Tweede Kamer der Staten-Generaal

2

Vergaderjaar 2012–2013

31 490

Vernieuwing van de rijksdienst

Nr. 103

BRIEF VAN DE MINISTER VOOR WONEN EN RIJKSDIENST
Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal
Den Haag, 21 december 2012
In november 2011 is door de toenmalig minister van Binnenlandse Zaken
en Koninkrijksrelaties een brief aan uw Kamer gestuurd met het aangepaste beleid voor monumentaal vastgoed in rijksbezit1. Met het aangepaste beleid geldt voor alle rijksvastgoeddiensten de algemene beleidslijn
dat monumentaal vastgoed dat niet nodig is voor rijksgebruik in beginsel
kan worden vervreemd.
Om het aangepaste rijksbrede vastgoedbeleid voor monumenten
verantwoord in te vullen, wordt verkend hoe de huidige praktijk van
exploitatie, beheer en vervreemding verder kan worden ontwikkeld.
Hiervoor is in bovengenoemde brief een Toekomstagenda opgenomen.
Zoals toegezegd in deze brief informeer ik u hierbij over de voortgang van
deze verkenning. Hieronder vermeld ik per onderdeel de stand van zaken
en herhaal ik eerst de betreffende tekst uit de Toekomstagenda.
Overheidsbreed
«Ook andere overheden staan voor een vergelijkbare opgave als de
rijksdienst. De gezamenlijke rijksvastgoeddiensten zullen een analyse
maken van dat deel van het vastgoed dat wel in bezit is maar niet meer
nodig zal zijn voor eigen gebruik. Daarnaast zal bij provincies, gemeenten
en waterschappen worden verkend of zij zich voornemen op enige schaal
monumentaal erfgoed te vervreemden. Tevens wordt verkend of
decentralisatie van beheer en onderhoud kan helpen om de verantwoordelijkheid voor monumenten in de gemeenschap te leggen waar de baten
van het monument neerslaan.»
Monumentaal vastgoed Rijk
Nederland telt circa 60 000 rijksmonumentale objecten. De meeste hiervan
zijn in privaat bezit. Het Rijk bezit circa 1 800 rijksmonumentale objecten
(circa 3% van het totale aantal rijksmonumenten). De monumentenporte1

