2020D37378

INBRENG VERSLAG VAN EEN SCHRIFTELIJK OVERLEG
Binnen de vaste commissie voor Onderwijs, Cultuur en Wetenschap
hebben enkele fracties de behoefte om vragen en opmerkingen voor te
leggen over de brief van de Minister Onderwijs, Cultuur en Wetenschap
d.d. 3 juli 2020 inzake de beleidsdoorlichting artikel 11 Studiefinanciering
(Kamerstuk 31 511, nr. 39).
De voorzitter van de commissie,
Tellegen
De adjunct-griffier van de commissie,
Verouden

nds-tk-2020D37378

1

Inhoud

blz.

I

Vragen en opmerkingen uit de fracties
•
Inbreng van de leden van de VVD-fractie
•
Inbreng van de leden van de CDA-fractie
•
Inbreng van de leden van de D66-fractie
•
Inbreng van de leden van de GroenLinks-fractie
•
Inbreng van de leden van de SP-fractie
•
Inbreng van de leden van de PvdA-fractie
•
Inbreng van de leden van de ChristenUnie-fractie
•
Inbreng van de leden van de SGP-fractie

2
2
3
4
5
6
7
9
10

II

Reactie van de Minister van Onderwijs, Cultuur en
Wetenschap

11

I Vragen en opmerkingen uit de fracties
Inbreng van de leden van de VVD-fractie
De leden van de VVD-fractie hebben met interesse kennisgenomen van de
beleidsdoorlichting artikel 11 Studiefinanciering en hebben hierover nog
enkele vragen en opmerkingen.
Deze leden zijn positief over de constatering dat de invoering van het
studievoorschot als een doelmatigheidsverbetering geldt en dat de
invoering in 2015 niet heeft geleid tot grote veranderingen in de
doorstroom naar het hoger onderwijs. Wel lezen de leden dat studenten
vaker en een hoger bedrag lenen dan vóór de invoering van het studievoorschot. Welke redenen geeft de Minister hiervoor? Kan de Minister
inzichtelijk maken waar de studenten deze lening aan uitgeven?
Voornoemde leden lezen dat de daling van de directe doorstroom van
mbo1 naar hbo2 al lange tijd een aandachtspunt is van het kabinet,
hetgeen ook uit de beleidsdoorlichting blijkt. Ze lezen dan ook dat er een
onderzoek is gestart naar de mogelijke daling. Wordt er hierbij ook
gekeken naar bijvoorbeeld het effect van de komst van de Associate
Degree of de verbeterde baankansen voor goedgeschoolde mbo’ers in
hun keuze om niet door te stromen naar het hoger onderwijs, zo vragen
de leden. Zij willen eveneens weten wanneer de uitkomsten van dit
onderzoek naar de Kamer worden gestuurd, aangezien de planning was
voorzien «na het zomerreces».
De leden van de VVD-fractie lezen dat er een mogelijkheid bestaat om de
1-februari-regeling aan te passen voor doorstromers van het mbo. Kan de
Minister aangeven hoeveel het structureel zou kosten om die regeling aan
te passen? Is er ook een mogelijkheid om de regeling bijvoorbeeld op te
rekken naar 1 april, 1 maart of 1 mei, in plaats van het gehele collegejaar?
Zo ja, wat zijn de kosten hiervan?
Deze leden lezen in de brief dat de Minister enkele redenen aangeeft
waarom studenten meer zijn gaan lenen, zoals wanneer studenten
eenmaal de drempel van lenen over zijn, de hoogte van die lening dan
niet meer uitmaakt. Waarop baseert de Minister deze aanname, aangezien
de Minister zelf in de brief aangeeft dat hiervoor geen aanwijzingen zijn te
vinden in het CPB3-rapport, zo vragen de leden.
Voornoemde leden lezen dat de Minister specifiek onderzoek wil gaan
doen naar de achtergebleven kosten van studeren als het gaat om de
hoogte van de studiefinancieringsbedragen. De Minister gaat specifiek
1

Mbo: Middelbaar beroepsonderwijs
Hbo: Hoger beroepsonderwijs
3
CPB: Centraal Plan Bureau
2

