Tweede Kamer der Staten-Generaal

2

Vergaderjaar 2019–2020

35 242

Wijziging van de Wet op de inlichtingen- en
veiligheidsdiensten 2017

Nr. 5

VERSLAG
Vastgesteld 30 september 2019
De vaste commissie voor Binnenlandse Zaken, belast met het voorbereidend onderzoek van dit wetsvoorstel, heeft de eer als volgt Verslag uit
te brengen van haar bevindingen.
Onder het voorbehoud dat de regering op de gestelde vragen en de
gemaakte opmerkingen tijdig en genoegzaam zal hebben geantwoord,
acht de commissie de openbare beraadslaging over dit wetsvoorstel
voldoende voorbereid.
Inhoudsopgave
I

Algemeen

1

1.
2.

Inleiding
Adviezen en internetconsultatie

1
6

II

Artikelsgewijs

8

I ALGEMEEN
1. Inleiding
De leden van de VVD-fractie hebben met belangstelling kennisgenomen
van de Wijziging van de Wet op de inlichtingen- en veiligheidsdiensten
2017 (Wiv 2017). Zij onderschrijven het belang van het verduidelijken van
de waarbor-gen die de Wiv 2017 kent, maar benadrukken daarbij dat wat
hen betreft ook de werkbaarheid van de wet voor de diensten voorop
moet staan. Deze leden hebben nog enkele vragen.
De leden van de VVD-fractie willen graag nog het volgende punt aan de
orde stellen. De regering heeft, bij monde van de Minister van Justitie en
Veiligheid, te kennen gegeven de inlichtingendiensten in te willen zetten
bij de bestrijding van drugscriminaliteit. Hoe kijkt de regering in het licht
van die oproep en in het licht van de recente ontwikkelingen en beloftes
rondom de aanpak van georganiseerde misdaad, aan tegen onderhavig

kst-35242-5
ISSN 0921 - 7371
’s-Gravenhage 2019

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 35 242, nr. 5

1

wetsvoorstel? Als de regering de rol van de diensten wil verstevigen,
onder meer door de informatie-uitwisseling tussen diensten te verbeteren,
zouden wijzigingen daartoe dan niet in onderhavig wetsvoorstel meegenomen moeten worden? En staan de nu voorgestelde wijzigingen in
onderhavig wetsvoorstel niet juist haaks op de beloftes van de regering
ten aanzien van het versterken van de aanpak van georganiseerde
misdaad en de rol van de inlichtingendiensten daarin?
De leden van de CDA-fractie hebben met belangstelling kennisgenomen
van het voorstel tot wijziging van de Wet op de inlichtingen- en veiligheidsdiensten 2017. Deze leden onderschrijven de inzet van de regering
om de waarborgen van de wet op onderdelen te verduidelijken en de
ruimte die de wet in de uitvoeringspraktijk biedt, zo nodig in te perken.
Deze leden vragen wat de ervaringen in de uitvoeringspraktijk zijn met de
beleidsregels die op 1 mei 2018 in werking zijn getreden. Deze leden
vragen dit met name in verband met de opmerking dat ook in
ogenschouw is genomen dat de maatregelen werkbaar blijven voor de
diensten.
De leden van de D66-fractie hebben kennis genomen van dit wetsvoorstel.
Zij onderschrijven de voorgestelde wijzigingen van deze wet, die komen
tegemoet aan de zorgen die verschillende belangenorganisaties heb geuit
tijdens het maatschappelijke debat over de invoering van de nieuwe Wet
op de inlichtingen- en veiligheidsdiensten 2017. De leden van de
D66-fractie hebben nog enkele vragen.
De leden van de fractie van GroenLinks hebben met interesse
kennisgeno-men van de Wijzigingswet van de Wet op de inlichtingen- en
veiligheids-diensten. Deze leden hebben ten aanzien van dit wetsvoorstel
een aantal opmerkingen die zij graag aan de regering willen voorleggen
alsmede een aantal vragen waar zij graag een antwoord op zouden willen
ontvangen.
Allereerst willen de leden van de fractie van GroenLinks aangeven dat zij
blij zijn dat de regering na het referendum waarin een meerderheid van de
opkomende kiesgerechtigden tegen de Wiv 2017 heeft gestemd met
wijzigingsvoorstellen is gekomen. Een deel van deze voorstellen wordt in
het voorliggende wetsvoorstel vastgelegd. De leden van de fractie van
GroenLinks vinden het van groot belang dat de verregaande bevoegdheden die de diensten hebben in een wet in formele zin zijn vastgelegd.
Het gaat immers om bevoegdheden die ernstig kunnen ingrijpen in de
burgerlijke vrijheden van burgers. In het verlengde hiervan willen deze
leden graag van de regering een helder overzicht ontvangen over hoe alle
voorstellen tot wijziging die de regering in de brief van 6 april 2018 heeft
gedaan nu precies in het voorliggende wetsvoorstel worden vastgelegd.
Kan de regering dit per voorstel uit de brief aangeven? En kan de regering
ook aangeven welke in de brief van 6 april 2018 voorgestelde maatregelen
niet in dit wetsvoorstel zijn opgenomen en hoe deze wijzigingen dan wel
gematerialiseerd zijn of nog worden?
In aanloop naar het referendum over de Wiv 2017 hebben de leden van de
fractie van GroenLinks een drietal suggesties aangedragen waarop wat
hen betreft de Wiv 2017 aangepast zou moeten worden. Dit waren 1) de
wet ontdoen van het sleepnet; 2) het uit de wet schrappen van de
mogelijkheid om ongelezen informatie met buitenlandse diensten te
delen; 3) de journalistieke bronbescherming en het medisch beroepsgeheim beter in de wet te verankeren.
In de voorliggende Wijzigingswet lezen de leden van de fractie van
GroenLinks niets over het verbeteren van de waarborgen voor wat betreft
de journalistieke bronbescherming en de bescherming van het medisch
beroepsgeheim. Betekent dit, zo vragen deze leden, dat er voor wat betreft
deze twee specifieke punten sinds de invoering van de Wiv 2017 geen

