QUICKSCAN MKBFINANCIERING
EEN INVENTARISATIE VAN DATA EN KENNIS OMTRENT MKB
KREDIET
QUICKSCAN

AUTEURS
MICHIEL BIJLSMA, ADAM KUCZYNSKI, ANTONIA PETRAT, THIJS BUSSCHOTS
IN OPDRACHT VAN
MINISTERIE ECONOMISCHE ZAKEN EN KLIMAAT
AMSTERDAM, MAART 2023

i

Samenvatting
MKB-ondernemingen vormen een essentieel deel van de Nederlandse economie.
Zo waren er in 2018 bijvoorbeeld 1,2 miljoen bedrijven actief, waarvan het
merendeel (99,9 procent) een MKB-onderneming betrof. Daarbij vormen ze een
belangrijke drijver van economische groei. Ondanks dat MKB-ondernemingen
zo’n centrale rol in de Nederlandse economie spelen is er geen overkoepelend
beeld van de aanbodzijde van de financieringsmarkt van het MKB. Dit onderzoek
onderneemt stappen om tot een beter overzicht van de MKB-financieringsmarkt te
komen.
Het onderzoek heeft als vier voornaamste doelen:
1.
2.
3.
4.

Het definiëren van het financieringsgat;
Openbare bronnen verzamelen en inventariseren;
Een schatting maken van een mogelijk financieringsgat;
Nadere toelichting bieden over relevante kostencomponenten, die deels het financieringsgat kunnen
verklaren.

We definiëren het financieringsgat als alle onvervulde vraag en aanbod die worden veroorzaakt door fricties. Hierbij
gaat het dus niet om onvervulde vraag die volgt uit een te hoge prijs of een te hoog risico. Het financieringsgat
ontstaat met name door factoren als asymmetrische informatie of inefficiënties die kredietverlening moeilijker
maken.
Uit de inventarisatie van de openbare bronnen blijkt dat er veel gegevens beschikbaar zijn over de verschillende
financieringsvormen. Echter zijn deze gegevens moeilijk samen te voegen om een totaalbeeld te vormen. Daarnaast
zijn er vaak geen uitsplitsingen mogelijk, om beter zicht te krijgen op de kredietmarkt voor verschillende
bedrijfssoorten of bedrijfsgroottes. Hierdoor ontstaan er witte vlekken omtrent de realisatie van kredietverlening,
waar we nog geen inzichten in kunnen bieden. Verschillende bronnen hanteren ook verschillende definities van
belangrijke concepten, zoals wat een MKB is, waardoor ze niet altijd compatibel met elkaar zijn. We zien hier wel
mogelijkheden om belangrijke bronnen als de SAFE en de CBS-financieringsmonitor directer op elkaar aan te laten
sluiten, waardoor toekomstige analyses nauwkeuriger kunnen worden uitgevoerd. De voornaamste aanbeveling op
basis van de inventarisatie is om een rapportageplicht voor kredietverstrekkers en brancheorganisaties te
overwegen. Idealiter gaat dit gepaard met een standaardisatie van relevante definities, zoals wat een MKB precies
is, om gegevens goed vergelijkbaar met elkaar te maken. Zonder een uitbreiding van rapportage blijven de huidige
blinde vlekken bestaan, waardoor ook vervolgonderzoek tegen dezelfde obstakels aan zal lopen.
Het rapport presenteert een voorzet voor een methode om het financieringsgat te schatten. Doordat de
beschikbare openbare data beperkt zijn voor dit doel, is het nog moeilijk om de schattingsprocedure goed aan te
laten sluiten op de gegeven definitie van het financieringsgat. Zo kan er vooral een schatting worden gemaakt van
onvervulde vraag, maar is het niet bekend wat de precieze oorzaken zijn van deze onvervulling. Tevens is de
schatting zeer gevoelig voor het aantal beschikbare observaties in de datasets. Uit een rekenvoorbeeld van de

ii

methode volgt dat het financieringsgat in de periode 2018 tot en met 2021 tussen de 1 procent en 11 procent lag,
uitgedrukt als percentage van het BBP. Deze schatting is zeer ruw en grof, en vereist nadere verfijning voordat het
waardevol is om de uitkomst te interpreteren.
Ten slotte vormen we een overzicht van de relevante kosten waar kredietverstrekkers mee te maken hebben. Uit
gesprekken met marktpartijen en experts blijkt dat vooral operationele kosten een belemmering vormen. Doordat
er bepaalde vaste lasten verbonden zijn aan het bieden van krediet, is het verschaffen van klein krediet met name
bemoeilijkt. Tevens komt naar voren dat kosten die te maken hebben met toezicht sommige financieringsbronnen
inperken.
Al met al is het ten tijde van het uitvoeren van dit onderzoek nog moeilijk om zicht te krijgen op hoe aanbod van
financiering zou veranderen als er minder fricties zijn. Tevens zijn er nog aanzienlijke gaten in de beschikbare
openbare data voor zowel de vraag- als aanbodzijde. Hier zijn geen eenvoudige oplossingen voor, en er lijkt weinig
laaghangend fruit te zijn. Een optie om de aanbodzijde beter in kaart te brengen is om een systematische enquête
te houden. Een enquête heeft dan twee hoofddoelen:
1.
2.

om te achterhalen hoe groot de fricties zijn waar aanbieders mee te maken hebben;
welke impact de fricties hebben op het krediet verstrekt aan MKBs.

Bedrijvenenquêtes kennen echter vaak een relatief lage respons. Daarbij vraagt deze enquête naar relatief
specifieke informatie die raakt aan de bedrijfsvoering en mogelijk gevoelig is. Zo delen bedrijven niet graag
precieze informatie over kosten, waardoor deze via interviews moeilijk te achterhalen zijn. Een tweede mogelijkheid
is een analyse van jaarverslagen. Dit werkt echter waarschijnlijk alleen voor grotere ondernemingen die een relatief
gedetailleerd jaarverslag hebben en vraagt daarnaast om een model van de bedrijfsvoering om kosten toe te
rekenen aan activiteiten. Doordat aanbieders van financiering vaak kosten uitsmeren over verschillende financiële
producten, is dit zonder toelichting of input van de aanbieder zelf mogelijk maar een beperkt haalbare analyse.

Inhoudsopgave
Samenvatting

i

1

Introductie

1

2

Het financieringsgat

3

2.1

Definitie en werking financieringsgat

3

2.2

Beleidsimplicaties van marktfricties

6

3

4

5

6

Bronnen van financiering

7

3.1

Databronnen

8

3.2

Blinde vlekken

10

3.3

Beschrijvende statistieken

12

3.4

Discussiepunten

24

3.5

Aanbevelingen

24

Meten van het financieringsgat

27

4.1

Methodiek

27

4.2

Kanttekeningen bij de methode

30

4.3

Resultaten

31

4.4

Discussiepunten bij de schatting van het financieringsgat

34

Financieringskosten

36

5.1

Componenten van financieringskosten

36

5.2

Kwalitatieve schattingen van financieringskosten

38

Conclusies

43

Bijlage A Definities van financieringsvormen

44

Bijlage B Definitie van MKB per databron

48

Bijlage C Lijst van gesprekspartners

49

1

1

Introductie

Ondanks dat MKB-ondernemingen zo’n centrale rol in de Nederlandse economie
spelen is er geen overkoepelend beeld van de aanbodzijde van de
financieringsmarkt van het MKB. Vele MKBs hebben behoefte aan klein krediet, wat
voor aanbieders vaak moeilijk en financieel onaantrekkelijk is om te verstrekken.
Hierdoor is er mogelijk ook sprake van een financieringsgat, waarbij de (latente)
vraag het aanbod overstijgt. Een gevolg voor bedrijven is dat hun
groeimogelijkheden worden ingeperkt, door gebrek aan financiering. Er is echter
tot dusver beperkt inzicht in de omvang van dit mogelijke financieringsgat.
Het Ministerie van Economische Zaken en Klimaar (EZK) heeft daarom SEO economisch onderzoek gevraagd om
een quickscan en analyse te doen van het aanbod van mkb-financiering en de beschikbaarheid van mkb-financiering
op basis van reeds beschikbare rapporten, informatie en data. De hoofdvragen zijn daarbij:
● Hoe ziet de aanbodzijde van de Nederlandse mkb-financieringsmarkt eruit?
● Welke conclusies kunnen we trekken over de beschikbaarheid van financiering voor mkb-ondernemers?
Om deze vragen te beantwoorden richt dit rapport zich op de volgende deelvragen:
1. Totaaloverzicht vraag- en aanbodzijde
a. Welke publieke databronnen zijn er?
b. Hoe ziet een gedetailleerde beschrijving op basis van publieke databronnen over de vraag en het aanbod
eruit?
c. Zijn er blinde vlekken in de beschrijving van de vraag en het aanbod?
2. Schatting van het financieringsgat
a. Hoe kan een financieringsgat worden gedefinieerd?
b. Welke gegevens zijn er nodig om een financieringsgat nauwkeurig in te kunnen schatten?
c. Hoe groot is het financieringsgat in Nederland in de context van MKB-financiering en waar komt het
vandaan?
3. Kostencomponenten financiers
a. Hoe zien de kostencomponenten van verschillende typen financiers er kwalitatief uit?
b. Welke kostencomponenten vormen een belemmering voor aanbieders van financiering?
De opbouw van deze quickscan is als volgt. Het rapport presenteert eerst een definitie van het financieringsgat. De
sectie erna gaat in op de verzameling en inventarisatie van beschikbare databronnen omtrent MKB-financiering.
Hierna presenteert het rapport een voorzet voor een methode om het financieringsgat te schatten, op basis van de
verzamelde data, alsook de resultaten van deze schatting. Ten slotte gaat het rapport in op de verschillende
kostencomponenten waar aanbieders mee te maken hebben, waarmee een beter beeld ontstaat van waar
mogelijke knelpunten aan de aanbodzijde zitten. Deze kostencomponenten kunnen een indicatie geven van waar
mogelijke fricties zitten die het financieringsgat vergroten. Het overige deel van deze introductie vat de
voornaamste inzichten en conclusies kort samen.

2

Uit de inventarisatie van openbare bronnen blijkt dat er veel gaten zitten in de informatie over MKB-financiering,
en het moeilijk is om bronnen samen te voegen. De voornaamste aanbeveling is om relevante bronnen van data
te standaardiseren in opbouw, en om te overwegen een rapportageplicht in te voeren voor kredietverstrekkers.
Voor de meeste financieringsvormen is het niet mogelijk om te achterhalen wat de totale omvang van gerealiseerd
krediet binnen het MKB segment. Daarnaast zijn bronnen vaak niet compatibel met elkaar, waardoor het niet
mogelijk is om gegevens op een consistente manier samen te voegen. Een voorbeeld hiervan is dat er geen
standaard definitie voor het MKB is. Sommige bronnen vermelden niet expliciet of het enkel MKBs zijn die
gebruikmaken van een financieringsvorm, of ook grootbedrijven. Een uitsplitsing van de verschillende
kredietmarkten naar bedrijfskenmerken of type kapitaalverstrekkers is op basis van openbare data in het algemeen
niet mogelijk. Deze sectie presenteert ook aanbevelingen op het gebied van dataverzameling en rapportage.
De bestaande literatuur omtrent het financieringsgat toont geen consensus over wat een financieringsgat eigenlijk
is. Om toekomstig onderzoek te bevorderen biedt deze notitie een definitie, plus aanvullende uitleg. Deze definitie
is als volgt: Het financieringsgat is het verschil tussen de gerealiseerde hoeveelheid financiering in de markt
en de hoeveelheid financiering die tot stand zou komen als er geen fricties in de markt zouden zijn. Een
financieringsgat kan dus ontstaan door elementen (fricties) die de marktwerking verstoren. Onvervulde
financieringsbehoeften omdat de prijs van krediet te hoog is vallen hier dus bijvoorbeeld grotendeels niet onder,
tenzij de prijs juist sterk beïnvloed is door fricties.
De methode voor het schatten van het financieringsgat en het bijbehorende rekenvoorbeeld vormen een eerste
aanknopingspunt voor toekomstig onderzoek. Het gebrek aan volledige en duidelijke data is de grootste beperking
in het vormgeven van de methode. Hierdoor is het belangrijk om nog geen conclusies te trekken op basis van
de uitkomsten. Zo sluiten de methode en het rekenvoorbeeld nog niet precies aan op de definitie van het
financieringsgat. Daarnaast kijkt de methode enkel naar bancaire leningen en equity. Het doel van de sectie is vooral
om een sjabloon te geven wat toekomstig onderzoek verder kan invullen en verfijnen, om tot preciezere resultaten
te komen.
Het rapport biedt in de laatste sectie een overzicht van de meest relevante kostencomponenten waar aanbieders
van krediet mee te maken hebben. Uit gesprekken met verschillende experts en marktpartijen blijkt dat
operationele kosten uniform de grootste bron van kosten vormen. De meeste aanbieders hebben te maken met
dusdanig hoge vaste lasten bij elke kredietverstrekking dat zeer klein krediet niet rendabel is. De kostenstructuren
zitten voor aanbieders vaak ingewikkeld in elkaar, waardoor het moeilijk is om een schatting te maken van hoe
belangrijk elk component is.

3

2

Het financieringsgat

2.1 Definitie en werking financieringsgat
Binnen deze sectie leggen we uit welke definitie van het financieringsgat we voor het huidige rapport hanteren, hoe
deze definitie tot stand is gekomen, wat de achterliggende mechanismen zijn en wat de literatuur erover zegt.
Het kernidee van het financieringsgat is dat er een onvervulde vraag naar financiering bestaat. Fricties en
inefficiënties binnen de kredietmarkt zorgen ervoor dat deze vraag onvervuld blijft, en er dus een persistente
mismatch tussen vraag en aanbod is. Een eliminatie van zulke fricties en inefficiënties leidt tot een betere aansluiting
tussen vraag en aanbod. Hierdoor stijgt in het algemeen de gerealiseerde hoeveelheid verleende krediet.
Stel bijvoorbeeld dat er een ondernemer met een klein bedrijf aanklopt bij een aanbieder van flitskrediet, omdat
de onderneming op de betaling van een factuur zit te wachten en tijdelijk krap bij kas is. Flitskrediet is in het
algemeen erg duur, waardoor de ondernemer afhaakt. De ondernemer kiest ervoor om het geldtekort door middel
van bezuinigingen op te lossen. In plaats van flitskrediet is factoring een financieringsvorm die beter aansluit bij de
behoeften van de ondernemer. Als de ondernemer hier niet vanaf weet (wat een informatie-frictie is), dan vindt er
geen kredietverstrekking plaats, en is er sprake van een onvervulde vraag.
Op basis van dit kernidee komen we tot de volgende definitie van het financieringsgat:
Het financieringsgat is het verschil tussen de gerealiseerde hoeveelheid financiering in de markt en de
hoeveelheid financiering die tot stand zou komen als er geen fricties in de markt zouden zijn.
Deze definitie roept de vervolgvraag op welke elementen en marktkenmerken er in de praktijk onder fricties vallen.
De vraag naar externe financiering hangt onder andere af van voorwaarden van die financiering. Zo kunnen
risicovolle bedrijven weliswaar een lening krijgen, maar dan wel tegen hoge rentetarieven of tegen voorwaarden
die de risico’s voor de verstrekker van de lening inperken. Mogelijk maken deze voorwaarden of dit rentetarief het
voor de vraagkant onaantrekkelijk om de lening aan te gaan. Is hier nu sprake van een frictie?
Het bovenstaande weerspiegelt een combinatie van zowel marktgegevens en fricties. Marktgegevens betreffen
factoren als de risicovoorkeuren van de verstrekker, de verwachte winstgevendheid van de risicovolle bedrijven en
de wanbetalingsrisico’s van de bedrijven. Dit zijn allemaal ofwel intrinsieke kenmerken van de marktpartijen, of
voorspellingen van toekomstige prestaties, die de uiteindelijke marktprijs en randvoorwaarden beïnvloeden.
Fricties, daarentegen, hebben te maken met het functioneren van de kredietmarkt. Zo is er in het voorgaande
voorbeeld mogelijk sprake van asymmetrische informatie, hetgeen het voor de kredietverstrekker moeilijk maakt
om een nauwkeurige inschatting te maken van de risico’s en uiteindelijke winstgevendheid. Het gevolg hiervan is,
net als met marktgegevens, ook merkbaar in de prijs, aangezien kredietverstrekkers een compensatie verwachten
voor hun onzekerheid.
Door middel van Figuur 2.1 en Figuur 2.2 lichten we het mechanisme achter fricties verder toe. Figuur 2.1 schetst
een grondlijn van een kredietmarkt, met een vraag- en aanbodcurve. Op de horizontale as van Figuur 2.1 staat de
hoeveelheid krediet (Q), en op de verticale as de prijs (rente) van krediet (P). De neerwaartse vraagcurve D(P) maakt
duidelijk hoe de vraag verandert aan de hand van de prijs: hoe hoger de prijs, hoe lager de vraag naar krediet. Er

4

zijn immers minder projecten winstgevend genoeg om de hogere prijs van krediet te kunnen betalen. De opwaartse
aanbodcurve maakt duidelijk hoe aanbod verandert als functie van de prijs: hoe hoger de prijs, hoe aantrekkelijker
het is om krediet te verlenen. Kort samengevat neemt de vraag naar krediet af en het aanbod toe wanneer de prijs
stijgt. In evenwicht, bij prijs P*, is de vraag naar krediet gelijk aan het aanbod van het krediet, en is er noch een tekort
noch overschot aan krediet.

