Staat van de Ether
2013

Staat van de Ether
2013

Staat van de Ether 2013
Inhoudsopgave

5

Voorwoord

4

Inleiding

6

Telecom

8

Media

20

Vitale infrastructuur

30

Apparatuur

40

Voorwoord

Staat van de Ether 2013
Voorwoord

7

Geachte lezer,
Agentschap Telecom verandert. Dat is goed en onvermijdelijk. Want een veranderende wereld vraagt om een
meebewegend agentschap. En dat de wereld waarin het
agentschap acteert verandert, is evident.
Technologische innovaties gaan snel in de wereld van de
telecommunicatie.
Dat vraagt om continu schakelen en flexibiliteit van het
agentschap. Daarbij maken we zelf zoveel mogelijk
gebruik van de mogelijkheden die nieuwe technieken en
inzichten ons bieden. Modern informatie- en risicogestuurd toezicht maakt ons toezichtsbeleid beter en
effectiever. En ook door intensieve samenwerking met
andere inspecties, het NFI, politie en douane, het Engelse
OFCOM en de Bundesnetzagentur in Duitsland vergroten
we onze slagkracht.
Ook het huidige politieke klimaat van bezuinigingen en
taakstellingen vraagt om reflectie op het eigen functioneren. De overheid trekt zich verder terug uit de maatschappij, toezichthouders gaan terug in taken en inspecties
worden gekort. Dat raakt ook Agentschap Telecom.

Modern informatie- en risicogestuurd
toezicht maakt ons toezichtsbeleid beter
en effectiever.

Tegelijkertijd blijft de samenleving bij incidenten of
maatschappelijke risico’s wel op ons vertrouwen. Dat wil
ik ook. Want het zijn niet alleen regels of wetten waar mijn
organisatie haar bestaansrecht aan ontleent. Het publieke
belang bepaalt de koers en het draagvlak van mijn
organisatie. Vanuit dat perspectief vult het agentschap zijn
rol als toezichthouder dan ook in: als een strenge controleur op het gebruik van het frequentiespectrum, maar te
allen tijde met een sterke focus op het realiseren van
maatschappelijke doelen en het agenderen van kansen en
risico’s. Ook als dat niet tot onze formele taak hoort. Of als
het niet op de politieke agenda staat.
Als uitvoerder van beleid en als toezichthouder werkt
Agentschap Telecom dagelijks aan de beschikbaarheid van

betrouwbare en toekomstbestendige telecommunicatie in
en voor Nederland. Desondanks zijn de risico’s op uitval
nooit uit te sluiten. Zijn we ons hier wel voldoende van
bewust? Het is de vraag of het mobiele en vaste netwerk
altijd wel voldoende capaciteit en dekking bieden. En ook
in hoeverre dat noodzakelijk is. Hoe het ook zij: de
maatschappij is in hoge mate afhankelijk van telecommunicatie en dat maakt kwetsbaar. Ik pleit daarom voor een
maatschappelijke discussie over risicoaanvaarding en
‘Telekwetsbaarheid’.
Peter Spijkerman
Directeur-hoofdinspecteur

Staat van de Ether 2013
Inleiding

9

Modern en betrouwbaar
In september 2013 stemde de Europese Commissie in
met de plannen van Eurocommissaris Kroes om de
telecommarkt ingrijpend te hervormen en van Europa
een ‘connected continent’ te maken. De plannen moeten
onder andere leiden tot meer investeringen, meer
innovatie en moderne en toekomstbestendige netwerken. Netwerken die voorzien in de toegenomen vraag
naar telecommunicatiediensten. Netwerken waar
operators hun business-model op kunnen baseren en die
ook de komende jaren voorzien in de forse eisen die
mens en maatschappij aan telecommunicatie stellen. En
die eisen zijn niet gering: de maatschappij wil een snel en
betrouwbaar netwerk, dat overal bereikbaar is.

De maatschappij wil een snel en
betrouwbaar netwerk, dat overal
bereikbaar is.

Die maatschappelijke eis strookt niet geheel met de
werkelijkheid. Immers, marktpartijen zijn niet verplicht
om overal in Nederland volledige dekking te bieden. Los
van het feit dat technisch gezien een 100% dekkend
mobiel netwerk ook niet haalbaar is. Daardoor is het
mogelijk dat op bepaalde plekken geen mobiele
telecommunicatie beschikbaar is. Lang niet iedere burger
is zich daarvan bewust. Hoe gaan we hier mee om?
Naast optimaal bereik vraagt de samenleving ook om
snelheid en capaciteit. Bijvoorbeeld om video’s te
kunnen downloaden, online muziek te beluisteren of via
smartphones bestanden te bekijken. Met de uitrol van
het snelle 4G-netwerk zijn de marktpartijen er in
geslaagd om te voorzien in die groeiende maatschappelijke behoefte. Voorlopig althans. Want de eisen die de
samenleving aan telecommunicatie stelt staan niet stil.
Vernieuwingen van vandaag kunnen morgen weer
achterhaald zijn. Als een continu proces verschijnen er
nieuwe technieken en apparaten op de markt, die nieuwe
toepassingen mogelijk maken. En uiteindelijk ook weer
nieuwe behoeftes creëren. De honger naar ‘draadloos’
lijkt nog lang niet gestild.

Daarin ligt een grote uitdaging voor maatschappij én
operators besloten. Het is de vraag in hoeverre de markt
aan de groeiende maatschappelijke eisen kan blijven
voldoen. Het is ook de vraag hoe terecht de maatschappelijke eisen zijn. Weten de marktpartijen ook in de
toekomst gelijke tred te houden met de vragen vanuit de
samenleving? Welke investeringen vergt dit en hoe
verhouden die zich tot de business-cases? Wellicht zijn er
meer antennes nodig. Bieden de lokale overheden hier
voldoende mogelijkheden voor?
De beschikbaarheid van frequenties is een andere factor
van belang. Er is nu al sprake van schaarste. In dat licht
staan ontwikkelingen als ‘internet of things’ nadrukkelijk
in de belangstelling van het agentschap. Nieuwe technieken verbinden allerlei alledaagse apparatuur via internet
met elkaar en maakt zo onderlinge data-uitwisseling
mogelijk. Een kansrijke maatschappelijke belofte, maar
ook één met grote gevolgen voor het frequentiegebruik.
Het agentschap blijft daarom alert op technieken die
leiden tot efficiënter frequentiegebruik, zoals cognitieve
radio. Deze nieuwe technologie gaat zelf op zoek naar
beschikbare en bruikbare frequenties. Zo kan het schaarse
spectrum flexibeler en doelmatiger gebruikt worden.

10

Telecom
betrouwbaarheid
transitie
telekwetsbaarheid dekking
capaciteit
4G

eisen en verwachtingen van

samenleving modern

ruimtevaart

gsm-r s-band radar continuïteit investeringen

techniekneutraal straalverbindingen
3G interferentie landelijk meetnet telecom

afhankelijkheid mobiele

toekomstbestendigheid frequenties
innovatie

communicatie

flexibiliteit nanosatellieten

uitrol

Staat van de Ether 2013
Telecom

Transitie
Moderne en betrouwbare netwerken die ook de komende
jaren voorzien in de forse eisen die mens en maatschappij
aan telecommunicatie stellen; dat was een van de
uitgangspunten bij de Multibandveiling van 2012 en de
transitieperiode die daarop volgde. KPN, Vodafone en
T-Mobile wisten via deze veiling opnieuw vergunningen te
bemachtigen. Ook de nieuwe marktpartij Tele2 slaagde
daarin. Uiteindelijk had de frequentieveiling een ingrijpende wijziging van het frequentiespectrum tot gevolg.
Meer ruimte voor groei van de telecomsector en een
efficiënter ingedeeld spectrum. Was het spectrum in de
geveilde banden eerst nogal versnipperd, via een ingenieuze ‘ruilverkaveling’ zijn de marktpartijen en Agentschap
Telecom er in geslaagd het spectrum veel efficiënter te
benutten. Dat heeft tot gevolg dat er meer ruimte
beschikbaar is. Die ruimte was ook nodig om de nieuwe
technologie voor 4G uit te kunnen rollen. Daarvoor is
namelijk al snel een kanaal van 10 à 20 MHz nodig. Ter
vergelijking: voor een enkel GSM-kanaal is slechts 200 kHz
frequentieruimte nodig. Om in verkeerstermen te spreken:
provinciale wegen zijn snelwegen geworden.
Als onafhankelijke en faciliterende overheid is
Agentschap Telecom nauw betrokken bij de transitie naar
de nieuwe frequentie-indeling. De telecomaanbieders
moeten als het ware verhuizen van de oude frequentiebanden naar de nieuw verworven banden. En dat terwijl
de winkel open blijft, want iedereen moet gewoon
kunnen blijven bellen en mobiel internetten. Agentschap
Telecom adviseert operators, brengt kennis en ervaring in
en bemiddelt tussen marktpartijen. Om mogelijke
problemen tijdig in beeld te hebben of te voorkomen
monitort het agentschap de wisselingen in het frequentiegebruik van de operators en brengt het de uitrol van
de netwerken op hoofdlijnen in kaart.
Agentschap Telecom constateert dat de transitie uitstekend
verloopt. Het is een complexe puzzel, maar door de
constructieve samenwerking tussen alle betrokkenen
verloopt alles naar wens en volgens plan. Maar er is nog een
beter argument om het succes van de transitie aan te tonen:
de consument merkt helemaal niets van de overgang naar
de nieuwe situatie. Alle netwerken bleven en blijven
beschikbaar. Iedereen kan gewoon blijven bellen en
internetten! En dat was een belangrijk uitgangspunt: de
continuïteit van de dienstverlening moest te allen tijde
gewaarborgd blijven.

11

12

“Voor een mobiele aanbieder als Vodafone is het hebben van een snel en betrouwbaar netwerk cruciaal. Dat maakte
deelname aan de Multiband frequentieveiling van 2012 van groot belang. Hierbij werden immers de vergunningen in de 900
en 1800 MHz banden opnieuw geveild, de ruggengraat van onze dienstverlening. Vodafone wist tijdens de veiling 800, 900,
1800 en 2100 MHz frequenties te vergaren, andere frequenties dan voorheen. Omdat ook KPN en T-Mobile andere
frequenties in de 900 en 1800 MHz banden bemachtigden, moesten er afspraken voor de transitie gemaakt worden: de
‘verhuizing’ van de oude naar de nieuwe frequenties.
De opdracht van de minister van Economische Zaken was deze transitie zodanig in te richten dat de continuïteit van de
dienstverlening er niet onder zou lijden. De betrokken operators, Vodafone, KPN en T-Mobile, hebben afgesproken zich
daarvoor maximaal in te spannen. In drie perioden van steeds een paar weken werd onderling van frequenties geruild, net
zo lang totdat iedereen uiteindelijk op zijn in de veiling verkregen frequenties terecht kwam. Je kunt het proces vergelijken
met een ingewikkelde schuifpuzzel waarbij je stukjes op z’n plaats moet zien te krijgen en er steeds maar een opening vrij is.
Om klanten zo min mogelijk hinder te laten ondervinden van de frequentieomwisselingen vonden de werkzaamheden zoveel
mogelijk ’s nachts plaats. De transitie is mede dankzij de constructieve en professionele opstelling van zowel Vodafone, als
T-Mobile en KPN succesvol verlopen. Klanten hebben weinig van de transitie gemerkt.
Agentschap Telecom heeft bij de transitie een belangrijke initiërende en coördinerende rol gespeeld. Allereerst door direct na
afloop van de veiling bij de CEO’s van de operators te informeren of er draagvlak zou zijn om de transitie onder de nieuwe
vergunningen te laten plaatsvinden, in plaats van gebruik te maken van de mogelijkheid om de oude vergunningen te

verlengen. Niet alleen werd het overgaan van de oude naar de nieuwe frequenties daardoor versneld, maar - ook heel
belangrijk - er hoefden geen kosten voor de verlenging te worden gemaakt. Dit was natuurlijk erg welkom na de grote
uitgaven voor de nieuwe vergunningen. Het agentschap heeft besprekingen georganiseerd en gecoördineerd, voorstellen
voor het transitieconvenant gedaan, en deelnemers -daar waar nodig- juridisch begeleid en gecoached om
overeenstemming te bereiken. Dat laatste was, gelet op de grote belangen, niet altijd gemakkelijk. Agentschap Telecom
heeft bij het tot stand komen van de afspraken een heel belangrijke rol gespeeld als facilitator en regisseur. De persoonlijke
inspanningen van de betrokken medewerkers van het agentschap hebben echt het verschil gemaakt.
De nieuwe frequenties en het succes van de transitie maakten dat we snel konden starten met het bouwen van het nieuwe
4G-netwerk. Vodafone investeert ook fors in de bestaande 2G- en 3G-netwerken om capaciteit, snelheid en betrouwbaarheid
te kunnen blijven garanderen en snel op de behoeften van de markt te kunnen inspelen. We hebben ons netwerk moeten
aanpassen om de in de veiling verkregen frequenties te kunnen gebruiken. Dit vereiste een behoorlijke inspanning van onze
technische collega’s. Gedeeltelijk viel dit samen met de modernisatie van het Vodafone netwerk door nieuwe en krachtigere
apparatuur op onze antennelocaties te plaatsen.”
< Walter Kroeze - manager Regulatory Affairs, Strategy & Regulatory, Vodafone Libertel BV

14

Figuur 1

Figuur 2

Figuren 1 en 2 laten de toename van 4G/LTE in de 800 MHz band zien. Figuur 1 geeft de gegevens uit het 1e kwartaal weer, figuur 2 van het 4e kwartaal.

