Tweede Kamer der Staten-Generaal

2

Vergaderjaar 2021–2022

36 124

Defensienota 2022 – sterker Nederland, veiliger
Europa

Nr. 1

BRIEF VAN DE MINISTER EN STAATSSECRETARIS VAN
DEFENSIE
Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal
Den Haag, 1 juni 2022
Hierbij bieden wij u de «Defensienota 2022 – sterker Nederland, veiliger
Europa» aan1.
Dit doen we in een tijd waarin landen wereldwijd worden geconfronteerd
met een divers, en complex dreigingsbeeld. Er is een oorlog gaande in het
hart van Europa. De Russische invasie van Oekraïne laat zien dat onze
vrijheid, veiligheid en welvaart niet vanzelfsprekendheid zijn. Europese
landen moeten beter in staat zijn hun inwoners te beschermen. Daarom
worden binnen de NAVO en de EU maatregelen genomen. De investeringen van dit kabinet stellen de Nederlandse krijgsmacht in staat om een
relevante bijdrage te kunnen leveren op alle drie de hoofdtaken, nu en in
de toekomst.
De Defensienota is leidend voor de inrichting, samenstelling en de
toerusting van de krijgsmacht en schetst een samenhangend beeld van de
investeringen die dit kabinet in Defensie doet. Met deze investeringen
gaan we bouwen aan een toekomstgerichte krijgsmacht.
De krijgsmacht moet kunnen anticiperen en direct kunnen reageren op
uiteenlopende dreigingen. Daarvoor is het nodig dat Defensie transformeert naar een moderne, technologisch hoogwaardige en innovatieve
organisatie met een sneller reactievermogen, groter aanpassingsvermogen en betere gevechtskracht, handelend op basis van de best
beschikbare informatie.
De komende jaren wordt ook ingezet op het verdiepen en verbreden van
samenwerking, nationaal en internationaal, publiek en privaat. Met
Europese partners en bondgenoten gaan we slimmer samenwerken en
1

kst-36124-1
ISSN 0921 - 7371
’s-Gravenhage 2022

Zie bijlage.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2021–2022, 36 124, nr. 1

1

zetten we in op gezamenlijke ontwikkeling, aankoop en onderhoud van
materieel, gezamenlijke opleiding en training van personeel, gezamenlijke
oefeningen en inzet, verdere integratie van eenheden en het gezamenlijk
beschikken over capaciteiten. Defensie wordt ook zichtbaarder in de
samenleving en laat resultaten zien op het gebied van duurzaamheid en
diversiteit.
Dat begint met het investeren in personeel. Het personeel is het hart van
onze organisatie. Zij verdienen goede arbeidsvoorwaarden en een veilige
werkomgeving. Daaraan geven we prioriteit. Ook modernisering is
noodzakelijk om blijvend het hoofd te kunnen bieden aan dreigingen
waarmee Nederland haar partners nu en in de nabije toekomst kunnen
worden geconfronteerd. Daarvoor zijn het verhogen van de gereedheid,
het gericht versterken van de gevechtskracht en het vergroten van de
wendbaarheid noodzakelijk.
Door het verstevigen van de basis en het investeren in modernisering,
wordt Defensie een organisatie waarbij de gevechtseenheden en de
ondersteunende capaciteiten en de taken en middelen structureel in
balans zijn. Het bouwen van een toekomstbestendige krijgsmacht kost
evenwel tijd. De inmiddels ingezette groei vraagt veel van onze mensen
en bedrijfsvoeringsprocessen. Bovendien zullen ontwikkelingen zoals een
krappe arbeidsmarkt, lange levertijden van materieel en een beperkte
omgevingsruimte voor uitdagingen zorgen. Defensie ziet als geen ander
de noodzaak om snel en op verantwoorde wijze deze groei te realiseren,
en zet daar ook vol op in.
Motie-Sjoerdsma c.s.
Met de Defensienota geven wij ook invulling aan de motie van het lid
Sjoerdsma c.s.2 De motie verzoekt te bezien wat er op korte termijn nodig
en mogelijk is om de al voorziene toename van het defensiebudget eerder
te laten plaatsvinden, te onderzoeken of er meer kan worden geïnvesteerd
in de defensiesamenwerking met NAVO en Europese partners en om naar
manieren te zoeken om nog deze kabinetsperiode structureel extra te
investeren in Defensie. Met de Defensienota geven wij invulling aan de
extra investeringen en de samenwerking met onze partners en bondgenoten. Conform de incidentele suppletoire begrotingen koopt Defensie
versneld munitie aan, waarmee invulling wordt gegeven aan het verzoek
om versneld te investeren.3 Mogelijk aanvullende versnellingen worden
betrokken bij de reguliere begrotingsproducten.
Comptabiliteitswet
In de Kamerbrief van 1 november 2021 (Kamerstuk 31 865, nr. 198) is uw
Kamer geïnformeerd over de werkwijze dat vanuit artikel 3.1 uit de
Comptabiliteitswet (CW3.1) voor beleidsvoorstellen met significante
financiële gevolgen (€ 20 mln. of meer in enig jaar) een apart kader moet
worden opgenomen in Kamerbrieven onder de naam «beleidskeuzes
uitgelegd». Om invulling te geven aan deze werkwijze zijn als bijlage bij
deze Kamerbrief voor elk van de actielijnen uit de Defensienota kaders
vanuit CW3.1 opgenomen.
Bijgevoegd treft u een ambitieus maar realistisch plan voor de toekomst
van onze krijgsmacht, mogelijk gemaakt door de grootste investering in