2

kijken naar de normbudgetten en laat dit meenemen in het Studentenonderzoek naar de financiële situatie van studenten. Op welke manier neemt
de Minister ook de factor mee dat een normbudget eventueel niet meer
voldoet?
Deze leden lezen dat de kennis van (aankomend) studenten en hun ouders
over (elementen van) het stelsel beperkt is. Op welke concrete manieren
gaat de Minister via voorlichting de kennis bij (aankomend) studenten en
hun ouders over (elementen van) het stelsel verbeteren?
Deze leden lezen in de analyse, gemaakt door NOSop34, dat de investeringen die gemaakt zijn door de komst van het studievoorschot, per
instelling soms grote verschillen laten zien. Zo hebben sommige
instellingen extra docenten aangenomen, maar hebben andere instellingen ervoor gekozen om «duurzame broodjes» te serveren in de kantine.
Wat vindt de Minister van deze specifieke voorbeelden? Is de Minister van
mening dat «duurzame broodjes» serveren een goede besteding is van de
extra investeringen die vrij zijn gekomen door de invoering van het
studievoorschot? Kan de Minister expliciet ingaan waarom de NVAO5
goedkeuring heeft gegeven aan bijvoorbeeld een masterclass «gaga»dansen ter besteding van de kwaliteitsgelden? Hoe kijkt de Minister zelf
naar dit soort bestedingen, is zij werkelijk van mening dat dit een
kwaliteitsverbetering is voor het onderwijs? Wat zijn volgens de Minister
grenzen aan de plannen van instellingen om de kwaliteit te verbeteren?
Kan de Minister toelichten wat zij ervan vindt dat de plannen van
sommige instellingen zo ver uit elkaar liggen? Is de Minister van mening
dat de definitie van «kwaliteit» wellicht voor elke instelling anders is?
Vindt de Minister dat acceptabel? Is de Minister van mening dat er een
duidelijkere lijn of definitie moet komen van wat daadwerkelijk kwaliteit is
en hoe deze objectief kan worden verbeterd, zodat de plannen van
verschillende instellingen niet zoveel uit elkaar liggen en studenten
evenveel profiteren van de kwaliteitsgelden? Is de Minister bereid om in
gesprek te gaan met het NVAO om dit te verduidelijken en te verscherpen?
Daarnaast lezen de leden dat eenderde van de instellingen nog geen
groen licht heeft gekregen over hun plannen en nu bezig zijn met een
herkansingsronde. Welke instellingen zijn dat? Hoe staat het nu met de
herkansingsronde? Wat gebeurt er met de studenten van die instellingen,
die nog steeds niet profiteren van de kwaliteitsverbetering door de
vrijgekomen extra investeringen?
De leden van de VVD-fractie vragen of er internationaal onderzoek is naar
wat de effecten zijn van de hoogte van eigen investeringen in studeren.
Zijn er internationale best practices bekend over de verhouding van eigen
investeringen en overheidsinvesteringen in studeren? Hoe verhoudt
Nederland zich hierin, zo vragen deze leden.
Inbreng van de leden van de CDA-fractie
De leden van de CDA-fractie hebben met belangstelling kennisgenomen
van de brief inzake de beleidsdoorlichting van artikel 11 studiefinanciering. Deze leden zijn van mening dat dit onderzoek laat zien dat de
invoering van het leenstelsel ten koste is gegaan van de middenklasse en
de druk op studenten heeft doen toenemen. Daarnaast starten jongeren
hun werkzame leven met torenhoge schulden. Tevens hebben zij nog
enkele vragen.

4

NOS, 24 september 2020, «Leenstelselgeld naar extra docenten, maar ook naar duurzame
broodjes», https://nos.nl/op3/artikel/2349601-leenstelselgeld-naar-extra-docenten-maar-ooknaar-duurzame-broodjes.html
5
NVAO: Nederlands-Vlaamse Accreditatieorganisatie