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 35 242, nr. 5

2

redenen zijn om de bescherming van deze punten te verstevigen? Heeft
de regering tijdens het opstellen van de voorliggende Wijzigingswet
overleg gepleegd met de NVJ ten aanzien van de journalistieke bronbescherming en met de vakverenigingen voor medici en met patiëntenorganisaties ten aanzien van het medisch beroepsgeheim? Zo ja, wat is hier
uitgekomen? En zo neen, waarom niet?
De leden van de fractie van de SP hebben kennisgenomen van de
Wijziging van de Wet op de inlichtingen- en veiligheidsdiensten en
hebben hierover nog enkele vragen en opmerkingen. Allereerst zijn de
leden van de fractie van de SP benieuwd waarom het zo lang heeft
geduurd voordat deze wetswijziging bij de Kamer is ingediend, terwijl de
toezeggingen voor deze aanpassingen kort na het referendum, waarin de
Nederlandse bevolking zich heeft uitgesproken tegen de nieuwe Wet op
de inlichtingen- en veiligheidsdiensten, zijn gedaan. Waarom is deze wet
destijds alsnog ingevoerd zonder eerst deze wijzigingen te hebben
doorgevoerd? Hoe garandeert de regering dat de kritiek op de wet, die
heeft geleid tot een «nee» van de bevolking, met deze wijzigingen wordt
ondervangen?
De leden van de fractie van de ChristenUnie hebben met belangstelling
kennisgenomen van het voorstel van de Minister van Binnenlandse Zaken
en Koninkrijksrelaties tot wijziging van de Wet op de inlichtingen- en
veiligheidsdienst 2017. Blijkens de memorie van toelichting is deze
voor-genomen wijziging het gevolg van de heroverweging die naar
aanleiding van het resultaat van het raadgevend referendum tot stand
kwam. Met deze wijziging wordt beoogd waarborgen te verduidelijken en
de ruimte die de wet biedt waar nodig in te perken. De voorgenomen
wijziging van de Wiv 2017 behelst ten eerste de opname van twee
bestaande beleidsregels in de Wiv 2017, namelijk regels inzake de
gerichtheid van de inzet van bevoegdheden en versnelde weging van
samenwerking met buitenlandse diensten. Ook wordt middels de
voorgenomen wijziging de samenloopregeling met de Wet open overheid
aangepast en worden ook verschillende redactionele onvolkomenheden in
de Wiv 2017 gecorrigeerd. In algemene zin vragen de leden van de
ChristenUnie-fractie aan de regering of zij in haar optiek afdoende recht
doet aan de bezwaren vanuit de samenleving die toentertijd bestonden
ten aanzien van de Wiv 2017.
Voor de Partij voor de Dieren is privacy geen luxe maar een fundamenteel
recht. Privacy geldt niet alleen wanneer het uitkomt maar moet juist ook
verdedigd worden wanneer het niet uitkomt.
De Partij voor de Dieren maakt zich daarom zorgen om de toenemende
mate waarin het digitale verkeer wordt uitgeluisterd en privacy in
beleidsbesluiten door deze regering terzijde geschoven wordt.
Privacy biedt veiligheid en is een expliciet afweerrecht ter bescherming
van burgers tegen de staat en anderen. Wanneer we onze privacy
opgeven, geven we een belangrijk deel van onze veiligheid op. Karin
Spaink omschreef het afgelopen week treffend in haar column: «het recht
op privacy heeft juist ten doel de overheid op veilige afstand te houden.
Dan kan diezelfde overheid die belemmeringen vervolgens niet als
problematisch oormerken. Dat is zoiets als zeggen: «Ik kan je niet
dwingen, maar als je nee zegt, luister ik niet»». Inperking van de rechten
van burgers mag wat betreft de Partij voor de Dieren dan ook alleen in
uiterste gevallen.
De aanpassing van de Wet op de Inlichtingen- en veiligheidsdiensten (Wiv
2017) in 2017 kon vanwege dat standpunt niet op steun van de Partij voor
de Dieren rekenen. De massale bespieding door de overheid, het
ongericht aftappen, het (ongezien) delen van gegevens met buitenlandse
diensten en het schenden van het medisch beroepsgeheim en de

