Gebiedsagenda Zuidvleugel/Zuid-Holland
Naar een metropolitane topregio

Definitieve versie
Bestuurlijk Overleg MIRT 29 oktober 2009

1

Inhoudsopgave
Samenvatting

3

1. Inleiding: waarom deze gebiedsagenda?
1.1 Opgaven: wate rveiligheid, versterken concurrentiepositie en verstedelijking
1.2 Doel: integrale Zuidvleugelagenda voor alle overheden en sectoren
8
1.3 Leeswijzer: over deze gebiedsagenda
2. Ambitie: wat is de opgave?
2.1 Relevante trends voor de Zuidvleuge l: planet, profit en people
2.2 Vijf keuzes voor de ruimtelijke inrichting

10

3. Innovatieve economie bevorderen
3.1 Concurrerende clusters, kennisinfrastructuur en bedrijventerreinen
3.2 Opgave: sterkten benadrukken en ruimte bieden voor innovatie
3.3 Agendapunten

13
13

9

10
11

17
19

4. Stedelijk intensiveren
4.1 Wonen, werken, recreëren en vestigen in de Zuidvleugel
4.2 Opgave: van kwantiteit naar kwaliteit
4.3 Agendapunten

20
20
21
22

5. Landschap dicht bij huis brengen
5.1 Groengebieden voor recreatie, biodiversiteit en economie
5.2 Opgave: aanleg, bereikbaarheid en kwaliteit van natuurgebieden
5.3 Agendapunten

23

6. Bereikbaarheid verbeteren
6.1 Kortere reistijden, hogere OV-frequentie
6.2 Opgave: ontwikkeling van Zuidvleugelnetwerk

27

7. Water- en energiekansen benutten
7.1 Zwakte én kracht van deltaprovincie
7.2 Opgave: klimaatbestendigheid, energiebesparing en duurzame energie
7.3 Agendapunten

32

Bronnenlijst
Afkortingen en begrippen

7
7

23
25
25

27
30

32
34
36
37
38

2

Samenvatting
De Zuidvleugel/Zuid-Holland ziet zich gesteld voor opgaven op het gebied van waterveiligheid,
versterking van de economische concurrentiekracht en het bieden van ruimte voor wonen
(165.000 woningen tot en met 2020) en werken.
De uitdaging is om aantrekkelijke woon- en werkmilieus in de steden te bieden met goede
voorzieningen en recreatieve groengebieden en een optimale bereikbaarheid vooral met het
openbaar vervoer en voor het langzame verkeer. De Zuidvleugel moet een magneet worden
voor bedrijvigheid, innovatie en talent.
Hoe wordt de Zuidvleugel zo’n metropolitane topregio? In deze Gebiedsagenda
Zuidvleugel/Zuid-Holland staan de opgaven voor de ruimtelijke inrichting: gezamenlijke
opgaven voor verschillende overheden en beleidsterreinen zoals economie, natuur,
waterbeheer en infrastructuur. Ontwikkeling tot een sterke metropool vraagt immers om een
samenhangende aanpak. Er zijn scherpe keuzes nodig om bijvoorbeeld tegemoet te komen aan
de vraag naar extra woningen zonder natuur in te leveren, om extra bedrijvigheid aan te
trekken zonder de bereikbaarheid verder onder druk te zetten, en om verstedelijking samen
op te laten gaan met de onvermijdelijke gevolgen van de klimaatverandering.
Niet alleen is metropolitane ontwikkeling gunstig voor de economie (profit), ook kan deze
segregatie tegengaan (people) en wordt een veilige en duurzame leefomgeving (planet)
gecreëerd. Zo kan de Zuidvleugel (het gebied van Leiden via Den Haag en Rotterdam naar de
Drechtsteden) haar internationale concurrentiepositie versterken, met behoud van de
kwaliteit en identiteit van de verschillende steden en gebieden zoals ook het Groene Hart en
de Delta.

Vijf keuzes voor de ruimtelijke inrichting
De opgaven waar de Zuidvleugel/Zuid-Holland voor staat leidt tot vijf keuzes om tot een
metropolitane topregio te komen. Gekozen wordt om de innovatieve economie te bevorderen,
stedelijk te intensiveren, het landschap dicht bij huis te brengen, de bereikbaarheid te
verbeteren en de water- en energiekansen te benutten. Op de kaart aan het eind van deze
samenvatting zijn deze ambities in beeld gebracht.

1. Innovatieve economie bevorderen
Versteviging van de internationale concurrentiepositie begint in het metropolitane gebied, met
een grotere wervingskracht van de steden. De Zuidvleugel zet in op versterking van de drie
economische ‘pieken’ in de Zuidvleugel: het Haven Industrieel Complex, de Greenports en Den
Haag Internationaal (recht, vrede, veiligheid en ontwikkeling). Om de economie weerbaarder
te maken stimuleert de regio ook opkomende clusters: Life&Health Sciences (de vierde ‘piek’),
deltatechnologie en energietransitie, en kansrijke sectoren zoals doorbraaktechnologieën,
toerisme en de creatieve sector.

3

2. Stedelijk intensiveren
In de Zuidvleugel zal de nadruk meer komen te liggen op bouwen binnen het bestaand
stedelijk gebied. Dit kan alleen via klimaatbestendige en duurzame stedelijke ontwikkeling en
wanneer ook het voorzieningenniveau voldoende meegroeit. Door binnenstedelijk uit te
breiden, blijft het landschap open en groen, trekken de steden meer arbeidskrachten en
bedrijvigheid aan, en worden de bestaande infrastructuur en het openbaar vervoer beter
benut.

3. Landschap dicht bij huis brengen
Vanwege de metropolitane ontwikkeling gaan landschappen aan betekenis toenemen en een
landschappelijk netwerk vormen. Vooral de drie gebieden Duin, Horst en Weide, Hof van
Delfland en IJsselmonde/Deltapoort worden gebieden van ‘groenblauwe’ topkwaliteit die goed
bereikbaar moeten zijn en voldoende recreatiemogelijkheden moeten bieden. Dit is zowel van
belang voor de stadsbewoners (recreatie), als voor natuurbehoud (biodiversiteit) en economie
(landbouw en vestigingsklimaat). Dit heeft een i ntensiever gebruik van deze gebieden tot
gevolg. Daarnaast zullen de beleidsprogramma’s voor Groene Hart, kust en Delta verder tot
uitvoering worden gebracht.

4. Bereikbaarheid verbeteren
Verdere metropoolvorming vergt ook versterking van de verkeer- en vervoernetwerken in en
tussen de steden. Net als in andere metropolitane gebieden is het openbaar vervoernetwerk
essentieel voor het functioneren van de dagelijkse economie. Met investeringen in deze
netwerken kunnen verkeer- en vervoerbewegingen op de doorgaande verbindingen beperkt
worden, waardoor de congestie op deze verbindingen zoveel mogelijk wordt teruggedrongen.
Daarnaast zijn selectieve investeringen nodig in achterlandverbindingen.

5. Water- en energiekansen benutten
Vanwege de ligging in de delta en aan de kust, is het noodzakelijk de komende jaren flink te
investeren in waterveiligheid. Daarnaast vraagt de verstedelijking in combinatie met de
klimaatverandering om een duurzame inrichting van de ruimte. De opgave is om
klimaatbestendig en robuust te bouwen in de delta. Dit biedt kansen om te innoveren en
daarvan te leren. De Zuidvleugel zet in op kennisontwikkeling: niet alleen om het gebied droog,
veilig en schoon te houden, maar ook om die kennis op de markt te brengen. De
Deltacommissie heeft de wateropgave stevig op de bestuurlijke agenda gezet. Nu is het zaak
de duurzame verstedelijking in de delta te verankeren en de energieambities te realiseren.

4

Op naar de volgende gebiedsagenda
De opgaven voor de Zuidvleugel lijken, zo bij elkaar bezien, overweldigend. Dat betekent niet
dat we niet al kunnen beginnen met het verwezenlijken van onze ambities. Er liggen
programma’s voor binnenstedelijk bouwen, er is gestart met kennisclusters in Leiden en Delft,
we kunnen aan de gang met klimaatneutrale maatregelen. Het hoeft niet allemaal in een keer
te gebeuren. Omdat de beschikbare middelen beperkt zijn (zeker in deze tijd van financiële
crisis), is programmering vereist. Deze programmering brengt bovendien scherpte in de
discussie: welke projecten zijn een voorwaarde voor andere projecten, hoe is de planning af te
stemmen, en is versnelling of temporisering nodig? De volgende gebiedsagenda bevat daarom
een hoofdstuk over programmering van de opgaven en de daaraan gekoppelde uitvoering. Die
agenda verschijnt naar verwachting in het voorjaar van 2010.
In die volgende gebiedsagenda zullen bovendien de belangrijkste (tussen)resultaten verwerkt
zijn van de vier gebiedsgerichte MIRT-verkenningen (Meerjarenprogramma Infrastructuur
Ruimte en Transport) die op het moment lopen. Het gaat om Integrale Benadering Holland
Rijnland, Rotterdam VooRuit, Haaglanden en de Verkenning Antwerpen-Rotterdam.

5

6

1. Inleiding: waarom deze gebiedsagenda?
In de Gebiedsagenda Zuidvleugel/Zuid-Holland schetsen rijk en regio de gezamenlijke
plannen voor de ruimtelijke inrichting van dit deel van de Randstad. Dit moet ten
goede komen aan de internationale concurrentiepositie van de Zuidvleugel.

1.1 Opgaven: waterveiligheid, versterken concurrentiekracht en verstedelijking
De Zuidvleugel /Zuid-Holland staat voor een aantal belangrijke opgaven. De unieke ligging in
de Delta en aan de kust betekent allereerst dat er grote uitdagingen zijn om de veiligheid van
mens en dier in het gebied te blijven garanderen. Daarnaast staat de economische kracht van
het gebied onder toenemende druk van de internationale concurrentie. Ten slotte wil dit deel
van de Randstad ruimte blijven bieden aan mensen die hier wonen of zich willen vestigen. Om
in die behoefte te voorzien moeten de komende tien jaar 165.000 woningen gebouwd worden.
De Zuidvleugel/ Zuid-Holland wil aantrekkelijke woonmilieus en woonkwaliteiten bieden voor
de mensen die hier wonen en werken. Bij het rijk en de regio bestaat de overtuiging dat deze
milieus en kwaliteite n voor een steeds groter deel aangeboden moeten worden binnen het
bestaande stedelijke gebied. Dat biedt ook kansen om de stedelijke economieën verder te
versterken en het voorzieningenniveau te verhogen. Als contramal moeten de groenblauwe
kwaliteiten in de Zuidvleugel/Zuid-Holland versterkt en gebruikt worden. De karakteristieke en
prachtige landschappen in dit deel van de Randstad blijven hiermee behouden en krijgen een
belangrijke recreatieve functie.
Het gevolg hiervan is dat het huidige stedelijke netwerk van de Zuidvleugel zich steeds meer
tot één metropool gaat ontwikkelen. Binnen het metropolitane gebied moet de
bereikbaarheid, vooral met het openbaar vervoer, sterk verbeteren. Aan de randen ervan
zullen de recreatieve verbindingen op orde moeten zijn.
De Zuidvleugel moet dus, zelfstandig en als onderdeel van de Randstad, een aantrekkelijke en
sterke metropolitane regio worden om de internationale concurrentie aan te kunnen. Deze
ambitie staat ook geformuleerd in de Structuurvisie Randstad 2040. Op dit moment
functioneert de Zuidvleugel echter nog niet als één regio. De Zuidvleugel is een polycentrische
regio (van Leiden, via Den Haag en Rotterdam naar Drechtsteden) met twee dominante
centrumsteden. Hoewel de steden de afgelopen twintig jaar wel meer aaneen zijn gegroeid, is
er nog onvoldoende samenhang in ruimtelijke en economische ontwikkeling, landschap,
waterbeheer en infrastructuur.
Rijk en regio streven er daarom naar dat de Zuidvleugel in 2040 meer als één samenhangend
gebied wordt beschouwd, en dat de relatie met het Groene Hart en de Delta steviger wordt. In
zo’n metropolitane regio blijven de kwaliteit en identiteit van de verschillende steden en
gebieden behouden, maar profiteren ze wel meer van elkaars nabijheid. Door de ontwikkeling
in samenhang te benaderen kan bovendien de unieke ligging in de delta van Nederland en aan
de kust beter benut worden.

7

Verdere metropoolvorming binnen de Zuidvleugel bevordert de kansen voor emancipatie van
sociaal zwakkere groepen (people), het creëren van een veilige en duurzame leefomgeving
(planet) en economische ontwikkeling (profit).