2
3

Kamerstuk 36 045, nr. 4.
Kamerstuk 36 091, nr. 1 en 36 092, nr. 1.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2021–2022, 36 124, nr. 1

2

Defensie sinds het einde van de Koude Oorlog. Meerjarig politiek
commitment blijft noodzakelijk om de ingezette verandering voor de lange
termijn te realiseren.
De Minister van Defensie,
K.H. Ollongren
De Staatssecretaris van Defensie,
C.A. van der Maat

Tweede Kamer, vergaderjaar 2021–2022, 36 124, nr. 1

3

Bijlage 1:

Beleidskeuzes uitgelegd
Artikel 3.1 van de Comptabiliteitswet bepaalt dat beleidsvoorstellen met
significante financiële gevolgen in Kamerbrieven in aparte kaders worden
toegevoegd onder de naam «beleidskeuzes uitgelegd. In dit kader is een
toelichting opgenomen op instrumenten, doelen, financiële gevolgen en
de verwachte doeltreffendheid en doelmatigheid. Omdat de Defensienota
meerdere actielijnen bevat die ieder een eigen kader vereisen, is ter
vergroting van de vindbaarheid ervoor gekozen deze kaders te bundelen
en als bijlage bij de aanbiedingsbrief te voegen. Iedere actielijn krijgt zo
een toelichting op de na te streven doelstellingen, in te zetten beleidsinstrumenten, de financiële gevolgen voor het Rijk en maatschappelijke
sectoren, de doeltreffendheid, de doelmatigheid en de evaluatieparagraaf.
Conform het Defensie Materieel Proces (DMP) wordt per DMP-fase een
brief aan de Kamer gestuurd voor alle investeringen boven de
25 miljoen euro. Voor DMP-projecten die zijn gebaseerd op de Defensienota worden in deze DMP-brieven niet opnieuw de kaders «Beleidskeuzes uitgelegd» opgenomen, maar wordt volstaan met een verwijzing
naar de Defensienota.
Een evaluatieparagraaf maakt onderdeel uit van de kaders. Voor alle
actielijnen geldt dat Defensie gebruik maakt van de Strategische Evaluatieagenda (SEA). De SEA is onderdeel van de begroting die jaarlijks met
Prinsjesdag verschijnt. Deze evaluatieagenda helpt om alle monitors,
evaluaties en onderzoeken zo te plannen, dat Defensie de voortgang op de
actielijnen goed kan meten en daardoor tijdig over relevante sturingsinformatie beschikt. Hiervoor worden per actielijn nog een evaluatiebehoefte
en -procedure bepaald en onderzoeken en monitoractiviteiten gepland.
Met de uitgevoerde onderzoeken, evaluaties en monitoractiviteiten, maakt
Defensie meta-analyses. De uitkomsten van deze analyses stuurt Defensie
in de vorm van een periodieke rapportage aan de Kamer.
Actielijn 1: Krachtige Ondersteuning
1. Doel(en)
Hoofddoelstelling: de inzetbaarheid op de kortst mogelijke termijn
vergroten waardoor Defensie sneller en vaker kan worden ingezet en een
inzet langer kan volhouden.
Te bereiken effecten/subdoelstellingen:
– Ondersteuning van de gevechtseenheden.
o Ondersteunende capaciteiten hersteld en versterkt.
o Inzetbaarheid verhoogd.
– Vergroten van de voorraden.
o Groter voortzettingsvermogen.
o Betere geoefendheid.
– Samenwerking verbreden en verdiepen.
o Pooling en sharing.
o Effectiever optreden in verbinding met nationale (veiligheids)partners, marktpartijen en de samenleving.
o Efficiënter gebruik van (schaarse) resources door schaalvoordelen
en specialisatie.
– Extra capaciteiten voor nationale taken.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2021–2022, 36 124, nr. 1