Verbeterde dekking 3G

Straalverbindingen

De tijdens de Multiband frequentieveiling verdeelde
vergunningen zijn techniekneutraal. Dat betekent dat
providers ook andere technieken dan 4G mogen uitrollen
op de frequenties die ze verworven hebben. Als positief
neveneffect van de uitrol van 4G signaleert Agentschap
Telecom dat vergunninghouders de uitrol van 4G ook
aangrijpen om de dekking en capaciteit van 3G te
verbeteren, met name in de Randstad

Om te voorzien in de vraag naar meer datacapaciteit, maar
ook om het netwerk voor te bereiden op de toekomst
investeren operators fors in hun netwerk. Daarbij richten
zij zich vooral op de ‘backbone’: de dataverbinding
waarover het netwerkverkeer loopt. Vaak wordt hiervoor
een straalverbinding gebruikt. Het aantal straalverbindingen fluctueert al enige jaren rond 11.000 stuks. Agentschap
Telecom stelt vast dat het aantal aanvragen voor straalverbindingen met een hoge capaciteit snel toeneemt. Daarom
maakt het agentschap meer banden vrij voor breedbandige straalverbindingen. De betrouwbaarheid van deze
Gigabit-straalverbindingen is door nieuwe technieken
uitstekend, over het algemeen zelfs beter dan bij kabelverbindingen. Zo gaan modernisering en vooruitgang hand in
hand met betrouwbaarheid.
De modernisering van mobiele netwerken gaat niet altijd
vlekkeloos. Het kan gebeuren dat er storingen optreden.
Gelukkig zijn deze storingen in het algemeen goed te
voorspellen, zoals de impact van 4G op kabelnetwerken.
Agentschap Telecom kon mogelijke storingen op basis van
onderzoek tijdig in kaart brengen. Op basis daarvan
konden operators en kabelbedrijven tijdig maatregelen
nemen waarmee zij storingen van de nieuwe
4G-netwerken op kabeltelevisie tot een minimum konden
beperken.

Staat van de Ether 2013
Telecom

15

Straalverbindingen (witte lijnen) en opstelpunten (rode stippen) rondom het RAI gebouw in Amsterdam.

9000
8000
7000
6000
5000
4000
3000
2000
1000

2007-1
2007-3
2007-5
2007-7
2007-9
2007-11
2008-1
2008-3
2008-5
2008-7
2008-9
2008-11
2009-1
2009-3
2009-5
2009-7
2009-9
2009-11
2010-1
2010-3
2010-5
2010-7
2010-9
2010-11
2011-1
2011-3
2011-5
2011-7
2011-9
2011-11
2012-1
2012-3
2012-5
2012-7
2012-9
2012-11
2013-1
2013-3
2013-5
2013-7
2013-9
2013-11
2014-1
2014-3

0

Figuur 3 : Overzicht straalverbindingen naar capaciteit.

Gemiddelde van Aantal < 50 Mbit/s
Gemiddelde van Aantal > 50 Mbit/s
= Gemiddelde van Aantal < 50 Mbit/s
= Gemiddelde van Aantal > 50 Mbit/s

16

Ook andere potentiële storingen zijn in 2013 onderwerp
geweest van nadere studie en nader overleg. Zo is er
onder meer gekeken naar GSM-R en de S-band radar.

GSM-R
De transitie heeft geleid tot een ingrijpende herindeling
van het frequentiespectrum. Dat leidde tot zorg bij ProRail.
Het zorgpunt is het landelijke telecommunicatienetwerk
van de spoorwegen: GSM-R(ail). Dit netwerk loopt langs
het spoor en wordt gebruikt voor de communicatie tussen
machinisten en treindienstleiding. De frequentieruimte
waar GSM-R op draait ligt naast de 900 MHz-band van de
mobiele operators. ProRail is bang voor verstoringen door
ongewenste signalen van de mobiele operators op het
GSM-R netwerk als de mobiele operators in de toekomst
andere technologieën gaan gebruiken dan GSM. In de
nieuwe vergunningen voor de mobiele operators is echter
bepaald dat zij passende bescherming moeten bieden aan
systemen in naastgelegen banden (zoals GSM-R). Het
agentschap zal daar toezicht op houden.
Daarnaast is er nog een probleem met GSM-R treinradio’s,
die mede gebruik maken van de 900 MHz-band, maar

Meting ongewenste emissie bij LTE basisstation Tele2

mogelijk niet altijd bestand zijn tegen signalen van andere
technieken dan GSM in die band. Dit is een gevolg van het
feit dat de vergunningen die bij de Multiband frequentieveiling zijn uitgegeven ‘technologie-neutraal’ zijn.
Operators mogen dus zelf weten welke techniek zij
gebruiken: GSM, 3G, 4G of wat dan ook. Treinradio’s
kunnen hierdoor geblokkeerd raken. Dit is geen interferentieprobleem maar een apparatuurprobleem dat de
gebruikers van de treinradio’s zelf moeten oplossen.
Bijvoorbeeld door het gebruik van betere treinradio’s of
filters.
Het vervangen van treinradio’s of aanbrengen van filters
kost tijd. Om eventuele storingen in de tussentijd te
voorkomen is er sinds 2012 een door Agentschap
Telecom geïnitieerd overleg tussen de mobiele operators
en ProRail. In gezamenlijkheid is een tool ontwikkeld die
risico’s in kaart kan brengen. Inmiddels is bekend dat
basisstations van mobiele operators die dichter dan 500
meter bij het spoor staan mogelijk problemen kunnen
veroorzaken. Of ze inderdaad storing veroorzaken is van
veel factoren afhankelijk. Dat kan de tool vooraf niet
bepalen. Het overleg tussen de betrokken partijen heeft
inmiddels geleid tot werkafspraken waarmee storingen

Metingen GSM-R, vanuit meettrein ProRail

Staat van de Ether 2013
Telecom

in treinradio’s, in afwachting van definitieve technische
maatregelen door de spoorvervoerders, zoveel mogelijk
voorkomen kunnen worden.

Interferentie S-band radar
Zorg voor verstoringen bestaat er ook op het gebied van
radarsystemen die werken nabij de 2,6 GHz band, een
band waar 4G gebruik van maakt. Dat kan consequenties
voor de maatschappelijke veiligheid hebben, want
radarsystemen houden het verkeer in de lucht in de gaten.
De verstoring kan worden veroorzaakt door ongewenste
signalen van het 4G basisstation die in de radarband
terecht komen of door onvoldoende robuustheid van de
radar zelf.
Om een beeld te krijgen van de kans op storing door 4G
basisstations die werken in de 2,6 GHz band op S-band
radarsystemen, is in juni 2013 een meting uitgevoerd aan
apparatuur van Tele2. De meetresultaten tonen aan dat
het niveau van ongewenste emissie veel lager is dan de
geldende norm. Als aangenomen wordt dat de meting
representatief is voor alle 4G basisstations in de 2,6 GHz
band, dan lijkt het onwaarschijnlijk dat ongewenste
emissie hiervan storing op de S-band radar veroorzaakt.
Het vervolg van het onderzoek richt zich op de kwetsbaarheid van de radar voor 4G signalen en de eventueel te
nemen maatregelen om deze te verminderen.

17

Moderniseringen bij Agentschap Telecom
In onze sector staan de technologische ontwikkelingen nooit stil. Dat vraagt om vooruitkijken en
pro-activiteit. Het vraagt ook om een kritische blik
op onze eigen organisatie en werkwijze. Want een
snel veranderende wereld vraagt om een meebewegende toezichthouder. Door gebruik te maken van
de mogelijkheden die moderne technologie en
inzichten ons bieden, slaagt het agentschap erin
om adequaat te blijven anticiperen op trends.
Vanaf 2012 heeft het agentschap de beschikking
over een nieuw Landelijk Meetnet Telecom (LMT).
Het LMT bestaat uit twaalf hoge opstelpunten die
over een groot gebied veranderingen in het
radiospectrum kunnen waarnemen. Met het LMT en
mobiele waarneming vanuit meetauto’s kon
Agentschap Telecom in 2013 de (ingebruikname)
verplichtingen van vergunninghouders op een
moderne wijze controleren en verstoringen
traceren.
Het LMT stelt ons in staat een deel van ons werk
voortaan ‘op afstand’ uit te voeren. Minder
belastend voor de vergunninghouder enerzijds, en
sneller en dus goedkoper anderzijds. Het is
bovendien effectiever en nauwkeuriger. En die
verfijning is ook nodig: de bezetting van het
spectrum verdicht en het maatschappelijk en
economisch belang van frequenties groeit. Met
behulp van moderne technieken kan het agentschap de betrouwbaarheid van telecommunicatie
ook in de toekomst waarborgen.
Daarbij kiezen we nog meer dan in het verleden al
het geval was voor een modern en informatiegestuurd toezichtsbeleid. Voor onze datacollectie
maken wij gebruik van de mogelijkheden die
internet en social media ons bieden. En we kiezen
voor maximale samenwerking met andere
toezichthouders.
Via deze methode zijn we in staat om de voortgang
van de uitrol van bijvoorbeeld digitale radio door
publieke en commerciële omroepen te volgen. En
ook van andere vergunninghouders kunnen we nu
op afstand vaststellen of ze al dan niet voldoen aan
de voorwaarden.

18

Europe Container Terminals
Om modernisering en betrouwbaarheid gelijke tred te laten houden is soms inzet van Agentschap Telecom nodig. Dat was
bijvoorbeeld het geval bij Europe Container Terminals (ECT). Dit bedrijf houdt zich bezig met containeroverslag: het laden,
lossen, opslaan van containers van bezoekende schepen en vervolgens het vervoer naar het achterland en vice versa. ECT
exploiteert hiervoor drie deep-sea terminals: de ECT Delta Terminal en de Euromax Terminal Rotterdam op de Maasvlakte,
en de ECT City Terminal in de Eemhaven. Voor een veilige en efficiënte logistiek is goede en betrouwbare radiocommunicatie
van groot belang. Jarenlang werd daarvoor gebruik gemaakt van een analoog Terrestrial Trunked Radio systeem (TETRA).
Begin dit jaar startte de vervanging van het bestaande systeem door een modern digitaal trunking systeem.
Onderzoek van het agentschap wees uit dat naburige radionetwerken tot storingen zouden kunnen kunnen leiden. Daarom
is besloten om tijdelijk een aantal frequenties toe te wijzen met een lager stoorniveau. Hierdoor functioneert het systeem
beter en heeft Agentschap Telecom besloten om de frequentietoewijzing voor trunking-netwerken aan te passen.

