Tweede Kamer der Staten-Generaal

2

Vergaderjaar 2020–2021

22 831

De Hoorn van Afrika

Nr. 140

BRIEF VAN DE MINISTERS VAN BUITENLANDSE ZAKEN EN VOOR
BUITENLANDSE HANDEL EN ONTWIKKELINGSSAMENWERKING
Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal
Den Haag, 22 februari 2021
Naar aanleiding van het verzoek van de vaste commissie voor Buitenlandse Zaken te worden geïnformeerd over de stand van zaken m.b.t. het
conflict in Tigray, de betrokkenheid van andere landen in de Hoorn van
Afrika hierbij en de mogelijkheden voor humanitaire hulp aan de
bevolking in dit gebied van 28 januari jl., kunnen wij u, in aanvulling op
antwoorden op eerdere Kamervragen over de crisis in Tigray van
12 januari jl. (Aanhangsel Handelingen II 2020/21, nr. 1300) het volgende
berichten.
Actuele conflictsituatie en betrokkenheid andere landen
Ondanks het uitroepen van het einde van de militaire operatie door
premier Abiy op 28 november 2020, gaan gevechten in Tigray tot het
moment van dit schrijven door. Vanwege de gebrekkige toegang voor
media, waarnemers en hulpverleners, en nog altijd beperkte en
gebrekkige telecomverbindingen met het gebied is het nog steeds niet
mogelijk een helder beeld te verkrijgen van de exacte situatie en intensiteit van gevechten.
Op basis van diverse bronnen is het beeld dat waar de strijdkrachten van
het Tigray People’s Liberation Front (TPLF) zijn verdreven uit de grotere
steden, deze strijdkrachten nog altijd grote delen van het platteland en het
bergachtig gebied controleren. Delen van het westen van Tigray worden
gecontroleerd door Amhaarse milities, die het federale leger hebben
ondersteund bij de militaire operatie. Het door Amhaarse milities
gecontroleerde gebied zou min of meer samenvallen met het deel van
Tigray dat vóór 1991 deel uitmaakte van de Amhara regio. Hoewel de
aanwezigheid van Eritrese troepen in het noorden sinds het begin van de
crisis officieel wordt ontkend door Ethiopië en Eritrea is hun aanwezigheid
wel publiekelijk bevestigd, onder andere door de regionale commandant
van het Ethiopische federale leger. Zowel de VS als de EU hebben
opgeroepen tot terugtrekking van de Eritrese troepen uit Tigray.

