Tweede Kamer der Staten-Generaal

2

Vergaderjaar 2021–2022

22 112

Nieuwe Commissievoorstellen en initiatieven
van de lidstaten van de Europese Unie

Nr. 3412

BRIEF VAN DE MINISTER VAN BUITENLANDSE ZAKEN
Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal
Den Haag, 8 april 2023
Overeenkomstig de bestaande afspraken ontvangt u hierbij 3 fiches die
werden opgesteld door de werkgroep Beoordeling Nieuwe Commissie
voorstellen (BNC).
Fiche: Verordening Programma Beveiligde Connectiviteit
Fiche: Mededeling EU-benadering ruimteverkeersbeheer (Kamerstuk
22 112, nr. 3413)
Fiche: Verordeningen besluitvormingsprocedure Europese Unie en
Euratom bij instellen autonome maatregelen onder de Handels- en
Samenwerkingsovereenkomst en het Terugtrekkingsakkoord EU-VK
(Kamerstuk 22 112, nr. 3414)
De Minister van Buitenlandse Zaken,
W.B. Hoekstra

kst-22112-3412
ISSN 0921 - 7371
’s-Gravenhage 2022

Tweede Kamer, vergaderjaar 2021–2022, 22 112, nr. 3412

1

Fiche: Verordening Programma Beveiligde Connectiviteit
1. Algemene gegevens
a) Titel voorstel
Verordening van het Europees Parlement en de Raad tot vaststelling
van het programma van de Unie voor beveiligde connectiviteit voor de
periode 2023–2027
b) Datum ontvangst Commissiedocument
15 februari 2022
c) Nr. Commissiedocument
COM(2022)57
d) EUR-Lex
EU-Lex – 52022PC0057 – NL – EUR-Lex (europa.eu)
e) Nr. impact assessment Commissie en Opinie Raad voor Regelgevingstoetsing
EU-Lex – 52022SC0030 – EN – EUR-Lex (europa.eu) – SWD/2022/30
f) Behandelingstraject Raad
Raad voor Concurrentievermogen
g) Eerstverantwoordelijk ministerie
Ministerie van Economische Zaken en Klimaat
h) Rechtsbasis
Artikel 189(2) van het Verdrag betreffende de werking van de Europese
Unie (VWEU)
i) Besluitvormingsprocedure Raad
Gekwalificeerde meerderheid
j) Rol Europees Parlement
Medebeslissing
2. Essentie voorstel
a) Inhoud voorstel
De Commissie wil met haar voorstel voor een verordening voor het
Secure Connectivity Programme (SCP) een veilig Europees systeem voor
satellietverbindingen opzetten. Dit systeem moet zorgen voor wereldwijde, veilige, flexibele en weerbare satellietcommunicatiediensten voor
de Unie en overheidsinstellingen van lidstaten. Het systeem zal complementair zijn aan grondgebonden netwerken en zal voorzien in naadloze
digitale communicatie in gebieden waar grondgebonden netwerken
afwezig zijn. Dan gaat het bijvoorbeeld om situaties op zee en in de lucht
(vliegverkeer), wanneer een grondgebonden netwerk is vernietigd
(bijvoorbeeld door een natuurramp), en waar lokale netwerken zijn
gecompromitteerd (bijvoorbeeld in crisissituaties of voor diplomatieke
diensten). De Commissie noemt hierbij ook het belang van Europese
technologische soevereiniteit en het stimuleren van de Europese industrie
als belangrijke drijfveren. Ten slotte noemt de Commissie dat het
satellietsysteem ook kan voorzien in de behoefte voor breedbanddiensten
in perifere gebieden. De Commissie dicht het systeem een belangrijke rol
toe in het Strategisch Kompas1 bij het leveren van beveiligde communicatiemiddelen voor veiligheids- en defensiegebruikers. Naast satellietcommunicatie voor publieke gebruikers, beoogt SCP ook dienstverlening en
technologieontwikkeling voor de private markt op het gebied van Internet
of Things (IoT), autonoom rijden, e-health, 5G/6G, logistiek en landbouw.

1

Hierover bent u geïnformeerd via Kabinetsappreciatie Concept Strategisch Kompas Kamerstukken 21 501-28 en 21 501–02, nr. 229.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2021–2022, 22 112, nr. 3412