3

Invoering studievoorschot
Wat is de verklaring dat het aandeel leners weer iets is afgenomen? Om
welke groep studenten gaat dit? Kan de Minister tevens aangeven hoeveel
studenten maximaal lenen en om welke groep dit gaat? Uit onderzoek van
het CBS6 uit 2018 bleek dat dat de invoering van het leenstelsel tot een
sterkere daling leidde in de doorstroom van havo7 naar hbo voor
havo-gediplomeerde met ouders in de bijstand. Kan de Minister aangeven
hoe de doorstroom van deze groep momenteel is? Kan de Minister
tenslotte een update geven van eventuele wijzigingen in het leengedrag
van studenten tijdens de nog altijd actuele coronacrisis, zo vragen deze
leden.
Doorstroom mbo-hbo
Voornoemde leden zijn benieuwd naar de uitkomsten van het onderzoek
doorstroom mbo-hbo. Op voorhand zijn zij voorstander van het verruimen
van de 1-februari-regeling. Dit omdat studenten bij de uitschrijfdatum van
1 februari in de praktijk onvoldoende rekening kunnen houden met de
uitslagen van tentamens die ze in januari maken. Zij stoppen dan wellicht
onnodig met een opleiding. Deze leden zijn van mening dat dit risico voor
alle studenten geldt en niet enkel voor de studenten die vanuit het mbo
ingestroomd zijn in het hbo. Ook waarderen zij de maatregel als op
zichzelf staand, en niet noodzakelijkerwijs verbonden met het leenstelsel.
Graag willen deze leden weten of de Minister bereid is om uit te gaan van
alle eerstejaars studenten, mocht zij de regeling overwegen.
Leengedrag
De leden van de CDA-fractie zijn verheugd dat de Minister van mening is
dat studenten zich bewust moeten zijn van hun leengedrag en dat zij
daarom de voorlichting gaat verbeteren. Deze leden hebben eerder gepleit
voor betere voorlichting rond studieleningen en -schulden, met eerlijk
taalgebruik, bijvoorbeeld met de banner «geld lenen kost geld» op de site
van DUO8 en het afschaffen van de term studievoorschot. In hoeverre is
de Minister bereid om deze voorstellen voor goede voorlichting uit te
voeren?
Tevens hebben de leden van de CDA-fractie al eerder het idee geopperd
om DUO het collegegeld per student rechtstreeks aan de onderwijsinstelling over te laten maken. Dit om te voorkomen dat jongeren met
schulden in de verleiding komen het geld aan andere zaken uit te geven,
zoals we in de praktijk zien. Kan de Minister dit voorstel steunen en wat is
er nodig om dit plan te realiseren, zo vragen deze leden.
Inbreng van de leden van de D66-fractie
De leden van de D66-fractie hebben kennisgenomen van de brief inzake
de beleidsdoorlichting artikel 11 Studiefinanciering. Zij hebben nog enkele
vragen.
Informatievoorziening
Deze leden constateren dat de studiefinanciering voor sommige groepen
studenten erg ingewikkeld is. Bijvoorbeeld als het gaat om de aflossingsvoorwaarden en de draagkrachtregeling. Welke acties heeft de Minister

6

CBS, 2018, Gevolgen sociaal leenstelsel voor instroom hoger onderwijs
Havo: Hoger algemeen voortgezet onderwijs
8
DUO: Dienst Uitvoering Onderwijs
7

4

reeds genomen om de informatieverstrekking te verbeteren? Ziet zij
mogelijkheden om de informatievoorziening verder te verbeteren?
Deze leden constateren dat een aantal elementen van de studiefinanciering, zoals het studentenreisproduct, worden toegekend in de vorm van
een lening en pas achteraf worden omgezet in een gift. Deze leden vragen
de Minister toe te lichten of het juridisch en technisch mogelijk is om de
hoogte van het deel mogelijk achteraf wordt omgezet in een gift apart op
de website van DUO weer te geven.
Niet-gebruik van de aanvullende beurs
De leden van de D66-fractie lezen dat er studenten zijn die wel recht
hebben op de aanvullende beurs. Deze leden vragen de Minister of zij
meer inzicht kan verschaffen in de motieven van de studenten. Maken
deze studenten welbewust geen gebruik van de aanvullende beurs of
ontbreekt het bijvoorbeeld aan informatie over aanvraag van de beurs, zo
vragen deze leden.
Doorstroom mbo-hbo
Voornoemde leden lezen in de beleidsdoorlichting dat mbo-studenten
vaker dan havo- en vwo9-leerlingen aangeven dat leenaversie en de
kosten van studeren meespelen in de keuze om door te studeren. Ook is
de leenaversie onder eerste generatie studenten hoger. In hoeverre
verwacht de Minister dat de leenaversie bij studenten kan worden
weggenomen door betere voorlichting? Op welke termijn zou een
verruiming van de 1-februari-regeling ingevoerd kunnen worden?
Terugbetalen studielening
Deze leden constateren dat oud-studenten goed in staat zijn om hun
studieschuld af te lossen. Deze leden vragen de Minister of er inzicht is in
de bekendheid en de inzet van de «jokerjaren» die oud-studenten hebben
om aflossingen tijdelijk te pauzeren in de aflosfase?
Financiële situatie studenten
De leden van de D66-fractie lezen dat een studentenonderzoek naar de
financiële situatie van studenten momenteel gaande is. Deze cijfers geven
dieper inzicht in de situatie van studenten. Wanneer verwacht de Minister
dat de resultaten van dit onderzoek bekend zijn, zo vragen deze leden.
Inbreng van de leden van de GroenLinks-fractie
De leden van de GroenLinks-fractie hebben met interesse kennisgenomen
van de beleidsdoorlichting artikel 11 Studiefinanciering. Hiermee wordt
gehoor gegeven aan de motie van het lid Klaver10 over een tussentijdse
monitoring van het sociaal leenstelsel. Deze leden zien in de beleidsdoorlichting een aantal tekortkomingen in het huidige stelsel. Zodoende
hebben deze leden nog enkele vragen.
Voornoemde leden constateren dat de gemiddelde studieschuld hoger
uitvalt dan voorheen geraamd. Niet gemiddeld € 21.000 maar € 25.000 is
het gemiddelde leengedrag van lenende studenten. Kan de Minister
uiteenzetten wat dit grote verschil veroorzaakt? Tevens merken deze leden
op dat circa 28 procent van de studenten niet leent. Wat zijn de hoofdoorzaken hiervan volgens de Minister?
9
10

