Tweede Kamer der Staten-Generaal

2

Vergaderjaar 2016–2017

34 270

Uitvoering Wet raadgevend referendum

Nr. 24

VERSLAG VAN EEN ALGEMEEN OVERLEG
Vastgesteld 6 januari 2017
De vaste commissie voor Binnenlandse Zaken heeft op 14 december 2016
overleg gevoerd met de heer Plasterk, Minister van Binnenlandse Zaken
en Koninkrijksrelaties, over:
– de brief van de Minister van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties d.d. 5 april 2016 met de reactie op het verzoek
van het lid Van Raak, gedaan tijdens de regeling van werkzaamheden van 5 april 2016, over het bewust frustreren van
het referendum (Kamerstuk 34 270, nr. 8);
– de brief van de Minister van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties d.d. 14 april 2016 ter aanbieding van het afschrift
van de brief over een ontbrekende correctiefactor bij de
controle op meervoudig afgelegde ondersteuningsverklaringen
in de Wet en het Besluit raadgevend referendum;
– de brief van de Minister van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties d.d. 2 mei 2016 met de evaluatie van het raadgevend referendum 6 april 2016 (Kamerstuk 34 270, nr. 18);
– de brief van de Referendumcommissie d.d. 18 mei 2016 inzake
aanbieding jaarverslag 2015 van Referendumcommissie;
– de brief van de Minister voor Wonen en Rijksdienst d.d.
29 augustus 2016 ter aanbieding van de evaluatie van het
raadgevend referendum van 6 april 2016 over de wet tot
goedkeuring van de associatieovereenkomst tussen de
Europese Unie en Oekraïne (Kamerstuk 34 270, nr. 20);
– de brief van de Minister van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties d.d. 6 december 2016 met het tweede evaluatieverslag Referendumcommissie (Kamerstuk 34 270, nr. 21).
Van dit overleg brengt de commissie bijgaand geredigeerd woordelijk
verslag uit.
De voorzitter van de commissie,
Pia Dijkstra
De griffier van de commissie,
Van der Leeden

kst-34270-24
ISSN 0921 - 7371
’s-Gravenhage 2017

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 34 270, nr. 24

1

Voorzitter: Van Raak
Griffier: Hendrickx
Aanwezig zijn zes leden der Kamer, te weten: Amhaouch, Bisschop, Fokke,
Koşer Kaya, Van Raak en Taverne,
en de heer Plasterk, Minister van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties.
Aanvang 16.05 uur.
De voorzitter:
Ik heet de Minister van Binnenlandse Zaken en zijn gevolg van harte
welkom. Ik heet ook de leden van harte welkom.
De heer Taverne (VVD):
Voorzitter. Het is een hele dag referendum in dit huis, zo lijkt het wel. We
spreken vandaag over de evaluatie van de referendumwet en meteen ook
over de eerste ervaring die we onder de huidige Wet raadgevend
referendum met een daadwerkelijk referendum hebben opgedaan.
Het initiatiefwetsvoorstel dat in de Kamer is behandeld, kwam van de
collega’s Fokke, Voortman en Schouw. Dat is uiteindelijk gesteund door de
PVV, 50PLUS, D66, GroenLinks, de PvdA, de Partij voor de Dieren en de
SP. De VVD schittert in dit rijtje door afwezigheid. Niet velen zullen het
toegeven, maar volgens mij hadden met terugwerkende kracht misschien
meer partijen in het rijtje van tegenstanders willen staan. Ik geloof
namelijk niet dat het tot nu toe een gillend succes is. De VVD is dan ook
niet van haar standpunt teruggekomen dat referenda in welke vorm dan
ook niet passen in de representatieve democratie die we in Nederland
kennen, die goed werkt en die nu een beetje ondersteboven lijkt te zijn
gezet door dit middel, waar we volgens mij voorlopig ook nog niet vanaf
zijn.
Over de tot nu toe opgedane ervaringen valt ontzettend veel te zeggen.
Het is een rijkdom aan ervaring die we hebben opgedaan, en wel zo dat
daar niet één, niet twee, niet drie maar maar liefst vier evaluaties aan zijn
gewijd. Die zijn uitgevoerd door verschillende partijen, waaronder de
Kiesraad en de Referendumcommissie zelf. We hebben van de Referendumcommissie een rapport ontvangen, het rapport van 18 november.
Daarin omschreef ze onder meer wat ze heeft gedaan. Maar daarnaast
was er nog een belangrijke conclusie over de subsidieverlening, het
onderwerp waarop de commissie zich in haar evaluatie vooral heeft
gericht. De commissie was erg tevreden. Ik citeer even uit het rapport: «De
uitkomsten van dit deel van de evaluatie geven geen aanleiding om al na
één referendum de subsidieregeling fundamenteel te veranderen. De
Referendumcommissie wil dergelijke wijzigingen pas overwegen als er
meer ervaring is opgedaan met de uitvoering van de subsidieregeling.»
Het is de eerste keer dat we onder de Wet raadgevend referendum een
referendum hebben gehouden. Het is beslist niet de eerste keer dat we in
Nederland subsidies hebben uitgedeeld. Sterker, dat lijkt bijkans de
corebusiness in ons land te zijn geworden. De Referendumcommissie is
dus hartstikke tevreden over de subsidieverlening, over het uitdelen van
maar liefst 2 miljoen euro. Dat is opmerkelijk, omdat de commissie in een
briefje van 9 december, voorafgaand aan dit overleg, toch met een aantal
verbeteringen op de proppen komt. In het kader van de evaluatie heeft de
commissie vastgesteld dat er een aantal verbeteringen noodzakelijk zijn.
De eerste is het stellen van de eis in de subsidieregeling dat de subsidieaanvraag een plan van aanpak moet bevatten waaruit duidelijk blijkt welke
activiteit zal worden uitgevoerd en waarin precies wordt beschreven hoe
de activiteit gaat bijdragen aan het stimuleren van het debat. Ik weet niet
of je hier nu om moet glimlachen of grimlachen. Nogmaals: het is niet de