2

Qua bereik kijkt de Commissie in eerste instantie naar Europa, maar in
tweede instantie ook naar «strategische gebieden», zoals de Noordpool en
Afrika2.
De urgentie van het voorstel komt voort uit drie elementen. Ten eerste, de
opkomst van verschillende (door publieke actoren ondersteunde of
gesubsidieerde) niet-EU megaconstellaties3 in de VS, China en Rusland.
Daarmee heeft dit programma een duidelijk geopolitiek oogmerk.
Naast een virtueel veiligheidsschild, moet dit systeem een Europees
antwoord zijn op de dreigende wereldwijde dominantie van commerciële
megaconstellaties. Ten tweede ontstaat er volgens de Commissie een
tekort aan beschikbare frequenties die satellieten gebruiken voor
communicatie. Dit is een gevolg van de toename van megaconstellaties.
De Commissie wil gebruik maken van de beschikbare rechten nu dat nog
kan. Ten derde voorziet de huidige capaciteit van European Union
Governmental Satellite Communications (GOVSATCOM), in opbouw, de
Unie reeds van beperkte satellietcommunicatiediensten voor de Unie en
overheidsinstellingen van lidstaten. De levensduur hiervan is echter
beperkt, wat (mede gegeven de ontwikkeltijd van vervolgsystemen) de
noodzaak benadrukt voor doorontwikkeling en uitbreiding van het
systeem.
Om een veilig Europees systeem voor satellietverbindingen te realiseren
wil de Commissie bestaande EU ruimtevaartinitiatieven (waaronder
GOVSATCOM, Europees kwantuminternet EuroQCI, Galileo en Copernicus) uitbreiden en aanvullen. Uiteindelijk beoogt de Commissie een
Europese constellatie met zo’n 1.000 satellieten in verschillende
aardbanen, variërend van lage aardbanen (tot 2.000 km) tot geostationaire
baan (36.000 km). Het voorstel zet op hoofdlijnen uiteen hoe de
Commissie dit wil realiseren door middel van een publiek-privaat
partnerschap.
b) Impact assessment Commissie
Het impact assessment heeft geleid tot het formuleren van drie specifieke
beleidsdoelen: 1) het zekerstellen van de voorziening van veilige satellietcommunicatie voor evoluerende publieke behoeften, 2) het verbeteren
van de weerbaarheid van lidstaten en EU-operaties, door middel van
gegarandeerde toegang tot veilige satellietcommunicatie, en 3) het
verzekeren dat de communicatiebehoeften van overheden niet kritischafhankelijk zijn van non-EU infrastructuur.
Om het gat in de beveiligde voorziening van overheidsdiensten te dichten,
zijn verschillende beleidsopties overwogen. Een nul-scenario waarbij de
EU geen actie onderneemt aanvullend op het huidige GOVSATCOM. Optie
één, waarbij de EU volledig een eigen systeem financiert en aanschaft.
Optie twee, een concessie-model waarbij de EU het systeem financiert en
aanschaft, maar ook private middelen door concessiecontracten kunnen
bijdragen. Of optie drie, een non-EU constellatie waarbij de EU geaccrediteerde diensten inkoopt bij leveranciers in derde landen (omdat leveranciers binnen de EU momenteel niet over de benodigde capaciteit
beschikken).

2

De Noordpool is een strategisch gebied met het oog op de maritieme veiligheidsstrategie van
de EU. Afrika is van strategisch belang, onder andere in het kader van de «Global Gateway»strategie.
3
Een megaconstellatie is een samenstelling van vele honderden of zelfs duizenden kunstmatige
satellieten in de ruimte die samenwerken als één satellietsysteem.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2021–2022, 22 112, nr. 3412

3

Optie één en twee zouden volgens het impact assessment de doelen
bereiken. Maar optie twee scoort hoger met betrekking tot mogelijke
economische baten, met een mogelijke bruto toegevoegde waarde van
EUR 17–24 miljard en additioneel EUR 10–19 miljard aan spill-over
effecten voor de EU-economie4. Optie drie is niet acceptabel volgens de
Commissie, omdat dit zou leiden tot afhankelijkheid van derde landen. Op
sociaal vlak is de impact een verbetering van de weerbaarheid van
EU-infrastructuur en publieke diensten, met name tijdens noodsituaties en
(natuur)rampen, en dataprivacy. Op milieugebied zullen de productie en
lancering van het systeem een negatieve impact hebben, hoewel het
impact assessment beargumenteert dat de productie van ruimtevaartuigen niet significante uitstoot tot gevolg heeft in vergelijking met andere
industrieën. Verder zal worden voldaan aan internationale normen voor
het tegengaan van ruimtepuin.
De geschatte kosten voor een satellietcommunicatiesysteem met de
capaciteit om te voldoen aan publieke behoefte wordt geraamd op EUR 6
miljard. Onder optie twee worden de kosten verdeeld tussen EU-budget,
bijdragen van lidstaten en investeringen door de private sector.
De Raad voor regelgevingstoetsing (Regulatory Scrutiny Board) heeft het
impact assessment twee keer beoordeeld en is twee keer met een
negatieve opinie gekomen. Dat was het gevolg van significante tekortkomingen, waaronder 1) het ontbreken van analytische samenhang tussen
probleem, doelen en beleidsopties, 2) het ontbreken van verklaringen
voor de keuze in beleidsopties, en 3) het gebrek aan een tijdlijn en
identificatie van geldbronnen. Ondanks deze negatieve opinie van de
Raad voor regelgevingstoetsing heeft de Commissie besloten om verder
te gaan met het voorstel. In reactie op de tweede negatieve opinie heeft
de Commissie een annex aan het impact assessment toegevoegd met
aanvullende verduidelijking en bewijzen.
3. Nederlandse positie ten aanzien van het voorstel
a) Essentie Nederlands beleid op dit terrein
Het Nederlandse beleid op het gebied van ruimtevaart wordt iedere drie
jaar vastgelegd in de Nota Ruimtevaart (2019)5. Deze nota beschrijft op
hoofdlijnen de prioriteiten van het kabinet, het nationaal beleid en de inzet
binnen het Europese Ruimtevaartagentschap (ESA), de programma’s van
de Europese Unie (EU) en de Verenigde Naties (VN). Dit jaar zal het
kabinet opnieuw keuzes maken over de omvang en inzet van het
ruimtevaartbudget, ook met het oog op onze inzet tijdens de ESA
Ministeriële Conferentie van 22 en 23 november 2022. Onder voorbehoud
van de voortgang van de gesprekken met ESA zal het kabinet de Kamer
vóór de zomer 2022 informeren over de kabinetsvoorstellen op dit thema.
Een rode draad in de Nota Ruimtevaartbeleid 2019 is de bijdrage van
ruimtevaart aan de maatschappelijke uitdagingen in het toenmalige
regeerakkoord en de agenda’s van de EU en de VN. Klimaat, (economische) veiligheid, slimme mobiliteit en duurzame landbouw zijn slechts
vier van deze grote uitdagingen. Het huidige kabinet blijft het Europese
doel van een autonome toegang tot en gebruik van de ruimte ondersteunen en zal afspraken in ESA-kader hierover nakomen. Als gastheer
4