Figuur 2.1

Basisscenario voor de kredietmarkt

Als factoren aan de vraagkant of de aanbodkant veranderen, verandert ook het evenwicht in de markt. Figuur 2.2
laat twee scenario’s zien waarin de fricties binnen de markt veranderen. Het eerste scenario (links in de figuur) is dat
de variabele kosten van verstrekken van krediet dalen en de concurrentie toeneemt. Hierdoor schuift de
aanbodcurve omhoog: bij dezelfde prijs bieden verstrekkers meer krediet. Lagere variabele kosten zorgen ervoor
dat kredietverstrekkers eenzelfde winstmarge kunnen behouden bij een lagere prijs (𝑃 ∗ < 𝑃 ∗ ) wat in een lagere prijs
en grotere hoeveelheid krediet 𝑄 ∗ > 𝑄 ∗ ) resulteert, wanneer de vraagcurve onveranderd blijft. Hogere
concurrentie leidt tot een verlaging van de winstmarges, waardoor ook de prijs wordt gedrukt (𝑃 ∗ < 𝑃 ∗ ) en de
hoeveelheid krediet toeneemt 𝑄 ∗ > 𝑄 ∗ ).
Het tweede scenario (rechts in de figuur) is dat de zoekkosten van de afnemers kleiner worden, waardoor de
vraagcurve omhoog schuift. Afnemers zijn minder tijd en moeite kwijt in het vinden van een financieringsbron,
waardoor ze meer middelen beschikbaar hebben bij het afsluiten van een kredietovereenkomst. Tevens groeit ook
mogelijk het aantal potentiële afnemers in de markt. Bedrijven die voorheen niet van het bestaan van de specifieke
kredietmarkt af wisten kunnen dankzij lage zoekkosten makkelijker in de kredietmarkt terechtkomen. Het gevolg
hiervan is dat de prijs stijgt (𝑃 ∗ > 𝑃∗ ) en de hoeveelheid krediet toeneemt (𝑄 ∗ > 𝑄∗ ).

5

Figuur 2.2

Vermindering in variabele kosten (links), en een vermindering in zoekkosten (rechts)

In het algemeen geldt dat fricties aan de aanbodzijde de prijs verhogen maar de hoeveelheid krediet verlagen,
terwijl fricties aan de vraagzijde zowel de prijs verlagen als de hoeveelheid krediet verlagen. Terugkoppelend aan
de definitie van het financieringsgat, betekent dit dus dat:
1. Fricties aan de aanbodzijde tot een groter financieringsgat leiden. Immers is het aanbod lager dan deze zou
zijn zonder fricties;
2. Fricties aan de vraagzijde tot een groter financieringsgat leiden. Immers is de vraag lager dan deze zou zijn
zonder fricties.
Box 2.1

Wat zegt de literatuur hierover?

Uit de literatuur blijkt dat er geen consensus bestaat over een definitie van het financieringsgat. Conceptueel is
iedereen het er wel mee eens dat het een mismatch tussen vraag en aanbod van krediet betreft, met als gevolg dat niet
alle vraag naar krediet vervuld is. Desalniettemin bestaan er enkele raamwerken die een preciezere studie van het
fenomeen mogelijk maken. Zo schrijven Rao et al. (2017)1 en Kumish et al. (2015)2 dat de achterliggende beperkingen
die tot een financieringsgat leiden grotendeels in 4 categorieën vallen:
Ten eerste zijn er beperkingen vanuit de vraagkant. De pecking-order theorie en financial life cycle theorie stellen beide
dat MKBs – en met name de jongere MKBs – een sterke voorkeur hebben voor interne financiering. Hierdoor blijft de
vraag naar externe financiering beperkt. Deze voorkeur komt deels voort uit lastige marktvoorwaarden, zoals een hoog
onderpand of hoge rentes, en deels door onhandige en ongunstige procedures. MKBs hebben bij leningaanvragen
soms te maken met erg lange looptijden van aanvragen, langzame procedures en hoge administratieve lasten. Dit
maakt kredietrantsoenering aantrekkelijker, en jaagt bedrijven weg uit de kredietmarkten.
Ten tweede zijn er beperkingen aan kennis. MKBs weten niet altijd af van het bestaan van bepaalde
financieringsvormen. Het kan dus zo zijn dat MKBs een beperkte selectie van opties verkennen wanneer ze behoefte
hebben aan krediet, in de veronderstelling dat deze selectie dekkend is. Zo’n situatie kan zowel bij hoge als lage
zoekkosten voorkomen: bedrijven moet eerst weten waar ze naar moeten zoeken alvorens ze informatie kunnen

1

2

Rao, P., Kumar, S., Gaur, V. and Verma, D. (2017), "What constitutes financing gap in Indian SMEs – owners’
perspective?", Qualitative Research in Financial Markets, Vol. 9 No. 2, pp. 117-131. https://doi.org/10.1108/QRFM-012017-0001
Kumar, S., & Rao, P. (2015). A conceptual framework for identifying financing preferences of SMEs. Small Enterprise
Research, 22(1), 99-112.

6

vergaren. Bedrijven die vooral de optie van leningen verkennen zullen bijvoorbeeld geen informatie tegenkomen over
subsidies of beurzen, zelfs wanneer ze daar makkelijk voor in aanmerking komen.
Ten derde spelen er ook fricties in de aanbodzijde. Verstrekkers van krediet implementeren strenge voorwaarden aan
hun kredietverlening om het probleem van asymmetrische informatie te verhelpen. De strenge voorwaarden vloeien
deels voort uit de voorkeuren van kredietverleners omtrent risico, en deels uit macroprudentiele beleidskeuzes.
Aanvragers hebben de plicht om veel papierwerk in te leveren, of om kredietscores te leveren, waar ze moeilijk of niet
aan kunnen voldoen. Nieuwe MKBs kunnen bijvoorbeeld moeilijk een kredietgeschiedenis tonen, waardoor ze geen
krediet kunnen ontvangen, en dus ook geen kredietgeschiedenis kunnen vormen. Hierdoor komen ze terecht in een
catch-22 situatie.
Ten slotte hebben kredietverleners mogelijk ook weinig interesse in de MKB-markt. Verstrekkers van krediet zien MKBs
(mogelijk onterecht) als minder winstgevend dan alternatieven, zoals de grootbedrijven, waardoor ze automatisch
worden weggestreept. Hierdoor worden MKBs niet serieus genomen, waardoor ook de ontwikkeling van relevante
financiële producten stagneert, en MKBs met blijvende tekorten te maken hebben.
Het bovenstaande raamwerk valt buiten de scope van deze quickscan, maar biedt nuttige structurele elementen voor
vervolgstudies en inzichten om de CBS-financieringsmonitor mee te verfijnen.

2.2 Beleidsimplicaties van marktfricties
De conclusie dat fricties tot een groter financieringsgat leiden suggereert dat zulke fricties zoveel mogelijk moeten
worden aangepakt, indien er een beleidsdoel is om het financieringsgat te verkleinen. Hier zijn echter drie
kanttekeningen van belang.
Ten eerste zijn niet alle fricties volledig oplosbaar. Er kan dus volgens de definitie sprake zijn van een
financieringsgat dat echter niet meer verder te verkleinen is omdat de overgebleven fricties een inherent aspect van
de markt vormen. Er blijft bijvoorbeeld altijd een bepaalde mate van informatieasymmetrie of moreel risico bestaan,
voor zowel aanbieders van financiering als de aanvragers. Dat er een financieringsgat is, betekent dus niet altijd dat
beleid er realistisch iets aan kan doen.
Ten tweede zijn er kosten verbonden aan het oplossen van fricties. Waarschijnlijk nemen de kosten van het verder
verlagen van (overgebleven) fricties toe naarmate de fricties afnemen. Die kosten kunnen hoger zijn dan de baten.
Dat er een financieringsgat is, betekent dus niet automatisch dat beleid er wat aan moet doen.
Ten derde neemt de hoeveelheid krediet altijd toe wanneer fricties worden opgelost - in zekere zin is dit de definitie
van een frictie - maar dat betekent niet altijd dat de prijs ook omlaag gaat. Als fricties verlaagd worden, kunnen er
dus soms neveneffecten optreden (zoals een hogere prijs). Zulke neveneffecten kunnen tot gevolg hebben dat de
er verdringing plaatsvindt binnen de kredietmarkt, waarbij sommige sectoren uit de kredietmarkt worden
verdreven. Verlaagde fricties kunnen dus leiden tot herverdelingseffecten. Een voorbeeld hiervan is wanneer
zoekkosten omlaag gaan voor kredietzoekenden. Als er door lagere zoekkosten meer aanvragen plaatsvinden,
maar het aanbod onveranderd is, kunnen kredietaanbieders hogere prijzen vragen.

7

3

Bronnen van financiering

Bedrijven kunnen zich op verschillende manieren financieren. In abstracte zin gaat
het hierbij om het type contract dat de aanbieder van financiering en de ontvanger
van financiering met elkaar hebben.
Een eerste relevant onderscheid is tussen interne en externe financiering. Bedrijven maken gebruik van interne
financiering als ze ingehouden winst (eigen vermogen) gebruiken om investeringen te financieren. In de praktijk is
interne financiering een belangrijke bron van financiering.
Een tweede onderscheid is tussen schuldfinanciering of financiering via aandelenparticipaties. Het relevante verschil
tussen de twee vormen van financiering is dat bij schuldfinanciering een (veelal vaste) rente betaald moet worden
en ook de lening uiteindelijk moet worden terugbetaald. Bij aandelenparticipaties krijgt de bezitter van die
participaties recht op een deel van de winstuitkering.
Het onderscheid tussen schuldfinanciering en aandelenparticipaties is in de praktijk niet zwart-wit en er zijn hybride
tussenvormen mogelijk, zoals achtergestelde leningen of leningen die om te zetten zijn in aandelen (converteerbare
obligaties). Daarnaast zijn er binnen schuldfinanciering en aandelenparticipaties verschillende typen financiering te
onderscheiden afhankelijk van de voorwaarden of rechten die aan de financiering verbonden zijn. Zo kunnen aan
leningen convenanten verbonden zijn die vastleggen wat er moet gebeuren als partijen rentebetalingen missen, of
onderpand dat als garantie dient in geval van faillissement. Factoring en leasing zijn bijvoorbeeld te zien als
financiering op basis van onderliggende activa (asset-based finance). Bij leasing zijn de onderliggende
bedrijfsmiddelen de activa; bij factoring zijn dit vorderingen op derden. Bij aandelen bestaan er bijvoorbeeld
stemrechtloze aandelen en preferente aandelen.
Verschillende typen financiers bieden vervolgens weer verschillende typen financiering aan, maar zijn niet altijd
even actief in het bieden van elke financieringsvorm. Denk hierbij aan banken, institutionele investeerders zoals
regionale ontwikkelmaatschappijen, of pensioenfondsen die meerdere financieringsvormen kunnen bieden.
Banken zijn bijvoorbeeld prima in staat om achtergestelde leningen te bieden, maar doen dit in de praktijk niet
vaak. Ook andere aanbieders kunnen meerdere financieringsvormen bieden, zoals het geval is voor
overheidsbanken, investeringsfondsen, private equity financiers, particuliere geldverstrekkers, business angel
financiers, peer-to-peer platforms, kredietunies en bedrijven (binnen of buiten de keten). De onderstaande tabel
geeft een overzicht welke partijen aan de aanbodzijde welk type financiering regelmatig aanbieden. Verschillende
typen financiers kunnen actief zijn in verschillende levensfasen van bedrijven.

8

Tabel 3.1

Financieringsvormen en aanbieders van financiering
t
ie
ed
kr
ls
de
an
t
H
an
ur
co
ng
ni
ke
re
en
t/
ng
ie
ni
le
ed
e
kr
ld
s
nd
te
tie
es
pe
an
rg
rlo
ar
te
G
oo
ch
D
A

A
n
le
de
an

al
i ta
ap
fk
ur
n
/d
ge

ng
si

n
ni
Le

g
in

r
to

a
Le

c
Fa

Banken

X

X

X

Direct lenders, vastgoed financiers

X

X

X

Institutionele financiers (ROMs, Qredits,
invest-NL)
Venture capital, Private equity, Family
offices
Pensioenfondsen en
verzekeringsmaatschappijen
Business angels / particuliere
geldverstrekkers / familie en vrienden

X

X

X

X

X

X

X

X

X

X

X

Platformen, crowdfunding

X

X

Bedrijven in de keten

X

X

Krediet- unies / MKB beurs

X

X

Bron:

X

X

X

X

X

X

Inventarisatie door SEO Economisch Onderzoek

3.1 Databronnen
In Tabel 3.2 worden de beschikbare databronnen weergegeven die voor de analyse zijn gebruikt. De onderstaande
lijst is niet uitputtend en er zijn aanvullende databronnen beschikbaar. Echter is de relevante informatie in overige
bronnen zeer verspreid, of slechts deels beschikbaar. Het RVO is bijvoorbeeld ook actief in MKB-financiering via
middelen als, bijvoorbeeld, innovatiekrediet, of via regelingen die op andere wijze de financiën van MKBs kunnen
bijstaan (zoals WBSO-regelingen). De cijfers die bij RVO-activiteiten behoren zijn echter moeilijk dan wel niet
mogelijk bij elkaar te brengen om een beeld te vormen van de exacte activiteiten. Een ander voorbeeld is de
vereniging Leasing Nederland, die enkele marktcijfers omtrent leasing in Nederland biedt. Deze zijn zeer
geaggregeerd, en bieden niet de mogelijkheid om te zien welk aandeel voor MKBs van toepassing is. Ook is er
geen zicht wat voor soort leden er onder de vereniging vallen, waardoor de tabel met minder zekerheid kan worden
ingevuld.

9

Tabel 3.2

Geraadpleegde databronnen per financieringsvorm
ng
vi
er
nw
se
nd
Fo
ng
ek
ni
zo
rle
er
ve
nd
et
g
O
di
re
rin
VP
k
ie
N
nc
ir e
na
ca
i
f
an
-b
KB
Bs
et
K
M
ni
M
g
rt
tin
ng
po
ni
ch
i
e
l
ap
St
S
er
sr
g
BI
tv
ek
in
EI
ie
er
zo
ci
ed
er
an
Kr
nd
re
fi n
O
e
ai
nl
ir
nc
s.
ca
er
Ba
an
B
ijf
c
-b
N
D
ng
on
di
N
t
un
or
df
pp
ra
ow
d
Cr
en
Tr
)
LS
VP
N
(B
ey
rv
Su
g
r
in
it o
nd
on
Le
m
gs
in
er
FE
ci
SA
an

fi n
S-

X

Rekening courant

X

Handelskrediet

X

Durfkapitaal
Private equity/venture capital

X

Subsidies / Sub. Banklening

X

nk
Ba

CB

Bancaire leningen

X

X

X

X

X

X

Direct lending

X

MKB-beurs

X

Leasing

X

X

X

X

X

Interne financiering / eigen vermogen

X

X

x
X

X
X

X
X
X

X
X

Factoring

Bron:

X

X

crowdfunding

Kredietunies

X

X

X
X

X

X
X

Inventarisatie door SEO Economisch Onderzoek

Te zien is dat voor de meeste financieringsvormen meerdere databronnen beschikbaar zijn. Sommige bronnen
gebruiken echter dezelfde data als basis om statistieken te maken (dit geldt bijvoorbeeld voor bancaire leningen,
waar de data van de toezichthouder het startpunt vormen bij veel databronnen). Voor de meeste
financieringsvormen zijn data beschikbaar via de CBS-financieringsmonitor, die een compilatie vormt van andere
databronnen en deze aanvult via enquêtegegevens. Ook Stichting MKB-Financiering heeft veel data beschikbaar,
behalve voor durfkapitaal en privaat vermogen.
Wat verder opvalt is dat de meeste databronnen het onderscheid tussen financieringsvorm en type financier niet
heel helder maken. Crowdfunding, MKB-beurzen en Kredietunies worden als financieringsvorm benoemd, terwijl
dit eigenlijk typen financiers zijn, die financiering kunnen aanbieden in de vorm van schuldfinanciering of
aandelenparticipaties. Een beperking van sommige databronnen is dat ze geen cijfers bieden over de omvang van
een kredietsoort, of het aantal bedrijven voor wie een kredietsoort van toepassing is. Zo bevat de enquête bij de
CBS-financieringsmonitor wel vragen over het gebruik van interne financiering, maar niet over de omvang van
interne financiering. Daarnaast zijn de resultaten van deze vraag niet openbaar gepubliceerd.

