Zijne Excellentie
dr. R.H.A. Plasterk
Minister van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksre[aties
Postbus 20011
2500 EA DEN HAAG

Uw brief van

Onderwerp

Briefadvies conceptwetsvoorsteL recht
op een eerlijk proces in de Grondwet

COLLEGE VOOR
DE RECHTEN
VAN DE MENS

Datum

27 augustus 2014

31 oktober 2014

Uw kenmerk

Ons kenmerk

2014-0000461098

201 4/0247/LK/AvE/IS

Zeer geachte heer Plasterk,
BIJ brief van 27 augustus 2014 heeft u het College voor de Rechten van de Mens
(hierna: het College) uitgenodigd om een reactie te geven op het
conceptwetsvoorstet inzake het recht op een eerlijk proces in de Grondwet.
Bijgaand ontvangt u het advies van het College.
Het College benadrukt het beLang van het recht op een eerlijk proces en meent
daarom dat de stap die met dit wetsvoorstel wordt gezet, een belangrijke stap
voorwaarts is. De formulering van dit recht zoals opgenomen in het wetsvoorstel
zat volgens het CoLlege van toegevoegde waarde zijn ten opzichte van de
internationale bepalingen waarin het recht op een eerlijk proces is neergelegd.
8ovendien betekent de positionering van dit recht in de Grondwet dat de
regering het belang van dit recht en daarmee de effectuering van andere
grondrechten erkent.
-

Als uw departement naar aanleiding van onze bijdrage nog vragen heeft, kan
contact worden opgenomen met mw. mr. A.M. van Eijndhoven, beteidsadviseur,
per tel. 030 888 3 890 of mail a.van.eijndhoven@mensenrechten.nL.
-

Hoogachtend,

mr. L.J.L. Koster
Voorzitter
Bijlage: Advies omtrent conceptwetsvoorstel recht op een eerlijk proces in de
Grondwet

S

Postbus i6oot

KIenesing& i-

3500 DA Utrecht

3572 CC Utrecht

T 030 88838 88
F 030 888 3883

in(o@rnOn5er,rechtCn.r,I

wvdw.mer,ser,rechten.nI

COLLEGE VOOR
DE RECHTEN
VAN DE MENS

ADVIES
Conceptwetsvoorstel inzake het recht op een eerlijk proces
in de Grondwet

Oktober 2014

1 Inleiding
Een ieder heeft het recht op een eerlijk proces. Of het nu in een strafzaak of in een civiele
zaak is: iedereen heeft het recht op een onpartijdige en onafhankelijke rechter, een
uitspraak binnen een redelijke termijn en een openbare en eerlijke behandeling van zijn of
haar zaak. Die waarborgen vormen basiselementen van een democratische rechtsstaat.
Het recht op een eerlijk proces ontbreekt momenteel echter in de Grondwet. De
Staatscommissie Grondwet wees er in 2010 al op dat opname van dit recht in de Grondwet
wenselijk is. De Eerste Kamer nam in 2012 de motie Lokin-Sassen aan, waarin de regering
1 Via het
werd opgeroepen het recht op een eerlijk proces op te nemen in de Grondwet.
wetsvoorstel waar het College nu over adviseert, is de regering van plan om het recht op
een eerlijk proces alsnog op te nemen in de grondrechtencatalogus van de Grondwet.
Het College is verheugd dat de regering het belang van dit recht erkent en bereid is het in
de Grondwet te verankeren. In de jaarlijkse rapportages 2012 en 2013 heeft het College
het belang van het recht op een eerlijk proces benadrukt. Met het wetsvoorstel geeft de
regering terecht het signaal af dat zij het recht op een eerlijk proces belangrijk genoeg
acht om op te nemen in de Grondwet.
Elementen van het recht op een eerlijk proces zijn opgenomen in de Grondwet. Het recht
zelf echter nog niet. Daar komt met dit voorstel verandering in. Dit is zeer wenselijk. Op
de toegevoegde waarde van dit recht gaat het College in dit advies kort in.
Het College steunt de opvatting van de regering dat het recht op een eerlijk proces in
hoofdstuk 1 van de Grondwet thuishoort. Niet alleen komt opname in het
grondrechtenhoofdstuk de overzichtelijkheid van de grondwettelij ke
grondrechtencatalogus ten goede, het recht op een eerlijk proces is tevens onlosmakelijk
verbonden met de effectuering van andere grondrechten. Zonder een eerlijk proces is het
onmogelijk om rechten geldend te maken via de rechter.
Het College beoordeelt dit voorstel in het licht van andere maatregelen, die de toegang
tot de rechter beperken. Gezien de directe link tussen het recht op een eerlijk proces en
het toegang tot de rechter, komen ook deze maatregelen in dit advies aan de orde.