Staat van de Ether 2013
Telecom

Satellieten
Modernisering zien we ook in de kosmische ruimte, waar
nanosatellieten een opmars doormaken. Nanosatellieten
blijken een uitstekend alternatief voor de reguliere
satellieten voor telecommunicatie. Goedkoper in productie en lancering, en geschikt voor heel veel toepassingen.
Ze kunnen worden gebruikt voor diverse vormen van
telecommunicatie. Voor de doorgifte van GPS signalen
bijvoorbeeld. Of voor scheepsidentificatie, astronomie of
andere wetenschappelijke toepassingen. Ze worden ook
ingezet voor militaire doeleinden, meteorologie, educatie
en track&trace toepassingen. De relatief lage kosten in
combinatie met dit multifunctionele karakter maken dat
de markt met 20% per jaar sterk groeiende is. Nederland
speelt daarbij een prominente rol. Door de technologische
ontwikkeling van nanosatellieten komen er nieuwe kansen
voor de Nederlandse industrie. Deze liggen zowel op
gebieden waar Nederland traditioneel al een internationaal sterke positie heeft, zoals het leveren van componenten en ontwikkelen van instrumenten, als op nieuwe
vlakken. Zo wordt het ontwikkelen van dienstentoepassingen op basis van data die via nanosatellieten beschikbaar
komt, steeds belangrijker.
Er zijn op dit moment al een kleine 70 nanosatellieten in
de ruimte. Dat aantal groeit snel, met enkele tientallen per
jaar. Daarmee groeit ook het risico dat ze schade veroorzaken in de kosmische ruimte, in de lucht of op aarde.
Nanosatellieten vallen vooralsnog niet onder de Wet
ruimtevaartactiviteiten. Dat kan grote schade en hoge
kosten voor Nederlandse staat opleveren. Daarom is op
advies en met medewerking van Agentschap Telecom in
2013 gewerkt aan een uitbreiding van de wet die nanosatellieten ook onder het regime van de wet brengt. Naar
verwachting is deze in 2014 gereed.

19

De Wet ruimtevaartactiviteiten
Op basis van VN verdragen is Nederland internationaal verantwoordelijk voor nationale ruimtevaartactiviteiten van private organisaties in de ruimte.
Bijvoorbeeld als er schade wordt veroorzaakt door
een Nederlandse satelliet waarvan de besturing
vanuit Nederland wordt uitgevoerd. In dit kader
speelt de mogelijkheid van het uitoefenen van
jurisdictie over ruimtevaartactiviteiten een belangrijke rol. Hierin voorziet de Wet
Ruimtevaartactiviteiten. Sinds 2008 geeft het
agentschap uitvoering aan deze wet. Het belangrijkste doel ervan is het beperken van de staatsaansprakelijkheid voor Nederlandse ruimtevaartactiviteiten: het lanceren, het op zijn plek brengen
en besturen van een Nederlandse satelliet.
Ruim voorafgaand aan de lancering van een satelliet
zorgt het agentschap er voor dat toegang tot de
kosmische ruimte wordt verkregen door via de ITU
rechten op het gebruik van baanposities en
frequenties te regelen. Nederland heeft een
vooraanstaande positie bij dit zogenaamde ‘filen’.
Voor alle private Nederlandse ruimtevaartactiviteiten
die onder Nederlandse jurisdictie vallen, geldt een
vergunning- en een registratieplicht. Voorafgaand
aan, maar ook na een succesvolle lancering van een
satelliet houdt het agentschap toezicht op de
ruimtevaartactiviteit waarvoor vergunning is
verleend. Zo wordt voor de duur van de activiteit
gemonitord of men ruimtevaarttechnisch, verzekeringstechnisch en financieel de zaken in orde heeft.

is
u
h
in
s
je
lt
ie
b
o
m
t
e
m
Slecht bereik
Financieele Dagblad

Kabelbedrijf Ziggo maakt
debuut in mobiele telefonie

De Telegraaf

Metro

Rijstroken? Geld beter
investeren in 5G-netwerk
Netwerken stabiel,
maar dat kan nog beter
Trouw

NU.nl

4G-netwerk T-Mobile
vanaf 18 november
actief

Telecompaper.com

Overheid bepaalt straks zelf
verlenging frequentielicentie
De Telegraaf

Experts waarschuwen voor verkoop KPN;
‘Publiek belang netwerk in geding’

MARK OUDE ALINK IS
AL BEZIG MET 5GVERBINDING
TC TUBANTIA

n
e
z
e
i
k
n
a
k
d
i
e
‘Overh
N
P
K
n
a
v
t
n
e
r
r
voor concu
ad

Financieele Dagbl

T-Mobile lanceert LTE op 18 november
Telecompaper.com

4G een must voor
de Europese Unie
de Stentor

Kroes wil
telecomkader
‘resetten’
Telec

De Gelderlander

AT: uitrol digitale radio via DAB+ op schema

Lokale tv wijkt voor mobieltje
De Telegraaf

Financieel Dagblad

N’

r

Broadcast & Satellite

ANP

Radio 100%NL wint
veiling frequentie

NRC Handelsblad

Rechtszaak tegen
Kamp om dure
FM-frequenties
Telegraaf

Ongestoord radio luisteren
Daglad de Limburger

Media

Digitalisering paarse gebieden
innovatie
evenementennlco

radiostations

vergunning toename zenderaanbod

vcr midden-

veranderend medialandschap gedragswijze analoge FM
marktkansen DAB+

golf

uitrol

NPO lokale omroep

regionale omroep vergunninghouders

media

illegaal FM

Staat van de Ether 2013
Media

23

DAB+
Je favoriete zenders…. en meer! Zo afficheren de
Nederlandse Publieke Omroep en de Landelijke
Commerciële Radio hun nieuwe product: radio in digitale
kwaliteit (DAB+). Stond het jaar 2012 nog in het teken
van de voorbereiding, op 1 september 2013 startte de
daadwerkelijke uitrol. Aan het eind van vorig jaar waren
er al meer dan dertig digitale radiostations in de lucht. De
Nederlandse Publieke Omroep (NPO) levert vier extra
stations, en de Landelijke Commerciële Radio (LCR) voegt
negen radiozenders aan het aanbod toe. Dat is sneller
gerealiseerd dan de gefaseerde uitrolverplichting
vereiste. Het netwerk van de commerciële omroepen is al
grotendeels uitgerold. En de NPO versnelt de uitrol nu
ook. Agentschap Telecom juicht deze ontwikkeling toe
want deze digitalisering van het radiolandschap betekent
een opmaat naar efficiënter gebruik van het spectrum én
een kwaliteitsverbetering voor de consument.
Natuurlijk, het is nog te vroeg om te zeggen dat het
Nederlandse beleid succesvol is. De omroepen zijn
immers pas in 2012 gestart met het introduceren van de
nieuwe digitale standaard. En de jarenlange dominantie
van FM in het radiolandschap kan niet zomaar teniet
gedaan worden. Dat moet ook niet: er zijn nog miljoenen
analoge radio’s in Nederland. Het kost tijd om met DAB+

De stations die op dit moment al digitaal te
ontvangen zijn
Landelijke commerciële zenders
Sky Radio - Radio Veronica - Radio 10 - 538 - Sublime
FM - BNR Nieuwsradio - Q-music - Slam!FM - 100% NL
Extra zenders t.o.v. FM
Classic FM - Efteling Radio - Radio Maria - Juize
Sublime You - Sky Lovesongs - Q-music Non Stop
Arrow Classic Rock
Nederlandse Publieke Omroep (NPO)
Radio 1 - Radio 2 - 3FM Alternative - Radio 4 Radio 5 (AM)
Extra zenders t.o.v. FM
Radio 6 - FunX - 24Nieuws - TOP2000
(bron: digitalradio.nl)

tot een vergelijkbaar aantal ontvangers te komen… Een
cruciale rol lijken de fabrikanten van smartphones daarbij
te gaan spelen. Smartphones zijn belangrijke platforms
voor -met name- de jongere luisteraar. Helaas is het
aanbod van smartphones met een DAB+ ontvanger nog
beperkt. Radio via een internetverbinding op de telefoon
is via diverse applicaties al wel mogelijk. Daar wordt ook
al veel gebruik van gemaakt.
Een andere bepalende factor bij het welslagen van de
introductie en uitrol van digitale radio is de auto-industrie. Immers: waar wordt meer naar radio geluisterd dan
in de auto? Hier signaleren we een positieve ontwikkeling
voor DAB+: er verschijnen inmiddels diverse DAB+
ontvangers voor auto’s op de markt.
Om een beeld te vormen van het aanschakelen van
diverse DAB+ zenders van zowel de publieke als commerciële omroepen heeft Agentschap Telecom in 2013 op
diverse momenten steekproeven genomen. Hieruit bleek
dat zenderoperators continu aanpassingen deden aan de
netwerken en de signaalsterktes soms sterk konden
wisselen in bepaalde periodes. Ook was het aanschakelen van de commerciële radiozenders voor 1 september
goed te zien.

Middengolf
Het belang van omroep via de middengolf neemt af. Dat
proces is al een aantal jaren gaande. Een groot deel van
de middengolfrechten van Nederland wordt al niet meer
gebruikt. Het agentschap verwacht dat de interesse in
omroep via de middengolf de komende jaren nog verder
af zal nemen. In verband met de grote antennes die voor
de middengolf gebruikt worden, de zeer grote verschillen
in dag- en nachtbereik en beperkende internationale
afspraken is er weinig tot geen interesse voor het
exploiteren van andere diensten in deze band.

24

Figuur 1

Figuur 2

Figuur 3

Figuur 4

Bovenstaande figuren laten de ontwikkeling van de uitrol van DAB+ in het 1e en 4e kwartaal van 2013 zien. Figuur 1 en 2 betreffen het landelijk commercieel
kanaal. Figuur 3 en 4 betreffen het landelijk publiek kanaal van de Nederlandse Publieke Omroepen (NPO).

Digitalisering op regionaal en
lokaal niveau
Ook op regionaal en lokaal niveau is er beweging.
Koepelorganisatie OLON voerde in 2013 een consultatie
uit naar de mogelijkheden voor lokale en regionale
omroepen om samen te werken aan digitalisering. Tot
een pasklare oplossing leidde dat niet. Wel bleken er
kansen voor regionale publieke radiozenders om samen
met regionale (niet-landelijke) commerciële radiozenders te digitaliseren in de ether. Samenwerking op

technologie wel te verstaan, niet op inhoud. Deze
samenwerking is in 2011 gestart en vanaf 1 september
2015, of eerder als dat kan, starten deze zenders met
het uitzenden van hun reguliere uitzendingen via
digitale radio.
Zover zijn de lokale omroepen nog niet. De route naar
digitalisering is voor hen nog niet helder. Onderzoek en
het ontwikkelen van beleid zijn nodig om een beter
beeld te krijgen van de mogelijkheden. De koepelorganisatie voor lokale omroepen, OLON, beijvert zich om
dit punt op de beleidsagenda te houden.

Staat van de Ether 2013
Media

25

Gedragslijn analoge FM
In 2014 start een publiciteitscampagne
over DAB+ en de voordelen ervan. Meer
informatie staat ook op digitalradio.nl,
de gezamenlijke website van de publieke
en commerciële omroepen.