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 34 270, nr. 24

2

eerste keer dat subsidie wordt verleend. Als je dan na de eerste
ervaringen tot de conclusie komt dat het misschien een idee is om aan
subsidievragers te vragen wat ze met het geld gaan doen, dan is dat niet
heel hoopgevend.
Dat geldt ook voor de wijze waarop uiteindelijk met terugwerkende kracht
is gecontroleerd of er eigenlijk wel goed geld is uitgedeeld. In haar briefje
refereert de Referendumcommissie zelf aan het feit dat de informatie die
aan het licht is gekomen naar aanleiding van een aantal WOB-verzoeken,
mede de aanleiding is om te komen tot een aantal verbeteringen. Dat is
natuurlijk ook een gotspe, want je moet na een evaluatie geen WOBverzoeken nodig hebben, lijkt mij, om tot verbeteringen te komen. De
manier waarop de commissie zichzelf heeft vergewist van de juistheid van
de uitgaven, is op zijn minst alarmerend. Van de 98 particulieren aan wie
een deel van de 2 miljoen euro is uitgegeven, zijn er 38 bij wijze van
steekproef gecontroleerd. Ook daaruit bleek dat velen onterecht geld
hebben ontvangen. Dat heeft ertoe geleid dat het op een aantal plekken is
teruggevorderd. Dat heeft er allemaal niet aan in de weg gestaan dat het
kennelijk heel hard werken is geweest voor de Referendumcommissie. Zij
heeft namelijk om een verhoging van haar schadeloosstelling gevraagd.
Die is uiteindelijk ook gerealiseerd bij besluit van de Minister van
Binnenlandse Zaken dat werd gepubliceerd op 29 januari 2016. Het was
namelijk zo’n enorme klus, die overigens niet blijkt uit de resultaten van
de evaluatie, dat zij graag een verdubbeling van haar bezoldiging wilde
hebben. Die heeft zij dus uiteindelijk ook gekregen. Wil de Minister
reflecteren op de waarnemingen van de VVD-fractie, waarvan ik zojuist
een bloemlezing heb gegeven? Hoe oordeelt hij over de geschiktheid van
de huidige commissie en de bezetting daarvan voor het toezichthouden
en het uitdelen van subsidies voor toekomstige referenda? En, meer in het
algemeen, hoe oordeelt de Minister over de juistheid van het uitgangspunt dat de overheid geld geeft voor campagnes voor partijen die voor of
tegen referenda zijn, ongeacht welke vraag dan ook?
De heer Amhaouch (CDA):
Voorzitter. Toen er twee weken geleden lokale referenda werden gehouden, was het overgrote deel van de kiezers in geen velden of wegen te
bekennen. In Arnhem kwam een op de vier kiezers opdagen, in Rotterdam
een op de zes. Ook landelijk zien veel mensen het referendum liever
vandaag dan morgen verdwijnen. De Minister gaf een dag na het
referendum – dat was op 7 april 2016, voor de NOS-camera – al aan dat er
nog eens goed gekeken moet worden naar de referendumwet. Inmiddels
zijn we acht maanden verder. Welke maatregelen heeft de Minister in de
tussentijd genomen? Is hij misschien tot de conclusie gekomen dat we
voortaan beter geen referenda meer kunnen houden? Ik krijg daarop
graag een reflectie.
De Referendumcommissie heeft voor het verstrekken van de subsidiegelden verschillende uitgangspunten opgesteld. In de praktijk is dit geld
aan allerlei vreemde zaken besteed. Zo kreeg Raspoetin BV meer dan
€ 40.000 voor het bedrukken van wc-rollen om zijn boodschap te
verkondigen. Ook blijkt uit een WOB-procedure van RTL Nieuws dat
verschillende organisaties onterecht voor tienduizenden euro’s uitgekeerd
hebben gekregen. Hoe kijkt de Minister tegen deze gang van zaken aan?
Wat gaat hij doen om onterecht uitgekeerd geld terug te halen?
Ik kom te spreken over de financiering. In aanloop naar het referendum
heeft de Minister gezegd dat transparantie van groot belang is bij de
financiering van de referendumcampagne. Nu blijkt dat de Open Society
Foundation van George Soros ongeveer zeven ton betaald heeft aan
pro-Europese organisaties. Is de Minister van mening dat dergelijke
financieringsbronnen voldoende transparant zijn? De Raad van Europa
heeft een aantal aanbevelingen geformuleerd over transparantie en het
stellen van regels voor buitenlandse giften voor politieke campagnes.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 34 270, nr. 24