2 Het conceptwetsvoorstel
De regering stelt voor om het huidige artikel 17 van de Grondwet (“Niemand kan tegen zijn
wil worden afgehouden yan de rechter die de wet hem toekent.”) uit te breiden tot:
Artikel 17
1. Ieder heeft recht op een eerlijk proces binnen een redelijke termijn voor een
onafhankelijke en onpartijdige rechter.
2. Niemand kan tegen zijn wil worden afgehouden van de rechter die de wet hem
toekent.
2.1 Toegevoegde waarde
Hoewel het recht op een eerlijk proces niet in de Grondwet te vinden is, is het recht wel al
bekend in Nederland vanwege artikel 6 Europees Verdrag voor de Rechten van de Mens
1

Kamerstukken 1 2011/12, 31 570, C.
Advies conceptwetsvoorstel inzake het recht op een eerlijk proces in de Grondwet
2

(hierna: EVRM) en artikel 47 Handvest van de grondrechten van de Europese Unie (hierna:
EU-Handvest). Toch heeft opname van het recht op een eerlijk proces in de Grondwet
duidelijke toegevoegde waarde ook en juist door de vorenbedoelde reikwijdte. De beide
internationale bepalingen kennen namelijk beperkingen.
Artikel 6 EVRM kan alleen ingeroepen worden wanneer het ‘burgerlijke rechten en
verplichtingen’ betreft, of een ‘vervolging’. In de praktijk betekent dit dat niet alle
rechtsgebieden onder de reikwijdte van artikel 6 EVRM vallen. Zo kan men zich bij
bepaalde belastingrechtelij ke, ambtenarenrechtelij ke en vreemdelingenrechtelij ke
kwesties niet beroepen op artikel 6 EVRM.
Artikel 47 EU-Handvest, daarentegen, is wél van toepassing op alle rechtsgebieden. Het
EU-Handvest kent echter een andere belangrijke beperking: het kan alleen ingeroepen
worden in de situatie dat Unierecht wordt toegepast. Er moet dus een link zijn met
regelgeving van de Europese Unie, voordat een rechtzoekende gebruik kan maken van de
rechten uit het EU-Handvest, inclusief het (ruime) recht op een eerlijk proces.

2.2 Formulering van het recht op een eerlijk proces
De Staatscommissie Grondwet heeft in haar rapport uit 2010 aangegeven dat een ruime
formulering van het recht op een eerlijk proces wenselijk is. Opname van alle deelrechten
in het grondwetsartikel is volgens de Staatscommissie nodig, noch wenselijk. De regering
volgt de Staatscommissie in dat advies. Het College steunt deze visie.
Gesteld kan worden dat een meer gedetailleerde uitwerking van het recht op een eerlijk
proces, met opname in de Grondwet van diverse (vooral strafrechtelijke) deelrechten zoals
die bijvoorbeeld in artikel 6, tweede en derde lid, EVRM worden opgesomd, bijdraagt aan
de voorlichting richting de rechtspraktijk over de reikwijdte van het recht op een eerlijk
proces. Daar staat evenwel tegenover dat deze opsomming van deelrechten het risico van
snelle ‘veroudering’ als gevolg van nadere jurisprudentiële ontwikkelingen in de
rechtspraak van het Europees Hof voor de Rechten van de Mens in zich bergt. Door de nu
gekozen beknopte, maar qua reikwijdte ruime, formulering en de positionering van het
recht in het eerste lid van artikel 17 van de Grondwet, past het recht binnen de stijl van
de grondrechtencatalogus en biedt het meerwaarde ten opzichte van de bestaande
internationale bepalingen. Daarbij komt dat diverse onderdelen van het recht op een
eerlijk proces, zoals bijvoorbeeld het recht op een (in beginsel) openbare terechtzitting en
het recht op rechtsbijstand, reeds elders in de Grondwet nader worden geregeld.
-

-

3 Onafhankelijkheid en bezuinigingen
Het conceptwetsvoorstel is een uitwerking en herbevestiging van het recht op een eerlijk
proces, terwijl tegelijkertijd ontwikkelingen gaande zijn die dit recht mogelijk
ondermijnen. Het College maakt van deze gelegenheid gebruik om te wijzen op twee
ontwikkelingen die raken aan de onafhankelijkheid en onpartijdigheid en de
(gesubsidieerde) rechtsbijstand.