De mogelijke bruto toegevoegde waarde is bepaald middels een econometrisch inputoutputmodel. De multipliers die zijn ontwikkeld voor de impact assessment studies van de
vorige Ruimtevaartverordening zijn naadloos toe te passen op de implementatie van een
nieuwe infrastructuur, zoals hier het geval.
5
Kamerstuk 24 446, nr. 64.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2021–2022, 22 112, nr. 3412

4

van ESTEC – het grootste ruimtevaartcentrum in Europa, gevestigd in
Noordwijk – blijft het kabinet investeren in ESA en de wisselwerking met
Nederlandse en Europese kennisinstellingen en bedrijven. Binnen Europa
zet het kabinet zich in voor een gelijk speelveld, zodat de Nederlandse
sector (waaronder mkb en startups) aansluiting kunnen vinden bij
Europese ruimtevaartprogramma’s.
Het kabinet steunt en neemt deel aan het Europese ruimtevaartprogramma. Sinds de ruimtevaartverordening van 20216 bestaat het
programma uit de onderdelen Galileo (satellietnavigatie), Copernicus
(aardobservatie), GOVSATCOM (satellietcommunicatie voor publiek
gebruik), EGNOS (European Geostationary Navigation Overlay Service,
bedoeld om bestaande satellietnavigatienetwerken te verbeteren) en
Space Situational Awareness (SSA, ruimtebewaking).
Aangezien communicatie(netwerken) in dit voorstel centraal staan, is ook
het Nederlandse beleid daarop hier van belang. Nederland heeft een
goede positie op het gebied van digitale connectiviteit en staat bekend als
één van de meest digitaal verbonden landen van de EU. Deze koppositie
vergt echter wel continu onderhoud en aanpassing aan veranderende
omstandigheden. Hoewel Nederland nu reeds beschikt over een veilige en
betrouwbare digitale infrastructuur, zou het programma een positieve
bijdrage kunnen leveren aan de veerkracht hiervan onder bijzondere
omstandigheden. Er ontstaat dankzij het programma een extra infrastructuur die in uitzonderlijke situaties, bij grootschalige uitval van de
grondgebonden netwerken als gevolg van natuurrampen of moedwillig
handelen, als terugval kan fungeren voor Nederland en andere lidstaten
om de nationale en internationale communicatie in stand te houden.
Het door de NAVO en Nederland erkennen van de ruimte als vijfde militair
domein (naast land, zee, lucht en cyber) illustreert het grote belang van
het (militaire) gebruik van de ruimte. De Nederlandse krijgsmacht is in
toenemende mate afhankelijk geworden van de ruimte. Het gaat daarbij
met name om het gebruik van satellieten die essentieel zijn voor de
communicatie, positiebepaling, navigatie, observatie en Intelligence,
Surveillance and Reconnaissance (ISR) bij het informatie-gestuurd
optreden van de strijdkrachten. De relevantie hiervan is in de Defensievisie 20357 beschreven en zal in de nog uit te brengen Defensienota 2022
en Defensie Ruimte Agenda nader worden uitgewerkt.
Zoals vastgelegd in de Kamerbrief ruimteveiligheid8 wil Nederland met
het ruimteveiligheidsbeleid op verschillende wijzen een toegevoegde
waarde leveren. Een speerpunt hierin is het verbeteren van de
weerbaarheid van onze samenleving door voor Nederland relevante
ruimte-infrastructuur te beschermen en een objectieve space situational
awareness te garanderen. Tijdens de informele bijeenkomst van de
Europese staatshoofden en regeringsleiders te Versailles op 10 en
11 maart 2022 werd tegen het licht van de agressie van Rusland tegen de
Oekraïne het voornemen onderschreven om te investeren in ruimtegebaseerde connectiviteit en synergiën tussen onderzoek en innovatie op
civiel, defensie- en ruimtevaartgebied.

