zijn in onze samenleving. Over die
kloven hebben we het al vaker gehad. Waar je wordt
geboren, waar je op school hebt gezeten en wie je ouders
zijn, bepaalt in enorm sterke mate de mogelijkheden die je
hebt en de toekomst die je krijgt. Natuurlijk zijn er altijd

Tweede Kamer

23 mei 2018
TK 84

Verantwoordingsdebat 2017

84-3-15

uitzonderingen, natuurlijk zijn er altijd mensen die door
allerlei muren en plafonds heen breken, maar maakt de
overheid dat mogelijk? Maken wij dat mogelijk via ons
onderwijssysteem, via de manier waarop we onze samenleving ingericht hebben? Steeds minder en dat is wel een
probleem.
We zien dus de kloof in de samenleving. Het gaat om
opleidingsniveau, om waar je geboren bent, of je man of
vrouw bent en wie je ouders zijn. We zien dat de vermogensongelijkheid in ons land de één na hoogste in de wereld is.
Alleen in de Verenigde Staten is de vermogensongelijkheid
groter. Dit is niet inclusief de pensioenpotten. Dat is exclusief de pensioenpotten. Wat gaan hieraan doen?
De verdeling van de welvaart is wel degelijk een taak van
de overheid. Het gaat niet alleen om het binnenbrengen
van geld. Is de minister bereid om de mogelijkheden voor
een vermogensbelasting voor de rijksten in ons land te
onderzoeken? Op die manier kunnen zij ook bijdragen. Hoe
meer vermogen je hebt, hoe minder belasting je hoeft te
betalen. Inkomsten uit vermogen worden stukken lager
belast dan inkomsten uit werk. Dat is niet meer eerlijk. We
hebben een crisis gehad en de vermogensongelijkheid is
groter in plaats van kleiner. Wat gaan we hieraan doen?
We zijn uit de crisis, maar de koopkrachtcijfers blijven achter. We hebben dat al eerder gehoord. Eigenlijk iedereen
heeft het daarover gehad. Mijn vraag aan de minister van
Financiën is: hoe kunnen we ervoor zorgen dat de koopkracht even hard stijgt als de economische groei? Kan hij
wat voorbeelden geven van hoe we dat kunnen doen?
De heer Van der Linde (VVD):
Ik probeer even de verbanden te ontdekken. Ik heb natuurlijk
ook in de Monitor Brede Welvaart gezien dat je op achterstand staat als je een niet-westerse achtergrond hebt en als
je laag bent opgeleid. Maar wat heeft dat te maken met het
herverdelen van rijkdom? Worden niet-westerse mensen
dan plotseling in een veel betere positie geplaatst?
Mevrouw Leijten (SP):
Ja, je hebt dan middelen over om bijvoorbeeld het onderwijssysteem te verbeteren. Dat heeft niet meer de emancipatoire kracht dat het vroeger had. Dan hoef je studenten
die gaan lenen geen ontzettend hoge studieschuld te geven.
Wij kunnen wel degelijk dingen organiseren. We kunnen
bijvoorbeeld organiseren dat buurten worden opgeknapt
waar dat nodig is. Natuurlijk zijn er mensen die door muren
en glazen plafonds heen breken. Er zijn altijd uitzonderingen, maar er zijn steeds meer signalen dat de kloven die in
de afgelopen neoliberale tijd in onze samenleving zijn
geslagen nauwelijks nog te overbruggen zijn. Dat vergt
investeringen. Je ziet dat ook in de zorg. Er is een enorme
achterstand van mensen die een praktischere opleiding
hebben. Zij gaan acht jaar eerder dood en leven wel tientallen jaren in fors slechter beleefde omstandigheden. We
weten dat de zorgkosten steeds meer bij de patiënt worden
gelegd. Die mensen staan financieel op achterstand. Dat
kan je oplossen.
De voorzitter:
De heer Van der Linde.

Tweede Kamer

Verantwoordingsdebat 2017

Mevrouw Leijten (SP):
Dat kan je met elkaar oplossen. Het gaat dan niet alleen om
de vraag hoeveel er binnenkomt, maar ook om de vraag
hoe je de welvaart verdeelt.
De heer Van der Linde (VVD):
Ik zie het probleem wel, net als de SP. Hier valt niets aan te
ontkennen, maar we hebben al de meest egalitaire samenleving ter wereld. Nergens zijn de inkomensverschillen zo
klein als in Nederland. Is er nou iets mis aan het bestaande
regeringsbeleid waarin we gewoon zeggen: er komt 1,5
miljard extra voor onderwijs, juist om die mensen erbij te
betrekken? Het beleid is er voortdurend op afgestemd dat
mensen kunnen meekomen en meedoen en dat we werken
aan integratie en verplichte inburgering.
Mevrouw Leijten (SP):
Als je werkt aan integratie en verplichte inburgering voor
mensen die hier al generaties zijn, dan voer je volgens mij
de verkeerde discussie. Dat is het eerste. Ik vind het positief
dat de VVD de problemen in ieder geval ziet, want als je ze
ziet, kan je ook kijken naar oplossingen. Ik vind dat al heel
positief, laat ik dat gezegd hebben. Maar het feit dat wij na
de Verenigde Staten de grootste vermogensongelijkheid
hebben, baart zorgen. Het feit dat de inkomsten uit arbeid
dalen op die arbeidsinkomensquote, waarover we laatst
een hoorzitting hadden, baart ook zorgen. Dat vraagt juist
om een vermogensbelasting voor de allerrijksten, want
over het inkomen dat je uit vermogen kunt halen, betaal je
ongeveer 10% belasting, terwijl je over inkomen uit arbeid
ongeveer 35% betaalt. Dat verschil kunnen we toch verkleinen? Dat zou heel erg goed zijn voor onze samenleving.
De voorzitter:
Gaat u verder.
Mevrouw Leijten (SP):
De minister was vorige week opgetogen over de goede
cijfers die hij mocht presenteren en die ook nog wel van
een ander kabinet waren. Hij vertelde maar liefst zeven keer
in zijn toespraak over de staatsschuld. Het woord "koopkracht" kwam niet terug in zijn speech, het woord "inkomen"
kwam niet terug in de speech en het woord "tweedeling"
kwam ook niet terug in de speech. Ik miste bij onze minister
van de staatsfinanciën de mensen, de gezinnen, de kinderen
en de ouderen van ons land. Want was de belofte niet bij
deze begroting dat iedereen erop vooruit zou gaan? Iedereen. In de rijksbegroting 2017, nog door Dijsselbloem
ondertekend, stond: om te zorgen dat iedereen er volgend
jaar op vooruitgaat, hebben we extra geld uitgetrokken voor
de koopkracht van minima en ouderen. Helaas, ze gaan in
de min. Wat is hier misgegaan? Hoe kunnen we ervoor
zorgen dat we nou eens stoppen met dat onbehagen, zoals
het CDA het noemt, en wat mij betreft ook gewoon met het
iedere keer een beetje breken van je belofte in de koopkrachtplaatjes? We moeten veel eerlijker aangeven hoe de koek
verdeeld wordt en welke lasten je in de schoot worden
geworpen. Hoe werkt het door met de energierekening, de
zorgrekening en de huurrekening als bijvoorbeeld de lonen
niet stijgen? In 2016 hebben wij hier met de minister van
zorg een fors debat gevoerd over de begroting van 2017.
Zij had de zorgpremie wel héél positief voorgesteld. Zelfs

23 mei 2018
TK 84

84-3-16

de zorgverzekeraars zeiden dat: wij herkennen helemaal
niks van deze zorgpremie. Het is waarheid geworden. De
zorgpremie is de grootste bottleneck, zo antwoordde de
minister gisteren, voor de koopkracht. Hoe gaat deze
minister van Financiën ervoor zorgen dat het beter gaat?
In januari van dit jaar meldde het CBS dat de langdurige
armoede in Nederland is toegenomen tot een kwart miljoen
huishoudens. Nu daalt de koopkracht, na één jaar in de
plus, voor deze groepen weer. Kan de minister aangeven
wat de dalende koopkrachtcijfers voor minima, modale
inkomens en mensen in de AOW — het zijn heel veel
groepen; de heer Snels zei al dat elf van de vijftien groepen
in de min gaan — betekenen voor de armoede in Nederland? Ik maak mij er heel veel zorgen over dat we er niet in
slagen om mensen gewoon een eerlijk deel van de groei
te geven. Ik merk ook dat het mensen cynisch maakt. "De
schatkist is vol en ik moet de eindjes nog aan mekaar knopen." We blijven ons afvragen hoe we ervoor zorgen dat
iedereen profiteert van het einde van de crisis. Hoe zorgen
we ervoor dat we mensen geen verhaaltjes op de mouw
spelden met de koopkrachtplaatjes?
En dan de lonen. Die moeten omhoog. Vorig jaar hadden
we het erover bij Verantwoordingsdag, bij de Voorjaarsnota,
bij de Financiële Beschouwingen en volgens mij ook bij de
regeringsverklaring: de lonen moeten omhoog. Minister
Dijsselbloem werd zelfs lid van de vakbond, want de lonen
moesten omhoog. De lonen gaan in ieder geval bij het Rijk
niet omhoog. We horen net het CDA zeggen dat de overheid
de markt maar moet volgen, maar als de markt het slechte
voorbeeld geeft, dan moet de overheid de markt leiden. Ik
wil vragen aan deze minister van Financiën waarom er
wordt gekoerst op een cao-conflict met de rijksambtenaren,
die 3,5% willen. Wat is daar te veel aan? Wat is te veel aan
3,5%? En wat zou het eigenlijk kosten als we het overheidspersoneel, maar bijvoorbeeld ook de zorg en het onderwijs,
deze 3,5% loonsverhoging wél gunnen? Wat kost het en
wat levert het op, in koopkracht bijvoorbeeld?
Voorzitter. We hebben het over de verdeling, maar ook over
de rijksbegroting en de rijksoverheid. De SP stelt vast dat
er nog wel wat lekt bij onze rijksoverheid. De Rijksdienst
Caribisch Nederland had de digitale deur volkomen openstaan, voor drie jaar. De dienst is daarop gewezen. Voormalig minister Plasterk en minister Ollongren zijn erop gewezen, maar pas toen de Algemene Rekenkamer bezwaar
maakte, werd het deurtje dichtgezet. De heer Slootweg
stelde daar goede vragen over. Is dit een datalek? Welke
gegevens zijn allemaal ingezien en mogelijk gewijzigd in
de gehele rijksoverheid? Want het was wel een deurtje naar
de gehele rijksoverheid. Is dit gemeld bij de Autoriteit Persoonsgegevens? Hoe voorkomen we nou toch dat er mensen zijn die wijzen op openstaande deuren, maar dat er
ministers zijn die dat helemaal niet erg vinden? Hoe voorkomen we dat? Dat vraag ik aan de minister-president, want
hij is wel chef van het vorige kabinet en van dit kabinet. We
zien dat het nogal misgaat op ICT-gebied. We hebben zelf
ook een veeg uit de pan gekregen, voorzitter. Daar gaat u
het over hebben met de Kamer, maar we hebben het nu
met de regering over de vijftien kwetsbaarheden op ICTgebied. En dan heb je het nog niet eens over al die miljarden
die in de sloot worden gegooid bij verkeerde aanbestedingen en foute projecten. Het gaat gewoon niet goed. Je kan
zeggen: hebben we de juiste mensen in dienst? Dat zijn
natuurlijk allemaal relevante vragen van de VVD en van het

Tweede Kamer

Verantwoordingsdebat 2017

CDA, maar hebben we ook de juiste prioriteiten? Dat is een
vraag aan de minister-president.
En dan de Belastingdienst. Daar lekt het ook. Het lekt daar
mensen, want die gaan weg terwijl er nog werk is. Er is
geen ICT-systeem dat werkt. Het lekt bij de inning: we krijgen minder binnen dan we zouden verwachten. Het lekt
ook op het punt van de informatievoorziening. De minister
en de staatssecretaris horen dat veel te laat, waardoor wij
dat ook weer veel te laat horen. En hoe kan het dan toch
dat deze dienst tot aan 2022, dus in deze kabinetsperiode,
het met 0,5 miljard minder moet doen voor de apparaatskosten? Kan de minister dat uitleggen?
Het is wonderlijk hoe veiligheid altijd weer terugkeert bij
grote debatten in deze Kamer. Daar waar de VVD ermee
pronkt dé partij voor de veiligheid te zijn, laat zij de politie
volledig in de steek. Bij iedereen die gisteren EenVandaag
heeft gezien over PTSS, schieten de tranen in de ogen. Hoe
kun je mensen die in de frontlinie staan en die met gevaar
voor eigen leven in allerlei situaties komen, zo in de steek
laten? Maar het is niet alleen dat: ook wij als samenleving
worden in de steek gelaten. Er wordt geen rekening
gehouden met het vertrek van 14.000 agenten, omdat die
nou eenmaal met pensioen gaan. Wel wordt nog in de
komende kabinetsperiode de helft van het aantal politiebureaus gesloten, want dat hebben we afgesproken: allemaal
besparingen, want dat zou beter zijn voor het vastgoed.
Maar met het sluiten van de politiebureaus hebben we tot
nu toe eigenlijk nauwelijks geld bespaard. Kunnen we
vandaag dus afspreken dat we een nieuwe berekening
maken van wat het sluiten van die posten nou precies
oplevert en of we dat nog steeds onze prioriteit vinden? De
politie dichtbij? Ik zou dat graag willen.
Voorzitter. Het lekt ook in de zorg. Er is een subsidielek.
Toen ik nog op de zorg zat, heb ik vaak met verwondering
gekeken naar allerlei projectteams, steun aan de e-health
en noem het allemaal maar op. Waar kwam dat geld vandaan? Want we moesten toch bezuinigen? De thuiszorg
moest toch over de kling en het eigen risico moest toch
omhoog? Maar er is een heus subsidielek en dat is groter
dan ooit. Ik wil graag weten welke bedrijven nou precies
subsidie hebben gekregen. Welke projectteams hebben
subsidie gekregen? Welke mensen zitten daar? Zijn dat weer
"de vriendjes van", zoals we die vaak hebben gezien of zijn
dit projecten en subsidies waarvoor we dit eigenlijk een
goed idee vinden en waarmee we de zorg verder brengen?
Het volgende lek is het vastgoedlek. Over het functioneren
van het Rijksvastgoedbedrijf is de Rekenkamer niet mals,
en terecht. De regering houdt ons voor dat we 102 miljoen
verdienen bij de verkoop van rijksgebouwen. Dat blijkt
slechts 2 miljoen te zijn. Is dit een rekenfout waar de
minister van Financiën zich voor schaamt? Dat zou ik willen
weten. Dit is de Kamer toch iets op de mouw spelden? Dit
kan toch niet voorkomen? In een andere zaak zien we dat
het Rijksvastgoedbedrijf een oud belastingkantoor voor 5
miljoen euro verkoopt en dat dat gebouw de volgende dag
9 miljoen waard is. Hallo, wat is hier gebeurd? Hoe kan het
dat er geen beeld is van de totale waarde van ons vastgoed?
Hoe kan het dat een overheidsdienst die over 9 miljard gaat,
zich laat beduvelen bij de verkoop van vastgoed? Waarom
levert de verkoop van maar liefst 83 overheidsgebouwen
maar 2 miljoen euro op? Wat was de WOZ-waarde van die