10

3.2 Blinde vlekken
Uit de inventarisatie blijkt dat er veel blinde vlekken zijn in de openbare bronnen. Zo is het voor veel
financieringsvormen niet duidelijk wie de afnemers van het krediet precies zijn, of hoeveel bedrijven er gebruik van
maken. DNB biedt bijvoorbeeld gegevens over de hoeveelheid nieuw bancair krediet, maar deze cijfers bevatten
zowel MKBs als grootbedrijven. Hierdoor is het soms noodzakelijk om met schattingen te werken, en zijn de exacte
gegevens niet bekend.
Een tweede observatie is dat gegevens uit verschillende bronnen regelmatig niet goed op elkaar aansluiten. De
omvang van factoring is bijvoorbeeld volgens de FAAN vele malen groter dan volgens de SMF. De beschrijvingen
van de achterliggende databronnen, de afbakening en de meetmethoden bieden vaak niet genoeg informatie om
de verschillen te kunnen verklaren. Na contact met de SMF en FAAN is gebleken dat de scope van de
dataverzameling anders is: FAAN richt zich bijvoorbeeld op bancaire factoring, wat vooral voor de grote MKBs van
toepassing is, terwijl SMF zich op factoringmaatschappijen richt die voor kleinere MKBs het meest relevant zijn.
Tabel 3.3 laat voor financieringsbronnen zowel vanuit de vraagzijde en als vanuit de aanbodzijde zien welke
databronnen er zijn. De tabel toont tevens of er gegevens bekend zijn over de onderstaande uitsplitsingen:
● Het aantal verstrekte contracten;
● Omvang van de lening;
● De sector waarin het bedrijf opereert dat de lening ontvangt;
● De looptijd van de verstrekte lening;
● De levensfase van het bedrijf dat de lening ontvangt;
● De omvang van het bedrijf;
● Het doel van de financiering dat het bedrijf ontvangt;
● Het type aanbieder;
● De omvang van de aanbieder.
Een belangrijke kanttekening hier is dat informatie omtrent de omvang of het volume van krediet voor deze
uitsplitsingen veelal niet mogelijk is. De enquête voor de CBS-financieringsmonitor vraagt bijvoorbeeld naar een
precieze uitsplitsing van kredietaanvragen en het bijbehorende bedrag, maar deze cijfers zijn niet openbaar
beschikbaar.

11

Tabel 3.3

Financieringsbronnen, databronnen en mogelijke uitsplitsingen.3

Fi

O

a
nt

ns
ve
Le

Aa

se
fa

ijd
pt

ng

en

or
ct
Se

ni
le

o
Lo

ng
va
m

t
ac
tr

en
ng
ni

r
de
ie
nb
aa

le

on
lc

ng
va

ng
va
m

om

O

e

te
ef
ho
be
gs
in
r
er
de
ci
ie
an
nb
fin
aa
pe
el
Ty
do
sng
ri
ie
nc
i jf
na
dr
be

l
ta
To

Vraag
Bancaire leningen

CBS,
DNB

Rekening courant

DNB

DNB

CBS

SAFE

Durfkapitaal

CBS

Privaat vermogen

CBS

DNB

CBS

CBS

SAFE

SAFE

SAFE

Handelskrediet

SAFE

SAFE

CBS
CBS

Subsidies / sub. banklening
Crowdfunding

SAFE

SAFE

CBS
SAFE

SAFE

CBS

CBS
CBS,
SAFE
CBS,
SAFE

Leasing

CBS

Factoring

CBS

MKB-beurs

CBS

Kredietunies

CBS

Interne financiering

SAFE

SAFE

SAFE

SAFE

Eigen vermogen

SAFE

SAFE

SAFE

SAFE

CBS

SAFE

SAFE
CBS,
SAFE

SAFE

SAFE

CBS
CBS

Aanbod
Bancaire leningen

DNB,
SMF

DNB

Rekening courant

DNB

DNB

Durfkapitaal

NVP

NVP

NVP

Privaat vermogen

NVP

NVP

NVP

EIBIS

EIBIS
EIBIS
NVP

EIBIS

EIBIS

EIBIS

EIBIS

Leasing

SMF

Factoring

SMF

MKB-beurs

SMF

Kredietunies

SMF

Bron:

3

CF.NL

CF.NL

CF.NL
EIBIS
EIBIS

EIBIS

EIBIS

Subsidies
CF.NL,
SMF

EIBIS

NVP

EIBIS

leningen familie / vrienden

Crowdfunding

EIBIS,
SMF,
DNB
DNB,
EIBIS

EIBIS

EIBIS
EIBIS

CF.NL
EIBIS
EIBIS

EIBIS
SMF,
EIBIS

EIBIS

Inventarisatie door SEO Economisch Onderzoek

Het financieringsdoel is niet per financieringsvorm beschikbaar, alleen voor totale financiering. De CBSfinancieringsmonitor maakt deels gebruik van andere databronnen, zoals DNB of SMF, maar voegt dit ook samen met
nieuw verzamelde gegevens. Ofschoon er tot op zekere hoogte sprake is van dubbeltelling van bronnen, achten wij de
financieringsmonitor een belangrijke bron die een afzonderlijke vermelding waard is. Interne financiering betekent hier
financiering tussen verschillende onderdelen van een bedrijf. Eigen vermogen lijkt hierop, maar vertegenwoordigt
financiering op bedrijfsniveau.

12

De tabel maakt een aantal dingen duidelijk:
● Vooral de enquêtes aan de vraagzijde (CBS, SAFE) bevatten veel informatie over verschillende
financieringsbronnen en bieden de meeste uitsplitsingsmogelijkheden;
● Er zijn verschillen tussen de enquêtes van het CBS in termen van dekking, definities van financiers en van MKB.
In de CBS-enquête ontbreken subsidies, handelskrediet, interne financiering en eigen vermogen. SAFE
gebruikt de EU-definitie voor MKB, CBS niet (zie appendix B). Dit maakt onderlinge vergelijkbaarheid lastig;
● De beschikbare data verschillen tussen aanbod en vraagzijde. Interne financiering en eigen vermogen maken
geen deel uit van de aanbodzijde. Handelskrediet komt niet terug aan de aanbodzijde, waarschijnlijk omdat
het financiering door niet-financiële instellingen betreft;
● In sommige bronnen lopen typen financiering en financier door elkaar. Daardoor is niet duidelijk welk type
financiering door bedrijven wordt gebruikt. MKB-beurzen kunnen bijvoorbeeld in heel verschillende typen
financiering resulteren;
● Er is voor de meeste vormen van financiering onvoldoende informatie beschikbaar in openbare versies van
databases om een uitsplitsing te maken naar alle gevraagde karakteristieken van de financiering. Voor vele
financieringsvormen zijn de beschikbare cijfers dusdanig beperkt dat het niet mogelijk is een totaalbeeld te
vormen specifiek voor MKBs. Voorbeelden van niet-openbare datasets zijn:
a. SAFE microdata van de ECB;
b. InvestEU gegevens omtrent equity financiering;
c. De CBS Microdata die bij de financieringsmonitor horen;
d. De niet-geaggregeerde gegevens van brancheverenigingen, zoals Leasing Nederland of FAAN.

3.3 Beschrijvende statistieken
In deze sectie weergeven we de voornaamste ontwikkelingen in het gerealiseerde aanbod van krediet aan MKBs,
op basis van gegevens die in openbare bronnen aanwezig zijn.
Figuur 3.1 laat een partieel overzicht zien van gerealiseerd krediet voor MKBs. De gegevens voor sommige
financieringsvormen zijn in de achterliggende databronnen niet afgebakend op MKBs. Voor het gebruik van
rekening-courant biedt DNB bijvoorbeeld totaalcijfers, die ook grote bedrijven bevatten. Ook de verstrekking van
nieuwe leningen is uitgesplitst op de omvang van de lening, maar niet op de soort ontvangende partij, waardoor
ook grootbedrijven erin worden meegenomen. Niet alle benodige cijers zijn dus bekend om een totaalbeeld te
vormen van de kredietmarkt als geheel. Nieuwe bancaire leningen vormen in dit partiële overzicht het merendeel
van de financiering voor bedrijven. Durfkapitaal en privaat vermogen/private equity (exclusief buyouts) vormen
hierna de grootste categorie.4
De evolutie van de financieringsvormen verschilt aanzienlijk, te zien in Tabel 3.4. Hoewel de omvang van het
merendeel van de financieringsvormen stabiel blijft, is er een duidelijke enorme sprong te zien voor durfkapitaal,
kredietunies, crowdfunding en privaat vermogen/private equity in 2020. Vooral kredietunies laten een snelle groei
zien in 2020, met een grootte van 3,7 maal dat in 2018. Zowel kredietunies als privaatvermogen krimpen qua

4

Bij een buyout koopt de investeerder een meerderheid van het bedrijf, waardoor het bedrijf wordt opgekocht en
overgenomen. In zulke gevallen is er geen sprake van kredietverstrekking aan een ondernemer terwille van het
financieren van bedrijfsactiviteiten en -groei, maar wordt de ondernemer dus zelf vervangen. Buyouts vormen hierdoor
geen onderdeel van het relevante aanbod van financiering en worden buiten beschouwing gelaten.

13

omvang weer in 2021. Crowdfunding en durfkapitaal blijven groeien in 2021. Durfkapitaal levert zelfs bijna 4,5 keer
zoveel financiering als in 2018. Verder laat 2021 ook een groter aanbod vanuit MKB-beurzen en leasing zien.
De sterkste afname zien we bij financiering vanuit de rekening-courant. De bron levert in 2021 nog 63 procent van
de financiering vergeleken met het niveau in 2018. Ook bancaire leningen en factoring nemen af. Opvallend is dat
de drie financieringsvormen die voor het grootste deel van de financiering verantwoordelijk zijn, tevens de enige
drie zijn die een afname laten zien in omvang ten opzichte van 2018.

Figuur 3.1

Uitsplitsing van gerealiseerde financiering voor het MKB, in miljoenen euro

€ 25.000

€ 20.000

Kredietunies
Crowdfunding
Leasing

€ 15.000

MKB beurs
Factoring

€ 10.000

Durfkapitaal
Privaatvermogen (ex. Buyout)

€ 5.000

Bancaire leningen < €1 miljoen

€0
2018

2019

2020

2021

DNB, SMF, NVP, Crowdfundingcijfers.nl, en berekeningen uitgevoerd door SEO
Tabel 3.4

2018
2019
2020
2021

2018
2019
2020
2021

Bron:

Ontwikkelingen in omvang verschillende financieringsvormen (2018 = 100%)
Bancaire leningen
< €1 mln
100,0%
94,0%
99,9%
85,5%
Leasing

Bancaire leningen <€1 mln (excl
heronderhandelingen)
100,0%
84,0%
98,3%
88,9%
Crowdfunding

100,0%
119,6%
104,4%
120,4%

100,0%
128,9%
126,7%
221,9%

Rekening courant
(incl grootbedrijven)
100,0%
92,6%
72,6%
62,7%
Privaatvermogen
(excl Buyout)
100,0%
120,5%
114,5%
306,8%

MKB beurs

Factoring

100,0%
137,9%
112,1%
127,9%
Durfkapitaal

100,0%
94,2%
87,9%
89,1%
Kredietunies

100,0%
151,2%
190,5%
444,6%

100,0%
109,6%
371,2%
121,2%

DNB, SMF, NVP, FAAN, Crowdfundingcijfers.nl, en berekeningen uitgevoerd door SEO

Bancaire leningen
Figuur 3.2 toont de ontwikkelingen in uitstaand krediet aan MKBs, verstrekt door de drie grootbanken. De omvang
van uitstaande leningen vertoont enige schommelingen, maar is gemiddeld genomen toegenomen gedurende de
periode 2018-2021. Deze financieringsvorm is qua omvang nog altijd de meest relevante voor MKBs.

14

Figuur 3.2

Omvang uitstaand krediet aan MKBs van de drie grootbanken

€ 90.000
€ 80.000
€ 70.000
€ 60.000
€ 50.000
€ 40.000
€ 30.000
€ 20.000
€ 10.000
€0

Uitstaande leningen (<=€ 0.25 mln)

Uitstaande leningen (>0.25 en <= 1 mln€)

Uitstaande leningen (>1 mln€)

Bron:

DNB (2022) tabel 5.14

Kijkend naar de indexcijfers van de omvang van uitstaande bancaire leningen (Figuur 3.3), zien we dat vooral de
leningen met een waarde boven 1 miljoen euro een groei hebben meegemaakt. De omvang van uitstaande
leningen onder de 1 miljoen euro is in diezelfde tijd gekrompen.
Figuur 3.3

Ontwikkelingen in uitstaand krediet aan MKBs van de drie grootbanken (Q1 2018 = 100)

110
105
100
95
90
85
80

Uitstaande leningen (<=€ 0.25 mln)
Uitstaande leningen (>1 mln€)

Bron:

DNB (2022) tabel 5.14, en berekeningen door SEO

Uitstaande leningen (>0.25 en <= 1 mln€)

15

Figuur 3.4

Nieuwe bancaire krediet contracten (totaal) in miljoen euro door in Nederland ingezeten banken,
voor alle niet-financiële bedrijven. NB: In deze grafiek staat ook krediet voor grootbedrijven. De
ontvangende huishoudens en bedrijven zijn gevestigd in het eurogebied, en niet enkel in Nederland

€ 140.000
€ 120.000
€ 100.000
€ 80.000
€ 60.000
€ 40.000
€ 20.000
€0
2018

2019
<= € 0,25mln

Bron:

> € 0,25mln en <= € 1 mln

2020

2021
> € 1 mln

DNB (2022), tabel 5.2.7.4, en berekeningen door SEO

Figuur 3.4 toont de ontwikkeling van nieuwe bancaire leningen, uitgesplitst naar grootte. Ten opzichte van 2018 is
de hoeveelheid nieuwe bancaire leningen van onder de 0,25 miljoen euro en boven de 1 miljoen euro gedaald in
2019. De hoeveelheid nieuwe leningen tussen de 0.25 miljoen euro en 1 miljoen euro blijven stabiel. Ook in 2020
blijft een gelijk aantal van deze leningen uitgegeven worden. Wel neemt het aantal kleinere leningen weer toe. Het
aantal leningen groter dan 1 miljoen euro neemt af in 2020, maar stijgt zeer sterk in 2021. In hetzelfde jaar daalt het
volume van nieuwe leningen kleiner dan 1 miljoen euro, mogelijk ten gevolge van de pandemie. Het aantal leningen
kleiner dan 0.25 miljoen euro daalt hard en bedraagt in 2021 nog slechts 75 procent van het aantal dat in 2018 nog
werd uitgegeven.
In Figuur 3.5 staan de bewegingen van de nieuwe bancaire leningen exclusief heronderhandelingen. Bij
heronderhandelingen maken banken en de klanten nieuwe afspraken omtrent de looptijd of rente van bestaande
leningen. Doordat het krediet al verstrekt is, is er bij heronderhandelingen in mindere mate sprake van nieuw
krediet. Deze figuur laat zien dat de hoeveelheid krediet exclusief heronderhandelingen sterk is gestegen in 2021,
bij bedragen boven 1 miljoen euro. Deze ontwikkeling is ten gevolge van de groeiende omvang van nieuwe
contracten, en het kleinere volume van heronderhandelingen. Leningen kleiner dan 1 miljoen euro zijn in dezelfde
periode juist hard gedaald. Voor deze kleinere leningen zijn zowel het volume van nieuwe contracten als het volume
van heronderhandelingen op vergelijkbare wijze gedaald.

16

Figuur 3.5

Nieuwe bancaire krediet contracten (exclusief heronderhandelingen) in miljoen euro door in
Nederland ingezeten banken, voor alle niet-financiële bedrijven. NB: In deze grafiek staat ook krediet
voor grootbedrijven. De ontvangende huishoudens en bedrijven zijn gevestigd in het eurogebied, en
niet enkel in Nederland

€ 120.000
€ 100.000
€ 80.000
€ 60.000
€ 40.000
€ 20.000
€0
2018

2019
<= € 0,25mln

Bron:

2020

> € 0,25mln en <= € 1 mln

2021
> € 1 mln

DNB (2022), tabel 5.2.7.4, en berekeningen door SEO

Tabel 3.5 laat de evolutie van de nieuwe contracten (inclusief en exclusief heronderhandelingen) zien in de vorm
van indexcijfers. In deze tabel is te zien dat de omvang van krediet kleiner dan 0,25 miljoen euro gedurende de
periode is gedaald, het volume van krediet tussen 0,25 miljoen euro en 1 miljoen euro vrij stabiel is gebleven, en
de omvang van krediet van meer dan 1 miljoen euro sterk is gestegen.
Tabel 3.5

Indexcijfers van nieuw krediet inclusief en exclusief heronderhandelingen, uitgesplitst op grootte

Jaar
2018
2019
2020
2021

2018
2019
2020
2021
Bron:

Nieuwe contracten (totaal)
<= € 0,25mln
> € 0,25mln en <= € 1 mln
> € 1 mln
100,0%
100,0%
100,0%
86,3%
99,1%
94,3%
96,4%
102,2%
90,2%
75,0%
92,5%
115,3%
Nieuwe contracten min heronderhandelingen
<= € 0,25mln
> € 0,25mln en <= € 1 mln
> € 1 mln
100,0%
100,0%
100,0%
70,3%
92,2%
94,9%
90,4%
103,1%
99,1%
67,2%
101,9%
164,7%

DNB (2022), tabel 5.2.7.4 en berekeningen door SEO

17

Rekening-courant
Het gebruik van een rekening-courant daalt vanaf 2018Q1 en stagneert vanaf het einde van 2020 (Figuur 3.6).
Ondanks de afname blijft de rekening-courant de grootste vorm van MKB-financiering na bancaire leningen en
factoring.
Figuur 3.6

Omvang van uitstaande rekening-courant kredieten aan MKBs door de 3 grootbanken

€ 12.000

Miljoen €

€ 10.000
€ 8.000
€ 6.000
€ 4.000
€ 2.000
€0

Uitstaande rekening-courant kredieten (<=€ 0.25 mln)
Uitstaande rekening-courant kredieten (>0.25 en <= 1 mln€)
Uitstaande rekening-courant kredieten (>1 mln€)

Bron: DNB (2022), tabel 5.14

Figuur 3.7

Omvang van rekening-courant kredieten aan MKBs, geleverd door de drie grootbanken (Q1 2018 =
100)

110
100
90
80
70
60
50
40
30
20

Uitstaande rekening-courant kredieten (<=€ 0.25 mln)
Uitstaande rekening-courant kredieten (>0.25 en <= 1 mln€)
Uitstaande rekening-courant kredieten (>1 mln€)

Bron:

DNB (2022), tabel 5.14

18

Vergeleken met 2018 is de omvang van rekening-courant kredieten bijna gehalveerd aan het einde van 2021 Figuur
3.7). In tegenstelling tot bancaire leningen, is deze daling te zien voor elke grootte van de rekening-courant.