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 35 242, nr. 5

3

journalistieke vrijheid waren niet alleen voor de Partij voor de Dieren maar
ook voor veel van de deelnemers aan het referendum reden om in
meerderheid tegen het wetsvoorstel te stemmen.
Dat de regering ondanks deze tegenstem bij het referendum toch besloot
de wet in te voeren vind de Partij voor de Dieren kwalijk. Daarmee wordt
het inhoudelijke maatschappelijke debat dat plaatsgevonden heeft en de
afkeuring die uitgesproken is door de bevolking genegeerd. Dat
vervolgens bij de invoering van de wet, die zo uitvoerig behandeld en
bekritiseerd is, de beloofde waarborgen en uitvoeringswijze niet gerespecteerd worden en dat ook zonder consequenties blijft maakt de gang van
zaken des te kwalijker.
Die gang van zaken maakt ook dat de leden van de Partij voor de Dieren,
voordat zij vragen stellen over het voorliggende wetsvoorstel, nog vragen
hebben over de huidige navolging van de bestaande wetgeving.
De TIB geeft in zijn jaarverslag aan dat het voornemens was het aantal
verzoeken gesplitst per inlichtingendienst op te nemen maar dat deze
informatie door de regering als geheim is geclassificeerd. Kan de regering
aangeven waarom het uitsplitsen van het aantal verzoeken per dienst een
onverantwoord veel groter inzicht geeft in de modus operandi dan het
vrijgeven van het gezamenlijk aantal verzoeken van de beide diensten? Zo
nee, waarom niet?
Vindt de regering het acceptabel dat respectievelijk 4,5% en 5,8% van de
verzoeken die de inlichtingendiensten indienen door het TIB als onrechtmatig beoordeeld worden? Zo nee, welke consequenties worden er
verbonden aan het niet naar wens opereren van de diensten? Heeft de
regering mogelijkheden om de werkwijze van de diensten sneller binnen
de wettelijke kaders te brengen? Wat voor actie onderneemt de regering
als de diensten blijven proberen onrechtmatige verzoeken goedgekeurd te
krijgen?
Is de regering het verder met de Partij voor de Dieren eens dat met het
indienen van verzoeken die onrechtmatig zijn (vooral op het vlak van
proportionaliteit en subsidiariteit) de inlichtingendiensten blijk geven nog
altijd de grenzen van de bevoegdheden op te willen zoeken en pogen deze
te overschrijden? Zo nee, hoe verklaart de regering deze fouten dan?
Kan de regering toelichten waarom het TIB geclausuleerde goedkeuring
verleend heeft en waarom de voorwaarden daarvan geheim verklaard
zijn? Op welke manier heeft de verantwoordelijk Minister nog zicht op dit
proces als er na haar goedkeuring aanpassingen gedaan worden? Wie
houdt er toezicht op de naleving van dit soort voorwaarden?
Op basis van welke wetgeving is besloten te werken met geclausuleerde
goedkeuring? Kan de regering bevestigen dat in Artikel 36 lid 2 van de
Wiv 2017 is vastgelegd dat uitoefening van de bevoegdheid niet eerder
aanvangt dan nadat de toetsingscommissie ter zake haar oordeel heeft
uitgebracht dat deze rechtmatig is verleend? Kan de regering bevestigen
dat daar geen uitzondering op bestaat die toestemming onder (geheime)
voorwaarden toelaat? Is zij daarom met de Partij voor de Dieren van
mening dat geclausuleerde goedkeuring onrechtmatig is? Zo nee, waarom
niet?
Kan de regering verder ingaan op de kritiek van het TIB over de verzameling van grote gegevenssets doormiddel van hacken of informanten? Is
de regering met de leden van de Partij voor de Dieren van menig dat bij
het verkrijgen van datasets met gegevens van duizenden of zelfs
miljoenen mensen haast geen sprake kan zijn van een zo gericht
mogelijke vergaring van gegevens? Is zij bereid hierop dezelfde, of
strengere, waarborgen van toepassing te verklaren als op de onderzoeksopdracht gerichte interceptie? Kan zij aangeven waarom deze werkwijze
op dit moment geen bijzondere bevoegdheid is? Waarop baseert de
regering haar oordeel dat informaten volledig vrijwillig de data afstaan?
Kunnen aspecten als een financiële vergoeding of druk vanuit de
inlichtingendiensten geen rol spelen? En op welke wijze heeft een

