Tweede Kamer der Staten-Generaal

Vergaderjaar 2021–2022

2

Aanhangsel van de Handelingen

Vragen gesteld door de leden der Kamer, met de daarop door de
regering gegeven antwoorden

2606
Vragen van de leden Van der Woude en Ellian (beiden VVD) aan de Ministers
van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap en voor Rechtsbescherming over het
bericht «Geen open wetenschap over de rug van werknemers» (ingezonden
23 februari 2022).
Antwoord van Minister Dijkgraaf (Onderwijs, Cultuur en Wetenschap), mede
namens de Minister voor Rechtsbescherming (ontvangen 29 april 2022). Zie
ook Aanhangsel Handelingen, vergaderjaar 2021–2022, nr. 2135.
Vraag 1
Bent u bekend met het artikel «Geen open wetenschap over de rug van
werknemers»?1
Antwoord 1
Ja.
Vraag 2
Kunt u bevestigen dat universiteiten open acces (willen) verplichten voor
vrijwel alle publicaties? Dus niet alleen «korte werken van wetenschap» maar
ook lange artikelen, boeken en vakpublicaties?
Antwoord 2
Bij de beantwoording van deze set aan Kamervragen is het belangrijk om
onderscheid te maken tussen de bredere transitie richting open science (en
daarmee open access) en de toepassing van artikel 25fa van de Auteurswet
(Aw), waarnaar de auteur van het artikel, hoogleraar belastingrecht aan de
Erasmus Universiteit Rotterdam, in het FD verwijst. Artikel 25fa Aw is slechts
één van de mogelijke routes naar open access.
De transitie naar open science is al jaren breed gedragen kabinetsbeleid.
Zowel in het Coalitieakkoord van 2017 als dat van 2021 is opgenomen dat
open science de norm wordt in wetenschappelijk onderzoek. Bovendien is
open science een speerpunt van de Europese Commissie en vorig jaar
wereldwijd omarmd in de Open Science Recommendation van UNESCO.
Verder past Nederlandse Organisatie voor Wetenschappelijk onderzoek
(NWO) de principes uit het Europese Plan S voor versnelling naar open

1

ah-tk-20212022-2606
ISSN 0921 - 7398
’s-Gravenhage 2022

Financieel Dagblad van 21 februari 2022; https://fd.nl/opinie/1430656/geen-open-wetenschapover-de-rug-van-werknemers.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2021–2022, Aanhangsel

