Tweede Kamer der Staten-Generaal

Vergaderjaar 2020–2021

2

Aanhangsel van de Handelingen

Vragen gesteld door de leden der Kamer, met de daarop door de
regering gegeven antwoorden

2817
Vragen van het lid Simons (BIJ1) aan de Minister van Buitenlandse Zaken over
het rapport van Human Rights Watch aangaande misdaden tegen de
menselijkheid door Israël (ingezonden 30 april 2021).
Antwoord van Minister Blok (Buitenlandse Zaken) (ontvangen 20 mei 2021).
Vraag 1
Bent u bekend met het rapport van Human Rights Watch, getiteld: «A
Threshold Crossed: Israeli Authorities and the Crimes of Apartheid and
Persecution»?1
Antwoord 1
Ja.
Vraag 2
Wat is uw reactie op de constatering in het rapport dat Israël zich schuldig
maakt aan misdaden tegen de menselijkheid, specifiek: apartheid (artikel 7.1j
van het Statuut van Rome inzake het Internationaal Strafhof) en vervolging
van een identificeerbare groep (artikel 7.1h van het voornoemde Statuut)?
Antwoord 2
Het kabinet is bezorgd over de vermeende schendingen van internationaal
recht die in het rapport gedocumenteerd zijn. Het rapport toont de impact van
de bezetting op het leven van Palestijnen in de bezette gebieden en de
ongelijke status tussen bewoners van nederzettingen en de Palestijnen in dat
gebied. Nederland en de EU hebben meermaals bezorgdheid geuit over de
situatie in de bezette Palestijnse gebieden. Het rapport van Human Rights
Watch (HRW) geeft een beschrijving van die situatie en een appreciatie van
de internationale misdrijven waarvan naar de mening van HRW sprake is.
Het kabinet is echter terughoudend met het gebruik van kwalificaties als
«apartheid». Zoals ook in het rapport is genoemd, is een dergelijke kwalificatie tot op heden niet door een (internationale) rechter vastgesteld. Het kabinet
verwijst in dit verband naar het gezamenlijke advies van de Commissie van
Advies inzake Volkenrechtelijke Vraagstukken (CAVV) en de Extern Volkenrech-

1

ah-tk-20202021-2817
ISSN 0921 - 7398
’s-Gravenhage 2021

«A threshold crossed. Israeli Authorities and the Crimes of Apartheid and Persecution»,
Rapport van Human Rights Watch, 27 april 2021 (www.hrw.org/report/2021/04/27/thresholdcrossed/israeli-authorities-and-crimes-apartheid-and-persecution).