4

2. Beleids-instrument(en)
Om de beoogde doelstellingen te realiseren, neemt Defensie maatregelen
op het gebied van:
– herstellen van bestaande capaciteiten.
– investeren in extra capaciteiten.
– investeren in extra voorraden.
– samenwerken met partners en bondgenoten.
Defensie investeert in ondersteuning van de special operations forces
(SOF), de ondersteuning van het Duits-Nederlandse tankbataljon,
luchttransportcapaciteit, grondgebonden luchtverdediging, de geneeskundige keten, vuursteun voor grondgebonden en maritieme eenheden
en militaire politietaken, militaire mobiliteit, bescherming van vitale
militaire en civiele infrastructuur, chemische, biologische, radiologische
en nucleaire (CBRN)- beschermingscapaciteiten.
Defensie vergroot de voorraden van munitie, geneeskundige goederen,
brandstof, voeding, uitrusting en reservedelen, waar nodig inclusief de
opslagfaciliteiten.
Defensie gaat de samenwerking met nationale en internationale veiligheidspartners en met het bedrijfsleven en kennisinstituten (ecosystemen)
verdiepen en verbreden.
3.A. Financiële gevolgen voor het Rijk
In mln €

2022

2023

2024

2025

2026

–

327

815

1.307

1.577

Krachtige ondersteuning

3.B. Financiële gevolgen voor maatschappelijke sectoren
Defensie zoekt bij elke uitgave naar manieren om, naast de investering in
veiligheid, ook andere maatschappelijke meerwaarde te genereren.
Defensie gaat de samenwerking met kennisinstituten en het bedrijfsleven
verder verdiepen door de kennis- en innovatie-ecosystemen met deze
partijen te versterken en te kijken naar innovatieve samenwerkingsvormen. Innovatie voor militaire doelen biedt namelijk kansen voor
andere sectoren.
4. Nagestreefde doeltreffendheid
Investeren in de operationele ondersteuning is effectief: meer eenheden
kunnen tegelijk worden ingezet en er kan meer worden getraind en
geoefend. Een verhoogd voorraadniveau komt direct ten goede aan de
wendbaarheid en door exploitatietekorten op te lossen zal de operationele
gereedheid omhoog gaan.
5. Nagestreefde doelmatigheid
Door achterstanden weg te werken, genereren we met de bestaande
eenheden meer gevechtskracht. Bij het versterken van de ondersteunende
eenheden is specifiek gekozen voor die capaciteiten en voorraden die
passen bij de gekozen focus. Daarnaast kiezen we voor eenheden
waarover Nederland zelf moet kunnen beschikken bij inzet of gereedstellingsactiviteiten. Daarbij wegen we voortdurend af over welke ondersteuning Defensie moet beschikken en welke ondersteuning we kunnen
organiseren in samenwerking met bondgenoten en marktpartijen.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2021–2022, 36 124, nr. 1

5

6. Evaluatie paragraaf
Voor het evalueren van de actielijnen uit de Defensienota maakt Defensie
gebruik van de Strategische Evaluatieagenda (SEA). De SEA is onderdeel
van de begroting die jaarlijks met Prinsjesdag verschijnt. Deze evaluatieagenda helpt om alle monitors, evaluaties en onderzoeken zo te plannen,
dat Defensie de voortgang op de actielijnen goed kan meten en daardoor
tijdig over relevante sturingsinformatie beschikt. Hiervoor worden per
actielijn nog een evaluatiebehoefte en -procedure bepaald en onderzoeken en monitoractiviteiten gepland.
Actielijn 2: Een goede werkgever, verbonden met de samenleving
1. Doel(en)
Defensie heeft voldoende en de juiste mensen nodig om de uit de
Grondwet voortvloeiende hoofdtaken uit te voeren. Een toekomstbestendige krijgsmacht begint met investeringen in de mensen van
Defensie. Zij zijn het hart van de organisatie. Zij moeten zich kunnen
richten op hun unieke werk. Daarvoor moeten ze goed worden beloond,
goede spullen hebben, passende opleidingen krijgen en in een veilige en
prettige werkomgeving kunnen functioneren (doelen). De achterstand die
Defensie door eerdere bezuinigingen heeft opgelopen, moet worden
weggewerkt. Dat verbetert niet alleen de wendbaarheid, maar ook de
gereedheid en inzetbaarheid van de organisatie (effecten).
2. Beleids-instrument(en)
Om de beoogde doelstellingen te realiseren, nemen wij maatregelen op
het gebied van personeel, veiligheid, vastgoed, duurzaamheid en
samenwerking met publieke en private partners.
Personeel
– Moderne arbeidsvoorwaarden. Het invoeren van een nieuw en modern
personeelsmodel en beloningsmodel en de bijbehorende IT-systemen
dat flexibiliteit en maatwerk faciliteert en aan de basis staat van een
wendbare organisatie waarin de personele gereedheid op orde is.
– Het optimaal benutten van onze reservisten en uitbreiding van het
bestaande bestand, onder meer door nog nadrukkelijker samen te
werken met civiele en commerciële partners.
– Vernieuwing van het zorgstelsel voor veteranen.
Veiligheid
– Speciale adviseurs voor veiligheid bij de operationele eenheden.
– Beter en eerder risico’s inzichtelijk maken zodat expliciete besluitvorming hierover kan plaatsvinden. Veiligheid wordt een vaste waarde
van ons denken en doen.
Vastgoed
– Een goede werkomgeving. Daarom pakken we de problemen met ons
dure, verouderde vastgoed grondig aan met oog voor de regionale
impact. Defensie verkent de opties om het vastgoed van Defensie te
concentreren, verduurzamen en vernieuwen en zal rond de zomer een
nieuw strategisch vastgoedplan naar de Kamer sturen, ook in reactie
op het IBO Vastgoed Defensie. Dit plan fungeert als kader voor de
komende 10 tot 15 jaar.
Duurzaamheid
– Opstellen van een uitvoeringsagenda verduurzamingsplannen op het
gebied van vastgoed, materieel en innovatie.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2021–2022, 36 124, nr. 1