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 35 242, nr. 5

4

informant de toestemming van alle betrokkenen verkregen voor het delen
van die data? En mocht die informant die toestemming niet hebben
ontvangen, wat het meest waarschijnlijk is, op basis van welk principe is
het dan gerechtvaardigd dat de informant deze informatie deelt?
Heeft de regering verder kennis genomen van het onderzoek van bureau
Jansen en Janssen naar de werkzaamheden van Fox IT in het MiddenOosten, en de oproep van Bits of Freedom aan huidig TIB-lid Ronald Prins
om opheldering te geven over zijn rol destijds binnen dit bedrijf omtrent
het exporteren van kennis en techniek naar landen met autoritaire
regimes? Deelt de regering de visie van de Partij voor de Dieren en Bits of
Freedom dat de TIB een waarborg is die haar functie alleen kan vervullen
als de geloofwaardigheid van haar leden op geen enkele wijze te
betwijfelen valt? Zo nee, waarom niet? En is de geloofwaardigheid van het
lid Prins op het vlak van rechtmatige toepassing van afluistercapaciteit
naar mening van de regering in het geding? Zo nee, waarom niet?
Kan de regering aangeven hoeveel rapporten de CTIVD geschreven heeft
over de Wiv 2017? En kan zij aangeven hoeveel van die rapporten kritisch
zijn op het functioneren van de inlichtingendiensten en hoeveel niet? Kan
de regering een opsomming geven van alle aspecten waarvan de
toezichthouder momenteel oordeelt dat deze een hoog of gemiddeld
risico vormen? En kan de regering verder een opsomming geven van alle
aspecten waarop de diensten op dit moment nog niet naar wens of wet
functioneren?
Voor de Partij voor de Dieren is het onbestaanbaar dat verzamelde
gegevens ongezien gedeeld worden met derden. Zonder kennis over wat
je deelt is het ook onmogelijk om in te schatten hoe groot de risico’s zijn.
De Partij voor de Dieren vraagt de regering daarom expliciet het delen van
ongeëvalueerde gegevens niet toe te staan. Als zij daar niet toe bereid is
verzoeken de leden van de fractie van de Partij voor de Dieren haar
uitgebreid te motiveren waarom naar haar mening deze bevoegdheid
noodzakelijk is.
Kan de regering aangeven waarom zij besloten heeft voor de gegevensuitwisseling met buitenlandse diensten van ongeëvalueerde gegevens een
meldplicht in te stellen bij de CTIVD en niet een toestemmingsbevoegdheid te beleggen bij het TIB? Zodat niet achteraf, wanneer het
kwaad reeds geschied is, maar vooraf een rechtmatigheidstoets
plaatsvind.
Kan de regering verder bevestigen dat met het voorliggende wetsvoorstel
het nog altijd mogelijk is om gegevens te delen met buitenlandse diensten
waarvan is vast komen te staan dat deze, volgens de opgestelde
wegingsnotitie, niet geschikt zijn om gegevens mee uit te wisselen?
Betreft dat ook ongecontroleerde gegevens? Is de regering bereid om
wettelijk vast te leggen dat er geen gegevens worden uitgewisseld met
buitenlandse diensten waarvan is vast komen te staan dat de uitwisseling
van gegevens ermee onwenselijk is? En zo nee, is de regering bereid een
vorm van parlementaire controle en instemming op zulke uitwisseling in
te voeren?
Uit de memorie van toelichting blijkt dat het principe van de gerichtheidseis afhankelijk is van vele andere aspecten uit het betreffende
onderzoek. Kan de regering aangeven of het ook tot de mogelijkheden
behoort dat de randvoorwaarden de onderzoeksopdracht dermate vaag
maken dat het onderzoek en de datavergaring te generiek zouden worden
en daarom wordt besloten af te zien van het onderzoek? Of is het besluit
dat het onderzoek doorgang moet vinden op dat moment al genomen? Zo
ja, acht de regering dat wenselijk?
Kan de regering aangeven wat de maximale beslistermijn is op een
aanvraag tot kennisneming aangezien de bewaartermijn met onderliggend wetsvoorstel wordt opgerekt tot het moment dat over zo een

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 35 242, nr. 5

5

aanvraag besloten is? Is het hiermee mogelijk om gegevens langer dan de
gestelde termijn van drie jaar te bewaren?
Tegen de achtergrond van de discussie die bij de invoering van de Wet op
de inlichtingen- en veiligheidsdiensten is gevoerd begrijpen de leden van
de SGP-fractie de achtergrond van dit voorliggende wetsvoorstel tot
aanpassing van de Wet op de inlichtingen- en veiligheidsdiensten. Zij
hebben de indruk dat de voorgestelde wijzigingen in het algemeen een
precisering en verduidelijking zijn van zaken die impliciet al in de wet
stonden. Graag stellen zij nog een aantal vragen over dit voorstel.
2. Adviezen en internetconsultatie
De leden van de VVD-fractie lezen dat de regering met het gerichtheidscriterium en met het uitbreiden van de meldplicht aan de CTIVD, tegemoet
wordt gekomen aan de zorgen die in de samenleving bestaan. Zij vragen
of ook gekeken is in hoeverre de zorgen die in de samenleving bestaan
ook daadwerkelijk stroken met de praktijk. Kon niet ook aan deze zorgen
tegemoet worden gekomen door te laten zien dat de bevoegdheden die
de Wiv 2017 kent, in de praktijk niet de gevolgen hebben waar in de
samenleving zorgen over bestaan?
De leden van de VVD-fractie vragen hoe precies in ogenschouw is
genomen dat de maatregelen werkbaar blijven voor de diensten. Kan de
regering toelichten hoe de werkbaarheid concreet is geborgd?
De leden van de VVD-fractie lezen dat naar aanleiding van kritiek van
onder meer de CTIVD, de meldplicht aan de CTIVD is aangepast. Dit wekt
bij deze leden de indruk dat de CTIVD steeds meer macht naar zichzelf
toetrekt. Kan de regering toelichten waarom deze aangepaste meldplicht
nog steeds proportioneel is?
De leden van de D66-fractie lezen dat de regering voorstelt het
gerichtheids-criterium in de wet te verankeren dat bepaalt dat de inzet van
bevoegdheden in het kader van het verzamelen van gegevens zo gericht
mogelijk dient te zijn. De CTIVD rapporteert hierover dat de inlichtingendiensten al belangrijke stappen hebben gezet om ook alleen de relevante
data te intercepteren, al blijft hier nog veel winst te boeken. Zo bericht de
CTIVD dat het bestaande beleid om technische kenmerken van journalisten en advocaten te verwijderen dusver gebrekkig blijft. Kan de regering
nog eens uiteen zetten hoe het gerichtheidscriterium zich verhoudt tot de
potentiële ongeëvalueerde gegevensuitwisseling met buitenlandse
inlichtingendiensten waarmee al dan niet een samenwerkingsverband
bestaat en dan in het bijzonder met betrekking tot gegevens van journalisten, advocaten en mensenrechten-activisten? Hoe garandeert zij zo
goed als redelijk mogelijk dat niet relevante en gevoelige technische
kenmerken van journalisten, advocaten of mensenrechtenactivisten niet in
de praktische oncontroleerbare handen komen van buitenlandse actoren?
De leden van de D66-fractie zijn van mening dat met oog op het
referendum en de sterke uitbreiding van de bevoegdheden van de
inlichtingendiensten een vervroegde evaluatie voor mei 2020 van de Wiv
2017 gewenst is. Ondertussen bericht de CTIVD in hun 62e voortgangsrapportage dat in het gunstigste geval pas in november 2019 een nulmeting
uitgevoerd kan worden op kabel-gebonden onderzoeksopdrachtgerichte
interceptie (OOG-interceptie). Deze opsporingstechniek is tot dusver
immers nog niet operationeel. Wat verwacht de regering van deze
vervroegde evaluatie nu de OOG-interceptie op de kabel nog niet is
toegepast? Op welke manier is zij van plan de kabel-gebonden
OOG-interceptie dan te evalueren?
De leden van de D66-fractie lezen dat de regering het verzwaarde
toestemmingsregime van artikel 30 omwille van bronbescherming
uitsluitend toepast bij de inzet van bijzondere bevoegdheden jegens