Onderzoek marktkansen DAB+
Agentschap Telecom heeft onderzoek laten doen
naar de marktkansen van DAB+. Aan dat onderzoek
deden 420 respondenten mee ( ‘early adopters’). De
marktkansen voor DAB+ zijn -gematigd- positief, zo
laten de onderzoeksresultaten zien. De geluidskwaliteit van DAB+ blijkt het belangrijkste argument bij de
aanschaf van een DAB+ radio. De autoradio is daarbij
het meest gebruikte platform. Het is niet bekend
hoeveel DAB+ radio’s er inmiddels precies verkocht
zijn. Naar verwachting zijn het er ongeveer 50.000.
Vier factoren blijken belangrijk bij het besluit al dan
niet een DAB+ radio aan te schaffen: de dekking, het
aanbod van DAB+ radio’s in de winkels, de marketing
en het aanbod van content.
Omdat het onderzoek zich richtte op trendsetters en
voorlopers kan niet op voorhand gesteld worden dat
deze cijfers ook in algemene zin gelden. Wel geven ze
een indicatie. De resultaten geven geen reden voor
het aanpassen van het beleid t.a.v. DAB+. Advies is
wel het aanbod verder te stimuleren en ook vanuit de
overheid voorlichting te geven over DAB+.

Voorlopig is analoge FM nog altijd de standaard. Voor het
optimaliseren van die FM-band heeft Agentschap Telecom
de ‘Gedragslijn netverbetering FM-omroepband en
bescherming paarse gebieden’ opgesteld. Deze beschrijft
hoe Agentschap Telecom omgaat met wijzigingsaanvragen
voor FM-vergunningen. Deze gedragslijn is in overleg met
de marktpartijen, tijdens de zogenaamde dialoogsessies
met de FM-omroepsector, tot stand gekomen.
Deze gedragslijn biedt vergunninghouders de mogelijkheid voorstellen in te dienen voor het verbeteren van hun
FM-net. Zo kunnen de marktpartijen zelf aangeven op
welke wijze zij hun zender willen optimaliseren. Maximale
vrijheid, op basis van maximaal vertrouwen over en weer!
Het agentschap beoordeelt de voorstellen op hun
technische merites en toetst of ze passen binnen de
(internationale) afspraken. Want deze moderne werkwijze
mag natuurlijk niet ten koste gaan van de continuïteit van
de dienstverlening. De wijzigingsvoorstellen en reacties
worden in principe één keer per week via de website van
AT geüpdatet. Een bijkomend voordeel is dat deze
transparante werkwijze de administratieve regeldruk en
lasten vermindert.
Marktpartijen maken veel gebruik van deze nieuwe
dienstverlening. Een aantal van de aanvragen is al door de
technische basischeck heen gekomen. Andere partijen
hebben de gelegenheid hierop te reageren. Daarmee start
de formele aanvraagprocedure.

Paarse gebieden
De verzorgingsgebieden van de FM zenders zijn
uitgerekend volgens de zogeheten ‘zero base’ norm.
Het rekenprogramma dat hier voor gebruikt is,
presenteert deze gebieden op een kaart en geeft
afhankelijk van de instellingen een kleur aan een
bepaald gebied. Het groene gebied is het gebied waar
een zender volgens de norm verzorging heeft. Het
paarse gebied valt daar net buiten. De praktijk leert
dat de zender in dat gebied vaak ook goed te
ontvangen is, bijvoorbeeld door betere radio-ontvangers dan waar rekenkundig rekening mee is
gehouden. Vandaar dat vergunninghouders deze
gebieden, waar mogelijk, ook willen ‘beschermen’.

“Met de pilot Gedragslijn netverbetering FM biedt Agentschap Telecom ruimte aan marktpartijen om ontvangstklachten te
verminderen of extra dekking te realiseren. Vooral commerciële partijen grijpen deze mogelijkheid aan omdat dit creatieve
mogelijkheden biedt die sinds de herindeling bij Zerobase niet meer mogelijk werden geacht. Maar ook voor de regionale
publieke omroep RTV Noord-Holland biedt dit eindelijk mogelijkheden om de ontvangstklachten rond Alkmaar op te lossen.
Hoewel deze Gedragslijn interessante mogelijkheden biedt is wel van belang dat Agentschap Telecom bij de beoordeling van
een voorstel alle gevolgen zorgvuldig afweegt, zowel in de rekenmodellen als in de praktijk. Want deze flexibilisering van het
beleid schept wel nieuwe mogelijkheden, maar die mogen niet de ontvangst van een regionale publieke omroep binnen haar
verzorgingsgebied aantasten.”
Tijmen Brugman - Stichting ROOS

“De nieuwe gedragslijn heeft er voor Radio538 en SLAM!FM toe geleid dat er een aantal belangrijke netwerkverbeteringen is
doorgevoerd. Niet uitsluitend om bereik te vergroten, maar bijvoorbeeld ook voor diagram-aanpassingen of andere
opstelplaatsen waardoor kleinere zenders konden komen te vervallen. Ook zijn er voorbeelden van oude veelbesproken
dossiers die nu onder de nieuwe gedragslijn goedkeuring hebben gekregen. Onder de oude regels en het inmiddels ontstane
juridische web viel dat niet te verwachten…

De ingezette weg van transparantie en open publiceren past goed in deze moderne tijd, waarin we snel moeten kunnen
schakelen waar nodig en waar mogelijk. Uiteraard is het een complexe materie als geheel maar de ervaringen tot nu toe zijn
hoopgevend en verdienen voortzetting.
Door de gedragslijn zijn Agentschap Telecom en de markt (stations en providers) dichter bij elkaar gekomen. Radiostations
praten nu vrijer met het agentschap, en meer vanuit een wederzijds vertrouwen en inzicht in elkaars belangen. Stations
onderling hebben door de open structuur van aanvragen en reactie ook een betere band gekregen.”
< Alexander Josiassen - Manager Techniek & Operations bij 538

“Bij Agentschap Telecom wordt steeds meer in
oplossingen dan in problemen gedacht. Ik ben daar
als marktpartij uiteraard ontzettend blij mee. De
“Gedragslijn netverbetering FM en bescherming
paarse gebieden” heeft er toe geleid dat -zonder
anderen te hinderen- al aardig wat radiostations op
cruciale plaatsen een betere FM-ontvangst hebben
verkregen of nog zullen verkrijgen. Uiteraard geldt dit
ook voor onze stations 100% NL en Radio 10. Wat mij
betreft mag dit zeer positieve beleid dan ook worden
voortgezet.”
< Herbert Visser - directeur 100% NL
en Radio 10

Staat van de Ether 2013
Media

29

Nieuwe aanpak illegale FM
Etherpiraterij kan verstoring op ander frequentiegebruik
veroorzaken. Dit is al vele jaren het geval. Daarom blijft
het de aandacht van het agentschap houden. Eind 2013
begon Agentschap Telecom met een nieuwe aanpak.
Geen brieven meer, geen waarschuwing: lik-op-stuk en
direct een boete bij illegale radio-uitzendingen. Die
boete kan zelfs oplopen tot 45.000 euro. Dat geldt voor
iedereen die aan zo’n illegale uitzending meewerkt.
Dus zowel de persoon die achter de knoppen zit, als de
eigenaar of huurder van het land of pand waar de
zendinstallatie staat. Dat is een forse aanscherping, maar
een noodzakelijke. Want illegale uitzendingen blijven
overlast veroorzaken. De illegale zenders hebben vaak
een groot bereik, en legale stations die hebben betaald
voor hun vergunningen, verliezen daardoor luisteraars en
reclame-inkomsten. In 2013 zijn in totaal 1200
FM-meldingen ontvangen met betrekking tot storing/
overlast van ontvangen storingsmeldingen (FM-omroep)
door etherpiraten.
Dit aantal is vergelijkbaar met het jaar daarvoor. De
nieuwe aanpak leidde bijna direct tot resultaat: na 1
november 2013 nam het aantal ontvangen storingsmeldingen met ongeveer 50% af ten opzichte van dezelfde
periode in 2012.
Jaarlijks ontvangt Agentschap Telecom veel storingsmeldingen. Bij een deel van die meldingen, de zogenaamde
Prio-1 storingen, is sprake van storing door een illegale
FM-zender waarbij de openbare orde of veiligheid in het
geding is. Dat is bijvoorbeeld het geval bij storing op
luchtvaartfrequenties, waardoor piloten geen contact
kunnen maken met de verkeerstoren. Ook als het
C2000-netwerk gestoord wordt is dit het geval. In 2013
werd 7 keer een Prio-1 storing gemeld.
Legale alternatieven
Voor het verzorgen van uitzendingen zijn voldoende
legale alternatieven beschikbaar. Uitzenden via internet
is daar een van. Technisch veel eenvoudiger, veel
goedkoper en in potentie met een veel groter bereik.
Het aanvragen van een evenementenvergunning is een
andere mogelijkheid. Een evenementenvergunning is een
tijdelijke toestemming om FM-frequenties te mogen
gebruiken. Hier zijn voorschriften en voorwaarden aan
verbonden. Een evenementenvergunning maakt legaal
frequentiegebruik mogelijk tijdens een bepaalde periode.
Ze worden vaak op lokaal niveau aangevraagd, ten tijde
van festiviteiten of in het kader van eindejaarsactivititeiten. Ook aan een evenementenvergunning kunnen
bepaalde beperkingen en/of voorschriften zitten waaraan
de vergunninghouder zich moet houden.

Figuur 7: In deze figuur is de verdeling van de ontvangen FM-meldingen
over Nederland weergegeven. Deze loopt gelijk met de verdeling van de
illegale FM-zenders over Nederland.

100
80
60
40
20
0

1

2

3

4

5

7

6

8

9

10

11

12

-20
-40
-60
Figuur 5: In bovenstaande grafiek is een overzicht weergegeven van het aantal ontvangen storingsmeldingen (FM-omroep) in 2013 in vergelijking met 2012.
In de maand mei neemt het aantal storingsmeldingen gestaag af. Na 1 november 2013 neemt het aantal storingsmeldingen met ongeveer 50% af ten
opzichte van dezelfde periode in 2012, een direct resultaat van de nieuwe aanpak.

300

250

200

150

100
2010
2011

50

2012
0

2013
Jan

Feb

Mrt

Apr

Mei

Juni

Juli

Aug

Sep

Figuur 6: Overzicht ontwikkeling aantal ontvangen storingsmeldingen (FM-omroep) door de jaren heen

Okt

Nov

Dec

Staat van de Ether 2013
Media

Lokale omroepen
Het agentschap heeft in het najaar van 2013 projectmatig
FM-omroepzenders van lokale omroepen gecontroleerd.
Tijdens dit project zijn de zenders van tien lokale
omroepen in de provincie Gelderland gecontroleerd op
naleving van de voorschriften en beperkingen uit de
vergunning. Alle controles hebben onaangekondigd
plaatsgevonden. Bij zeven van de elf gekeurde zenders
zijn overtredingen geconstateerd. De overtredingen
zagen toe op een te hoog uitgestraald zendvermogen
(zes keer), een onjuiste antenneconstructie (vier keer),
een onjuiste antennerichting (drie keer) en een te grote
frequentiezwaai (twee keer). De vergunninghouders
moeten de geconstateerde overtredingen ongedaan
maken.
De resultaten van 2013 zijn aanleiding geweest voor
voortzetting en uitbreiding van de inspecties op lokale
omroepen in de rest van Nederland. Bij inspecties in
2009, 2010 en 2013 bleken respectievelijk 70%, 50% en
ruim 75% van de lokale oproepzenders niet aan de
technische eisen te voldoen. De onregelmatigheden
hadden voornamelijk betrekking op een te hoog
ERP-zendvermogen, een afwijkende antennerichting en
een te breed spectrummasker.