6

–
–

Energietransitie materieel.
Verduurzamingsmaatregelen vastgoed.

Samenwerking
– Uitwisselen van personeel met het bedrijfsleven.
– Vergroten gebruiksruimte defensie en oefenen midden in en samen
met de maatschappij.
3.A. Financiele gevolgen voor het Rijk
In mln €

2022

2023

2024

2025

2026

Een goede werkgever, verbonden
met de samenleving

335

739

987

1.087

1.161

3.B. Financiële gevolgen voor maatschappelijke sectoren
Bij het plannen en vormgeven van de vastgoedtransitie zal Defensie
constant in gesprek gaan en blijven met het regionale bestuur en overige
belanghebbenden. Samen met partners en het bedrijfsleven maakt
Defensie duurzamere keuzes voor de energietransitie van ons (toekomstige) operationeel materieel. Hierbij zetten we in op de meerwaarde van
duurzaamheid voor de operaties.
4. Nagestreefde doeltreffendheid
Defensie wil een werkplek bieden waar mensen willen werken en waar ze
willen blijven. Voldoende goede mensen zijn een noodzaak om de
gereedheid en inzetbaarheid te verhogen – en dat is urgent.
Door intensiever en slimmer samen te werken met overheden, het
bedrijfsleven en kennisinstellingen, een deel van onze eenheden
schaalbaar in te richten en de uitwisseling van personeel met andere
sectoren makkelijker te maken, vergroten we bovendien onze
wendbaarheid en slagkracht, en de verankering van Defensie in de
samenleving.
Ook de werkomgeving verbetert. Ons vastgoed is bijvoorbeeld sterk
verouderd, waarbij een transformatie van onze vastgoedportefeuille de
enige mogelijkheid is om deze toekomstbestendig in te richten. Daarnaast
investeert Defensie ten behoeve van de nationale veiligheidstaak in die
capaciteiten die bijdragen aan de samenwerking met onze partners.
5. Nagestreefde doelmatigheid
De hier geschetste acties zijn een mix van personeelsacties die binnen het
financiële kader leiden tot een zo groot mogelijk effect. De investeringen
versterken elkaar, door vanuit diverse thema’s bij te dragen aan eenzelfde
doel. Betere arbeidsvoorwaarden, een veilige werkomgeving en goede
huisvesting vergroten de aantrekkelijkheid van Defensie als werkgever en
ze spreken een grotere doelgroep aan. Het is efficiënt om de vastgoedportefeuille te herzien langs de lijnen van concentreren, verduurzamen en
vernieuwen.
Bij de investeringen in de nationale veiligheid is specifiek gekeken naar de
verplichtingen die Defensie heeft aan haar partners, zowel nationaal als
internationaal. Door juist daarin te investeren dragen we bij aan een
sterkere veiligheidsketen en wordt de samenwerking met partners
verstevigd.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2021–2022, 36 124, nr. 1