3

Politieke partijen zijn verplicht om giften van € 4.500 en meer openbaar te
maken. Zijn er meer organisaties die campagne voeren? Hoe gaat de
regering voor die organisaties transparantie bewerkstelligen? Wat de
politieke partijen betreft, de aanbeveling van de Raad van Europa over het
beperken van buitenlandse financiering zou wat het CDA betreft ook in
Nederland mogen worden uitgewerkt. Is de Minister bereid, daarvoor
voorstellen te doen?
De Minister is van plan om de referendumwet pas in 2018 te evalueren,
terwijl het mogelijk volgende referendum alweer voor de deur staat. Als
we tot 2018 wachten, zullen de kosten alleen maar oplopen. Het referendum over Oekraïne heeft meer dan 30 miljoen euro gekost, terwijl in 2012
de landelijke verkiezingen ongeveer 40 miljoen kostten. Wat heeft het
referendum de burger opgeleverd? De regering zei voor het referendum
dat zij de uitslag ervan heel serieus zou nemen. Blijkbaar betekende dit
niet dat er ook nog een serieuze campagne zou worden gevoerd om de
kiezer te overtuigen. Waarom is dat niet gebeurd? Het referendum is hoe
dan ook een bijzonder duur en roekeloos experiment gebleken. Er is een
uitkomst uitgerold waarvan het kabinet al op voorhand wist dat die niet
uitvoerbaar zou zijn, alleen al vanwege de verwevenheid met de andere
Europese lidstaten.
Er ligt een evaluatie, maar er is nog niks gebeurd. De CDA-fractie is er
geen voorstander van om te wachten op nog meer evaluaties en nog
meer referenda, nog meer onuitvoerbare uitkomsten en nog meer
weggegooid geld. De CDA-fractie roept de Minister op om de Wet
raadgevend referendum zo snel mogelijk in te trekken.
De Minister schreef in 1999 een betoog in de Intermediair. Ik ga dat
betoog niet helemaal overdoen, maar er zat een interessante passage in.
Naar aanleiding van dat betoog vraag ik de Minister om D66, de PvdA en
GroenLinks nog eens goed op het hart te drukken om eens goed na te
denken over het referendum. De Minister betoogde indertijd namelijk dat
het referendum een gek instrument was.
Mevrouw Fokke (PvdA):
Voorzitter. Democratie moet meer zijn dan één keer in de vier jaar je stem
uitbrengen. De PvdA is er dan ook van overtuigd dat het referendum een
prima aanvulling is op de representatieve democratie. We kunnen lessen
trekken uit het referendum over het associatieverdrag met Oekraïne, maar
we moeten niet meteen de spelregels van het referendum veranderen.
Daarvoor is één referendum wat ons betreft echt wel wat weinig. We
geven de Minister vanmiddag dan ook vooral aandachtspunten mee voor
de grote evaluatie, die over anderhalf jaar gepland staat.
De Wet raadgevend referendum gaat nog uit van het op papier verzamelen en indienen van handtekeningen. Dat is niet zo heel raar, omdat de
eerste indiening van het wetsvoorstel al in 2005 was. Dit had met name te
maken met de betrouwbaarheid van de digitale systemen. We zijn nu
zoveel jaren verder en kunnen vaststellen dat elektronische indiening in
combinatie met DigiD wellicht een prima manier is. Hoe denkt de Minister
hierover? Ook is gebleken dat in aanloop naar de verkiezingen gebruik is
gemaakt van een applicatie waarmee verzoeken op elektronische wijze
konden worden ingediend. Hierbij ging het echter om een applicatie in
private handen. Ligt het gelet op de stand van de techniek niet op de weg
van de overheid om een dergelijke applicatie te ontwikkelen? Het gaat
immers om gegevens van onze eigen burgers. Hoe denkt de Minister
hierover?
Er is al wat gezegd over de Referendumcommissie, die subsidies vaststelt
voor activiteiten die het debat moeten stimuleren. De commissie kon
vooraf niet of in ieder geval niet goed beoordelen of het geld gebruikt zou
worden voor het doel dat werd beoogd en al helemaal niet in hoeverre die
subsidies effectief zouden kunnen zijn. Uit controle achteraf blijkt dat er in
veel gevallen nauwelijks iets of zelfs niets met die subsidies is gedaan.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 34 270, nr. 24