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 35 242, nr. 5

6

journalisten en advocaten. Voor algemene bevoegdheden, waaronder ook
het raadplegen van informanten, zou de artikel 29 procedure volstaan.
Wanneer een informant gegevens over een bron verstrekt vindt de
schending van het recht op bronbescherming immers niet door de dienst
maar door de informant plaats, aldus de regering. Kan de regering nog
een keer toelichten waarom het verzwaarde toestemmingsregime van
artikel 30 niet van toepassing is op informanten terwijl in de praktijk het
risico voor journalisten en advocaten niet wezenlijk anders lijkt?
De leden van de D66-fractie begrijpen dat de regering voor ogen heeft de
meldplicht aan de CTIVD op eenduidige wijze te regelen. Met de wetswijziging wordt de meldplicht aan de CTIVD inzake de uitwisseling van
ongeëvalueerde gegevens met buitenlandse diensten in alle gevallen
verplicht, ongeacht de ingezette bevoegdheid. Alhoewel de leden van de
D66-fractie deze ontwikkeling verwelkomen, is gekozen een onafhankelijke
ex-ante TIB-autorisatie niet toe te passen op de uitwisseling van ongeëvalueerde gegevens. Zeker met het oog op de bestaande kinderziektes
omtrent de huidige filters kan gevoelige, niet-relevante data in handen
komen van buitenlandse actoren. Kan de regering uiteenzetten waarom zij
gekozen heeft de TIB in deze gevallen geen rechtmatigheidstoets uit te
laten voeren?
Tijdens de campagne over het referendum bleek dat veel burgers bezorgd
waren over het ongeëvalueerd delen van informatie met buitenlandse
diensten. De leden van de fractie van GroenLinks ontvangen graag een
nadere toelichting op hoe met de aanpassingen van artikel 64 en 88 Wiv
2017 tegemoet wordt gekomen aan het bezwaar van veel burgers,
burgerrechtenorganisaties en fracties in de Tweede Kamer dat ongeëvalueerde informatie met buitenlandse diensten kunnen worden gedeeld? En
graag vernemen deze leden ook van de regering hoe het staat met het
internationaal toezicht op het delen van informatie met buitenlandse
diensten? Deelt de regering de mening dat het goed zou zijn als hier
verdere stappen in worden gezet?
Ook vernemen de leden van de fractie van GroenLinks graag een reactie
van de regering op de suggestie om aan artikel 60 van de Wiv 2017 een
extra lid toe te voegen waarin geregeld wordt dat artikel 50 Wiv 2017 van
overeenkomstige toepassing is op geautomatiseerde data-analyse van
gegevens die met een hoge mate van waarschijnlijkheid gegevens
bevatten van individuen die niet in onderzoek zijn van de diensten. Op
deze manier zou artikel 60 Wiv 2017 meer in lijn gebracht kunnen worden
met de juridische waarborgen. Hoe kijkt de regering naar deze suggestie?
Het Human Rights Committee in Genève heeft op 25 Juli 2019 haar
Concluding observations on the fifth periodic report of the Netherlands
uitgebracht. Hierin schrijft het Commitee: «should review the Act with a
view to bringing its definitions and the powers and limits on their exercise
in line with the Convenant (Bupo verdrag; Red) and strenghthen the
independence and effectiveness of CTIVD and the TIB that has been
established by the act.» Graag ontvangen de leden van de fractie van
GroenLinks een reactie op deze aanbeveling van het Human Rights
Committee.
Tot slot hebben de leden van de fractie van GroenLinks nog een specifieke
vraag over de inzage in de archieven van de diensten door historici voor
historisch onderzoek. Het is logisch, zo menen de aan het woord zijnde
leden, dat de archieven van de diensten niet zomaar voor iedereen op
ieder gewenst moment toegankelijk zijn, dat past immers niet bij de aard
van het werk van de diensten. Het is in het licht van publieke verantwoording en historisch onderzoek evenwel van belang dat historici op
enig moment toegang zouden moeten kunnen krijgen tot (delen) van de
archieven van de diensten. De leden van de fractie van GroenLinks
hebben signalen ontvangen dat door de diensten soms nog bijzonder
terughoudend wordt omgegaan met toestemming om historisch