kst-22831-140
ISSN 0921 - 7371
’s-Gravenhage 2021

Tweede Kamer, vergaderjaar 2020–2021, 22 831, nr. 140

1

De Ethiopische overheid stelt zich op het standpunt dat de militaire
operatie gericht was op het herstel van de rechtsorde, na een aanval op
de noordelijke basis van het federale leger door het TPLF. Van hun kant
heeft het TPLF toegegeven deze aanval te hebben uitgevoerd, echter
onder het mom van zelfverdediging. Voorts stelt premier Abiy dat het
TPLF achter de schermen activiteiten van gewapende groepen elders in
Ethiopië orkestreerde en financierde om daarmee de democratische en
economische hervormingsagenda en de stabiliteit van zijn regering te
ondermijnen.
Vanwege het hoge aantal slachtoffers en de zorg over grootschalige
schendingen van internationaal humanitair recht hebben Afrikaanse Unie
(AU), VN, de EU, individuele EU-lidstaten waaronder Nederland en VS
diverse malen opgeroepen tot beëindiging van de gevechten en te kiezen
voor een politieke uitweg uit het conflict. De Ethiopische regering, noch
het TPLF, heeft gehoor gegeven aan deze oproepen. Premier Abiy heeft
initiatieven vanuit de AU en de regionale organisatie IGAD om dialoog te
ondersteunen afgewezen. Hij ziet dit als een puur binnenlands conflict,
waarbij buitenlandse inmenging de soevereiniteit van zijn land aantast.
Premier Abiy stelt dat de militaire operatie nu is afgerond en dat er wordt
gewerkt aan stabilisatie, wederopbouw en het zoeken naar en arresteren
van nog niet opgepakte TPLF kopstukken. De VN en anderen melden
echter aanhoudende gevechten en berichten over ernstige mensenrechtenschendingen.
Humanitaire nood is hoog en toegang hulpverlening beperkt
De humanitaire noden zijn enorm en reden voor grote zorg. De VN schat
het aantal mensen dat acute behoefte heeft aan humanitaire hulp op rond
de 2,3 miljoen, waarbij er sprake is van een acuut tekort aan water en
voedsel. De regionale overheid heeft reeds melding gemaakt van mensen
die overlijden als gevolg van honger. Naar schatting is de totale groep die
behoefte heeft aan enige vorm van humanitaire assistentie rond de 4,5
miljoen mensen (op een geschatte bevolkingsomvang in Tigray van rond
de 6 miljoen). De nood neemt toe omdat humanitaire hulp de bevolking
maar in zeer beperkte mate bereikt. De onzekere veiligheidssituatie speelt
daarbij een rol, maar de meest beperkende factor is de nog altijd zeer
beperkte autorisatie tot toegang tot het gebied door de Ethiopische
autoriteiten. Diverse oproepen tot onbelemmerde toegang in lijn met
internationaal humanitair recht door o.a. VN, EU en recent ook de VS
hebben, ondanks herhaalde beloftes, tot op heden tot onvoldoende
verbetering geleid.
Onder leiding van de VN is voor Tigray een Humanitarian Response Plan
(HRP) opgesteld, met een totale geraamde financieringsbehoefte van USD
1.3 miljard, waarvan momenteel 58% is gedekt door toezeggingen en
bijdragen van donoren. Nederland draagt momenteel EUR 8,25 miljoen bij
aan humanitaire hulp gerelateerd aan deze crisis, zowel in Ethiopië als ten
behoeve van de opvang van vluchtelingen in Soedan. Deze bijdrage
bestaat uit het Nederlandse aandeel in de bijdrage vanuit het Central
Emergency Response Fund (CERF) van de VN (17% van USD 35,6 miljoen
= EUR 5,1 miljoen) en via budgetallocaties aan de Dutch Relief Alliance
(DRA, totaal 3,15 miljoen).
Aanwijzingen over ernstige mensenrechtenschendingen
De VN, o.a. bij monde van Secretaris-Generaal Guterres, Hoge Commissaris voor de Mensenrechten Michelle Bachelet en de Hoge Vertegenwoordiger voor de Vluchtelingen Grandi hebben in diverse opeenvolgende verklaringen hun grote zorgen geuit over aanwijzingen dat er