4

RTL Nieuws en De Telegraaf meldden tienduizenden euro’s aan onterecht
uitgekeerde subsidies. Dat kan wat ons betreft natuurlijk niet, want het
gaat om gemeenschapsgeld. Nu moet nog maar worden bezien of dit
belastinggeld ooit wordt teruggestort. Hoe denkt de Minister hierover?
Kan hij inzicht verschaffen in hoeveel geld er inmiddels is teruggestort?
Kan hij ook reflecteren op de vraag hoe we dit in de toekomst wellicht
zouden kunnen voorkomen?
Als laatste wil ik het graag hebben over de opkomstdrempel. Daar is heel
veel over gezegd. Ik hoef er ook helemaal niet geheimzinnig over te doen:
het was een politieke deal in de Eerste Kamer. Uiteindelijk is de initiatiefwet die ging over de opkomstdrempel als hamerstuk door de Tweede
en de Eerste Kamer aangenomen. Kamerbreed was de overtuiging dat er
drempels in deze referendumwet moesten komen. Zorgt de opkomstdrempel wel of niet voor strategisch stemgedrag? Daar is heel veel over
gezegd. De een zegt van wel en de ander zegt: nee, dat is geen strategisch
stemgedrag; ik ben gewoon niet gaan stemmen omdat ik het niet
interessant vond. Het volgende vind ik heel vreemd. Je zou verwachten
dat de Kiesraad ons over dit soort zaken adviseert. De Kiesraad draait
echter heel makkelijk weg bij dit punt en adviseert ons niet, maar zegt er
wel dingen over. Ook zegt hij: het is niet aan ons om iets te zeggen over
de wenselijkheid of de hoogte ervan. De Kiesraad doet dat wel op meer
onderdelen, waarvan ik denk: we hebben hem toch om ons te adviseren
over kiesrechtaangelegenheden. Als hij bij alles zegt dat het aan de
politiek en het parlement is om daarover te oordelen, vraag ik mij af
waarom we nog een Kiesraad hebben. Ik zou graag hebben dat de
Kiesraad over anderhalf jaar bij de evaluatie niet van al die belangrijke
punten wegloopt, maar gewoon hardop erover adviseert.
De heer Taverne (VVD):
Ik heb een vraag en een correctie. Mevrouw Fokke stelt dat de wet als
hamerstuk is aangenomen. Ik heb het opgezocht: dat is niet zo. In ieder
geval heeft de VVD-fractie tegengestemd respectievelijk aantekening laten
maken. Ik vind het daarnaast niet helemaal fair om de Kiesraad te
verwijten dat hij ergens niet over heeft geadviseerd. Volgens mij is de
Kiesraad ook helemaal geen adviesorgaan. Hij kan gevraagd en
ongevraagd advies geven, ook op verzoek van de Kamer, maar hij gaat
vooral over het organiseren van verkiezingen. Ik vind eerlijk gezegd dat je
een beetje wegloopt voor de verantwoordelijkheid die wij hier hebben om
te oordelen over wetten, als je de Kiesraad daarvoor naar voren schuift. Is
mevrouw Fokke dat met mij eens?
Mevrouw Fokke (PvdA):
Volgens mij zei ik heel duidelijk dat ik wil dat in de grote evaluatie juist
beter onder de loep wordt genomen of de opkomstdrempel zorgt voor
strategisch stemgedrag. Ik heb heel veel meningen gehoord. Iemand die
iets anders vindt, moet zijn vinger opsteken. Ik heb gehoord dat er
strategisch stemgedrag door is ontstaan en ik heb gehoord dat mensen
het een oninteressant referendum vonden. Er waren dus verschillende
redenen. Er zitten in veel meer referenda opkomstdrempels. Daarom wil ik
voor de toekomst graag weten of het inderdaad zo is dat een opkomstdrempel strategisch stemgedrag uitlokt, want dan wil ik daar best nog
eens over nadenken. In de initiatiefwet, zoals die ooit in 2005 is ingediend,
zat geen opkomstdrempel. Ik wil wel eerst exact weten hoe het zit. Dan
lijkt mij de Kiesraad een van de instanties die je het beste om advies kunt
vragen. Wat ik een beetje jammer vind, is dat ik de Kiesraad er in het stuk
wel een mening over zie hebben – die druipt ervan af – terwijl die niet
wordt onderbouwd. Die onderbouwing mag ik van de Kiesraad vragen.
Daarmee loop ik niet weg voor mijn verantwoordelijkheid. Ik wil heel
graag weten hoe het zit, en dat zeg ik ook juist, want ik wil weten hoe het
zit met de opkomstdrempel en het strategisch stemgedrag. Als ik voel dat