Venture capital/durfkapitaal
Fondsenwerving voor durfkapitaal vertoont een relatief sterke groei (Figuur 3.8). Ondanks de dip van 2019 is er
vergeleken met 2018 meer dan 33 procent meer durfkapitaal verworven in 2021. De fondsen die jaarlijks worden
verworven zijn beschikbaar voor financiering van startende, opkomende MKBs. Het merendeel van de
fondsenwerving is voor early stage venture capital en algemene venture capital bedoeld. Enkel in 2020 is het
merendeel verworven voor later stage venture capital.
Figuur 3.8

Omvang fondsenwerving voor venture capital, per investeringssoort

€ 2.500
€ 2.000
€ 1.500
€ 1.000
€ 500
€0
2018

2019
Early stage venture

Bron:

Later stage venture

2020

2021

Algemeen venture

NVP (2022)

Kijkend naar de gerealiseerde investeringen ontstaat er een wat ander beeld.Figuur 3.9 laat zien wat de totale
investeringen in de vorm van venture capital zijn, opgesplitst per investeringssoort. Uit deze figuur blijkt dat de
hoeveelheid gerealiseerde investeringen zeer sterk afwisselt, en in 2021 aanzienlijk is gestegen vergeleken met de
voorgaande jaren. Met name de later stage venture capital is explosief gegroeid tussen 2020 en 2021. de
totaalwaarden van de verschillende venture capital investeringen komen niet overeen met de cijfers van de
fondsenwerving. De totale fondsenwerving voor durfkapitaal ligt in de jaren 2018-2020 bijvoorbeeld hoger dan de
gerealiseerde investeringen. Mogelijk zit er een vertraging tussen het jaar dat de fondsen zijn verworven en de
daadwerkelijke investeringen, en zijn de geïnvesteerde bedragen dus niet noodzakelijk verworven in hetzelfde jaar.

19

Figuur 3.9

Omvang venture capital investeringen, per investeringssoort in miljoenen euro

€ 2.500
€ 2.000
€ 1.500
€ 1.000
€ 500
€0
2018

2019
Later stage venture

Bron:

2020
Seed

2021

Start-up

NVP (2022)

Privaat vermogen/private equity
Voor private equity zijn er ook verschillen tussen de verworven fondsen en de daadwerkelijke investeringen. Zo zijn
de investeringen in groeikapitaal in 2021 in totaal circa 2,5 miljard euro (Figuur 3.11), terwijl er in hetzelfde jaar voor
410 miljoen euro voor is verzameld (Figuur 3.10). Ofschoon hier ook sprake kan zijn van een vertraging tussen de
fondsenwerving en de daadwerkelijke investering, vormt dit wel een bijzonder groot gat. Uit de meta-data omtrent
de reeksen is niet duidelijk waar dit verschil door ontstaat, en hoe het potentiële aanbod (de fondsen) overeenkomt
met de gerealiseerde investeringen.
Figuur 3.10 Totale omvang fondsenwerving voor private equity, per investeringsdoel
€ 6.000
€ 5.000
€ 4.000
€ 3.000
€ 2.000
€ 1.000
€0
2018

2019
Buyout

Bron:

NVP (2022)

Generalistisch

2020
Groeikapitaal

2021
Mezzanine

20

De fondsenwerving voor private equity vertoont een zeer sterke stijging. Tussen 2018 en 2020 is het ruim
vervijfvoudigd. Een groot deel van de fondsen wordt verworven voor buyouts, en slechts een beperkt deel voor
groeikapitaal.
Figuur 3.11 Private equity investeringen per doel in miljoen euro
€ 8.000
€ 7.000
€ 6.000
€ 5.000
€ 4.000
€ 3.000
€ 2.000
€ 1.000
€0
2007

2008

2009

2010

Groeikapitaal

Bron:

2011

2012

2013

2014

Rescue/Turnaround

2015

2016

2017

Vervangingskapitaal

2018

2019

2020

2021

Buyout

NVP (2022)

Crowdfunding
Ook crowdfunding vertoont een sterke groei (Figuur 3.12). Vooral tussen 2020 en 2021 is de omvang hiervan sterk
gestegen.5
Figuur 3.12 Totale omvang crowdfunding, in miljoenen euro
€ 800
€ 700
€ 600
€ 500
€ 400
€ 300
€ 200
€ 100
€0
2018

Bron:

5

2019

2020

2021

Crowdfundingcijfers.nl (2022)

Deze groei zal zich mogelijk niet zo sterk voortzetten: vanwege nieuwe regulering omtrent het gebruik van
crowdfunding zal de omvang van deze financieringsvorm in de toekomst mogelijk afvlakken of zelfs afnemen.
Gesprekken met marktpartijen en experts brengen vooral teweeg dat Nederland achterloopt op het gebied van
crowdfunding, vergeleken met andere landen, en dat er binnen deze financieringsvorm in potentie veel groei kan
plaatsvinden.

21

Leasing
De financiering middels leasing schommelt tussen de jaren, en stijgt licht in 2021 ten opzichte van 2018.
Figuur 3.13 Totale omvang van leasing, in miljoenen euro
€ 1.600
€ 1.400
€ 1.200
€ 1.000
€ 800
€ 600
€ 400
€ 200
€0
2018

Bron:

2019

2020

2021

SMF (2022)

Factoring
Figuur 3.14 en Figuur 3.15 laten zien wat de totale omvang is van factoring per omzetklasse, en wat het aandeel van
non-bancaire factoring is. Hieruit blijkt dat de non-bancaire bronnen relatief klein zijn en het merendeel van
factoring door banken wordt uitgevoerd. De rapportage van het SMF uit 2019, 2020 en 2021 geeft aan dat bancaire
factoring voor MKBs relatief onbelangrijk is voor de kleinere MKBs 6 . FAAN maakt gebruik van een andere
uitsplitsing, en toont de omvang van factoring op basis van de omzetklasse. Hieruit blijkt dat er een aanzienlijke
hoeveelheid omzet via factoring loopt in de omzetklassen onder 50 miljoen euro. Binnen deze klasse is het niet
bekend in hoeverre de cijfers een vertegenwoordiging zijn voor MKBs.7

6

7

Het rapport uit 2021 is te vinden via
https://www.stichtingmkbfinanciering.nl/contentfolder/uploads/2022/07/SMF_MKB_Onderzoek_Non_Bancaire_Financi
ering_2021_Web.pdf
Een van de definities van het MKB is dat het alle bedrijven omvat die een omzet hebben van maximaal 50 miljoen euro.
Dit is echter niet de meest voorkomende definitie.

22

Figuur 3.14 Totale omvang factoring (bancair en non-bancair) per omzetklasse in miljoenen euro
€ 30.000
€ 25.000
€ 20.000
€ 15.000
€ 10.000
€ 5.000
€0
2018

2019
Omzet <10 miljoen

Bron:

2020

2021

Omzet tussen 10 en 50 miljoen

Factoring & Asset Based Financing Association Netherlands (FAAN) (2022)

Figuur 3.15 Totale omvang non-bancaire factoring in miljoenen euro
€ 600
€ 500
€ 400
€ 300
€ 200
€ 100
€0
2018

Bron:

2019

2020

2021

SMF (2022)

MKB-beurzen
De totale omvang van MKB-beurzen is voor de gehele MKB-financieringsmarkt zeer klein. Desalniettemin is het een
belangrijke financieringsvorm, doordat vooral kleine start-ups hier gebruik van maken. De reeks vertoont veel
volatiliteit, met een relatief grote omvang in 2020. De oorzaak van deze uitschieter is niet bekend.

23

Figuur 3.16 Totale omvang MKB beurzen in miljoenen euro
€ 30
€ 25
€ 20
€ 15
€ 10
€5
€0
2018

Bron:

2019

2020

2021

SMF (2022)

Kredietunies
Qua omvang vormen kredietunies een beperkte bron van financiering voor MKBs. In 2020 vond er een relatief grote
sprong plaats in het volume, maar in 2021 daalde het niveau terug naar vergelijkbare waarden als die in 2018 en
2019.
Figuur 3.17 Totale omvang van kredietunies in miljoenen euro
€ 25

€ 20

€ 15

€ 10

€5

€0
2018

Bron:

SMF (2022)

2019

2020

2021

24

3.4 Discussiepunten
Al met al zijn er voor de belangrijkste financieringsvormen veel gegevens terug te vinden in openbare bronnen. Er
zijn meerder bronnen die de mogelijkheid bieden om iets te zeggen over de aanbod en de vraagzijde van MKBfinanciering. Er zijn echter enkele punten die het totaalbeeld vertroebelen:
1.

2.

3.

4.

5.

6.

De bronnen sluiten niet altijd op elkaar aan in de gehanteerd definities. Dat is een gemiste kans. Zo zouden de
CBS-financieringsmonitor en de SAFE enquête van ECB zoveel mogelijk op elkaar moeten aansluiten, opdat
een betere data-analyse en vergelijking met andere landen mogelijk is. Ook zijn definities van Nederlandse
bronnen niet gestandaardiseerd, waardoor er zelfs meerdere definities voor MKBs zelf worden gehanteerd;
Met name het gerealiseerde aanbod en dus de gerealiseerde vraag is bekend, maar er zijn minder concrete
data terug te vinden over onvervulde vraag of aanbod. Veelal heeft zulke informatie de vorm van enquêteantwoorden, waardoor het enkel duidelijk wordt of er mogelijk sprake is van onvervulde vraag of aanbod. Het
is dan niet duidelijk om welke financieringsvorm het gaat, of hoe groot de relevante bedragen zijn. Hierdoor is
het moeilijk te achterhalen of er sprake is van een financieringsgat, zonder sterke assumpties te maken;
De bronnen kennen tezamen genomen veel witte vlekken, vooral waar het gaat om mogelijkheden om uit te
splitsen naar karakteristieken zoals financieringsdoel, aantal contracten of type financier. Sommige bronnen
bieden ook enkel een totaalbeeld van kredietverlening aan alle bedrijven, inclusief de grootbedrijven,
waardoor het moeilijk te achterhalen is hoe de kredietmarkt er voor MKBs uitziet. In andere gevallen
weerspreken bronnen elkaar, waardoor het onduidelijk is welke cijfers het best een aspect van de kredietmarkt
het best vertegenwoordigen;
Opvallende missende typen financiering in de meeste databronnen zijn: interne financiering, ketenfinanciering
en geborgde financiering. Dit terwijl interne financiering en ketenfinanciering voor MKB-bedrijven juist relatief
belangrijke bronnen van financiering zijn en geborgde financiering een belangrijk instrument voor de overheid
om MKB-financiering te stimuleren;
In principe zou de CBS-financieringsmonitor de mogelijkheden moeten bieden om een meer gedetailleerde
uitsplitsing te maken. Op basis van de onderliggende microdata is meer mogelijk dan wat nu in de
standaardtabellen wordt gepresenteerd. De microdata bevatten onder andere exacte informatie over
financieringsaanvragen, waardoor het een stuk makkelijker zou moeten zijn om ook een nauwkeurigere
schatting van een financieringsgat te vormen;
De microdata onderliggende aan de ECB SAFE database zijn toegankelijk voor derden, maar de eisen voor
toegang zijn zo streng dat een organisatie als SEO er geen toegang toe krijgt. Het is onbekend in hoeverre
deze microdata te koppelen zijn aan, bijvoorbeeld, gegevens van het CBS. Echter zou toegang tot de
microdataset an sich al een koppeling tussen de antwoorden binnen de enquête verbeteren.

3.5 Aanbevelingen
Op basis van de discussiepunten maken we een lijst met suggesties en aanbevelingen omtrent de rapportage en
verzameling van data. Uit discussie met experts en marktpartijen blijkt dat er weinig laaghangend fruit te vinden is.
Tekortkomingen in de data zijn een lang-bestaand knelpunt, maar vereisen maatregelen die niet altijd makkelijk
haalbaar zijn, zoals de invoering van rapportageplichten. Doordat maatregelen als rapportageplichten mogelijk veel
kosten met zich meebrengen voor de rapporterende partijen, is het vermoedelijk realistischer om deze in beperkte
mate in te voeren. Tevens vereisen sommige maatregelen een additionele verdieping voordat er stappen worden
ondernomen. Een voorbeeld hiervan is de belangstelling in het uitsplitsen van MKB-kredietmarkten op basis van
bedrijfskenmerken. De rapportage van zulke kenmerken is mogelijk kostbaar, tijdrovend en levert niet veel op.

25

Hierdoor is het belangrijk om een stevige grondslag te hebben waarom bepaalde gegevens essentieel zijn. De
onderstaande lijst biedt hierdoor vooral een overzicht van elementen die verdere verkenning waard zijn, maar dient
niet te worden gezien als een absolute lijst van vervolgstappen. De aanbevelingen/suggesties zijn als volgt:
A. De definitie van wat een MKB eigenlijk is heeft harmonisatie nodig. Bestaande definities verwijzen naar de
grootte qua personeel, de omzet of een combinatie ervan. Hierdoor zijn bestaande bronnen niet altijd
compatibel met elkaar. Er bestaat reeds een Europese definitie van het concept, die DNB onder andere
hanteert. Desalniettemin wijken vele partijen af van deze definitie. Doordat instanties veel gegevens op
vrijwillige basis rapporteren, is het niet gegarandeerd dat men een standaarddefinitie gaat hanteren. Het
succesvol invoeren van standaardisatie is daardoor naar verwachting effectiever in combinatie met een
rapportageplicht, die voor vele instanties nog niet bestaat. Rapportage is mogelijk een stuk haalbaarder
wanneer het gaat om nieuw-verstrekt krediet, en niet uitstaand krediet. Uitstaand krediet vereist regelmatige
updates in informatie die voor de kredietverstrekker mogelijk niet meer relevant is. Ten tijde van de verstrekking
zijn er waarschijnlijk meer kenmerken bekend zijn over de ontvangende partij, hetgeen de rapportage mogelijk
makkelijker maakt;
B. Het begrip van financiering heeft harmonisatie nodig. Voor verschillende financieringsvormen is er een
standaarddefinitie nodig van wat de financiering daadwerkelijk inhoudt. Bij een rekening-courant kan het
bijvoorbeeld om het “plafond” gaan, of om de werkelijke aanspraak. Bij sommige equity investeringen, gaat het
om “committed” kapitaal, of om het al uitgedeelde kapitaal. Een standaardisatie van de definitie maakt
verschillende bronnen meer compatibel met elkaar. Een belangrijke kanttekening is dat er voor sommige
financieringsvormen vraagtekens zijn of ze in de eerste plaats relevant zijn binnen de discussie omtrent MKBfinanciering. Factoring is hier een voorbeeld van: de facto verkopen ondernemers hier een factuur aan een
derde partij, en is er geen sprake van kredietverstrekking voor doelen als expansie. Deze financieringsvorm is
daardoor moeilijk vergelijkbaar met vormen als bancaire leningen of equity, die men veelal voor een concreet
investeringsdoel gebruikt. Net zoals de aanbeveling (A) is ook hier de effectiviteit van een harmonisatie
afhankelijk van de samenwerking van rapporterende partijen. Doordat data vaak vrijwillig openbaar worden
gemaakt, is een harmonisatie mogelijk niet effectief zonder een rapportageplicht.
De gegevens uit de CBS-financieringsmonitor kunnen worden gekoppeld aan de Microdata van het CBS, waar
gedetailleerde informatie omtrent de bedrijfskenmerken en bedrijfsprestaties te vinden zijn. Het CBS doet dit
zelf al, om de financieringsmonitor te verrijken met relevante data. Aanbieders van financiering moeten idealiter
onder strikte vertrouwelijkheid de NAW-gegevens en KvK-nummers van aanvragers beschikbaar stellen.
Hiermee kunnen databronnen binnen de gegevensrijke omgeving van het CBS worden onderzocht, om beter
te achterhalen wat kredietbehoeften drijft, en wat de gevolgen zijn van toe- of afwijzingen van kredietaanvragen.
Zoals ook bij aanbevelingen (A) en (B) het geval is, is ook hier een rapportageplicht mogelijk relevant. AnaCredit
is een voorbeeld van een belangrijke ontwikkeling in de dataverzameling, mede mogelijk gemaakt door een
rapportageplicht, onder strenge privacy-beschermende maatregelen. Doordat AnaCredit koppelbaar is met
CBS-Microdata, is het tevens mogelijk om bedrijfsprestaties en kenmerken nauwkeurig te volgen. Hierdoor kan
de rapportage van NAW-/KvK-gegevens het werk uit (A) en (B) omzeilen. Hoewel AnaCredit de informatie
omtrent MKB-kredietverlening al aanzienlijk aanvult, dekt het enkel bancaire leningen, en vallen ZZP’ers en
micro-bedrijven buiten de boot. Hierdoor is er dus toch een noodzaak voor andere financieringsaanbieders om
vergelijkbare gegevens te rapporteren;
C. De kenmerken van gegevens verzameld per financieringsvorm hebben een harmonisatie nodig. Vele
databronnen rapporteren gegevens niet expliciet op MKB-niveau. De harmonisatie van de definitie van het MKB