kst-31490-103
ISSN 0921 - 7371
’s-Gravenhage 2012

Tweede Kamer, vergaderjaar 2011–2012, 31 490, nr. 77

Tweede Kamer, vergaderjaar 2012–2013, 31 490, nr. 103

1

feuille van het Rijk is zeer divers en omvat onder meer kantoren, kazernes,
sluizen en justitiële inrichtingen. Zoals in mijn eerdergenoemde brief is
aangegeven, kunnen er meerdere redenen zijn voor de afstoot van
monumentaal vastgoed van het Rijk2. De meeste vervreemding van
monumenten wordt verwacht voor kantoren, kazernes, voormalige
gevangenissen en rechtbanken en «monumenten met erfgoedfunctie» die
tot voor kort om andere reden dan voor rijksgebruik werden aangehouden
(zie hieronder).
De Rijksgebouwendienst beheert namens het Rijk ook een bijzondere
portefeuille van circa 70 «monumenten met erfgoedfunctie». Deze
monumenten zijn in bezit van het Rijk gekomen of gebleven ter
bescherming overwegend als voorloper van het publiekrechtelijk stelsel
van de monumentenzorg zoals we dat nu al jaren kennen. Vele hiervan
zijn door het accepteren van schenkingen en legaten in rijksbezit
gekomen. Deze bijzondere portefeuille bestaat uit onder meer kerkelijke
gebouwen, gedenknaalden, grafmonumenten, kastelen en vestingwerken.
Binnen het aangepaste beleid van november 2011 kunnen deze
monumenten in beginsel worden vervreemd.
De keuzes over aankoop, (her)ontwikkeling, beheer en afstoot van
rijksvastgoed worden gemaakt vanuit de rijksbrede rijksvastgoedportefeuille.3
Ontwikkelingen bij andere overheden
Bij koepels van provincies, gemeenten en waterschappen is verkend of zij
zich voornemen op enige schaal monumentaal erfgoed te vervreemden.
Hieruit blijkt dat andere overheden niet voornemens zijn om systematisch
op grote schaal monumenten te gaan vervreemden. Wel kunnen er op
lokaal niveau meerdere monumenten aan de markt worden aangeboden.
Andere overheden hebben geen voornemen om grootschalig
monumentaal vastgoed van het Rijk over te nemen. Op basis van
casuïstiek kan hiertoe wel interesse ontstaan.
Provincies hebben een grotere taak gekregen in de ruimtelijke ordening,
het landelijke gebied, natuur en cultuur. Voor sommige provincies is
intersectoraal beheer- en ontwikkelaanpak op natuur, cultuur en toerisme
een scenario. Vanuit dat perspectief zou mogelijk provinciale interesse
kunnen ontstaan voor overname van monumentaal vastgoed van het Rijk.
Decentralisatie
Monumenten van infrastructurele aard kunnen worden gedecentraliseerd
conform de reguliere, daarvoor geldende procedures. Voor de
monumenten waarvoor dit relevant is, worden deze procedures gestart.
Inhoudelijk
«Het staande beleid biedt reeds de mogelijkheid om bij specifieke
objecten het eigendom van een monument over te dragen aan een voor
de hand liggende partij, bijvoorbeeld een maatschappelijke erfgoedorganisatie. Hiernaast worden de juridische beperkingen van legaten verkend.
Voor kwetsbare en lastig te vervreemden monumenten wordt een
samenhangend proces ontwikkeld omtrent verantwoorde vervreemding,
waarbij nadrukkelijk aandacht zal zijn voor de samenhang tussen roerend
en onroerend rijksbezit.»
2

Staatsbosbeheer neemt een afwijkende positie in (wet op de Verzelfstandiging van
Staatsbosbeheer).
3
Tweede Kamer, vergaderjaar 2012–2013, 31 535, nr. 10

Tweede Kamer, vergaderjaar 2012–2013, 31 490, nr. 103

2

Schenkingen en legaten
De rijksportefeuille monumentaal erfgoed kent circa 20 monumentencomplexen waarvan wordt overwogen om deze te vervreemden en waarop
een legaat of schenkingsvoorwaarde van toepassing is. De schenker of
erflater heeft voorwaarden aan de schenking of het legaat verbonden die
de Staat bij de aanvaarding daarvan heeft geaccepteerd. Door de lasten of
voorwaarden in de schenking of het legaat kan de Staat worden beperkt in
de vervreemdingsmogelijkheden van deze monumenten. In die gevallen
moet rekening worden gehouden met extra procesvereisten en een
langere proceduretijd.
Ensembles roerend/onroerend
De Rijksgebouwendienst bezit enkele monumenten met een hoge
ensemblewaarde van onroerend en roerend rijksbezit. De Monumentenwet 2011 biedt alleen bescherming van onroerende zaken en niet van
roerende zaken. Er is op rijksniveau een uitvoeringskader ontwikkeld om
inhoud te geven aan de vraag hoe hiermee kan worden omgegaan. Bij
overdracht van het onroerend bezit naar een andere partij dienen in het
geval van een ensemble heldere afspraken te worden gemaakt tussen de
betreffende Rijksvastgoeddienst en het ministerie van Onderwijs, Cultuur
en Wetenschappen, die als eigenaar van het roerende rijkscollectie
optreedt.
Kwetsbare monumenten
De «monumenten met erfgoedfunctie» vertegenwoordigen veelal een
hoge cultuurhistorische waarde in combinatie met een lage economische
waarde. Zij kunnen hierdoor kwetsbaar zijn. De overdracht van het
eigendom aan andere overheden of direct belanghebbenden vormt geen
(of een laag) risico. Ook kwetsbare monumenten worden door middel van
de reguliere procedures4 door het Rijksvastgoed- en ontwikkelingsbedrijf
aangeboden aan andere overheden. Indien dit niet tot overdracht van het
eigendom leidt, kunnen de objecten tevens aan andere partijen worden
vervreemd. Aan deze partijen kunnen nadere algemene voorwaarden
worden gesteld.
Markt
«Er wordt een inschatting gemaakt van de belangstelling van marktpartijen voor delen van de afstootportefeuille. Indien monumenten in de
huidige markt niet, of voorlopig niet tegen marktconforme prijzen kunnen
worden vervreemd, moeten alternatieve mogelijkheden tot exploitatie
worden gevonden. Daarnaast wordt bij de bestaande erfgoedorganisaties
geïnventariseerd welke belangstelling zij hebben voor delen van het
huidige rijksbezit. Om voor de hele portefeuille tot een oplossing te
kunnen komen, wordt de mogelijkheid onderzocht om courante en
incourante monumenten door middel van «package deals» af te stoten.»
Laagconjunctuur op de vastgoedmarkt
Er is sprake van laagconjunctuur op de vastgoedmarkt. Het aanbod neemt
toe en de vraag stagneert. Dit maakt het vervreemden van monumentaal
vastgoed geen eenvoudige opgave. Er is met bestaande erfgoedorganisaties verkennend gesproken of zij mogelijk geïnteresseerd zijn om
monumentaal vastgoed van het Rijk te verwerven. Een aantal erfgoedorganisaties heeft hierop positief gereageerd. Enkelen hebben het initiatief
4