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 34 270, nr. 24

5

de Kiesraad een soort van conclusie trekt, dan wil ik dat hij die ook nader
onderbouwt. Als de Kiesraad dan zegt dat dit aan de politiek is, zeg ik dat
hij de politiek ook mag adviseren. Natuurlijk zijn wij hier in het parlement
om op basis van die adviezen uiteindelijk een besluit te nemen. Daar ben
ik nog nooit voor weggelopen.
De heer Taverne (VVD):
De PvdA was al van de maakbare samenleving, maar wil kennelijk ook van
de maakbare verkiezingsuitslag zijn. Immers, is niet ál het stemgedrag
strategisch? Ik mag toch hopen dat dat wel het geval is. Je denkt namelijk
strategisch na over de vraag welke partij je de verantwoordelijkheid wilt
geven voor het beleid in het land. Ik weet niet waarnaar mevrouw Fokke
op zoek is. Wat zou zij willen veranderen als zij erachter komt dat kiezers
om een bepaalde reden gaan stemmen? Wil zij dat onmogelijk maken?
Hoe moet ik dat begrijpen?
Mevrouw Fokke (PvdA):
Laten we eens bekijken wat de invloed is van de opkomstdrempel op het
referendum. Ik wil helemaal niks maken, maar ik wil gewoon een advies.
Ik ben niet doof of blind. Ik heb heel veel gelezen en gehoord. Als er
ergens discussie over is, kun je daarvoor weglopen en zeggen: hatseklats,
het is in steen gebeiteld en dat blijft het. Maar je kunt er ook nader
onderzoek naar doen om te achterhalen hoe dit zit. Als een wet wordt
ingediend en daarna in werking treedt, mag je toch hopen dat je een
poging doet om de wet te verbeteren als die ergens vastloopt. Stel dat dit
een hobbel is en dat de wet wordt verbeterd als je hier iets aan verandert,
dan sta ik daar open voor. Eerst wil ik alleen weten hoe het exact in elkaar
zit. Daarom vraag ik om daar bij de volgende evaluatie nader aandacht
aan te besteden.
Mevrouw Koşer Kaya (D66):
Voorzitter. Een referendum dient een noodrem op besluitvorming te zijn.
Daarom heeft D66 decennialang gepleit voor een correctief bindend
referendum: een echt referendum met kraakheldere spelregels. We
hebben daartoe ook een initiatiefwetsvoorstel ingediend, samen met
mevrouw Fokke en mevrouw Voortman. De eerste lezing is geweest en de
tweede lezing zal zo snel mogelijk volgen. Nu hebben we een voorlopige
oplossing: een adviserend referendum, dat geregeld is in de Wet raadgevend referendum. Het is goed dat er gelijk gebruik van is gemaakt. Nu
hebben we in ieder geval één keer gezien hoe het in de praktijk uitpakt.
Daarmee is de discussie gestart, maar niet afgerond.
De uiteindelijke evaluatie van het raadgevend referendum komt pas in
2018. Dat is drie jaar na de start, wat vrij gewoon is. De Kiesraad en
andere partijen zijn echter met enkele dringende punten van wijziging
gekomen. De vraag is: wat nu? D66 wil een bindend referendum mogelijk
maken. Onze aandacht en energie gaan daarin zitten. Als andere partijen
hun energie liever aan een tijdelijke oplossing willen besteden, dan zien
wij hun voorstellen voor het raadgevend referendum graag tegemoet.
Ongeacht het type referendum dient het aanvraagproces te worden
gedigitaliseerd. Weinig mensen nemen de moeite om een formulier te
printen en te posten. Er is veel gebruikgemaakt van de tool van GeenPeil.
Daarmee zijn allerlei persoonsgegevens in handen van een derde
gekomen. Dat is onwenselijk. De overheid moet zelf een applicatie bieden
die gekoppeld is aan DigiD. Dat helpt gelijk ook in de beoordelingstermijn,
die door de Kiesraad als knellend beschouwd wordt. De aantallen
benodigde handtekeningen, 10.000 voor het inleidende verzoek en
300.000 voor het definitieve verzoek, zijn gebaseerd op papieren
drempels. Naar welke aantallen moeten we als we digitaliseren? Is de
Minister bereid om hiernaar onderzoek te laten doen, zodat dit bij de

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 34 270, nr. 24

6

uitvoering van ons initiatief van een bindend referendum kan worden
meegenomen om te zijner tijd een onderbouwde keuze te kunnen maken?
Ik kom te spreken over de Referendumcommissie. In de tussentijd kan
bekeken worden hoe het proces van subsidieverlening kan worden
verbeterd, zodat een echt bindend referendum goed kan worden
opgepakt. De subsidieverlening is namelijk rommelig verlopen, zoals
collega’s voor mij al aangaven. Er waren veel fout ingevulde formulieren,
lange wachttijden voor de beslissing en veel terugvorderingen. Zijn de
onterecht verkregen subsidies al voor een deel terug? Ik sluit mij
kortheidshalve aan bij de vraag van mevrouw Fokke daarover.
De voorzitter:
De heer Taverne heeft een vraag, maar die gaat volgens mij over het
vorige onderwerp.
De heer Taverne (VVD):
Precies, voorzitter. Ik raak bijna in verwarring. Ik ken D66 als een partij die
voortdurend van standpunt wisselt, dus dat is ook niet zo gek. Dat geldt
ten aanzien van stemmen en verbeteringen van het stemproces al
helemaal, overigens net zoals voor de PvdA. We hebben dat onlangs al
gemerkt bij de modernisering van het stemproces in Nederland, waarbij
de relatief ouderwetse techniek van een stemprinter niet op de steun van
PvdA en D66 kon rekenen omdat het allemaal onveilig zou zijn en ermee
zou kunnen worden gemarchandeerd. Dat gaat ten koste van mensen met
een beperking, maar dat terzijde. Mevrouw Koşer Kaya en mevrouw Fokke
pleiten nu voor het gebruik van DigiD, terwijl dat kennelijk niet eens veilig
genoeg is om de belastingaangifte altijd helemaal mee af te ronden. Ik
snap het niet. Pleit mevrouw Koşer Kaya nu voor inzet van digitale
middelen in het stemproces? Zo ja, is zij dan niet van oordeel dat dit
ontzettend gevaarlijk is?
Mevrouw Koşer Kaya (D66):
Volgens mij ligt het de heer Taverne nog steeds een beetje zwaar op de
maag dat het initiatiefwetsvoorstel dat hij heeft ingediend niet op onze
steun kon rekenen, simpelweg omdat er heel veel problemen in zaten
waarmee de Raad van State korte metten maakte omdat het onveilig was.
Dat is een heel belangrijke reden geweest voor ons om tegen dat voorstel
te stemmen. Nu geven we aan dat we, als door een derde gegevens
verzameld worden, helemaal geen grip hebben op die persoonlijke
gegevens. Dat kan tot problemen leiden. Digitaliseren in die zin is
belangrijk, maar wel op voorwaarde dat het veilig moet. Dat is vanzelfsprekend. Wel zullen we daarnaar moeten kijken.
De heer Taverne (VVD):
Ik begrijp dat de digitalisering hier is bedoeld om te weten wie de mensen
zijn die zich aanmelden, maar dat is weer opmerkelijk omdat D66 de partij
van de privacy is. Zij wil de kiezer die zich registreert voor een referendum
bij naam en toenaam kennen. Hoe zit dat dan?
Mevrouw Koşer Kaya (D66):
De heer Taverne is van «grote stappen, snel thuis». Het punt is dat een
tool is gebruikt door GeenPeil, een derde partij, die allerlei persoonsgegevens heeft verzameld. Wij hebben geen idee of die straks veilig blijven
en of zo’n proces veilig kan plaatsvinden. Het punt is dat we dat juist veilig
moeten doen. Daarom moeten we er goed naar kijken om te zien hoe we
dat in de toekomst beter kunnen doen.
Ik was beland bij het proces, dat beter moet. De Referendumcommissie
doet daarvoor een aantal voorstellen. Zo wil zij bijvoorbeeld een nieuwe
eis toevoegen dat de subsidieontvanger ook een plan van aanpak moet

