Bijlage 2
Belangrijkste bevindingen, aandachtspunten en aanbevelingen
Beleidsevaluatie RIVM / Centrum Infectieziektebestrijding door Boer &
Croon

Hoofdpunten uit de evaluatie
De oprichting van het CIb heeft een positieve impact gehad op het Nederlandse
bestrijdingssysteem en het CIb heeft zijn rol en toegevoegde waarde waargemaakt.
Er zijn echter kanttekeningen te maken:
•
de verbinding tussen veterinaire en humane domeinen in de bestrijding dient
verder te worden ontwikkeld en versterkt;
•
sterkere integratie van de Nederlandse infectieziektebestrijding in een
internationaal verband vereist aandacht in de komende jaren;
•
het verleggen van onderzoek en ontwikkelingsactiviteiten naar niet biomedische, maar voor effectieve bestrijding noodzakelijke, onderzoeksgebieden
is aan de orde;
•
voortgang in het waarborgen van uniforme kwaliteit en capaciteit bij GGD’en
en MML’s 1 is zichtbaar, maar komt langzaam op gang. Het CIb kan hier een
sterkere rol in vervullen, maar is hierbij afhankelijk van de bereidwilligheid en
medewerking van deze autonome partijen;
•
een explicietere en zorgvuldige afweging is gewenst in het bepalen welke
werkvelden en (onderzoeks)activiteiten het CIb zelf uitvoert en welke aan
partijen in het veld wordt overgelaten;
•
het CIb kan intern multidisciplinaire samenwerking tussen interne afdelingen
versterken en mogelijke synergie met andere organisatieonderdelen binnen
het RIVM beter benutten;
•
de door het ministerie van VWS verlangde coördinerende rol van het CIb op
het gebied van preventie in bredere zin is onvoldoende geborgd in de huidige
opzet;
•
het bestaan van het CIb is momenteel niet vastgelegd in wetgeving of
ministeriële regeling. Versterking van de wettelijke basis voor het CIb dient
overwogen te worden.
Voornaamste bevindingen en aandachtspunten Boer & Croon
Met de oprichting van het CIb is er veel verbeterd in de infectieziektebestrijding
in Nederland. Het CIb heeft in korte tijd zijn positie versterkt in een veld dat
voordien voor een groot deel verkaveld – en vooral versnipperd – was. De eigen
organisatie heeft een kwaliteitsslag gemaakt en ook de samenwerking in de
eigen bestrijdingsketen en met de diergezondheidsketen is verbeterd. Het CIb is een
zichtbare en effectieve organisatie die acteert met autoriteit, zich pro-actief
opstelt, agendabepalend is en een onmisbare rol in het systeem vervult.
De komst van het CIb als centraal orgaan dat als opdracht kreeg om regie te
voeren op de keten van infectieziektebestrijding heeft echter ook voor frictie
gezorgd. Er zit spanning in de relatie met enkele kennisinstituten en NGO’s.
NGO’s hebben voor de oprichting van het CIb autoriteit ontwikkeld door sterke
inhoudelijke expertise op hun gebied. Er bestaat overlap in werkgebieden met
1