7

6. Evaluatieparagraaf
Voor het evalueren van de actielijnen uit de Defensienota maakt Defensie
gebruik van de Strategische Evaluatieagenda (SEA). De SEA is onderdeel
van de begroting die jaarlijks met Prinsjesdag verschijnt. Deze evaluatieagenda helpt om alle monitors, evaluaties en onderzoeken zo te plannen,
dat Defensie de voortgang op de actielijnen goed kan meten en daardoor
tijdig over relevante sturingsinformatie beschikt. Hiervoor worden per
actielijn nog een evaluatiebehoefte en -procedure bepaald en onderzoeken en monitoractiviteiten gepland.
Actielijn 3: Versterken van specialismen
1. Doel(en)
Het leveren van een bijdrage aan de veiligheid van Europa door te
investeren in capaciteiten en kwaliteiten waar onze krijgsmacht goed in is
en die de grootste meerwaarde hebben voor het gezamenlijk optreden
met onze bondgenoten en partners.
2. Beleids-instrument(en)
Om de beoogde doelstellingen te realiseren, neemt Defensie maatregelen
op het gebied van extra capaciteiten, samenwerking met partners en
bondgenoten, het materieelproces en duurzaam materieel.
Extra capaciteiten
– Investeren in inlichtingencapaciteit, capaciteiten in het cyberdomein,
special operations forces en de geïntegreerde lucht- en raketverdediging, waaronder versterking van de fregatten, onderzeeboten,
jachtvliegtuigen en grondgebonden luchtverdedigingssystemen.
– Investeren in de tijdige vervanging van systemen door modern,
hoogtechnologisch materieel, zoals raketartillerie, dronebestrijdingscapaciteit, MQ-9 en anti-torpedocapaciteit.
– Professionaliseren inzet militaire trainers en adviseurs.
Samenwerking met partners en bondgenoten
– Verdieping samenwerking op basis van het strategisch Kompas van de
EU en het strategisch concept van de NAVO, waaronder de verdere
integratie van de landmacht met die van Duitsland.
– Ook wordt training en advisering van veiligheidsinstituties ter
bevordering van de internationale rechtsorde beter geborgd en
uitgebreid.
– Het aanjagen van specialisatie binnen Europa.
Materieelproces
– Aanvullen tekorten in het investeringprogramma voor vervangingstrajecten.
– Actualiseren DMP-proces.
Duurzaam materieel
– Nul-emissievariant voor meer niet-operationele voertuigen.
– Emissieloze hulpvaartuigen marine.
– Structureel bijmengen biologische of synthetische brandstoffen
– Duurzaamheidseisen en afwegingskaders doorvoeren.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2021–2022, 36 124, nr. 1

8

3.A. Financiele gevolgen voor het Rijk
In mln €

2022

2023

2024

2025

2026

–

521

957

1.020

2.107

Versterken van specialismen

3.B. Financiële gevolgen voor maatschappelijke sectoren
Voor het versterken van specialismen investeert Defensie in binnen- en
buitenland. Hiermee versterken we de Europese defensie-industrie. Ook in
Nederland investeren we in de defensie-industrie en bij investeringen in
het buitenland streven we waar mogelijk naar industriële participatie van
Nederland. Daarnaast investeren we gezamenlijk met kennisinstituten in
de benodigde kennisopbouw en ontstaan er mogelijkheden voor de
Nederlandse en ook de Europese IT-sector.
4. Nagestreefde doeltreffendheid
Specialisatie is een verdergaande vorm van samenwerking met als
uitgangspunt meer gebruik te maken van de afzonderlijke sterke kwaliteiten van partners en bondgenoten. Dankzij onze samenwerkingsverbanden hoeven we niet alles zelf te doen en te kunnen. Door met extra
investeringen specialismen te versterken, wordt de totale gevechtskracht
dus op een slimme manier vergroot.
Defensie kan daarmee beter voldoen aan internationale verplichtingen en
meer inzet realiseren.
5. Nagestreefde doelmatigheid
Bij het gericht versterken van specialismen, kiezen we voor capaciteiten
waarmee Defensie meerwaarde heeft ten opzichte van Europese partners
en die passen binnen de gekozen focus. Verouderd materieel wordt
vervangen voordat de exploitatiekosten significant stijgen; dat is
efficiënter dan blijven investeren in onderhoud van oud materieel.
6. Evaluatieparagraaf
Voor het evalueren van de actielijnen uit de Defensienota maakt Defensie
gebruik van de Strategische Evaluatieagenda (SEA). De SEA is onderdeel
van de begroting die jaarlijks met Prinsjesdag verschijnt. Deze evaluatieagenda helpt om alle monitors, evaluaties en onderzoeken zo te plannen,
dat Defensie de voortgang op de actielijnen goed kan meten en daardoor
tijdig over relevante sturingsinformatie beschikt. Hiervoor worden per
actielijn nog een evaluatiebehoefte en -procedure bepaald en onderzoeken en monitoractiviteiten gepland.
Actielijn 4: Meer Europese Samenwerking
1. Doel(en)
Europese landen moeten zichzelf en hun belangen beter kunnen verdedigen. De vrijheid, veiligheid en welvaart van Europese burgers moeten
worden beschermd. Dat kan Nederland alleen samen met onze bondgenoten en partners: het geheel is meer dan de som der delen. Een sterke
NAVO -als hoeksteen van onze collectieve verdediging- en een sterke EU
zijn dus nodig.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2021–2022, 36 124, nr. 1