31

Vitale Infrastructuur
meldplicht vitale
infrastructuur glasvezel

toezicht

WION

buisleidingen

maatschappelijk risico

netbeheerders KLIC

frequentiegebruik vitale overheid

troonswisseling continuiteit
incidenten meldingen maatschappelijke

impact

storing drones 1-1-2

gedeeld frequentiegebruik

economische schade

graafschade

Staat van de Ether 2013
Vitale Infrastructuur

33

WION
Kabels en leidingen vormen een essentieel onderdeel voor
een vitale infrastructuur. Verstoringen van de levering van
gas, elektriciteit en data zijn rampzalig voor bedrijfsleven,
overheid en maatschappelijke voorzieningen zoals
ziekenhuizen. Daarom bestaat de WION: de Wet informatie-uitwisseling ondergrondse netten. Doel van de WION is
verstoring van deze leveringen als gevolg van graafschade
te beperken. Agentschap Telecom is toezichthouder op de
naleving van deze wet. In 2013 heeft het agentschap 573
inspecties uitgevoerd.
De afgelopen jaren zijn er door diverse partijen uit de
graafketen (grondroerders, netbeheerders en opdrachtgevers) initiatieven genomen om het aantal graafschades te
verlagen. Uit gegevens van het Kadaster blijkt echter dat
het absolute aantal graafschades in 2013 is gestegen naar
38.317, een groei van 2% ten opzichte van 2012. Maar:
rekening houdend met de stijging van het aantal graaf- en
calamiteitenmeldingen in 2013 is er sprake van een kleine
daling van de relatieve graafschade. Te gering om daar als
toezichthouder tevreden over te zijn. Er is een stijging van
de schadekosten van bijna 7% ten opzichte van 2012.
Het beperken van graafschade is geen sinecure. Nog
steeds ontstaat er bij 1 op de 12 graafbewegingen schade.
Dat is te vaak. Maar Agentschap Telecom signaleert wel
dat er draagvlak en ambitie is bij alle partijen om dit

Vitale infrastructuren transporteren producten,
diensten en processen die we niet kunnen missen
en die bij uitval leiden tot maatschappelijke of
economische ontwrichting van (inter-)nationale
omvang. Omdat de gevolgen van de uitval van
(delen van de) vitale infrastructuur voor grote delen
van de Nederlandse samenleving zeer ernstig
kunnen zijn, vergt de bescherming daarvan extra
aandacht. Honderd procent veiligheid is niet te
realiseren. Het is dus van het allergrootste belang
dat overheid, bedrijfsleven en burgers voorbereid
zijn op mogelijke uitval.

percentage naar beneden te krijgen. Er zijn veel grondroerders die het beperken van graafschade al als prioriteit
hebben gesteld. Ook hebben diverse netbeheerders
preventiebeleid geformuleerd ten aanzien van de
integriteit van kabels en leidingen.
Het Kabel- en Leidingoverleg heeft op basis van onderzoek
van Agentschap Telecom vijf speerpunten geformuleerd
die er toe moeten leiden dat het aantal graafschades vanaf
2018 structureel verlaagd is tot 1 op
de 20 graafbewegingen.

34

Het toezicht van Agentschap Telecom spitste zich in 2013 toe op de
volgende projecten
Grondroerders Bewust Bezocht
Het project Grondroerders Bewust Bezocht richtte zich op grondroerders die in 2012 betrokken waren bij relatief veel
graafschades. Er zijn 90 graaflocaties geïnspecteerd en twee overtredingen geconstateerd. De inspecties zijn gedaan
aan de hand van een -kort voor de inspectie- opgevraagde planning van werkzaamheden. Er is vooral gekeken naar
zaken die bij kunnen dragen aan een zorgvuldig graafproces, zoals het al dan niet graven van proefsleuven en het
treffen van voorzorgsmaatregelen bij netten met een gevaarlijke inhoud of grote waarde. Uit het onderzoek komt naar
voren dat succesvolle graafschadepreventie onder meer afhankelijk is van een goede communicatie tussen netwerkbeheerders en grondroerders. Dat deze methode effect sorteert blijkt uit het beperkt aantal overtredingen dat tijdens het
project is vastgesteld. In 2014 wordt het project op basis van de nieuwe schaderapportages voortgezet.

Glasvezel
De aanleg van glasvezel vindt in Nederland nog steeds op grote schaal plaats. Dat duurt ook nog zeker 10 jaar. Uit
analyse van het KLO blijkt dat rioleringswerkzaamheden en de aanleg van glasvezel in 2011 de helft van alle schades
veroorzaakten. Daarom blijft het agentschap veel aandacht houden voor dit onderwerp. In 2013 zijn 20 gemeenten
bezocht en 73 sleufinspecties uitgevoerd. Tijdens de controle werd er nadrukkelijk gekeken naar de wijze waarop de
zogenaamde tuinboring werd uitgevoerd om een woning te voorzien van een aansluiting. Als dit niet goed wordt
uitgevoerd kan het een bedreiging voor de veiligheid van de leefomgeving zijn. De aanwezigheid van adequate
gegevens van de ligging van de huisaansluitingen draagt bij aan het voorkomen van graafschades. Naar aanleiding van
signalen vanuit de graafsector en Agentschap Telecom is het voorstel gedaan om in de wet op te nemen dat de
levering van ligginggegevens van huisaansluitingen onder bepaalde voorwaarden verplicht wordt gesteld.

Buisleidingen
Graafschade aan een leiding met gevaarlijke inhoud kan enorme gevolgen hebben voor de leefomgeving. Daarom
startte in 2013 een pilot waarbij werd nagegaan of netbeheerders aan de WION voldoen. Samen met de netbeheerders
is nagegaan op welke manier het toezicht van Agentschap Telecom het meest effectief is. Netbeheerders gaven aan
behoefte te hebben aan ondersteuning van het agentschap naast het zelf uitgevoerde toezicht. Afgesproken is dat het
agentschap direct optreedt bij netbeheerders die stuiten op een grondroerder die zonder graafmelding werkt. Als er
herhaaldelijk sprake is van niet-nakomen van afspraken over preventie krijgt het bedrijf extra toezichtsaandacht. In
2014 wordt met de brancheverenigingen overlegd om deze aanpak landelijk in te voeren.

Informatie van het Kadaster over graafschades
20131

2012
2e helft

2012
1e helft

2011
2e helft

2011
1e helft

Aantal geregistreerde netbeheerders

1027

984

1.010

1.007

1.049

Aantal netbeheerders dat een schaderapportage
heeft opgeleverd over periode

944

981

985

976

981

Aantal netbeheerders dat opgeeft graafschade te
hebben gehad in periode

209

189

173

184

174

Aantal schades dat is opgevoerd door
netbeheerders

38.317

19.677

17.884

17.762

17.037

Aantal schades waarvan het KLIC-nummer bekend
is bij de netbeheerder

21.312

11.246

8.326

8.600

7.714

Totale directe schadekosten (reparatie van het net)

€ 29,1
mln

€ 12 mln

€ 15,2
mln

€ 11,7 mln

€ 13,1 mln

Gemiddelde directe schadekosten per schadegeval

€ 760 1

€ 6113

€ 8473

€ 8052

€ 8412

Stand per 01-03-2014. Op dat moment hadden nog niet alle netbeheerders opgave gedaan van de graafschades.
Tot en met 2011 zijn bij het bepalen van het gemiddelde schadebedrag alleen maar die schademeldingen meegenomen waar ook daadwerkelijk een
schadebedrag is ingevuld.
1

2

3
M.i.v. 2012 is de screening op de ingediende schademeldingen aangescherpt en kan bij het bepalen van het gemiddelde schadebedrag uitgegaan worden
van alle schademeldingen.

Facts WION 2013 toezicht Agentschap Telecom
Aantal rapporten van bevindingen

55

Aantal boetes

17

Hoogte boetes totaal

110.000 euro

Gemiddeld bedrag van een boete

6.471 euro

Aantal lasten onder dwangsom

7

Hoogte bedrag last onder dwangsom totaal

19.500 euro

Gemiddelde hoogte van een last onder dwangsom

2.786 euro

36

Spanning en schaarste in het spectrum
Vanuit vitaal oogpunt verdient telecommunicatie
aandacht en bescherming. Er moet altijd voldoende
ruimte in het spectrum voorhanden zijn om de vitale
communicatie storingsvrij te kunnen laten verlopen.
Soms is dat passen en meten, want de beschikbare
frequentieruimte is beperkt. Er zijn zoveel gebruikers en
zoveel toepassingen dat er sprake is van schaarste. In dat
schaarse spectrum opereert Agentschap Telecom. Bij
voorkeur in een proactieve rol, want ook hier is voorkomen beter dan genezen. Agentschap Telecom wil de
risico’s die de drukte in de ether met zich meebrengt zo
veel mogelijk minimaliseren. Dat doen wij door goede
afspraken te maken met de verschillende gebruikers en
door toezicht te houden op de vergunninghouders. We
brengen partijen bij elkaar om te inventariseren of
gedeeld gebruik wellicht mogelijk is, of om afspraken te
maken over flexibel tijdelijk gebruik. Via ons modern
monitoringinstrumentarium houden we nauwlettend in
de gaten of we daarin slagen.

Nog nooit was het in Nederland, op zo’n kleine
oppervlakte, zo druk in het spectrum. Er waren zo’n
750.000 bezoekers, 30 camerawagens van binnenen buitenlandse omroepen en meer dan 50 leden
van koninklijke families en andere vorstenhuizen
die moesten worden beveiligd. Al deze gebruikers
wilden ongestoord kunnen bellen, videobeelden
versturen en hun staatshoofden beveiligen.
Agentschap Telecom was als beheerder van het
Nederlandse frequentiespectrum verantwoordelijk
voor de coördinatie van een betrouwbaar en
ongestoord draadloos ethergebruik.

De spanning in het spectrum openbaart zich nadrukkelijk
tijdens grote evenementen. De troonswisseling van 2013
was daar een goed voorbeeld van. Nog nooit was het in
Nederland op zo’n klein geografisch gebied zo druk in het
spectrum. Tijdens de Olympische Spelen in 2012 in
Londen hebben medewerkers van het agentschap veel
ervaring opgedaan met het plannen van het frequentiegebruik bij een dergelijk groot evenement. Dat leerde ons
dat het heel belangrijk is om in een vroeg stadium
betrokken te worden bij de organisatie.
Agentschap Telecom startte daarom kort na de aankondiging in januari 2013 al met de voorbereiding op de
abdicatie. Het agentschap werkte daarbij samen met
politie, gemeente Amsterdam, omroepen, telecomproviders en anderen. De uitdaging was om in een relatief
klein gebied zoveel mogelijk partijen van frequenties te
voorzien en te zorgen voor een ongestoord frequentiegebruik. Frequentiegebruikers waren onder meer defensie,
politie, Koninklijke Marechaussee, hulpdiensten,
publieke en commerciële omroepen uit binnen- en

Staat van de Ether 2013
Vitale Infrastructuur

37

buitenland en netwerkoperators
Kerncijfers:
Oorzaken die
verstoringen
voor het mobiele
telefoonverkeer zorgden.

door apparatuur

Het agentschap zette vanaf 29 april het Landelijk Meetnet
Telecom (LMT) in om preventief potentiële knelpunten op
te
kunnen968
sporen.
Het spectrum werd op twaalf locaties
Totaal
ontvankelijke
in het land gemeten. Daarnaast zijn in het centrum van
storingsmeldingen.
Deze cijfers zijn
Amsterdam extra ontvangers opgesteld om storingen op
videoverbindingen,
mobilofoons of portofoons vroegtijweinigzeggend,
dig te kunnen signaleren. De inspecteurs van het agentschap
op 29 april,
april enstaven
1 mei ter plaatse
top 3waren
oorzaken
ed30graag
met om
het frequentiegebruik te controleren. Partijen die geen
cijfers.
vergunning hadden en toch gingen zenden zouden storing
kunnen veroorzaken. Deze ‘stoorzenders’ konden dan
door het agentschap snel worden opgespoord.