Laboratoria voor Medische Microbiologie

het CIb, dat eindverantwoordelijkheid neemt op de uitvoering. Coördinatie en
effectieve samenwerking is nog niet in alle gevallen optimaal. Het CIb zou zich
meer kunnen opstellen als een organisatie met een netwerkfunctie waarbij meer
rekening gehouden wordt met de rollen en behoeften van de verschillende
actoren in het veld. Vanuit deze ketenregie functie zou het CIb ook meer kunnen
reageren op signalen en vragen uit de regio. Het vervullen van een regierol
betekent niet dat het CIb taken noodzakelijkerwijs zelf uitvoert maar zorgdraagt
dat noodzakelijke rollen op adequate wijze bij partijen in de bestrijdingsketen
worden belegd.
Op het gebied van reguliere bestrijding en bestrijding bij uitbraken is het CIb
erin geslaagd een goede bijdrage te leveren aan het verbeteren van de kwaliteit,
uniformiteit en capaciteit van de uitvoering van de infectieziektebestrijding.
Kwaliteitsverbeteringen in bestrijdingsketens zijn zichtbaar en de ondersteunende rol
van het CIb wordt door uitvoerende partijen (waaronder GGD’en en MML’s)
gewaardeerd. Uniformiteit van de uitvoering blijft echter een aandachtspunt. Zowel
richting GGD’en als richting MML’s heeft het CIb geen formele autoriteit en berust de
invloed van het CIb op professionele overtuigingskracht. De snelheid en impact van
verbeterinitiatieven zijn hierdoor beperkt. Op het gebied van diagnostiek constateert
de IGZ dat binnen MML’s processen nog onvoldoende zijn geformaliseerd en geborgd
en het CIb hierin een actievere taak heeft te vervullen. De CIb-brede
responsstructuur is solide ingericht. De OMT/BAO structuur functioneert effectief en
deze effectiviteit wordt door het CIb actief geëvalueerd ten behoeve van continue
verbetering.
Op het gebied van preventie geeft het CIb zorgvuldig en adequaat invulling aan de
verantwoordelijkheden die het centrum toebedeeld heeft gekregen over het
Rijksvaccinatieprogramma (RVP). Het CIb staat hier echter voor grote uitdagingen
met betrekking tot publiekscommunicatie om de bereidheid tot vrijwillige vaccinatie
onder doelgroepen op peil te houden. Daarnaast vormt de integratie van de uitvoering
van het RVP binnen het CIb (integratie van entadministraties) een operationele
uitdaging die voortvarend verloopt, maar gepaard gaat met managementrisico’s
aangezien deze uitvoeringstaken een fundamenteel an dere aansturing vergen dan de
overige activiteiten binnen het CIb.
Preventie in bredere zin (de coördinerende taak die het CIb toebedeeld heeft
gekregen op het gebied van preventie / gedragsbeïnvloeding /
gezondheidsbevordering) vormt een kwetsbare activiteit binnen het CIb in de huidige
opzet. Hoewel ook op dit vlak door het ministerie van VWS een regisserende rol van
het CIb wordt verlangd, beschikt het CIb in de huidige opzet over onvoldoende kennis
en expertise om coördinerende verantwoordelijkheid voor preventie in brede zin op
zich te nemen.
Op het gebied van diagnostiek, surveillance, signalering en onderzoek presteert het
CIb sterk. Deze activiteiten zijn een voortzetting van activiteiten die reeds
plaatsvonden bij afzonderlijke eenheden die bij de oprichting van het CIb binnen
het centrum zijn geplaatst. Surveillancesystemen zijn echter nog relatief versnipperd
en inflexibel. Op ICT gebied dienen vaardigheden om systemen beter te integreren en
functionaliteit van de systemen snel te kunnen aanpassen bij nieuwe dreigingen te
worden versterkt. Doordat de samenwerking tussen het humane en veterinaire
domein niet vanzelfsprekend verloopt zijn er lacunes in het inzicht in dreigingen en
signalering van zoönosen. Dit dient geadresseerd te worden.