Vwo: Voorbereidend wetenschappelijk onderwijs
Kamerstuk 34 035, nr. 45

5

Deze leden merken op dat niet iedere student die in aanmerking komt
voor een aanvullende beurs deze ook daadwerkelijk aanvraagt. Dat is
onwenselijk. De aanvullende beurs is er juist voor jongeren wiens ouders
niet in de financiële positie zijn om bij te dragen aan het inkomen van de
student. Wanneer ontving de Minister de eerste signalen hierover? Wat is
de Minister voornemens te doen om deze situatie te verbeteren? De
Minister geeft aan dat het CPB hier verder onderzoek naar gaat verrichten,
maar voornoemde leden vragen of de Minister niet nu al maatregelen kan
treffen. Is de Minister bijvoorbeeld voornemens om deze studenten met
terugwerkende kracht alsnog een aanvullende beurs uit te keren?
De leden van de GroenLinks-fractie merken op dat het huidige stelsel
studenten veel stress bezorgt en dat studenten minder extra curriculaire
activiteiten zijn gaan verrichten. Deze leden zijn van mening dat de
studententijd om meer draait dan alleen een opleiding volgen. Het gaat
ook om bildung en jezelf en kwaliteiten beter leren ontdekken. Hoe kijkt de
minsister hiernaar?
Deze leden vragen in hoeverre de jongeren- en studentenorganisaties
daadwerkelijk betrokken waren bij de opzet van de beleidsdoorlichting.
Welke input hebben zij geleverd en wat is hiermee gedaan?
Voornoemde leden hebben met interesse kennisgenomen betreffende de
aanbevelingen van ResearchNed. Eén van de aanbevelingen is om de
aanvullende beurs te verruimen bij studenten uit een gezinsinkomen tot
€ 70.000 of € 80.000. Wat is het financiële plaatje wanneer dit wordt
verruimd naar € 100.000?
Tot slot zijn de voornoemde leden verbaasd over de reactie over en
uitvoering van de motie Beter Benutten van de leden Van der Molen en
Futselaar11. De Minister schrijft dat het «nog te vroeg» is om een definitief
oordeel te vellen. Wanneer komt dit oordeel wel? Schuift de Minister dit
oordeel uit tot na de verkiezingen? Kan de Minister uiteenzetten wat het zo
lastig maakt om een definitief oordeel te vellen? Is de Minister bereid een
aparte brief naar de Kamer te sturen over deze «complexe opdracht» en
dieper in te gaan op de complexiteit van deze vraag, zo vragen deze leden.
Inbreng van de leden van de SP-fractie
De leden van de SP-fractie hebben kennisgenomen van de beleidsdoorlichting artikel 11 Studiefinanciering en hebben hierover nog enkele
vragen en opmerkingen. De leden erkennen dat het stelsel financieel
doelmatig is geweest: Een deel van de bekostiging van het hoger
onderwijs is immers succesvol omgezet van de overheid naar een
generatie jonge studenten. De prijs die hiervoor betaald moet worden is
een steeds verder uitpuilende schuldenberg. De groep studenten die
lenen wordt steeds groter en zij lenen steeds meer.
Uit de beleidsdoorlichting blijkt dat middeninkomens onevenredig hard
worden geraakt door het leenstelsel. Het gaat hier dan om studenten met
ouders met een jaar inkomen tussen de € 49.000 en € 69.000. Deze
studenten maken geen aanspraak op een aanvullende beurs en ontvangen
een lagere ouderbijdrage. In de beleidsdoorlichting worden enkele
maatregelen genoemd om tegemoet te komen aan de hoge bijdrage van
ouders met middeninkomens. Te denken valt aan een ophoging of
verbreding van de aanvullende beurs, of het afschaffen van de bijverdiengrens. Deze leden vragen of in hoeverre de Minister bereid is om de
suggesties van ResearchNed omtrent deze maatregelen over te nemen.
Onder het leenstelsel is de schuldenberg enorm gegroeid. De gemiddelde
studieschuld van studenten die lenen is opgelopen tot € 25.000. Slechts
28 procent van de studenten studeert zonder schuld af. Deze leden vrezen
dat hoge schulden kunnen leiden tot stress bij studenten, wat weer
11