Tweede Kamer, vergaderjaar 2020–2021, 22 831, nr. 140

2

sprake is van ernstige en grootschalige mensenrechtenschendingen en
misdaden waaronder moord, verkrachting en andere vormen van
seksueel en gender gerelateerd geweld, plundering en vernieling van
privé bezit, infrastructuur en overheidsgebouwen. Onafhankelijke
waarnemers en journalisten hebben geen vrije toegang tot het gebied en
verantwoordelijkheid voor misdaden kan nog niet worden onderzocht en
vastgesteld.
Een specifieke zorg betreft het lot van de meer dan 90.000 Eritrese
vluchtelingen die bij het uitbreken van het conflict in Tigray verbleven,
waarvan 50.000 in vier door de VN beheerde vluchtelingenkampen. Bij
aanvang van het conflict zijn hulpverleners die werkzaam waren in de
twee noordelijke kampen, Hitsats en Shimelba, verjaagd en van zes
medewerkers is zeker dat ze zijn vermoord, onder wie een medewerker
van de Nederlandse organisatie ZOA.
Sinds begin november hebben VN en andere hulporganisaties tot op
moment van dit schrijven geen toegang meer gekregen tot deze twee
kampen. Analyse van satellietfoto’s door onderzoeksjournalisten
suggereert dat deze kampen systematisch zijn vernietigd. Veel vluchtelingen houden zich schuil op het platteland en UNHCR poogt om samen
met de Ethiopische overheid opvang te bieden in de twee overgebleven
kampen in het zuiden van Tigray, die daartoe zullen moeten worden
uitgebreid. Er zijn sterke aanwijzingen dat een onbekend deel van de
vluchtelingen door Eritrese soldaten is meegevoerd terug naar Eritrea. De
VN Hoge Commissaris voor de Vluchtelingen Grandi heeft publiekelijk
gesteld dat dit een substantiële schending van internationaal recht zou
betekenen.
Regionale impact
De crisis in Tigray kreeg, naast de deelname van Eritrese legereenheden,
al snel een ander grensoverschrijdend element in de vorm van de
toestroom naar Soedan van vluchtelingen uit met name het westelijk deel
van Tigray. Deze vluchtelingen (inmiddels ruim 60.000) worden zo goed
mogelijk opgevangen in kampen nabij, maar op veilige afstand van de
grens met Tigray.
In december laaide een oud grensgeschil tussen Soedan en Ethiopië weer
op nadat Soedanese troepen de controle overnamen van een betwist
gebied, de Al Fashaga driehoek. Soedan stelt dat dit gebied verdragsrechtelijk Soedanees is, hoewel het al decennia door Ethiopische boeren wordt
bewoond en bewerkt. Na een tweetal korte militaire confrontaties
bevestigden beide landen hun bereidheid om het conflict middels
besprekingen op te lossen. Beide kanten waren ook bereid daarbij de
grenscommissie van de AU een belangrijke rol in toe te kennen. Het risico
op verdere escalatie blijft aanwezig gelet op wederzijdse retoriek en
concentratie van troepen nabij het betwiste gebied.
Nederlandse inzet
Reeds voorafgaand aan dit conflict richtte de Nederlandse inzet zich op
het voorkomen van gewelddadige conflicten in (delen van) Ethiopië,
waaronder via ondersteuning van specifiek op conflictpreventie en
vredesopbouw gerichte fondsen en programma’s van de VN en anderen.
Nederland ondersteunt en financiert diverse initiatieven en programma’s,
waaronder van het Netherlands Institute for Multi Party Democracy
(NIMD) en van UNDP (SEEDS), gericht op vreedzame en inclusieve
dialoog van Ethiopische maatschappelijke organisaties, democratische
instituties en politieke partijen.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2020–2021, 22 831, nr. 140