Prio 1: Veiligheid/vitaal

Uit de evaluatie bleek dat er geen sprake geweest is van
een
aan frequentieruimte voor de openbare orde- en
Priotekort
2: Economisch
veiligheidsdiensten. Ook bleek dat de GSM- en UMTSnetwerken
overeind zijn gebleven en dat het inzetten van
Prio 3: Individueel/maatschappelijk
het Landelijk Meetnet Telecom van Agentschap Telecom

“Tijdens de troonswisseling was er sprake van een zeer intensief frequentiegebruik. Door het strak coördineren van de
beschikbare frequentieruimte en met een uitgekiend en afgestemd antenneplan heeft Agentschap Telecom ervoor gezorgd
dat alle gebruikers kregen wat ze nodig hadden. Wij, maar bijvoorbeeld ook de (internationale) media. Agentschap Telecom
is er in geslaagd meerdere belangen te dienen.
Hoewel de voorbereidingstijd met tien weken best kort was, is alles heel goed verlopen. Aanvragen werden vlot afgehandeld
en gingen vergezeld van bruikbare adviezen, gevraagd en ongevraagd. Ook toen er twee weken van te voren een testdag was
om de extra netwerken te testen bleek Agentschap Telecom een betrouwbare en zeer nuttige partner. En toen er enkele dagen
voor de abdicatie een risico met betrekking tot draadloze camera’s leek te ontstaan, wist Agentschap Telecom met adviezen
over antennetypes en richthoeken de betrouwbaarheid van de cameraverbindingen fors te verbeteren
De sector Openbare Orde en Veiligheid (OOV) heeft tijdens de troonswisseling haar draadloze communicatiemiddelen goed
kunnen gebruiken. Voor ons werk is dat onmisbaar: als politie en OOV moet je gewoon kunnen vertrouwen op draadloze
communicatiemiddelen. Wij zijn zeer tevreden over de samenwerking met Agentschap Telecom. De expertise en
specialistische knowhow van het agentschap hebben vertrouwen gegeven. Ook met het oog op toekomstige evenementen”.
< Edwin de Weert - Politie eenheid Amsterdam

38

een grote toegevoegde waarde heeft. Daarnaast heeft het
agentschap door het leveren van maatwerk alle aanvragen
voor een mediavergunning kunnen honoreren. Dit is
mogelijk gemaakt doordat er aanvullende frequentieruimte geleend kon worden van partijen die op dat moment
nog ruimte hadden. Om extra capaciteit te creëren hebben
telecomaanbieders bovendien zenders bijgeplaatst
waardoor de GSM- en UMTS-netwerken overeind konden
blijven. Politie, brandweer en ambulances konden voor
hun vitale communicatie gebruik maken van toegevoegde
-en extra beveiligde- netwerken, als aanvulling op het
C2000-netwerk. Met dit pakket aan maatregelen konden
de pieken in de belasting worden opgevangen. Zelfs
tijdens het moment suprême, toen de aanwezigen
duizenden foto’s van de balkonscène maakten en
verstuurden!
Het zijn overigens niet alleen evenementen van een
dergelijke omvang die vragen om een goed uitgedacht
frequentiegebruik. Ook bij kleinere evenementen zoals
oudjaarsfeesten of braderieën, kan dat het geval zijn.
Daarbij zijn vaak allerlei toepassingen nodig die gebruik
maken van frequentieruimte, zoals intercom, portofonie,
televisie of radio. Om te garanderen dat deze communicatie ongestoord kan verlopen, maar zeker ook om te
voorkomen dat dergelijk tijdelijk frequentiegebruik
verstoringen op andere toepassingen veroorzaakt is een
nauwkeurige frequentieplanning noodzakelijk.
De schaarste maakt dat het steeds lastiger wordt om
voor evenementen voldoende frequentieruimte beschikbaar te krijgen. Dat bleek bij de troonswisseling, dat
bleek tijdens de voorbereidingen op de Nuclear Security
Summit van 2014 en zal in de toekomst ook bij andere
evenementen blijken.
Frequentiegebruik van de vitale overheid
C2000, mobilofoons, portofoons: ook politie, brandweer,
ambulance en defensie maken intensief gebruik van
frequenties. De noodzaak van betrouwbare netwerken is
hier evident: uitval van hun communicatieverbindingen of
verstoringen van toepassingen kunnen zeer ernstige
gevolgen hebben. Maar de schaarste in het spectrum
maakt dat ook hier kritisch naar behoefte en vraag
gekeken moet worden. Agentschap Telecom onderzoekt
welke frequentieruimte daadwerkelijk noodzakelijk is voor
het uitoefenen van de publieke taken. Dat inzicht biedt de
overheid de zekerheid te allen tijde te kunnen beschikken
over eigen frequentieruimte. En biedt anderzijds de
mogelijkheid om frequentieruimte die tijdelijk niet in
gebruik is, kortstondig of langer beschikbaar te stellen aan
andere gegadigden.
Agentschap Telecom verwacht de eerste resultaten van dit
onderzoek in 2014 te kunnen presenteren. Op basis van
deze doelmatigheidstoetsen en de daaraan gekoppelde

adviezen volgt in de loop van 2014 de aanwijzing van de
frequentiebanden voor publiek gebruik in het (nieuw)
Nationaal Frequentie Plan (NFP). Nadat dit proces voltooid
is zal het agentschap een passende frequentietoewijzing
per ministerie doen. Zo draagt ook de overheid bij aan
doelmatig en effectief frequentiegebruik.
Gedeeld frequentiegebruik defensie en omroep
De spectrumbehoefte van de vitale overheid fluctueert. Uit
efficiëntie-overwegingen is er daarom voor gekozen dat
spectrum tijdelijk uitgeleend kan worden.
Vanzelfsprekend op voorwaarde van goede afstemming
met de betrokken partijen. De omroep is zo’n partij.
Productiebedrijven van televisieprogramma’s lopen aan
tegen de grenzen van het spectrum dat hen ter beschikking staat. En dat terwijl de roep om meer spectrum ook
hier juist steeds luider wordt. Dat komt met name door
nieuwe technieken in omroepland. Zo raakt hoge kwaliteit
video (HD) steeds meer in zwang. Dat vraagt om veel
capaciteit. Maar denk ook aan noviteiten als draadloze
camera’s op de helmen van volgmotoren tijdens wielerwedstrijden, of aan mobiele video tijdens festivals als
Lowlands of Pinkpop of televisieprogramma’s als ‘Utopia’
of ‘All you need is love’.

1-1-2 onder de loep
De Inspectie Veiligheid en Justitie en Agentschap
Telecom hebben in 2012 onderzoek gedaan naar een
aantal incidenten dat in 2012 leidde tot tijdelijke
onbereikbaarheid van het alarmnummer 1-1-2. Dat
onderzoek (‘1-1-2 onder de loep’) is in mei 2013
openbaar gemaakt. Alle aanbevelingen die in het
rapport zijn gedaan worden overgenomen. Op
hoofdlijnen: meer sturing en regie over de gehele
1-1-2 keten, betere afstemming en samenwerking
tussen alle betrokken partijen, duidelijker afspraken en contracten, en het bieden van handelingsperspectief aan diegenen die tijdens noodgevallen
geen contact krijgen met een medewerker van het
alarmnummer.
Een deel van de verbeteringen wordt geïmplementeerd bij de overgang van de huidige meldkamers
naar een landelijke meldkamerorganisatie. Op 16
oktober 2013 is het transitieakkoord hiervoor
ondertekend. Het aantal meldkamers daalt hierdoor
van 22 naar 10 meldkamers. De nieuwe meldkamers
krijgen een upgrade, die moet leiden tot een
robuustere infrastructuur en stabielere dienstverlening. Agentschap Telecom houdt goed in de gaten
dat het netwerk ook tijdens deze overgangsperiode
betrouwbaar blijft.

Staat van de Ether 2013
Vitale Infrastructuur

Voor zulke draadloze videoverbindingen worden in
Nederland met name frequenties in de 2 GHz gebruikt. Om
te voorzien in hun wens naar meer frequentieruimte
kunnen productiebedrijven nu gebruik maken van banden
die in eerste instantie toebehoren aan defensie. Defensie
behoudt daarbij het eerste gebruiksrecht, maar op
momenten dat het spectrum niet in gebruik is kan de
omroepsector er een beroep op doen.
Agentschap Telecom coördineert en bewaakt dit proces en
wil deze tijdelijke uitleen ook in de toekomst beschikbaar
houden. Met alle betrokkenen werken we samen aan een
systeem dat deze methodiek nog efficiënter, flexibeler en
transparanter maakt. Vanzelfsprekend zonder dat de
continuïteit van vitale en andere telecommunicatie daarbij
onder druk komt.
Drones
Daarnaast zien we ook een nieuwe trend opkomen,
namelijk het vliegen met radiografisch bestuurbare
vliegtuigjes en helikopters voorzien van één of meerdere
camera’s. Deze onbemande luchtvaartuigen worden
drones genoemd. Ze zijn oorspronkelijk bedoeld voor
militaire doeleinden maar ze worden tegenwoordig ook
gebruikt door anderen. De politie gebruikt ze voor
opsporingswerkzaamheden, de spoorwegen zetten ze in
om wisselverwarming vanuit de lucht te controleren en de
landbouw verzamelt data over percelen via drones.
De toegenomen mogelijkheden leiden tot een toename
van de datatransmissie van en naar drones. Met deze
toenemende ‘payload’ groeit ook de frequentiebehoefte.
Gezien de populariteit van drones, de toenemende
payload en de mogelijke risico’s voor de vliegveiligheid,
staat het onderwerp hoog op de agenda van het agentschap. Temeer daar gebruikers zich niet altijd realiseren
dat het gebruik van drones kan leiden tot verstoring van
andere toepassingen.

39

Vaarwegbeheerder Rijkswaterstaat
Binnenvaartschepen vervoeren jaarlijks honderden
miljoenen tonnen vracht over onze vaarwegen.
Langs de hoofdvaarwegen en op drukke scheepvaartknooppunten staan verkeersposten die
zorgen voor de begeleiding van al dit verkeer:
marifoonwalstations. Voor een veilige en snelle
doorstroming van het scheepvaartverkeer naar de
zeehavens en het achterland zijn deze marifoonwalstations van vitaal belang. Rijkswaterstaat is
verantwoordelijk voor deze marifoonwalstations.
Voor marifoonwalstations geldt een vergunningsplicht. Om optimale communicatie te bewerkstelligen en om storing op andere gebruikers te
voorkomen geldt een aantal bijzondere bepalingen. Die hebben met name betrekking op:
- specifiek kanaalgebruik;
- maximaal toegestaan zendvermogen;
- de plaats, hoogte en richting van de antenne
		 configuratie;
- een relay-functie voor schip-naar-schip 		
		 communicatie op blokkanalen.
Vooral het gebruik van een te hoog zendvermogen
al dan niet in combinatie met een onjuiste antenneconfiguratie kan leiden tot hinderlijk medegebruik
en verstoringen. Dit kan de veiligheid van
scheepvaart, opvarenden en omgeving in gevaar
brengen.
In 2012 bracht onderzoek door inspecteurs van
Agentschap Telecom aan het licht dat het merendeel van de marifoonwalstations niet voldeed aan
de gestelde voorwaarden. Agentschap Telecom
heeft afspraken met Rijkswaterstaat gemaakt om
alle walstations te laten voldoen aan de vergunningsvoorwaarden. Rijkswaterstaat heeft zich niet
aan deze afspraken gehouden. Ook nieuwe
afspraken zijn niet nagekomen.
Agentschap Telecom signaleert dat er wel acties
worden ondernomen om alles in orde te krijgen,
maar vindt dat deze kwestie nog onvoldoende
aandacht en prioriteit krijgt. Daarom zal het
agentschap sancties opleggen bij geconstateerde
overtredingen en maatregelen nemen om herstel
van de afwijkingen binnen een opgelegde termijn
af te dwingen.

40

Continuïteitsplannen

Meldplicht

Aanbieders van openbare communicatiediensten en –netwerken moeten goed zijn voorbereid op uitval van
netwerken en diensten. De maatschappelijke afhankelijkheid van ICT en het grote economische belang hiervan
maakt dat de verantwoordelijkheden voor de continuïteit,
van telecommunicatie in het algemeen en voor vitale
communicatie in het bijzonder, groot zijn. Aanbieders
moeten alles in het werk stellen om uitval te voorkomen.
Daarom moeten ze maatregelen treffen op technisch en
organisatorisch gebied. Mocht er een storing zijn, dan
helpt een adequate voorbereiding om een deze zo goed
mogelijk aan te pakken. Deze maatregelen ter voorbereiding op een eventuele storing worden vastgelegd in een
continuïteitsplan. Wat doet een aanbieder als bijvoorbeeld
de stroom uitvalt? Zijn er dan noodaggregaten beschikbaar? Hangen er bijvoorbeeld accu´s in antennes die er
voor zorgen dat het netwerk ook dan nog functioneert?