Tweede Kamer, vergaderjaar 2020–2021, Aanhangsel

1

telijk Adviseur (EVA) van 3 maart 2017 inzake mogelijkheden, betekenis en
wenselijkheid van het gebruik door politici van de term genocide en de
reactie van het kabinet hierop van 22 december 2017. Het gezamenlijke
advies van de CAVV en de EVA heeft ook betrekking op de kwalificatie van
misdrijven tegen de menselijkheid, zoals «apartheid».
Vraag 3
Wat is uw reactie op de conclusie in het rapport dat de Israëlische autoriteiten Joodse Israëliërs een «superieure status» onder de wet heeft toebedeeld
ten opzichte van Palestijnen wanneer het aankomt op burgerrechten, toegang
tot land, bewegingsvrijheid en de vrijheid om te bouwen of het verlenen
verblijfsrecht aan naaste familieleden in Palestina?
Antwoord 3
Nederzettingen zijn strijdig met internationaal recht, en het Israëlisch beleid
dat daarmee samenhangt, zoals het verschil in bewegingsvrijheid en het
slopen van Palestijnse gebouwen in de bezette gebieden, leidt tot allerlei
schendingen van de rechten van Palestijnen. Niet alleen is dit in strijd met
internationaal recht, het vergroot ook de ongelijkheid tussen Israëliërs en
Palestijnen, wat bijdraagt aan confrontaties.
Vraag 4
Wat is uw mening inzake het feit dat Israël in bezet Palestina aparte wetgeving hanteert voor Palestijnen (Palestijnen vallen niet onder het civiele recht,
maar onder het militaire recht) en dat Palestijnen niet dezelfde rechten
hebben als de bewoners van nederzettingen op de bezette Westelijke
Jordaanoever?
Antwoord 4
Aangezien de gehele Westelijke Jordaanoever volgens Nederland en de EU
bezet gebied is, net als overigens de rest van de Palestijnse gebieden, is in dit
gehele gebied het bezettingsrecht van toepassing en is er geen sprake van
algemene «nationale wetgeving». Deze vorm van rechtshandhaving is
toegestaan in aanvulling op lokale (juridische) autoriteiten en is bedoeld voor
een situatie waarin deze autoriteiten niet (volledig) kunnen voorzien in het
handhaven van de veiligheidsmaatregelen. Deze rechtshandhaving moet
voldoen aan alle waarborgen die worden vereist door het bezettingsrecht en
de mensenrechtenverdragen waarbij Israël partij is (zie ook de antwoorden op
Kamervragen van de leden Bouali, Sjoerdsma, Van den Hul en Van den
Nieuwenhuijzen, Aanhangsel Handelingen, vergaderjaar 2020–2021, nummer
939, d.d. 27 november 2020). Israël mag als bezettende mogendheid volgens
het bezettingsrecht in bezet gebied gebruikmaken van militaire rechtbanken
om personen te vervolgen voor handelingen die in strijd zijn met veiligheidsmaatregelen die de bezettende mogendheid daar heeft getroffen in overeenstemming met het humanitair oorlogsrecht.
Het kabinet is bezorgd dat in de praktijk rechtsongelijkheid bestaat, bijvoorbeeld in de wijze waarop Israël optreedt tegen stenengooien door inwoners
van nederzettingen en bij hetzelfde vergrijp door Palestijnen. Nederland
brengt dit in de reguliere contacten met Israël op.
Vraag 5
Erkent u dat er sprake is van systematische onderdrukking en institutionele
discriminatie, zoals het rapport van de Human Rights Watch het beschrijft,
door Israël tegen Palestijnen?
Antwoord 5
Een bezetting zou een tijdelijke situatie moeten zijn. Echter, de huidige
Israëlische regering heeft annexatie weliswaar «opgeschort» als deel van de
normalisatieafspraken met de Verenigde Arabische Emiraten, maar er niet
definitief vanaf gezien. Daarbij komt dat Israël de nederzettingenuitbreidingen
de afgelopen jaren heeft versneld en infrastructuur heeft aangelegd om de
nederzettingen de komende jaren nog verder te laten groeien, en daarnaast
initiatieven heeft ontplooid die ertoe leiden dat het onderscheid tussen Israël
en de bezette gebieden verder vervaagt, zonder dat Israël de rechten van
Palestijnen in deze bezette gebieden gelijk wil stellen aan die van de