1

access sinds 1 januari 2021 toe op al het door NWO gefinancierde wetenschappelijk onderzoek. Dit houdt in dat NWO sinds 1 januari 2021 een open
access publicatie (zonder embargotermijn) als subsidievoorwaarde hanteert.
In de regel geldt de open access-norm voor alle soorten wetenschappelijke
publicaties die met publieke middelen tot stand zijn gekomen. Universiteiten
vertalen de open access-norm in hun beleid. Zij stimuleren hun medewerkers
om zoveel mogelijk in open access te publiceren. Artikel 25fa Aw bepaalt dat
de maker van een kort werk van wetenschap onder bepaalde voorwaarden
het recht heeft om dat werk gratis beschikbaar te stellen voor het publiek. Het
aan het kort werk van wetenschap ten grondslag liggende onderzoek moet
geheel of gedeeltelijk bekostigd zijn met Nederlandse publieke middelen, er
moet een redelijke termijn zijn verlopen na de eerste publicatie en de bron
van de eerste openbaarmaking moet bij de beschikbaarstelling worden
vermeld. Artikel 25fa Aw verleent makers van een kort werk van wetenschap
dus een bevoegdheid. Universiteiten vragen makers van die bevoegdheid
gebruik te maken.
Vraag 3
Kunt u bevestigen of ontkennen dat universiteiten open access verplichten
voor werken die weliswaar geschreven zijn door een wetenschapper
verbonden aan die instelling, maar buiten hun aanstelling?
Antwoord 3
Het klopt dat universiteiten in het kader van hun open accessbeleid aan hun
werknemers verzoeken om ook artikelen die zijn geschreven buiten hun
aanstelling aan te melden voor de open access-regeling. Universiteiten zijn bij
het open access publiceren ook behulpzaam. Er is echter geen sprake van een
verplichting voor werknemers om hieraan mee te werken.
Vraag 4
Indien uw antwoord op de vorige vraag bevestigend luidt, deelt u de mening
dat – zonder af te doen aan het feit dat wij brede toegang tot publiek
gefinancierde wetenschap nastreven –, deze praktijk onwenselijk is wegens
strijd met artikel 25fa van de Auteurswet, dat slechts van toepassing is op
een «kort werk van wetenschap»?
Antwoord 4
Zoals ik bij de beantwoording van de eerste vraag al schreef, gaat open
access over meer dan alleen artikel 25fa Aw. Universiteiten maken open
access publiceren voornamelijk via andere routes mogelijk, waardoor open
access publicatie in bijna alle wetenschappelijke tijdschriften al mogelijk is.
Zo is er in deze routes momenteel een onderscheid te maken in hybride
(individuele artikelen die open access worden gepubliceerd binnen tijdschriften met het abonnementenmodel), goud (direct gratis toegankelijk op
platform van de uitgever, publicatiekosten voor auteur), en diamond (direct
gratis toegankelijk op platform van de uitgever, publicatiekosten voor
consortium van instellingen). Wanneer er met uitgevers al een andere route
tot open access afgesproken is (dat is in veel gevallen al zo), dan hoeft een
wetenschappelijk auteur geen beroep te doen op artikel 25fa Aw. In die zin
hebben de uitgevers in de zoektocht naar een coronavaccin een mooi
voorbeeld gegeven door in die crisisperiode vrijelijk en direct (zonder
embargo) artikelen en data met elkaar te delen beschikbaar te maken.
Artikel 25fa Aw geeft makers de bevoegdheid om een kort werk van
wetenschap onder bepaalde, bij de beantwoording van de eerste vraag
aangegeven voorwaarden in open access te publiceren. Het artikel verplicht
makers niet om daarvan ook gebruik te maken. Het staat universiteiten vrij
om aan makers van werken te vragen om die werken gratis online beschikbaar te stellen voor het publiek. Hierbij moet wel worden bedacht dat als de
desbetreffende makers daartoe niet bevoegd zijn uit hoofde van artikel 25fa
Aw, zij mogelijk niet of niet meer over deze rechten beschikken. Verder kan
het zo zijn dat makers om hen moverende redenen niet willen dat al hun
werken gratis online beschikbaar worden gesteld voor het publiek. Het is in
dat geval dan niet mogelijk om deze werken toch open access te publiceren.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2021–2022, Aanhangsel