De onderzoeksactiviteiten binnen het CIb zijn versterkt. Vanuit het wetenschappelijke
domein worden echter kanttekeningen geplaatst over de breedte van de
onderzoeksactiviteiten en gebrek aan focus, alsmede een te grote nadruk op
wetenschappelijk onderzoek ten opzichte van praktisch onderzoek. Tevens constateert
men een grote nadruk op een biomedische insteek in het onderzoek, en beperkte
aandacht voor aansluitende disciplines ((bio)infomatics, (psycho)sociale / culturele /
juridische wetenschappen, communicatie, risicoperceptie). De afweging van
investeringen door het CIb in “natte” (laboratorium) functies en “droge”
wetenschappen is een onderwerp van discussie binnen het wetenschappelijke veld.
Integrale en meetbare visievorming over de taakuitvoering van het CIb vraagt
aandacht. De eerste fase stond in het teken van opbouw van de organisatie en
samenwerking in de eigen keten vanuit knelpunten. Bij de oprichting van het CIb zijn
doelen en taken van het CIb helder geformuleerd. Om de impact van het CIb vast te
stellen zijn echter meetbare doelstellingen gewenst die destijds niet zijn
geformuleerd. Vanuit het veld is behoefte aan een integrale visie op samenwerking
tussen CIb en kennisinstellingen, aanpak per infectieziekte, link tussen preventie,
bestrijding en behandeling en de aansluiting met aanpalende terreinen zoals de
calamiteitenketen. De strategie van het CIb is algemeen geformuleerd en er wordt
niet gewerkt met helder omschreven, en waar mogelijk meetbare, doelstellingen. Het
ontbreekt aan een raamwerk op basis waarvan fundamentele keuzes over het
activiteitenpakket worden gemaakt (wat voert het CIb zelf uit, wat aan veldpartijen
overlaten). Acteren als netwerkorganisatie die kennis binnen het netwerk
samenbrengt is nog onderbelicht. Bestrijdingsstrategieën op het niveau van
ziektebeelden verdienen meer uitwerking. Het ontbreken hiervan wreekt zich in het
vormgeven van samenwerkingsrelaties in het veld en het worden van een
“netwerkpartij”.
Het CIb kent een breed en complex takenpakket. Het combineert
verantwoordelijkheden in preventie, bestrijding, onderzoek, uitvoering. Deze
combinatie van taken binnen één instituut is krachtig (kennis en ervaring op deze
gebieden kunnen elkaar versterken), maar levert een complexe managementtaak
(verschillende taken vergen verschillende aansturingsmethoden) en daarmee risico’s.
Het ontsluiten van de kracht van de combinatie van taken, verdeeld over de huidige
afdelingen van het CIb kost tijd en moeite maar is reeds zichtbaar bij calamiteiten
(respons). De multidisciplinaire samenwerking tussen afdelingen in
reguliere activiteiten kan nog worden versterkt.
Tijdens het evaluatieonderzoek is een comité van internationale experts gevraagd in
te schatten in hoeverre de huidige inrichting van het bestrijdingssysteem in Nederland
toekomstbestendig is. Deze groep was over het geheel genomen onder de indruk van
de organisatiewijze van het systeem maar ziet ontwikkelingen in de infectieziekten die
implicaties kunnen hebben op de gewenste rol en reikwijdte van het CIb. Als
belangrijkste ontwikkelingen worden gezien: externe veranderingen (omgeving,
klimaat, evolutie van microorganismen), afnemende werking van
bestrijdingsinstrumenten en medicijnen (met name antibiotica), veranderend gedrag
en risicoperceptie van burgers en onderschatting van de risico’s vanuit
ontwikkelingslanden.
Het CIb binnen het RIVM wordt door dit comité beschreven als een klassiek

georganiseerd instituut, met een sterke nadruk op de wetenschappelijke
laboratoriumfunctie, dat nog voornamelijk nationaal georiënteerd is. Om de
toekomstige effectiviteit van het centrum te garanderen is het cruciaal dat het CIb in
sterke mate interdisciplinair werkt, aansluiting vindt met aanpalende wetenschappen
en nadrukkelijker samenwerking en aansluiting zoekt met de internationale
infectieziektebestrijding. Het CIb zal zich sterker als adviesorganisatie moeten
profileren: oplossingsgericht met een wetenschappelijke basis. Het CIb zal actief
moeten identificeren welke kennis voor praktische bestrijdingsmethoden onvoldoende
in het veld tot stand komt om hier invulling aan te geven. Dit impliceert dat in de
toekomst de sterke aandacht voor biomedische wetenschappen zal moeten
verschuiven naar aandacht voor informatietechnologie (t.g.v. de explosieve groei in
monitoring informatie), sociale wetenschappen en juridische aspecten in de
bestrijding. Een gedegen strategie zal nodig zijn om te kiezen in welke
onderzoeksvelden het CIb sterk wil zijn, en op welke manier er effectief met externe
partners kan worden samengewerkt om een vertaling te maken van
wetenschappelijke kennis naar de praktijk van de bestrijding.
Voornaamste aanbevelingen voortkomend uit het onderzoek
Strategie en uitvoering door het CIb
•
Herijk het strategisch beleidsplan. Definieer een coherente en meetbare set
van doelstellingen op basis waarvan de effectiviteit van het CIb kan worden
afgeleid.
Ontwikkel visie op kerncompetenties die in huis moeten zijn (en waarom) en
kerncompetenties die extern belegd kunnen worden. Neem een
terughoudende opstelling aan bij overname van taken die andere partijen ook
/ beter kunnen uitvoeren.
•
Definieer algemene plannen van aanpak voor preventie en bestrijding
("Bestrijdingsstrategie") op het niveau van individuele ziektebeelden voor de
meest relevante dreigingen en betrek hierbij de primaire
samenwerkingspartners. In deze plannen worden ontwikkelingsdoelen
geformuleerd en taakafbakening met samenwerkingspartners vastgesteld.
Jaarlijkse evaluatie en herijking kan worden gekoppeld aan de rapportage
over de staat van infectieziekten.
•
Er is een principiële afweging noodzakelijk met betrekking tot de rol van het
CIb op het gebied van algemene preventie en gedragsbeïnvloeding. Indien het
CIb geacht wordt hierover verantwoordelijkheid te nemen dan dient er
geïnvesteerd te worden in inhoudelijke competenties om dit waar te kunnen
maken. Hiervoor is in het huidige werkplan onvoldoende capaciteit.
•
Draag onderzoeksstrategie actiever extern uit; wat wordt er nagestreefd, hoe
wordt de balans gezocht tussen fundamenteel en praktisch onderzoek.
Verken leemtes in wetenschappelijke competenties en ontwikkel een strategie
om deze leemtes op te vullen. Voer kritische doorlichting uit van de huidige
omvang van het onderzoeks - en laboratoriumapparaat. Entameer een
evaluatie van de optie om de laboratoriumfunctie terug te schalen om
budgetruimte vrij te maken voor het ontwikkelen van competenties in nieuwe
onderzoeksdomeinen.
•
Stimuleer interne samenwerking tussen afdelingen van het CIb en met andere
centra binnen het RIVM. Ontwikkel duidelijke structuren en programma's voor
interne samenwerking (bijv. multidisciplinaire teams per ziektebeeld), en
koppel prestatiebeoordeling aan programmaresultaat, niet uitsluitend op
resultaten binnen de eigen afdeling. Ontwikkel een cultuur voor interne