9

Net als Nederland, verhogen andere (Europese) landen hun defensieuitgaven. Zo investeert bijvoorbeeld Duitsland fors in de krijgsmacht. Dit
is dus het moment om slimmer samen te werken, om doelmatig te
investeren. Bijvoorbeeld door te kiezen voor dezelfde wapensystemen,
zodat we gezamenlijk onderhoud kunnen uitvoeren en makkelijker en
beter kunnen oefenen en inzetten. Hiermee vergroten we de interoperabiliteit en daarmee de slagkracht van de Europese landen.
Nederland zal hierin een voortrekkersrol vervullen. Daarmee wordt
bijgedragen aan het sneller verhogen van de gezamenlijke operationele
gereedheid, het tegengaan van fragmentatie en het versterken van de
Europese veiligheidsarchitectuur.
Europa is een krachtiger partner in de trans-Atlantische relatie als de
Europese landen een grotere rol kunnen spelen in het beschermen van de
eigen belangen. Daarvoor is het nodig dat Europa zelfstandig kan
beschikken over basale capaciteiten zoals strategisch luchttransport.
2. Beleids-instrument(en)
Om de beoogde doelstellingen te realiseren, neemt Defensie maatregelen
op het gebied van de versterking van de samenwerking in NAVO- en
EU-verband en de overige multi- en bilaterale samenwerking.
Versterking van de samenwerking in NAVO- en EU-verband
– De komende jaren wil Nederland een voortrekkersrol spelen in deze
internationale samenwerking.
– Nederland blijft zich inzetten voor betere interoperabiliteit en meer
standaardisatie binnen de EU en de NAVO.
– Nederland brengt de eigen planprocessen meer in lijn met die van de
NAVO en de EU.
– We vergroten onze presentie bij EU-instellingen.
– We verruimen de mogelijkheden voor deelname aan PESCO projecten,
het EDF en de Europese Vredesfaciliteit (EPF).
Multi- en bilaterale samenwerking
– Nederland intensiveert de hechte samenwerking die de afgelopen
jaren is opgebouwd met de strategische partners Duitsland, Frankrijk,
België, Luxemburg, Noorwegen, het VK en de VS.
– Met buurlanden worden verdergaande afspraken gemaakt over
behoeftestellingen, het ontwikkelen van capaciteiten, inkopen en
onderhouden van materieel, opleiden van personeel, gezamenlijk
trainen en deelnemen aan missies.
– Nederland kijkt ook nadrukkelijk naar andere partners, omdat we
gebruikmaken van de dezelfde systemen, omdat we van nature goed
kunnen samenwerken of omdat we goed zijn in dezelfde dingen of
elkaar kunnen aanvullen.
– Professionaliseren van het vakgebied van de militaire diplomatie.
3.A. Financiele gevolgen voor het Rijk
In mln €
Meer Europese samenwerking

2022

2023

2024

2025

2026

–

110

120

135

135

Tweede Kamer, vergaderjaar 2021–2022, 36 124, nr. 1

10

3.B. Financiële gevolgen voor maatschappelijke sectoren
Via het EDF wordt aanspraak gemaakt op financiering vanuit de EU.
Deelname aan internationale projecten kan een positief effect op de
positionering van de Nederlandse defensie-industrie en de kennisinstellingen hebben.
4. Nagestreefde doeltreffendheid
Defensie zet in op het versterken van samenwerking met Europese
partners. Bijvoorbeeld door te investeren in programma’s die tot doel
hebben de gezamenlijk capaciteiten op te bouwen, interoperabiliteit te
vergroten en de Europese industrie te versterken (zoals het EDF) wordt de
samenwerking in woord en daad versterkt. Dat is noodzakelijk, en dat doel
kan nu bereikt worden.
Kortom: samenwerking levert voordelen op. Door slim samen te werken,
bijvoorbeeld door transportcapaciteit te poolen and sharen, creëren we
ruimte om in andere capaciteiten te investeren. Door slim te investeren,
kunnen we beter gebruik maken van onze meerwaarde en behoeften die
in de EU of NAVO bestaan invullen. Door hetzelfde materieel te kopen,
zetten we stappen op het gebied van interoperabiliteit en standaardisatie.
Het synchroniseren van onze investeringen verbetert de gezamenlijke
slagkracht.
5. Nagestreefde doelmatigheid
Defensie komt door samenwerking tot een doelmatige besteding van
middelen en bereikt op die manier zoveel mogelijk slagkracht voor iedere
euro, meer effectiviteit en een hoge interoperabiliteit en standaardisatie.
Zo bereikt Defensie bijvoorbeeld samen met Europese partners schaalgrootte door minder verscheidenheid in typen en varianten.
6. Evaluatieparagraaf
Voor het evalueren van de actielijnen uit de Defensienota maakt Defensie
gebruik van de Strategische Evaluatieagenda (SEA). De SEA is onderdeel
van de begroting die jaarlijks met Prinsjesdag verschijnt. Deze evaluatieagenda helpt om alle monitors, evaluaties en onderzoeken zo te plannen,
dat Defensie de voortgang op de actielijnen goed kan meten en daardoor
tijdig over relevante sturingsinformatie beschikt. Hiervoor worden per
actielijn nog een evaluatiebehoefte en -procedure bepaald en onderzoeken en monitoractiviteiten gepland.
Actielijn 5: Innoverend vermogen en Nieuwe Domeinen
1. Doel(en)
Voorop lopen in kennisontwikkeling, onderzoek en innovatie, en in de
verkenning van nieuwe domeinen. Het slagveld breidt zich uit. Wetenschap en technologie maken meer en meer het verschil tussen winnen en
verliezen. Kennisontwikkeling en innovatie geven de doorslag.
Te bereiken effecten/subdoelstellingen:
– Snel kunnen inspelen op relevante ontwikkelingen
– Strategische autonomie via een vitale defensiesector
– Arbeidsextensiever werken door inzet van innovatieve technologie
zoals automatisering, digitalisering en robotisering.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2021–2022, 36 124, nr. 1