3

Met het uitbreken van het conflict is de Nederlandse inzet, mede in EU
verband en in nauwe afstemming met overige gelijkgezinden, gericht op
het beëindigen van gevechten en te kiezen voor politieke uitweg en het
verlenen van volledige en ongehinderde toegang voor humanitaire hulp,
conform internationaal humanitair recht. Voorts zet het kabinet in op
bescherming tegen mensenrechtenschendingen en medewerking aan
onafhankelijk onderzoek naar mensenrechtenschendingen en andere
schendingen van internationaal recht. Nederland ziet daarbij een
belangrijke rol voor het kantoor van de VN Hoge Commissaris voor
Mensenrechten Bachelet, en voor onderzoek door de Ethiopische
onafhankelijke mensenrechtencommissie. Nederland zet zich ook in voor
een actieve betrokkenheid van de VN Mensenrechtenraad. Voor humanitaire toegang en bescherming van mensenrechten is herstel van nog altijd
beperkte communicatieverbindingen en toegang voor onafhankelijke
media ook noodzakelijk. Voor beëindiging van het geweld tegen de lokale
bevolking en bescherming van in het gebied aanwezige Eritrese vluchtelingen is het van belang dat Eritrese strijdkrachten zich terugtrekken. Ten
slotte zet Nederland in op de-escalatie van het grensconflict tussen
Soedan en Ethiopië en op het voorkomen van verdere escalatie van
geweld elders in Ethiopië en de regio. Minister-President Rutte heeft op
17 februari met premier Abiy gesproken. Hij heeft daarbij onder meer de
zorgen over de situatie in Tigray overgebracht en gepleit voor een
vreedzame oplossing van het conflict en betere toegang voor humanitaire
organisaties.
Een ander element van de Nederlandse en EU inzet is gericht op het
overeind houden van de democratische hervormingsagenda in Ethiopië.
De in 2018 ingezette transitie van autocratisch bestuur onder het TPLF
naar een meer inclusief en democratisch bestuur was veelbelovend en
begon voortvarend. Reeds in aanloop naar deze crisis was er sprake van
toenemend geweld en een verslechterende mensenrechtensituatie.
Voorkomen moet worden dat de huidige crisis de hervormingsagenda
verder ondermijnt, mede vanwege de verkiezingen die zijn aangekondigd
voor juni dit jaar.
De EU-27 verklaring van 25 december jl. is tot stand gekomen in lijn met
deze inzet en het kabinet steunt de diplomatieke initiatieven en verklaringen van Hoge Vertegenwoordiger van de EU Borrell en de Europese
Commissie over de crisis waarvan de laatste dateert van 8 februari jl. De
regering Abiy heeft deze meest recente verklaring van de EU verworpen
als «in strijd met de realiteit op de grond».
Het kabinet verwelkomt de actievere betrokkenheid van de Verenigde
Staten sinds het aantreden van de nieuwe Administratie onder leiding van
president Biden.
Een deel van de Nederlandse betalingen voor programma’s die deels in
Tigray met de Ethiopische overheid werden uitgevoerd, zijn eind 2020
aangehouden omdat implementatie in Tigray niet meer mogelijk was.
Gelet op de zorgelijke humanitaire en mensenrechtensituatie heeft de
Europese Commissie op 15 december jl. betaling van begrotingssteun
voor een bedrag van EUR 88 mln aangehouden en uitbetaling voorwaardelijk gesteld aan onbeperkte humanitaire toegang, het beëindigen van
gevechten en zoeken naar een politieke oplossing, onderzoek naar
mensenrechtenschendingen en herstel van communicatielijnen naar het
gebied. Nederland steunt het besluit van de Commissie om betaling van
begrotingssteun te verbinden aan toepassing van internationale humanitaire standaarden en mensenrechten.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2020–2021, 22 831, nr. 140

4

Conform de motie van de leden Stoffer en Voordewind kiest het kabinet er
vooralsnog voor om de rest van de Nederlandse OS-programma’s uit te
blijven voeren. Juist vanwege de inzet op ondersteuning van de hervormingsagenda, versterking van de economische ontwikkeling en behoud
van stabiliteit in de rest van het land. De Nederlandse programma’s
worden grotendeels in samenwerking met NGO’s en multilaterale
organisaties uitgevoerd. Ook andere donoren zetten hun lopende
programmering vooralsnog zoveel mogelijk voort, met uitzondering van
de genoemde uitgestelde betalingen van EU-begrotingssteun.
De Finse Minister van Buitenlandse Zaken Haavisto heeft op verzoek van
en namens Hoge Vertegenwoordiger Borrell tussen 7 en 11 februari jl. een
bezoek gebracht aan Soedan en Ethiopië. Dit bezoek had als doel om de
dialoog aan te gaan over verbetering van humanitaire toegang,
bescherming van de burgerbevolking en om bij te dragen aan de-escalatie
van het grensconflict tussen Soedan en Ethiopië. Minister Haavisto zal
tijdens de Raad Buitenlandse Zaken op 22 februari verslag doen van zijn
bevindingen. De Raad zal mogelijk Raadsconclusies aannemen die verder
richting moeten geven aan de EU-inzet ten aanzien van deze crisis en de
bredere relatie van de EU met Ethiopië.
De Minister van Buitenlandse Zaken,
S.A. Blok
De Minister voor Buitenlandse Handel en Ontwikkelingssamenwerking,
S.A.M. Kaag

Tweede Kamer, vergaderjaar 2020–2021, 22 831, nr. 140

5