1.2 Doel: integrale Zuidvleugelagenda voor alle overheden en sectoren
Minder verkokering, meer afstemming
Om de samenhang in de ruimtelijke inrichting te bevorderen hebben rijk en regio besloten een
Gebiedsagenda Zuidvleugel/Zuid-Holland op te stellen. Deze agenda is een aanzet om de
verkokerde planvorming te doorbreken. Woningbouw, kantorenlocaties, bedrijventerreinen,
groen, water, infrastructuur en andere ingrepen hangen immers nauw met elkaar samen,
zeker omdat ruimte steeds schaarser wordt. En ook de plannen van de verschillende
overheidspartijen (rijk, provincie, regio en gemeente) zijn sterk van elkaar afhankelijk.
Er is dus een gebiedsgerichte, integrale aanpak nodig, zodat de investeringen van de
overheden beter op elkaar aansluiten. Het draagvlak voor besluiten zal groter worden en
marktpartijen krijgen meer zekerheid dat aan publieke randvoorwaarden voor
gebiedsontwikkeling wordt voldaan (en zullen dus minder schromen om te investeren).
Ruimtelijke keuzes hebben ook hun effecten op andere terreinen. De gevolgen van de
ruimtelijke keuzes voor mensen, voor het economische functioneren en voor energie- en
watervraagstukken (en vice versa) zijn in deze gebiedsagenda niet in beeld gebracht. Het is van
belang deze effecten te monitoren, juist omdat ze vaak de aanleiding vormen om
veranderingen in de ruimtelijke inrichting na te streven.
Geen nieuw beleid, wel gezamenlijke agenda
In deze gebiedsagenda worden de beleidsopgaven van de verschillende partijen met elkaar in
verband gebracht. Er wordt dus geen nieuw beleid gepresenteerd, maar meer zicht gegeven
op de ontwikkelingsmogelijkheden voor de Zuidvleugel: waarover zijn de partijen het al eens,
en waarover nog niet? Welke gezamenlijke ambitie hebben we en welke punten horen er op
de agenda als we die ambitie willen waarmaken?
De gebiedsagenda wil dus een richtlijn zijn voor beleid en afspraken die in ander verband
worden vastgelegd, onder meer in het Meerjarenprogramma Infrastructuur, Ruimte en
Transport (MIRT). Het is niet de bedoeling een compleet overzicht te geven van alle ruimtelijke
plannen in de Zuidvleugel; alleen daar waar gezamenlijke afstemming met alle sectoren en
overheidslagen relevant is.

8

Relatie tussen Gebiedsagenda en MIRT-verkenningen
Ten opzichte van andere gebiedsagenda’s in Nederland neemt de Gebiedsagenda Zuidvleugel/ZuidHolland een bijzondere positie in. Voordat ermee werd begonnen, waren namelijk al vier
gebiedsgerichte verkenningen gestart: de MIRT-verkenningen Integrale Benadering Holland Rijnland,
Rotterdam VooRuit, Haaglanden en de Verkenning Antwerpen-Rotterdam. De Gebiedsagenda is parallel
aan de vier verkenningen uitgewerkt. Met deze verkenningen zijn in wezen vier belangrijke
gebiedsopgaven benoemd. Bij de uitwerking ervan komen de integrale gebiedsgerichte opgaven dan
ook terug; er wordt dus gekeken naar bereikbaarheid in relatie tot ruimtelijke ordening, verstedelijking
en economische ontwikkeling. De verkenningen bevinden zich in verschillende ontwikkelingsstadia. In
de versie van de gebiedsagenda die voorjaar 2010 verschijnt, zullen de belangrijkste (tussen)resultaten
van de verkenningen verwerkt zijn.

1.3 Leeswijzer: over deze gebiedsagenda
Gebiedsagenda 1.0
Het is voor het eerst dat de visies van zoveel partijen in de Zuidvleugel naast elkaar zijn gelegd.
De agenda die we hier presenteren is daarom een ‘eerste generatie’-gebiedsagenda. Komende
maanden zullen de agendapunten besproken moeten worden, en zullen de gezamenlijke
opgaven omgezet moeten worden in programma’s en projecten binnen de financiële kaders
die hiervoor bestaan. Vertegenwoordigers van rijk en regio zullen intensief aan de slag moeten
om de volgende, meer uitgewerkte, gebiedsagenda op te stellen. Die verschijnt naar
verwachting in 2010.
Niet alleen Zuidvleugel, ook Groene Hart en Delta
We hebben het in dit rapport over de Zuidvleugel, maar feitelijk is het gebied voor deze
agenda groter. Het omvat heel Zuid-Holland, dus inclusief het Groene Hart en de Delta. Om de
verwarring met een provinciale agenda te voorkomen, noemen we het rapport niet
‘Gebiedsagenda Zuid-Holland’.
Opzet van het rapport
In hoofdstuk 2 beschrijven we de ambitie van de partijen voor de Zuidvleugel. Er staan vijf
keuzes in benoemd: innovatieve economie bevorderen, stedelijk intensiveren, landschap dicht
bij huis brengen, bereikbaarheid verbeteren, en water- en energiekansen benutten. Deze vijf
keuzes worden in hoofdstuk 3 tot en met 7 vervolgens uitgewerkt in specifieke opgaven en
agendapunten.
De samenvatting die aan dit hoofdstuk vooraf gaat, geeft een overzicht van de belangrijkste
gezamenlijke opgaven. Niet alleen in tekst, ook in beeld.
Voor een overzicht van de gebruikte bronnen, en een afkortingen- en begrippenlijst, verwijzen
wij naar de bijlagen.

9

2. Ambitie: wat is de opgave?
Als antwoord op klimaatverandering, energietransitie, kwetsbaarheid van de economie
en segregatie in de woonwijken zijn vijf opgaven gedefinieerd voor de ruimtelijke
inrichting. De Zuidvleugel gaat de economie bevorderen, de steden intensiveren, het
landschap ontwikkelen, de bereikbaarheid verbeteren en water- en energiekansen
benutten. In dit hoofdstuk staan trends en keuzes beschreven.

2.1 Relevante trends voor de Zuidvleugel: planet, profit en people
Op welke ontwikkelingen moet de Zuidvleugel een antwoord hebben? Dat beschrijven we
hieronder aan de hand van de drie p’s: planet, profit en people.
Planet: klimaatverandering en energietransitie
Door de klimaatverandering krijgen we net als veel andere regio’s in de wereld meer water te
verwerken (klimaatadaptatie). Tegelijkertijd is het bewustzijn gegroeid dat ruimtelijke
inrichting de gevolgen van klimaatverandering kan versterken of verzwakken
(klimaatmitigatie). Mitigerende maatregelen die voor de Zuidvleugel van groot belang zijn, zijn
kustversterking en het openhouden van (kwetsbare) landschappen. Daarnaast is
energietransitie door de klimaatverandering nog urgenter dan deze al was. Ook vanwege het
tekort aan fossiele brandstoffen op langere termijn was het immers al nodig om over te gaan
op andere energiebronnen.
De Zuidvleugel neemt in deze wereldwijde ontwikkeling een bijzondere positie in. Dit gebied
ligt grotendeels onder de zeespiegel, en direct aan de kust, en is bovendien de delta van de
rivieren Rijn en Maas. Eeuwenlang heeft de Zuidvleugel deze omstandigheden het hoofd
geboden door een vernuftig systeem van waterhuishouding te ontwikkelen. De verwachte
klimaatverandering zal echter tot nieuwe keuzes moeten leiden.
Ook wat betreft de noodzakelijke energietransitie heeft de Zuidvleugel een bijzondere positie.
De Rotterdamse haven is een belangrijk knooppunt voor fossiele brandstoffen, er is een enorm
petrochemisch complex en er zijn veel energiecentrales. Hierdoor is de opgave van
energietransitie extra groot. Tegelijkertijd is er veel kennis over energie, energieopslag en CO2opslag. Dit biedt ook kansen: de Zuidvleugel kan hierin voorop gaan lopen en de kennis gaan
‘vermarkten’.
Profit: kwetsbare economie
De recente economische crisis laat zien dat de Zuidvleugel onderdeel is van een mondiale
economie en maar zeer beperkt invloed heeft op de eigen economische situatie. De overheid
kan daarin wel de randvoorwaarden en vestigingsplaatsfactoren voor bedrijven verbeteren
zodat het voor bedrijven aantrekkelijk wordt om zich in de regio te vestigen.
Zo zorgen de investeringen in de stations van Rotterdam en Den Haag ervoor dat verdere
centrumontwikkeling mogelijk wordt, en heeft een jarenlang selectiebeleid van de gemeente

10

Leiden tot gevolg dat e r een bloeiend internationaal cluster van bioscience -bedrijven is
ontstaan op het Bioscience Park Leiden.
Ook kan de overheid bepaalde sectoren in de Zuidvleugel versterken zodat ze een duidelijke
nationale en internationale uitstraling hebben. Drie ‘pieken’ zijn al duidelijk: de Rotterdamse
haven inclusief havengerelateerde sectoren in de regio Rotterdam en Drechtsteden (Haven
Industrieel Complex), Greenports (zoals sierteelt en glastuinbouw), en het internationale
cluster van recht, vrede, veiligheid en ontwikkeling in Den Haag (Den Haag Internationaal). Het
opkomende cluster Life&Health Sciences is in de Regeling Sterktes in de Regio/Pieken in de
Delta benoemd als vierde piek. Om de economie weerbaarder te maken moet bezien worden
welke sectoren gestimuleerd kunnen worden zich tot deze status te ontwikkelen.
People: segregatie tegengaan
Er is in toenemende mate sprake van segregatie tussen mensen uit een hoogopgeleid milieu
en mensen uit een laagopgeleid milieu. Om een aantrekkelijke regio te blijven moeten we ons
in het fysieke beleid niet alleen richten op de hoogopgeleiden, maar de steden ook laten
functioneren als ‘emancipatiemachine’ voor groepen die sociaal -economisch verder willen
komen.
Het ruimtelijke beleid van de afgelopen vijftien jaar met de aanleg van grote nieuwbouwwijken
rond de steden (Vinex) heeft ertoe geleid dat veel gezinnen uit de middenklasse en
hoogopgeleiden de stad hebben verlaten. Die te snelle suburbanisatie heeft de toch al zwakke
wijken in de steden extra kwetsbaar gemaakt. De komende periode moet het evenwicht
worden hersteld tussen versterking van de bestaande stad en ruimte voor uitbreiding.

2.2 Vijf keuzes voor de ruimtelijke inrichting
De genoemde trends, zoals klimaatverandering en segregatie, hebben de Zuidvleugel aangezet
tot vijf keuzes. Deze staan hierna weergegeven.
1. Innovatieve economie bevorderen
De drie belangrijke ‘pieken’ in de Zuidvleugel worden verder versterkt: het Haven Industrieel
Complex, de Greenports en Den Haag Internationaal. De Zuidvleugel biedt daarnaast ook
kansen aan opkomende sectoren in de kenniseconomie, zoals Life&Health Sciences (benoemd
als vierde piek in de Regeling Sterktes in de Regio/Pieken in de Delta), deltatechnologie en
energietransitie, en aan kansrijke sectoren als doorbraakte chnologieën, toerisme en de
creatieve sector. Het betreft hier clusters die op termijn (inter)nationale betekenis kunnen
krijgen, waarmee regionale ambities kunnen doorgroeien tot gezamenlijke ambities van rijk en
regio. Verder wil de regio perspectief bieden in sociaal-economisch zwakke gebieden. Kennis
en kunde moeten ten slotte in de ruimtelijke zin worden verbonden in hotspots van
kennisinstituten en bedrijvigheid (bijvoorbeeld via campusontwikkeling).
Deze hotspots worden ook wel ‘kristallisatiepunte n van innovatienetwerken’ genoemd.
Deze keuze is noodzakelijk om de concurrentiepositie van de Zuidvleugel en de Randstad te
versterken.