23 mei 2018
TK 84

84-3-17

gebouwen? En hoe kan het dat forse afboekingen nergens
worden toegelicht?
Voorzitter. Er is ook iets aan de hand in de wereld, althans
in Europa. We hebben nog altijd de euro. Wij stelden in ons
verkiezingsprogramma voor om rekening te houden met
eventuele ontvlechting en om ons daarop voor te bereiden
door met eurolanden een gemeenschappelijk plan te maken,
zodat het einde van de eurozone op een goede manier kan
verlopen, maar daar is dit kabinet niet mee bezig. Ik vraag
me af of de nieuwe premier van Italië slecht geslapen heeft
nadat de minister van Financiën gisteren zei: "Ik waarschuw
Italië!" Ik denk het niet. Welke spierballen wil de minister
nou precies inzetten tegen Italië als het doet wat het doet?
Gaan we daar ons leger voor inzetten? Hoe denkt de
minister van Financiën tegen een soeverein land te kunnen
zeggen: u mag geen geld uitgeven? Ik ben er wel benieuwd
naar. De staatsschuld is in Italië inderdaad zorgwekkend
hoog — ik zou daar geen voorbeeld aan willen nemen —
maar de private schuld is in Italië heel erg laag. Als wij in
Nederland onze publieke en private schulden bij elkaar
optellen, dus de schulden die wij hebben als Staat en die
wij hebben als burgers, zijn wij dan niet heel erg vergelijkbaar met Italië? Zijn schulden niet uiteindelijk gewoon het
grote probleem van de eurozone dat wij maar niet oplossen?
Voorzitter. Er zit een bepaalde maakbaarheidsgedachte
achter dat wij tegen Italië zeggen hoe het moet regeren,
maar dat wij niets doen aan de lonen, dat wij dat maar aan
de markt laten. Het is toch eigenlijk gek. Als je daar gaat
vertellen hoe ze het moeten doen, moet je het eigenlijk in
eigen land ook goed doen.
Ik heb nog een verzoek aan de minister van Financiën.
Hongarije, Frankrijk, het Verenigd Koninkrijk en nog zeven
andere lidstaten wachten niet op slechte plannen van de
Europese Commissie voor de techgiganten met een maximum van 3% belasting, maar zij maken een eigen omzetbelasting. Ik ben benieuwd of de regering bereid is om dat
ook te doen, om bij het Belastingplan een belasting op de
omzet voor de techgiganten te presenteren. Dat kunnen ze
ook in die andere landen. Laten wij niet wachten op de
Commissie met slechte voorstellen die zich niet verhouden
met het Europese gezag en de Nederlandse belastingsoevereiniteit. Laten wij daar niet op wachten, laten wij het zelf
gewoon doen. Tien landen gaan ons voor. Ik zal het straks
in een motie voorleggen. Het lijkt mij een goed idee.
Voorzitter. Gaat het goed in ons land? Mensen zien over
het algemeen persoonlijk dat het goed met hen gaat. Zij
vinden het fijn om hun kinderen te zien opgroeien en ervaren hun leven als prettig. Dit komt ook naar voren in de
Monitor Brede Welvaart. Maar er zijn wel zorgen en er zijn
vooral zorgen over de overheidsbegroting en een minister
van Financiën die enkel kijkt naar het financiële beeld.
Ik wil nog één ding vragen. Ik heb dat al eerder gedaan.
Waarom waarschuwt hij Italië omdat het financieel niet
goed gaat en Malta niet?
De voorzitter:
Dank u.

Tweede Kamer

Verantwoordingsdebat 2017

Mevrouw Leijten (SP):
Op Malta werd een journalist doodgeschoten die achter de
corruptie aanging. Dan wordt een land niet gewaarschuwd
als dat niet wordt opgespoord, maar als je begrotingsplannen maakt, word je wel gewaarschuwd. Dat is buiten proporties.
De voorzitter:
Dank u wel. Dan ga ik nu naar de heer Sneller namens D66.

De heer Sneller (D66):
Voorzitter. "Beloof alles aan iedereen." Dit is een van de
oudste lessen in het leerboek der politici. Twee millennia
geleden al hielp Quintus Cicero met die aanwijzing zijn
broer Marcus op weg naar het Romeinse consulschap. Wij
zijn er misschien niet zo bedreven in als de huidige vijfsterrige nazaten van de Cicero's — mevrouw Leijten verwees
er al naar — maar ook in Nederland doen wij ons best met
de politieke beloften. In die traditie zou ik graag, nog voordat ik begin met mijn betoog, de belofte willen doen verder
geen toevlucht te zullen nemen tot de taal van Cicero. Daar
heeft u afgelopen jaar immers al genoeg van gehoord.
Voorzitter. Rondom Verantwoordingsdag kijken wij juist
over onze schouder terug naar het afgelopen jaar. Vandaag
staat dan ook bij uitstek de controlerende taak van de Kamer
centraal. Wij houden ons niet bezig met de zorgen van
morgen, maar vooral met de vragen van gisteren. Als luizenvaders en luizenmoeders zitten wij hier klaar voor de
wilde haardos van honderden pagina's jaarverslagen. Of,
in de woorden van D66-Kamerlid Jan van Walsem, een van
de initiatiefnemers van Verantwoordingsdag in de jaren
negentig: "Een dag waarop wij niet reageren op berichten
uit het nieuws, maar kijken naar de werkelijke prestaties
van beleid. Heeft het kabinet in het afgelopen jaar bereikt
wat het in het vooruitzicht stelde en wat gebeurde er
daadwerkelijk met het belastinggeld waarover wij hier
besloten?"
Voorzitter. Het kleine broertje van Prinsjesdag wordt volwassen. Wederom krijgt het kabinet een goedkeurende verklaring. Wij gaan er tegenwoordig maar van uit dat dat gewoon
is, maar het is niet zo vanzelfsprekend. Historisch niet, want
het is pas sinds 1993 het geval, maar ook internationaal
niet, zoals ik zelf mocht ervaren toen ik anderhalf jaar met
de rijksuitgavencommissie van het parlement in Myanmar
mocht werken. Maar ook dichter bij huis is het niet vanzelfsprekend. De Europese Unie streeft er nog steeds tevergeefs
naar. Over 2017 krijgt 20% van de gemeenten geen goedkeurende accountantsverklaring. We moeten ook op rijksniveau blijven opletten. Het deel van de begroting dat de
ministeries zelf uitgeven, dat de rijksoverheid zelf uitgeeft,
haalt de norm van 99% rechtmatige uitgaven niet. "Hoe kan
dit eigenlijk?", zo vraag ik aan de minister van Financiën.
Ik ben ervan overtuigd dat meer aandacht voor verantwoording leidt tot beter beleid. Ik vind het dan ook positief dat
meer Kamercommissies dan ooit hebben besloten om
rapporteurs aan te stellen voor de jaarverslagen. Afgelopen
vrijdag — de voorzitter memoreerde het al — mocht ik
dagvoorzitter zijn bij de V100. Voor de tweede keer nodigde
de Tweede Kamer 100 mensen uit die dagelijks te maken
hebben met het beleid en de financiële keuzes die wij hier

23 mei 2018
TK 84

84-3-18

maken. Het is een dag waarop wij proberen de verbinding
te maken tussen het geduldige papier van de jaarverslagen
en de Rekenkamerrapporten enerzijds en de acuut gevoelde
frustraties en praktijkervaring van mensen anderzijds. Vorig
jaar formuleerden de V100 onder andere vragen over de
kwaliteit van leraren en over de resultaten van schuldenbeleid. En daar hebben wij dankzij die vragen nu een beter
beeld van. Die aanscherping van buiten helpt dus. Ook dit
jaar zijn er weer scherpe vragen geformuleerd. Ik licht er
nu twee uit; de rest gaat voor een schriftelijke beantwoording naar het kabinet.
De vaste Kamercommissie voor VWS had als thema geselecteerd: werkdruk in de zorg. Er is een nijpend tekort aan
personeel. Daarom was in de begroting geld gereserveerd
voor het aanpakken daarvan. En toch is 19% van het budget
voor opleidingen, bijna een vijfde, niet uitgegeven, terwijl
dat tekort door de V00-deelnemers en veel breder nog als
even groot en urgent wordt ervaren. Terecht rees daarom
dus de vraag: hoe kan dat?
Sommige vragen zijn opnieuw gesteld omdat vorig jaar
een antwoord uitbleef, bijvoorbeeld op de vraag of het doel
van 1,5% energiebesparing zoals afgesproken in het energieakkoord, het afgelopen jaar is behaald. Nog steeds, of
wederom, konden de V100-deelnemers het behaalde
resultaat niet vinden in de jaarverslagen. Ook daar graag
een reactie op.
Voorzitter. Onze belangrijkste bondgenoot rondom de verantwoording is de Algemene Rekenkamer. Daar zitten ze!
Het is goed voor de checks-and-balances dat hun budget
door het kabinet weer op orde is gebracht, zoals mijn fractie
vorig jaar ook vroeg. Complimenten daarvoor. Ik roep het
kabinet op om nu de afspraken te maken die ervoor zorgen
dat dat budget ook op orde blijft.
Diezelfde Rekenkamer constateert ook dit jaar dat het niet
overal goed gaat. De beveiliging van informatie en de veiligheid van overheids-ICT vormen een omvangrijk probleem, bijvoorbeeld bij de Rijksdienst Caribisch Nederland,
en ook bij de Tweede Kamer, voorzitter. Dus ik neem aan
dat wij ook naar onszelf kijken op dat punt. Het lijkt een
symptoom van het feit dat informatiebeveiliging en ICT,
hoe gek dat na alle incidenten en jarenlange tekortkomingen
ook klinkt, nog steeds niet de aandacht krijgen die ze verdienen. Maar ik weet dat de premier aanslaat als hij het woord
"chefsache" hoort, dus hij weet wat hem het komende jaar
te doen staat. Belangrijk is het om daarbij de ICT-kennis
van het Rijk op orde te brengen. Op dit moment wordt de
helft van het ICT-personeel voor sommige taken bij Logius
— dat is de dienst die onder andere de berichtenbox beheert
— extern ingehuurd. Hoe verhoudt zich dat nou tot de
motie-Roemer die de Kamer aannam naar aanleiding van
de verantwoording over 2009? Daardoor werd een plafond
van 10% externe inhuur ingesteld. Maar belangrijker: hoe
worden de continuïteit en de kenniskwaliteit bij zo'n grote
afhankelijkheid van externe inhuur nou gewaarborgd? Zeker
met de krappe arbeidsmarkt is het lastig om de juiste
mensen te vinden en te binden. De rapporten daarover liggen op de plank. Volgens mij is het een kwestie van uitvoering. Ik hoor daar graag meer over.

ministerie bijvoorbeeld een bugbountyprogramma? Dat
heb ik mij laten vertellen. Is dat een goed idee? Zo nee, is
de minister-president dan bereid om dit te bevorderen voor
alle ministeries, en misschien de voorzitter ook?
Ook over het Rijksvastgoedbedrijf, dat al werd genoemd,
oordeelt de Rekenkamer hard: over zowel de zachte
onderbouwing van de bezuinigingen als over de wijze
waarop panden zijn afgestoten, evenals over het beperkte
inzicht dat hierin is gegeven. Het nawoord van het kabinet
bij deze observaties van de Rekenkamer stelt mijn fractie
ook niet gerust. Mag ik de minister van Financiën daarom
uitnodigen om hier nog één poging te doen, voordat mijn
collega Van Eijs daar in de commissie over verdergaat?
Voorzitter. Verantwoording is nooit af. We moeten dat niet
alleen elk jaar gedegen doen, we moeten het ook elk jaar
verder verbeteren, steeds met in ons achterhoofd de vraag
of we een adequaat antwoord hebben gekregen op die
cruciale vragen: deed het kabinet het goede en deed het
kabinet wat het deed goed? En ik zeg het maar zoals het is:
dat inzicht is in deze jaarverslagen nog onvoldoende.
Daarom hebben we een nieuwe Comptabiliteitswet. Daarom
staat de Operatie Inzicht in Kwaliteit in het regeerakkoord.
En daarom mag ik samen met collega Snels dit najaar
namens de Kamer rapporteren over de vraag of wij de
houding van dit kabinet ten aanzien van een baten-lastenstelsel, net als de Rekenkamer — ik citeer — "te vrijblijvend
en onvoldoende ambitieus" vinden, en ook hoe dit kan
helpen bij die betere verantwoordingscyclus waar wij allemaal naar streven. We hebben nog een, zoals dat heet,
"kasverplichtingenstelsel". De Kamer vroeg om meer aandacht voor het systeem van verplichtingen voor 2017.
Daaruit bleek dat meerdere ministeries op de eerste dag
van 2017 eigenlijk al geen ruimte meer hadden om nieuwe
verplichtingen aan te gaan voor datzelfde jaar. Vindt de
minister dat een wenselijke situatie in een complexe en
snel veranderende wereld? Ik vraag me ook af of de Kamer
dit zich altijd afdoende realiseert. Daarom vraag ik het
kabinet om, zolang we dit stelsel nog hebben, bij de voorstellen die het doet ook beter inzicht te bieden in de verplichtingen die daaruit meerjarig zouden kunnen voortvloeien,
en niet pas bij de begroting in bijlage 13. Daarvan zitten er
deze keer een aantal mooie voorbeelden bij, zoals de SDEregeling en hoe die tot 2031 verplichtingen in zich heeft. Ik
vraag me af hoevelen van ons dit zich realiseren.
Een ander obstakel voor betere verantwoording werd ook
al genoemd: de versnippering van de benodigde informatie
over verschillende toezichts- en uitvoeringsorganisaties,
met eigen methoden en eigen rapportagemomenten. Moet
het dan eerst nog ingewikkelder worden voordat we het
eenvoudiger maken, of gaan we voorkomen dat de wal het
schip moet keren, zo vraag ik het kabinet.

