Tweede Kamer der Staten-Generaal

2

Vergaderjaar 2020–2021

27 863

Betalingsverkeer

Nr. 92

BRIEF VAN DE MINISTER VAN FINANCIËN
Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal
Den Haag, 4 juni 2021
Bijgevoegd ontvangt u de jaarrapportage 2020 en de Bereikbaarheidsmonitor 2021 van het Maatschappelijk Overleg Betalingsverkeer (hierna:
MOB)1. Het MOB is een samenwerkingsverband dat zich richt op efficiënt,
veilig, betrouwbaar en toegankelijk betalingsverkeer en wordt voorgezeten door De Nederlandsche Bank (DNB). In het MOB zijn zowel
aanbieders als gebruikers in de betaalketen vertegenwoordigd.2 In deze
brief geef ik een overzicht van de belangrijkste resultaten van het MOB in
2020, een toelichting op de Bereikbaarheidsmonitor 2021 en kom ik terug
op een aantal toezeggingen die ik heb gedaan op het gebied van het
betalingsverkeer.
Ontwikkelingen contant geld
Het afgelopen jaar was een bijzonder jaar, ook voor het betalingsverkeer.
De afgelopen jaren was er al een daling zichtbaar in het aandeel contante
betalingen ten opzichte van het aandeel elektronische betalingen (met
name contactloze betalingen). Als gevolg van het coronavirus is deze
dalende trend versneld. Aan de (fysieke) toonbank vond in 2020 79% van
de betalingen elektronisch3 plaats en werd 21% van de betalingen gedaan
met eurobankbiljetten en -munten. In 2019 was dat nog 67,5% respectievelijk 32,5%.
Hoewel de vraag naar contant geld in Nederland in algemene zin afneemt,
vervult contant geld nog steeds een belangrijke rol in onze samenleving.
Sommige groepen mensen zijn bovendien afhankelijk van contant geld als
1

Raadpleegbaar via www.tweedekamer.nl.
O.a. Centraal Bureau Levensmiddelenhandel (CBL) en Raad Nederlandse Detailhandel,
Nationale Winkelraad, MKB-Nederland, Thuiswinkel.org, Oogvereniging, Ieder(in), ouderenorganisaties ANBO en KBO-PCOB, Koepel Gepensioneerden (KG) en NOOM, Consumentenbond,
Betaalvereniging Nederland, Nederlandse Vereniging van Banken (NVB) en De Nederlandsche
Bank (DNB). Het Ministerie van Economische Zaken en Klimaat en het Ministerie van Financiën
zijn waarnemend lid.
3
Hier vallen betalingen onder die verricht zijn met de betaalpas of smartphone.
2