11

2. Stedelijk intensiveren
Er zal meer moeten worden gebouwd binnen het bestaand stedelijk gebied. Dit in tegenstelling
tot het voorgaande beleid dat de nadruk legde op zogeheten uitleglocaties rond de steden.
Door minder uit te breiden en meer perspectief te bieden in de bestaande steden, zullen de
steden aantrekkelijker worden voor sociale stijgers en hoogopgeleiden, waarmee de
Zuidvleugel als geheel aan kracht zal winnen. Hierbij is het belangrijk om innovaties toe te
passen voor klimaatbestendige en duurzame stedelijke ontwikkeling.
Deze keuze is noodzakelijk om de steden sociaal-economisch te versterken, ze energiezuiniger
te maken, het verkeer- en vervoerssysteem efficiënter te benutten en het landschap rond de
steden open en groen te houden.
3. Landschap dicht bij huis brengen
De stedelijke intensivering maakt het noodzakelijk om de bestaande landschappen nabij de
steden bereikbaar te maken en de kwaliteit ervan te verbeteren. De afgelopen jaren is veel
geïnvesteerd in de aanleg van nieuwe natuur- en recreatiegebieden. Er was minder aandacht
voor de bereikbaarheid van deze gebieden vanuit omliggende steden en de waarde van de
bestaande landschappen.
Deze keuze is noodzakelijk als tegenwicht voor de verstedelijking binnen het bestaande
stedelijk gebied, en om ervoor te zorgen dat iedere inwoner van de Zuidvleugel snel in een
aantrekkelijke groene omgeving kan zijn. Dit is gunstig voor het woon- en vestigingsklimaat.
4. Bereikbaarheid verbeteren
Deze ontwikkelingen vragen om een versterking van de netwerken in het metropolitane
gebied: zowel voor het openbaar vervoer als de auto en de samenhang daartussen. Het gaat
dan om de netwerken van nationale, regionale en stedelijke infrastructuur die van betekenis
zijn voor het verbeteren van de bereikbaarheid binnen de Zuidvleugel. De nadruk komt hierbij
te liggen op de ontwikkeling van een samenhangend netwerk van openbaar
vervoerverbindingen.
Deze keuze is noodzakelijk om de economische centra en binnenstedelijke woonmilieus
bereikbaar en aantrekkelijk te houden.
5. Water- en energiekansen benutten
De gevolgen van de klimaatverandering en de toekomstige energietekorten moeten het hoofd
worden geboden. Deze bedreigende situatie biedt ook kansen. Het is zaak de ontwikkelingen
aan te grijpen om meer kennis te ontwikkelen, bijvoorbeeld over duurzaam bouwen. Niet
alleen om die inzichten in praktijk te brengen en daarmee de Zuidvleugel droog, veilig en
schoon te houden, maar ook om die kennis op de markt te brengen.
Deze keuze is noodzakelijk om een aantrekkelijk en veilig woongebied te blijven en om de
meest innovatieve regio te worden op het gebied van klimaatverandering en energietransitie.
De discussie in het vervolg van deze gebiedsagenda zal gaan over invulling van deze keuzes, de
consequenties ervan en de benodigde prioritering.

12

3. Innovatieve economie bevorderen
Een sterkere economische concurrentiepositie is slechts te bemachtigen door uit te
blinken in datgene waaraan de Zuidvleugel duurzame waarde kan toevoegen.
Allereerst in de drie sterke, internationaal concurrerende clusters: Haven Industrieel
Complex, de Greenports en Den Haag Internationaal. Daarnaast in kansrijke sectoren
zoals Life&Health Sciences en water-, delta- en energietechnologie.

3.1 Concurrerende clusters, kennisinfrastructuur en bedrijventerreinen
Ambitie: magneet voor bedrijvigheid, innovatie en talent
De Zuidvleugel heeft de ambitie een internati onale topregio te worden met een magnetische
uitstraling voor nieuwe bedrijvigheid, innovatie en talent. Deze positie is alleen te verkrijgen
door uit te blinken in datgene waaraan de Zuidvleugel duurzame waarde kan toevoegen.
Dit betekent sterker maken w at sterk is, een ambitie die rijk en regio gezamenlijk
onderschrijven. Daarnaast wil de regio ruimte bieden aan opkomende clusters. Eenmaal sterk,
ontstaat ook de mogelijkheid van nationale inzet. De regio koerst in het bijzonder op een
kennisintensieve en wetenschapsgedreven economie en wil deze ambitie ook in ruimtelijke zin
ondersteunen. In deze ambitie is het cruciaal om talent aan te trekken en te behouden.
De Zuidvleugel wil goede condities blijven bieden voor bedrijfsvestiging. Een locatie wint het
van de concurrentie door het geheel aan ‘regionale kwaliteiten’: woon- en werkomgeving,
leefklimaat, bereikbaarheid van de kennisinfrastructuur, voldoende en passende
vestigingsmogelijkheden voor bedrijven, een open en gastvrije cultuur en een sterke
vrijetijdssector.
Analyse: vier sporen
De Zuidvleugel streeft naar een duurzame economische structuur. Daarvoor is het nodig om:
(a) sterke clusters voortdurend te versterken; (b) ook kansrijke sectoren te versterken; (c) een
goed functionerende kennisinfrastructuur te bewerkstelligen en (d) ruimte te creëren voor –
concentratie van – economische activiteiten op bedrijventerreinen en gespecialiseerde
scienceparken.
a. Sterker maken wat sterk is
De Zuidvleugel kent traditioneel enkele sterk internationaal concurrerende clusters: Haven
Industrieel Complex, Greenports en Den Haag Internationaal . Life&Health Sciences is zich aan
het ontwikkelen als vierde cluster met een sterk profiel (zie kaders). Binnen deze clusters kent
de regio twee opkomende hotspots ( ‘kristallisatiepunten van innovatienetwerken’) die zich
vaak concentreren op scienceparken rond kennisinstellingen en universiteiten:
- Bioscience Park Leiden: binnen de Zuidvleugel is dit bioscience-park een aantrekkelijke
vestigingsplaats voor kennisintensieve organisaties op het terrein van de Life&Health
Sciences die in sterke verbinding staat met andere locaties in Rotterdam en Delft waar
Life&Health Science-activiteiten zich concentreren.

13

-

De economische spin-off afkomstig van universiteiten en kennisinstellingen wordt voor de
regio steeds belangrijker, gespecialiseerde bedrijven kunnen de aanwezige excellente
kennis vermarkten. Kansrijke ontwikkelingen doen zich voor op de raakvlakken van de
Life&Health Sciences met de andere drie pieken (greenports, veiligheidsissues, energie);
Water-, delta- en energietechnologie: dit cluster is sterk vertegenwoordigd in de
Zuidvleugel, vooral in de regio’s Rotterdam en Drechtsteden. De mondiale vraag naar
kennis hierover neemt toe, onder meer als gevolg van de klimaatverandering. Ambitie is
wereldwijd kenniscentrum te worden. Bundeling van publiek en privaat onderzoek en een
ruimtelijke concentratie van het cluster zijn aandachtspunten. Toepassing van kennis op de
thuismarkt is belangrijk om technologieën uit te ontwikkelen tot producten, en om
internationale referentieprojecten te ontwikkelen (zoals innovatieve verstedelijking in
Stadshavens Rotterdam, de zandmotor voor de Delflandse Kust, Westland als
energieleverancier, en Zuidplaspolder).

Haven Industrieel Complex
De Rotterdamse haven is de spil van een (inter)nationaal logistiek complex waar netwerken van
transport en handel samenkomen. Het complex staat daarnaast uit tal van industriële activiteiten
waaronder chemie, energie, netwerken rondom waterbeheer, waterbouw en de maritieme sector, en
ook de havengerelateerde bedrijven in de Rotterdamse regio en de Drechtsteden. Stad en haven bieden
uitstekende vestigingsvoorwaarden voor transport- en distributiebedrijven en maritieme zakelijke
dienstverlening. Goede achterlandverbindingen zijn van levensbelang voor het functioneren van de
haven. Daarnaast staat het havencomplex aan het begin van een grote omwenteling van de transitie van
fossiele brandstoffen naar alternatieve brandstoffen. Tot 2040 is het de ambitie om de het Haven
Industrieel Complex verder uit te bouwen met innovatieve clusters (energietransitie, deltatechnologie),
transformatie en intensivering van oude havengebieden (Stadshavens) en ontwikkeling van het
Mainport Netwerk Nederland. Dit laatste betekent dat het gewenst is dat Nederlandse havens meer
gaan samenwerken en er geïnvesteerd wordt in het netwerk van logistieke knooppunten langs
achterlandverbindingen voor de afhandeling van goederen. Momenteel heeft ook de Rotterdamse
haven last van de economische recessie, maar als de economie weer aantrekt moet de haven klaar zijn
voor het verwerken van steeds grotere goederenstromen uit met name Azië. Het Haven Industrieel
Complex staat voor de grote uitdaging om de te verwachten goederenstroom vanaf de Maasvlakte tijdig
richting achterland te krijgen.

Greenports
De Greenports zijn ook in 2040 internationaal marktleider rond de duurzame productie, verwerking en
logistiek van tuinbouw en sierteelt. Daarvoor moet in 2040 de productiewaarde minimaal verdubbeld
zijn. Het Europese marktleiderschap omvat een marktaandeel van minimaal 25%. Het tuinbouwcluster
staat in de top drie van meest aantrekkelijke sectoren om in en voor te werken. Tuinbouwbedrijven zijn
in toenemende mate technologisch complex, multifunctioneel en multinationaal. De Zuidvleugel blijft
het belangrijkste gebied van de Greenports. Deze stedelijke vorm van agrarische productie (in 2040
100% energieneutraal) levert naast voedsel en siergewas ook energie, water, en een positieve bijdrage
aan klimaat en omgeving. Agrologistieke afwikkeling vergt een optimale organisatie van de hele
versstroom, met verschillende vervoerwijzen. Ook hier geldt het belang van een goede ontsluiting. Aan
de infrastructurele voorwaarden daarvoor moet binnen de Zuidvleugel worden voldaan, wat onder

14

meer integratie met de mainports Rotterdam en Schiphol met zich meebrengt. Tegelijk zijn de
ruimtelijke randvoorwaarden voor de logistiek en de bundeling van bedrijfsleven en kennisinstellingen
van belang.

15

Den Haag Internationaal
Nu en in 2040 levert Den Haag met het cluster van internationaal recht, vrede en veiligheid een unieke
bijdrage aan (het profiel van) de Randstad en Nederland. Den Haag staat wereldwijd bekend als centrum
voor internationale rechtspraak. Bovendien biedt de groei van het aantal multidisciplinaire vraagstukken
op het gebied van recht, vrede, veiligheid en ontwikkeling de mogelijkheid om de in Den Haag
aanwezige kennis te ‘vermarkten’. Dit maakt het belang van dit cluster nog groter. Tot 2040 is het de
ambitie wereldcentrum op het terrein van internationaal recht, vrede, veiligheid en ontwikkeling te zijn,
dat hierin gespecialiseerde internationale instellingen aantrekt om zich in de Haagse regio te vestigen.
Dit betekent dat er hoogwaardige, goed bereikbare werk- en woonlocaties beschikbaar moeten zijn en
topvoorzieningen op terrein van cultuur, recreatie en onderwijs. In de Internationale Zone zijn
internationale instellingen al enigszins geclusterd, maar het streven de aanwezige kennis meer te
bundelen om beter in de behoefte aan meerdere disciplines te voorzien. De Binckhorst biedt kansen
voor verdere groei van deze sector. Het internationale profiel van Den Haag wordt nog onvoldoende
benut door bijvoorbeeld universiteiten en internationaal werkende bedrijven in de Randstad. De
financiële dienstverlening in Amsterdam profiteert van de spin-off van de juridische dienstverlening in
Den Haag (ABF Research). Het profiel zorgt ook voor spin-off naar de congres- en hotelmarkt van vooral
Den Haag, Leiden en Amsterdam.

Life&Health Sciences
Kenmerkend voor de Life&Health Sciences zijn de enorme groei en het kennisintensieve karakter.
Belangrijk in deze branche is niet alleen de fysieke nabijheid van de verschillende kennisinstellingen en
bedrijven maar ook de onderlinge samenwerking. Een aandachtspunt voor de sector blijft opleiding en
behoud van gekwalificeerd personeel. Rijk en regio richten zich dan ook op versterking van de
economische activiteiten door kennis beter te benutten. Dit gebeurt onder andere door: 1. het
stimuleren van samenwerking tussen ondernemers, of tussen ondernemers en onderzoeksinstellingen,
bijvoorbeeld door gezamenlijke faciliteiten te bieden zoals hotspots; 2. onderwijs beter aan te laten
sluiten op de arbeidsmarkt, door bijvoorbeeld vraaggerichte opleidingstrajecten op te zetten.

b. Kansrijke sectoren
Behalve de pieken kent de Zuidvleugel meer kansrijke sectoren voor economische groei en
vernieuwing. Nano-technologie en materiaalkunde (doorbraaktechnologieën), toerisme,
leisure en zakelijke congressen, en de creatieve sector moeten niet onderschat worden. De
Zuidvleugel wil focus aanbrengen in de keuze welke kansrijke sectoren verder ondersteund
moeten worden. Hiervoor is nader onderzoek nodig. Voor een sterkere economische basis is
het van belang het aanwezige menselijke kapitaal beter te benutten. Denk aan een hogere
arbeidsparticipatie van groepen die nog onvoldoende deelnemen, vooral lager opgeleiden.
Voor het vasthouden en aantrekken van kenniswerkers zijn, naast opleidingsmogelijkheden en
banen, een aantrekkelijk stedelijk milieu en een goed huisvestingsaanbod cruciaal. Daarnaast
moeten sociaal -economisch zwakkere gebieden beter worden aangesloten op omliggende
arbeidsmarkten, zodat er meer kans op werk ontstaat. Dit vergt ook fysieke maatregelen.
c. Betere kennisinfrastructuur
Of de ambitie dichterbij komt, hangt sterk af van de mate van kennisontwikkeling en vermarkting. Een goed functionerende kennisinfrastructuur bestaande uit universiteiten,
kennisinstellingen, R&D-locaties en toptalent is hiervoor een voorwaarde.
16