6

EU-Lex – 32021R0696 – NL – EUR-Lex (europa.eu).
Kamerstuk 34 919, nr. 71.
8
Kamerstuk 24 446, nr. 74.
7

Tweede Kamer, vergaderjaar 2021–2022, 22 112, nr. 3412

5

b) Beoordeling + inzet ten aanzien van dit voorstel
Het kabinet staat positief tegenover de ontwikkeling van Europese
satellietinfrastructuur voor veilige communicatie. Het initiatief draagt bij
aan het waarborgen van wereldwijde, veilige, flexibele en weerbare
satellietcommunicatiediensten voor de Unie en overheidsinstellingen van
lidstaten en zal de afhankelijkheid van derde landen verminderen. Het
systeem zal in eerste instantie worden gebruikt door Europese publieke
instanties, zoals het Europees Grens- en kustwachtagentschap Frontex.
Op termijn zullen ook Nederlandse publieke partijen van deze infrastructuur gebruik kunnen maken. Dit satellietnetwerk kan een bijdrage
leveren aan de veiligheid en kwaliteit van verbindingen en het kan een rol
spelen als fallback-infrastructuur bij een grootschalige uitval van
grondgebonden netwerken. Het voorliggende voorstel wordt dan ook
wenselijk geacht. Echter zijn er nog veel onduidelijkheden over de
uitwerking in de praktijk, waaronder de dimensionering, technische en
financiële aspecten.
Voor de onderdelen van dit programma die nog volop in ontwikkeling zijn,
zoals het Europese kwantuminternet (EuroQCI) en optische satellietverbindingen, liggen nieuwe technologische uitdagingen in het verschiet op
terreinen waar het kabinet voor Nederland industriële en technologische
kansen ziet. Deze positieve grondhouding is ook ingebracht in de
onderhandelingen rondom het Strategisch Kompas.
Het Europese belang is duidelijk: Europa moet in het digitale tijdperk
kunnen beschikken over basistechnologie en productiecapaciteit voor
veilige en snelle communicatie en dataverkeer, zowel grondgebonden als
in de ruimte. Gegeven de grensoverschrijdende aard van connectiviteit
alsook de omvang van het project kan dit beter door de Unie worden
bereikt dan door individuele lidstaten. Het voorstel voorziet op voorhand
in een eigen constellatie van circa 1.000 satellieten. Dit op voorhand
gestelde doel is voor het kabinet een aandachtspunt. Een modulaire
opbouw van het programma zou een minder ingrijpend alternatief kunnen
zijn. Daarbij wordt begonnen met inkoop van diensten bij private
Europese partijen, waarna alsnog kan worden overwogen om eigen
Europese capaciteit op te bouwen. Bovendien kan zo de grootte van de
constellatie met voortschrijdend inzicht worden aangepast om goed aan
te sluiten bij de steeds evoluerende behoefte. Dit scenario is volgens het
kabinet echter niet voldoende in overweging genomen en behoeft nader
onderzoek.
Het impact assessment van de Commissie kent volgens het kabinet
tekortkomingen, ook gesignaleerd door de Raad voor regelgevingstoetsing. Het commentaar heeft betrekking op o.a. analytische coherentie
en het gebrek aan uitleg over beleidskeuzes. Hoewel het kabinet positief is
over de ambitie, deelt het de zorgen over de uitleg van de beleidskeuzes.
De annex met aanvullende verduidelijking en bewijzen die door de
Commissie aan het impact assessment is toegevoegd heeft deze zorgen
niet weggenomen. Het kabinet zal daarom nadere toelichting vragen van
de Commissie.
Voor de relevante sleuteltechnologieën (zoals kwantumencryptie en
kwantuminternet) ligt een betrokkenheid van de publieke sector bij de
ontwikkeling van deze nieuwe infrastructuur en technologie voor de hand.
Echter, bij meer gangbare technologie voor veilige communicatie en
dataverkeer past een meer terughoudende rol van de EU om marktwerking de ruimte te geven. Bij de verdere uitwerking van het programma
zal het kabinet inzetten op eerlijke concurrentie, handhaving van het
staatssteunkader, een Europese markt voor veilige en snelle communi-

Tweede Kamer, vergaderjaar 2021–2022, 22 112, nr. 3412

6

catie en eerlijke, open en transparante aanbestedingsprocedures op alle
niveaus.
In het voorstel is de hoofdaannemer (prime contractor) verantwoordelijk
voor het integreren van het mkb en startups in de uitvoering van het
programma. Deelname van deze partijen is hiermee in de ogen van het
kabinet onvoldoende geborgd. Het kabinet zal zich inzetten voor betere
afspraken binnen het programma over het betrekken van mkb en startups.
In tegenstelling tot het voorstel van de Commissie, ligt een modulaire
opbouw van een Europees satellietnetwerk, in eerste instantie voor
publieke gebruikers, volgens het kabinet voor de hand. Het kabinet zal zich
ervoor inzetten dat deze mogelijkheid verder zal worden onderzocht en
overwogen. Op termijn moeten nationale en commerciële satellietinfrastructuren aan het netwerk kunnen worden toegevoegd, om afhankelijkheid van één enkele aanbieder te voorkomen en flexibele groeiscenario’s mogelijk te maken. Om deze reden moet ook integratie met en
benutting van bestaande grondgebonden netwerken mogelijk blijven.
Het voorstel doet vanwege zijn omvang een relatief grote aanslag op
bestaande Europese fondsen, waarbij andere prioriteiten onder druk
kunnen komen te staan. Het kabinet staat bijvoorbeeld terughoudend
tegenover benutting van middelen uit bestaande EU-ruimtevaartprogramma’s als Copernicus en Galileo, omdat daarmee de voortgang
van deze programma’s belemmerd kan worden. Hetzelfde geldt voor
fondsen als het Digital Europe Programme (DEP) en de Connecting
Europe Facility (CEF). Het kabinet heeft het standpunt dat de gevolgen van
de verschuiving van middelen binnen de Europese fondsen ten behoeve
van dit programma zorgvuldig moeten worden onderzocht en afgewogen,
zodanig dat voldoende geborgd wordt dat hiermee geen andere prioriteiten in het geding komen. Ook merkt het kabinet op dat inzet van de
ongealloceerde marge bedoeld is voor onvoorziene omstandigheden en
het kabinet nog niet overtuigd is van de vermeende noodzaak om de
marge voor dit voorstel in te zetten.
De totale kosten om het SCP operationeel te krijgen bedragen volgens de
Commissie EUR 6 mld. Daarvan komt EUR 2,4 mld. uit de EU-begroting.
De overige EUR 3,6 mld. zou moeten komen van lidstaten en private
investeringen, maar hoe is nog onduidelijk. Ook is niet zeker of en hoeveel
de private sector bereid is te investeren. Het kabinet zal zich inzetten voor
meer duidelijkheid hierover.
Voor het kabinet is het van belang dat het Europese Ruimtevaartagentschap ESA fungeert als technische partner van de Commissie bij de
ontwikkeling en realisatie van dit programma. Het kabinet zal zich inzetten
voor een goede positionering van ESA in dit programma.
Het kabinet steunt dat het programma open staat voor deelname van
intergouvernementele organisaties (IGO), zoals de NAVO, mits er een
internationale overeenkomst wordt gesloten tussen de EU en de IGO in
overeenstemming met Artikel 218 VWEU. Het kabinet hecht aan internationale samenwerking met gelijkgezinde partners en zal er daarom scherp
op zijn dat deelname van IGO’s onder gepaste voorwaarden mogelijk
blijft.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2021–2022, 22 112, nr. 3412