kst-27863-92
ISSN 0921 - 7371
’s-Gravenhage 2021

Tweede Kamer, vergaderjaar 2020–2021, 27 863, nr. 92

1

betaalmiddel. Ik hecht er grote waarde aan dat iedereen mee kan doen in
het betalingsverkeer. Voor een goede toegang tot het chartale betalingsverkeer zijn voldoende voorzieningen nodig, zoals voldoende geldautomaten, afstortautomaten en een hoge acceptatie van contant geld bij
winkeliers. Uit de MOB-jaarrapportage 2020 blijkt dat de acceptatie van
contant geld door winkeliers nog steeds hoog is. In 2020 gaf 96% van alle
fysieke winkels aan contante betalingen te accepteren. De acceptatie van
pinbetalingen steeg van 87% in 2019 naar 92% in 2020. De Bereikbaarheidsmonitor 2021 laat zien dat, hoewel het aantal geldautomaten in
absolute zin is gedaald, de bereikbaarheid van geldautomaten nog steeds
goed is. Ultimo 2020 had 99,54% van de inwoners van Nederland binnen
een straal van vijf kilometer toegang tot een geldautomaat. In de context
van afstortautomaten waren er in 2020 en begin 2021 een aantal veranderingen voor sealbagautomaten. De banken en Geldmaat besloten in
januari 2021 op advies van de politie om ruim 500 sealbagautomaten
voorlopig te sluiten. Dit ingrijpende besluit werd genomen na een nieuwe
vorm van plofkraak op sealbagautomaten. Nadat extra veiligheidsmaatregelen waren genomen in de vorm van vooraanmelding en beperkte
openingstijden, werd op 31 maart jongstleden gefaseerd gestart met de
heropening van sealbagautomaten. Ik informeer uw Kamer zo snel
mogelijk, samen met mijn ambtsgenoot van het Ministerie van Justitie en
Veiligheid, over de stand van zaken van de aanpak van plofkraken.
De chartale infrastructuur is met de daling van het aantal contante
betalingen en het teruglopend aantal geld- en afstortautomaten vanwege
genomen efficiencymaatregelen en (dreiging van) plofkraken verder onder
druk komen te staan. Vorig jaar kondigde ik al aan dat DNB onderzoek zou
laten doen naar de vraag hoe de chartale infrastructuur er op de middellange termijn uit zou moeten zien bij een structureel lager gebruik van
contant geld4. De ontwikkelingen die beschreven worden in de
MOB-jaarrapportage 2020 en de Bereikbaarheidsmonitor 2021 onderstrepen het belang van dit onderzoek. Aankomende juli worden de
resultaten van het onderzoek verwacht, die ik met uw Kamer zal delen,
voorzien van een appreciatie. De voor dit onderwerp belangrijkste
stakeholders in het MOB zullen op basis van de resultaten bezien of het
mogelijk is om additionele afspraken te maken om de toegang tot contant
geld op middellange termijn te borgen.
Bereikbaarheidsmonitor 2021
De Bereikbaarheidsmonitor 2021 beschrijft op basis van cijfers van de
betaalinfrastructuur en de resultaten van een consumentenenquête, wat
de ontwikkelingen zijn op het gebied van de bereikbaarheid en toegankelijkheid van betaaldiensten en hoe consumenten dit ervaren. Uit de
resultaten van de Bereikbaarheidsmonitor 2021 blijkt dat voor de meeste
consumenten de toegankelijkheid en bereikbaarheid van betaaldiensten
nog steeds goed is en dat deze op sommige punten zelfs is verbeterd. In
2021 geeft de gemiddelde consument een 7,7 voor de tevredenheid over
het betalingsverkeer ten opzichte van een 7,6 in 2016. Daarentegen is de
tevredenheid over het betalingsverkeer van consumenten uit kwetsbare
groepen gedaald van gemiddeld een 7,5 in 2016 naar gemiddeld een 7,1
in 2021. Met name betaaldiensten die gerelateerd zijn aan bankkantoren
hebben een lagere waardering gekregen. Uit de bereikbaarheidsmonitor
blijkt dat de dekkingsgraad van bankkantoren in 2020 gedaald is naar
93,98% ten opzichte van 96,73% in 2016, en dat het aantal bankkantoren
met bijna de helft is afgenomen. Ik vind het belangrijk dat er oog is voor
de positie van consumenten uit kwetsbare groepen in het betalingsverkeer en dat er voldoende alternatieven beschikbaar zijn wanneer een
4

Kamerstuk 27 863, nr. 87.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2020–2021, 27 863, nr. 92