Die infrastructuur voedt de pieken, en kan tegelijkertijd nieuwe pieken doen ontstaan en de
economische structuur verbreden.
Blijvende versterking van deze infrastructuur en vermarkting van kennis is de opgave. Dat
betekent dat er reguliere bedrijventerreinen en kantoorlocaties zijn waar onderzoeksinstituten
en kennisintensieve bedrijvigheid zich kunnen vestigen. Voorbeelden zijn de omgeving van
Erasmus Medisch Centrum en Brainpark in Rotterdam, Technopolis in Delft, het
Biolifesciencepark in Leiden en het Estec-terrein in Noordwijk, maar ook de toekomstige
Climate Campus in Stadshavens Rotterdam. Een strikt toelatingsbeleid moet campusvorming
en de ontwikkeling van deze locaties bevorderen. Daarnaast moet er vanuit de universiteiten
ruimte zijn voor economische spin-off, in de vorm van startende bedrijven en incubators, en
ruimte voor huisvesting van strategische ruimtevragende onderzoeksfaciliteiten. Tot slot is ook
campusvorming mogelijk rond innovatieve, veelal grotere bedrijven en kennisinstellingen.
De overheid heeft bij campusontwikkeling een faciliterende rol door te investeren in
randvoorwaarden (bereikbaarheid, openbare ruimte). De locaties moeten goed bereikbaar zijn
vanaf belangrijke knooppunten van het openbaar vervoer en vanaf de luchthavens Schiphol en
Rotterdam/The Hague Airport. Rijk en regio zullen samen bezien in hoeverre deze regionale
ambities ruimtelijk kunnen worden ingebed bijvoorbeeld in de vorm van hotspots van
kennisinstituten en bedrijvigheid.
d. Ontwikkeling bedrijventerreinen
Ruim een derde van de beroepsbevolking in de Zuidvleugel werkt op een bedrijventerrein.
Ondernemingen die er gevestigd zijn, zijn goed voor ongeveer 35% van de bruto toegevoegde
waarde in Nederland. Veroudering van die terreinen heeft nadelige gevolgen: bedrijven lijden
onnodig omzetverlies en imagoschade en worden soms gedwongen te verhuizen naar nieuwe
locaties binnen en buiten de regio. Daarom loont het om bestaande bedrijventerreinen te
herstructureren en nieuwe bedrijventerreinen aan te leggen. Er moet voldoende ruimte
beschikbaar zijn op de terreinen en die ruimte moet ook aansluiten op de behoefte van het
bedrijfsleven.
Het beleid is, conform de SER-ladder, allereerst om bestaande bedrijventerreinen optimaal te
benutten (herstructureren, intensiveren) en in tweede instantie om nieuwe bedrijventerreinen
te realiseren. Hoewel nieuwe locaties kunnen leiden tot onnodige aantasting van de schaars
beschikbare open ruimte in ons land, is de aanleg van nieuwe bedrijventerreinen goedkoop in
vergelijking met kostbare herstructureringsopgaven. Bestaande terreinen hebben te weinig
‘verdiencapaciteit’ om de herstructurering autonoom mogelijk te maken. Ondanks dat de regio
primair verantwoordelijk is voor de verouderingsproblematiek, wil het rijk helpen de
structurele oorzaken weg te nemen en de ontstane veroudering aan te pakken. In lijn met het
advies van de Taskforce Herstructurering Bedrijventerreinen (Commissie Noordanus) zet het
kabinet samen met provincies, gemeenten en bedrijfsleven erop in om de achterstand in
herstructurering weg te werken. Bijzondere aandacht in het beleid hebben bedrijventerreinen
die van belang zijn voor internationale pieken of de kansrijke clusters (zoals logistieke hotspots
en 'natte' bedrijventerreinen voor de maritieme technologische bedrijvigheid).

17

Afspraken: van Pieken in de Delta tot herstructurering
De volgende afspraken zijn al gemaakt voor de economie in ruimtelijke zin in de Zuidvleugel:
- versterking clusters: de overheid stimuleert (inter)nationaal sterke clusters en verbetert de
vestigingsvoorwaarden; de markt doet uiteindelijk de investeringen. De overheid kent
onder meer de gebiedsgerichte programmatische aanpak Pieken in de Delta, Sterke
Regio’s en de Europese structuurfondsen. Daarnaast hebben rijk en regio de afgelopen
jaren geïnvesteerd in de internationale bereikbaarheid van de Zuidvleugel (HSL, verbreding
A15), en in de stations van Rotterdam en Den Haag (Nationale Sleutelprojecten). Met de
aanleg van de Tweede Maasvlakte krijgt de Rotterdamse haven in ieder geval tot 2020
voldoende ruimte voor grote containerschepen. Voor de Greenports onderzoekt de
provincie de mogelijkheden voor één of twee nieuwe grootschalige glastuinbouwlocaties
(> 300 ha netto) in Zuid-Holland. Rijk en regio hebben afspraken gemaakt over
herstructurering van bestaand glastuinbouwareaal (2850 ha), bollenareaal (950 ha) en
boomteeltareaal (310 ha). Daarnaast zal 200 ha verspreid glas gesaneerd worden;
daarvoor komt compensatie in gebundelde glastuinbouwlocaties. Ten slotte lopen er in de
Zuidvleugel verschillende MIRT-verkenningen (Holland Rijnland, Haaglanden, Rotterdam
VooRuit, Antwerpen-Rotterdam). Deze verkenningen richten zich op de relatie tussen
toekomstige ruimtelijk-economische ontwikkelingen en knelpunten in de infrastructuur
(zoals de A4);
- kennisinfrastructuur: er zijn afspraken gemaakt over het Randstad Urgent-project
Bioscience Park Leiden (FES-bijdrage voor de ontsluiting), en over Biopartner. Verder ook
over Technopolis/Science Port Holland: incubator Technopolis (EFRO). En tot slot over de
aanleg van de A4 Delft-Schiedam.
- bedrijventerreinen: het kabinet heeft afgesproken tussen 2009 en 2013 6.500 hectare te
herstructureren. De ministeries van VROM en Economische Zaken werken, in
samenwerking met provincies en gemeenten, in 2010 aan de uitvoering van deze
afspraken. De provincies stellen uiterlijk in april 2010 hun provinciale
herstructureringsprogramma’s op.

3.2 Opgave: sterkten benadrukken en ruimte bieden voor innovatie
Clusters versterken
- Het Haven Industrieel Complex heeft een sterk nationaal netwerk van zee- en
binnenhavens en logistieke knooppunten nodig, en ruimte voor havengerelateerde
bedrijven. Dit betreft een gezamenlijke opgave van rijk en regio. Ook moet de
havengerelateerde economie versterkt worden met kansrijke sectoren zoals
energietransitie en deltatechnologie. Opgave is ruimte te bieden aan nieuwe economische
activiteiten, en kennisontwikkeling te stimuleren. Voorwaarden voor ruimte in de
stadshavens zijn: betere bereikbaarheid en maatwerk voor milieuregelgeving.
- De Greenports moeten de relatie versterken met het Haven Industrieel Complex en
inzetten op ‘co-modaliteit’, agrologistiek, en transport per rail. De bestaande
glastuinbouwgebieden moeten geherstructureerd worden en de sector zelf verduurzaamd.
Voor wat betreft het productieareaal op langere termijn wordt onderzoek gedaan wat de
meest kansrijke ruimtelijke strategie voor Greenport Nederland kan zijn.
Met een innovatieprogramma voor de Greenports kan duurzaamheid worden bevorderd
en kunnen cross-overs worden bewerkstelligd met andere sterke economische sectoren,
18

-

-

zoals het Haven Industrieel Complex. Te denken valt aan een concept als ‘World Green
Port’. Dit kan de economie verder versterken.
De opgaven voor Den Haag Internationaal zijn het versterken van het economische profiel,
het verbeteren van de bereikbaarheid van de Internationale Zone en het transformeren
van de Binckhorst tot een hoogwaardige woon- en werklocatie.
De opgaven voor Life&Health Sciences moeten – net als bij de andere pieken – verder
worden onderzocht, zeker wat de rijksopgaven betreft. Vanuit Pieken in de Delta, Sterke
Regio’s en EFRO zijn voor dit cluster veel randvoorwaarden gecreëerd. De ontwikkeling van
Life&Health Sciences, in het bijzonder het Bioscience Park Leiden, is verder niet los te zien
van de directe ruimtelijke omgeving (verbinding Leiden-Katwijk): de verbinding A4-A44, de
RijnGouwelijn-West en de realisatie van de woningbouwlocatie Valkenburg. Ook de
campus Witte-Biotechnologie (naast DSM Delft) ziet de regio ten goede komen aan het
cluster Life & Health Sciences.
Voor het water-, delta- en energiecluster wil de regio de campus rond de TU Delft verder
ontwikkelen door een campus Water en Delta (nabij WL-instituut), gebiedsontwikkeling
zone TU-Technopolis Station Delft-Zuid, Deltares Golfgoot en de Protonenkliniek (Holland
PTC) op Technopolis. Ten slotte ziet de regio de Rotterdam Climate Campus in
Merwehavens/Vierhavens als gewenst, evenals een integrale gebiedsontwikkeling Science
Port Holland/ Midden Delfland.

Kennisinfrastructuur verbeteren
De opgave voor een betere kennisinfrastructuur is meer huisvesting te realiseren voor
studenten en expats, en meer investeren in de kenniseconomie.
Bedrijventerreinen herstructureren
Het rijk helpt de achterstand in de herstructureringsopgave tot 2020 in te halen. Dit gebeurt
op drie manieren. Allereerst is er een langetermijnstrategie gericht op het tijdig ingrijpen in
veroudering van bedrijventerreinen door terreineigenaren zelf (onder meer door
parkmanagement en een grotere financiële betrokkenheid van private investeerders).
De strategie voor de middellange termijn is het herstructureren van ongeveer 6500 ha
verouderde bedrijventerreinen tot en met 2013. Op korte termijn is er de aanpak in onder
meer pilots om de strategie in gang te zetten.
Op basis van een nadere analyse komt de Taskforce Herstructurering Bedrijventerreinen tot
een kernopgave van 15.800 ha (2009 tot 2020) met een bijbehorende kostenraming van 6,35
miljard euro. Deze opgave is ambitieus en past binnen het streven van het kabinet en de
andere betrokken partijen om 1.000 à 1.500 ha per jaar te herstructureren. Voor de
Zuidvleugel wordt ernaar gestreefd om 150 à 200 ha per jaar te herstructureren. Uitgangspunt
bij de ramingen voor het ruimtebeslag van nieuwe bedrijventerreinen (uitbreiding en
vervanging) is het Transatlantic Market-scenario, waarvan gemotiveerd afgeweken kan
worden. Rijk en regio nemen als ruimtelijke planningsopgave voor de periode 2010 tot 2020:
10.965 ha netto (voor Nederland). Voor de vier Randstadprovincies is dit: 3.525 ha; en
specifiek voor de Zuidvleugel is het minimaal 1.100 ha.

19

3.3 Agendapunten
Economische ontwikkeling
- Een gezamenlijke verkenning uitvoeren naar het economisch profiel van de Zuidvleugel
met aandacht voor de gevestigde drie pieken, de opkomende pieken en de kansrijke
sectoren.
Clusters en kansrijke sectoren
- Haven Industrieel Complex: uitwerken Mainport Netwerk Nederland inclusief concept
Logistieke Hotspots, voldoende ruimte voor de havengerelateerde bedrijven, integrale
gebiedsopgave Stadshavens Rotterdam (bereikbaarheid);
- Greenports: versterking van het glastuinbouwcluster, herstructurering Greenport-arealen
(verdere investeringen nodig), uitwerken co-modale agrologistiek;
- Den Haag Internationaal: Kust (Scheveningen, plan Morales), Internationale Zone, Nieuw
Binckhorst, internationale treinverbindingen;
- Uitwerking concept Campusontwikkeling door rijk (voor zover van nationaal belang) en
regio (inclusief betere bereikbaarheid);
- Voorwaarden scheppen voor kansrijke sectoren toerisme/leisure/congresmarkt, creatieve
sector (bijvoorbeeld toestaan van functiemenging voor creatieve bedrijvigheid) en
doorbraaktechnologieën.
Bedrijventerreinen
- Resterende opgave herstructurering en (waar nodig) financiering.