7

c) Eerste inschatting van krachtenveld
Tijdens de informele Raad voor Concurrentievermogen van 16 februari jl.
hebben de EU-lidstaten, inclusief Nederland, algemene politieke steun
uitgesproken voor SCP9. De inschatting van het kabinet is dat er geen
lidstaten fundamenteel tegen het voorstel zullen zijn. Hoewel de strategische noodzaak van een dergelijk systeem door veel lidstaten wordt
erkend, is er ook sprake van breed gedragen kritiek. Deze richt zicht vooral
op de vele openstaande vragen rond implementatie. Veelgehoorde
kritische geluiden zijn: 1) het budget van SCP mag niet ten koste gaan van
bestaande ruimtevaartprogramma’s, 2) een concessie-model leidt niet tot
innovatie (een «open systeem» zou hiervoor beter geschikt zijn) en 3) een
stapsgewijze aanpak, met om te beginnen de inkoop van satellietcapaciteit via GOVSATCOM en daarna een verder modulaire groei, moet tot de
mogelijkheden behoren.
Inhoudelijk is de beeldvorming over SCP wisselend. Een aantal zuidelijke
lidstaten lijken het meest positief. Vanuit Noordwestelijke lidstaten klinken
meer kritische signalen van zowel inhoudelijke als financiële aard.
Zodoende staat het kabinet met een positief-kritische positie niet
geïsoleerd.
In het Europees Parlement zullen naar verwachting de Commissie voor
Industrie, Onderzoek en Energie (Committee on Industry, Research and
Energy, ITRE) en de Commissie voor Budgetten (BUDG) het onderwerp
behandelen. Voor zover bekend is er nog geen rapporteur aangewezen.
Het krachtenveld binnen het Europees Parlement is vooralsnog onbekend.
4. Beoordeling bevoegdheid, subsidiariteit en proportionaliteit
a) Bevoegdheid
Het oordeel van het kabinet is positief. Het kabinet kan zich vinden in de
keuze voor de rechtsbasis. De Commissie baseert het voorstel op artikel
189(2) VWEU. Dit artikel geeft de EU de bevoegdheid de nodige maatregelen vast te stellen voor de verwezenlijking van de doelstellingen uit
artikel 189(1) VWEU, waaronder het uitstippelen van een Europees
ruimtevaartbeleid, deze kunnen de vorm hebben van een Europees
ruimtevaartprogramma (enige harmonisering van de wettelijke of
bestuursrechtelijke bepalingen van de lidstaten is uitgesloten). De EU
heeft op het terrein van ruimtevaartbeleid een parallelle bevoegdheid. Dit
is vastgelegd in artikel 4 lid 3 VWEU. De uitoefening van die bevoegdheid
belet de lidstaten niet hun eigen bevoegdheid uit te oefenen.
b) Subsidiariteit
Het oordeel van het kabinet is positief. Het doel van het voorgestelde
optreden is een Europees systeem voor beveiligde satellietcommunicatie
op te zetten dat de levering waarborgt van wereldwijde veilige, flexibele
en weerbare satellietcommunicatiediensten. Het kabinet onderschrijft
hiervoor de noodzaak van samenwerking op Europees niveau. Gezien de
mondiale schaal en de aard van connectiviteit kan dit onderwerp niet
uitsluitend op lokaal of regionaal niveau worden geregeld. Verder heeft
geen lidstaat op zichzelf de capaciteiten of middelen om te voldoen aan de
totaliteit van evoluerende gebruikersbehoeften en bijbehorende kosten.
De toegevoegde waarde van een Europese oplossing zit in het voorkomen
van duplicatie, betere exploitatie, gezamenlijk vergroten van veiligheid en