Voorzitter. De aanval is soms de beste verdediging. Daarom
hebben Defensie en Financiën zich het afgelopen jaar
ethisch laten hacken om te achterhalen waar hun zwakke
plekken zitten. Gaat elk ministerie dit doen? En heeft elk

Voorzitter. Ik moet bekennen, ik ben zelf niet zo'n fan van
koetsen. Ik zou de president van de Algemene Rekenkamer
dan ook graag een goede reden geven om volgend jaar de
bladzijde van Madame Bovary definitief om te slaan, maar
daarvoor moeten wij hier wel aan de slag. En is de premier
bereid om daartoe iets nieuws te bedenken, bijvoorbeeld
dat wat de Rekenkamer "geïntegreerde verantwoording"
noemt? Hij kent het nog wel: een stip aan de horizon, een
ambitie, een visie waarop alle betrokken instituties zich
kunnen verenigen, ook al weten we vanaf het begin dat de
weg lang zal zijn. De Operatie Comptabel Bestel, die ik al
aan het begin noemde, het project dat leidde tot die goed-

Tweede Kamer

23 mei 2018
TK 84

Verantwoordingsdebat 2017

84-3-19

keurende accountantsverklaring in 1993, nam ook jaren in
beslag, maar het resultaat was er wel naar. Wat mij betreft,
beginnen we dus weer aan zo'n traject. Ik ben voorstander
van het daarbij integreren van de Monitor Brede Welvaart.
Het bruto binnenlands product, het bbp, blijft een toonaangevende maatstaf voor welvaart. Het is conceptueel krachtig
en wereldwijd erkend, maar ook een maatstaf met serieuze
en steeds sterker gevoelde beperkingen, meetkundig en
moreel. De Monitor Brede Welvaart geeft een gedetailleerder beeld van de complexe realiteit die achter dat bbp en
de groeigemiddelden schuilgaat. Volgens mij hebben we
als Kamer met die monitor twee opdrachten. De eerste is
om deze door te ontwikkelen. Ik zei het al in de richting van
de heer Van Dijck: het CBS nodigt ons daar expliciet toe uit.
Klopt het conceptueel allemaal, zijn de indicatoren wel de
juiste? Ik hoorde armoede bijvoorbeeld een aantal keren
langskomen, maar daarvan zie je relatief weinig terug. Zijn
de data actueel genoeg, kan de presentatie beter? Vorige
week hebben we bij het rondetafelgesprek daarmee een
goed begin gemaakt. Maar de Kamer, het kabinet en het
CBS moeten daarmee doorgaan, want in een democratie
is het cruciaal dat we een gezamenlijke feitenbasis hebben,
zodat niet degene met de grootste microfoon bepaalt wat
waar is. Ik ben er trots op dat we daarmee in Nederland
vooroplopen, maar waakzaamheid is daarbij wel geboden.
De tweede opdracht die ik zie, is de monitor gebruiken.
Gewoon gebruiken, voor debatten zoals die van vandaag.
Op het eerste gezicht lijkt Nederland in het hier en nu een
bevoorrecht stukje paradijs op aarde, een weldadige oase
in een woeste wereld, rijk, vol vertrouwen in elkaar en
simpelweg gelukkig. Toch is het zeker niet alleen maar
hosanna. Onze welvaart is ongelijk verdeeld. Vrouwen,
jongeren, mensen tussen de 55 en 65, mensen met een
lagere opleiding en Nederlanders met een niet-westerse
achtergrond zijn significant vaker slechter af. De kabinetsreactie schrijft hier wat mij betreft wel heel makkelijk overheen. Wat vindt de premier van deze bevindingen? Als deze
verantwoording ook weer het begin is van een nieuwe
cyclus, wat wil hij dan doen met die uitkomsten? Wat D66
betreft begint het antwoord met kansengelijkheid en
onderwijs.
De monitor laat ook zien dat onze welvaart niet alleen
ongelijk verdeeld is, maar ook negatieve gevolgen heeft
voor onze leefomgeving en voor onze kinderen en kleinkinderen. Dat is niet alleen onrechtvaardig, maar dat is ook
onhoudbaar. In veel gevallen komt dat omdat vervuiling,
uitbuiting en uitputting gewoonweg nog te goedkoop zijn.
De economische theorie spreekt dan van marktfalen, een
van de legitieme gronden voor overheidsingrijpen. De
grootste tekortkoming van onze democratie is wat mij
betreft dat toekomstige generaties geen stemrecht hebben,
dus rust die plicht op ons. Ik noemde dit in mijn maidenspeech afgelopen najaar in dat opzicht al de sociaal-liberale
waarden van toekomstbewaking. Daarom zet D66 zich in
voor verduurzaming van onze economie en samenleving.
Dat begint bij onze afhankelijkheid van gas en olie. Hier
wreekt zich ook de eenzijdige focus op economische cijfers.
Wanneer ik thuis het gasfornuis de hele dag laat aanstaan,
is dat goed voor het bbp. Maar verder is dat natuurlijk
helemaal nergens goed voor.
Dan ten slotte de dimensie elders. Die vind ik in de monitor
inhoudelijk nog het minst overtuigend ontwikkeld, maar
voor mij staat wel voorop dat onze internationale hulp
omhoog moet en dat onze broeikasgasvoetafdruk, zoals

Tweede Kamer

Verantwoordingsdebat 2017

het CBS dat noemt — volgens mij kan daar volgend jaar
een andere term voor komen — omlaag moet.
Voorzitter. Ik sluit af, maar niet dan nadat de heer Nijboer
het woord heeft gekregen.
De voorzitter:
Ik weet niet hoeveel u nog nodig denkt te hebben, anders
mag u uw verhaal wat mij betreft eerst afronden.
De heer Sneller (D66):
Voorzitter. Ik sluit af. Vorige week woensdag kregen we
voor de negentiende keer in mei de verantwoordingsstukken
van kabinet en Rekenkamer. Voor het eerst kregen we ook
de Monitor Brede Welvaart van het CBS. We zijn van ver
gekomen als het gaat om een goede verantwoording, maar
we hebben ook nog een lange weg te gaan, want verantwoording is nooit af. Er is nog veel werk te verzetten. Ik zie
de beide bewindspersonen denken: gelukkig maar. Dat
gevoel begrijp ik heel goed.
De heer Nijboer (PvdA):
Ik vond het wel goed dat de heer Sneller van D66 aan het
einde zei dat je ook wat moet doen met al die gegevens.
Het CBS en de Rekenkamer hebben heel hard gewerkt. Het
kabinet stuurt dan eigenlijk — de heer Sneller zei het iets
netter — een heel plichtmatig briefje. D66 noemt onderwijs
en duurzaamheid. Dat zijn de paradepaardjes. Dat begrijp
ik en dat is ook terecht. Maar ik vraag D66 wat zij vindt van
wonen. Wat moet daarmee gebeuren? In de monitor zie je
dat er echt een groot probleem is in Nederland. Daarvoor
hoef je niet eens naar de monitor te kijken, maar goed, daar
hebben we het vandaag over. Als je naar buiten kijkt, zie je
het ook. Wat zou daarmee moeten gebeuren?
De heer Sneller (D66):
Ik denk dat het heel belangrijk is dat we de hypotheekrenteaftrek verder gaan afbouwen en dat woningen toegankelijker worden. Het is ook belangrijk dat de woningmarkt beter
gaat werken en dat je ziet dat de woningverkoop gaat stijgen. In de monitor zitten een aantal interessante punten
met betrekking tot de kwaliteit van de woningen. Het baart
mij wel zorgen dat de kwaliteit de afgelopen jaren is afgenomen.
De heer Nijboer (PvdA):
Mij ook, en in het bijzonder ook de huurders. Kijk naar
huurders met betaalproblemen, dat is een factor vijf hoger.
De wachtlijsten zijn enorm. Het probleem is dat er mede
door het voorziene kabinetsbeleid enorm wordt bezuinigd
op woningcorporaties en op de huurtoeslag. Ik zou me
kunnen voorstellen dat D66, die deze statistieken altijd heel
serieus neemt, tot de conclusie komt dat dit niet een verstandige lijn is om in te zetten.
De heer Sneller (D66):
Ik heb een aantal groepen genoemd die er relatief vaker
slecht van af zijn gekomen. Je ziet ook dat bepaalde groepen
er twee keer of zelfs drie keer in voorkomen. Een aantal van
de dingen die de heer Nijboer richting huurders schuift,

23 mei 2018
TK 84

84-3-20

betreft ook andere problemen waar we wat aan moeten
doen.
De heer Nijboer (PvdA):
Het heeft natuurlijk veel dimensies. De rijkste mensen in
Nederland hebben in zijn algemeenheid een koopwoning
en geen goedkope huurwoning. Ten aanzien van huurders
is sprake van meer dan vier keer zo veel betalingsproblemen. Meer dan 20% van de mensen in een huurhuis kan
de huur amper meer opbrengen. Om dan te bezuinigen op
de huurtoeslag moet je wel heel creatief van geest zijn om
dit verstandig beleid te noemen. Waarom blijft D66 daar
nou achter staan?
De heer Sneller (D66):
In de monitor staat niet wat de heer Nijboer zegt; er wordt
gesproken van woonlasten, wat dus iets breder is dan alleen
maar de huur. Door verduurzaming van de woningvoorraad
et cetera kan de energierekening omlaag gebracht worden,
wat wel degelijk kan helpen. Er staat niet dat er sprake is
van betalingsproblemen. Er staat dat zij de lasten als hoog
ervaren. En dat vind ik wel een probleem.
De voorzitter:
Laatste opmerking, meneer Nijboer.
De heer Nijboer (PvdA):
We kunnen het definitiekwesties noemen en zo, maar het
is een enorm probleem voor huurders in Nederland om de
huur te betalen en om een huis te krijgen. Beleggers nemen
de steden over. Dat is een groot maatschappelijk probleem
en dat zie je terug in de cijfers in de monitor. Ik vraag D66:
wat willen jullie daaraan doen?
De heer Sneller (D66):
Ik ken de heer Nijboer als iemand die de cijfers ook serieus
neemt maar dan moet dan hij ook wel echt goed naar de
statistieken kijken. Als hij dat heeft gedaan, praten we er
graag over door.
De heer Van Raan (PvdD):
Ik hoorde de heer Sneller praten over het vertegenwoordigen van toekomstige belangen en belangen elders en dat
dit misschien nog wel verbeteringen behoeft in de monitor.
Ziet D66 ook mogelijkheden, verbeterpunten in de monitor
voor de belangen van dieren, om dierenwelzijn daarin beter
te vertegenwoordigen?
De heer Sneller (D66):
Bij het rondeafelgesprek kwamen we daar heel even over
te spreken. In de monitor staat bijvoorbeeld biodiversiteit
als indicator genoemd. Daar kan het in terugkomen maar
hoe dierenwelzijn als zodanig bijdraagt aan de brede welvaart van mensen waar deze monitor primair op ziet, weet
ik nog niet zo goed, maar ik sta wel heel erg open voor
suggesties op dit punt.

Tweede Kamer

Verantwoordingsdebat 2017

De heer Van Raan (PvdD):
Het is fijn om te horen dat de brede welvaartsmonitor niet
alleen over mensen zou moeten gaan maar ook over dieren.
Dus als daar openingen zijn, is dat winst te noemen.
De heer Van Rooijen (50PLUS):
Na het dierenwelzijn wil ik nog even spreken over het welzijn van de mensen, met name van de tien miljoen mensen,
jong en oud, die in 2020 dreigen gekort te worden. D66
heeft gisterenavond gezegd dat ze het voorstel van 50PLUS
niet gaat steunen maar dat — en dat vond ik heel interessant
— als er een nieuw stelsel komt ze niet vlak daarvoor toch
kortingen wil en ervoor zal zorgen dat die kortingen niet
plaatsvinden. Wat ik niet begrijp is dat als wij iets willen
veranderen dat niet mag maar dat als D66 een reden heeft
om het wel te doen, ze het wel doet. Met andere woorden:50PLUS gunnen we het niet en we gaan het zelf doen
als we onze zin krijgen.
De heer Sneller (D66):
Ik ga nu niet reageren op een debat dat gisterenavond heeft
plaatsgevonden dat ik niet gevolgd heb, want dat lijkt mij
onverstandig.
De heer Van Rooijen (50PLUS):
Ik stelde u een vraag.
De heer Sneller (D66):
U stelde mij een vraag over een debat dat gisterenavond
heeft plaatsgevonden dat ik niet heb gevolgd. Ik denk overigens dat een deel van de aanpassingen in het pensioenstelsel ervoor kan zorgen dat een aantal van de problemen
die de heer Nijboer aankaart, kan worden opgelost, bijvoorbeeld als je een deel ervan eerder kan gebruiken.
De voorzitter:
Dank u wel, meneer Sneller. Dan ga ik nu naar de heer Nijboer namens de PvdA.