20

4. Stedelijk intensiveren
Tot en met 2020 worden er in Zuid-Holland 175.000 woningen gebouwd. Het grootste
deel van deze woningbouw wordt gerealiseerd in bestaand stedelijk gebied. De steden
winnen hiermee aan (economische) kracht terwijl het omliggende landschap gespaard
blijft. Deze stedelijke intensivering moet duurzaam zijn en woonmilieus bieden
waardoor diverse sociale groepen zich in de steden willen vestigen. Deze opgave is
bepalend voor de inrichting van landschappen en de benodigde keuzes om het
metropolitane gebied bereikbaarder te maken.

4.1 Wonen, werken, recreëren en vestigen in de Zuidvleugel
Ambitie: duurzame steden, aantrekkelijk landschap, hoogwaardig OV
Het is van groot belang wonen, werken, recreëren én het vestigingsklimaat van de Zuidvleugel
aantrekkelijker te maken. Niet alleen voor de inwoners en bedrijven in de Zuidvleugel, maar
ook voor de internationale concurrentiepositie van de Randstad als geheel. In de Structuurvisie
Randstad 2040 heeft het kabinet dit ook onderstreept. Rijk en regio hebben een
gemeenschappelijke ambitie om een metropolitane regio te bewerkstelligen met dynamische
en zeer stedelijke centra in een aantrekkelijk en divers landschap, voorzien van een
hoogwaardig openbaar vervoernetwerk. Een duurzame stedelijke inrichting staat daarbij
voorop, zoals steden klimaatbestendig maken via innovatieve toepassingen om de CO2-uitstoot
terug te dringen. Rijk en regio willen maximaal innovatief zijn op het vlak van duurzaam
bouwen en stedenbouw, energiebesparing en toepassing van duurzame energie.
Analyse: van kwantiteit naar kwaliteit
De lat van rijk en regio ligt hoog. Ruimtelijke ontwikkeling van de Zuidvleugel moet namelijk
vooral tot stand komen door binnenstedelijke transformatie en in samenhang met het
hoogwaardig regionaal openbaar vervoernetwerk. Dit betekent een trendbreuk met het
recente verleden van bijvoorbeeld Vinex. Voor nieuwe grootschalige uitleg is in de Zuidvleugel
geen ruimte. De resterende open ruimte moet behouden blijven, en van hogere kwaliteit
worden om het gebruik en de bereikbaarheid voor de stedeling te verbeteren. Om dit waar te
maken, moeten rijk en regio de koers verleggen van kwantiteit naar kwaliteit.
Door sociale, milieutechnische en economische ontwikkelingen wordt de aanwezigheid van
geschikte arbeidskrachten naar verwachting een steeds belangrijker vestigingsfactor. De
opgave voor de Zuidvleugel is daarom om het menselijk kapitaal te versterken. Hierbij horen
investeringen in onder meer onderwijs, luchtkwaliteit en de drie benoemde economische
pieken: Haven Industrieel Complex, Greenports en Den Haag Internationaal. Fysieke opgaven
als woon- en leefmilieus (inclusief groen, openbare ruimte en landschap) en bereikbaarheid
moeten in dit licht worden bezien, zodat agglomeratievoordelen zo groot mogelijk worden en
de nadelen zo klein mogelijk.

21

Afspraken: woningbouw
In de Structuurvisie Randstad 2040 van het kabinet staat de ambitie om de internationale
concurrentiepositie van de Randstad te versterken. Ook wil het rijk de nadruk leggen op de
stad; dáár moet het (economisch gezien) gebeuren. Als aanvulling daarop worden in de directe
nabijheid van de grote steden zogenaamde metropolitane parken aangewezen. Dit sluit aan bij
de Verstedelijkingsstrategie Zuidvleugel.
De huidige woningbouwafspraken tussen rijk en de regio’s lopen tot 2010. Voor de periode
tussen 2010 en 2020 is de (kwantitatieve) afspraak de woningvoorraad uit te breiden met
115.000 woningen. Inclusief de vervanging van 60.000 te slopen huizen, betekent dit in de
periode 2010-2020 een woningproductie van 175.000. In de periode tot 2030 zullen er nog
eens 50.000 woningen worden gebouwd. Het rijk wil in 2009 nadere afspraken maken voor de
periode van 2010 tot 2020. Zoals verwoord in de brief van de minister van Wonen Werken en
Integratie aan de Tweede Kamer van juli 2008 moeten het meer integrale
verstedelijkingsafspraken worden, in plaats van de huidige woningbouwafspraken.

4.2 Opgave: van kwantiteit naar kwaliteit
Om wonen, werken, recreëren én vestigen in de Zuidvleugel aantrekkelijker te maken, is het
van belang het aanbod aan woonmilieus af te stemmen op de vraag van de toekomstige
metropolitane inwoner van de Zuidvleugel. De Verstedelijkingsstrategie stelt voor zeven
‘iconen’ te ontwikkelen voor metropolitaan wonen. Het gaat om zeven woonmilieus met
unieke kwaliteiten:
- wonen aan de kust: Scheveningen en deel van Valkenburg;
- wonen langs grote rivier: Stadshavens Rotterdam (wonen én werken), Maasterrassen
Drechtsteden;
- hoogstedelijk wonen: Binckhorst Den Haag, Stationskwartier Rotterdam CS;
- wonen in het landschap: Rode Waterparel in de Zuidplaspolder.
Het grootste deel van de woningbouwopgave wordt binnenstedelijk uitgevoerd. Om de
aantrekkelijkheid te vergroten, moet daarnaast een kwalitatief hoogwaardig ‘groenblauw’
metropolitaan landschap in de Zuidvleugel ontwikkeld worden (zie hoofdstuk 5). Ook is
onderzoek nodig naar nieuwe financiële arrangementen om die koerswijziging van kwantiteit
naar kwaliteit structureel waar te kunnen maken. De woningbouw moet zoveel mogelijk
energieneutraal uitgevoerd worden en dient te passen in het concept van een duurzame
stedelijke ontwikkeling (inclusief het binnenstedelijke groen). Een aandachtsgebied hierbij is
Rotterdam-Zuid, een gebied waar de sociale problemen binnen de Zuidvleugel het grootst zijn.
Alleen door een integrale aanpak van fysieke en sociale investeringen kan dit gebied aansluiten
bij de rest van de Zuidvleugel. Projecten zoals een nieuwe Kuip (Stadionpark) en de
vernieuwing van Zuidplein en omgeving (Hart van Zuid) zijn bedoeld om Zuid weer
aantrekkelijk te maken.

22

4.3 Agendapunten
Koerswijziging van kwantiteit naar kwaliteit
- Mate van binnenstedelijk uitbreiden: hoeveel procent van de verstedelijkingsopgave moet
binnenstedelijk worden opgelost? Het rijk gaat uit van 60% (bruto). Realiteit in de
Zuidvleugel is 65% voor de periode 2010-2020. Voor de gezamenlijke ambitie voor de
Zuidvleugel is een hoger binnenstedelijk niveau nodig. De regio gaat uit van 80%;
- Aanpassing van geplande uitleglocaties: de schaarse uitleglocaties (namelijk slechts 20%
van het totaal aan woningen) moeten worden gebruikt voor landelijk en waterrijk wonen;
- Iconen van de Zuidvleugel: er moeten onderscheidende en kwalitatief hoogstaande
woonmilieus worden ontworpen in de Zuidvleugel. Zie de zeven iconen uit de
Verstedelijkingsstrategie hierboven. Deze projecten moeten van internationale allure zijn
als het gaat om stedenbouwkundige kwaliteit, architectuur en duurzaamheid. Het gaat om
een integrale aanpak met zowel fysieke als sociale investeri ngen (zoals in Rotterdam-Zuid).
Financiële instrumenten
- Investeringen in stedelijke ontwikkeling moeten anders benaderd worden, namelijk niet
met de ‘klassieke’ woningsubsidie (middelen per woning, kwantitatief criterium), maar
met een integrale projectsubsidie (middelen per project, kwalitatief criterium);
- Investeringen vervroegen: er moeten in verband met de economische crisis al op kortere
termijn ruimtelijke investeringen worden gedaan;
- Investeringen in de metropolitane regio (gebieden van groenblauwe topkwaliteit,
economie, bereikbaarheid) scheppen gunstige voorwaarden voor stedelijke ontwikkeling
op de lange termijn. Bij dergelijke investeringen hoort een heldere investeringsagenda van
rijk en regio gezamenlijk. Een Ruimte Fonds naast het bestaande Infrastructuurfonds (als
opstap naar een echt integraal MIRT) zou een logische stap zijn.
Optimalisatie regelgeving
- De realisatieparagraaf van de nieuwe Wet op de Ruimtelijke Ordening (Wro) is te star voor
zeer complexe, binnenstedelijke en grootschalige transformatieprojecten. De werking van
de wet in de praktijk is niet in lijn met de geest van de wet;
- Aandacht voor milieuwet- en regelgeving: de ‘stad&milieubenadering’ moet worden
voortgezet. Daarmee wordt compensatie op andere locaties in de omgeving van het
desbetreffende project mogelijk. Op het vlak van externe veiligheid is het in bepaalde
gevallen noodzakelijk de routes voor vervoer van gevaarlijke stoffen aan te passen. Dit zal
van geval tot geval bekeken worden in het kader van het programma ‘Basisnet vervoer
gevaarlijke stoffen’.

23

5. Landschap dicht bij huis brengen
Vanwege de nadruk op binnenstedelijk bouwen, moeten natuurgebieden vanuit de
steden goed bereikbaar zijn voor recreatie. Bescherming en uitbreiding van natuur is
daarnaast goed voor de biodiversiteit en de economie (denk aan landbouw, maar ook
aan het vestigingsklimaat). In dit hoofdstuk gaat het om ‘groen om de stad’. De
binnenstedelijke opgaven voor ‘groen’ zijn bij verstedelijking (hoofdstuk 4)
ondergebracht.
5.1 Groengebieden voor recreatie, biodiversiteit en economie
Ambitie: landschap binnen tien fietsminuten, en biodiversiteit
Bouwen in bestaand stedelijk gebied moet gecombineerd worden met een aantrekkelijk
landschap, zo stelt de Verstedelijkingsstrategie Zuidvleugel. Ook los van de
verstedelijkingsambitie vraagt de internationale concurrentiepositie om een aantrekkelijk
landschap. Om prettig te wonen is het van belang dat er groen is in de nabije omgeving en dat
het landschap toegankelijk is. Uit onderzoek blijkt dat inwoners van Zuid-Holland relatief
weinig groen in hun woonomgeving hebben voor bijvoorbeeld buitenrecreatie of wandel- en
fietstochten. De gezamenlijke ambitie van rijk en regio is dat inwoners vanuit de stad binnen
tien fietsminuten in een aantrekkelijk groengebied kunnen komen. Het huidige aanbod komt
daar niet aan tegemoet.
Bovendien loopt de natuurlijke biodiversiteit nog steeds terug. Bescherming en uitbreiding van
de natuur moeten dit tij keren. Dit vraagt om realisatie van de ecologische hoofdstructuur: een
samenhangend netwerk van natuurgebieden. Denk in de Zuidvleugel aan de duinen,
buitendijkse terreinen, wateren in de Delta en Nieuwkoopse plassen.
Om deze ambities waar te maken moeten we investeren in kwantiteit (hoeveelheid
recreatiemogelijkheden zoals wandel- en fietspaden) en in kwaliteit (zoals het niveau en
diversiteit van inrichting, en de bereikbaarheid van het landschap vanuit de steden).
De natuurwaarden zijn te vergroten door natuurgebieden te realiseren en met elkaar te
verbinden (ecologische hoofdstructuur inclusief nieuwe natuur). De landbouw moet versterkt
worden als economische drager en aanbieder van agro-diensten en -producten voor de stad.
Dit kan er ook voor zorgen dat kleine kernen levensvatbaar blijven.
Analyse: veranderende recreatiebehoefte, hoge grondprijzen
Recreanten zijn tegenwoordig zeer mobiel: er is meer behoefte aan grotere gebieden en aan
bijzondere evenementen. Verder hebben ze meer waardering voor het agrarische
cultuurlandschap, voor water en wildere natuur. Om in deze behoeften te voorzien moet er
meer nadruk liggen op het versterken en het behouden van kwaliteit in plaats van op het
aanleggen van nieuwe (uniforme) recreatiegebieden. Verder moet er meer nadruk komen op
de rol van de landbouw als beheerder van het landschap en leverancier van agro-biodiversiteit.