9

Kamerstuk 21 501-30, nr. 554.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2021–2022, 22 112, nr. 3412

8

weerbaarheid, een groter aanbod van diensten en schaalvoordeel.
Optreden op EU-niveau is daarom gerechtvaardigd.
c) Proportionaliteit
Het oordeel van het kabinet ten aanzien van de proportionaliteit is positief.
Wel heeft het kabinet een aandachtspunt. Het programma definieert
minimumeisen voor het opzetten van een Europees systeem voor veilige
connectiviteit en de voorziening van satellietcommunicatie voor publiek
gebruik. Het systeem zal zodanig worden ontworpen dat het complementair is aan bestaande capaciteit van lidstaten, en dat het additionele
capaciteitsbehoeften kan vervullen. Het voorgestelde optreden is daarmee
geschikt om het doel te bereiken. Het voorstel gaat over het algemeen niet
verder dan nodig om het hoofddoel van dit programma te bereiken. Zo
introduceert het voorstel geen beperkingen ten aanzien van de mogelijkheden voor de lidstaten om hun capaciteit voor connectiviteit en
satellietcommunicatie te verzekeren op de wijze die zij verkiezen, en biedt
het zodoende voldoende ruimte voor alternatieve keuzes.
De keuze van de Commissie voor het bouwen van een eigen constellatie
van ca. 1.000 satellieten is voor het kabinet een aandachtspunt. Dit gaat
volgens het kabinet mogelijk verder dan noodzakelijk, omdat dit de steeds
evoluerende gebruikersbehoefte niet meeweegt. Starten met een
modulaire opbouw van het programma zou een minder ingrijpend
alternatief kunnen zijn. In dat geval wordt begonnen met inkoop van
diensten bij private Europese partijen, waarna alsnog kan worden
overwogen om eigen capaciteit op te bouwen. Dit scenario is volgens het
kabinet echter niet voldoende in overweging genomen. Het kabinet zal
zich ervoor inzetten dat deze mogelijkheid verder wordt onderzocht en
overwogen.
5. Financiële consequenties, gevolgen voor regeldruk, concurrentiekracht en geopolitieke aspecten
a) Consequenties EU-begroting
De voorziene bijdrage uit de EU-begroting van 2021 tot 2027 bedraagt
EUR 2.400 mln.
Hiervan zal EUR 1.600 mln. worden geïmplementeerd onder het nieuwe
Secure Connectivity Programme (2023 tot 2027).
Dit programma wordt gefinancierd via herschikking van de middelen uit:
het Union Space Programme (Galileo, EUR 260 mln.), het Neighbourhood,
Development and International Cooperation Instrument (NDICI)
«emerging challenges and priorities cushion» (EUR 150 mln.), het
European Defence Fund (EDF, EUR 400 mln.), het Digital Europe
Programme (DEP, EUR 440 mln.), de digital strand van de Connecting
Europe Facility (CEF, EUR 200 mln.), de ongealloceerde marge onder
begrotingscategorie 1 van het Meerjarig Financieel Kader (MFK)
«onderzoek en innovatie» (EUR 50 mln.) en de ongealloceerde marge
onder begrotingscategorie 5 van het MFK «veiligheid en defensie (EUR
100 mln.).
Daarnaast komt er nog EUR 800 mln. uit de budgettering van drie andere
programma’s: Horizon Europe (EUR 430 mln.), Union Space Programme
(GOVSATCOM, EUR 220 mln.) en Neighbourhood, Development and
International Cooperation Instrument (NDICI, EUR 150 mln.).