26

uit aanbeveling (A) kan hier soelaas bieden. In de gevallen dat instanties wel op MKB-niveau rapporteren,
ontbreken vaak andere belangrijke kenmerken van het MKB, of zijn deze gerapporteerd zonder een duidelijke,
verenigbare definitie. Ook additionele kenmerken hebben hierdoor een harmonisatie nodig. Een voorbeeld
van een voor de hand liggende harmonisatie heeft betrekking op de bedrijfsgrootte van de kredietontvangende partij. Een mogelijke categorisering van bedrijfsgroottes is de splitsing die het CBS toepast voor
verschillende openbare reeksen. Een kanttekening bij deze aanbeveling is dat het mogelijk prematuur is voor
het achterna gaan van bedrijfskenmerken ter wille van uitsplitsingen in analyses. Het is ten tijde van het schrijven
nog niet mogelijk om het MKB-financieringslandschap als geheel goed te beschrijven: Hierdoor is nog niet
bekend welke bedrijfskenmerken het meest relevant zijn om in te verdiepen. Daarnaast is het voor de dataleverende partijen niet altijd makkelijk om aanvullende kenmerken te leveren, doordat ze intern niet
gedocumenteerd zijn. Tijdens het aanvraagproces voor een bancaire lening weet een bank bijvoorbeeld
mogelijk hoe groot het aanvragende bedrijf is qua personeelsomvang, of wat de omzet is van het bedrijf. Zulke
gegevens worden mogelijk door een andere afdeling verwerkt dan de afdeling die gegevens rapporteert aan
een instantie als DNB. Hierdoor kan het aanzienlijke moeite kosten voor de rapporterende partij om additionele
kenmerken te rapporteren. Ook hier is het zonder rapportageplicht onwaarschijnlijk dat kredietverstrekkers
zulke gegevens rapporteren;
D. De dataverzameling moet idealiter aanbieders en financieringsvormen meer van elkaar losknippen. Momenteel
worden financieringsvormen en het type aanbieder vaak door elkaar gehaald, waardoor belangrijke
uitsplitsingen niet mogelijk zijn, en er een risico is van dubbeltelling;
E. Idealiter sluit de Nederlandse dataverzameling beter aan op de Europese dataverzameling. Kredietverlening
gebeurt in Europa niet enkel op nationaal niveau, maar ook internationaal. Door dezelfde definities, kenmerken
en standaarden te hanteren kunnen gegevens voor de Nederlandse MKB-kredietmarkten makkelijker worden
aangevuld met cijfers uit Europese bronnen. Daarnaast kan de Nederlandse MKB-kredietmarkt dan beter
worden vergeleken met die kredietmarkt in andere landen. Doordat financiering plaatsvindt op internationaal
niveau is het belangrijk om bij te houden of kredietaanvraag binnen de Nederlandse grenzen plaatsvindt, en of
krediet aan Nederlandse bedrijven wordt geboden. Dit heeft gevolgen voor de volledigheid van opgehaalde
gegevens, doordat er mogelijk internationale aanbieders bij worden betrokken. Het gebruik van Europese
definities voor onder andere het MKB zou kunnen bijdragen aan de internationale compatibiliteit;
F. Het is belangrijk dat bij een dataverzameling alle financieringsvormen optellen tot de totale vermogenspositie
van ondernemers. Dit houdt in dat enquêtes volledig moeten zijn, en er geen financieringsvormen in kunnen
ontbreken. Ontbrekende financieringsvormen zorgen ervoor dat gerapporteerde cijfers minder nauwkeurig
worden, en mogelijk niet overeenkomen met de interne gegevens van de ondernemer.

27

4

Meten van het financieringsgat

4.1 Methodiek
In deze sectie maken we gebruik van de openbare databronnen om tot een schatting van het financieringsgat te
komen. Dit doen we voor bancaire leningen en private equity, omdat deze twee financieringsvormen een groot deel
van de MKB-financiering vertegenwoordigen en de kans groot is dat er sprake is van onvervulde vraag 8 . De
methoden en ook de resultaten zijn vooral een proof-of-concept: Doordat de achterliggende data beperkt zijn, is
ook de nauwkeurigheid zeer grof. De cijfers die uit de analyse volgen hebben daardoor grote onzekerheidsmarges.
We raden daarom sterk af om conclusies te trekken op basis van de resultaten uit deze sectie.
De methode om het financieringsgat te schatten is gebaseerd op het wetenschappelijke werk van McCahery et al.
(2015), die tevens een schatting van het financieringsgat voor Nederland hebben uitgevoerd in 2013. Om tot een
schatting van het financieringsgat te komen, is er eerst een schatting nodig van het totale gerealiseerde aanbod van
krediet en de totale behoeften naar krediet. Een deel van deze behoeften wordt gerealiseerd. Door het
gerealiseerde aanbod te vergelijken met de behoeften naar krediet blijft er een deel over, wat de onvervulde vraag
toont. De onvervulde vraag geeft dan een indicatie van hoeveel financiering er niet tot stand is gekomen, ondanks
dat er wel een behoefte aan is.
Naast de onvervulde vraag zouden we ook idealiter het onvervulde aanbod berekenen, om de situatie van beide
kanten van de markt in kaart te brengen. Echter blijkt uit gesprekken met marktpartijen en experts dat er geen
numerieke waarde te plakken is aan hoeveel krediet de aanbieders eigenlijk zouden willen bieden. Zo geven
banken aan dat er in principe genoeg middelen beschikbaar zijn om het aanbod uit te breiden, maar is er niet sprake
van een duidelijke behoefte voor een specifieke omvang van het MKB-kredietaanbod. In het algemeen zijn
kredietverstrekkers bereid om meer aan te bieden, maar is het gerealiseerde aanbod meer afhankelijk van hoeveel
aanvragen er binnen komen en wat de kwaliteit van de aanvragen is. De onvervulde vraag biedt daardoor een beter
beeld dan het onvervulde aanbod van hoeveel extra financiering er mogelijk tot stand zou kunnen komen indien de
fricties zouden krimpen.
We schatten het totale aanbod op basis van een opsomming van twee elementen:
1. De totale omvang van uitstaand bancair krediet, inclusief rekening courant;
2. De totale omvang van verleende private equity, exclusief buyouts.
De totale omvang van uitstaand bancair krediet is gebaseerd op de DNB-statistieken voor uitstaand MKB-krediet
vanuit de drie Nederlandse grootbanken. Om tot de totale omvang van bancaire kredietverlening te komen,
corrigeren we dit getal op basis van het marktaandeel van de drie grootbanken. De totale omvang van verleend
private equity is afkomstig van de gegevens van de Nederlandse Vereniging voor Participatiemaatschappijen.
Binnen deze bron zijn de statistieken opgesplitst op basis van het doel van de private equity, namelijk of het
groeikapitaal is, of het vervangingskapitaal betreft, het een rescue fonds is of dat er sprake is van een buyout. Bij
een buyout koopt de investeerder een meerderheid van het bedrijf, waardoor het bedrijf wordt opgekocht en
overgenomen. In zulke gevallen is er geen sprake van kredietverstrekking aan een ondernemer ter wille van het

8

Factoring is ook een grote bron van financiering. Echter is de kans op een afwijzing relatief klein, doordat er altijd sprake
is van onderpand voor deze kredietvorm. Hierdoor is de kans op onvervulde vraag relatief klein.

28

financieren van bedrijfsactiviteiten en -groei, maar wordt de ondernemer dus zelf vervangen. Buyouts vormen
hierdoor geen onderdeel van het relevante aanbod van financiering en worden buiten beschouwing gelaten.
Om tot een numerieke schatting van de behoeften naar krediet te komen, schatten we de vraag naar bancair krediet
en naar private equity apart in. We berekenen de omvang van de behoeften aan bancair krediet op basis van twee
verschillende manieren. Deze berekeningen voeren we uit op basis van gegevens uit de SAFE-enquête, om tot een
schatting te komen wat een bedrijf gemiddeld als kredietbehoefte heeft, waarna we dit getal opschalen tot landelijk
niveau. We kunnen de gemiddelde kredietbehoeften vanuit de SAFE-enquête opschalen naar landelijk niveau, door
gegevens te gebruiken over het aantal MKBs in Nederland, en de SAFE-enquêtevraag die aangeeft welk percentage
van MKBs behoefte heeft aan krediet.

Vraag naar bancaire kredieten schatten
De eerste methode (hierna Methode #1) baseert de gemiddelde kredietbehoeften op de waarde van aangevraagde
leningen. De SAFE-enquête bevat de vraag “What is the size of the last bank loan that your enterprise
obtained/renegotiated/attempted to obtain in the past 6 months?”. Ofwel: Hoe groot was de laatste lening die de
ondernemer heeft aangevraagd, ongeacht of de aanvraag is toegewezen of afgewezen? De SAFE-enquête
presenteert de antwoorden op deze vraag door ze in één van vijf bakjes te plaatsen. Het resultaat is een distributie
van leningaanvragen, die aangeeft hoe vaak de kredietaanvraag:
A.
B.
C.
D.
E.

Kleiner dan 25.000 euro is;
Tussen 25.000 en 100.000 euro ligt;
Tussen 100.000 en 250.000 euro ligt;
Tussen 250.000 en 1.000.000 euro ligt; of
Groter dan 1.000.000 euro is.

De exacte omvang van de kredietvraag is hierdoor niet bekend. Binnen de laagste vier bakjes gebruiken we de
gemiddelde waarde tussen de twee uiteinden in. We maken dus de assumptie dat kredietaanvragen een uniforme
verdeling volgen binnen de onderste vier bakjes, en er dus evenveel bedrijven een aanvraag voor bijvoorbeeld
150.000 euro doen als 200.000 euro. Voor het bakje van leningen boven de 1.000.000 euro is er geen bovengrens
bekend. Om een schatting te vormen van de gemiddelde omvang van een lening binnen dit bakje kijken we naar
gerealiseerde leningen. We gebruiken gegevens van DNB over de totale omvang van uitstaand MKB-krediet bij de
drie grootbanken boven 1,000,000 euro en het aantal klanten waarmee dit krediet is gerealiseerd. Zo zijn er in het
tweede kwartaal van 2022 bijvoorbeeld 27.364 MKBs met een lening boven de 1.000.000 euro, voor een totale
omvang van 87,58 miljard euro. De gemiddelde omvang van de grote leningen is dan circa 3.200.000 euro. We
schatten vervolgens de gemiddelde omvang van MKB-leningaanvragen als een gewogen gemiddelde van de vijf
bakjes, op basis van hoe vaak elke lening aanvraag wordt gedaan.
De tweede methode (hierna Methode #2) om de kredietbehoeften te schatten maakt gebruik van een aanvullende
vraag uit de SAFE-enquête. Hierbij nemen we de gemiddelde omvang van leningen uit de eerste methoden, en
combineren we het resultaat met antwoorden uit de vraag: “Bank loan (excluding overdraft and credit lines) - If you
applied and tried to negotiate for this type of financing over the past 6 months, what was the outcome?”. De
combinatie maakt het mogelijk om gemiddeld toegewezen en (deels) afgewezen kredietvraag afzonderlijk in te
schatten. Aanvragers geven in deze vraag aan wat het eindresultaat is van de leningaanvraag. De opties zijn:
1.

De aanvraag is volledig gehonoreerd;

29

2.
3.
4.
5.

De aanvraag is voor meer dan 75 procent gehonoreerd;
De aanvraag is voor minder dan 75 procent gehonoreerd;
De aanvraag is afgewezen;
De aanvraag is nog niet verwerkt (status onbekend).

Aan de hand hiervan berekenen we in hoeverre de gemiddelde kredietaanvraag is gehonoreerd. We maken hier
dus de assumptie dat de antwoorden op deze vraag representatief zijn voor de eerder berekende, gemiddelde
kredietaanvraag. Dit is vermoedelijk een vrij sterke assumptie, doordat afwijzingspercentages sterk kunnen
verschillen tussen grote en kleine MKBs, waardoor ook afwijzingspercentages van grote en kleine kredietaanvragen
uiteenlopend zullen zijn. De achterliggende microdata die bij de SAFE-enquête hoort zou het mogelijk maken om
de koppeling tussen de vragen nauwkeuriger uit te voeren, maar helaas zijn deze microdata niet beschikbaar
gesteld voor dit project. We veronderstellen dat aanvragen die voor meer dan 75 procent zijn gehonoreerd
gemiddeld voor 87,5 procent zijn gehonoreerd (tussen 75 procent en 100 procent in). Daarnaast veronderstellen
we dat aanvragen die voor minder dan 75 procent zijn gehonoreerd, de aanvrager 37,5 procent van de aanvraag
heeft ontvangen (tussen 0 procent en 75 procent in).9 Er is ook een groep respondenten voor wie de uitkomst van
de leningaanvraag nog niet bekend is ten tijde van het beantwoorden van de SAFE-enquête. We veronderstellen
dat deze groep op dezelfde manier kan worden opgedeeld als de groep voor wie de uitkomst wel al bekend is. Dat
wil zeggen, als voor 10 procent van de respondenten nog niet bekend is wat de uitkomst is, en 45 procent aangeeft
dat de lening volledig is gehonoreerd, dan veronderstellen we dat 10 procent x (45 procent/90 procent) = 5 procent
uiteindelijk ook een goedkeuring van de leningaanvraag krijgt.

Vraag naar private equity schatten
Na het schatten van de vraag naar bancair krediet, richten we onze blikken op private equity. We maken hier gebruik
van twee SAFE-enquêtevragen, namelijk: “If you need external financing to realise your growth ambitions, what
amount of financing would you aim to obtain? en “If you need external financing to realise your growth ambitions,
what type of external financing would you prefer most?”Ofwel: Welke financieringsvorm past het best bij de behoefte
naar financiering, en hoeveel financiering hebben bedrijven nodig? Alle antwoorden op de eerste vraag worden
weer in vijf bakjes geplaatst:
A.
B.
C.
D.
E.

Kleiner dan 25.000 euro;
Tussen 25.000 euro en 100.000 euro;
Tussen 100.000 euro en 250.000 euro;
Tussen 250.000 euro en 1.000.000 euro; of
Groter dan 1.000.000 euro.

Doordat er voor het bakje van kredietvraag groter dan 1.000.000 euro ook hier geen bovengrens bestaat, passen
we dezelfde procedure toe als bij de eerste methode voor het schatten van de gemiddelde kredietvraag binnen dit

9

Een numeriek voorbeeld: Als de gemiddelde kredietaanvraag 1.000.000 euro bedraagt, 70 procent van de
respondenten aangeeft dat deze volledig is gehonoreerd, 10 procent dat de aanvraag voor minder dan 75 procent is
gehonoreerd, en 15 procent aangeeft dat de aanvraag nog niet is verwerkt, dan is de vervulde vraag: (€1.000.000*75%
+ €1.000.000*10%*37,5%) / (75%+10%) = 926.470 euro.
De onvervulde vraag is dan 1.000.000 euro - 926.470 euro = 73.530 euro.

30

bakje. Ook hier gaan we er dus bijvoorbeeld vanuit dat de gemiddelde behoefte aan krediet in het tweede kwartaal
van 2022 ongeveer 3.200.000 euro bedroeg.
We veronderstellen dat private equity vooral relevant is voor de grotere MKBs (met meer dan 50 werknemers), en
dat deze bedrijven vooral grote aanvragen uitvoeren (van meer dan 1.000.000 euro). We delen het percentage van
de respondenten die aangeven dat private equity relevant is door het percentage van de respondenten die meer
dan 50 werknemers hebben. Als 7 procent van de respondenten aangeeft dat private equity relevant is als
financieringsbron, en 21 procent van de SAFE-respondenten grotere MKBs zijn, dan veronderstellen we dus dat 7
procent/21 procent = 33,3 procent van de grotere MKBs de financieringsbehoeften via private equity probeert te
vervullen.
Samenvattend is het eindresultaat: twee schattingen van de behoeften naar bancair krediet, en één schatting naar
de behoeften voor private equity. Deze vergelijken we met de schatting van het nieuw gerealiseerde aanbod, om
te zien hoe groot het gat tussen de twee in absolute aantallen en als percentage van het BBP is.