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 34 270, nr. 24

7

overleggen waarin staat hoe het debat gestimuleerd wordt met de
activiteiten. Hoe kijkt de Minister daartegen aan?
In de vorige week gestuurde evaluatie over de subsidieregeling kondigt de
Referendumcommissie aan wetenschappelijk onderzoek te willen laten
doen om het effect van verstrekte subsidies na te gaan. Zo’n onderzoek
zou meer inzicht kunnen bieden. Kan de Minister daarnaar kijken? Ziet hij
dat als een mogelijkheid om te onderzoeken?
Veel collega’s, in ieder geval de VVD en het CDA, pleiten ervoor om het
referendum af te schaffen. Ik vind dat toch een beetje een zwaktebod.
Zeker, we moeten bekijken wat we beter kunnen en moeten doen, maar
het instrument weggooien omdat je het er niet mee eens bent of omdat er
discussie over ontstaat, gaat ons wel heel snel. Volgens mij zijn we hier
juist in de Kamer gekomen omdat we niet alleen niet bang zijn maar ook
omdat we willen vernieuwen en willen bekijken hoe het beter kan.
De heer Amhaouch (CDA):
Je zou kunnen zeggen: voordat het raadgevend referendum was
ingegaan, waren mensen en partijen misschien bang. Nu hebben we een
referendum gehad, met alle kosten, uitslagen en gevolgen van dien.
Gezien wat D66 in haar achterhoofd heeft, vraag ik mij af waarom zij
eigenlijk niet voor een raadgevend referendum is maar wel voor een
correctief referendum. Wil zij het raadgevend referendum intrekken omdat
het niets toevoegt?
Mevrouw Koşer Kaya (D66):
Al decennialang hebben we gepleit voor een correctief bindend referendum. Dat is niet nieuw. Daarvoor hebben we ook een initiatiefwetsvoorstel
ingediend. Dit is een tussenvorm. Maar als de uitslag je niet bevalt, moet
je ook niet angsthazig zijn. Die discussie wordt nu gevoerd, en dat is goed.
In 2018 komt er een evaluatie, waarin we alle punten die we vandaag naar
voren brengen, goed kunnen bespreken. Ik hoop dat tegen die tijd de
tweede lezing in de Kamer kan plaatsvinden.
De heer Amhaouch (CDA):
Ik begrijp het niet. U bent niet voor een raadgevend referendum, maar wel
voor een besluitvormend of correctief referendum. Daar bent u voor, maar
u zegt niet dat we gewoon moeten stoppen met het raadgevend referendum en dat we dat moeten intrekken.
Mevrouw Koşer Kaya (D66):
Het gaat om een correctief bindend referendum. Daar zijn we voor en daar
hebben we een initiatief voor ingediend. Ik steek mijn energie liever
daarin, maar ik wil wel de evaluatie in 2018 zien, waarbij de opmerkingen
die ik zojuist heb gemaakt worden betrokken.
De heer Bisschop (SGP):
Voorzitter. Een opiniepeiling onder de bevolking kostte zo’n beetje 32,5
miljoen euro. De Kiesraad werd overspoeld met werkzaamheden. De
Referendumcommissie moest met grote haast een subsidieregeling tot
stand brengen. Onderzoeksbureaus brengen uitvoerige rapporten uit en
verdienen daar uiteraard ook aan. Ik zwijg dan nog maar over wat er
gebeurt met het resultaat van deze opiniepeiling. U hoort het al,
voorzitter: de SGP is bepaald niet enthousiaster geworden over de
referenda. Dat neemt niet weg dat zolang we nog niet het besluit hebben
genomen om het referendum af te schaffen – dat zal als ik het goed lees
op zijn vroegst in 2018 kunnen – we ervoor zorgen dat het goed geregeld
wordt. Ondertussen kunnen er namelijk nog allerlei brokken gemaakt
worden en allerlei schades aangericht worden. Dat proces moet goed
geregeld zijn door gemeenten, Kiesraad en Referendumcommissie. Ze
hebben ook alle veel werk verricht. Ik complimenteer hen daarmee. De