Kamerstuk 25 268, nr. 179

6

gevolgen kan hebben voor het studentsucces. Deze leden vragen of de
Minister dit erkent. Wanneer kan de Kamer het onderzoek naar de
gevolgen van het leenstelsel op het psychische welzijn van studenten
verwachten?
Het leenstelsel leidt niet tot verminderde toegankelijkheid van het hoger
onderwijs, stelt de Minister in haar brief. Deze leden vragen in hoeverre
dit hard gemaakt kan worden. Een havo- of vwo-diploma is op papier dan
wel een startkwalificatie, maar scholieren hebben weinig andere keuze
dan doorstromen naar het hoger onderwijs. Wanneer gekeken wordt naar
de doorstroom van het mbo naar het hbo is wel een daling zichtbaar. De
vraag of deze daling (deels) door het leenstelsel kan worden verklaard is
niet beantwoord en dat is een gemiste kans, aldus deze leden.
Mbo-studenten geven vaker dan havo- en vwo-leerlingen aan dat
leenaversie en de kosten van studeren meespelen in de kosten om door te
studeren. In haar brief geeft de Minister aan het onderzoek naar de
doorstroom van mbo naar hbo na het zomerreces aan de Kamer zal
worden aangeboden. De leden zijn benieuwd wanneer zij dit onderzoek
kunnen verwachten.
In de brief zegt de Minister het volgende: «Mogelijk ervaren studenten
vooral een drempel om te lenen, en nemen ze als ze die drempel eenmaal
over zijn gemakkelijker een ruimere lening.» Op basis waarvan zegt de
Minister dit? Daarnaast zegt de Minister dat het gewoner is geworden om
te lenen, omdat een veel groter deel van de studenten leent. Vindt de
Minister dit wenselijk? Zo nee, wat gaat de Minister hieraan doen?
Volgens de OECD12 maakt Nederland op dit moment onderdeel uit van
een groep landen, waarbij studenten lage of geen collegegelden betalen
en waarbij de meerderheid van de studenten profiteert van publieke
financiering. Er is echter wel een verschuiving waarneembaar richting
hogere collegegelden, aldus de OECD. Deze leden vragen welke verklaringen de Minister hiervoor heeft en of zij voornemens is deze
verschuiving zo goed als mogelijk tegen te houden.
Inbreng van de leden van de PvdA-fractie
De leden van de PvdA-fractie hebben met interesse de eerste evaluatie
van het sociaal leenstelsel gelezen. De leden benadrukken het belang van
een solidair stelsel waarin niemand wordt belet onderwijs te genieten en
zich te kunnen ontplooien. Ook benadrukken deze leden nogmaals het
belang van de doelstelling extra te investeren in het onderwijs om de
kwaliteit te verhogen, hetgeen een belangrijk deel was van de invoering
van dit stelsel. Deze leden hebben onderstaande vragen.
Doeltreffendheid en doelmatigheid
De Minister geeft aan dat het stelsel doeltreffend is gezien de grote schaal
waarop gebruik wordt gemaakt van de verschillende elementen van
studiefinanciering. Deze leden hebben zorgen over het feit dat hiermee
niet de totale populatie wordt geanalyseerd, maar enkel de groep die
daadwerkelijk naar het hoger onderwijs is gegaan. Kan de Minister
reageren op de stelling dat enkel omdat iets vaak gebruikt wordt, dit niet
betekent dat het vaak genoeg wordt gebruikt en daarmee de toegankelijkheid alsnog in het geding is gekomen? Heeft de Minister hiermee data
gebruikt waar sprake is van zelfselectie, doordat mogelijk studenten die
ervoor kozen niet te gaan studeren geen deel zijn van deze dataset?
Aansluitend op die vraag willen deze leden graag weten wat de stand van