Tweede Kamer, vergaderjaar 2021–2022, 22 112, nr. 3412

9

Het kabinet is van mening dat de benodigde EU-middelen gevonden
dienen te worden binnen de in de Raad afgesproken financiële kaders van
de EU-begroting 2021–2027 en dat deze moeten passen bij een prudente
ontwikkeling van de jaarbegroting. Het behoeft nadere analyse wat de
consequenties zijn van de voorgestelde aanwending van Europese
fondsen op andere prioriteiten, en de mate waarin dit gewenst is. Daarbij
is het kabinet van mening dat eventuele inzet van middelen vanuit
Horizon Europe in nauw overleg met de lidstaten dient te gebeuren.
b) Financiële consequenties (incl. personele) voor rijksoverheid en/ of
medeoverheden
De totale kosten om het Secure Connectivity Programme operationeel te
krijgen bedragen volgens de Commissie EUR 6 mld. Dit betreft de kosten
van de infrastructuur. Servicekosten zijn niet van toepassing. Operational
expenditure ligt vermoedelijke rond de EUR 170 mln. Een verdere
toelichting daarop is niet gegeven. Naast bovenstaande bijdrage van EUR
2,4 miljard uit de EU-begroting, zou de overige EUR 3,6 miljard moeten
komen van vrijwillige bijdragen van lidstaten en private investeringen.
Zodoende heeft het voorstel geen vastgestelde financiële consequenties
voor de rijksoverheid en/of decentrale overheden. Echter, Nederland kan
ervoor kiezen om als lidstaat bij te dragen aan dit programma. Dit zal
waarschijnlijk mogelijk worden via een optioneel programma dat binnen
ESA-kader wordt voorbereid. Binnen de huidige ruimtevaartbegroting zijn
de budgettaire mogelijkheden hiervoor overigens beperkt. In ieder geval
zullen de eventuele budgettaire gevolgen worden ingepast op de
begroting van de beleidsverantwoordelijke departementen, conform de
regels van de budgetdiscipline.
De kosten zijn zowel het gevolg van een uitbreiding van bestaand beleid
(GOVSATCOM) als nieuw beleid (Secure Connectivity).
Dit EU-voorstel zal geen directe baten opleveren voor de (Nederlandse)
overheidsbegroting. De mogelijke economische baten van het programma
voor de gehele EU schat de Commissie op EUR 17–24 mld. (bruto
toegevoegde waarde) en EUR 10–19 miljard aan spill-over effecten.
c) Financiële consequenties en gevolgen voor regeldruk voor bedrijfsleven en burger
Mogelijke kosten voor het bedrijfsleven zijn hier niet van toepassing. Dit
voorstel zal niet leiden tot extra tarieven, heffingen, aanpassing of
aanscherping van eisen.
Het voorstel leidt niet tot extra administratieve lasten, zoals rapportageverplichtingen en toezichtlasten, voor bedrijfsleven, burger en/of
overheid.
d) Gevolgen voor concurrentiekracht en geopolitieke aspecten
Concrete marktkansen ziet het kabinet vooral op het gebied van kwantumencryptie en -computing, en voor de technologie achter optische
satellietcommunicatie. Het kabinet voorziet geen negatieve effecten op de
concurrentiekracht.
Het initiatief heeft een belangrijk geopolitiek oogmerk. Het belang van
investeringen in ruimtegebaseerde connectiviteit werd op 10 en 11 maart
2022 bevestigd in de Verklaring van Versailles tegen het licht van de
agressie van Rusland tegen de Oekraïne. Naast een digitaal veiligheidsschild, moet het een Europees antwoord zijn op de dreigende wereldwijde

Tweede Kamer, vergaderjaar 2021–2022, 22 112, nr. 3412

10

dominantie van commerciële megaconstellaties. Ook de opkomst van
soortgelijke publieke projecten in Rusland en China spelen een rol.
Bovendien wil de Commissie met dit programma ook «strategische
gebieden» bereiken, zoals de Noordpool en Afrika.
6. Implicaties juridisch
a) Consequenties voor nationale en decentrale regelgeving en/of
sanctionering beleid (inclusief toepassing van de lex silencio positivo)
Het voorstel heeft geen gevolgen voor nationale of decentrale regelgeving. Er worden geen regels of vergunningseisen gesteld die gericht
zijn tot burgers of ondernemers en de Commissie heeft in haar voorstel
geen handhavings- en sanctioneringsbepalingen opgenomen. De lex
silencio positivo speelt niet bij dit voorstel.
Het voorstel leidt niet tot een wijziging van de bevoegdheden, verantwoordelijkheden en/of taken voor de rijksoverheid en decentrale
overheden. Tevens zijn er geen interbestuurlijke afspraken tussen de
rijksoverheid en decentrale overheden betreffende samenwerking nodig.
b) Gedelegeerde en/of uitvoeringshandelingen, incl. NL-beoordeling
daarvan
Het voorstel voorziet in de toekenning van een bevoegdheid aan de
Commissie voor het vaststellen van gedelegeerde handelingen voor
wijziging van de indicatoren in de bijlage voor de rapportage over de
voortgang van het programma en het bereiken van de gestelde doelstellingen en aanvulling van de verordening met bepalingen over de
instelling van een systeem van monitoring en evaluatie (artikel 38(3)). De
keuze voor delegatie (i.p.v. uitvoering) ligt voor de hand, omdat het gaat
om wijzigingen en aanvullingen van de verordening. Toepassing van een
spoedprocedure is daarbij mogelijk. Dit is wenselijk indien dit om
dwingende redenen van urgentie vereist is. Het gaat daarbij om
niet-essentiële onderdelen van regelgeving, waardoor toekenning van
deze bevoegdheid mogelijk is. Toekenning van deze bevoegdheid is ook
wenselijk om geen tijdrovende wetgevingsprocedure voor de verordening
te hoeven starten. De bevoegdheid is goed afgebakend. De toekenning
van de bevoegdheid vindt plaats tot 31 december 2028, waarna gerapporteerd moet worden over de toepassing. De bevoegdheid wordt toegekend
in overeenstemming met de beginselen uit het interinstitutioneel akkoord
Beter Wetgeven.
Met artikel 5(3) voorziet het voorstel in een uitvoeringshandeling om
maatregelen vast te stellen die nodig zijn voor de bepaling van de locatie
van de publieke infrastructuur nodig voor de werking van de diensten
voorzien in het programma.
Met artikel 7(2) voorziet het voorstel in uitvoeringshandelingen voor het
vaststellen van de operationele vereisten voor overheidsdiensten, in de
vorm van technische specificaties voor usecases die met name verband
houden met crisisbeheer, bewaking en beheer van belangrijke infrastructuur, waaronder diplomatieke communicatienetwerken. Met artikel
7(3) voorziet het voorstel in uitvoeringshandelingen voor het vaststellen
van het dienstenpakket voor de overheidsdiensten, in de vorm van een
lijst diensten en de eigenschappen daarvan, waaronder geografische
dekking, frequentie, bandbreedte, gebruikersapparatuur en beveiligingsaspecten.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2021–2022, 22 112, nr. 3412