De heer Nijboer (PvdA):
Dank u wel, voorzitter. Ik wil beginnen met een woord van
dank aan de Rekenkamer en aan het CBS in het bijzonder
voor de enorme hoeveelheid werk die ze hebben verzet. Ik
wil namens de PvdA eigenlijk op drie grote thema's ingaan
in dit verantwoordingsdebat. Allereerst brede welvaart. Ten
tweede een aantal zaken die in de rijksverantwoording naar
voren kwamen en waar ik nadere vragen over heb. Ten
derde de uitvoeringsproblemen. Die vergen wel een apart
blok omdat ze hardnekkig zijn en er wel wat moet gebeuren.
Voorzitter. Allereerst de brede welvaart. Ik ben lid van de
PvdA. Wij als sociaaldemocraten vinden het niet genoeg
dat als de welvaart stijgt en een land rijker wordt, we dan
met z'n allen beter af zijn. Het gaat erom dat iedereen —
dus niet gemiddeld — er een beetje op vooruitgaat, en dan
niet alleen in welvaart of inkomen, maar ook op andere
terreinen. Als je ergens geboren wordt, moet je gelijke
kansen hebben om wat van je leven te maken. Als je in een
wijk woont waar misschien niet zo veel succesvolle mensen
wonen, moet je toch, als je goed je best doet, veel kunnen

23 mei 2018
TK 84

84-3-21

bereiken. Als je in dat licht naar de welvaartsmonitor kijkt,
kun je vaststellen dat het gemiddeld op heel veel aspecten
best goed gaat in Nederland. Natuurlijk, we zijn een welvarend land. We hebben geen slechte gezondheidszorg. De
werkloosheid is niet torenhoog; die is zelfs laag, ook Europees gezien. Ook met de integratie gaat het best goed, ook
als je het internationaal vergelijkt: we hebben geen banlieues, waar enorme stammenstrijden zijn.
Tegelijkertijd is er wel ontzettend veel reden tot zorg, want
de scheidslijnen die er zijn, nemen toe. Het is niet zo dat
het er twintig jaar geleden allemaal veel slechter voor stond
dan nu, bijvoorbeeld als je kijkt naar opleidingsniveau en
kansen, of als je kijkt naar in welke wijk je wordt geboren
en kansen, of als je kijkt naar van welke afkomst je bent en
kansen, zowel op het gebied van onderwijs als inkomen als
woonsituatie. Dat is een grote bron van zorg. Dat komt
eigenlijk uit die Monitor Brede Welvaart, bijvoorbeeld als
je kijkt naar inkomensverschillen. Vermogensverschillen
zijn er vervolgens natuurlijk ook en die zijn nog veel groter
in Nederland. Mevrouw Leijten vroeg daar ook aandacht
voor.
Kijk ook naar wonen. Dat is echt een onderbelicht thema in
de Kamer. Kijk naar de verschillen tussen kopers en huurders, maar ook naar de kwaliteit van woningen en de
gezondheid die daar vervolgens mee samenhangt. De
gezondheidsverschillen in Nederland zijn enorm. Dat hangt
natuurlijk ook samen met het woon- en leefklimaat.
Ten slotte noem ik duurzaamheid. Daarmee kachelen we
wel een beetje achteraan, ook in Europa. Je kunt ook bijna
niet meer zeggen dat Nederland het ook nog wel redelijk
goed doet, want dat doen we niet. We hebben helemaal
geen duurzaam land. De duurzame energieopwekking is
waardeloos. Die rekening moet straks nog verdeeld worden
en als we niet uitkijken, komt die ook nog bij de lagere
inkomens terecht.
Dat zijn drie grote zorgen waar ik graag een reactie van het
kabinet op wil: hoe kijken zij daartegenaan en wat gaan ze
daaraan doen? Daar heb ik best wel wat kritiek op. Ik had
het zojuist al over wonen. Ik vind echt: het kabinet staat
erbij en kijkt ernaar, terwijl de beleggers de steden overnemen, en de huurders hun huur amper kunnen opbrengen
en op achterstand worden gezet ten opzichte van kopers.
"Natuurlijk gaat iedereen erop vooruit" zegt het kabinet dan
— nou, het is een hele prestatie om met zulk geweldig
economisch tij huurders erop achteruit te laten gaan —
maar kopers veel meer dan huurders, terwijl die niet de
grootste problemen hebben op dit moment. Dat geldt overigens niet voor starters, want daar heb ik weer een ander
... Dat vergt dus wel een serieuze reactie. Daar komt het op
neer. En niet een procedurele reactie van "interessant in
kaart gebracht" — eigenlijk wat de heer Sneller zei — en
"bedankt en tot ziens, volgend jaar spreken we weer".
Voorzitter. Wat wel goed gaat, is de financieel-economische
toestand in het land. Er is natuurlijk nog steeds werkloosheid, maar die is gelukkig fors afgenomen. Steeds meer
mensen vinden een baan. De overheidsfinanciën zijn veel
beter dan was voorzien. Dus dat uitgangspunt kun je ook
meenemen in de overwegingen omtrent de bepaling van
de grote problemen van deze tijd. Er wordt dan gezegd dat
de prioriteit ligt bij het verbeteren van het investeringsklimaat, oftewel buitenlandse beleggers spekken en de Vpb
verlagen. En tegelijkertijd wordt er bezuinigd op de huur-

Tweede Kamer

Verantwoordingsdebat 2017

toeslag, terwijl huurders zo'n groot betalingsprobleem
hebben. Leraren wordt niet de waardering gegeven die ze
verdienen. Op het gebied van klimaat zijn er mooie ambities,
maar dat moeten we nog zien. Dat alles verhoudt zich wel
slecht tot elkaar. Het is natuurlijk een verantwoordingsdebat,
maar het is ook wel de bedoeling dat als we kijken naar de
stand van het land, daar dan ook wat logische conclusies
en beleidsconclusies uit worden getrokken. Ik vraag het
kabinet welke dat dan zijn. Daar zie ik behoorlijke spanning
op de lijn.
Voorzitter. Ik kom op het tweede punt: een drietal thema's
die extra vragen oproepen bij de PvdA-fractie. Dat is allereerst het gas in Groningen. Dat verwondert het kabinet
ongetwijfeld niet, want daar vraag ik al enige tijd aandacht
voor. Ik zou in het bijzonder graag inzichtelijk willen hebben
wat nou precies de financiële relaties en aansprakelijkheidsrelaties zijn in het zogenoemde gasgebouw in Nederland.
Dat is van groot belang. Minister Wiebes heeft aan kranten
en media laten weten: we laten voor 50 miljard euro aan
gas in de grond zitten. Dat heeft hij overigens niet aan de
Kamer laten weten. Er is geen Kamerstuk over te vinden,
maar in de NRC en in het Dagblad van het Noorden is dat
in een interview gezegd. Ik wil graag weten van wie dat
geld is. Had het Rijk daar aanspraak op? Of was het van
Shell, Exxon en NAM? Ongetwijfeld is dat gedeeld. Hoe is
de opbrengst dan verdeeld? Hoe wordt dat straks met de
nieuwe afspraken met de NAM en Shell? Ik snap dat die
afspraken gaande zijn, maar ik wil het basisuitgangspunt
weten: wat als die afspraken niet waren gemaakt?
Dat geldt ook voor de aansprakelijkheid voor de waardedaling van de huizen in Groningen en de aansprakelijkheid
voor de schades. Wij hebben de Voorjaarsnota nog niet,
maar ik hoor geruchten dat het ook geldt voor de versterkingsoperatie die zogenaamd buiten de kaders geplaatst
zou worden. Maar tot nu toe is de NAM daar gewoon voor
aansprakelijk en heeft de overheid daar niets mee van doen,
dus hebben de overheidskaders daar ook verder niets mee
van doen. Hoe zit dat nou in elkaar? Ik wil dat graag weten,
want het gaat over groot geld, over vele jaren. Het is allemaal technisch en ingewikkeld, maar het maakt wel veel
uit of de belastingbetaler of Shell en Exxon daar uiteindelijk
voor opdraaien.
Het tweede punt is wel al eerder aangeroerd. Dat is de
dividendbelasting. De opbrengsten vallen mee. Het gaat
om 400 miljoen. Je zou kunnen zeggen: dat is mooi. Maar
waar komt die 400 miljoen nou vandaan? Is het structureel
of is het incidenteel? Of is het anders verdeeld? Wat is de
oorzaak daarvan? Betekent het ook — ik mag toch hopen
dat dat niet zo is — dat er straks nog extra geld elders moet
worden gevonden om de dividendbelasting af te schaffen?
Die staat voor 1,4 miljard in de begroting, en er moet nu
1,8 miljard — de minister zei in de media dat het 1,6 miljard
was, maar in de stukken staat dat het 1,8 miljard is — worden opgehoest. Het zal toch niet waar zijn dat mkb'ers of
andere belastingbetalers ervoor moeten opdraaien om die
afschaffing te financieren? Hoe zit dat precies?
Voorzitter, dan het derde punt. Ik vind wonen belangrijk;
dat merkt u ook. Er staat een bezuiniging op de huurtoeslag
in het regeerakkoord. Voor de kenners: het gaat om het
schrappen van de kanbepaling. Dat is een hartstikke slecht
idee. De huurders, die het al moeilijk zat hebben, worden
gepakt. Tegelijkertijd is er in deze begroting een meevaller
wat betreft de huurtoeslag, die bijna even groot is. Sterker

23 mei 2018
TK 84

84-3-22

nog, hij is iets groter. Het gaat om 4 miljoen meer. Wat is
er nou makkelijker en verstandiger dan die in te zetten om
van die bezuiniging af te kunnen zien? Is het kabinet daartoe
bereid?
Voorzitter. Ik kom op het derde en laatste thema in mijn
betoog. Dat gaat over de uitvoering. Zelfs in een nachtwakersstaat, hetgeen de VVD nog niet eens helemaal tot in de
verste verte wil doorvoeren, zou je Defensie, Justitie en
Veiligheid en belastinginning nodig hebben. Juist bij die
kerndepartementen ligt de uitvoering en daar zijn de problemen om gewoon de praktische werkzaamheden te verrichten het grootst. Wat mij is opgevallen bij het doornemen
van de stukken, is dat niet alleen de problemen daar het
grootst zijn — dat is wel bekend — maar dat ook de onderbesteding van de extra middelen om daar wat aan te doen,
dus het niet uitgeven van het geld, daar het meeste voorkomt. Dat terwijl er jaarlijks extra geld wordt uitgetrokken.
Het gaat dan om honderden miljoenen voor de Belastingdienst, tot 2 miljard aan toe voor Justitie en Veiligheid en
voor Defensie. Die problemen zijn dus al jaren bekend.
Kabinet en Kamer zeggen: we moeten extra investeren om
er wat aan te doen. Maar die investeringen worden er niet
gedaan. Elk jaar worden die problemen weer groter. Bij de
Belastingdienst worden ze in ieder geval niet kleiner en bij
sommige departementen schiet het ook niet op. Hoe zit het
dan met de verhouding? We kunnen nou wel weer zeggen:
er moet meer geld bij. Wat betreft de Belastingdienst denk
ik: er moet meer geld bij, want het gaat niet goed zo; de
controles lopen achter. Maar als het kabinet dat geld niet
uitgeeft, worden de problemen ook niet opgelost. Daar
hebben we het vorig jaar ook over gehad. Dus hoe kan dat
nou? Het kabinet geeft jaar op jaar aan: we moeten hier wat
aan doen en we stellen ook extra geld beschikbaar. Dat
wordt zelfs gedaan in economisch moeilijke tijden. Maar
het kabinet krijgt het niet eens voor elkaar om investeringen
te doen, terwijl dat wel het minste is wat je eraan kunt doen.
Voorzitter. Het tweede punt wat betreft de uitvoering is ICT.
Ik sluit aan bij de vragen van voorgaande sprekers. Is de
kennis op orde? Zijn er genoeg mensen? Is de externe
inhuur niet te hoog? Is de continuïteit wel geborgd? Ik zou
er nog één vraag aan toe willen voegen: hoe gaat de overheid zelf om met de data die zij heeft? Dan gaat het niet
zozeer om de beveiliging — daar is een goede vraag over
gesteld door collega's — maar meer om het met algoritmes
werken, het in kaart brengen van het gedrag van mensen
en er vervolgens actie op ondernemen. NRC maakt een heel
interessante serie van hoe gemeenten en overheden daarmee omgaan. Wat zijn de afwegingen van het kabinet wat
dit betreft? Je kunt er natuurlijk je voordeel mee doen, bij
de Belastingdienst bijvoorbeeld. Ik ben er groot voorstander
van dat je het daar zus of zo aangeeft en je dat in patronen
over het jaar doet. Dan zie je het als mensen de zaak
bedonderen. Dan kan de inspecteur er direct naartoe om
het te controleren, want de boel wordt geflest. Als je het
gedrag van mensen via Facebook in kaart brengt en dat
vervolgens bekijkt, dan gaat dat echter best wel ver. Ik ben
dus benieuwd hoe het kabinet daartegenover staat. Wat
zijn daar de voors en tegens van en hoe ver moet de overheid daarin gaan? Privacy is namelijk ook een groot goed.
Ten slotte over de uitvoering. Niet alleen de overheid loopt
helemaal vast in de complexe uitvoering; zie Belastingdienst
en de toeslagen. Overigens is het parlement daar mede
debet aan. Het kabinet is dus niet als enige schuldig. Dat is
niet het punt dat ik wil maken, maar het kabinet moet er