24

De realisatie van nieuwe RodS- en EHS-gebieden (Recreatie om de Stad en Ecologische
Hoofdstructuur) loopt achter op schema vanwege de hoge grondprijzen en de moeizame
verwerving van de noodzakelijke grond. Het Investeringsbudget Landelijk Gebied is er vooral
voor de aanleg van nieuwe hectares natuur en recreatie.
Vier soorten landschappen in Zuid-Holland
1. Metropolitane landschappen
Hier moet het recreatief (mede)gebruik van het landschap vergroot worden door onder andere
bijzondere recreatieve trekkers. Verder moet de bereikbaarheid vanuit omliggende steden vergroot
worden en moet landbouw een nieuwe rol krijgen (ook aanbieder van agro-diensten en -producten voor
de stad). Bij de ‘groenblauwe’ inrichting streven we topkwaliteit na.
2. Groene Hart (Nationaal Landschap)
De ruimtelijke opgaven in het Groene Hart zijn het behoud, herstel en ontwikkeling van de
landschappelijke diversiteit en van de waardevolle en unieke (veen-)weidegebieden. Voor de landbouw
worden hierbij ontwikkelingsmogelijkheden geboden als belangrijke economische drager.
Speerpunten zijn daarnaast: de aanpak van bodemdaling, een robuust watersysteem, de aanleg van
grootschalige ecologische hoofdstructuur (Groene Ruggengraat) en verhoging van de ‘beleefbaarheid’,
waaronder betere bereikbaarheid vanuit omliggende steden.
3. Delta (inclusief Nationaal Landschap Hoeksche Waard)
Er moeten condities worden gecreëerd voor een duurzame en klimaatbestendige inrichting en een
hoogwaardige ruimtelijk-economische ontwikkeling. Dit betekent: veiligheid waarborgen
(overstromingsrisico’s tegengaan, ook op lange termijn), een duurzaam en zo natuurlijk mogelijk
ecosysteem realiseren (rekening houdend met zoetwatervoorziening), en kansen bieden en grijpen voor
de ruimtelijk-economische en maatschappelijke ontwikkeling van het gebied. De bereikbaarheid vanuit
omliggende steden moet daarom verbeterd worden, de landbouw moet ondersteund worden als
economische drager, de ontbrekende delen van de ecologische hoofdstructuur (Deltanatuur) moeten
aangelegd worden, en het toerisme moet een grotere economische factor worden. Unieke
deltakenmerken hiervoor zijn natuur, ruimte en water.
4. Kust
De kust heeft een functie als zeewering, maar ook voor natuur, toerisme en recreatie. Deze functies
moeten, in samenhang met de functies in het achterland, uit de verf komen. Diverse betrokken partijen
verkennen de haalbaarheid van uitbouw van de kust gericht op kwaliteitsverbetering voor wonen,
werken, natuur en recreatie. Ingezet wordt op betere kustverdediging (zwakke schakels), versterking
van de aanwezige natuurwaarden (Natura2000), handhaven van de drinkwaterwinning, en recreatie en
toerisme (internationale potenties ontwikkelen).

Op dit moment is er geen geld voor investeringen in betere bereikbaarheid voor recreanten
(bijvoorbeeld om knelpunten op te heffen in de hoofdinfrastructuur). De nieuwe
recreatiegebieden zijn gericht op dagrecreatie en de inrichting is sober. De landbouw staat
onder druk als gevolg van stijgende grondprijzen en veranderingen in de internationale
voedselmarkten.

25

Afspraken: lopende programma’s
Over de beschreven ambities is bestuurlijk het volgende afgesproken:
- Investeringsbudget Landelijk Gebied (loopt tot 2013): afspraken tussen rijk en provincie
over realisatie van 4200 ha Recreatie om de Stad en Ecologische Hoofdstructuur;
- Andere programma’s: realisatie 750 ha natuur en recreatie (Rotterdamse regio) in verband
met de aanleg van de Tweede Maasvlakte;
- Groene Hart: continueren van het Uitvoeringsprogramma Groene Hart 2007-2013;
- Delta: voor de financiering van het Deltaprogramma komt er een Deltafonds (met
financiële middelen vanaf 2020);
- Kust: de maatregelen voor de zwakke schakels (in de veiligheid komende vijftig jaar) zijn
uitgevoerd of gaan (binnenkort) in uitvoering;
- Europa: inzet van structuurfondsen en plattelandsontwikkelingsprogramma.

5.2 Opgave: aanleg, bereikbaarheid en kwaliteit van natuurgebieden
De opgaven voor 2020/2030 die uit het voorgaande voortvloeien, betreffen de aanleg van de
resterende prioritaire hectares natuur- en recreatiegebied (RodS/EHS) na 2013, na
herprioritering van het huidige planaanbod, en het verbeteren van de bereikbaarheid (te voet,
per fiets of met openbaar vervoer) vanuit de stad naar bestaande natuur- en
recreatiegebieden, en tussen bestaande natuur- en recreatiegebieden onderling. Ook moeten
knelpunten worden opgelost zodat recreanten grote infrastructuur (snelwegen, spoor,
vaarwegen) beter kunnen oversteken, en moet de kwaliteit van de metropolitane
landschappen omhoog.
Er is bovendien meer aandacht nodig voor de rol van landbouw in deze gebieden en voor
bijzondere recreatieve programma’s. De wateropgave van de Deltacommissie moet verwerkt
worden in de recreatie- en natuurgebieden, en de Delflandse kust moet uitgebreid worden
(voorstel van Deltacommissie) ten behoeve van veiligheid, natuur en recreatie. Tot slot zijn
maatregelen nodig om de bodemdaling in het Groene Hart te remmen.

5.3 Agendapunten
Versterken metropolitane landschappen
- Er moet gebiedsgericht gewerkt worden aan ‘groenblauwe’ topkwaliteit dicht bij de stad.
De prioritaire gebieden in de Zuidvleugel liggen tussen de steden: Duin, Horst en weide,
Hof van Delfland, IJsselmonde/Deltapoort. Er moeten afspraken worden gemaakt over
financiering van topkwaliteit, de rol van marktpartijen, exploitatie en beheer van de
gebieden en de rol van landbouw.
Groene Hart
- Uitvoeringsprogramma: onderzocht moet worden of in het Uitvoeringsprogramma Groene
Hart voldoende rekening is gehouden met de wateropgave voor de Zuidvleugel;
- Drie gebieden in het Groene Hart moeten beter bereikbaar worden vanuit de stad. Het
gaat om Hollandse plassen, Wijk en Wouden, en Rottewig/Bentwoud.

26

Delta en Kust
- Uitvoeringsprogramma Zuidwestelijke Delta (over verzilting, duurzaamheid/veiligheid) en
financiering en de realisatie van zeejachthavens om het toerisme te bevorderen;
- Kustontwikkeling zowel zeewaarts als kwaliteitsverbetering landwaarts.
Financiering
- Afspraken zijn nodig over doorloop van de financiering voor prioritaire projecten
(Ecologische Hoofdstructuur en Recreatie om de Stad) in het Investeringsbudget Landelijk
Gebied na 2013;
- De vier grote steden en drie provincies moeten afspraken maken over financiering van de
Uitvoeringsagenda Recreatief Routenetwerk: de aanpak van knelpunten in de
bereikbaarheid van natuur- en recreatiegebieden vanuit de stad. Er is betrokkenheid nodig
van het ministerie van Verkeer en Waterstaat.

27

6. Bereikbaarheid verbeteren
Een van de grootste knelpunten voor economische groei in de Zuidvleugel is
momenteel de slechte bereikbaarheid. Met de keuze voor stedelijke intensivering
komt daar nog een uitdaging bij. Net als in andere metropolitane gebieden is het
openbaar vervoernetwerk essentieel voor het functioneren van de dagelijkse
economie. Met investeringen in de stedelijke netwerken kunnen verkeer- en
vervoerbewegingen op de doorgaande verbindingen teruggebracht worden, waardoor
de verkeersdruk op deze verbindingen zoveel mogelijk beperkt blijft.
6.1 Kortere reistijden, hogere OV-frequentie
Ambitie: beter netwerk van wegen, spoor en vaarwegen
Bereikbaarheid is cruciaal voor het behalen van de ruimtelijk-economische doelen (zoals
verstedelijking). En ook zonder de ambities uit de overige hoofdstukken is het noodzakelijk de
bereikbaarheid te verbeteren. Op dit moment zijn er immers al veel knelpunten. Rijk en regio
hebben ambities geformuleerd voor wegen, openbaar vervoer en vaarwegen.
a. Hoofdwegennet en onderliggend wegennet
Het wegennet van de Zuidvleugel (hoofdwegen en enkele belangrijke schakels op onderliggend
niveau) moet goed doorstromen en aansluiten op de internationale verbindingen. Dit is van
belang voor de specifieke (inter)nationale functies zoals de Rotterdamse haven, de
grootstedelijke agglomeraties, de kenniscentra en de Greenports. Voor het hoofdwegennet
gelden tot 2020 de doelstellingen uit de Nota Mobiliteit: de files bekorten, de
betrouwbaarheid van de reistijd verhogen en de reistijd van deur tot deur verminderen.
Streven is een gemiddelde snelheid op het hoofdwegennet van 80 km per uur in 2028, zoals
beschreven is in de Mobiliteitsaanpak.
Om tegemoet te komen aan de toekomstige vraag naar mobiliteit zal het hoofdwegennet
sterker moeten worden, het (boven)regionaal wegennet een sterkere positie moeten gaan
innemen, en zullen hoofd- en regionaal netwerk meer in samenhang moeten worden bekeken
(zie PVVP, LMCA en Regionale Netwerkanalyse Zuidvleugel).
b. Hoofdspoorwegen en regionaal openbaar vervoer
Hoogwaardig openbaar vervoer is op alle schaalniveaus onmisbaar om de bereikbaarheid van
de Zuidvleugel op langere termijn te garanderen en op een duurzaam niveau te brengen. Een
belangrijke stap in dit verband is de ingebruikname van de HSL-Zuid. De Zuidvleugel wordt
daarmee in zuidelijke richting beter aangesloten op het Europese netwerk. Op lange termijn
zijn ook snelle verbindingen in oostelijke richting nodig.
Voor het (hoofd)spoorwegennet is het doel hoogfrequent spoorvervoer in te voeren op in
ieder geval de drukste trajecten in de Randstad. Voor de nabije toekomst wordt toegewerkt
naar zes intercity’s per uur en een aantal sprinters op maat, en het accommoderen van het
toenemende goederenvervoer per spoor (inclusief risicoreductie voor vervoer van gevaarlijke
stoffen). Voor de langere termijn gaat het kabinet uit van zes intercity’s en zes sprinters per
uur. Met het oog op de Stedenbaanambities wil de Zuidvleugel deze kwaliteit zo mogelijk al
vanaf 2010 introduceren.
28

De lopende onderzoeken naar het goederentransport per spoor zullen moeten uitwijzen in
hoeverre op langere termijn een aparte spoorverbinding voor het transport van goederen
tussen Rotterdam en Antwerpen haalbaar is en hoe, mede met het oog op de
verstedelijkingsdoelstellingen, op kortere termijn de externe veiligheid (vooral bij de
Drechtsteden) kan worden vergroot.
Voor de ontwikkeling van het regionaal openbaar vervoer is extra kwaliteit nodig in het
netwerk (10-40 km). De Zuidvleugel zet in op hogere frequenties en meer comfort, naast een
goede doorstroming en een begrijpelijk netwerk van verbindingen (Zuidvleugelnet Openbaar
Vervoer).
De aansluiting binnen de vervoerwijzen en tussen de landelijke en regionale systemen moet
logisch zijn: corresponderende dienstregelingen, goede fietsvoorzieningen en voor
automobilisten bereikbare overstappunten (ketenmobiliteit, vervoer van deur tot deur, een
logisch samenhangend openbaarvervoersysteem). Het regionaal spoorvervoer (Stedenbaan)
maakt deel uit van de regionale plannen voor het Zuidvleugelnet.
c. (Hoofd)vaarwegen
Het vaarwegennet kan nog beter worden benut. Rijk en regio blijven goederenvervoer over
water stimuleren. De vervoerscapaciteit van het vaarwegennet moet hiervoor op peil blijven.
Dit streven komt binnen bereik door op strategische plekken overslagterminals te ontwikkelen.
Ook de kansen voor personenvervoer over water zullen zoveel mogelijk worden benut. Het
vaarwegenstelsel is verder van strategisch belang in de Zuid-Hollandse waterhuishouding.
Analyse: netwerkuitbreidingen noodzakelijk
De verkeersdruk op het huidige wegennetwerk in de Zuidvleugel en de hele Randstad is hoog
en leidt regelmatig tot ernstige filevorming en vertraging. De introductie van Anders Betalen
voor Mobiliteit is één van de uitgangspunten bij de keuze voor de maatregelen. Ook gaan rijk
en regio al uit van maximale benutting van de bestaande infrastructuur
(mobiliteitsmanagement en verkeersmanagement). Desondanks valt aan upgrading en
uitbreiding van het netwerk niet te ontkomen. Rijk en regio moeten zich daarbij inspannen
voor een integrale aanpak: ontwikkeling van de ruimtelijk-economische structuur in
samenhang met ontwikkeling van het (infrastructuur)netwerk. Het streven is woningen,
arbeidsplaatsen en voorzieningen in bestaand stedelijk gebied zoveel mogelijk te bundelen
nabij hoogwaardig openbaar vervoer. Gemiddeld leidt dat immers tot kortere afstanden, meer
gebruik van fiets en openbaar vervoer, en daarmee tot een duurzamer mobiliteitssysteem.
a. Wegen
De Netwerkanalyse Zuidvleugel en de Landelijke Markt- en CapaciteitsAnalyse wegen (LMCA)
hebben aangetoond dat, ook na uitvoering van de maatregelen uit diverse rijks- en
regioprogramma's, de mobiliteit nog niet in goede banen is geleid. De regio’s Rotterdam en
Haaglanden kunnen de doelstellingen uit de Nota Mobiliteit niet halen, zelfs niet na uitvoering
van het MIRT-projectenboek 2010. Er is sprake van een aanhoudende autonome groei van de
mobiliteit, terwijl de ruimtelijk-economische doelstellingen nog eens hogere eisen stellen aan
het mobiliteitssysteem.
Met het oog hierop zijn in 2008 naast de MIRT-verkenning Integrale Benadering Holland
Rijnland ‘brede’ MIRT-verkenningen gestart: MIRT Haaglanden, MIRT Rotterdam VooRuit, en
Verkenning Antwerpen Rotterdam.
29