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 35 242, nr. 5

7

onderzoek te kunnen doen in de archieven. Specifiek verwijzen deze leden
daarbij ook naar een ingezonden brief van emeritus hoogleraar Nederlandse Geschiedenis en oud-directeur van het NIOD, Hans Blom, in de
Volkskrant van 28 maart 2018. Graag ontvangen deze leden hier een
reactie op van de regering. Kan de regering in deze reactie specifiek
ingaan op de suggesties die door dhr. Blom worden gedaan en ook
aangeven hoe het staat met de overdracht van oude archieven aan het
Nationaal Archief? Worden bij de beslissing welke archieven worden
overgedragen ook historici betrokken, zodat het belang van historisch
onderzoek ook nadrukkelijk wordt meegewogen? En op welke wijze wordt
het belang van historisch onderzoek meegewogen bij inzageverzoeken die
de diensten ontvangen?
De leden van de fractie van de SP lezen dat de regering de mogelijkheid
wil blijven houden grote hoeveelheden on-geëvalueerde bulkdata te delen
met buitenlandse diensten. Graag ontvangen deze leden een casus waarin
dit voortaan wel een casus waarin dit voortaan niet meer is toegestaan.
Verder lezen de leden van de fractie van de SP dat beperkingen in de
techniek relevant zijn voor het zo gericht mogelijk verzamelen van data.
Deze leden ontvangen graag een nadere uiteenzetting over welke
beperkingen hier onder vallen. Als een techniek wel bestaat maar
simpelweg niet aanwezig is, of te kostbaar wordt bevonden, valt dit dan
ook onder deze uitzonderingsgrond?
De leden van de fractie van de Partij voor de Dieren lezen dat de Raad van
State oordeelde dat de regering niet of niet afdoende was ingegaan op de
ingediende consultatiereacties en adviseerde deze tekortkoming te
corrigeren. De regering geeft aan dit advies opgevolgd te hebben maar
tegelijk stelt een organisatie zoals Bits of Freedom dat de inhoudelijke
reactie op hun inbreng nog altijd «echt ondermaats» is. Kan de regering
daarop reflecteren? En is zij bereid in overleg te gaan met partijen die hun
inbreng als onvoldoende beantwoord achten en alsnog volledig in te gaan
op de uitgebrachte adviezen? Kan zij het verslag daarvan aan de Kamer
zenden voor de plenaire behandeling van voorliggend wetsvoorstel?
II ARTIKELSGEWIJS
Artikel I
Onderdeel A
De leden van de SGP-fractie begrijpen het geconstateerde misverstand bij
het vijfde lid van artikel 20. Zij vragen zich alleen wel af of de voorgestelde
correctie een echte verduidelijking is. Zij hebben de indruk dat juist de
indeling in twee onderdelen de tekst nodeloos ingewikkeld maakt. Zou het
niet de voorkeur verdienen om het hele lid als een doorlopende tekst te
noteren, zonder dat er twee onderdelen zijn of om in ieder geval achter
onderdeel a nog het woord «of» op te nemen?
Onderdeel B en C
De leden van de VVD-fractie vragen waarom de eis van gerichte inzet een
zelfstandige eis wordt die bovenop de wettelijke eis van noodzakelijkheid,
proportionaliteit en subsidiariteit komt, terwijl de motie-Recourt alleen
vraagt om de eisen van noodzakelijkheid, proportionaliteit en subsidiariteit zo te interpreteren dat zij zullen leiden tot een zo gericht mogelijke
inzet van bevoegdheden.
De leden van de VVD-fractie vragen waarom er voor gekozen is de
gerichtheidseis ook van toepassing te laten zijn op het verzamelen van
gegevens uit openbare bronnen?