Tweede Kamer, vergaderjaar 2020–2021, Aanhangsel

2

inwoners van de nederzettingen. Nederland spreekt Israël aan op de hierdoor
veroorzaakte schendingen van het internationaal recht.
Vraag 6
Wat vindt u van de reactie van de Israëlische regering op dit rapport, waarin
zij de misdaden tegen de menselijkheid afdoet met de bewering dat de
mensenrechtenorganisatie «het bestaansrecht» van Israël zou «ondermijnen»?
Antwoord 6
Het kabinet heeft daar kennis van genomen. Het is teleurstellend dat Israël de
discussie over een beoogde oplossing voor het conflict ontwijkt, en de vraag
uit de weg gaat hoe de mensenrechten van alle inwoners onder diens gezag
gewaarborgd blijven.
Vraag 7
Is Nederland voornemens om de aanbevelingen van Human Rights Watch
over te nemen? Kunt u dit per (op Nederland van toepassing zijnde)
aanbeveling aangeven en daarbij aangeven waarom wel of waarom niet?
Antwoord 7
HRW stelt diverse maatregelen voor waartoe het landen oproept, als lid van
de Verenigde Naties of als lid van de EU. Een aantal maatregelen die HRW
voorstelt wordt door Nederland al toegepast:
Beperken wapenexport: Nederland voert een restrictief wapenexportbeleid,
waarbij onder meer getoetst wordt of de goederen mogelijk bijdragen aan
schending van mensenrechten of humanitair oorlogsrecht.
Publieke verklaringen over de zorgen dat Israël zich schuldig zou maken aan
apartheid: Nederland en de EU spreken Israël publiek en achter gesloten
deuren reeds aan op mogelijke schendingen van internationaal recht,
waaronder mensenrechten, en de rechtsongelijkheid tussen Israëliërs en
Palestijnen. Het kabinet is echter terughoudend met de term «apartheid» (zie
ook antwoord op vraag 2).
Verdragen en samenwerking met Israël afhankelijk maken van de bescherming van mensenrechten. De EU heeft in het Associatieakkoord reeds de
naleving van mensenrechten opgenomen. De samenwerkingsafspraken met
Israël op grond van het Associatieakkoord gelden wat Nederland en de EU
betreft alleen binnen Israël op basis van de internationaal erkende grenzen
van het land (de grenzen van 1967) en zijn niet van toepassing op Israëlische
nederzettingen in bezet gebied, die hier dan ook niet van profiteren.
Misdrijven tegen de menselijkheid en apartheid opnemen in de nationale
wetgeving. Dit is reeds het geval in Nederland. Het Statuut van Rome en
andere relevante internationale verdragen omtrent internationale misdrijven
waarbij Nederland partij is, zijn omgezet in strafrechtelijke wetgeving, met
name in de Wet internationale misdrijven.
Israël oproepen Palestijnen onder diens gezag gelijke rechten te geven aan
Israëliërs in de bezette gebieden. Nederland doet dit al.
Van andere door HRW genoemde maatregelen is Nederland geen voorstander:
Instellen van een VN Onderzoekscommissie (Commission of Inquiry).
Nederland is geen voorstander van een nieuw VN-mandaat: er is reeds een
VN-rapporteur voor Israël en de Palestijnse Gebieden die het mandaat heeft
gekregen mensenrechtenschendingen te onderzoeken. Daarnaast zijn er
verschillende VN-rapporteurs en -organen die toezien op naleving van
internationale verdragen die zich uitspreken over mogelijke schendingen van
mensenrechten in Israël en de Palestijnse Gebieden.
Instellen van een VN-comité van landen die de naleving van de aanbevelingen moeten volgen: Nederland is hier geen voorstander van. De bestaande
rapporteurs dienen schriftelijke rapportages in bij de Mensenrechtenraad. Bij
de bespreking daarvan komt ook de opvolging van aanbevelingen aan de
orde. Rapporten van VN-organen die de naleving van verdragen monitoren
bevatten eveneens aanbevelingen, die vervolgens terugkomen in de
vervolgrapporten over naleving. Tot slot vraagt Nederland net als veel andere
landen in de Universal Periodic Review Israël om de aanbevelingen die
gedaan zijn op te volgen.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2020–2021, Aanhangsel