Tweede Kamer

Verantwoordingsdebat 2017

wel wat aan doen. Maar ook de mensen lopen daarin vast.
Je zult maar een heel laag inkomen hebben, in een of
andere gemeente wonen en allerlei kwijtscheldingen moeten aanvragen. Misschien heb je nog een kind dat naar de
kinderopvang gaat. Je moet dan allerlei formulieren invullen, bijvoorbeeld de huurtoeslagaanvraag, maar stel dat je
een foutje maakt. Dan krijg je een partij boete, dat is echt
niet normaal. Stel dat je een baan zoekt, je doet je best,
maar het lukt niet, of je verleent nog mantelzorg of dat
schiet er juist bij in, het is allemaal straf en boete en wantrouwen. Lees de rapporten van de Ombudsman maar. Het
maakt niet eens zo veel uit of je naar het UWV kijkt, de
Belastingdienst of een andere uitvoeringsinstantie, zoals
het COA. Het zou heel goed zijn als de overheid naast de
mensen gaat staan, ook in de uitvoering, in plaats van
ertegenover. Het zou heel goed zijn als de overheid een
beetje vertrouwen heeft in plaats van uitgaat van wantrouwen. Is het kabinet bereid dat te doen?
Ik kom daarmee bij het beginpunt van mijn betoog, namelijk
bij de bestaanszekerheid voor iedereen, de mogelijkheid
om wat van het leven te maken. Dat hangt natuurlijk van
mensen zelf af, maar wij moeten dat als overheid mede
mogelijk maken. Daar helpt de uitvoering bij, via vertrouwen
in mensen, het helpt ook als je kijkt waar de noden maatschappelijk het grootst zijn. Die liggen nu bij ongelijkheid,
wonen en het klimaat.
De heer Bruins (ChristenUnie):
Voorzitter. De heer Nijboer heeft mijn hart gestolen op het
laatste punt, namelijk op het gebied van schulden en het
stapelen van boete op boete voor mensen die een formulier
fout hebben ingevuld of een foutje maken in die enorme
administratieve wirwar waar mensen last van hebben. In
dit regeerakkoord hebben wij afgesproken dat we de boetes
willen maximeren, dat mensen zich niet meer door een
foutje in enorme problemen kunnen storten. Gisteravond
om 23.30 uur is de brief over brede schuldenaanpak van
de staatssecretaris van Sociale Zaken verschenen. Mag ik
de heer Nijboer vragen of wij de PvdA aan onze zijde vinden
bij dit voor de ChristenUnie zo aangelegen punt?
De heer Nijboer (PvdA):
Sterker, mevrouw Schouten heeft er, ik meen in het
regeerakkoord, een zekere hand in gehad. Zij heeft de
afgelopen periode, toen wij in het kabinet zaten, ook best
wel wat initiatieven mee ondersteund. Die strijd hebben
wij samen gevoerd en die zullen wij samen blijven voeren.
De heer Bruins moet mij nu niet vragen een brief van gisteravond 23.30 uur, waarvan ik het bestaan niet weet, nu
al te omarmen, maar ik denk dat wij elkaar goed verstaan.
Dit heeft de volledige steun van de PvdA.
De heer Bruins (ChristenUnie):
Dat is heel positief. Dank u wel.
Mevrouw Leijten (SP):
Ik vond het een hartstikke mooi betoog van de PvdA.
De heer Nijboer (PvdA):
Waarvoor dank.

23 mei 2018
TK 84

84-3-23

Mevrouw Leijten (SP):
Maar ik mis wel iets.
De heer Nijboer (PvdA):
Oké.
Mevrouw Leijten (SP):
2017: iedereen gaat erop vooruit. Een sociaaldemocratische
minister van Financiën, maar het is niet gelukt. Hoe kijkt de
PvdA daartegenaan?
De heer Nijboer (PvdA):
Mevrouw Leijten heeft een heel terecht punt. De koopkracht
is vorig jaar enorm tegengevallen. Het is een zorg die ik al
jaren geleden bij financiële beschouwingen heb uitgesproken. Toen heb ik er ook voor gepleit dat de lonen omhoog
moesten. Dat is niet gebeurd, maar het had wel gemoeten.
Ik heb echter ook gekeken naar de verdeling. Het komt
overigens voornamelijk door de inflatie, want die is hoger
dan verwacht. De economische groei was sterker, de inflatie
nam toe, dat merkt iedereen. Ik heb dus gekeken naar de
verdeling. Als je dan kijkt naar de beperkte stijging in
koopkracht die er gemiddeld is en waar die terechtkomt,
dan zie je wel dat de mensen met de allerlaagste inkomens
en uitkeringsgerechtigden er relatief — al is het niet veel
— ten opzichte van de hoogste inkomens het minst slecht
van afkomen en er het meest op vooruit zijn gegaan. Daar
zitten wij ook voor in de politiek. Daar heeft mevrouw Leijten
mij vaak op bevraagd, maar dat is dus wel waargemaakt.
Je kunt echter niet alles. Inflatie wordt zo goed mogelijk
voorspeld maar je kunt het niet allemaal van tevoren precies
zien. Maar dat de laagste inkomens niet de prijs hebben
betaald, vind ik wel een goede uitkomst.
De voorzitter:
Tot slot, mevrouw Leijten.
Mevrouw Leijten (SP):
Eigenlijk is het heel treurig dat je ziet dat na de crisis de
vermogensverdeling nóg schever is en de inkomensverdeling nóg schever is, niet alleen in ons land maar ook in de
wereld. De crisis is eigenlijk niet aangegrepen om de welvaart te verdelen, maar om de welvaart naar een kleinere
groep mensen te laten gaan. En een grotere groep vecht
om de rest. Dat is best wel zorgelijk. Nu wordt eigenlijk
gezegd dat we er allemaal in koopkracht op achteruitgaat
zijn gegaan, maar degenen met het minste nog het minst.
Dat verzacht het niet helemaal, want er werd iets anders
beloofd.
Maar er gebeurde in 2017 met de begroting wel één ding,
namelijk dat de zorgpremie veel te laag werd voorgesteld
in de begroting; dat heeft de regering ook gezegd en daar
is de minister van Zorg toen meerdere keren op aangesproken. Hoe kijkt u er nou op terug dat daar gegoocheld is met
miljarden om het beeld te laten ontstaan dat er lage zorgkosten waren, terwijl dat in de realiteit en in de realisatie
de koopkrachtgroei teniet heeft gedaan?

Tweede Kamer

Verantwoordingsdebat 2017

De heer Nijboer (PvdA):
De zorgpremie speelt een belangrijke rol; daar heeft
mevrouw Leijten gewoon gelijk in. Ik denk dat het veel meer
zou helpen, ook voor het inkomen van mensen met zorgfinanciering, als het eigen risico zou worden afgeschaft, of
als er stappen daartoe zouden worden gezet. Daarin hebben
wij samen opgetrokken, met mevrouw Leijten en met
mevrouw Marijnissen toen ik een tijd woordvoerder zorg
mocht zijn. Het had nog veel meer geholpen als dat was
gedaan. Dat had moeten gebeuren en het moet wat mij
betreft alsnog gebeuren.
De heer Van Rooijen (50PLUS):
Ik dank de heer Nijboer voor de presentatie uit zijn hoofd.
Een groot compliment daarvoor.
De voorzitter:
Hij doet dat altijd zonder papier.
De heer Van Rooijen (50PLUS):
Precies, maar het valt mij vandaag toch ook weer op en ik
wil dat toch zeggen.
Gisteravond bij het debat over de rekenrente heeft Gijs van
Dijk, de collega van de heer Nijboer, gezegd dat hij het
voorstel van 50PLUS om iets aan de rekenrente te doen
niet steunt. Maar wat mij nou verbaast is dat hij er iets aan
toevoegde, mede om zijn standpunt te verdedigen. Hij zei
dat als over twee jaar die kortingen voor miljoenen mensen,
jong en oud, toch nodig zijn vanwege de regels die we
hebben, het financieel toetsingskader absoluut nog wel de
mogelijkheden geeft om op dat moment in te grijpen. Hij
doelt natuurlijk met name op het verlengen van de hersteltermijnen. Waarom de sleutel van 50PLUS niet in de deur,
en over twee jaar de PvdA-sleutel wel in de deur? Wat is
daar de logica van?
De heer Nijboer (PvdA):
Ik heb het debat niet gezien, maar ik denk dat ik de vraag
toch wel kan beantwoorden. Ik denk dat het nodig is dat
het pensioenstelsel wordt herzien en dat je een eerlijk stelsel
maakt waarbij meer zekerheid wordt gegeven aan mensen.
Het is nu immers hartstikke onzeker of er wel geïndexeerd
wordt. Maar dat moet wel op een eerlijke manier worden
gedaan. Je moet niet zeggen: nou ja, we keren nu alles uit.
Vervolgens is dan immers de boel leeg en hebben de jongeren die nu wél pensioenpremie betalen, geen pensioen
meer. Daar hebben we ook voorstellen voor gedaan. Sterker
nog, daar hebben we als fractie uitgebreid over gediscussieerd, ook in relatie met de AOW-stijging, en dat heeft u ook
kunnen lezen. En ja, dat is wel wat anders dan de belofte:
ja, we gaan nu allemaal pensioenen verhogen en we moeten maar zien wat daar voor de jongeren uitkomt. Dat is
een beetje wat 50PLUS doet, en dat steunen we niet.
De heer Van Rooijen (50PLUS):
Wij willen niet dat de pensioenen worden verhoogd. Wat
u hier suggereert, verwerp ik dus.

23 mei 2018
TK 84

84-3-24

De heer Nijboer (PvdA):
O.
De heer Van Rooijen (50PLUS):
Wij willen alleen maar dat er niet gekort wordt op de pensioenen van de jongeren en de ouderen, van 10 miljoen
deelnemers. Over dat standpunt van de Partij van de Arbeid
hangt nog de schaduw van Asscher en Klijnsma, die die
kortingen gewoon wilden. Mijn vraag is of Asscher in zijn
huidige functie nog steeds zo strak in de leer is dat hij zegt:
er moet gewoon gekort worden, althans, het voorstel van
50PLUS dat steunen we niet. En zegt hij: als de nood aan
de man komt, dan weten we nog wel een foefje? Iets wat
ze ons verwijten, wat onterecht is, gaan ze dan zelf doen.
De heer Nijboer (PvdA):
Ik word nu een beetje overhoord over de pensioenparagraaf
in ons verkiezingsprogramma, maar die is heel helder. Wij
willen meer zekerheid voor ouderen. Het moet dus niet zo
zijn dat als zij hun pensioen krijgen, er nog weer gekort kan
worden en weet ik niet wat allemaal meer. Maar daar is wel
wat voor nodig, want dan moet je ook wel wat doen aan
wat je aan toezeggingen en aan inleg doet, en wat je spaart
over het leven. Ook het beleggingsbeleid hangt daarmee
samen. 50PLUS doet beloftes aan ouderen; dat ligt ook wel
een beetje aan uw partijleider Henk Krol. 50PLUS belooft
ouderen gouden bergen maar financieren dat niet. Wij
hebben dat wel gedaan. Maar ik ben het zeer met u eens
dat we af moeten van die onzekerheid en van die kortingen
zoals die in het verleden zijn doorgevoerd. Maar dat moet
wel gebeuren in een nieuw stelsel waarbij je ook eerlijke
premies aan iedereen vraagt. Dat hoort er wel bij.
De voorzitter:
Dank u wel.
De heer Van Rooijen (50PLUS):
Ik wil graag nog een keer met de heer Nijboer debatteren
over mijn standpunt.
De heer Nijboer (PvdA):
Dank u wel, voorzitter. Ik debatteer ook altijd graag met de
heer Van Rooijen.
De voorzitter:
Nee, nee, er komen nog genoeg gelegenheden waar gedebatteerd kan worden over deze kwestie.
Het woord is aan de heer Bruins namens de ChristenUnie.

De heer Bruins (ChristenUnie):
Er zijn maar weinig landen in de wereld waar overheidsuitgaven zo transparant en nauwkeurig worden verantwoord
als in Nederland. En de verantwoording verbetert jaar na
jaar. Daarom dank ik de minister van Financiën en zijn
medewerkers voor het tijdig uitbrengen van de jaarverslagen, en de Algemene Rekenkamer voor zijn grondige controle.