4.2 Kanttekeningen bij de methode
De definitie van het financieringsgat stelt dat het gat tot stand komt vanwege fricties op de kredietmarkt, die
mogelijk deels weg kunnen worden gewerkt via beleid. De methode om dit gat te schatten kijkt naar het verschil
tussen gerealiseerde financiering en financieringsbehoefte, onder de assumptie dat het verschil ertussen tot stand
komt vanwege fricties.
Mogelijkerwijs heeft een deel van deze onvervulde vraag echter een andere oorzaak dan fricties. Het schatten van
risico’s is voor zowel banken als ondernemers bijzonder moeilijk. Ondernemers die actief zijn in een nieuwe,
onderontwikkelde sector kunnen bijvoorbeeld moeilijk toekomstige prestaties van het bedrijf inschatten, omdat er
nog geen benchmark markt bestaat als referentiepunt. Ook banken lopen tegen hetzelfde probleem aan, waardoor
ze geneigd zijn financieringsaanvragen van ondernemers binnen zulke sectoren af te wijzen. Een deel van de
onvervulde vraag is dan het gevolg van marktgegevens, zoals risicovoorkeuren, in plaats van fricties. Daardoor is
het mogelijk dat de bovenstaande methode het financieringsgat overschat.
Een tweede kanttekening is dat de gegevens uit de SAFE-enquête vrij grof zijn, waardoor de eruit volgende
schattingen ook grof worden. De Europese Central Bank (ECB) beschikt ook over de achterliggende microdata, met
exacte antwoorden op de enquête van alle deelnemende bedrijven. Hiermee kan men de antwoorden tussen
meerdere vragen exact aan elkaar koppelen, waardoor het bijvoorbeeld mogelijk is om financieringsbehoeften
beter aan verschillende financieringsvormen te verbinden. Deze dataset wordt echter enkel voor academisch
onderzoek beschikbaar gesteld. Alle aanvragen voor toegang tot deze data voor het uitvoeren van deze quickscan
zijn daardoor afgewezen. Met name de splitsing tussen toegewezen en afgewezen kredietaanvragen zou de
nauwkeurigheid van de schatting van de kredietvraag kunnen verbeteren, doordat er mogelijk sprake is van een
selectie-effect: MKBs wiens leningen worden afgewezen hebben mogelijk andere karakteristieken dan bedrijven
wiens leningen worden toegewezen, maar binnen de huidige methode zijn we genoodzaakt beide tezamen te
beschouwen.
Een derde kanttekening is dat de methode rekening houdt met maar een beperkt aantal financieringsvormen.
Ondanks dat er gegevens beschikbaar zijn voor de gerealiseerde omvang van andere financieringsvormen, is het

31

op basis van openbare gegevens de facto niet mogelijk om ze aan de methode toe te voegen. Deze exclusie heeft
meerdere redenen:
De voornaamste reden is dat de omvang van kredietbehoeften dan zeer waarschijnlijk wordt overschat. Uit
gesprekken met marktpartijen, experts en uit de CBS-financieringsmonitor blijkt dat mensen veelal als eerste bij een
bank aankloppen wanneer ze op zoek zijn naar krediet. Als een ondernemer wordt afgewezen voor een lening, gaat
de ondernemer vaak op zoek naar andere financieringsvormen. Ondernemers weten gedurende het zoek- en
aanvraagproces niet welke financieringsvorm er uiteindelijk kan worden gerealiseerd. Hierdoor hebben ze mogelijk
behoefte aan meerdere financieringsvormen tegelijk, met dezelfde omvang. Uit openbare gegevens omtrent
kredietvraag is enkel te achterhalen welke financieringsvormen relevant zijn voor ondernemers, maar niet voor welk
bedrag elke financieringsvorm relevant is. Zulke bedragen zijn alleen deels bekend voor de gehele
kredietbehoeften, maar niet opgesplitst naar de financieringsvorm. Voor private equity kunnen we een ruwe
schatting vormen van de totale vraag, omdat deze financieringsvorm expliciet benoemd is binnen de SAFE-enquête.
Andere financieringsvormen worden echter binnen de relevante vragen samengevoegd onder het kopje
“overigen”, waardoor we er moeilijk verder mee kunnen rekenen.
Een tweede reden waarom de scope van het aantal financieringsvormen beperkt is, is dat verreweg het merendeel
van MKB-krediet via de bancaire sector verloopt. Ofschoon andere financieringsvormen recent in omvang zijn
toegenomen, zijn deze tot op heden nog relatief klein. Daarnaast worden de verschillende financieringsvormen
gebruikt voor zeer diverse doeleinden, waardoor ze niet direct vergelijkbaar zijn met elkaar. Factoring is de facto
een vorm van een lening met onderpand, maar is vrijwel altijd van zeer korte duur. Tevens is er bij factoring sprake
van herhaaldelijke, kleine leningen, die niet zijn bedoeld voor grote en voor ondernemers belangrijke investeringen.
Een derde reden is dat het onbekend is in hoeverre sommige financieringsvormen relevant zijn voor ondernemers.
Uit onderzoek van Lentz en Van Teeffelen (2020) 10 blijkt dat ondernemers niet bekend zijn met alle
financieringsvormen. Zo geeft slechts 24 procent van de MKBs en 22 procent van de ZZP’ers aan dat ze ofwel bekend
of deels bekend zijn met kredietunies. Doordat sommige financieringsvormen niet bekend zijn aan de vraagkant is
het niet mogelijk om in te schatten hoeveel vraag er voor zulke producten zou zijn bovenop het gerealiseerde
aanbod.

4.3 Resultaten
Deze sectie weergeeft de resultaten van de schattingsmethoden. Deze resultaten zijn in het algemeen erg grof en
volatiel tussen de jaren, hetgeen aantoont dat de methode aanvullende en meer nauwkeurige cijfers nodig heeft.
We benadrukken hier dus nogmaals dat de berekeningen vooral een proof-of-concept zijn, en een vervolganalyse
vereisen, wanneer aanvullende gegevens beschikbaar zijn. Hierdoor zijn er nog geen conclusies mogelijk op basis
van de berekeningen in deze sectie.

10

Zie hiervoor: Lentz, M., van Teeffelen, L., & Ibrahimovic, A. (2020). Investeren en financieren door zzp en mkb
ondernemers.

32

Tabel 4.1

Schatting van onvervulde vraag op basis van Methode #1 en Methode #2 voor 2018 t/m 2021
2018

2019

2020

2021

< €25.000

5%

5%

8%

0%

€25.000 - €100.000

13%

7%

24%

12%

€100.000 - €250.000

10%

16%

15%

11%

€250.000 - €1.000.000

35%

26%

21%

17%

> €1.000.000

37%

46%

32%

56%

< €25.000

€12.500

€12.500

€12.500

€12.500

€25.000 - €100.000

€62.500

€62.500

€62.500

€62.500

€100.000 - €250.000

€175.000

€175.000

€175.000

€175.000

€250.000 - €1.000.000

€625.000

€625.000

€625.000

€625.000

> €1.000.000

€2.936.000

€2.929.000

€2.868.000

€2.957.000

Volledig gehonoreerd

74%

51%

44%

67%

Meer dan 75% van het bedrag ontvangen

1%

0%

7%

3%

Minder dan 75% van het bedrag ontvangen

2%

1%

3%

0%

Aanvraag afgewezen

3%

18%

27%

13%

Uitkomst nog niet bekend

15%

25%

18%

13%

Gemiddelde omvang MKB-leningaanvraag:

€1.331.320

€1.542.840

€1.091.260

€1.788.920

Gemiddelde omvang vervulde aanvragen:

€1.258.513

€1.132.334

€690.458

€1.500.645

Gemiddelde omvang onvervulde aanvragen:

€72.807

€410.506

€400.802

€288.275

Aantal MKBs met financieringsaanvraag (SAFE)12

45

49

61

33

Aantal MKBs in SAFE-enquête

734

731

734

681

Percentage MKBs dat aanvraag uitvoert:

6,1%

6,7%

8,3%

4,8%

Aantal MKBs in Nederland (0-250 werknemers):

1.689.923

1.783.731

1.876.448

1.977.107

Totale behoeften aan bancaire leningen (in miljarden €):

€137,93

€184,47

€170,18

€171,39

Totale gerealiseerde bancaire MKB-leningen (in miljarden
€)

€102.12

€95.59

€95.88

€88.83

Methode #1: Onvervulde vraag bancaire leningen (in
miljard €):

€35,81

€88,87

€74,30

€82,56

4,63%

10,93%

9,33%

9,64%

€7,54

€49,08

€62,50

€27,62

0,97%

6,04%

7,85%

3,23%

Distributie leningaanvragen per omvang (SAFE):

Veronderstelde gemiddelde leningaanvraag per omvang:

Uitkomst van leningaanvragen (SAFE):

11

Als percentage van het BBP
Methode #2: Onvervulde vraag bancaire leningen (in
miljard €):
Als percentage van het BBP

11

12

De percentages tellen niet op tot 100 procent. Er is ook een categorie die een lening kreeg aangeboden, maar besloot
om deze niet te accepteren.
De percentages zijn gebaseerd op gewogen observaties, waarbij de weging corrigeert voor mogelijke
oververtegenwoordigingen van bepaalde soorten bedrijven binnen de SAFE-enquête.

33

Tabel 4.1 weergeeft de relevante cijfers en de daaruit volgende schatting van de onvervulde vraag voor bancaire
leningen. In de tabel is te zien dat de geschatte omvang van de gemiddelde MKB-lening aanvraag op basis van
SAFE-enquêtedata varieert van 1.091.260 euro in 2020 tot 1.788.920 euro in 2021. Ook de omvang van de
gemiddelde onvervulde vraag per leningaanvraag wisselt sterk tussen de jaren, met waardes van 72.807 euro in
2018 tot 410.506 euro in 2019. Een mogelijke oorzaak van deze variatie is dat het aantal respondenten dat aangeeft
een kredietaanvraag te hebben gedaan vrij beperkt is. Zo zijn de schattingen voor de vier jaren gebaseerd op de
SAFE-enquêteantwoorden van minstens 33 tot maximaal 61 bedrijven, die elk een leningaanvraag hebben
uitgevoerd. De schattingen zijn hierdoor mogelijk zeer gevoelig voor uitschieters onder de respondenten.
De twee getoonde schattingsprocedures voor de onvervulde vraag naar bancaire leningen resulteren in
vergelijkbare, maar niet identieke getallen. Zo stelt de uitkomst op basis van methode 1 dat de onvervulde vraag in
2019 een waarde van 88,87 miljard euro bedroeg, terwijl methode 2 deze waarde schat op 49,08 miljard euro. In
de overige jaren liggen de waardes ook ver van elkaar. Het jaar 2018 vormt een grote uitschieter in deze schattingen.
De schattingen suggereren dat de vraag naar bancaire leningen relatief klein was, vergeleken met de andere jaren.
Deze lage schatting van de kredietvraag is zeer waarschijnlijk het gevolg van het kleine aantal beschikbare
observaties, die mogelijk niet representatief zijn voor het Nederlandse bedrijfsleven. Deze gevoeligheid is deels te
zien in de schommelingen tussen de jaren in de omvang van de kredietaanvragen en het percentage van MKBs die
een kredietaanvraag hebben gedaan. Hierdoor is het mogelijk dat de gemiddelde omvang van de
kredietaanvragen ofwel aanzienlijk wordt onderschat of overschat in alle bestudeerde jaren. Daarnaast is het
mogelijk dat een deel van de vraag beter vervuld is door andere financieringsvormen. Zo is het mogelijk dat
ondernemers eerst bij banken aankloppen voor een lening, terwijl ze eigenlijk beter kunnen leasen of factoren.
Tabel 4.2

Schatting onvervulde vraag voor private equity
2018

2019

2020

2021

Veronderstelde gemiddelde
financieringsbehoeften per
omvang:
> €1.000.000

€2.936.000

€2.929.000

€2.868.000

€2.957.000

Voorkeur voor private equity

7%

5%

7%

5%

Aandeel grotere bedrijven binnen
SAFE

31%

26%

28%

28%

Aantal MKBs 50-500 werknemers

13188

13425

13533

13411

Aantal MKBs 50-500 dat behoefte
heeft aan private equity

2608

2263

2961

2093

Totale behoefte aan private equity
(in miljarden €)

€2,022

€2,193

€2,898

€2,232

Gerealiseerd aanbod private equity,
exlusief buyout (in miljarden €)

€0,827

€0,997

€0,948

€2,540

Onvervulde vraag (in miljarden €)

€1,195

€1,196

€1,950

-€0,308

Onvervulde vraag als % van het
BBP

0,15%

0,15%

0,24%

-0,04%

Tabel 4.2 laat de schatting van de onvervulde vraag voor private equity zien. Deze cijfers suggereren dat de
behoefte aan private equity relatief klein is, vergeleken met de vraag naar bancaire leningen. Desalniettemin zijn er
indicaties dat ook hier mogelijk sprake is van een financieringsgat. Zo is de onvervulde vraag in de jaren 2018 tot

34

en met 2020 aanzienlijk groter dan de vervulde vraag. Echter stijgt de vervulde vraag in 2021 boven de behoeften
uit. Zoals ook bij de schattingen omtrent bancaire leningen het geval is, is hier sprake van een beperkte sample, en
een zeer grote gevoeligheid voor het aantal (grotere) MKBs binnen deze sample. Ook hier moeten we dus spreken
van een proof-of-concept voor de schattingsmethode, en moeten de resultaten met een grote korrel zout worden
genomen. Deze berekeningen kunnen nog niet als een teken van knelpunten of het gebrek van knelpunten worden
geïnterpreteerd.

4.4 Discussiepunten bij de schatting van het financieringsgat
Deze sectie gaat in op enkele mogelijkheden om de schattingsprocedure en achterliggende data te verfijnen, zodat
er een preciezer beeld kan worden gevormd van hoe groot het financieringsgat is. Ofschoon publieke databronnen
het toepassen van zulke verfijningen nog niet toelaten, bestaan er mogelijk kansen om binnen vervolgonderzoek
gebruik te maken van microdata of andere, uitgebreide, bronnen.
De voornaamste beperking bij de schattingen van het financieringsgat binnen dit rapport is de hoeveelheid
beschikbare data. Ofschoon er voor elke financieringsvorm wel iets te vinden is qua data, blijkt deze vaak niet
bruikbaar te zijn voor een schatting. De data beschrijven vooral de gerealiseerde vraag, maar over de behoeften is
weinig bekend. Tevens is op basis van de beschikbare gegevens vaak niet duidelijk voor welk soort bedrijf ze
relevant zijn, dus of het gerealiseerde vraag/aanbod is voor een microbedrijf of een relatief groot MKB. De eerste
benodigdheid is dus om duidelijke cijfers te hebben voor elke financieringsvorm.
Daarnaast zijn microdata een vereiste, om de hoeveelheid assumpties en veronderstellingen te verminderen. Voor
de gegevens uit de SAFE-enquête is het bijvoorbeeld niet mogelijk om antwoorden op vragen aan
bedrijfskenmerken te koppelen. Hierdoor is het noodzakelijk om over gemiddelde bedrijven te spreken, hetgeen
zeer waarschijnlijk het beeld vertroebelt. De behoeften voor verschillende financieringsvormen hangen
waarschijnlijk af van de bedrijfsgrootte, en ook de kans op succes is mogelijk afhankelijk van bedrijfskenmerken.
Hier kon de schattingsprocedure nu nog geen rekening mee houden. De relevante enquêtes, zoals de CBSfinancieringsmonitor of de SAFE bevatten vaak wel al de relevante vragen waarmee er een betere schatting kan
worden uitgevoerd. Het beschikbaar stellen van zulke microdata zou een toekomstig onderzoek ten goede komen.
De definitie van het financieringsgat is gebaseerd op het idee van fricties, maar de huidige methode kijkt eigenlijk
alleen naar onvervulde vraag. Deze onvervulde vraag wordt vermoedelijk maar deels door fricties veroorzaakt, en
deels door hoge risico’s of ‘slechte’ ondernemingsplannen. Gegevens over financiële geletterdheid van
ondernemers kan hier mogelijk meer inzichten in bieden.
De CBS-financieringsmonitor vraagt naar kredietbehoeften van ondernemers, en waar ze het vandaan proberen te
halen. Echter is het ook belangrijk om te vragen wat ondernemers doen als hun eerste/tweede/derde/etc.
kredietaanvraag is afgewezen. Het is hierbij niet alleen nuttig om te weten of ondernemers verder zoeken na een
afgewezen aanvraag of niet, maar ook belangrijk om te weten wat de uitkomsten van alle vervolgaanvragen zijn.
1. Heeft de ondernemer hetzelfde bedrag gezocht?
2. Heeft de ondernemer krediet met dezelfde looptijd gezocht?
3. Kwam er nuttige feedback uit de afwijzing die de vervolgvraag heeft geholpen?
4. Sloot de financieringsvorm van de eerste aanvraag het best aan op het doel?
Er is geen ex post informatie over kredietaanvragen. Ondernemers hebben ex ante vaak wel een idee van hoeveel
financiering ze nodig hebben om het bedrijf te laten groeien (zie ook de SAFE-enquêtevraag), maar mogelijk

35

hebben ze het helemaal mis en is het uiteindelijk benodigde bedrag totaal anders. Als ondernemers consistent te
grote of te kleine bedragen verwachten nodig te hebben, is het nuttig om te weten hoe dit latere
financieringsaanvragen beïnvloedt. Doen ondernemers bijvoorbeeld vervolgaanvragen als ze toch te weinig krediet
hebben weten te bemachtigen?
Veel van de gegevens zijn niet beschikbaar op MKB-niveau. Hierdoor moeten er allerlei sterke assumpties worden
gemaakt. Een voorbeeld hiervan is de vergelijking tussen behoefte aan leningen en gerealiseerde leningen. Deze
vindt plaats op basis van cijfers van uitstaande leningen, terwijl nieuwe MKB-contracten het juiste cijfer zijn. Dit cijfer
is niet beschikbaar voor MKBs, maar alleen inclusief grootbedrijven. Het is niet duidelijk welk deel hiervan relevant
is voor MKBs
De huidige schatting kijkt enkel naar bancaire financiering en equity financiering. Hoewel dit al een groot deel van
de MKB-kredietmarkt omvat, zijn andere financieringsvormen echter ook relevant. Het is methodologisch nog niet
helder hoe deze in de huidige methode kunnen worden verwerkt. Een deel van de kredietvraag vindt waarschijnlijk
plaats voor de verkeerde financieringsvorm. Het kan bijvoorbeeld zijn dat een ondernemer een bancaire lening
aanvraagt, maar eigenlijk een rekening-courant nodig heeft. Een koppeling van van de financieringsbehoeften aan
het doel van de financiering kan hier mogelijk bij helpen. Groeikapitaal is bijvoorbeeld heel anders dan factoring of
overbruggingskrediet, en vormt eigenlijk een separate markt met een lage kruiselasticiteit.