3

Instellen van sancties met een groep landen, buiten de VN Veiligheidsraad
om: Nederland is hier geen voorstander van. Bovendien is het kabinet van
mening dat om effectief te zijn, sancties ingesteld moeten worden door de
VN Veiligheidsraad of door de EU. Hier is momenteel onvoldoende draagvlak
voor.
Instellen van een VN-gezant voor Apartheid: Nederland is geen voorstander
van het instellen van een extra VN-gezant, omdat diens mandaat zou
overlappen met andere mandaten, zoals in dit geval die van de VN-rapporteur
voor Israël en de Palestijnse gebieden en de Gezant van de Secretaris
Generaal voor het Midden Oosten Vredesproces, naast de mandaten van de
aanklager van het ICC gericht op het vervolgen van misdrijven zoals
opgenomen in het Statuut van Rome.
Vraag 8, 9 en 10
Welke verdere verantwoordelijkheid ziet u voor Nederland in de aanbeveling
van Human Rights Watch om «activiteiten te staken die direct bijdragen aan
de misdaden tegen de menselijkheid van apartheid en vervolging en [ook] het
verstrekken van goederen en diensten te staken die waarschijnlijk bijdragen
aan deze misdaden in lijn met de VN Principes voor Bedrijfsleven en
Mensenrechten om betrokkenheid in serieuze schendingen van rechten te
voorkomen»?
Welke invloed heeft het huidige Nederlandse ontmoedigingsbeleid voor
bedrijven die activiteiten in of voor nederzettingen willen ontplooien op (de
uitbreiding van) nederzettingen in bezet Palestijns gebied?
Deelt u de mening dat met het huidige ontmoedigingsbeleid Nederland haar
verantwoordelijkheid ontloopt om op te treden tegen misdaden tegen de
menselijkheid? Zo nee, waarom niet?
Antwoord 8, 9 en 10
Zoals gezegd in vraag 2, is het kabinet bezorgd over de vermeende schendingen van internationaal recht die in het rapport van HRW zijn gedocumenteerd. Het kabinet is echter terughoudend wat betreft het gebruiken van
kwalificaties zoals HRW hanteert. Dit neemt echter niet weg dat het kabinet
bedrijfsactiviteiten die bijdragen aan het ontwikkelen of bestendigen van
Israëlische nederzettingen in de door Israël bezette gebieden als onwenselijk
beschouwt. Om die reden ontmoedigt de Nederlandse overheid al jaren
economische relaties met bedrijven in Israëlische nederzettingen in bezet
gebied. Dat beleid houdt onder meer in dat de Nederlandse overheid haar
verantwoordelijkheid neemt door geen diensten te verlenen aan Nederlandse
bedrijven waar het gaat om activiteiten die zij ontplooien in of ten behoeve
van Israëlische nederzettingen in bezet gebied. Zie ook Kamerbrief over
betrokkenheid van de Nederlandse ambassade bij een actie-maand van de
Israëlische supermarktketen Shufersal d.d. 4 december 2017 (Kamerstuk
23 432, nr. 443).
Het ontmoedigingsbeleid sluit aan bij de OESO-richtlijnen voor Multinationale
Ondernemingen. Op basis hiervan verwacht het kabinet dat Nederlandse
bedrijven bij al hun internationale activiteiten, dus ook in Israël en de
Palestijnse Gebieden, internationaal maatschappelijk verantwoord ondernemen door invulling te geven aan internationale normen zoals die zijn
neergelegd in de OESO-Richtlijnen voor Multinationale Ondernemingen
(OESO-richtlijnen), waar de UN Guiding Principles on Business and Human
Rights (UNGP’s) onderdeel van uitmaken. Het is vervolgens aan Nederlandse
bedrijven zelf om te bepalen welke activiteiten zij ontplooien en met welke
partners zij samenwerken. Het kabinet verwacht van Nederlandse bedrijven
dat zij in kaart brengen hoe zij via hun bedrijfsactiviteiten en hun ketenpartners verbonden zijn met risico’s op mensenrechtenschendingen en deze
risico’s aanpakken en voorkomen. Om tot een afgewogen besluit te komen
behoren bedrijven een brede inventarisatie uit te voeren van alle zakelijke
gebieden, activiteiten en relaties om te identificeren waar de kans op
mensenrechtenschendingen het grootst en belangrijkst is. Hierbij kunnen zij
diverse bronnen gebruiken zoals rapporten van overheden, internationale
organisaties en maatschappelijke organisaties. Zie ook antwoorden op
Kamervragen over dit onderwerp, gesteld door het lid Kuzu, dd. 17 februari
2020 (Aanhangsel Handelingen, vergaderjaar 2019–2020, nr. 1856).