Tweede Kamer

Verantwoordingsdebat 2017

Toch ..., de rest van mijn bijdrage is een "toch", zeg ik tegen
de minister van Financiën. Toch blijft het lastig om precies
te meten wat het effect is van de inzet van de middelen
voor veel van de doelen. Dat komt doordat we geen parallel
universum tot onze beschikking hebben, waarin we kunnen
zien wat er gebeurd zou zijn als we niet 1,9 miljard aan
belastinggeld in cultuur, zoals musea en theaters, hadden
gestopt. Of waarin we zien wat er gebeurd zou zijn met
Nederland als we geen 2,3 miljard hadden besteed aan het
persoonsgebonden budget. Zo'n parallel universum hebben
we niet. Dat maakt het lastig om te weten wat de resultaten
van het beleid zijn.
Ook blijft het nog steeds een uitzondering dat ministeries
vooraf helder bepalen wanneer een beleidsmaatregel als
succesvol mag worden beschouwd. Als blijkt dat er wel een
afrekenbaar resultaat is behaald, dan is het weer onduidelijk
welk deel van het succes het gevolg is van de maatregel.
Het is daarom goed dat de Algemene Rekenkamer dit jaar
expliciet stilstaat bij de beleidsresultaten.
Een opvallend onderwerp hierbij is het al genoemde Nationaal Samenwerkingsprogramma Luchtkwaliteit. De heer
Van der Linde noemde in zijn bijdrage de 400 miljoen die
hebben geleid tot een reductie van fijnstof en stikstofdioxide
met 2%. Volgens de Algemene Rekenkamer had er met
minder geld hetzelfde bereikt kunnen worden. Ik weet niet
of de minister van Financiën op dit specifieke punt een
reactie heeft — dat zou leuk zijn — maar deze exercitie van
de Algemene Rekenkamer is hoe dan ook zeer zinnig en
kan helpen om beleid effectiever te maken. Want wat gaat
het kabinet hier nou mee doen? Deze vraag geldt natuurlijk
ook voor de vele andere onder de loep genomen beleidsmaatregelen, zoals re-integratie. In het jaarverslag van het
ministerie van Sociale Zaken legt de betreffende minister
geen relatie tussen de uitgaven voor re-integratie en de
resultaten van het re-integratiebudget. Wat vindt de minister
van Financiën hiervan?
Naast het lastig kunnen aantonen van de effectiviteit van
beleid waarschuwt de Algemene Rekenkamer voor het
onbedoelde gevolg van verkokerd verantwoorden. Iedere
minister doet apart zijn ding. Maar zijn we met zijn allen als
overheid wel bezig met de goede dingen? De heer Sneller
vroeg het al: doen we de goede dingen en doen we die
dingen goed? Niet voor niets houdt de Algemene Rekenkamer een goed geïllustreerd pleidooi voor geïntegreerd
verantwoorden. Wat is de reactie van de minister daarop?
Voorzitter. Onze maatschappij staat voor een aantal grote
uitdagingen. Een energietransitie die gekoppeld is aan
materiële schaarste, die bemoeilijkt wordt door schaarste
aan schoon, zoet water en die concurreert met voedselvoorzieningen. Een woningmarkt, die niet meer is toegesneden
op onze demografie en die ontoegankelijk is voor de generatie van de flexibele contracten. Een pensioenstelsel dat
zonder goede hervormingen niet houdbaar is. We hadden
het er net al even over. Het zet spanning op de solidariteit
tussen generaties. Een financieel systeem dat draait op
schulden, waarbij tussen ons en de volgende crash niet
meer staat dan het besef en de erkenning dat we die
schulden nooit zullen kunnen afbetalen. En we hebben een
land waar een deel van de bevolking het gevoel heeft er
niet bij te horen en niet mee te kunnen komen. Een land
waarin een deel worstelt met culturele identiteit en een
ander deel dat aan die culturele identiteit niet eens waarde
hecht.

23 mei 2018
TK 84

84-3-25

Deze uitdagingen zullen we niet kunnen aanpakken als ieder
ministerie apart zijn ding blijft doen. Daarom is het goed
dat het CBS dit jaar met de Monitor Brede Welvaart is
gekomen. Het is een integrale manier om te zien hoe het
werkelijk met ons gesteld is. Niet alleen hier en nu, maar
ook daar en later. Want als er iets glanzend uitziet in de
verantwoordingsstukken, dan zijn het de plaatjes met al die
financiële en economische macro-indicatoren. Het overheidssaldo van 2017 was een stuk beter dan voorzien in de Miljoenennota, doordat de belastinginkomsten nog sneller
stegen dan de uitgaven. De overheidsschuld daalde zowel
relatief als absoluut en de economische groei bereikte een
percentage waarvan we in de crisistijd dachten dat we dat
nooit meer zouden realiseren. De werkgelegenheid steeg,
de werkloosheid daalde. Alleen de statische koopkrachtontwikkeling bleef fors achter, niet in het minst voor huishoudens die afhankelijk waren van één inkomen. Daar staat
tegenover dat de werkgelegenheid fors gegroeid is, waardoor de dynamische koopkrachtontwikkeling er aanmerkelijk
beter uit heeft gezien. Wat betreft de koopkrachtontwikkeling, die in 2015 en 2016 achteraf juist meeviel, zijn de cijfers
en indicatoren prachtig, maar ook erg eendimensionaal.
De werkelijkheid kent juist zoveel meer dimensies. Gelukkig
krijgen deze platte cijfers meer diepte en reliëf door de
Monitor Brede Welvaart.
Wat opvalt en niet verrast, is dat de brede welvaart in ons
land relatief hoog is, al slagen we er nog onvoldoende in
om de voordelen goed met elkaar te delen. Dat lukt wrang
genoeg wel met de nadelen van al die consumptie- en
welvaartsgroei. Dat geldt met name voor milieu, klimaat
en niet-hernieuwbare grondstoffen. Die delen we in de
praktijk maar al te graag met onze kleinkinderen, met toekomstige generaties en met armere streken in de wereld.
Of, zoals econoom Hans Stegeman het stevig zei: "Nederland is een rijk en gelukkig, maar asociaal landje." Wat dat
betreft valt op dat de monitor nog relatief positief schrijft
over consumptiegroei. Er is ook ruimschoots aandacht voor
zich negatief ontwikkelende indicatoren: voor overgewicht
of gebrek aan goede vrije tijd, steeds minder natuurgebieden hier en bijvoorbeeld een steeds grotere CO2-voetafdruk,
met gevolgen voor de brede welvaart elders. Dat kunnen
we natuurlijk allemaal constateren en op een rijtje zetten,
zoals in de Monitor Brede Welvaart is gebeurd. Dat is heel
waardevol, maar in dit huis is natuurlijk de vraag wat we
daarmee gaan doen. Ik noemde al de vijf grote uitdagingen
waar we aan moeten werken. In het regeerakkoord zijn in
meer of mindere mate ook aanzetten gedaan om hier werk
van te maken. Consumptie wordt duurder. Vervuiling wordt
meer en eerlijker beprijsd en de energietransitie krijgt in
deze kabinetsperiode hopelijk een echte duurzame boost.
Dus niet vol inzetten op biomassa, zeg ik terzijde tegen dit
kabinet.
We hebben aandacht en geld voor waardig oud worden,
voor onderwijs, voor hen die met achterstanden te kampen
hebben, enzovoort. Tegelijkertijd weten we dat we er met
al die inspanningen nog niet zijn. Graag krijg ik van de
minister-president een reactie en een reflectie op de ontwikkeling van de brede welvaart in brede zin.
Voorzitter. Ik heb een laatste, specifieke vraag over de
energietransitie, en wel over de begrotingsreserve duurzame energie. Dat is een jaarlijks terugkerend fenomeen.
Nog steeds is er een groot verschil tussen de inkomsten en
de uitgaven, waardoor deze begrotingsreserve duurzame
energie al jaren achter elkaar flink groeit. Deze begrotings-

Tweede Kamer

Verantwoordingsdebat 2017

reserve wordt gevoed uit de opslag op de energierekening
en wordt dus rechtstreeks door burgers en bedrijven gevuld.
Deze opslag, de ODE, zal de komende jaren verder stijgen.
In de kabinetsbrief staat dat deze niet-benutte productie in
latere jaren alsnog gerealiseerd kan worden en op dat
moment alsnog kan leiden tot uitbetaling van subsidie.
Maar hoe verhoudt die notie van vertraagd realiseren zich
nou tot de ontwikkeling dat er steeds meer subsidieloos in
hernieuwbare energie wordt geïnvesteerd? De heer Van
der Linde refereerde al aan de subsidieloze tenders voor
wind op zee. Via de ODE wordt al jaren geld opgepot zonder
een duidelijk plan voor besteding. Hoe taxeert de minister
deze ontwikkeling? Hoe zorgt de minister ervoor dat deze
inmiddels grote pot geld terechtkomt bij echt innovatieve
ontwikkelingen in duurzame energie? Is de minister bereid
om, in overleg met zijn collega van Economische Zaken en
Klimaat, een plan te maken voor besteding van deze
groeiende pot geld, waarvoor we inmiddels eigenlijk geen
goede bestemming meer hebben, omdat duurzame energie
steeds meer zonder subsidie kan?
Tot zover mijn eerste bijdrage. Ik zie uit naar de reactie van
de zijde van het kabinet. Dank u wel, voorzitter.
De voorzitter:
Dank u wel. De heer Snels heeft nog een vraag.
De heer Snels (GroenLinks):
Voorzitter, dank u wel. Ook dit keer ben ik weer blij met de
mooie woorden over de Monitor Brede Welvaart. De
Monitor Brede Welvaart komt volgens mij uiteindelijk voort
uit het rapport De lerende overheid van de WRR. Daar is
een motie over ingediend door volgens mij de heren
Pechtold en van Ojik en later de commissie-Grashoff. De
cruciale vraag hier is of de overheid kan leren van beleid
dat ze gemaakt heeft. Daarom hebben we dit verantwoordingsdebat.
Ik heb heel veel vragen gesteld over de manier waarop we
doelstellingen in begrotingen gaan omzetten als we zien
dat beleid de verkeerde kant opgaat. Maar hoe gaan we in
de Nederlandse politiek nou eigenlijk om met regeerakkoorden? Zou het kunnen dat, als we lessen trekken uit de
Monitor Brede Welvaart over de doelen die we willen halen
— of het nou over cultuur, klimaat, onderwijs of gezondheid
gaat — het ook makkelijker wordt om het regeerakkoord
aan te passen?
De heer Bruins (ChristenUnie):
Het is een vrij algemene vraag. Mooi om die aan de ChristenUnie te stellen. Ik sta vaker op deze plek en dan zeg ik
altijd dat wij staan voor onze handtekening onder het
regeerakkoord. Tegelijkertijd stel ik vast dat akkoorden altijd
met een aantal partijen worden gesloten. Je bent voortdurend met elkaar in gesprek. De afspraken die er nu liggen,
gelden voor de ChristenUnie, want wij zijn een partij die
haar woord houdt.
De heer Snels (GroenLinks):
Ik ben benieuwd hoe het kabinet hiernaar kijkt. Is het niet
merkwaardig, gelet op de operatie die wij nu met al die
verschillende puzzelstukjes aan het uitvoeren zijn om er

23 mei 2018
TK 84

84-3-26

uiteindelijk voor te zorgen dat de burger meer krijgt voor
zijn belastinggeld, dat wij het regeerakkoord, dat eigenlijk
nauwelijks doelstellingen bevat, maar vooral maatregelen
waarvan wij niet weten wat de effecten zijn — over een heel
speciaal voorbeeld heb ik al vaak gesproken — niet zouden
kunnen aanpassen omdat wij doelstellingen niet halen? Op
zijn minst zou dat moeten wringen bij de heer Bruins.
De heer Bruins (ChristenUnie):
Als onderhandelteam van de ChristenUnie hebben wij
afgelopen zomer iedere dag onze idealen meegenomen
naar de onderhandelingstafel. De heer Rutte weet dat wij
hebben geknokt als een echte Gideonsbende. Veel van onze
idealen hebben wij dichterbij kunnen brengen met dit
regeerakkoord, soms een heel eind en soms een heel klein
beetje. Wij moeten ook constateren dat andere plannen
simpelweg niet verwezenlijkt konden worden. Met het uitvoeren van dit regeerakkoord werken wij aan een toekomst
voor onze kinderen, aan beter onderwijs, waar 1,9 miljard
in geïnvesteerd wordt, en aan een ruimere gezinsportemonnee. Wij werken aan waardig ouder worden en meer
waardering voor vrijwilligerswerk. Veel idealen van de
ChristenUnie zien wij terug in het regeerakkoord. Als wij
gedurende de rit, in de drie jaren die ons hopelijk nog resten, mogelijkheden zien om nog meer idealen van de
ChristenUnie te verwezenlijken, dan zullen wij daar net zo
voor knokken als afgelopen zomer, toen wij daar iedere dag
van 's ochtends vroeg tot 's avonds laat mee bezig waren.
De voorzitter:
Een laatste vraag. De heer Snels.
De heer Snels (GroenLinks):
Ik realiseer me dat dit best een gemene vraag was, want ik
wil de ChristenUnie niet — sterker nog, juist helemaal niet
— het recht ontzeggen om haar handtekening onder het
regeerakkoord waardevol te vinden. Maar toch, de heer
Bruins moet toch erkennen dat wat wij vandaag doen, met
alles wat wij proberen te doen aan verbetering van overheidsbeleid, een beetje blijft wringen met de Nederlandse
traditie om regeerakkoorden te sluiten die zo dichtgetimmerd zijn dat het denken in feite stil komt te staan. Die
erkenning zou ik toch wel op prijs stellen.
De heer Bruins (ChristenUnie):
Ik wil dit heel concreet koppelen aan een punt waar
GroenLinks veel aan gelegen is, te weten het klimaat. Dit
regeerakkoord neemt de eerste kleine stapjes op weg naar
het meer belasten van vervuilende consumptie en de eerste
stapjes op weg naar het halen van de klimaatdoelen van
Parijs. Het is echter duidelijk dat de grafiek sterker moet
worden bijgebogen, dat er zwaardere maatregelen nodig
zijn en dat wij scherper aan de wind zullen moeten varen.
Wat dat betreft had het van de ChristenUnie best verder
mogen gaan. Maar toch vind ik het bijzonder dat wij deel
mogen uitmaken van een regering die de eerste stapjes op
weg naar duurzame samenleving zet.
De voorzitter:
Dank u wel. Dan geef ik nu het woord aan de heer Van Raan,
die spreekt namens de Partij voor de Dieren.