36

5

Financieringskosten

Deze sectie gaat in op de verschillende bronnen van kosten voor aanbieders van financiering. Een inventarisatie van
deze kosten verduidelijkt welke mogelijke knelpunten er aan de aanbodzijde van de financieringsmarkt zijn. Tevens
biedt het inzichten in waar welke fricties aanbieders mee te maken hebben die het financieringsgat vergroten.

5.1 Componenten van financieringskosten
De prijs die bedrijven betalen voor leningen kan in het algemeen opgedeeld worden in de volgende
componenten.13
● Fundingkosten van het vreemd vermogen van de financier;
● Kapitaalkosten van eigen vermogen van de financier;
● De operationele kosten van de financier, bestaande uit de vaste en variabele operationele kosten van het
verstrekken en beheren van een lening;
● Kredietrisico van het bedrijf dat de lening krijgt;
● Winstmarge van de financier.
Per financieringscomponent zijn determinanten aan te wijzen van de kosten, die kunnen verschillen per type
financier. Tabel 5.1 geeft een overzicht van de verschillende determinanten per component.14

Fundingkosten en kapitaalkosten
De fundingkosten zijn de kosten van schuldfinanciering. Deze hangen samen met de financieringsmix en het
kredietrisico van de financier. Kleine financiers hebben vaak een hoger kredietrisico en daarmee ook hogere
financieringskosten. Naarmate een bedrijf meer eigen vermogen heeft, neemt het kredietrisico van een
onderneming af. Daarnaast hebben grote financiers vaak toegang tot andere bronnen van financiering omdat ze
toegang hebben tot wholesale financieringsmarkten. De financieringskosten hangen er ook vanaf of de financier
onderpand kan bieden, bijvoorbeeld in de vorm van gesecuritiseerde leningen. Ook de senioriteit en de looptijd
van financiering bepalen wat de financieringskosten zijn.
Daarnaast zijn er vormen van financiering die gereguleerd zijn, zoals deposito’s. Alleen met een bankvergunning
mogen financiële instellingen deposito’s aantrekken en uitlenen. Ook kunnen financiers soms het voordeel van een
overheidsgarantie genieten, waardoor hun fundingkosten lager zijn dan van financiers zonder overheidsgarantie.
Banken profiteren voor een deel van hun financiering van het depositogarantiestelsel en dan zijn er ook nog
impliciete garanties die de kosten van financiering drukken.
De fundingkosten veranderen relatief snel ten opzichte van de andere kostencomponenten, omdat ze ook
samenhangen met de rente op de geldmarkt. Die rente kan veranderen, bijvoorbeeld omdat de centrale bank haar
rentetarieven aanpast en omdat de liquiditeit op financieringsmarkten fluctueert.

13

14

Dit is een versimpeling, zogeheten informatiekosten zijn buiten beschouwing gelaten. Dit zijn kosten die gepaard gaan
met informatieasymmetrie.
We behandelen fundingkosten en kapitaalkosten samen.

37

Operationele kosten
Ook de vaste en variabele operationele kosten verschillen per type financier. Schaaleffecten kunnen ervoor zorgen
dat grote financiers lagere vaste kosten hebben dan kleine financiers.
De kosten om aan toezichteisen te voldoen kunnen ook tot de operationele kosten gerekend worden. Verschillen
in de eisen die toezichthouders stellen aan financiers zorgen dan ook voor verschillen in vaste of operationele kosten
van de financier. Banken zijn onderhevig aan relatief veel toezicht, waardoor deze kostensoort hoog oploopt.

Kredietrisico
Het kredietrisico van een lening aan een bedrijf is een volgende belangrijke component, waarachter veel
verschillende factoren schuilgaan. Het kredietrisico hangt samen met de sector waarin een bedrijf opereert, de
leeftijd van een bedrijf, de omvang van een bedrijf, maar ook met de kapitaalstructuur van een bedrijf: de
verhouding tussen vreemd vermogen en eigen vermogen en de liquiditeit van een bedrijf. Het kredietrisico kan
worden beïnvloed door onderpandeisen te stellen. Bij lease of vastgoedfinanciering is er bijvoorbeeld fysiek
onderpand dat als borgstelling fungeert waardoor het risico van een lening lager is. Ook de looptijd van een krediet
beïnvloedt het kredietrisico.
De leningenportefeuille van verschillende financiers hebben vaak een verschillend risicoprofiel. Banken hebben
bijvoorbeeld een minder risicovolle leningenportefeuille dan verstrekkers van direct lenders. Dat verschil vertaalt
zich in de financieringskosten. Het kredietrisico verandert langzamer dan de fundingkosten, maar sneller dan de
andere kostencomponenten en beweegt vaak synchroon met de economische cyclus.

Winstmarge
De winstmarge van een financier is de volgende component van de totale kosten. De winstmarge hangt met name
af van de structuur van de markt: hoeveel concurrentie is er in de markt? Dit kan ook potentiële concurrentie zijn.
De dreiging van toetreding werkt immers ook disciplinerend. Naarmate er meer concurrentie of potentiële
concurrentie is, neemt de winstmarge af.
De winstmarge bestaat ook uit eventuele kruisverkoop van producten. Als bijvoorbeeld bedrijven bij banken niet
alleen een lening, maar ook een betaalrekening en andere financiële producten hebben, kan dit leiden tot een lager
rentepercentage voor de lening. Een deel van het lagere rentepercentage kan te maken hebben met een betere
kredietinschatting omdat er meer informatie is over een bedrijf, bijvoorbeeld op basis van de betaalgeschiedenis
van een bedrijf.
Tabel 5.1

Factoren die leiden tot verschillen in grootte van kostencomponenten tussen verschillende financiers

Kostencomponent

Bepalende factoren die verschillen per financier

Fundingkosten

-

Overheidsgaranties
Leverage ratio
Looptijd vreemd vermogen
Risico leningenportefeuille
Volatiliteit kasstromen

Operationele kosten

-

Toezichtskosten
Legacy ICT
Omvang
Marketingkosten

38

-

Mate van automatisering beoordeling
acceptatie
Noodzaak monitoring tijdens looptijd

Kredietrisico

-

Risico leningenportefeuille
Looptijd leningen
Overheidsgaranties
Onderpand

Winstmarge

-

Concurrentie
Kruissubsidies

5.2 Kwalitatieve schattingen van financieringskosten
Uit gesprekken met een aantal marktpartijen en experts komt naar voren dat er geen eenvoudige ordening is van
de verschillende typen kosten. De kosten verschillen per partij en hangen van veel factoren af.
Een algemeen beeld is wel dat de operationele kosten voor het aanbieden van financiering aan MKBs relatief hoog
zijn. Factoren die hier genoemd worden zijn:
● De beperkte omvang van de leningen, waardoor de vaste component in de operationele kosten zwaarder
weegt;
● Het gebrek aan informatie over het kredietrisico van de bedrijven. Waar dit wel aanwezig is, moet er nog een
analyseslag overheen gemaakt worden door de financiers zelf om tot een inschatting te komen;
● Het gebrek aan onderpand, vooral bij startende bedrijven. Er zijn geen bedrijfspanden of andere assets die als
onderpand kunnen dienen, terwijl ook de informatie over resultaten of betrouwbaarheid uit het verleden nog
beperkt is;
● De sterkere verwevenheid van het bedrijf met de eigenaren van het bedrijf, waardoor individuele personen
cruciaal worden voor het voortbestaan van een bedrijf. Dit vergroot het risico voor de financier;
● De relatief hogere risico’s (default rates) die spelen bij leningen aan MKB en de hogere kosten als een dergelijk
bedrijf in speciaal beheer terechtkomt (hoge probability of default - PD - en hoge loss given default - LGD);
● In sommige gevallen een gebrek aan kennis waardoor de ondernemer niet in staat is om een goede
financieringsaanvraag in te dienen. Bedrijven schakelen soms gespecialiseerde bedrijven in om hen te helpen
bij de aanvraag van financiering of het vinden van de juiste financiering;
● Gebrek aan concurrentie, waardoor de onderneming niet in staat is om verschillende aanbieders tegen elkaar
uit te spelen en zo de gunstigste voorwaarden kan uitonderhandelen.
Op basis van de inzichten uit gesprekken over de factoren die onderliggend zijn aan de verschillen in de omvang
van een kostencomponent kunnen we per kostencomponent wel voorzichtig iets zeggen over de ordening van de
omvang voor verschillende typen financiers voor een specifieke kostencomponent. Tabel 5.2 vat de analyse samen
door per kostendeterminant een inschatting te geven van de relatieve grootte (relatief ten opzichte van andere
typen financiers) van de betreffende kostendeterminant.

Banken
De fundingkosten van banken zijn laag ten opzichte van die van andere financiers vanwege de impliciete
overheidsgaranties, toegang tot depositofinanciering en het relatief lage risico van de leningenportefeuille.
Tegelijkertijd zijn de operationele kosten relatief hoog vanwege de legacy IT-systemen en de veelheid aan toezicht
en regulering waar banken mee te maken hebben. Het kredietrisico van de leningen die banken verstrekken is laag,
omdat banken nu eenmaal een lagere risico-appetite hebben. De rente is echter ook laag, banken nemen relatief

39

weinig risico in hun leningenportefeuille. Daarnaast is de winstmarge laag omdat banken kruissubsidiëren met
andere financiële diensten die ze aan bedrijven verlenen.

Direct lenders
Voor direct lenders geld dat hun fundingkosten hoog zijn. Het zijn relatief kleine bedrijven met een portfolio van
risicovolle leningen. Vaak zijn deze bedrijven privaat gefinancierd, ze krijgen echter ook financiering via
institutionele partijen of andere investeerders. Er zijn verschillende typen direct lenders. Een voorbeeld van direct
lending zijn onderhandse leningen aan middelgrote partijen door gespecialiseerde financiers met convenanten die
bijvoorbeeld vastleggen wat de maximale ratio is tussen vreemd vermogen en het resultaat koppelen aan
mogelijkheden voor de kapitaalvestrekker om in te grijpen. Deze soort direct lending heeft relatief hoge kosten
vanwege de intensieve monitoring en actief ingrijpen in de bedrijfsvoering bij problemen. Een andere opkomende
vorm van direct lending betreft kortlopende leningen van beperkte omvang met hoge rentes aan kleine bedrijven.
Deze vorm van direct lending heeft lagere kosten. Beide typen direct lending hebben hoge kredietrisico’s en hoge
marges.

Vastgoedfinanciers
Vastgoedfinanciers werken vaak samen met institutionele investeerders. De financieringskosten van dergelijke
projecten zijn relatief laag vanwege het onderpand (vastgoed) waarin geïnvesteerd wordt. De operationele kosten
zijn relatief laag vanwege de afwezigheid van regulering. Het kredietrisico dat de financiers lopen is beperkt
vanwege het aanwezige onderpand. Vanwege het beperkte risico van de lening is ook de winstmarge laag.

Factoring en leasing
Bij factoring en leasing wisselen de fundingkosten sterk per partij. Er zijn banken en ook private partijen die factoring
en leasing aanbieden. De fundingkosten hangen vooral af van de omvang van de partij. De operationele kosten van
factoring en leasing zijn relatief laag omdat er geen regulering is van de activiteit. Het kredietrisico is laag omdat er
onderpand tegenover staat (de factuur) maar ook omdat de looptijd van leningen kort is. Omdat de concurrentie
groot is, is de winstmarge laag.

Institutionele financiers (ROMs, Qredits, invest-NL)
Institutionele financiers hebben lage financieringskosten vanwege expliciete subsidies van de overheid (geld of
garanties). De operationele kosten van deze partijen zijn lager dan die van banken omdat ze niet aan allerlei
regulering hoeven te voldoen. Waarschijnlijk zijn de kosten groter dan die van private partijen omdat de tucht van
de markt ontbreekt en de inbedding in overheid bureaucratie met zich meebrengt. Het kredietrisico van de
leningenportefeuille van deze partijen is gemiddeld. Ze nemen meer risico dan banken, maar minder dan
bijvoorbeeld direct lenders. De winstmarge ligt relatief hoog, vooral vanwege de lage fundingkosten.

Venture capital, Private equity, Family offices
Er is geen vreemd vermogen dat financieringskosten heeft. De kosten van funding bestaan hier uit de
opofferingskosten van het eigen vermogen. Wat zou dat geld in een alternatieve aanwending opleveren? De
operationele kosten zijn beperkt door het aantal participaties en de omvang, maar tegelijkertijd vraagt durfkapitaal
om relatief grote betrokkenheid van de investeerder in de bedrijfsvoering en commerciële keuzes die bedrijven
maken. Dat gaat gepaard met relatief hoge operationele kosten. De aard van de investeringen is dusdanig dat het
kredietrisico relatief hoog is, daar staat tegenover dat de verwachte winstmarge vaak ook hoog is. Dit is echter het
gemiddelde van meerdere investeringen. Individuele investeringen kunnen uiteraard sterk verlieslatend zijn. Dit is
inherent aan het relatief hoge risico van de investeringen.

40

Pensioenfondsen
Pensioenfondsen hebben relatief lage financieringskosten. De inkomsten bestaan uit (deels verplichte)
pensioenbijdragen. De operationele kosten van pensioenkosten zijn relatief hoog vanwege de financiële regulering
die op hen van toepassing is. De financiële regulering van pensioenfondsen is wel minder intensief dan die van
banken. Het kredietrisico dat pensioenfondsen lopen is beperkt, ze beleggen vaak indirect via andere financiers in
minder risicovolle investeringen.

Business-angels en particulier geldverstrekkers
Er is geen vreemd vermogen dat financieringskosten heeft. De kosten van funding bestaan hier uit de
opofferingskosten van het eigen vermogen. De operationele kosten zijn beperkt door het aantal participaties en de
omvang, maar tegelijkertijd vraagt durfkapitaal om relatief grote betrokkenheid van de investeerder in de
bedrijfsvoering en commerciële keuzes die bedrijven maken. Dat gaat gepaard met relatief hoge operationele
kosten. De aard van de investeringen is dusdanig dat het kredietrisico relatief hoog is. Daar staat tegenover dat de
verwachte winstmarge vaak ook hoog is. Dit is echter het gemiddelde van meerdere investeringen. Individuele
investeringen kunnen uiteraard sterk verlieslatend zijn. Dit is inherent aan het relatief hoge risico van de
investeringen.

Platformen en crowdfunding
Platformen en crowdfunders hebben zelf vaak geen vreemd vermogen, maar zijn puur gefinancierd op basis van
equity. Ze brengen financiers en leningzoekende partijen samen. In die zin zijn de relevante fundingkosten de
opportuniteitskosten van de financiers die uiteindelijk een lening geven aan het betreffende bedrijf. Dit zijn vaak
particulieren. De opofferingskosten zullen per particulier verschillen en zijn moeilijk vast te stellen. De operationele
kosten zijn beperkt omdat er geen monitoring plaatsvindt en er ook sprake is van beperkte regulering. Het
kredietrisico is vaak wel relatief hoog. De winstmarge is daarmee ook hoog, maar lager dan die van bijvoorbeeld
venture capitalists, private equity financiers en business-angels.

Bedrijven in de keten
De fundingkosten van bedrijven in de keten die andere bedrijven (tijdelijk) financieren, zijn de opofferingskosten
van de bedrijven in de keten van het gebruikte geld. Alternatief voor dergelijke (tijdelijke) leningen is minder hoge
eigen leningen. De financieringskosten van bedrijven zijn hoger dan die van banken. Het risico is beperkt omdat de
leningen vaak kortlopend zijn (bijvoorbeeld voorfinanciering van aankopen). De operationele kosten zijn beperkt.
Er is bijvoorbeeld geen sprake van regulering. De winstmarge is ook beperkt, maar waarschijnlijk wel hoger dan die
van banken omdat er sprake is van beperkte onderhandelingsmacht van bedrijven lager in de keten.

Kredietunies
De fundingkosten van kredietunies zijn vergelijkbaar met de fundingkosten van bedrijfsfinanciering in de keten. Het
is een constructie waarbij bedrijven elkaar geld lenen. De operationele kosten zijn beperkt omdat er geen
regulering is van kredietunies. Het risico van de leningen is meestal beperkt, maar hoger dan bancaire financiering
of financiering met onderpand. De winstmarge is gemiddeld, kredietunies hebben geen winstdeling.

41
Tabel 5.2

Determinanten van financieringskosten per aanbieder in kaart

Krediet- unies

Bedrijven in de keten

Platformen, crowdfunding

Business angels /
particuliere
geldverstrekkers

Pensioen- fondsen

Venture capital, Private
equity, Family offices

Winstmarge

Institutionele financiers
(ROMs, Qredits, invest-NL)

Kredietrisico

Factoring en leasing

Operationele
kosten

vastgoed financiers

Direct lenders

Banken

funding

Overheidsgaranties

ja

nee

nee

nee

ja

nee

nee

nee

nee

nee

nee

Verhouding eigen vermogen
/ vreemd vermogen

laag

hoog

onbekend

hoog

laag

hoog

laag

hoog

onbekend

onbekend

laag

Looptijd vreemd vermogen

medium

n.v.t.

onbekend

n.v.t.

lang

n.v.t.

lang

n.v.t.

onbekend

onbekend

medium

Risico leningenportefeuille

laag

hoog

laag

laag

medium

hoog

laag

hoog

hoog

laag

hoog

Toezichtskosten

hoog

laag

laag

laag

medium

laag

medium

laag

laag

laag

laag

Legacy ICT

hoog

laag

laag

laag

laag

laag

medium

laag

laag

laag

laag

Balans omvang

groot

klein

klein

klein

klein

medium

medium

klein

klein

klein

klein

Marketingkosten

laag

hoog

laag

laag

hoog

laag

laag

laag

hoog

laag

laag

Automatisering beoordeling

laag

hoog

laag

hoog

laag

laag

laag

laag

laag

laag

laag

Monitoring tijdens looptijd

beperkt

intensief

beperkt

beperkt

beperkt

intensief

beperkt

intensief

beperkt

beperkt

beperkt

Looptijd leningen

medium

kort

lang

kort

kort

medium

lang

medium

kort

kort

medium

Onderpand

ja

nee

ja

nee

nee

ja

nee

nee

nee

nee

nee

Concurrentie

beperkt

groot

groot

beperkt

gemiddeld

beperkt

gemiddeld

gemiddeld

gemiddeld

beperkt

gemiddeld

Kruissubsidies

ja

nee

nee

nee

nee

nee

nee

nee

nee

nee

nee

De informatie binnen deze matrix is behaald via gesprekken met marktpartijen en experts op het gebied van MKB financiering. Deze gesprekken
resulteerden niet in specifieke cijfers waarmee deze indeling is gevormd, waardoor de indeling onvermijdelijk subjectief is.