2

Vraag 5
Deelt u de zorgen dat auteurs en gespecialiseerde tijdschriften benadeeld
worden met deze extensievere uitleg en toepassing van de Auteurswet?
Antwoord 5
Ik begrijp uit het artikel dat sommige uitgevers en wetenschappelijke auteurs
zorgen hebben over de wijze waarop de transitie naar open science wordt
doorgevoerd. Dit betreft veelal kleinere en gespecialiseerdere tijdschriften. De
koepelorganisatie Universiteiten van Nederland (UNL) is momenteel al met
de Mediafederatie in gesprek over de wijze waarop de transitie naar open
science wordt doorgevoerd bij deze kleinere tijdschriften. De uitgevers en
wetenschappelijke auteurs kunnen uiteraard in die gesprekken hun zorgen en
standpunten delen, waarna er samen naar oplossingen zal worden toegewerkt.
Vraag 6
Is het juist dat universiteiten hebben beloofd dat zij kosten van eventuele
rechtszaken voor hun rekening nemen wegens open access-publicaties? Zo ja,
op basis van welke wettelijke grondslag kunnen universiteiten zulke beloften
doen en acht u het wenselijk dat universiteiten publieke middelen gebruiken
voor het voeren van dergelijke rechtszaken?
Antwoord 6
Van UNL heb ik inderdaad begrepen dat zij de kosten van eventuele
rechtszaken naar aanleiding van artikel 25fa Aw voor hun rekening nemen.
Dit doen zij vanuit goed werkgeverschap. De universiteiten ondersteunen
auteurs die daar behoefte aan hebben om het algemeen geformuleerde
wetsartikel in de praktijk toe te passen. Daar hoort ook een juridisch vangnet
bij, zodat een eventueel geschil bij het uitvoeren van dit artikel niet geheel
ten laste komt van de onderzoeker. Laat ik vooropstellen dat ik vind dat
rechtszaken zoveel mogelijk vermeden moeten worden en dat dit tot op
heden is gelukt. Het heeft mijn voorkeur dat partijen er in onderling overleg
uitkomen, maar mocht het onverhoopt toch tot een rechtszaak komen, dan
vind ik het positief dat universiteiten in hun hoedanigheid van werkgever hun
onderzoekers ondersteunen. Hierbij is wel van belang dat wetenschappelijke
auteurs vrij moeten zijn om van artikel 25fa Aw, wel of geen gebruik te
maken, indachtig de voorwaarden die aan de inroepbaarheid van die
bepaling zijn verbonden.
Vraag 7
Wat is uw reactie op de stelling van de auteur van genoemd artikel dat het
generiek gehanteerde model voor Open Access, zoals een publicatietermijn
van zes maanden, niet geschikt is voor alle vakgebieden, zoals bijvoorbeeld
de rechtswetenschap?
Antwoord 7
In principe is er geen generiek gehanteerd model voor open access, omdat er
in de transitie naar open access meerdere wegen worden behandeld, zoals
benoemd onder vraag vier. De omslag die sommige vakgebieden, zoals de
rechtswetenschap, nog moeten maken, heeft ook speciale aandacht in het
Ambitiedocument 2030 dat binnenkort door het Nationaal Programma Open
Science (NPOS) wordt gepubliceerd. Daarbij is het uitgangspunt wel, zoals ik
eerder benoemde, dat open access de norm wordt voor alle publiek
gefinancierde wetenschappelijke publicaties in alle disciplines, al dan niet via
verschillende routes.
Vraag 8
Bent u het eens met de stelling van de auteur dat het een gezamenlijke
verantwoordelijkheid is van universiteiten, de rijksoverheid, uitgevers en
medewerkers/auteurs om tot oplossingen te komen in de toepassing van het
Open Access-beleid? Zo ja, hoe wilt u invulling geven aan deze verantwoordelijkheid?

Tweede Kamer, vergaderjaar 2021–2022, Aanhangsel

3

Antwoord 8
De Minister van OCW en de Minister voor Rechtsbescherming onderschrijven
de stelling dat de transitie een gezamenlijke verantwoordelijkheid is van de
overheid, universiteiten, uitgevers en auteurs. De Minister van OCW, die voor
het wetenschappelijk beleid eerstverantwoordelijk is, blijft hierover regelmatig
in gesprek met betrokken organisaties en stakeholders. Daarbij wordt
rekening gehouden met elkaars belangen en ruimte voor maatwerk. De
transitie, die al meerdere jaren loopt, wordt zorgvuldig en met aandacht
gemaakt. De uitvoering van de transitie ligt in principe bij de organisaties in
het veld, in nauw contact met het Ministerie van OCW.
Een recent uitgevoerde evaluatie van de Wet auteurscontractrecht heeft aan
het licht gebracht dat er geen aanleiding bestaat om artikel 25fa van de
Auteurswet aan te passen. Wij onderschrijven het evaluatierapport op dit
punt.
Vraag 9
Hoe gaat u toezien op de regie in de uitleg en toepassing van artikel 25fa van
de Auteurswet, conform de tekst, toelichting en de interpretatie van het
wetsartikel zoals is uitgesproken door de Kamer ten tijde van het aannemen
ervan?
Antwoord 9
Zoals hiervoor aangegeven overlegt de Minister van OCW als primair
beleidsverantwoordelijk Minister voor het open access beleid regelmatig met
de betrokken partijen, waaronder wetenschappelijke auteurs. Bij die overleggen zullen de zorgen zoals geuit door de hoogleraar betrokken worden. Ook
de UNL is op reguliere basis met de uitgevers en wetenschappelijke auteurs
in gesprek over open access.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2021–2022, Aanhangsel

4