Tweede Kamer

Verantwoordingsdebat 2017

De heer Van Raan (PvdD):
Voorzitter. De heer Bruins verwoordt het heel goed. Hij zegt
dat het kabinet "de eerste kleine stapjes" op weg naar het
halen van de klimaatdoelen van Parijs zet. Dat is eigenlijk
heel treurig. Ik kom daar zeker op terug.
Dank aan het CBS. De mensen van het CBS zijn nu net even
weg. Vandaag heb ik het idee dat ik mede namens de
Wetenschappelijke Raad voor het Regeringsbeleid, het
Planbureau voor de Leefomgeving, de Raad voor de leefomgeving en infrastructuur, het Sociaal en Cultureel Planbureau en CE Delft sta te spreken, niet omdat zij mij daarvoor een expliciete machtiging hebben gegeven, maar
omdat zij hier geen spreekrecht hebben en hun adviezen
in de afgelopen jaren te weinig door het kabinet in daden
zijn omgezet. Ik doel dan op de talloze rapporten waarin
gepleit wordt voor een verkleining van de veestapel en het
beprijzen van de externaliteiten van dierlijke producten die
gepaard gaan met de productie ervan. Met het stelselmatig
negeren van deze pleidooien, zal het kabinet over meer dan
een jaar verantwoording moeten afleggen. Na de publicatie
van de bredewelvaartsmonitor met data over de afgelopen
acht jaar, over het hier en nu, maar ook over later en elders,
is de onthutsende ontgroening van D66 en de ChristenUnie
het afgelopen jaar immers met nog meer feiten onderbouwd. Ik citeer nog even uit het regeerakkoord: "Waar
opvattingen worden gedomineerd door levensbeschouwing,
geloof, overtuiging, geweten en idealen, kan niet worden
verlangd daar afstand van te doen." En toch is dat precies
wat de ChristenUnie en D66 hebben gedaan bij de allergrootste crises die onze toekomst bedreigen, onder leiding van
het CDA- en VVD-motorblok.
De heer Bruins (ChristenUnie):
Ik vind het haast uitlokking: dat de ChristenUnie haar idealen
zou hebben losgelaten. De hemel beware me, om het maar
even met een enigszins geloofsuitdrukking te zeggen. Nee,
we hebben onze idealen zeker niet losgelaten. Het is mooi
dat de Partij voor de Dieren haar rol neemt in deze Kamer,
maar ik zou graag van de heer Van Raan horen hoe hij een
meerderheidscoalitie gaat bouwen wanneer hij in de volgende periode in de regering probeert te komen en verantwoordelijkheid probeert te nemen.
De voorzitter:
We dwalen een beetje af van het onderwerp, maar goed.
De heer Van Raan (PvdD):
Ik kijk eerst even of mijn spreektijd doorloopt tijdens deze
uitnodiging om aan te geven hoe wij het willen gaan
inrichten.
De voorzitter:
Nee hoor, we houden het goed bij.
De heer Van Raan (PvdD):
Goed zo. Wij hebben daar 550 maatregelen voor. Ik nodig
de heer Bruins uit om die eens even goed te bekijken.

23 mei 2018
TK 84

84-3-27

De heer Bruins noemde het uitlokking. Dat is misschien ook
zo, maar als hij het resultaat van het regeerakkoord zelf de
eerste kleine stapjes naar een duurzame samenleving, naar
het Parijsakkoord, noemt terwijl, als je kijkt naar de verkiezingsnormen en ook de morele waarden van de ChristenUnie, dan toch in één zin is samengevat waar het aan
schort? Dat is dan toch precies het voorbeeld van de ontgroening van de ChristenUnie? Maar goed, misschien zit
ik ernaast. Ik nodig de ChristenUnie vooral uit om met ons
mee te stemmen als we weer plannen indienen voor de
verklaring van de veestapel, als we plannen indienen voor
bijvoorbeeld statiegeld op plastic flesjes of als we pleiten
voor een einde aan de groei van de luchtvaart. De ChristenUnie kan dan bewijzen dat de heer Van Raan ongelijk heeft.
De voorzitter:
De heer Bruins?
De heer Bruins (ChristenUnie):
Meneer Van Raan heeft genoeg zendtijd gehad. Ik houd het
hierbij. Dank u wel, voorzitter.
De voorzitter:
Gaat u verder, meneer Van Raan.
De heer Van Raan (PvdD):
Ik denk dat we het allemaal betreuren, maar ik ga door.
Dat we nu de Monitor Brede Welvaart hebben, is geweldig.
Immers, vorig jaar bij hetzelfde debat citeerden wij de
wetenschappelijke instituten die ik net ook noemde. Die
pleitten voor een radicale koerswijziging op exact dat dossier waar de achtereenvolgende kabinetten geen millimeter
op toegaven vanwege het belang van de hier-en-nu-economie van die kabinetten. Dit jaar staan we hier weer met die
wetenschappelijke steun, maar nu dus ook met de Monitor
Brede Welvaart die de urgentie tot koerswijziging levert.
Vandaar dat ik het gevoel heb dat ik inderdaad mede
namens die instituten spreek.
Voorzitter. Een andere vraag: wat zouden we gedaan hebben als we het bredewelvaartsbegrip al eerder hadden
gehad, zeg in 1850? We kunnen daarover speculeren, maar
we kunnen er ook een studie naar doen. En dat is nu precies
wat er is gebeurd. Naast de Monitor Brede Welvaart is er
ook het boek De kwetsbare welvaart van Nederland, 18502050. Dat is een fantastische kruising van De eeuw van mijn
vader, van Geert Mak, en Kapitaal in de 21ste eeuw, van
Piketty. Het boek beschrijft de kwetsbare welvaart en het
bredewelvaartsbegrip voor 1850, 1910, 1970 en 2015 aan
de hand van de gegevens van die tijden. Daar kunnen we
een hoop van leren. Het is bijvoorbeeld fascinerend om te
zien hoe we al drie keer succesvol een energietransitie
hebben georganiseerd. Tegelijkertijd is het ook fascinerend
om te lezen dat transities altijd zo lang mogelijk worden
tegengehouden door strijders tegen vernieuwing, liefhebbers van de status quo, en dat ze altijd veel sneller gaan als
er sprake is van fiscale maatregelen en dwingende wetgeving, beschikbare alternatieven en een groep voorlopers
die de maatschappij meesleurt. Transities, ook noodzakelijke, worden dus tegengehouden door gevestigde belangen
die intensief lobbyen.

Tweede Kamer

Verantwoordingsdebat 2017

Voorzitter. Een hier-en-nu-economie die alleen goed gedijt
door de negatieve gevolgen af te wentelen gebruikt later
en elders als doping. We zijn het vieste jongetje van de klas
onder het zelfbenoemde groenste kabinet ooit. "Nu de vijfde
economie van Europa!" juicht de premier. Dat is de sporter
toejuichen die doping gebruikt. Dat is dom en onverantwoordelijk van zowel de sporter als de toejuicher. Dat kan echt
beter. De gedachte dat de markt altijd het beste verdelingsmechanisme is, blijkt keer op keer niet te kloppen of hooguit
voor een korte tijd voor een kleine groep. We hebben er nu
een verzorgingsstaat voor multinationals aan te danken.
Bij een sterke markt hoort namelijk niet een terugtredende
overheid, maar een overheid die sterk is. De gedachte dat
economische groei de oplossing is, blijkt nu ook al niet te
kloppen. Immers, die kan alleen door doping in stand worden gehouden. Groei is dus niet de oplossing, maar het
probleem.
Voorzitter. U zult begrijpen dat we naar de verantwoordingsrapporten door de bril van het brede welvaartsbegrip hebben gekeken, dus voor het hier en nu en het later en elders.
Laten we eens even kijken wat ze te melden hebben in het
licht van de destructieve activiteiten, zoals de intensieve
veehouderij. Ik kijk daarbij even naar het CDA.
Voorzitter. Voor het hier en nu van de intensieve landbouw
is het beeld verontrustend. Trouw schrijft bijvoorbeeld: "De
Monitor Brede Welvaart toont volgens het CBS aan dat er
'een fors gat' zit tussen de manier waarop Nederland nu
voedsel en andere goederen produceert en 'een duurzaam
productieniveau dat het milieu niet te veel aantast'."
Waterkwaliteit, biodiversiteit en natuurbescherming staan
alle drie op achteruitgang of stilstand.
Nog twee voorbeelden, voorzitter. De NVWA is geen
waakhond, maar een brandweerman gebleken. De Rekenkamer toont op pagina 83 een tabel die gaat over de mate
van vertrouwen van de consument in voedsel, op een schaal
van 1 tot 5. In 2013 was dat een 3,2 en in 2015 een 3,2. In
2017 is er geen meting. Waarom niet? Dat is vanwege het
fipronilincident. Drie keer raden wat er uit die meting gaat
komen.
Voorzitter. Een ander voorbeeld: natuurverbindingen die
beloofd zijn, maar die niet mogelijk blijken te zijn vanwege
de landbouwbelangen tot aan Duitsland toe. Graag een
reactie. Dat is het hier en nu voor de intensieve landbouw.
Dan voor later. Voor later is het beeld van de intensieve
landbouw ook zeer verontrustend. Voor biodiversiteit, stikstofoverschotten, beschermde natuurgebieden en
CO2-emissies staan de meters in het rood. Twee extra
voorbeelden. Hier is de grote bijensterfte als gevolg van
gebruik van landbouwgif een grote bedreiging voor de
toekomst. Maar ook is er het doembeeld van de Chinese
varkensflat, kennelijk hét inspirerende voorbeeld van
minister Schouten. Hoe ziet de regering dat voor zich over
vijf jaar in Nederland? Flats van negen verdiepingen! Graag
een reactie. Hier en nu voor de intensieve landbouw: erg
beroerd. Later: erg beroerd.
Ik kom bij elders voor de intensieve landbouw. Ook dat
beeld is zeer verontrustend. De carbon footprint, de invoer
van niet-fossiele mineralen, de invoer van biomassa: allemaal diep in het rood. Maar ook omgekeerd: de blinde
exportdrang, breeduit bejubeld door allerhande ministers

23 mei 2018
TK 84

84-3-28

ten koste van dierenleed en milieuschade in het buitenland.
Hoeveel wereldbollen denkt dit kabinet eigenlijk dat we
hebben?
Voorzitter. Ik zie dat ik door de tijd schiet en sla daarom wat
voorbeelden over. Ik noem nog even het hier en nu voor
de luchtvaart. De grens is bereikt vanwege klimaat, veiligheid en de leefomgeving voor mens en dier. Terwijl voor
later — dat is nog wel interessant — nu al bekend is dat we
wat er nog over is aan CO2-budget, niet aan én de landbouw
én de luchtvaart kunnen gunnen. Hoe gaat de premier dat
oplossen?
Voorzitter. Ik kom tot een afronding. Het is overduidelijk
dat de fixatie van het kabinet op de hier-en-nu-economie
niet meer volstaat. Onderschrijft het kabinet de voorwaarden voor transities uit het boek De kwetsbare welvaart, met
name de schadelijke en vertragende rol die hindermachten
hierbij spelen? Het patroon is altijd hetzelfde, en de succesformule ook. Onderschrijft het kabinet dat? Graag een heldere reactie. Als de geschiedenis duidelijk maakt hoe
belangrijk wetgeving en fiscaliteiten zijn voor transities,
hoe gaan die stelsels dan worden aangepast op het brede
welvaartsbegrip? Graag een reactie.
Voorzitter. Er werd gezegd dat de Monitor Brede Welvaart
nog niet klaar is. Dat zegt het CBS zelf ook. Dat klopt; complimenten voor dat inzicht. We hebben een aantal verbeteringen al genoemd, maar één verbetering zou ik graag nog
willen noemen en onder de aandacht willen brengen. De
Monitor Brede Welvaart gaat ook hier weer helemaal uit
van de mensgerichtheid, terwijl we samenwonen met vele
soorten. Kunnen dierenwelzijn en de brede welvaart voor
dieren ook een plek krijgen? Hoe denkt de premier daarover?
We kunnen brede welvaart van later en elders niet langer
laten uithollen door een voorschot te nemen op de toekomst, niet met de fossiele brandstoffen, niet met de kap
van het regenwoud, niet met het uitsterven van de bij, niet
met het subsidiëren van de luchtvaart en niet met het vertragen van het klimaatbeleid. In 2007 zei staatssecretaris
Pieter van Geel dat vlees het meest milieubelastende
onderdeel van ons voedselpakket is. Nu, elf jaar later, zwijgt
hij aan de klimaattafel voor voedsel daarover in alle talen.
Wanneer wordt deze olifant in de Kamer eindelijk eens
benoemd en erkend? Graag een reactie.
Dank u wel.
De heer Van der Linde (VVD):
Ik sla natuurlijk aan op opmerkingen zoals "economische
groei is het probleem". Ik heb in de aanloop naar dit debat
het World Happiness Report er nog eens bij gepakt. In de
top tien van gelukkigste landen zie ik toch weer al die landen
met een enorme welvaart. Sterker nog: als ik de top tien
daarvan vergelijk met de onderste tien qua happiness,
scheelt dat een factor 30 in het nationaal product. Hoe kan
de heer Van Raan dat nou rijmen?

garanderen c.q. de latere welvaart voor die landen beïnvloeden. Dat is één. En nogmaals, ik weet niet of het zo veel zin
heeft om op dit moment terug te kijken naar die enge indicatoren. Het mooie van de bredewelvaartsmonitor is juist
dat we een bladzijde omslaan en dat die monitor heel duidelijk aantoont dat we in plaats van een "hier en nu"-economie — de heer Van der Linde maakt daar deel van uit —
"daar en elders" moeten meenemen. Dan staan de signalen
er gewoon niet goed voor.
De heer Van der Linde (VVD):
Dan concluderen we dus dat materiële welvaart in hoge
mate leidt tot levensgeluk, maar dat dat minder relevant is.
De heer Van Raan (PvdD):
Nogmaals, in die zin praten we misschien op twee planeten.
De VVD stelt zich op als het kind dat nu één snoepje wil en
ook opeet en er geen oog voor heeft dat we misschien iets
moeten bewaren voor later. Dat is heel hardnekkig bij de
VVD.
De heer Sneller (D66):
Ik vond dit een beetje een anticlimax. Ik had verwacht dat
de heer Van Raan nu met een concreet voorstel zou komen
voor een indicator waarin dit wordt opgenomen, maar dat
voorstel kwam niet.
De heer Van Raan (PvdD):
Dat hebben wij gedaan. Ik heb twee voorstellen gedaan;
laat ik het "suggesties" noemen. We zeggen dat de bredewelvaartsmonitor enorm mensgericht is. We zouden dus
kunnen kijken hoe we die kunnen uitbreiden naar andere
soorten. Dat is de eerste suggestie. De tweede, heel concrete suggestie is om op de een of andere manier een plek
te geven aan dierenwelzijn. De indicatoren daarvoor zijn
bekend: kan een dier natuurlijk gedrag uitoefenen, wordt
het gehinderd in zijn vrijheid en in het uitoefenen van
natuurlijk gedrag? Dat lijken mij twee goede suggesties. Ik
neem aan dat D66 die gaat steunen, maar ik ben ook wel
benieuwd wat de regering daarvan vindt.
De heer Sneller (D66):
Dit zijn vooral vragen. Ik zie dus ook graag de concretere
suggesties tegemoet. Dan kunnen we daar ook echt ons
oordeel over vormen.
De heer Van Raan (PvdD):
Dat lijkt me een goede belofte.
De voorzitter:
Dank u wel. Dan geef ik nu de heer Van Rooijen het woord.
Na de heer Van Rooijen ga ik schorsen. Dat zeg ik voor
degenen die heel graag willen weten hoe het eruitziet. Echt
waar, meneer Azarkan. Ik hoor ergens iemand "discriminatie" roepen. De heer Van Rooijen.