Sinds juni 2012 is het agentschap uitvoerder van de
meldplicht continuïteitsstoringen. Die verplicht operators
om grote storingen in hun netwerk of dienst te melden.
Bij Agentschap Telecom is daarvoor een meldloket
ingericht. Dat is van start gegaan op 5 juni 2012. De
verwachting was dat er op jaarbasis zo’n 20 incidenten
(verstorende gebeurtenissen) gemeld zouden worden.
Maar in het eerste jaar (juni 2012 tot juni 2013) bleken er
al 46 meldingen te zijn binnengekomen, voor 35
incidenten. In heel 2013 zijn er 51 meldingen binnengekomen, voor 38 incidenten.

Sinds 1 januari moeten alle operators een continuïteitsplan
hebben waarin zij antwoord geven op dergelijke vragen en
voorzorgsmaatregelen vastleggen om uitval te voorkomen. Voor het waarborgen van de beschikbaarheid van
betrouwbare telecommunicatie is dat van groot belang.
Uit een nulmeting in 2012 bleek dat 74% van de aangeschreven aanbieders nog geen continuïteitsplan had. Aan
deze 409 aanbieders is een brief verstuurd met het
verzoek alsnog hun continuïteitsplan aan Agentschap
Telecom te sturen. Uiteindelijk is voor 22 aanbieders een
Rapport van Bevindingen opgemaakt.

Verzoek: 409 (100%) aanbieders
Uitstel o.b.v. verzoek:
18 (4,4%) aanbieders
Eerste rappel: 263 (64,3%) aanbieders
Uitstel o.b.v. eerste rappel:
21 (5,1%) aanbieders
Laatste rappel: 94 (23%) aanbieders
Laatste rappel na uitstel o.b.v. verzoek:
8 (2%) aanbieders
Bel- en contactronde: 45 (11%) aanbieders
Rapport van Bevindingen: 22 (5,4%) aanbieders

Niet alle storingen hoeven te worden gemeld. De meldplicht geldt alleen voor storingen met een grote maatschappelijke impact of hoge economische schade. Daarbij
maakt het uit hoe lang de storing duurt, hoe groot de regio
is waarin klanten hinder ondervinden, en hoeveel klanten
er getroffen zijn. Ook is het belangrijk om te weten of er
vitale maatschappelijke diensten in het geding zijn, zoals
het alarmnummer 1-1-2 of de luchtverkeersleiding.
Hiernaast staat de tijdsduur van de gemelde incidenten.
De meeste incidenten zijn ruimschoots binnen een dag
opgelost. Van sommige is de exacte tijdsduur niet bekend,
maar was de duur in ieder geval ook minder dan een dag.
Van de 35 incidenten duurden er zeven langer dan 12 uur.
Een meldenswaardige storing raakt al gauw meer dan
100,000 klanten. Bij een landelijke storing bij een van de
grote aanbieders kan dat oplopen tot meer dan een
miljoen klanten die hinder ondervinden van de storing.
Opvallend ook is dat twee incidenten zijn gemeld waarbij
in het geheel geen klanten getroffen waren. Dit betroffen
grote bijna-incidenten die gelukkig goed afgelopen zijn.
Op zich hadden deze incidenten niet gemeld hoeven
worden.
Het zijn vooral de grote aanbieders die storingen melden.
Dat is niet verwonderlijk. Immers, alleen grote incidenten
hoeven te worden gemeld. Bij kleine aanbieders zullen
incidenten zelden aan de meldingscriteria voldoen. Op dit
moment en op basis van de nu beschikbare informatie is
nog niet goed te achterhalen wat over het algemeen de
oorzaak is van incidenten. In 2014 wil het agentschap
starten met deze analyse.

41

8

Meldingen per maand

7
6

In 2013 zijn er in totaal 51 meldingen binnengekomen voor 38 incidenten.

5

Incidenten

4

Meldingen

3
2
1
0
jan

feb

mar

apr

mei

jun

jul

aug

sep

okt

nov

Meldingen

dec

Incidenten

20

Duur van de incidenten

15

Niet alle storingen hoeven te worden gemeld. De meldplicht geldt alleen voor
storingen met een grote maatschappelijke impact of hoge economische
schade. Daarbij maakt het uit hoe lang de storing duurt, hoe groot de regio
is waarin klanten hinder ondervinden, en hoeveel klanten er getroffen zijn.
Ook is het belangrijk om te weten of er vitale maatschappelijke diensten in
het geding zijn, zoals het alarmnummer 1-1-2 of de luchtverkeersleiding.
Hiernaast staat de tijdsduur van de gemelde incidenten. De meeste
incidenten zijn ruimschoots binnen een dag opgelost. Van sommige is de
exacte tijdsduur niet bekend, maar was de duur in ieder geval ook minder
dan een dag. Van de 35 incidenten duurden er zeven langer dan 12 uur.

10

5

0

8

Aantal getroffen klanten

7
6

Een meldenswaardige storing raakt al gauw meer dan 100,000 klanten. Bij
een landelijke storing bij een van de grote aanbieders kan dat oplopen tot
meer dan een miljoen klanten die hinder ondervinden van de storing.
Opvallend ook is dat twee incidenten zijn gemeld waarbij in het geheel geen
klanten getroffen waren. Dit betroffen grote bijna-incidenten die gelukkig
goed afgelopen zijn. Op zich hadden deze incidenten niet gemeld hoeven
worden.

5
4
3
2
1
0
onbekend

geen

≤ 1k

≤ 10k

≤ 100k

≤ 1M

≤ 10M

Meldingen per klasse aanbieder

50
45
40

Het zijn vooral de grote aanbieders die storingen melden. Dat is niet
verwonderlijk. Immers, alleen grote incidenten hoeven te worden gemeld. Bij
kleine aanbieders zullen incidenten zelden aan de meldingscriteria voldoen.
Op dit moment en op basis van de nu beschikbare informatie is nog niet
goed te achterhalen wat over het algemeen de oorzaak is van incidenten. In
2014 wil het agentschap starten met deze analyse.

35
30
25
20
15
10
5
0

> 10M

Groot

Middel

Klein

Overheid kan kiezen voo
oncurrent van KPN’
Financieele Dagblad

NU.nl

‘Storingen 112 nog
niet geheel uit te
sluiten’

Telecompaper.com

Meldpunt voor veiligheidslekken jaar in gebruik

Alarm om dekking in112grensgebied;

Gevaarlijke situaties door onbereikbaar
De Telegraaf

Controle
Grondwerkers ondgerarver die
v
a
a
k
k
a
b
e
l
t
h
c
i
z
e
o
streng t
vernielt
Dagblad van het Noorden

AD

Financieele Dagblad

‘We moeten de roep om steeds
meer toezicht durven weerstaan’
Vodafone kampt met storing mobiele netwerk

ANP.nl

‘ICT en energietoevoer grote
risicofactoren
voor netwerken’
Telecompaper.com

Omroepen vrezen storing
oortjes en microfoons door
drukte in ether
NRC Handelsblad

‘Politie weet al jaren van problemen 112’
Dagblad van het Noorden

-

gblad

Noordhollands Da

Spits

or

Opeens gratis internet
op veel treinstations

Opstopping door
wildgroei wifi

NRC Handelsblad

Wifi tijdens vlucht
kost KLM kerosine

Online zijn is het nieuwe leidingwater
Dagblad van het Noorden

M2M mag iets langer
draaien op 06-nummer

Digitale radiostilte
na overstap DAB+
Telecompaper.com

IJmuider Courant

Google licht werking
wifi-ballonnen toe

NU.nl

’ WiFi goed voor Weerstation in de tuin
grootste deel
dataverkeer

Profnews.nl

verstoort babyfoon en
alarmsysteem

AD/Groene Hart

AD/Rotterdams Dagblad

rOok busreiziger eist WiFi
Spits

Telecompaper.com

Naar een
storingsvrije
wereld

Toestemming op komst voor
gebruik elektronica in vliegtuig

Apparatuur

WiFi 2,4 GHz
5 GHz
maatschappelijke eisen
draadloos
Europese Commissie

internet of things

led-lampen

samenwerkende inspecties

jammers security-scanners

congestie

toezicht op apparatuur

storingsmeldingen

CE maatschappelijk en economisch belang

Staat van de Ether 2013
Apparatuur

45

WiFi
De meest gebruikte technologie voor draadloze verbindingen is WiFi. WiFi kan zonder vergunning gebruikt worden.
En dat gebeurt dan ook volop. Zo nu en dan duiken er
berichten op in de media dat het gebruik van WiFi zelfs zo’n
vlucht heeft genomen, dat de daarvoor beschikbaar
gestelde band vol begint te raken.
WiFi gebruikt over het algemeen de 2,4 GHz frequentie. Hier
is slechts 83,5 MHz aan bandbreedte beschikbaar. Dat
begint zo langzamerhand te knellen. Want het gebruik van
WiFi is de laatste jaren sterk gestegen. Computers, printers,
laptops, tablets, en zelfs televisies, fototoestellen en hele
beveiligingssystemen draaien er op. WiFi biedt steeds meer
mogelijkheden op het gebied van audio en video. En overal
in het land ploppen WiFi-hotspots op. In hotels, op stations,
campings, luchthavens, openbaar vervoer. Het leidt tot een
explosie van gebruikers en gebruik! En hoe meer gebruikers,
hoe lager de snelheid per gebruiker. Dat is een ongewenste
ontwikkeling. Een ontwikkeling ook, die haaks staat op de
maatschappelijke eisen en wensen.

Figuur 1: Mobiele veldsterkte metingen van de gehele 2,4 GHz WiFi band.
Het is een hoge dichtheid in het aantal uitzendingen.

Er is dus meer bandbreedte nodig om congestie te
voorkomen. En die is er: in het 5 GHz bereik is op dit
moment in totaal 455 MHz aan bandbreedte beschikbaar
waar WiFi ook op kan draaien. Vanwege de veel grotere
bandbreedte zijn hier aanzienlijk hogere datasnelheden
mogelijk. En bovendien is er meer plaats voor nieuwe
toepassingen en gebruikers. Het agentschap attendeert
gebruikers daarom apparatuur aan te schaffen die niet
alleen kan zenden en ontvangen op de 2,4 GHz maar ook op
de 5 GHz.
In opdracht van de Europese Commissie bestudeert het
agentschap in internationaal verband de mogelijkheden van
uitbreiding van de spectrumruimte voor WiFi in het 5 GHz
bereik. De aangewezen frequentiebanden worden op dit
moment ook gebruikt door satellieten en radar. Doel is te
achterhalen of dit gebruik samen kan gaan. Het onderzoek
start in 2014 en duurt tot 2016. Het onderwerp staat ook op
de agenda van de World Radio Conference 2015 van de ITU
(International Telecommunication Union).

Figuur 2: Mobiele veldsterkte metingen van de gehele 5 GHz WiFi band.
Hier is een veel lagere dichtheid in het aantal uitzendingen te zien, die
daarbij voornamelijk in grote steden plaatsvinden.