12

OECD: Organisatie voor Economische Samenwerking en Ontwikkeling

7

zaken is van de uitvoering van motie van het lid Van den Hul13 over het in
beeld brengen van de factoren die ervoor zorgen dat jongeren afzien van
studeren.
Kan de Minister toelichten welke doorstromen het betreft die volgens dit
onderzoek niet hebben gestokt? Deelt de Minister de mening dat het
onwaarschijnlijk is dat jongeren met een havo- of vwo-diploma niet naar
het hoger onderwijs gaan gezien het feit dat een middelbareschooldiploma aanzienlijk minder kansen biedt op de arbeidsmarkt? Deelt de
Minister vervolgens ook het idee dat dit anders ligt voor jongeren met een
mbo-diploma gezien hun kansen op de arbeidsmarkt en de dus
waarschijnlijk grotere kans dat zij ervoor kiezen na het mbo niet verder te
studeren? Is de Minister het met deze leden eens dat juist onder deze
jongeren – onder wie meer sprake is van leenaversie – hiermee substantieel slechter af zijn dan hun leeftijdsgenoten die havo of vwo hebben
genoten en dit negatieve gevolgen heeft voor de kansengelijkheid, zo
vragen deze leden.
Invoering studievoorschot
De Minister stelt dat de doorstroom van mbo naar hbo sinds de invoering
van het studievoorschot met vijf procentpunt is gedaald. Ook zegt zij dat
dit al langer een aandachtspunt is. Deelt de Minister de mening dat
ondanks het feit dat er geen één op één causaal verband gelegd kan
worden tussen de invoering van het studievoorschot en de verdere daling
van de doorstroom van mbo naar hbo, het extreem onwaarschijnlijk is dat
het studievoorschot hier geen rol speelt? Kan de Minister dan ook
uiteenzetten welke oplossingen zij hiervoor ziet, los van het lopende
onderzoek dat ergens in de toekomst kan worden verwacht?
Deze analyse geeft aan dat studenten met ouders met een middeninkomen een relatief groot deel van de kosten van studeren kunnen betalen
uit de ouderbijdrage. Kan de Minister ook een licht schijnen over het
percentage studenten met ouders met een middeninkomen dat géén
bijdrage van hun ouders ontvangt? Kan de Minister schetsen hoe hun
financiële positie eruit ziet? Deelt de Minister de mening van deze leden
dat juist onder deze groep zich kwetsbare studenten bevinden door
bijvoorbeeld problematiek vanwege seksualiteit en geaardheid of
levensopvatting? Als het percentage studenten met ouders met een
middeninkomen aanzienlijk blijkt te zijn, kan de Minister dan alvast enkele
suggesties doen voor hoe dit zou kunnen worden opgelost?
De leden van de PvdA-fractie lezen met bezorgdheid de conclusies van het
onderzoek omtrent het leengedrag. De Minister heeft eerder laten weten
dat studenten de mogelijkheid hebben meer te lenen in geval van
studievertraging als consequentie van de coronacrisis. Hoe verhoudt deze
conclusie over het leengedrag zich tot deze eerdere oproep van de
Minister? Deelt de Minister de zorg dat dit kan leiden tot een ondragelijke
last in tijden van economisch onzekerheid?
Deze leden schrikken van het gemak waarmee wordt gesteld dat de
stijging van de studieschulden in vergelijking met de prognose waar
vanuit werd gegaan in 2015 als een logisch gevolg worden gezien. Kan de
Minister toelichten waarom zij niet onder de indruk is van de prognose
van € 21.000 schuld en de nieuwe prognose voor studenten die lenen van
€ 25.000? Is de Minister van mening dat vanwege het feit dat er vanuit
werd gegaan dat de studieschuld zou toenemen bij de invoering van het
studievoorschot (van € 15.000 ervoor naar € 21.000 erna), deze verdere
stijging geen verdere actie vraagt?