b. Openbaar vervoer
Uit de LMCA spoor is gebleken dat de vervoervraag per spoor tot 2020 hoger is dan in de Nota
Mobiliteit is voorzien. De grenzen van de capaciteit van het spoornetwerk worden daardoor
eerder bereikt. Zonder capaciteitsuitbreiding kan de groei in de markt niet worden
geaccommodeerd.
Voor de Zuidvleugel betekent dit dat voor de periode tot 2020 de Rotterdamse en de Haagse
regio moeten worden bekeken. Op de Oude Lijn zullen capaciteitsproblemen en een
verminderde kwaliteit voor de treinreiziger ontstaan. Voor de periode ná 2020 zijn mogelijk
hogere frequenties vereist voor drie spoorverbindingen: de twee Goudse lijnen, en de lijn
Leiden-Alphen aan de Rijn-Utrecht. De regio denkt dat op langere termijn een internationale
OV-verbinding van HSL-niveau nodig richting Duitsland (het rijk deelt deze mening niet).
De Netwerkanalyse en de LMCA regionaal openbaar vervoer laten kansen zien voor het
regionale openbaar vervoer: dat kan een grotere functie vervullen in het mobiliteitssysteem.
Via het Actieplan Regionaal Openbaar Vervoer en uitvoering van de afgesproken regionale OVprojecten worden belangrijke stappen gezet.
Afspraken: studies, verkenningen en analyses
Voor de periode tot 2020 is vastgesteld met welke knelpunten de hoofdinfrastructuur kampt
en welke projecten uitgevoerd moeten worden om de doelen uit de Nota Mobiliteit te
bereiken. Deze projecten zijn opgenomen in het MIRT-projectenboek 2010. In het kader van
de Nationale Markt- en Capaciteitsanalyses (NMCA’s) die het rijk in 2010 uitvoert, wordt
nagegaan in hoeverre de bereikbaarheidsproblematiek moet worden geactualiseerd. Ook de
uitkomsten van de vier Zuid-Hollandse MIRT-verkenningen zullen hiervoor input leveren.

Rijk en regio hebben mede op basis van de Netwerkanalyes Zuidvleugel en de LMCA’s al
verschillende concrete afspraken gemaakt over verbetering van het mobiliteitsnetwerk. Dit zijn
zowel afspraken over aanleg van nieuwe voorzieningen als afspraken over MIRT-planstudies
(zie overzicht in de bijlage). Voor de Gebiedsagenda gelden deze afspraken als uitgangspunt.
Daarnaast lopen er zoals gezegd vier MIRT-verkenningen, en is een MIRT-planstudie gestart:
Programma Hoogfrequent Spoorvervoer. Verder zijn enkele regionale studies gaande:
Zuidvleugelnet Openbaar Vervoer, Bereikbaarheidsstudie Grensstreek Noord- en Zuid-Holland,
Verkenning N207 en projectstudies voor aansluitingen tussen hoofd- en onderliggend
wegennet. De uitkomsten van deze verkenningen en studies worden, voor zover het
gemeenschappelijke ambities betreft, in de Gebiedsagenda 2010 verwerkt.

30

6.2 Opgave: ontwikkeling van Zuidvleugelnetwerk
Uit de genoemde studies moet nog blijken welke oplossingsrichtingen er zijn om de
bereikbaarheid te waarborgen. Enkele concrete oplossingen moeten naar verwachting wel nog
voor 2020 worden geprogrammeerd, afhankelijk van de beschikbaarheid van (financiële)
middelen. Gezien de beperkte middelen zullen belangrijke oplossingen pas op langere termijn
(na 2020) worden ingevuld. Op hoofdlijnen gaat het om de volgende opgaven.
Ontwikkeling van zuidvleugelnetten voor de weg en vooral het openbaar vervoer
Om de metropolitane ontwikkeling te faciliteren zijn goede openbaar vervoerverbindingen in
en tussen de steden nodig. Met snellere reistijden, hogere frequenties en een hogere
dichtheid van het bus-, tram- en metronet. Aan de orde zijn de inzichten vanuit het
Programma Stedenbaan en vanuit de studies Netwerk RandstadRail in de Haagse Regio, OVvisie Op Zuid en de RijnGouwelijn-West om tot een robuust en hoogwaardig OV-netwerk te
komen.
Daarnaast vraagt de metropolitane ontwikkeling om een robuuster regionaal wegennet voor
het (boven)regionale verkeer. Een opgewaardeerd onderliggend wegennet kan het
hoofdwegennet ontlasten. Naast aanleg van ontbrekende schakels, capaciteitsverruiming
binnen het bestaande netwerk en verbeteringen van de aansluitingen tussen de belangrijkste
(boven)regionale wegen en het hoofdwegennet, is het ook mogelijk om doorgaand en
regionaal verkeer van elkaar te scheiden (ontvlechting). Zo is te komen tot een robuuster
‘kernwegennet’ voor de Zuidvleugel, minder kwetsbaar voor incidenten. Het totale netwerk
moet adequater zijn in de (inter)nationale, (boven)regionale en lokale ontsluiting. Dit betekent
overigens niet dat het belang van de hoofdnetten wegen en spoor voor de afwikkeling van het
regionaal verkeer afneemt.
In het Zuidvleugelnet OV (waaraan de Zuidvleugel nu werkt) en de MIRT-verkenningen
Haaglanden, Rotterdam VooRuit en de Integrale Benadering Holland Rijnland worden concrete
maatregelen voor openbaar vervoer en de weg uitgewerkt.
Ontwikkeling van multimodale knooppunten
De belangrijkste bestaande knooppunten van verschillende OV-vormen, en van openbaar
vervoer en weg, moeten worden versterkt.
Versterking van de hoofdverbindingsassen
Voor de Zuidvleugel zijn de verbindingen van belang naar de centra van de drie belangrijkste
economische ‘pieken’ (Rotterdamse haven, Greenports en Den Haag) en de kenniscentra.
Concreet gaat het om voldoende capaciteit op de A4 (de belangrijkste noord-zuidverbinding in
de Zuidvleugel), de A15 (toegangsweg tot de haven van Rotterdam) en de A12 en de A20 (de
belangrijkste oost-westverbindingen), de A27 en het Programma Hoogfrequent Spoorvervoer.

31

Ruimte voor buisleidingen
Buisleidingen bieden de mogelijkheid chemische industrie en havengebieden te verbinden
voor het transport van gassen en vloeistoffen (brandstof, water, olie) op een duurzame
manier. Groei van de haven-/chemieclusters in de Zuidvleugel moet gepaard gaan met het
verder faciliteren van buisleidingen. In de regio Rijnmond is behoefte aan uitbreiding van de
corridors naar Antwerpen (via Voorne Putten) en naar de Noordvleugel. VROM zal deze
corridors opnemen in de Structuurvisie Buisleidingen die het ministerie naar verwachting eind
2010 oplevert.
Voor de besluitvorming zal de ‘Ladder van Verdaas’ worden gebruikt: een instrument van
voormalig Tweede Kamerlid Verdaas om systematisch en samenhangend mogelijke
oplossingen voor mobiliteitsvraagstukken te analyseren.

32

7. Water- en energiekansen benutten
Met de klimaatverandering wordt het leven in de delta waarin Zuid-Holland ligt,
bedreigd. Deze bedreiging zal het hoofd moeten worden geboden. Dat biedt ook weer
kansen, bijvoorbeeld om de kennis die wordt opgedaan wereldwijd te vermarkten.
In dit hoofdstuk gaat het over duurzaamheid op het gebied van waterbeheer en
energievoorziening. Andere duurzaamheidaspecten zijn in eerdere hoofdstukken aan
bod gekomen.
7.1 Zwakte én kracht van deltaprovincie
Ambitie: duurzaam, klimaatbestendig en innovatief
Rijk en regio streven naar een duurzaam en klimaatbestendig Zuid-Holland. Dit betekent een
goed beheer van water, bodem en natuur. Uitgangspunt is immers dat we in de Randstad
blijven wonen en werken. Door bij planvorming nu al rekening te houden met (mogelijke)
veranderingen in het water- en bodemsysteem kunnen grootschalige investeringen in de
toekomst voorkomen worden of beperkt blijven. Dit kan met intensiever en efficiënter
ruimtegebruik, clustering, inbouwen van adaptief vermogen, optimale milieuzonering en
ontsluiting.
De Zuidvleugel zet in het kust- en rivierbeheer niet alleen in op preventie van overstromingen,
maar ook op beperking van de gevolgen (mocht het toch tot overstromingen komen) door een
duurzame ruimtelijke inrichting, en op rampenbeheersing. Op dit moment wordt een nieuwe
normeringsystematiek ontwikkeld, die mogelijk ruimtelijke consequenties heeft langs
waterkeringen. Voor de beschikbaarheid van water blijft de bestaande zoetwatervoorziening
het uitgangspunt. Rijk en regio streven naar een duurzaam watersysteem om verzilting en
bodemdaling tegen te gaan. Bovendien wordt onderzocht of deze strategie voor watertekort
en zoetwatervoorziening op langere termijn houdbaar is en welke (infrastructurele)
maatregelen eventueel nodig zijn in een steeds drogere en meer verziltende omgeving.
Ook in de ambities voor de energievoorziening staat duurzaamheid centraal. De overheden in
de Zuidvleugel hebben nu diverse, maar in hoofdlijnen overeenkomende, doelstellingen voor
klimaatneutraliteit. Een voorbeeld is het Rotterdam Climate Initiative dat gericht is op een
reductie van de CO 2-uitstoot in 2025. Centraal staat forse afname van de emissie van CO2 en
toename van de voorzieningzekerheid van energie. Dit betekent een toename van het aandeel
duurzame energie (wind, zon, biobrandstoffen, aardwarmte) in de energiemix, beter benutten
van restwarmte en ondergrondse opslag van CO2.
Een integrale benadering van ruimte, water en energie biedt Zuid-Holland de mogelijkheid zich
als innovatieve deltaprovincie op de kaart te zetten. Kennisinstituten en ondernemers kunnen
zich hier profileren en nieuwe producten op de markt brengen.
Een voorbeeld van een succesvolle combinatie van ruimtelijke planvorming en versterking van
de kust biedt het boulevardplan bij Scheveningen.