“Een belangrijk deel van al het internetverkeer in West-Europa gaat via WiFi. De verwachtingen zijn dat dit aandeel verder
zal toenemen tot 60% in 2017. Het merendeel van de huidige WiFi-toepassingen heeft plaats in de 2,4 GHz band maar er
komt nu ook meer en meer apparatuur op de markt die de 5 GHz banden ondersteunt. Om de verwachte groei mogelijk te
maken zijn de huidige beschikbare frequenties echter onvoldoende. Vandaar dat momenteel studies gestart zijn om te zien of
het mogelijk is om meer spectrum vrij te maken voor WiFi.
Agentschap Telecom onderschrijft het economisch en maatschappelijk belang van WiFi. Als leidinggevende industrie in deze
sector kan Cisco die betrokkenheid van Agentschap Telecom op Europees niveau alleen maar toejuichen. Dankzij hun werk
op gebied van Europese regelgeving en standaardisatie blijven de huidige frequentiebanden bruikbaar voor WiFi en staat
ons straks mogelijk zelfs meer spectrum ter beschikking voor deze -in maatschappelijke en economische zin- belangrijke
toepassingen.”
>

Edgard Vangeel - Cisco, Manager Corporate Compliance EMEA, Wireless Standards & Regulations

“In ziekenhuizen is het van levensbelang om de hartslag, ademhaling en bloeddruk van patiënten goed in de gaten te
houden. Niet alleen op de intensive care, maar ook bij patiënten die herstellen van een operatie. Philips Health Care heeft
daar een nieuw draadloos systeem voor in ontwikkeling: IntelliVue Cableless Measurements. Dit is gebaseerd op de MBANS
technologie (Medical Body Area Network Systems). MBANS maakt snoeren overbodig en dat verhoogt het comfort voor de
patiënt. MBANS werkt met sensoren op het lichaam van de patiënt die contact maken met een kastje aan de riem. Dit kastje
stuurt vervolgens het opgevangen signaal naar een centrale monitoringsafdeling of dokterspost.
MBANS maakt gebruik van frequenties. Agentschap Telecom onderkende het maatschappelijke belang van deze innovatie en
is voor en met Philips op zoek gegaan naar passende frequentieruimte die in heel Europa gebruikt zou kunnen worden.
Philips is dan wel een grote naam in Europa, maar zonder de diplomatieke en technische kennis van het agentschap was ons
dat nooit gelukt. Want de indeling van het spectrum bleek lang niet in ieder land het zelfde. En dat gold ook voor het beleid
en de technische voorwaarden. Samen met Agentschap Telecom zijn we er uiteindelijk in geslaagd om in technische en
diplomatieke zin overeenstemming te vinden tussen alle landen. Nu kunnen we in heel Europa gebruik maken van dezelfde
band, onder dezelfde voorwaarden. Philips kan nu verder met de doorontwikkeling van de apparatuur. Op gebied van health
care komt er steeds meer behoefte aan draadloze toepassingen. De technologische ontwikkeling biedt daarvoor steeds meer
mogelijkheden.”
< Ruud van Bokhorst - Senior Standardization Officer, Philips Group Innovation

48

Internet of things
Draadloze verbindingen worden niet alleen meer gebruikt
om personen met apparatuur te verbinden. Steeds vaker
zijn het de apparaten zelf die onderling verbonden zijn of
rechtstreeks met het internet communiceren. Het internet
wordt dan niet meer alleen door mensen voorzien van
data, maar ook door de apparaten zelf. Voorbeelden zijn
huishoudelijke elektronica zoals klimaatregeling, verlichting en beveiliging. Maar ook op andere terreinen zal het
‘internet der dingen’ zijn intrede doen. Bij het beheer van
de waterkwaliteit bijvoorbeeld, of in de zorgsector bij het
volgen van ambulante patiënten. Koelkasten die draadloos communiceren met leveranciers van levensmiddelen,
machines die volautomatisch slijtagegegevens doorgeven
aan hun fabrikanten: het aantal toepassingen van internet
zal snel groeien. Dat zal nieuwe diensten, producten en
markten tot gevolg hebben. En een extra belasting van het
frequentiespectrum.

Toezicht op apparatuur
De toenemende hoeveelheid draadloze apparatuur vraagt
om duidelijke wetgeving en effectief toezicht op hetgeen
er op de markt verschijnt. Apparatuur die niet aan de
regels voldoet kan storing veroorzaken op andere
apparaten en toepassingen. Agentschap Telecom houdt
daar toezicht op. Daarbij kiest het agentschap nadrukkelijk
voor samenwerking, zowel nationaal als in internationaal
verband. Samenwerking leidt tot meer effect en minder
toezichtslast.
In 2013 heeft Agentschap Telecom meegewerkt aan twee
internationale onderzoeken. Het eerste onderzoek richtte
zich op de nieuwe WiFi apparatuur voor de 5 GHz band.
Alle onderzochte apparaten bleken aan de voorwaarden
en richtlijnen te voldoen.
Een ander onderzoek ging over laptopvoedingen. In totaal
zijn 10 verschillende voedingen getest op zowel technische
conformiteit als administratieve verplichtingen. Voldoen
ze aan de geldende richtlijnen? Kunnen ze niet oververhit
raken? En zijn de gebruiksvoorwaarden duidelijk beschreven in de handleiding? Drie voedingen bleken technische
tekortkomingen te hebben. Agentschap Telecom heeft de
fabrikanten inmiddels gevraagd deze te corrigeren

Led-lampen
De klassieke gloeilamp is passé. Het is led wat de klok slaat
in huishouden en industrie. De voordelen zijn dan ook
evident: langere levensduur, lager energieverbruik en dus
minder belastend voor het milieu. Consument en zakelijke
gebruikers stappen massaal over.

Achterop apparaten staan vaak de
letters CE. Hiermee geeft de fabrikant
aan dat het apparaat voldoet aan de
Europese regelgeving. En dus dat het
apparaat niet stoort en niet eenvoudig zelf gestoord
kan worden. Op deze aspecten houdt het Agentschap
Telecom toezicht. Bij twijfel, bij voorbeeld als
productbeschrijving, gebruiksvoorwaarden en
handleiding van het apparaat niet duidelijk zijn, kan
het agentschap er voor kiezen technisch onderzoek
te doen. In 2013 heeft het agentschap 55 verschillende apparaten onderzocht, waaronder weerstations, draadloze hoofdtelefoons, portofoons en
draadloze microfoons. Aangetroffen fouten en
andere tekortkomingen zijn inmiddels gemeld aan
de fabrikant of er is een sanctietraject gestart.

Anders dan het ouderwetse ‘peertje’ werkt led met een
elektronisch circuit. Een intelligente printplaat in de fitting
regelt de verlichting en stuurt de diodes in de lamp aan.
Door deze elektrische component is het mogelijk dat led
storing veroorzaakt. Daarom heeft het agentschap
controle uitgevoerd op zakelijke led-verlichting. Dat zijn
toestellen die bijvoorbeeld in kantoren, theaters en
fabriekshallen gebruikt worden. De onderzochte lampen,
van het hogere segment, voldeden allemaal aan de eisen.
Ook zijn lampen gecontroleerd die bedoeld waren voor
gebruik in woningen. Van de zeven onderzochte types
voldeed geen enkele lamp aan alle wettelijke voorschriften. Alle bedrijven hebben waarschuwingsbrieven
ontvangen.
Samenwerkende Inspecties
Daar waar verschillende wetten van toepassing zijn op een
en hetzelfde product, kunnen fabrikanten en importeurs
ter controle van hun product worden benaderd door
verschillende toezichthouders. Bij led-lampen was dat ook
het geval. Led-lampen hebben de aandacht van
Agentschap Telecom, de Nederlandse Voedsel- en
Warenautoriteit (NVWA) en de Inspectie Leefomgeving en
Transport (ILT). Agentschap Telecom controleert deze
apparatuur op naleving van de EMC wet- en regelgeving,
de Nederlandse Voedsel- en Warenautoriteit (NVWA)
controleert de lampen op veiligheid voor de gebruiker en
de Inspectie Leefomgeving en Transport (ILT) richt zich
weer op milieuaspecten en zware metalen. Om de
toezichtslasten bij het bedrijfsleven te beperken hebben
de drie diensten daarom de handen ineen geslagen in een
pilotproject met het doel de mogelijkheden voor samenwerking te onderzoeken en het aantal bezoeken aan één
en hetzelfde bedrijf te reduceren.

Staat van de Ether 2013
Apparatuur

49

Securityscanners
Wie gaat reizen door de lucht ontkomt er niet aan:
securityscanners. Zo’n apparaat laat zien of passagiers
verboden zaken met zich meedragen. Voor de veiligheid
in de luchtvaart zijn dergelijke apparaten tegenwoordig
onmisbaar. Een securityscanner werkt met radiogolven.
Agentschap Telecom heeft een administratief onderzoek
uitgevoerd waarbij de documentatie van deze apparaten
op juistheid en volledigheid is gecontroleerd. Ook is de
techniek bekeken. Hieruit blijkt dat de gemeten waarden
zeer gering zijn en het gebruik van het apparaat voldoet
aan alle voorgeschreven normen.

Jammers

is het bezit en gebruik van jammers in Nederland, maar
ook in de andere lidstaten van Europa verboden.
Agentschap Telecom zet stevig in op de bestrijding van
deze apparaten, onder meer door detectie van jammers
die in pakketpost Nederland worden binnengebracht.
Een heel andere manier om het gebruik van jammers
tegen te gaan is de samenwerking met andere diensten.
Politie, marechaussee, FIOD en inlichtingendiensten
komen in hun werk regelmatig jammers tegen.
Agentschap Telecom traint de medewerkers van deze
diensten in het herkennen van jammers, adviseert hen
over de handelswijze bij het aantreffen van een jammer en
doet uiteindelijk technisch onderzoek naar de gevonden
jammers. In 2013 konden 173 jammers van de markt
worden geweerd.

Jammers zijn zendapparaten die gericht zijn op het
verstoren van bepaalde radiotoepassingen. Bekend zijn
GSM-jammers die bellen onmogelijk maken, of GPSjammers die het gebruik van plaatsbepalingsapparatuur
verstoren. Dat kan leiden tot gevaarlijke situaties. Daarom

Soort meldingen
180

Aantal meldingen

150
120
90
60
30
0
Trunking
Tip MG
Kerktlfn
Tip 27
Klacht LG
Klacht ELT
Kla C2000
DAB
Klacht SHF
Kla TLFN
DECT
Klacht SAT
Klacht GPS
Tip ZAM
Oproepsys.
Kla TDAB
Kla DVBT
Klacht 27
Klacht WLL
Klacht MG
Wifi
Klacht KG
Klacht LV
Klacht KTV
Klacht MAR
Klacht GSM
Klacht MOB
EMC
Kla UMTS
Klacht FM
Klacht ZAM
Soort melding

Storingen per oorzaak
140
120

Aantal meldingen

100
80
60
40
20
0

Vergunningvrij
27 MHz

Vergunningvrij
EMC

Vergunningvrij
RGTTE

Vergunningvrij
SRD

Vergunningvrij
WiFi

260 storingsmeldingen hebben betrekking op vergunningvrije apparatuur. Dat is apparatuur die onder voorwaarden zonder vergunning kan worden gebruikt.
Deze meldingen worden over het algemeen niet in behandeling genomen, omdat bij vergunningvrij gebruik een zekere mate van verstoring dient te worden
geaccepteerd. Bij grote maatschappelijke of economische impact worden de meldingen alsnog behandeld. Bovenstaande grafiek geeft een onderverdeling van
deze meldingen. Bij 27 MHz gaat het veelal om Citizenz-band-radio, oftewel communicatie via vergunningvrije zendinrichtingen. EMC staat voor elektromagnetische compatibiliteit, R&TTE voor radio- en randapparaten. Bij SRD worden vergunningvrije “short range devices” bedoeld, variërend van garagedeuropeners tot een draadloze deurbel. Tot slot gaat het bij WiFi om verstoringen in de band voor draadloze datacommunicatie (radio-lan).

Storingen per prio

4,21%

28,34%

Prio 1 meldingen waarbij de storing
een ontwrichtend of levensbedreigend karakter heeft

67,45%

Prio 2 meldingen van professionele
gebruikers met een potentieel
economisch gevolg
Prio 3 meldingen van individuele
of particuliere aard, met een beperkt
risico

Deze brochure is een uitgave van:
Agentschap Telecom
Postbus 450 | 9700 AL Groningen
T (050) 587 74 44
www.agentschaptelecom.nl
info@agentschaptelecom.nl
juni 2014