De heer Van Raan (PvdD):
Ten eerste raad ik de heer Van der Linde dringend aan om
eens te kijken hoeveel wij uit de landen die helemaal
onderaan staan, weghalen om onze welvaart hier en nu te

Tweede Kamer

Verantwoordingsdebat 2017

23 mei 2018
TK 84

84-3-29

De heer Van Rooijen (50PLUS):
Voorzitter, u denkt dat ik het nog wel even volhoud. Daar
heeft u volgens mij wel gelijk in.
De voorzitter:
Kijk eens aan, meneer Azarkan. Gaat u verder.
De heer Van Rooijen (50PLUS):
Voorzitter. De schatkist staat er goed voor en de uitgaven
van de overheid zijn voor bijna 100% rechtmatig. Ik dank
de Rekenkamer voor het verantwoordingsonderzoek. Ik wil
beginnen met het positieve. Dat was er al, maar daar mogen
we internationaal gezien best even blij mee zijn.
Over de effectiviteit van ettelijke miljarden aan overheidsuitgaven oordeelt de Rekenkamer echter snoeihard dat we
het gewoon niet weten. De koopkracht valt voor vrijwel heel
Nederland een vol procent lager uit dan verwacht, nota
bene in het economische topjaar 2017. Wij nemen geen
genoegen met statische overmacht, met de uitleg dat de
inflatie hoger uitviel, want diezelfde hogere inflatie heeft
ook de inkomsten van de Staat omhoog gejaagd. Kan de
minister dat kwantificeren? Welk deel van de 10 miljard
hogere overheidsinkomsten was het gevolg van de hogere
dan verwachte inflatie? Waarom worden AOW, uitkeringen
en ambtenarensalarissen niet extra geïndexeerd met dat
geld?
Minister Hoekstra gaf in zijn toespraak vorige week nog aan
dat de staatsschuld nog niet het niveau van voor de crisis
heeft bereikt. Hij rekende ons voor dat de Staat nu al 3,2
miljard rente op jaarbasis minder hoeft uit te geven. Ik vond
het alleen wel een beetje jammer dat hij het deed voorkomen alsof dit enkel het gevolg is van de gedaalde staatsschuldquote. Ik neem aan dat in die 3,2 miljard, die de
minister noemde, ook het effect van het draconische ECBbeleid is meegerekend, de veel lagere rente. Gepensioneerden en spaarders hebben gebloed voor die meevaller. Dus
wij willen graag dat hij ook dat benoemt en er wat aan doet,
bijvoorbeeld verhoging van de AOW-uitkering.
Voorzitter. Ik kom op de Belastingdienst. Het hoofdpunt van
mijn betoog is uiteraard de deplorabele toestand van onze
Belastingdienst. Deze rijksdienst is zijn ooit zo geroemde
reputatie kwijt en wordt nu al bijna tien jaar met plakband
en punaises bij elkaar gehouden. Ik overdrijf een beetje,
maar niet zo veel. Kamerleden klagen er ook al meer dan
tien jaar over, maar het gaat van kwaad tot erger. Als het
geld kost, dan kost het geld om het te repareren. Als wij
ons een paar jaar moeten onthouden van aanpassingen
van fiscale wet- en regelgeving, dan zouden wij dat moeten
doen, ook al wordt bijna iedereen in deze Kamer daar chagrijnig van. Maar alsjeblieft, doe iets: regering, regeer! Kom,
zie en overwin deze langzaam escalerende blamage voor
de Belastingdienst.
Ik beweer niet dat het eenvoudig is, integendeel, maar dit
is al het zoveelste jaar dat de Rekenkamer dezelfde kwetsbaarheden blootlegt. Niet-concurrerende arbeidsvoorden
voor ICT'ers bijvoorbeeld. Kamerleden hebben er eerder
vragen over gesteld en hoge ambtenaren klagen over
gebrek aan flexibiliteit. Intussen duren de tekorten aan ICTpersoneel voort. Waarom schalen wij hen niet veel hoger

Tweede Kamer

Verantwoordingsdebat 2017

in? Als ICT'ers in deze tijd meer moeten verdienen dan
managers en directeuren, dan is dat maar zo. Hoeveel
kanjers laat de overheid links liggen omdat wordt vastgehouden aan gedateerde functionele indelingen? Mijn fractie
is not amused dat de Rekenkamer juist nu deze kritiek
noteert.
Wij moeten in ieder geval concluderen dat achtereenvolgende kabinetten steevast hebben gefaald bij het beheersen
van ICT-problemen bij de overheid. De Algemene Rekenkamer spreekt over hardnekkige problemen bij ICT en informatiebeveiliging bij negen ministeries en bij de Tweede
Kamer. Eerlijk is eerlijk, het gaat niet om één groot nationaal
project dat is mislukt. Het is nu een veelkoppig monster,
maar dat veelkoppige monster moet nu echt daadkrachtig
bij de horens worden gevat.
Eric Wiebes was de man van wie wij dachten: die zit zo
goed in zijn vel en in zijn rol, dat gaat helemaal goed komen
met de Belastingdienst. Maar het mocht niet zo zijn. De
vorige staatssecretaris heeft de dienst in een deplorabele
staat achtergelaten. Het spijt mij, maar ik kan er niet meer
van maken. Het zorgvuldig opgebouwde krediet vanuit zijn
functie als wethouder in Amsterdam zal hem nu in zijn
nieuwe rol niet veel meer helpen. Wij zullen de huidige
minister Wiebes mede beoordelen in het licht van zijn falen
bij de Belastingdienst.
Voorzitter. De Rekenkamer komt op basis van toegenomen
duidelijkheid over de problemen vreemd genoeg al tot een
milder oordeel over 2017. Tegelijkertijd geeft de Rekenkamer ook aan dat het veel langer gaat duren om het hele
proces te repareren, doordat de problemen bij Financiën
duidelijker zijn geworden en er sprake is van oplopende
risico's voor de continuïteit van de primaire processen. Het
is al eerder gezegd.
Bij de Belastingdienst wachten wij dus op een drakendoder
of misschien wel meerdere. Focus is daarbij van essentieel
belang. Wat vindt de minister van de gedachte om een
aparte staatssecretaris of minister voor de Belastingdienst
te benoemen? Deze gedachte is goed verdedigbaar als wij
bedenken dat er op Justitie en Veiligheid, evenals op
Volksgezondheid al twee ministers rondlopen en er in totaal
drie bewindslieden per departement zijn. Wellicht moet het
nog breder worden getrokken. Bijvoorbeeld een speciale
minister voor de grote ICT-vraagstukken. Kan de minister
aangeven of er op dit punt plannen zijn voor een integrale
aanpak met focus en centrale aansturing? Mijn fractie verlangt naar een man of vrouw met visie die samen met de
knapste koppen van Nederland deze kar heel gericht uit de
modder kan trekken, wellicht zelfs een partijloos figuur. Ik
zeg dit alles niet uit een gebrek aan vertrouwen in de huidige staatssecretaris. Dat voor alle duidelijkheid. Ik zeg dit
vanuit de oprechte zorg dat ook deze staatssecretaris een
gevangene kan worden van dezelfde processen en dezelfde
machinerie. Er moet iets gebeuren wat nieuw elan brengt,
waardoor wij als Kamer er weer op durven te vertrouwen
dat de vicieuze cirkel bij de Belastingdienst nu echt doorbroken gaat worden.
Voorzitter. De koopkracht is in 2017 heel zwaar tegengevallen. Verwachtingen managen doet Rutte heel kundig. In
2016 worden we lekker gemaakt met het vooruitzicht van
inkomensstijging in 2017, maar nu is bevestigd dat de verwachting totaal niet wordt waargemaakt en wordt ons weer

23 mei 2018
TK 84

84-3-30

een inkomensstijging, voor 2019, voorgespiegeld. Dat
schuift lekker door. Het kabinet kan vandaag natuurlijk niets
meer doen aan 2017, maar een schepje erbovenop voor dit
of volgend jaar is gerechtvaardigd. Voor dit jaar komen we
er bij de Voorjaarsnota nog op terug, niet alleen om voor
de verandering de koopkrachtverwachting een keertje waar
te maken, maar ook omdat het aandeel van arbeidsinkomen
in onze economie wat mijn fractie betreft schreeuwt om
een loonstijging.
Voorzitter. Dan kom ik op Italië. Het lastige van deze tijd is
dat al onze binnenlandse politieke en financiële tradities,
zoals Verantwoordingsdag, telkens worden overschaduwd
door dominostenen die elders in de Unie op omvallen staan.
Een nieuwe regering in een eurolidstaat presenteert een
regeerakkoord en, hoppa!, daar komt weer een nieuwe
existentiële bedreiging op ons af. Vroeger kon het ons
weinig schelen als ze in Italië op de pof een basisinkomen
zouden invoeren en de pensioenleeftijd zouden verlagen.
"Ze komen zichzelf toch wel tegen", dachten we toen. Maar
helaas werkt het zo niet meer in de huidige eurozone. Ze
komen eerst ons tegen voordat ze werkelijk zichzelf tegenkomen. En dat is niet meer alleen tegen het zere been van
eurosceptici of de meer populistische politieke flanken. Ook
de president van Frankrijk kan erover meepraten. Zijn
plannen voor de Europese risicodeling worden in de NRC
inmiddels zo goed als dood genoemd. Martin Wolf zegt in
de Financial Times van vandaag dat de nieuwe regels van
Italië de euro op zijn grondvesten kunnen doen schudden.
Gisteren bleek bij de regeling van werkzaamheden dat bijna
de hele Kamer geen behoefte heeft aan een debat met de
minister, maar opmerkelijk is dat minister Hoekstra kort
daarvoor — het was mij niet ontgaan — wel uitgebreid in
debat ging met een journalist van RTLZ en een waarschuwing aan Italië gaf en dat de Franse minister van Financiën,
Le Maire, vorige week vrijdag al het standpunt innam dat
Italië zich aan de regels moet houden.

Voorzitter. Ik heb nog een prangende vraag aan de minister,
maar die heeft hij ook wel eerder van mij gehoord. Er komt
een voorstel om de dividendbelasting af te schaffen. Ik zou
van de minister willen weten of hij hier klip-en-klaar wil
toezeggen dat er een apart wetsontwerp komt over de
afschaffing van de dividendbelasting, dus dat die niet wordt
verpakt in het hele Belastingplan of wordt gekoppeld aan
andere voorstellen die mijn fractie eventueel wel zou willen
steunen, maar de oppositie bijvoorbeeld helemaal niet. Dat
zou de Tweede Kamer en anders wel de Eerste Kamer voor
een onmogelijk dilemma plaatsen, gegeven het feit dat deze
minister met mij in de Eerste Kamer een motie heeft ingediend om geen dingen aan elkaar te koppelen.
De voorzitter:
Dank u wel, meneer Van Rooijen.
De beraadslaging wordt geschorst.
De voorzitter:
Ik stel voor om tot 14.15 uur te schorsen. We beginnen dan
eerst met de regeling van werkzaamheden en gaan daarna
verder met de eerste termijn van de Kamer.
De vergadering wordt van 13.42 uur tot 14.15 uur geschorst.

Collega Omtzigt heeft vorige week al gezegd dat de 250
miljard aan eenzijdige schuldverlichting voor Italië via de
ECB tot een groot conflict kan leiden over de euro. Hij vond
echter dat wij in onze Kamer niet over het Italiaanse akkoord
mogen praten voordat de Italianen dat zelf doen. Maar ik
denk dat het heel heilzaam is voor het hele proces als de
Italianen weten wat wij hier allemaal van vinden. Sterker
nog, de ophef heeft op onderdelen zelfs al effect gesorteerd.
Voorzitter, ik ga afronden. Uiteraard gaan wij niet over de
plannen van een democratisch gekozen regering in Italië
of elders. Het enige wat we kunnen doen, nee, moeten doen,
is zorgen dat elke lidstaat primair op de blaren van zijn
eigen keuze moet kunnen zitten. Ik hoor graag van de
minister hoe hij dit binnen de eurozone voor elkaar gaat
krijgen. Immers: Italië, de derde economie in de EU, is too
big to fail en is nooit te redden door de EU.
Voorzitter. Wij zijn geen Italië, eerder het spiegelbeeld. De
meevallers voor de schatkist vliegen ons om de oren, maar
de meevallers voor de gepensioneerden, de flexwerkers,
de minima, de woningzoekers, de arbeidsgehandicapten,
de bijstandsgerechtigden en eigenlijk voor alle werknemers
in loondienst, blijven nagenoeg uit. Dat kan Rutte III echt
niet blijven volhouden, zeker niet met een 3% reële groei
van de economie en een meevaller van 10 miljard.

Tweede Kamer

Verantwoordingsdebat 2017

23 mei 2018
TK 84

84-3-31