11

2. Beleids-instrument(en)
Om de beoogde doelstellingen te realiseren, neemt Defensie maatregelen
op het gebied van:
– Europese samenwerking zoals PESCO en EDF;
– Samenwerking met bedrijven, universiteiten en kennisinstellingen;
– Kennis- en Technologie-ontwikkeling (uitvoeringsagenda SKIA,
investeren in R&D, ontwikkeling wapensystemen);
– Kortcyclische innovatie binnen de Defensieonderdelen;
– Ruimtedomein (ruimteagenda, internationale samenwerking,
uitbreiding DSSC);
– Arbeidsextensiever werken (nieuwe technologieën voor veilige en
effectieve inzet van personeel).
3.A. Financiele gevolgen voor het Rijk
In mln €

2022

2023

2024

2025

2026

–

119

233

284

275

Innoverend vermogen en nieuwe
domeinen

3.B. Financiële gevolgen voor maatschappelijke sectoren
Defensie gaat de samenwerking met kennisinstituten en het bedrijfsleven
verder verdiepen door de kennis- en innovatie- ecosystemen met deze
partijen te versterken en te kijken naar innovatieve samenwerkingsvormen. Innovatie voor militaire doelen biedt namelijk kansen voor
andere sectoren.
4. Nagestreefde doeltreffendheid
De operationele behoeften van de krijgsmacht veranderen. Om daarop in
te spelen is technologische vernieuwing nodig – en die is binnen bereik.
Dat komt door de decennialange samenwerking tussen Defensie en haar
strategische kennispartners. Technologische samenwerking leidt ertoe dat
systemen interoperabel zijn en dat operationele samenwerking belangrijker wordt. Defensie versterkt gericht de gevechtskracht door onder
andere de capaciteiten in het cyberdomein uit te breiden.
5. Nagestreefde doelmatigheid
Doordat strategische kennispartners hun mensen en faciliteiten ook voor
andere opdrachtgevers inzetten, kan Defensie gebruik maken van
opgedane kennis en ervaring en zijn de investeringen van Defensie in
kennisopbouw en technologieontwikkeling doelmatiger dan wanneer
Defensie dit in eigen beheer zou doen. Voor het cyber- en het ruimtedomein kiest Defensie voor strategische autonomie als die vereist is, en
voor internationale samenwerking waar dat kan. Daarmee slaan we twee
vliegen in één klap: de ontwikkel- en exploitatiekosten worden gedeeld
met partners en de interoperabiliteit van systemen wordt vergroot.
6. Evaluatieparagraaf
Voor het evalueren van de actielijnen uit de Defensienota maakt Defensie
gebruik van de Strategische Evaluatieagenda (SEA). De SEA is onderdeel
van de begroting die jaarlijks met Prinsjesdag verschijnt. Deze evaluatieagenda helpt om alle monitors, evaluaties en onderzoeken zo te plannen,
dat Defensie de voortgang op de actielijnen goed kan meten en daardoor
tijdig over relevante sturingsinformatie beschikt. Hiervoor worden per