33

Deze combinatie van gelijktijdige aanpak van zeewering en ruimtelijke ordening komt neer op
landaanwinning (zeewering) aan de boulevard zijde, waardoor mogelijkheden worden
gecreëerd voor nieuwe functies aan en opwaardering van de boulevard (ruimtelijk
ordeningsplan / Masterplan Scheveningen), terwijl ook nieuwe mogelijkheden in het
achterland ontstaan.
Analyse: hogere waterstanden, verzilting, energievoorziening
Voor het gebied Rijnmond-Drechtsteden zal op de langere termijn (2050) de huidige aanpak
van waterveiligheid niet meer voldoen. De Maeslantkering is ontworpen op een
zeespiegelstijging van 50 cm. Bij een grotere stijging zal de kering zo vaak moeten sluiten, dat
de kans op samenloop met hoge rivierafvoeren veel groter wordt. Dit kan leiden tot extreem
hoge waterstanden in het benedenrivierengebied met alle gevolgen van dien voor binnen- en
buitendijkse waterveiligheid. Bovendien is een hogere sluiti ngsfrequentie nadelig voor de
scheepvaart. Ook al manifesteert dit probleem zich pas op langere termijn, we zullen al op
kortere termijn een oplossingsrichting moeten kiezen. Deze vraagt zeer waarschijnlijk om een
andere aanpak dan de huidige en zal daardoor doorwerken in andere ruimtelijke opgaven.
Daarnaast leidt klimaatverandering in twee van de vier scenario’s (KNMI 2006) ook tot vaker
voorkomende lage rivierafvoeren in de zomer. Hierdoor schuift de zoutindringing vanuit zee
langs de bodem van de rivieren verder landinwaarts, wat de verzilting versterkt en
mogelijkheden voor waterinname voor onder andere land- en tuinbouw, ecologie en
peilhandhaving beperkt. Onder invloed van zoute kwel verzilt het oppervlaktewater vooral in
de dieper gelegen polders in de Zuidvleugel. Verzilting kan gevolgen hebben voor het
ruimtegebruik en het stedelijk groen, natuur, landbouw en landschap. Om op langere termijn
een goede zoetwatervoorziening te kunnen houden moet de landelijke zoetwaterverdeling
worden geoptimaliseerd.
Ook extra binnenstedelijk bouwen leidt tot nieuwe opgaven op het gebied van klimaat en
water: het voorkomen van zogeheten ‘hittestress’ (die ontstaat wanneer de temperatuur in
steden oploopt als gevolg van een bepaalde stedenbouwkundige inrichting) en ruimte
ontwikkelen voor water en piekberging in de stad. De in Zuid-Holland beschikbare kennis op
het gebied van bouwkunde en water kan door koppeling aan deze ontwikkelingen worden
benut en uitgebouwd.
Op het gebied van de energievoorziening zijn de belangrijkste trends: een doorgaande groei
van de vraag naar energie, en een toenemende afhankelijkheid van het – niet altijd even
stabiele – buitenland voor fossiele energie. In de productie groeit het aandeel duurzame
energie, maar het aandeel fossiele bronnen blijft hoog. Zonder aanvullend beleid op het
gebied van duurzame energie, energiebesparing en het reduceren van CO2 leidt dit tot een
doorgaande stijging van de CO2-emissie.
Aan de aanbodzijde liggen er in de Zuidvleugel kansen voor een verduurzaming van de
energievoorziening en energieneutraliteit, door de beschikbare kennis- en innovatiekracht in
te zetten, door restwarmte en aardwarmte in te zetten, en windenergie uit te breiden met
windmolenparken (bijvoorbeeld in de Noordzee). Nieuwe energiesystemen die gebruikmaken
van zon en water (getijde, overgang zoet-zout), kunnen ook bijdragen. Deze systemen zijn
duurzaam in te passen in bestaande ruimtelijke structuren.

34

Aan de vraagzijde kunnen energiebesparing en verduurzaming worden ingebed in de
doorgaande herstructurering en verduurzaming van de glastuinbouw, de omvangrijke
herstructurerings- en transformatieopgave in de steden, de woningbouwopgave, en de
ontwikkeling van de Rotterdamse haven tot meest duurzame haven.
Afspraken: waterveiligheid, zoetwatervoorziening, energiebesparing
Op korte termijn blijft het bestaande beleid voor waterveiligheid en zoetwatervoorziening
gehandhaafd:
- Periodieke toetsing en versterking waterkeringen, inlopen van achterstallig onderhoud
(voor 2015);
- Versterking van de zwakke schakels in de kust (Noordwijk, Scheveningen, Delfland);
- Creëren van ruimte voor de rivier, uitvoering PKB Ruimte voor de Rivier;
- Transitie van veenweidegebieden.
Voor de zoetwatervoorziening in het zuidelijk deel van Zuid-Holland (landbouw,
procesindustrie, doorspoelen van boezem, drinkwater) geldt een nauwe samenhang met de
keuzes die op korte termijn in de zuidwestelijke delta worden gemaakt. Op dit punt moeten
beide gebiedsagenda’s afgestemd worden.
Afspraken over energie:
- Beperking van gebruik van fossiele brandstoffen door energiebesparing en benutting van
restwarmte en aardwarmte voor verwarming;
- Vervanging van fossiele brandstoffen door biomassa, mits verantwoord. De haven van
Rotterdam wordt een biomassa-hub;
- Nieuwe toepassingen in stedelijk gebied met zonne-energie, gebruik van groen gas,
elektromobiliteit, et cetera;
- Uitbreiding van het windenergievermogen binnen de Zuidvleugel en streven naar een
project voor de kust;
- Uitwerking van een omvangrijk programma voor reductie, transport en opslag (onder land
en zee) van CO2. Een deel van dit CO 2 wordt nuttig gebruikt, onder meer in de
glastuinbouw.

7.2 Opgave: klimaatbestendigheid, energiebesparing en duurzame energie
Klimaatbestendigheid Zuid-Hollandse Delta, Groene Hart en Zuidvleugel
De richting van het beleid voor veiligheid vanuit de kust zal niet wijzigen. Vooral in het gebied
Rijnmond-Drechtsteden is mogelijk een aanpassing nodig. Kansrijk is volgens de
Deltacommissie het ‘afsluitbaar open maken’ van het gebied. Deze en andere mogelijkheden,
waaronder het definitief afsluiten of geheel open houden van de Maasmonding, worden
verkend in het licht van waterstaatkundige en andere ruimtelijke aspecten.
Voor oplossing van het veiligheid- en zoetwatervraagstuk in de Zuidvleugel is samenhang me t
andere delen van het hoofdwatersysteem (zuidwestelijke delta, rivieren, IJsselmeer) een
belangrijk uitgangspunt.

35

Ook de samenhang met andere ruimtelijke ontwikkelingen (nieuwbouw en herstructurering,
buitendijkse stedelijke ontwikkeling, mainportfunctie, natuur, recreatie) is essentieel om te
kunnen bijdragen aan de andere opgaven.
Op basis van het ontwerp-Provinciaal Waterplan 2010-2015 kunnen de volgende opgaven
worden benoemd voor de Zuid-Hollandse Delta:
- Realiseren van een alternatieve zoetwatervoorziening;
- Verbeteren van de waterkwaliteit van de zuidwestelijke delta door het zout maken van het
Krammer-Volkerak-Zoommeer in aansluiting op de Grevelingen. Opvang van extreme
afvoeren van de Rijn en Maas in het Krammer-Volkerak-Zoommeer om
het benedenri vierengebied te ontlasten (in het kader van het programma Ruimte voor de
Rivier).
Het Groene Hart staat voor deze opgaven:
- Tegengaan verrommeling en verbeteren waterbeheer om de kernkwaliteiten
(landschappelijke diversiteit, (veen)weidekarakter, openheid, rust en stilte) tegen
acceptabele kosten in stand te kunnen houden;
- Afremmen bodemdaling en afbraak veengronden in combinatie met behoud van
veenweidelandschap en inpassing van natuurontwikkeling;
- Vermindering afhankelijkheid van zoet oppervlaktewater voor kwetsbare functies en op
termijn heroverweging van de huidige wijze van zoetwatervoorziening;
- Ontwikkeling Greenport Boskoop door herstructurering van oude teeltgebieden, en het
oplossen van het ontsluitingsvraagstuk en het watervraagstuk (verzilting en
zoetwateraanvoer).
De Zuidvleugel heeft de volgende opgaven:
- Waarborgen veiligheid lange termijn, vooral gericht op het beperken van
overstromingsrisico’s in Rijnmondgebied en Drechtsteden (afsluitbaar open) als gevolg van
zeespiegelstijging en toenemende rivierafvoeren;
- Veiligheid Zuid-Hollandse kust door verdere innovaties waarbij een aantrekkelijke,
economisch vitale en leefbare kustzone wordt gecombineerd met een goede binnendijkse
en buitendijkse bescherming;
- Innovatieve gebieden meer klimaatbestendig inrichten en voorbereiden op calamiteiten;
- Ontwikkeling van duurzame waterkringlopen en toepassing van andere
waterduurzaamheidsprincipes in de glastuinbouw;
- Behoud van leefbaarheid en prettig woon-/werkklimaat door realisatie van een
aantrekkelijk ‘groenblauw’ netwerk.
Energiebesparing en duurzame energie
De opgave voor energie richt zich op energiebesparing en duurzame energie. Rijk en regio
willen zoveel mogelijk duurzame energie opwekken en stimuleren deze en nieuwe
ontwikkelingen. Rijk en regio blijven inspelen op de specifieke kenmerken van de Zuidvleugel,
zoals: veel stedelijk gebied en glastuinbouw, de haven van Rotterdam met nog een hoog
'fossiel' karakter, gunstige omstandigheden voor toepassingen op het gebied van wind en
water.

36

7.3 Agendapunten
Klimaatbestendigheid Zuid-Hollandse Delta
- Uitvoeringsprogramma Zuidwestelijke Delta onder verantwoordelijkheid van Deltaraad;
- Uitvoering Kierbesluit Haringvliet in 2010 en evaluatie in 2015;
- Toelating van zout water in het Volkerak Zoommeer nadat al ternatieven voor
zoetwatervoorziening zijn bepaald. Uitvoering van bijbehorende maatregelen voor 2015 in
verband met planning toelating zout water in Volkerak vanaf 2015;
- Uitvoering onderzoek van het rijk naar waterberging in Volkerak Zoommeer en
Grevelingen en rijksbesluit hierover in 2011/2012;
- Uitvoering onderzoek van het rijk naar verbetering van de waterkwaliteit en
natuurwaarden in Grevelingen en besluit over vervolgstappen.
Klimaatbestendigheid Groene Hart
- Afremmen bodemdaling in prioritaire gebieden uit programma Westelijke Veenweiden
(besluit Nota Ruimtebudget), Natura2000, TOP (verdrogingsbestrijding) en Groene
Ruggengraat;
- Ontwikkeling langetermijnvisie door rijk, provincie en waterschappen voor de
zoetwatervoorziening in het Groene Hart;
- Besluitvorming over waterveiligheid in het kader van Waterveiligheid 21e eeuw en
Veiligheid Nederland in kaart.
Klimaatbestendigheid Zuidvleugel
- Uitvoering Randstad Urgent-project om zwakke schakels in de kust te versterken;
- Uitwerken versterking klimaatbestendigheid van de Verstedelijkingsstrategie Zuidvleugel;
- Koppeling wateropgave aan ontwikkeling metropolitane landschappen voor veiligheid en
leefbaarheid;
- Versterking kenniscluster deltatechnologie door bevordering geografische clustering,
versterken van kennisinfrastructuur en arbeidsmarkt, verbinden van kennisvraag en aanbod en stimuleren van duurzame innovaties.
Energie
- Rijk en regio werken uit welke ruimtelijke gevolgen er kleven aan de ambities op het
gebied van duurzame energie en energiebesparing;
- Energieambities concretiseren door afstemming tussen verschillende lopende
programma’s zoals het Rotterdam Climate Initiative, en het programma Duurzame
Greenports in het kader van Randstad Urgent (regionale warmte-initiatieven).

37

Bronnenlijst
Actieplan Regionaal Openbaar Vervoer
Advies Taskforce Herstructurering Bedrijventerreinen
Brief aan Tweede Kamer van Minister van Wonen Werken en Integratie, juli 2008
KNMI-scenario’s, 2006
Landelijke Markt- en CapaciteitsAnalyses
MIRT-projectenboek 2010
Mobiliteitsaanpak
Natura2000
Nota Mobiliteit
Pieken in de Delta
Programma Ruimte voor de Rivier
Provinciaal Verkeers- en Vervoersplan
Regeling Sterktes in de Regio
Regionale Netwerkanalyse Zuidvleugel, 2006
SER-ladder
Structuurvisie Haaglanden
Structuurvisie Holland Rijnland
Structuurvisie Randstad 2040
Structuurvisie Rotterdam
Verstedelijkingsstrategie Zuidvleugel

38

Afkortingen en begrippen
EHS – Ecologische HoofdStructuur
EFRO – Europees Fonds voor Regionale Ontwikkeling
FES – Fonds Economische Structuurversterking
ha – hectare
HSL – hogesnelheidslijn
ILG – Investeringsbudget Landelijk Gebied
LMCA – Landelijke Markt- en CapaciteitsAnalyse
MIRT – Meerjarenprogramma Infrastructuur, Ruimte en Transport
OV – openbaar vervoer
PHS – Programma Hoogfrequent Spoorvervoer
PKB – planologische kernbeslissing
PVVP – Provinciaal Verkeers- en Vervoersplan
R&D – Research & development
RodS – Recreatie om de Stad
RVVP – Regionaal Verkeers- en Vervoersplan
SER – Sociaal Economische Raad
Stedenbaan – samenwerkingsverband voor afstemming van stedelijke ontwikkeling op
knooppunten en stations
TU – Technische Universiteit
Uitleglocaties – woningbouwlocaties aan de randen van of net buiten de steden
WL – Waterloopkundig Laboratorium
Zuidvleugel – zuidelijk deel van de Randstad

39