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 34 270, nr. 24

8

conclusie uit de evaluatie is dat er geen echt grote problemen zijn
geconstateerd. Je kunt allerlei vraagtekens plaatsen, maar ik vind dat
betrokkenen daarvoor een compliment verdienen.
Namens de SGP stel ik een aantal punten aan de orde. De opkomstdrempel van 30% zou volgens de Kiesraad verwarrend werken voor de
kiezers die voor de wet zijn. De SGP volgt dat niet geheel; althans, dat
volgt niet logisch uit die constatering. Zonder opkomstdrempel zou het
zomaar kunnen dat een opkomst van bijvoorbeeld 5% of 10% van de
kiezers de uitslag bepaalt. Dat moet je toch ook niet willen. Dat lijkt mij
minstens zo verwarrend. Het is een goede zaak dat de eis gesteld wordt
dat een substantieel deel van de bevolking participeert in een referendum
alvorens we willen en kunnen spreken van een zinvolle raad.
De Kiesraad wil spoedig enkele aanpassingen van de referendumwet.
Waarom wacht de Minister daarmee tot de evaluatie van 1 juli 2018? De
SGP vindt dat sommige zaken beter meteen geregeld kunnen worden
voor het geval dat. Er lijken immers allerlei plannen in de maak te zijn. Ik
geef een paar voorbeelden van zaken die geregeld zouden kunnen
worden. De termijnen voor het beoordelen van een inleidend en definitief
verzoek zijn wel erg kort. Daaraan kan gesleuteld worden. Er is geen
definitie van wanneer er sprake is van een meerderheid. Dat zou in ieder
geval in de wet moeten worden opgenomen. Het digitaal aanleveren van
ondersteuningsverklaringen is een punt van aandacht. De vraag is of de
Minister bereid is om dit soort onderhoudswerkzaamheden te verrichten
in aanloop naar de meer definitieve evaluatie per 1 juli 2018. Mogelijk kan
er nog aandacht besteed worden aan de vormgeving van het stembiljet.
De signalen zijn dat het niet door iedereen als duidelijk werd ervaren. De
vraag is of de Minister met aanpassing of uniformering wacht tot de
evaluatie. Zou het niet logischer zijn om de vormgeving al in eerdere
instantie goed tegen het licht te houden zodat er bij een eventueel
volgend referendum geen onduidelijkheid meer is op dit punt? Het aantal
stembureaus was ook een heftig punt van discussie. Op grond van de
verwachte opkomst waren er zo’n 1.000 stembureaus minder. Dat hoeft
wat ons betreft op zichzelf geen probleem te zijn, maar we moeten
voorkomen dat discussies ontstaan en we verwijten krijgen dat het
willekeurig is en dat het aantal stembureaus uit besparingsoverwegingen
beperkt is. Ik zou zeggen: laten we eens nadenken over objectieve criteria.
Bij een referendum kun je bijvoorbeeld met minder stembureaus toe
omdat het invullen van een referendumbiljet minder tijd kost, net als het
tellen ervan. Dat zouden argumenten kunnen zijn. Die zouden kunnen
uitlopen in richtlijnen, die de Minister al in aanloop naar een eventueel
volgend referendum zou kunnen uitproberen. Is de Minister daartoe
bereid? Tot slot wijs ik op het tussentijds doorgeven van de opkomstpercentages. Bij verkiezingen is dat niet zo’n probleem. Hoewel, je kunt er
ook over discussiëren of dat niet de opkomst beïnvloedt. Maar bij een
referendum, waarbij je werkt met een opkomstdrempel, maakt het
opkomstpercentage een groot verschil. Dat kan namelijk de keuze sterk
beïnvloeden om te gaan stemmen, wat «strategisch stemmen» wordt
genoemd. Ik pleit ervoor om te zorgen voor duidelijkheid. Is de Minister
voornemens om op dit punt acties te ondernemen?
De voorzitter:
Ikzelf wil nog een aantal opmerkingen maken namens de SP. Kiezers
kiezen hun vertegenwoordigers. Kiezers moeten ook altijd de mogelijkheid
hebben om die vertegenwoordigers terug te fluiten, te corrigeren. Daarom
zijn wij heel erg voor een referendum, als logische aanvulling op en
logisch onderdeel van de representatieve democratie. Het een kan niet
zonder het ander. We zijn wel erg voor een correctief referendum: als er
een uitslag is, geldt die ook. We hebben nu een tussenvorm, namelijk het
raadplegend referendum. We hebben een referendum gehad over het