Tweede Kamer, vergaderjaar 2021–2022, 36 124, nr. 1

12

actielijn nog een evaluatiebehoefte en -procedure bepaald en onderzoeken en monitoractiviteiten gepland.
Actielijn 6: Informatiegestuurd werken en optreden
1. Doel(en)
Defensie moet data en informatietechnologie benutten om succesvol te
kunnen zijn in moderne conflicten en crises. Daarnaast moet Defensie
weerbaar zijn tegen desinformatie, haar eigen systemen kunnen
beschermen tegen cyberaanvallen en in het uiterste geval zelf offensieve
cyberoperaties kunnen uitvoeren binnen een solide stelsel van
waarborgen. Ook moet Defensie transparanter worden.
2. Beleids-instrument(en)
Om de beoogde doelstellingen te realiseren, neemt Defensie maatregelen
op het gebied van commandovoering, inlichtingen, multidomein
optreden, cybercapaciteiten en samenwerking met (inter)nationale
veiligheidspartners. Defensie versterkt het effect van deze maatregelen
door de informatiehuishouding te verbeteren en interne en externe
transparantie te bevorderen.
Commandovoering
– Betere toegang tot, en gebruik van, data en informatie leidt tot betere
besluiten en vergroot de effectiviteit van onze operaties in alle
domeinen.
– Daartoe investeert Defensie naast een robuuste IT infrastructuur in
verdere integratie en versterking van sensor-, wapen- en commandovoeringsystemen, capaciteiten om informatie sneller en beter te
kunnen verwerken.
– Investeren in satellietcommunicatiecapaciteit.
Inlichtingen
– Versterking inlichtingencapaciteit bij de MIVD.
– Investeren in kleine, op afstand bedienbare verkenningscapaciteiten.
Multidomein optreden
– Moderniseren IT-infrastructuur voor het veilig en snel uitwisselen van
informatie.
– Vervangen van mobiele communicatiesystemen om beter en veilig
met partners en bondgenoten te kunnen communiceren.
Cybercapaciteiten
– Uitbreiden offensieve en defensieve cybercapaciteiten.
– Verhogen cyberreadiness door het verbeteren cyberinlichtingenpositie
en het vergroten van de cyberweerbaarheid.
– Versterken CEMA capaciteit.
– Creëren van trainingsmogelijkheden in het cyberdomein.
Samenwerking
– Versterken kennisopbouw hybride conflictvoering.
– Verkennen rol defensie voor het versterken van de weerbaarheid van
het Koninkrijk tegen hybride dreigingen.
– Delen van informatie over hybride dreigingen met partners en
bondgenoten.
Informatiehuishouding en transparantie
– Opstellen Defensiebrede Informatiestrategie.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2021–2022, 36 124, nr. 1

13

–

–

–
–

Verbeteren van de naleving van wet- en regelgeving met betrekking tot
informatieverstrekking en -beheer (o.a. Wet open overheid en
Archiefwet).
Verbeteren volwassenheidsniveau op het gebied van informatiehuishouding, om te komen tot informatiegestuurd werken als basis voor
informatiegestuurd optreden.
Versterken militair en ambtelijk vakmanschap op het gebied van
transparantie en informatiehuishouding
Verbeteren van herkenning, erkenning en opvolging van signalen en
meldingen.

3.A. Financiele gevolgen voor het Rijk
In mln €

2022

2023

2024

2025

2026

–

434

733

918

885

Informatiegestuurd werken en
optreden

3.B. Financiële gevolgen voor maatschappelijke sectoren
Met investeringen in Informatie Gestuurd Optreden wordt samen met
diverse kennisinstituten voorzien in de benodigde kennisopbouw en
ontstaan er mogelijkheden voor de Nederlandse en Europese IT-sector en
gerelateerde bedrijven en instellingen. Hiermee versterken we de
Nederlandse en Europese defensie-industrie.
4. Nagestreefde doeltreffendheid
Nu de dreiging ook in het digitale domein toeneemt, is het nodig om ook
daar effectief op te treden. Investeren in informatiegestuurd werken en
optreden vergroot de gereedheid, inzetbaarheid en wendbaarheid van
Defensie. Als besluitvormers binnen en buiten Defensie beschikken over
relevante, betrouwbare en actuele informatie kunnen zij beter, sneller en
gerichter beslissen over de inzet van militaire instrumenten. Zo neemt het
anticipatie- en handelingsvermogen toe.
5. Nagestreefde doelmatigheid
Informatiegestuurd werken en optreden zorgt dat het mogelijk is om
mensen en materieel van Defensie optimaal in te zetten. Dat geldt zowel
voor de voorbereiding op hun taken als bij inzet. Het fundament van onze
IT-infrastructuur wordt op orde gebracht; dat leidt tot efficiencywinst over
de hele linie. Hetzelfde geldt voor de informatiehuishouding.
6. Evaluatieparagraaf
Voor het evalueren van de actielijnen uit de Defensienota maakt Defensie
gebruik van de Strategische Evaluatieagenda (SEA). De SEA is onderdeel
van de begroting die jaarlijks met Prinsjesdag verschijnt. Deze evaluatieagenda helpt om alle monitors, evaluaties en onderzoeken zo te plannen,
dat Defensie de voortgang op de actielijnen goed kan meten en daardoor
tijdig over relevante sturingsinformatie beschikt. Hiervoor worden per
actielijn nog een evaluatiebehoefte en -procedure bepaald en onderzoeken en monitoractiviteiten gepland.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2021–2022, 36 124, nr. 1

14