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 35 242, nr. 5

8

Het effect van het gerichtheidscriterium zal ook worden meegenomen in
de wetsevaluatie, die per 1 mei 2020 zal beginnen. De leden van de
VVD-fractie vragen hoe reëel dit is. Is deze periode niet te kort om het
effect van deze bepaling te evalueren?
In het wetsvoorstel wordt, zo lezen de leden van de CDA-fractie, conform
de motie-Recourt vastgelegd dat de inzet van bevoegdheden in het kader
van het verzamelen van gegevens door de diensten zo gericht mogelijk
dient te zijn. Dit criterium heeft zelfstandige betekenis en komt derhalve
bovenop de in artikel 26 neergelegde wettelijke eis dat de uitoefening van
een bevoegdheid noodzakelijk, proportioneel en subsidiair dient te zijn. De
gerichtheidseis ziet zowel op de uitoefening van algemene als van
bijzondere bevoegdheden tot gegevensverzameling. De leden van de
CDA-fractie vragen wat dit criterium precies behelst voor het stelselmatig
verzamelen van gegevens uit open bronnen (artikel 38).
De leden van de CDA-fractie constateren dat met de voorgestelde
bepaling niet wordt beoogd om het gerichtheidscriterium van toepassing
te verklaren op alle vormen van gegevensverwerking. «Eisen dat aan al
deze handelingen het vereiste van gerichtheid wordt gesteld en dat dit
steeds bij iedere handeling wordt gemotiveerd, wordt problematisch
geacht, deels vanwege het gebrek aan toegevoegde waarde bij een aantal
van de hierboven genoemde handelingen, deels vanwege de beperking
van de slagkracht van de diensten en de disproportionele bureaucratisering van het werk van de diensten». Op welke wijze wordt met het
voorliggende wetsvoorstel de slagkracht van de diensten bevorderd en de
disproportionele bureaucratisering van het werk van de diensten
tegengegaan, zo vragen deze leden.
De leden van de fractie van GroenLinks zijn blij dat de motie-Recourt in
het wetsvoorstel wordt gecodificeerd. Zij vragen de regering om een
nadere toelichting op de materiele betekenis van deze codificering. Wat is
na codificering van het gerichtheidscriterium in de praktijk de betekenis
van deze toevoeging? En hoe wordt dit criterium in de praktijk getoetst?
De leden van de fractie van GroenLinks hebben voorts ten aanzien van het
voorliggende wetsvoorstel op een aantal specifieke punten nog zorgen.
Allereerst ten aanzien van de geautomatiseerde data analyse (GDA)
waarborgen voor big dataverwerking van alle gegevens. Het is wat deze
leden betreft een stap in de goede richting dat het gerichtheidsvereiste
met de Wijzigingswet van toepassing is op alle bevoegdheden die worden
ingezet voor de verzameling van gegevens, zowel de algemene als de
bijzondere bevoegdheden. Echter, de regering geeft aan dat de verdere
verwerking van gegevens niet is onderworpen aan dit vereiste. De
regering legt uit dat zij tot deze keuze is gekomen omdat gerichtheid in
bepaalde gevallen niet van meerwaarde wordt geacht, de effectiviteit
hindert, en de administratieve last ondraaglijk maakt. De leden van de
fractie van GroenLinks kunnen hier voor een gedeelte in meekomen.
Echter op een belangrijk punt hebben zij hier moeite mee. De Wiv 2017
moet waarborgen bevatten voor big data analyse c.q. (GDA) van datasets
die met ene hoge mate van waarschijnlijkheid gegevens bevatten van
individuen die niet in onderzoek zijn van de diensten. De inbreuk op de
mensenrechten die ontstaat door verzameling van gegevens is anders dan
de inbreuk die ontstaat door GDA. Voor beide momenten moeten
passende waarborgen genomen worden. Uit de rapporten van de TIB, de
CTIVD en uit de memorie van toelichting van de Wijzigingswet Wiv 2017
blijkt dat – ondanks het gerichtheidsvereiste – ook bij de toepassing van
andere bevoegdheden, dan de OOG-interceptie bevoegdheid, gegevens in
bulk worden verzameld. Die bulk gegevens bevatten gegevens van
individuen die niet in onderzoek zijn van de diensten. De Wiv 2017 kent
een waarborgensysteem voor GDA, maar dit is op dit moment alleen van
toepassing op gegevensets die met de OOG-interceptiebevoegdheid zijn

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 35 242, nr. 5

9

verkregen. De leden van de fractie van GroenLinks vragen de regering
waarom deze waarborgen niet in bindende bepalingen zijn gegoten voor
GDA verwerking van alle verzamelde data, of deze data nu uit een open
bron zijn verkregen, via een zogenoemde bulk-hack zijn binnen gehaald,
met de OOG-interceptie bevoegdheid zijn afgevangen of van een andere
dienst zijn ontvangen? De leden weten dat burgerrechtenorganisaties
deze zorgen ook hebben.
In het verlengde hiervan hebben deze leden nog een specifieke vraag: De
PATRIOT-act staat de Amerikaanse inlichtingendiensten toe om
wereldwijd bij bedrijven en organisaties informatie op te vragen. Wat is er
bij de Nederlandse overheid bekend over het opvragen van Nederlandse
data door Amerikaanse inlichtingendiensten? En worden de Nederlandse
diensten daarover door de Amerikaanse autoriteiten geïnformeerd, en
maakt het zelf ook van deze informatie gebruik?
De leden van de fractie van de SP maken zich nog altijd zorgen over de
geautomatiseerde data-analyse die plaatsvindt bij grote hoeveelheden
data, een zorg die in aanloop naar het referendum ook bleek te leven bij
een grote meerderheid van de bevolking en een zorg die ook mede heeft
geleid tot het «nee» in het referendum. Hoe waarborgt de regering de
belangen van mensen die geen onderdeel zijn van het onderzoek?
Waarom worden hiervoor in deze Wijzigingswet geen aanvullende regels
gesteld?
De leden van de ChristenUnie-fractie zijn voorstander van de codificatie
van het zo genoemde gerichtheidscriterium, aangezien de rechtszekerheid
en rechtsbescherming gediend is bij een duidelijke beschrijving en
inperking van ongebreidelde gegevensverzameling. Wel stellen zij vragen
bij enkele door de TIB in de MvT naar voren gebrachte beperkingen van
dit criterium. Zo lezen zij dat financiële aspecten een rol zullen spelen bij
de werking van het gerichtheidsaspect. De diensten moeten immers het
beschikbare geld op een verantwoorde manier besteden en hierbij zou het
zo maar kunnen dat de aanschaf van apparatuur die breder ingezet kan
worden zal prevaleren boven de wellicht duurdere aanschaf van
apparatuur die gerichter ingezet wordt. Is de regering het met de leden
van de ChristenUnie-fractie eens dat een beperking vanwege dergelijke
financiële en materiële beperkingen onwense-lijk is? Zou de regering
kunnen toelichten hoe dergelijke beperking van het gerichtheidscriterium
vermeden zou kunnen worden? Ook heeft de TIB aangegeven dat inzake
acute dreiging het tijdselement aanleiding kan geven voor het breder
inzetten van een bevoegdheid. Dit zou verantwoord moeten worden in het
verzoek om toestemming. Zou de regering willen toelichten in hoeverre in
dergelijke acute situaties de privacy van burgers afdoende gewaarborgd
blijft?
De leden van de SGP-fractie vragen zich af of het bij de toevoeging van de
bepaling dat de uitoefening zo gericht mogelijk moet zijn nog overwogen
is om ook in de wettekst te spreken over «in elke fase», om daarmee ook
de verschillende mogelijkheden in verschillende fases van een onderzoek
ook uitdrukkelijk tot hun recht te laten komen.
Onderdeel D
De leden van de CDA-fractie vinden de mogelijkheid om plaatsvervangende leden in de Toetsingscommissie inzet bevoegdheden (TIB) te
benoemen van groot belang voor de continuïteit van het werk van de
diensten. Deze leden constateren dat de regering hiermee de toezegging
gestand doet, die zij onder meer deed in antwoord op schriftelijke vragen
van het lid Van der Molen (Aanh. Hand. II 2018/19, nr. 857). Wel vragen
deze leden op welke wijze invulling wordt gegeven aan de uitspraak van