2

bankfiliaal wordt gesloten. Ik moedig het MOB dan ook met klem aan om
de komende maanden aan de slag te gaan met het actieplan Toegankelijkheid Betalingsverkeer dat is gepresenteerd in het MOB van 20 mei
jongstleden5.
Fraude en veiligheid
Op het moment dat de MOB-jaarrapportage 2020 werd opgesteld waren
er geen publieke fraudecijfers beschikbaar volgens de nieuwe rapportageeisen die voortkomen uit de Payment Service Directive 2 (PSD2).
Desondanks kan er wel worden gesteld dat het afgelopen jaar de
fraudeschade in het betalingsverkeer door phishing, gestolen en verloren
betaalpassen en zogeheten «Card-Not-Present» (CNP)-fraude bij online
creditcardbetalingen is gestegen. Die schade bedroeg in 2020 22,4 miljoen
euro (2019: 16,6 miljoen euro). In 2020 was er ook een stijging te zien in
het aantal fraudegevallen door zogenaamde niet-bancaire fraude, zoals
spoofing, phishing en hulpvraagfraude (ook wel vriend-in-nood-fraude
genoemd). In 2020 was de totale schade als gevolg van phishing en
«bankhelpdeskfraude» in combinatie met telefoonnummerspoofing 39,5
miljoen euro. Eerder dit jaar heb ik uw Kamer geïnformeerd over het
gesprek dat ik met de banken heb gehad over het vergoeden van schade
door spoofing.6 Momenteel ben ik, samen met de Ministeries van Justitie
en Veiligheid en Economische Zaken en Klimaat, in gesprek met de
banken en telecomsector over hoe we deze fraudevormen kunnen
aanpakken. Zoals toegezegd stuur ik uw Kamer binnenkort, samen met
mijn ambtsgenoten van Justitie en Veiligheid en Economische Zaken en
Klimaat, een brief, waarin we ook dieper zullen ingaan op deze integrale
aanpak.
PSD2 en innovatie in het betalingsverkeer
In de MOB-jaarrapportage wordt ook ingegaan op de invoering van PSD2.
In 2020 werden de eerste effecten van de PSD2-invoering zichtbaar. In
Nederland zijn er meerdere partijen actief die nieuwe, onder PSD2
gereguleerde rekeninginformatie en/of betaalinitiatiediensten aanbieden.
Ook is er door het MOB een «good practice transparantie rekeninginformatiedienstverlening» opgesteld, met daarin zeven vragen die rekeninginformatiedienstverleners – voorafgaand aan het moment dat de gebruiker
toestemming geeft voor toegang tot zijn betaalrekening – bondig en
begrijpelijk richting de gebruiker dienen te beantwoorden, en is er binnen
het MOB regelmatig gesproken over de invoering van Strong Customer
Authentication (SCA, een vorm van sterke klantauthenticatie), met name
bij online creditcardbetalingen waar SCA nog niet gebruikelijk was. De
aanbesteding voor de uitvoering van de evaluatie naar de implementatie
van PSD2 in Nederland loopt. De resultaten van deze evaluatie zal ik begin
2022 aanbieden aan uw Kamer.
Daarnaast heeft de Europese Commissie in september 2020 een
mededeling betreffende een Digital Finance Package gepubliceerd,
bestaande uit twee strategieën (de Digital Finance Strategy en Retail
Payments Strategy) en twee verordeningen (de Digital Operations
Resilience Regulation en de Regulation of Markets in Crypto-assets). Dit
pakket maatregelen ziet op de kansen en risico’s van digitalisering in de
financiële sector en de verdere ontwikkeling van het EU-betalingsverkeer.
Het Digital Finance pakket sluit daarnaast aan bij het nationale Fintechactieplan dat ik vorig jaar, samen met de Staatssecretaris van Econo-

5

Resultaten MOB-vergadering 20 mei 2021, te raadplegen via: https://www.dnb.nl/media/
4sopuwdz/resultaten-mob-vergadering-20-mei-2021.pdf.
6
Aanhangsel Handelingen II 2020/21, nr. 2421.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2020–2021, 27 863, nr. 92

3

mische Zaken en Klimaat, heb gepubliceerd7. In dit actieplan staan een
aantal acties om innovatie in de financiële sector verder te bevorderen.
Binnenkort informeer ik uw Kamer over de voortgang van het
FinTech-actieplan.
De MOB-jaarrapportage beslaat nog een aantal andere onderwerpen,
zoals de acceptatie van internationale debitcards, instant payments, het
«European Payments Initiative» en IBAN-discriminatie. Zowel de
MOB-jaarrapportage 2020 als de Bereikbaarheidsmonitor 2021 geven een
goed beeld van de huidige stand van zaken van het betalingsverkeer in
Nederland. Als waarnemer bij het MOB blijf ik actief betrokken bij de
resultaten en de voortgang van het MOB.
De Minister van Financiën,
W.B. Hoekstra

7

Kamerstuk 32 013, nr. 242.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2020–2021, 27 863, nr. 92

4