42

Tabel 5.3

Kwalitatieve verschillen financieringskosten in per aanbieder
funding
kosten

operationele
kosten

krediet
risico

winst
marge

Banken

laag

hoog

laag

laag

Direct lenders

hoog

medium / hoog

hoog

hoog

vastgoed financiers

medium

laag

laag

medium

Factoring en leasing

hoog

laag

laag

medium

Institutionele financiers (ROMs, Qredits, invest-NL)

laag

medium

medium

medium

Venture capital, Private equity, Family offices

n.v.t

laag

hoog

hoog

Pensioen- fondsen

laag

medium

laag

medium

Business-angels / particuliere geldverstrekkers

n.v.t

laag

hoog

hoog

Platformen, crowdfunding

hoog

medium

medium

medium

Bedrijven in de keten

hoog

laag

laag

laag

Krediet- unies

medium

medium

medium

medium

43

6

Conclusies

Dit onderzoek heeft vier voornaamste doelen:
1. Het definiëren van het financieringsgat;
2. Openbare bronnen verzamelen en inventariseren;
3. Een schatting maken van een mogelijk financieringsgat;
4. Nadere toelichting bieden over relevante kostencomponenten, die deels het financieringsgat kunnen
verklaren.
Voor het eerste punt zijn we tot de definitie gekomen dat het financieringsgat alle onvervulde vraag en aanbod
betreft die wordt veroorzaakt door fricties. Hierbij gaat het dus niet om onvervulde vraag die volgt uit een te hoge
prijs of een te hoog risico. Het financieringsgat ontstaat met name door factoren als asymmetrische informatie, of
inefficiënties die kredietverlening moeilijker maken.
Uit de inventarisatie van de openbare bronnen blijkt dat er veel gegevens beschikbaar zijn voor verschillende
financieringsvormen. Echter zijn deze gegevens moeilijk samen te voegen om een totaalbeeld te vormen, en zijn er
vaak geen uitsplitsingen mogelijk, om beter zicht te krijgen op de kredietmarkt voor verschillende bedrijfssoorten
of bedrijfsgroottes. Hierdoor ontstaan er witte vlekken omtrent de realisatie van kredietverlening, waar we nog geen
inzichten in kunnen bieden. Verschillende bronnen hanteren ook verschillende definities van belangrijke concepten,
zoals wat een MKB is, waardoor ze niet altijd compatibel met elkaar zijn. De voornaamste aanbevelingen omtrent
de dataverzameling en datarapportage zijn om definities te standaardiseren, en om afbakeningen en uitsplitsingen
te harmoniseren. We zien tevens mogelijkheden om belangrijke (Europese) bronnen als de SAFE en de CBSfinancieringsmonitor directer op elkaar aan te laten sluiten, waardoor toekomstige analyses nauwkeuriger kunnen
worden uitgevoerd.
Het rapport presenteert een methode om het financieringsgat te schatten. Uit deze schatting volgt dat het
financieringsgat in de periode 2018 tot en met 2021 tussen de 1 procent en 11 procent lag. Deze schatting is echter
zeer ruw en grof. Doordat de beschikbare openbare data beperkt zijn voor dit doel, is het nog moeilijk om de
schattingsprocedure goed aan te laten sluiten op de gegeven definitie van het financieringsgat. Zo kan er vooral
een schatting worden gemaakt van onvervulde vraag, maar is het niet bekend wat de precieze oorzaken zijn van
deze onvervulling. Tevens is de schatting zeer gevoelig voor het aantal beschikbare observaties in de datasets,
waardoor de resultaten zeer onzeker zijn.
Ten slotte vormen we een overzicht van de relevante kosten waar kredietverstrekkers mee te maken hebben. Uit
gesprekken met marktpartijen en experts blijkt dat vooral operationele kosten een belemmering vormen. Doordat
er bepaalde vaste lasten verbonden zijn aan het bieden van krediet, is het verschaffen van klein krediet met name
bemoeilijkt. Tevens komt naar voren dat kosten die te maken hebben met toezicht sommige financieringsbronnen
inperken.
Al met al is het ten tijde van het uitvoeren van dit onderzoek nog moeilijk om zicht te krijgen op hoe vraag en aanbod
van MKB-financiering zouden veranderen als er minder fricties zijn. Met name aan de aanbodzijde is er nog relatief
weinig bekend. Mogelijk biedt een enquête onder aanbieders van financiering de mogelijkheid om eerste
gegevens te verzamelen. Ook de vraagzijde van de financieringsmarkt bevat nog veel gaten qua data.

44

Bijlage A Definities van financieringsvormen
Financierings vorm

Definitie

Type
financiering

Aanbieder

In dataset
beschikbaar

Hypotheek

Een geldlening of krediet met een
registergoed als onderpand

Lening

Bank

Reguliere banklening

Een geldlening bij de bank die gespreid
terug wordt betaald over een vastgestelde
periode, verhoogd met een vaste of variable
rente

Lening

Bank

X

Lening van vrienden
en familie

Informele/onderhandse lening, wordt niet
'openbaar aangeboden'

(Informele) lening

Vrienden/fa
milie

X

Starterslening

Lening voor startende ondernemers

Lening

Bank/overhe
id

Crowdfunding

'Publieksfinanciering', verloopt zonder
financiële tussenpersonen maar zorgt voor
direct contact tussen investeerders of
donateurs en ondernemers om startkapitaal
te verkrijgen

Lening/donatie/r
ewards/verkoop
van aandelen

Platform

X

Rekening-courant
krediet

Doorlopend krediet dat ondernemingen
gebruiken voor alledaagse uitgaven en om
hun rekeningen te betalen, ook wel bekend
als een betaalrekening

Lening

Bank

X

Vooruitbetaling
klanten

Vooruitbetaling/voorschot van klanten om
risico’s van wanbetaling te voorkomen of
beperken

Overbruggingskrediet

Tijdelijke financiering waarmee een periode
van 3 tot 12 maanden overbrugt kan
worden

Lening

Bank

Investeringskrediet

Een krediet op lange termijn dat gebruikt
wordt om een bepaalde investering te
financieren, zoals de aankoop van
bedrijfsgebouwen, computermateriaal,
voertuigen enz. De duur van het krediet zal
dan ook moeten overeenkomen met de
economische levensduur van de investering

Lening

Bank

Leverancierskrediet

Leverancierskrediet ontstaat op het moment
dat de verkoper zijn goederen of diensten
heeft geleverd en de koper niet direct de
rekening betaalt of hoeft te betalen. De
periode dat de koper nog niet heeft
betaald, geniet deze van een soort krediet

Lening

Leverancier

Financiële leasing

Een leasevorm waarbij de kredietverstrekker
enkel juridisch eigenaar blijft terwijl het
volledige economisch eigendom (het genot,
de verzekering, het onderhoud) overgaat op
de kredietnemer. De kredietnemer loopt
daarom het risico van waardevermindering

Leasing

Leasemaatsc
happij

Klanten

X

45

Achtergestelde lening

Mag pas worden terugbetaald nadat de
andere schuldeiser(s) betaald zijn

Lening/subsidie
(overheid)

Bank,
overheid,
moederbedr
ijf van de
ondernemin
g

Operationele leasing

Een leasevorm waarbij de kredietverstrekker
een deel van de economische eigendom
behoudt door zelf in te staan voor het
onderhoud van het voorwerp

Leasing

Leasemaatsc
happij

Kapitaalinbreng van
bestaande vennoten

De aandeelhouder (vennoot) ontvangt niet
meer aandelen in ruil voor de
kapitaalinbreng, maar heeft wel meer eigen
vermogen in het bedrijf als gevolg van de
inbreng. Bovendien neemt de basiswaarde
van reeds aangehouden aandelen toe.
Naast geld kunnen kapitaalbijdragen ook
betrekking hebben op onroerend goed,
diensten of beloften om in de toekomst
diensten te verlenen

Aandelen

Vennoten

Kapitaalinbreng van
nieuwe vennoten

zie definitie kapitaalinbreng van bestaande
vennoten

Aandelen

Vennoten

Overname
financiëring

Financiering van de verwerving van een
bedrijf door een ander bedrijf

Lening/aandelen

Bank/private
geldverstrek
kers

Financiëring via groep
of holding

Lening bij een groep of holding die afgelost
moet worden en een zakelijke rente moet
worden betaald

Lening

Groep/holdi
ng

Private equity

Een financieringsvorm waarbij investeerders
buiten de aandelenbeurs om financieel in
bedrijven participeren. Deze
participatiemaatschappijen nemen dan een
meerderheids- of een groot
minderheidsbelang in een bedrijf. Binnen
private equity zijn drie soorten investeringen
te onderscheiden: een buyout, een groeiinvestering, of een investering in vaak jonge
ondernemingen met hoge risico’s

Aandelen

Investeerder

X

Venture capital

Een vorm van private equity waarbij het
specifiek om investeringen in vaak jonge
ondernemingen met hoge risico’s gaat

Aandelen

Investeerder

X

X

X
(management/
eigenaar buy
back)

46

Factoring

Een vorm van debiteurenfinanciering. Een
ondernemer draagt zijn facturatie en
debiteurenrisico over aan een
gespecialiseerd bedrijf, de
factoringmaatschappij. In ruil voor een
vergoeding aan dit bedrijf ontvangt de
ondernemer direct zijn geld. Hij hoeft dus
niet te wachten totdat zijn facturen zijn
betaald

Factoring

Factoringma
atschappij

X

Qredits
Microfinanciering tot
50.000

Een microkrediet is een relatief kleine lening
tot maximaal € 50.000 van Qredits, een
kredietverstrekker speciaal voor
ondernemers. De looptijd is 1 tot 10 jaar.
Maandelijks wordt een deel van de lening
terug betaald plus rente. Microkrediet
gecombineerd met coaching is
microfinanciering

Lening

Qredits

Qredits MKB krediet
van 50.000 tot
250.000 euro

Lening van Qredits van 50.000 tot 250.000
euro

Lening

Qredits

Interne financiering
met ingehouden
winsten

Voorziening in kapitaalbehoeften door in de
onderneming zelf gevormd kapitaal

Zelffinanciering

Het bedrijf
zelf

Kredietunies

Een coöperatie, zonder winstoogmerk, die
zich richt op kredietverlening door
ondernemers voor ondernemers. Leden van
een kredietunie hebben een onderneming

Lening

Leden van
de
kredietunie
(onderneme
rs)

Business-angel

Een vermogende particulier (meestal een
ex-ondernemer die zijn bedrijf heeft
verkocht) die een gedeelte van zijn eigen
geld actief investeert in het kapitaal van
veelbelovende bedrijven in ruil voor
aandelen, een achtergestelde lening of een
combinatie van beide

Lening/aandelen

Particuliere
geldverstrek
ker

Handelskrediet

Een krediet op korte of middellange termijn
waarmee de import of de export van
goederen kan worden gefinancierd

Lening

Bank

X

Schuldbewijzen

Als een bedrijf geld nodig heeft voor een
investering kan het door het uitgeven van
een obligatielening aan de financiering
komen. De koper van de obligatie ontvangt
van de uitgever rentevergoeding en kan
ook koersrendement behalen doordat de
beurswaarde van de obligatie stijgt

Lening

Het bedrijf
zelf

X

Non-performing loans

Een lening aan een bedrijf dat zijn
betalingsverplichtingen inzake die lening
niet (meer) nakomt

Lening

Bank

X

X

47

Interne fondsen

Een verzameling van afgescheiden activa
van een verzekeringsmaatschappij,
collectief of gepersonaliseerd, al dan niet
gekoppeld aan een rendementsgarantie

Fonds

Verzekering
smaatschap
pij

X

48

Bijlage B Definitie van MKB per databron
Databron

Definitie - MKB

Link

SAFE

1. Staff headcount (Medium-sized < 250, Small
< 50, Micro < 10)
2. Either turnover (Medium-sized ≤ € 50m, Small
≤ € 10 m, Micro ≤ € 2m)
or balance sheet total (Medium-sized ≤ € 43m,
Small ≤ € 10m, Micro ≤ € 2m)

https://single-marketeconomy.ec.europa.eu/smes/smedefinition_en

CBS-financieringsmonitor

Bedrijven met minder dan 250 werkzame
personen (Microbedrijf: 2-10, Kleinbedrijf: 1050, Middenbedrijf: 50-250, Grootbedrijf ten
minste 250)

https://dashboards.cbs.nl/v3/Financierings
monitor2021/

Bank Lending Survey (BLS)

The distinction between large and small and
medium-sized enterprises is based on annual
net turnover. A firm is considered large if its
annual net turnover is more than €50 million.

https://www.ecb.europa.eu/stats/pdf/ecbb
lsglossary.en.pdf

NVP

SMEs = companies with fewer than 250 fulltime
equivalent staff

https://www.investeurope.eu/media/5184/
invest-europe-activity-data-report2021.pdf

Crowdfundingcijfers.nl

Geen definitie beschikbaar

EIBIS

Small businesses (between 5 and 250
employees), larger corporates (more than 250
employees)

https://www.eib.org/en/publicationsresearch/economics/surveysdata/eibis/about/index.htm

DNB Bancaire
Kredietverlening MKBs

Onder het MKB wordt verstaan: alle private
bedrijven en instellingen met een winstoogmerk
die niet-financiële goederen en diensten
produceren en waarvan de omzet maximaal 50
miljoen euro per jaar bedraagt.

https://www.dnb.nl/statistieken/datazoeken/#/details/kredietverleningnederlandse-grootbanken-aannederlands-midden-en-kleinbedrijfkwartaal/dataset/31e3e647-8a79-40b8ae9b-66f0d8ed2b6b/resource/ae91140093f1-40fc-ae00-860cb27e98dc

Non-bancaire financiering
Stichting MKB financiering

Tot het MKB behoren ondernemingen met
minder dan 250 werkzame personen.

https://www.stichtingmkbfinanciering.nl/co
ntentfolder/uploads/2020/09/SMF_Onderz
oek_Stimuleren_Nederlandse_MKB_financi
eringsmarkt_fiscale_steunmaatregelen.pdf

49

Bijlage C Lijst van gesprekspartners
Organisatie

Gesprekspartner

ABN Amro

Philip Bokeloh

Autoriteit Financiële Markten

Ivo Thijssen, Erik van den Bosch

Centraal Bureau voor de Statistiek

Jaap Jansen, Rachid Aguelmous

De Nederlandsche Bank

Wim Goes, Guus Brouwer

ING

Arnold Esser

Kamer van Koophandel

Martijn Lentz, Klaas Damstra

Nederlandse Vereniging van Participatiemaatschappijen

Felix Zwart

October

Luuc Mannaerts

Rabobank

Arjan van ‘t Leven, Fons van Workum

Stichting MKB Financiering

Ronald Kleverlaan

Windesheim University

Luca Gelsomino

“De wetenschap dat
het goed is.”
SEO Economisch Onderzoek doet onafhankelijk
toegepast onderzoek in opdracht van overheid en
bedrijfsleven.

Ons

onderzoek

helpt

onze

opdrachtgevers bij het nemen van beslissingen.
SEO Economisch Onderzoek is gelieerd aan de
Universiteit van Amsterdam. Dat geeft ons zicht op
de nieuwste wetenschappelijke methoden. We
hebben geen winstoogmerk en investeren continu
in het intellectueel kapitaal van de medewerkers via
promotietrajecten,

het

uitbrengen

van

wetenschappelijke publicaties, kennisnetwerken
en congresbezoek.

SEO-rapport 2023-25
ISBN 978-90-5220-267-9
Informatie & Disclaimer
SEO Economisch Onderzoek heeft op de verkregen informatie en data geen onderzoek uitgevoerd dat het karakter draagt van
een accountantscontrole of due diligence. SEO is niet verantwoordelijk voor fouten of omissies in de verkregen informatie en
data.
Copyright © 2023 SEO Amsterdam.
Alle rechten voorbehouden. Het is geoorloofd gegevens uit dit magazine te gebruiken in artikelen, onderzoeken en
collegesyllabi, mits daarbij de bron duidelijk en nauwkeurig wordt vermeld. Gegevens uit dit rapport mogen niet voor
commerciële doeleinden gebruikt worden zonder voorafgaande toestemming van de auteur(s). Toestemming kan worden
verkregen via secretariaat@seo.nl.

Roetersstraat 29

+31 20 525 1630

1018 WB Amsterdam

secretariaat@seo.nl
www.seo.nl