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 35 242, nr. 5

10

de Minister van BZK in het debat over de uitslag van het referendum over
de Wiv 2017 «dat het goed is om ernaar te kijken als in de tussentijd blijkt
dat de huidige bezetting krap is».
Het is een goede zaak dat er een mogelijkheid wordt geboden voor het
aanstellen van plaatsvervangende leden voor de TIB. De leden van de
SGP-fractie vragen of dit betekent dat er maximaal drie plaatsvervangende leden kunnen worden benoemd of dat dit er ook meer kunnen zijn.
Onderdeel F
Een ander punt van zorg voor de leden van de fractie van GroenLinks is de
directe toegang tot de database informanten. Ook in de voorliggende
Wijzigingswet Wiv 2017 houden de diensten nog steeds de mogelijkheid
om directe toegang tot de databanken van informanten te verkrijgen
zonder voorafgaande toestemming van een onafhankelijke rechter of
commissie. Waarom, zo vragen deze leden, is hier niet gekozen voor een
extra waarborg? Toestemming van een systeembeheerder om aan te
sluiten op een databank is immers geen juridische waarborg. Is de
regering bereid om van de bevoegdheid in artikel 39 lid 3 Wiv 2017een
bijzondere bevoegdheid te maken waar artikel 27 tot en met 32 Wiv 2017
op van toepassing is? Zo neen, waarom niet? Graag ontvangen de aan het
woord zijnde leden een uitgebreide reactie van de regering op dit punt
van zorg.
Onderdeel K en M
De leden van de VVD-fractie vragen wat de gevolgen zijn van de
uitbreiding van de meldplicht tot elke verstrekking van ongeëvalueerde
gegevens aan een buitenlandse dienst, voor de werkbaarheid voor de
diensten.
Waarom is gekozen voor een uitbreiding van de waarborg die in artikel 89,
tweede lid, van de wet is opgenomen? Wat maakt deze uitbreiding
noodza-kelijk? En hoe werkbaar is deze uitbreiding nog voor de diensten?
De leden van de ChristenUnie-fractie lezen dat artikel 64 wordt herzien om
de bevoegdheid van diensten tot het uitwisselen van gegevens met het
buiten-land en de meldplicht over deze uitwisseling uit te breiden. Zij
lezen dat de regering het advies van de Afdeling advisering van de Raad
van State niet volgt. De Afdeling is namelijk van mening dat het de
voorkeur verdient om naar artikel 2 van de beleidsregels ook in situaties in
het kader van artikel 64 uitwisseling niet toe te staan indien er geen
wegingsnotitie is opgesteld. Deze conclusie trekt de Afdeling naar
aanleiding van het feit dat artikel 2 van de beleidsregels en artikel 64 van
de Wiv 2017 in tegenspraak lijken en de genoemde uitleg naar de mening
van de Afdeling de voorkeur verdient. In de MvT wordt uiteengezet dat het
toepassen van artikel 64 uitzonderingssituaties betreft, er daarnaast
dringende en gewichtige redenen voor de gegevensverstrekking dienen te
zijn, dat in alle gevallen toestemming van de Minister nodig is en de
CTIVD in het kader van de meldplicht wordt ingelicht. Mede vanwege deze
waarborgen zouden ook zonder wegingsnotitie de ongeëvalueerde
gegevens uitgewisseld mogen worden. De leden van de ChristenUniefractie vragen zich af in hoeverre de privacy van burgers daadwerkelijk
gewaarborgd is wanneer voor noodsituaties een wettelijke vrijbrief wordt
gegeven ongeëvalueerde gegevens uit te wisselen met landen waar nog
niet eens een wegingsnotitie van bestaat. Zou de regering een voorbeeld
van een dergelijke uitzonderingssituatie kunnen geven? En ziet de
regering de spanning tussen de veiligheid enerzijds en de privacy van
burgers anderzijds in een genoemde uitzonderingssituatie?

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 35 242, nr. 5

11

Artikel II
De leden van de CDA-fractie lezen, dat het de bedoeling was de wet voor
1 januari 2019 in werking te doen treden. Waardoor is de vertraging in het
wetgevingstraject veroorzaakt?
De voorzitter van de commissie,
Ziengs
Adjunct-griffier van de commissie,
Hendrickx

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 35 242, nr. 5

12