Advies conceptwetsvoorsteL inzake het recht op een eerlijk proces in de Grondwet

3

3.1 Onafhankelijkheid en onpartijdigheid
Onafhankelijkheid en onpartijdigheid van de rechterlijke instantie is een belangrijk aspect
van het recht op een eerlijk proces. Sinds inwerkingtreding van de Wet OM-afdoening kan
de officier van justitie een strafbeschikking opleggen. Echter, bij de onafhankelijkheid en
onpartijdigheid van die beslissende instantie kunnen vraagtekens worden geplaatst.
Immers, de officier van justitie is dan leider van het opsporingsonderzoek, heeft het
vervolgingsmonopolie en bepaalt tevens of het feit bewezen is en de verdachte strafbaar.
En vervolgens stelt diezelfde functionaris dan de sanctie vast.

3.2 Bezuinigingen op de (gesubsidieerde) rechtsbijstand
Zoals de regering al aangeeft in de Memorie van Toelichting, is onderdeel van het recht op
toegang tot de rechter dat rechtzoekenden die zelf in redelijkheid niet de kosten van een
juridische procedure kunnen dragen, een beroep kunnen doen op gesubsidieerde
rechtsbijstand. Op die gesubsidieerde rechtsbijstand is een forse bezuinigingsslag voorzien
in de komende jaren. De plannen daarvoor zijn zeer kritisch ontvangen in het parlement.
Ook het College heeft meermaals gewezen op de risico’s die de bezuinigingsmaatregelen
met zich meebrengen. Zo heeft de uitsluiting van volledige rechtsgebieden van
gesubsidieerde rechtsbijstand als gevolg dat bepaalde groepen mensen, zoals consumenten
en huurders, beperkt worden in hun fundamentele recht op een eerlijk proces. Het is nog
onduidelijk of en in hoeverre de hardheidsclausule die de staatssecretaris van Veiligheid en
Justitie heeft aangekondigd soelaas zal bieden. De grootste waakzaamheid is dan ook
geboden.
Ook het vereiste van minimaal belang, waardoor men in rechtszaken waarin het over
minder dan 1 .000 euro gaat niet meer met een gesubsidieerde advocaat kan procederen,
zal het recht op een eerlijk proces beperken. Dit treft de groep die het toch al niet breed
heeft het hardst. Iemand die een tijdelijke korting krijgt op een uitkering, ontvangt
bijvoorbeeld geen rechtsbijstand om de korting aan te vechten. Deze persoon kan grote
problemen krijgen met het aflossen van schulden of met het levensonderhoud van zichzelf
en het gezin. Het gaat in zaken waarin minder dan 1 .000 euro op het spel staat dus lang
niet altijd om bagatelzaken. Voor individuen kan het in zulke gevallen van essentieel
belang zijn om hun recht te kunnen halen.

4 Ratificatie zevende protocol EVRM
Na rijp beraad heeft de regering besloten alsnog het zevende protocol bij het EVRM te
ratificeren. Het College is verheugd over dit besluit. In dit protocol is onder andere het
recht op hoger beroep in strafzaken vastgelegd. Door middel van ratificatie van dit
protocol erkent de regering het belang van dit recht, dat onlosmakelijk verbonden is met
een alomvattend recht op een eerlijk proces. Het belang van hoger beroep ligt er onder
andere in dat het de rechtseenheid en rechtsontwikkeling bevordert. Daarnaast kan het
hoger beroep dienen ter correctie van fouten: een rechter in hoger beroep kan de
beslissingen die in eerste instantie zijn gehouden nog eens kritisch bekijken en eventuele
onjuistheden rechtzetten.

Advies conceptwetsvoorstel inzake het recht op een eerlijk proces in de Grondwet

4

5 Conclusie
Het College benadrukt het belang van het recht op een eerlijk proces en meent daarom
dat de stap die met dit wetsvoorstel wordt gezet, een belangrijke stap voorwaarts is. De
formulering van dit recht zoals opgenomen in het wetsvoorstel zal volgens het College van
toegevoegde waarde zijn ten opzichte van de internationale bepalingen waarin het recht
op een eerlijk proces is neergelegd. Bovendien betekent de positionering van dit recht in
de Grondwet dat de regering het belang van dit recht en daarmee de effectuering van
andere grondrechten erkent.
-

-

Het recht op een eerlijk proces en toegang tot het recht zijn onlosmakelijk met elkaar
verbonden. Maatregelen die de laatste jaren genomen zijn, waaronder de bezuinigingen op
de gesubsidieerde rechtsbijstand, vormen echter belangrijke beperkingen op dit recht. Het
College benadrukt de noodzaak om de toegang tot het recht niet slechts op papier vast te
leggen, maar ook in de praktijk te garanderen.

Advies conceptwetsvoorste( inzake het recht op een eerlijk proces in de Grondwet
5