Regeling materiaalbeheer Rijksoverheid 2006

Tweede Kamer, vergaderjaar 2012–2013, 31 490, nr. 103

3

genomen tot de oprichting van een nationale monumentenorganisatie om
ook in de toekomst het beheer van monumenten slagvaardig te kunnen
realiseren (zie verder hieronder).
Buitenlandse voorbeelden
«In samenwerking met fondsenorganisaties wordt de mogelijkheid en
wenselijkheid onderzocht van de oprichting van een nieuwe entiteit naar
buitenlands voorbeeld, waarin overheden en andere partijen een deel van
hun monumenten kunnen onderbrengen. Ook andere vormen van
samenwerking tussen overheden en private erfgoedorganisaties kunnen
daarbij worden verkend.»
Nationale monumentenorganisatie
Nederland telt circa 30 organisaties die door de Rijksdienst voor het
Cultureel Erfgoed zijn erkend als «Aangewezen Organisatie voor
Monumentenbehoud». Deze organisaties hebben veelal een lokale of
regionale focus en hebben gezamenlijk geen landelijke dekking. Om de
Nederlandse monumentenzorg de komende decennia vitaal te houden en
daarvoor bij het grote publiek draagvlak en steun te realiseren, overwegen
monumentenorganisaties om de krachten te bundelen.
Een aantal private erfgoedorganisaties overweegt zich te verenigen tot
een nationale monumentenorganisatie met als doel om het monumentenbeheer verder te professionaliseren en een marktgerichtere attitude te
realiseren onder monumentbeherende organisaties in Nederland. Deze
kan daardoor in korte tijd de schaalgrootte bereiken die nodig is om
professioneel en slagvaardig te opereren. De nationale monumentenorganisatie heeft als belangrijkste doelstellingen:
– bevorderen van een goed monumentenbeheer buiten de gebieden die
worden bestreken door bestaande monumentenorganisaties;
– versterken van de samenwerking tussen monumentbeherende
organisaties;
– versterken van de binding tussen de sector monumentenzorg en het
publiek, maatschappelijke organisaties en bedrijven;
– bijeenbrengen van vraag naar en aanbod van monumentaal vastgoed
om zo leegstand onder monumenten helpen terug te dringen.
Dit initiatief kan mogelijk een bijdrage bieden aan een oplossing voor de
vervreemdings- en ontwikkelingsopgave van het Rijk. Ook kan het
initiatief wellicht een oplossing bieden voor andere overheden.
Samenwerking
«Deze toekomstagenda zal interdepartementaal worden ingevuld met een
actieve deelname van in ieder geval de Rijksdienst voor het Cultureel
Erfgoed, de Rijksgebouwendienst, het Rijksvastgoed- en Ontwikkelingsbedrijf en de Raad voor Vastgoed Rijksoverheid. Tevens zal de Rijksbouwmeester worden betrokken. Waar dat relevant is, wordt aangesloten bij de
verkenning naar «de besparingsmogelijkheden/rendementsvergroting
voor het vastgoed in bezit van de rijksdienst». Deze verkenning wordt
uitgevoerd als onderdeel van het uitvoeringsprogramma Compacte
rijksdienst. Andere overheden zullen op het niveau van Interprovinciaal
Overleg, Vereniging van Nederlandse Gemeenten en Unie van Waterschappen worden benaderd; daarboven kan op casuïstiek ook direct
contact worden gezocht met individuele bestuursorganen.»