13

Kamerstuk 31 288 nr. 705

8

Overige resultaten beleidsdoorlichting
De leden van de PvdA-fractie ontvangen graag nadere reflectie van de
Minister op het punt van de mentale druk op studenten. Studenten
ervaren veel zorgen over hun toekomst, bijvoorbeeld over het ooit kunnen
kopen van een huis of het vooruitzicht op onzekere flexibele contracten,
zoals Coalitie-Y en de Sociaal Economische Raad eerder ook voor
waarschuwden. Welke boodschap heeft de Minister voor deze studenten?
Bespreekt het kabinet deze zorgen op gebied van onderwijs, wonen en
sociale zaken ook interdisciplinair?
Voornoemde leden constateren dat er grote verschillen zijn in de manier
waarop kwaliteitsgelden worden besteed. Hoe worden medezeggenschapsraden bestaande uit zowel medewerkers als studenten hierbij
betrokken? Hoe reflecteert de Minister op het nieuws dat een derde van
alle onderwijsinstellingen geen groen licht kregen in de eerste beoordelingsronde14, zo vragen deze leden.
Inbreng van de leden van de ChristenUnie-fractie
De leden van de ChristenUnie-fractie hebben met interesse kennisgenomen van de beleidsdoorlichting over studiefinanciering. Deze leden
maken zich zorgen over de studieschuldenberg en willen graag nadenken
over aanpassingen aan het stelsel om te zorgen dat studenten niet met
een hoge schuld worden opgezadeld. Deze leden hebben enkele vragen
aan de Minister.
Voornoemde leden constateren dat de gemiddelde studieschuld van
studenten die lenen volgens de beleidsdoorlichting oploopt tot € 25.000.
Aangezien dit een gemiddelde schuld is, zal voor een groot aantal
studenten gelden dat de studieschuld nog veel hoger ligt. Dit vinden
genoemde leden zorgwekkend. Deze leden zagen al langer dat belangrijke
mijlpalen bij jongeren uitgesteld worden: later een vaste baan, later een
woning, later een gezin. Door de coronacrisis wordt dit alleen nog maar
versterkt. Een studieschuld van tienduizenden euro’s kan dan echt een
molensteen om je nek zijn. Deze leden vinden dat we dit onze jongeren
niet moeten aandoen. Zij vinden het belangrijk dat jongeren een
onbezorgde studietijd kunnen hebben en de ruimte ervaren om zich breed
te ontwikkelen. Leenangst en druk om snel af te studeren staan daaraan in
de weg. Deelt de Minister de analyse dat de uitgangspositie van afgestudeerde jongeren niet al te florissant is op dit moment en dat een studieschuld een belemmering kan vormen bij het betreden van de woningmarkt, de arbeidsmarkt en bijvoorbeeld ook bij gezinsplanning?
Deze leden maken zich met name zorgen om gezinnen met een middeninkomen en studerende kinderen. Studenten van ouders met een middeninkomen kunnen geen aanspraak maken op de aanvullende beurs en
ontvangen minder bijdrage van hun ouders, zoals de beleidsdoorlichting
ook duidelijk maakt. Deze groep wordt het hardst geraakt door de
invoering van het leenstelsel, terwijl middeninkomens het sowieso al
zwaar te verduren hebben. Deelt de Minister de mening dat er actie nodig
is om deze groep tegemoet te komen? Welke opties ziet de Minister
daarvoor?
In de beleidsdoorlichting worden intensiveringsopties gegeven,
waaronder de herinvoering van de basisbeurs voor alle studenten in het
hoger onderwijs. De kosten daarvan zouden € 1 miljard zijn. Hoe kan het
14

NOS, 24 september 2020, «Leenstelselgeld naar extra docenten, maar ook naar duurzame
broodjes», https://nos.nl/op3/artikel/2349601-leenstelselgeld-naar-extra-docenten-maar-ooknaar-duurzame-broodjes.html