11

Met artikel 8(2,4) voorziet het voorstel in een uitvoeringshandeling voor
het vaststellen van nadere voorschriften voor de verlening van overheidsdiensten, rekening houdend met artikel 66 van de verordening inzake het
ruimtevaartprogramma, de verwachte vraag voor de verschillende
usecases, de dynamische toewijzing van de middelen, de prioritering van
de overheidsdiensten naargelang hoe relevant en kritiek de behoeften van
de gebruikers zijn, en in voorkomend geval de kostenefficiëntie. De
toegang tot de overheidsdiensten is gratis voor de gebruikers daarvan,
tenzij in afwijking hiervan de Commissie in naar behoren gemotiveerde
gevallen en bij wijze van uitzondering door middel van uitvoeringshandelingen een prijsbeleid vaststelt.
De Commissie zal ervoor zorgen dat er voor de bedoelde overheidsinfrastructuur een risico- en dreigingsanalyse wordt uitgevoerd. Op basis van
die analyse stelt zij door middel van uitvoeringshandelingen (artikel 27(2))
de algemene beveiligingsvoorschriften vast.
Met artikel 36(4) voorziet in uitvoeringshandelingen waarmee de
Commissie aanvullende vereisten kan vaststellen voor de deelname van
derde landen en internationale organisaties aan het programma, voor
zover dit verenigbaar is met bestaande overeenkomsten.
Het werkprogramma wordt door de Commissie door middel van
uitvoeringshandelingen vastgesteld (artikel 38(1)). Door middel van dit
werkprogramma wordt het Programma uitgevoerd. Het bevat een
beschrijving van de acties en de desbetreffende financiële middelen die
nodig zijn om de doelstellingen van het programma te verwezenlijken en,
waar toepasselijk, het totale bedrag dat voor blendingverrichtingen is
gereserveerd. Het werkprogramma dient als aanvulling op het werkprogramma voor het GOVSATCOM-onderdeel van het ruimtevaartprogramma.
Voor alle uitvoeringshandelingen gaat het om de nadere bepaling van de
inhoud van de verordening op niet-essentiële onderdelen. Omdat het gaat
om niet-essentiële onderdelen van de verordening, is toekenning van deze
bevoegdheden mogelijk. Toekenning van deze bevoegdheden is ook
wenselijk, omdat zo flexibiliteit wordt behouden en geen wetgevingsprocedure voor de verordening hoeft te worden gestart. Uitvoering in plaats
van delegatie ligt hier voor de hand, omdat het gaat om uitvoering van de
verordening volgens eenvormige voorwaarden. De onderzoeksprocedure
is op al deze handelingen van toepassing. Door de toepassing van de
onderzoeksprocedure (artikel 42, lid 2) is een adequate betrokkenheid van
de lidstaten bij de besluitvorming verzekerd; ten aanzien van de uitvoeringshandeling die betrekking heeft op de algemene eisen uit een oogpunt
van veiligheid (artikel 27(2)) kan de Commissie de handeling niet
aannemen indien het comité geen advies heeft uitgebracht. De onderzoeksprocedure is conform artikel 2(2)(b)(i en iii) van Verordening (EU)
nr. 182/2011 aangewezen bij uitvoeringsbepalingen met betrekking tot
programma’s die aanzienlijke implicaties hebben en uitvoeringshandelingen met betrekking tot veiligheid.
c) Voorgestelde implementatietermijn (bij richtlijnen), dan wel voorgestelde datum inwerkingtreding (bij verordeningen en besluiten) met
commentaar t.a.v. haalbaarheid
De verordening treedt in werking op de twintigste dag na publicatie in het
publicatieblad van de EU (artikel 47). De verordening vergt geen
omzetting in nationale wetgeving of in de nationale uitvoeringspraktijk.
Het kabinet kan daarom instemmen met de inwerkingtredingsdatum.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2021–2022, 22 112, nr. 3412

12

d) Wenselijkheid evaluatie-/horizonbepaling
Er is voorzien in een eerste evaluatie drie jaar na inwerkingtreding en
vervolgens een evaluatie telkens na vier jaar (artikel 39). Daar kan het
kabinet mee instemmen.
e) Constitutionele toets
N.v.t.
7. Implicaties voor uitvoering en/of handhaving
N.v.t.
8. Implicaties voor ontwikkelingslanden
SCP streeft ernaar diensten beschikbaar te stellen die verbinding met
strategische gebieden mogelijk maken, zoals het Arctische gebied en het
Afrikaanse continent. Daarmee poogt de EU met het SCP een bijdrage
leveren aan breedbanddiensten in Afrika, wat ten goede kan komen aan
de duurzame ontwikkeling van en armoedevermindering in ontwikkelingslanden (specifiek Sustainable Development Goal doelstelling 9.c:
universele en betaalbare toegang tot internet in de minst ontwikkelde
landen).
Het kabinet ziet de voorziening van breedbanddiensten voor het
Afrikaanse continent niet als hoofddoel. Maar ten algemene staat het
kabinet positief tegenover deze mogelijke uitkomsten.
SCP zal naar verwachting geen implicaties hebben voor ontwikkelingslanden als het gaat om markttoegang van ontwikkelingslanden tot de EU
of mogelijke concurrentieverstoring op derde markten.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2021–2022, 22 112, nr. 3412

13