•

•

multidisciplinaire samenwerking over afdelingsgrenzen heen (teambuilding,
formuleren gezamenlijke doelstellingen).
Continueer de vormgeving van externe samenwerking met aanpalende
domeinen. Dit betreft met name de veterinaire bestrijdingsketen,
organisaties gericht op preventie, en actoren in de rampenbestrijding /
calamiteitenketen.
Versterk early-warning systematiek voor Zoönose dreigingen vanuit het
veterinaire veld op humane gezondheid. Sluit hierbij aan op bestaande
monitoring initiatieven in de veterinaire sector.

Beleidsstrategie ministerie van VWS
•
Rationaliseer de opdrachtverlening naar de verschillende centra binnen het
RIVM. Dit betreft ondermeer de (gelaagde) opdrachtverlening op het gebied
van preventie, vaccinatie en screening die verdeeld zijn over het Centrum
voor Infectieziektebestrijding (CIb), het Centrum voor Bevolkingsonderzoek
(CVB) en het Centrum voor Gezond Leven (CGL). Verken beleidsmatige
invulling van het concentreren van integrale verantwoordelijkheid voor
vaccinaties binnen één eenheid binnen het RIVM.
•
Het CIb is gebaat bij betere afstemming tussen VWS en LNV over
opdrachtgeverschap. Agendeer de mogelijkheid voor integraal
opdrachtgeverschap vanuit VWS i.p.v. LNV/VWA bij interdepartementale
afstemming.
•
Overweeg het versterken van een wettelijke basis voor het CIb (bijv. in
ministeriële regeling of wetgeving). Dit dwingt af om verhouding CIb taken en
bevoegdheden in de context van andere wetgeving zorgvuldig vast te stellen.
•
Grip op private partijen in de uitvoering in tijden van crisis is een
aandachtspunt. De invloed hierop door de minister van VWS, geadviseerd
door het CIb, via de route van het ministerie van BZK is in theorie sluitend
vormgegeven in de wet. Deze route heeft zich in de praktijk echter nog niet
bewezen en is mogelijk kwetsbaar omdat deze over meerdere schijven loopt.
•
Verken de mogelijkheden om meer dwingende regelgeving te ontwikkelen,
dan wel meer sturingsmogelijkheden te bieden aan het CIb om uniforme
kwaliteit te bevorderen onder GGD’en en MML’s in de reguliere praktijk. De
huidige opzet leidt tot verbeteringen, maar deze gaan traag en reiken niet
altijd ver genoeg. Zo blijft de ambitie om netwerken van referentielaboratoria
te ontwikkelen vooralsnog achter.