9

dat het afschaffen van de basisbeurs niet € 1 miljard heeft opgeleverd,
maar wel € 1 miljard kost om weer in te voeren? Hoe zit de versobering
van het ov15-reisproduct in deze berekening, die nog niet is doorgevoerd
maar wel in de verwachte opbrengst werd meegerekend? Hoe zou het met
de aanvullende beurs gaan bij herinvoering van de basisbeurs, die is
opgehoogd bij invoering van het leenstelsel? Hoe zit dat in deze
berekening verwerkt? Hoe zien de kosten voor herinvoering van de
basisbeurs eruit in de tijd? Volgt dat hetzelfde (langzame) tempo als de
destijds berekende opbrengst bij het afschaffen van de basisbeurs?
Voornoemde leden constateren dat het leenstelsel ook invloed heeft op
het welbevinden van jongeren, aangezien het kan bijdragen aan stress en
prestatiedruk. Dit blijkt onder meer uit onderzoek van Motivaction.16
Herkent de Minister deze signalen? Deelt de Minister de opvatting dat er
meer aandacht nodig is voor studentenwelzijn en de gevolgen van het
leenstelsel voor het welbevinden van studenten?
De leden van de ChristenUnie-fractie constateren dat het leenstelsel
volgens de Minister niet zorgt voor verminderde toegankelijkheid van het
hoger onderwijs. De doorstroom vanuit havo en vwo is vrijwel op
hetzelfde niveau als voor de invoering van het studievoorschot. De vraag
is echter wat dit zegt. Scholieren die van de middelbare school komen,
hebben namelijk weinig andere keuze dan doorstromen naar het hoger
onderwijs. Wanneer wordt gekeken naar de groep die wel een keuze heeft
tussen doorstuderen of de arbeidsmarkt opgaan (mbo-afgestudeerden),
dan is wel een daling in doorstroom zichtbaar. Dit baart deze leden
zorgen. De Minister zegt nader onderzoek af te wachten, maar genoemde
leden vragen welke actie op korte termijn kan worden genomen om de
doorstroom te bevorderen. Erkent de Minister dat de doorstroom van
havo en vwo naar hoger onderwijs geen goede indicator is voor de
doelmatigheid en doeltreffendheid van het leenstelsel, aangezien
scholieren weinig andere keuze hebben dan doorstuderen?
Deze leden constateren dat uit de beleidsdoorlichting blijkt dat scholieren,
studenten en ouders onvoldoende kennis hebben over het studiefinancieringsstelsel. Voorlichting in het voortgezet onderwijs is van groot belang,
zodat aankomende studenten zich bewust zijn van de gevolgen van
schulden. Genoemde leden vragen hoe de Minister concreet werk gaat
maken van de verbetering van de voorlichting. In de beleidsreactie wordt
gerept over pilots, maar dit verdient een brede en doortastende aanpak,
want goede voorlichting is essentieel voor jongeren.
Inbreng van de leden van de SGP-fractie
De leden van de SGP-fractie hebben kennisgenomen van de beleidsevaluatie en de kabinetsreactie daarop. Deze leden hebben nog specifiek
vragen over de positie van middeninkomens.
Deze leden vragen hoe Minister reageert op de bevindingen uit de
beleidsevaluatie en de cijfers van het ISO17 dat studenten uit middeninkomens, met name de groep tussen € 49.000 en € 69.000 het meest
kwetsbaar zijn en dat hun ouders vaak evenveel voor de kiezen krijgen als
hogere inkomens. Is het een wenselijk effect van de wetswijziging dat
studenten uit deze groep € 700 tot € 1.200 per jaar minder ontvangen dan
studenten uit lage inkomensgezinnen en dat acht procent van deze groep
15

Ov: Openbaar vervoer
https://www.iso.nl/wp-content/uploads/2019/01/Onderzoek-Impact-leenstelsel-op-welbevindenstudenten-Motivaction-definitief.pdf
17
ISO: Interstedelijk Studenten Overleg
16

10

zelf helemaal geen ouderbijdrage ontvangt? In hoeverre heeft de Minister
reeds uitvoering gegeven aan de aanbeveling in de beleidsevaluatie om
nader onderzoek te verrichten naar de positie van middeninkomens? Kan
de Minister inzichtelijk maken welke scenario’s voor uitbreiding van de
aanvullende beurs tot een aanmerkelijke verbetering voor deze kwetsbare
groep zouden leiden en wat de budgettaire gevolgen daarvan zijn, zo
vragen deze leden.
II Reactie van de Minister van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap

11