Tweede Kamer, vergaderjaar 2012–2013, 31 490, nr. 103

4

Samenwerking
De uitwerking van de Toekomstagenda is interdepartementaal tot stand
gekomen als samenwerking tussen de bovengenoemde partijen. Vanuit
de Raad voor Vastgoed Rijk zijn de volgende partijen betrokken geweest
bij de totstandkoming van de Toekomstagenda: Rijkswaterstaat, Dienst
Landelijk Gebied, Dienst Vastgoed Defensie, Rijksgebouwendienst,
Rijksvastgoed- en ontwikkelingsbedrijf en Staatsbosbeheer. De samenwerking tussen de deelnemers aan de Raad is vastgelegd in een protocol.
Hiernaast heeft op bestuurlijk en inhoudelijk niveau overleg plaatsgevonden met andere overheden (zie onder Overheidsbreed).
Financieel
«Bij de verschillende onderzoeksrichtingen zullen de effecten op verschillende onderdelen van de rijksbegroting inzichtelijk worden gemaakt. De
huidige reeks begrotingsmiddelen van het ministerie van Binnenlandse
Zaken en Koninkrijksrelaties bestemd voor het onderhoud van cultureel
erfgoed blijft gereserveerd voor de bescherming van cultureel erfgoed en
wordt ingezet om de transitie van het beleid te ondersteunen.»
Mogelijke effecten rijksbegroting
De mogelijke effecten voor de rijksbegroting bij afstoot van vastgoed zijn
niet op voorhand te kwantificeren. Het betreft hier effecten op verschillende hoofdstukken van de rijksbegroting en de balansen van de
rijksvastgoeddienten.
Bij overdracht van vastgoed van het rijk naar andere partijen kunnen zich
de volgende effecten voordoen op de rijksbegroting:
– verschil tussen boekwaarde en verkoopwaarde,
– bij decentralisatie: overdracht van budget van rijk naar andere
overheid,
– verlichting van onderhoudsbudget en verlies van huurinkomsten,
– proceskosten, beheerkosten en leegstandskosten.
De nieuwe eigenaren van door het rijk afgestoten monumenten kunnen in
voorkomend geval in aanmerking komen voor rijkssubsidies. Hiermee kan
het aantal belanghebbenden van een subsidieregeling toenemen zonder
dat het budget toeneemt. Een voorbeeld van een dergelijke rijkssubsidieregeling is Besluit Rijkssubsidiering instandhouding monumenten. De
potentiële verdringing van door overdracht van het Rijk aan andere
partijen is echter niet noemenswaardig (maximaal 1% groei van het aantal
potentiële belanghebbenden). Ook mogelijke fiscale effecten zijn zeer
beperkt.
Tot slot
De programmatische aanpak van het cultureel erfgoed van het Rijk wordt
verder vastgelegd in de rijksvastgoedportefeuillestrategie. Deze wordt met
de begrotingcyclus vastgesteld in de Ministerraad.
De minister voor Wonen en Rijksdienst,
S.A. Blok

Tweede Kamer, vergaderjaar 2012–2013, 31 490, nr. 103

5