Tweede Kamer, vergaderjaar 2020–2021, Aanhangsel

4

Vraag 11
Bent u bereid om het ontmoedigingsbeleid aan te passen naar een verbod op
handel(sbetrekkingen) met, investeringen in, en producten uit bezette
gebieden? Zo nee, waarom niet?
Antwoord 11
Het kabinet kiest er voor om bedrijven aan te spreken op hun eigen maatschappelijke verantwoordelijkheid om mensenrechten te respecteren door
invulling te geven aan internationale normen zoals die onder andere zijn
neergelegd in de OESO-Richtlijnen voor Multinationale Ondernemingen
(OESO-richtlijnen). Voor de kabinetsvisie op IMVO-beleid wijst het kabinet op
de beleidsnota «Van voorlichten tot verplichten: een nieuwe impuls voor
internationaal maatschappelijk verantwoord ondernemen» (Kamerstuk
2020Z19175) die op 16 oktober is aangeboden aan de Tweede Kamer.
Wetgeving is onderdeel van de doordachte beleidsmix die in de nota uiteen
wordt gezet. Op 11 februari 2020 is uw Kamer geïnformeerd over de
voortgang van de uitvoering van deze beleidsnota (Kamerstuk 26 485,
nr. 364).
Zie ook het antwoord op vragen 8 en 9.
Vraag 12
In het licht van dit rapport, wilt u zich inzetten voor de periodieke update van
de VN-zwarte lijst van bedrijven, ook wel lijst van het Bureau van de Hoge
Commissaris voor de Mensenrechten van de Verenigde Naties (OHCHR)? Zo
nee, waarom niet?
Antwoord 12
Het standpunt van het kabinet is ongewijzigd. Nederland was, samen met de
EU, geen voorstander van het instellen van de database, omdat het een
voorbeeld is van de disproportionele aandacht voor Israël in VN-fora.
Bovendien zijn Nederland en de EU van mening dat de primaire verantwoordelijkheid om bewustzijn van bedrijven over risico’s van betrokkenheid bij
mensenrechtenschendingen te vergroten bij de lidstaten ligt. Samen met de
EU onthield Nederland zich daarom van stemming. Tegelijkertijd is het
kabinet van mening dat aangezien de Mensenrechtenraad de Hoge Commissaris de opdracht heeft gegeven de database te creëren, deze opdracht
uitgevoerd moet worden – zoals te doen gebruikelijk als er besluiten worden
genomen in de Mensenrechtenraad. Zie ook antwoorden op Kamervragen
over dit onderwerp, gesteld door het lid Kuzu, dd. 17 februari 2020 (Aanhangsel Handelingen, vergaderjaar 2019–2020, nr. 1856).
Vraag 13
Bent u bereid om wettelijk vast te leggen dat een plek op de VN-zwarte lijst
van bedrijven een uitsluitingsgrond vormt bij aanbestedingen door het Rijk
en provinciale en lokale overheden? Zo nee, waarom niet?
Antwoord 13
Het rapport van de Hoge Commissaris stelt nadrukkelijk dat geen juridische
kwalificatie wordt gegeven aan de betrokkenheid van bedrijven bij specifieke
activiteiten. De Hoge Commissaris geeft slechts invulling aan het verzoek van
de Mensenrechtenraad om feitelijk vast te stellen of bedrijven betrokken zijn
bij activiteiten die ten goede komen aan nederzettingen. Het rapport bevat
geen oproep tot een boycot, sancties of andere maatregelen. Zodoende is het
per definitie uitsluiten van bedrijven die zijn opgenomen in de VN Database
bij aanbestedingen door het Rijk en provinciale en lokale overheden geen
uitgangspunt van het kabinet.
Vraag 14
Nederland heeft miljoenencontracten gesloten met het Israëlische wapenbedrijf Elbit, dat wapens en technieken verkoopt als «battle proven», nadat deze
tegen Palestijnen gebruikt zijn. Wat betekenen de conclusies in het rapport
voor de contracten met dit bedrijf?

Tweede Kamer, vergaderjaar 2020–2021, Aanhangsel

5

Antwoord 14
Defensie heeft voor haar grondwettelijke taakuitoefening behoefte aan
materieel. Het is in het belang van de veiligheid van Nederland, het bondgenootschap en ons personeel dat de Krijgsmacht het best mogelijke materieel
inkoopt binnen de beschikbare middelen. De verwerving van materieel wordt
uitgevoerd binnen democratisch gelegitimeerde aanbestedingskaders. De
samenwerking met het bedrijf Elbit is eveneens tot stand gekomen binnen
deze kaders.
Vraag 15 en 16
Wat betekenen de conclusies van dit rapport voor de Nederlandse houding
ten opzichte van het Europese Associatieverdrag met Israël?
Is Nederland bereid om op Europees niveau te pleiten voor het opbreken van
dit verdrag? Waarom wel of waarom niet?
Antwoord 15 en 16
Een opschorting van het Associatieakkoord met Israël is niet aan de orde. Het
associatieakkoord vormt de politieke en juridische basis voor de samenwerking tussen de EU en Israël en is daarmee een belangrijk instrument in de
relatie. Nederland en de EU voeren op tal van terreinen, en op alle niveaus,
een intensieve dialoog met Israël. Deze dialoog en politiek engagement
maken het juist mogelijk om zorgen over te brengen en zaken aan de orde te
stellen.
Nederland is voorts voorstander van het bijeenroepen van de Associatieraad
met Israël. Dat biedt een platform om over zaken te spreken die de EU en
Israël binden, maar ook over onderwerpen waarover de EU en Israël van
mening verschillen, zoals het nederzettingenbeleid.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2020–2021, Aanhangsel

6