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 34 270, nr. 24

9

verdrag met Oekraïne. Daarbij zijn een aantal dingen gebeurd die ik toch
heel opmerkelijk vond.
Burgemeesters gingen bepalen dat ze toe konden met veel minder
stemhokjes. Ik had dat nog nooit meegemaakt. Uiteindelijk zijn er zo’n
1.000 stemhokjes minder geweest in het land. Een belangrijk argument
van burgemeesters was dat zij een lage opkomst verwachtten, waardoor
er minder stemhokjes hoefden te komen. Dat is maar net hoe je het
bekijkt. Als je maar voldoende bezuinigt op stemhokjes en je het mensen
moeilijk genoeg maakt om te stemmen, dan krijg je vanzelf een lagere
opkomst.
Ik vond het heel opmerkelijk dat er op initiatief van de Tweede Kamer
extra geld is gegaan naar gemeenten omdat ze klaagden dat ze het met
het beschikbare geld niet konden doen. Een groot aantal gemeenten heeft
dat geld vervolgens niet uitgegeven aan het goed organiseren van het
referendum, maar heeft dat in eigen zak gestoken. Soms ging dat om
substantiële bedragen. Dat geld zit daar nog steeds. De eerste vraag aan
de Minister is wanneer hij dat geld gaat terughalen. Gemeenten hebben
geld gekregen om een referendum te organiseren. Doelbewust hebben ze
dat niet uitgegeven maar in de algemene middelen gestort. Hoe zorgt de
Minister ervoor dat het geld terugkomt?
Het referendum leek ook wel een beetje een oefening voor de verkiezingen van 15 maart. Van onder meer Doetinchem heb ik gehoord – ik heb
het inmiddels ook van andere gemeenten gehoord – dat ze bij het
referendum met minder stemhokjes toe konden, vooral op plekken waar
de opkomst wat lager was, en dat ze daarom op 15 maart ook wel met
minder stemhokjes toe kunnen. Is de Minister bereid om uit te spreken dat
dit niet de bedoeling is? Is hij bereid om maatregelen te nemen zodat niet
juist op plekken waar de opkomst over het algemeen wat lager is, ook nog
eens minder stemhokjes worden ingericht, waardoor mensen die ouder
en slecht ter been zijn, überhaupt niet kunnen gaan stemmen?
Er was gedoe over verkiezingsborden. Er was gedoe over stembiljetten,
die bijzonder onduidelijk waren. Dat blijkt ook wel uit het feit dat er veel
meer ongeldige stemmen waren. Ook de Kiesraad zegt dat de stembiljetten niet deugden. Wat helemaal opmerkelijk was en volgens mij ook
nieuw – dat had ik nog nooit meegemaakt – was dat de gemeente bij het
versturen van de stempassen ook een mening gaf over het referendum. In
verschillende gemeentes is informatie meegestuurd die weliswaar kwam
van de Referendumcommissie, maar heel veel gemeentes zijn vergeten
om daarbij de nee-argumenten te vermelden en hebben alleen de
ja-argumenten vermeld.
Ik heb ook vragen over het ophalen van handtekeningen. Er is al een
opmerking gemaakt over de gebruikte applicatie. Ik vind die heel erg
privacygevoelig. Ik ben het erg eens met de opmerking dat handtekeningen ophalen via zo’n applicatie eigenlijk een verantwoordelijkheid van
de overheid zou moeten zijn. Volgens mij moet dat technisch ook kunnen.
Maar ik vond het een beetje gênant om te zien dat al die honderdduizenden handtekeningen moesten worden uitgeprint en met een busje
naar Heerlen moesten worden gereden. Nou ben ik altijd voor werkgelegenheid in Heerlen, maar het was toch een beetje te gek dat het daar
moest worden ingescand en vervolgens digitaal worden beoordeeld. Het
was een beetje gekkigheid, die ook een beetje stond voor veel andere
gekkigheid rondom dit referendum.
Er werd geklaagd omdat de regering geen campagne heeft gevoerd. Ik
heb dat niet zo gezien. Er is een strategie uitgelekt met ware steunzenders.
Allemaal beroemde mensen, beroemde bedrijven en beroemde partijen
moesten allemaal gaan zeggen dat het vooral niet mocht gaan over
Rusland en Poetin. Ik kan mij niet aan de indruk onttrekken dat dat voor de
Minister-President nu juist een belangrijk argument is. Eén ding is wel
hetzelfde gebleven bij dit referendum en dat is dat de uitslag niet wordt
gerespecteerd, net als in 2005. Een nee is geen nee. Dat is gênant. Is de

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 34 270, nr. 24

10

Minister het met mij erover eens dat de manier waarop de regering met
dat nee acht, negen maanden lang is omgegaan het vertrouwen van
mensen in het referendum ernstig heeft geschaad? Ik denk dat door de
organisatie van het referendum maar vooral door de manier waarop de
regering met het nee is omgegaan bij heel veel mensen het idee heeft
postgevat: ze luisteren toch niet naar ons; ze doen toch wat ze zelf willen.
Ik heb een aantal vragen over de subsidies. Is de Minister het met mij
eens dat buitenlandse financiering, zeker door mijnheer Soros, niet
wenselijk is? De SP heeft zich ook wat zorgen gemaakt over dat hele circus
rondom die subsidies. Wij hebben een Referendumcommissie, die moet
beoordelen wie subsidies krijgt. Dat is altijd arbitrair en moeilijk. Het is nu
heel onduidelijk of het geld goed is uitgegeven en of het kan worden
teruggevorderd. De Kiesraad heeft nu plannen waarin staat dat er veel
meer controle moet komen. Ik zie rondom die 2 miljoen subsidie een
waanzinnig circus van verantwoording ontstaan. Mijn vraag aan de
Minister is: is dit het allemaal wel waard? Is de subsidie, die oorspronkelijk geen deel uitmaakte van het voorstel maar er is ingefietst, niet het
paard achter de wagen spannen? Is het niet zo veel gedoe, zo veel
bureaucratie, zo veel controle dat wij er eigenlijk beter van af kunnen zien?
Dat geldt ook voor die 30%. Straks zijn wij daarvan af. Dan hebben wij
gewoon een correctief referendum. Dan hoop ik niet dat wij zo’n drempel
hebben, maar de drempel is er ook in de senaat ingefietst. Wat vindt de
Minister daar terugkijkend nou van? Werkt dat allemaal een beetje?
Er komt een evaluatie in juli 2018. Ik ben het met mevrouw Koşer Kaya
eens in die zin dat ik hoop dat wij tegen die tijd een goede wet hebben en
echt een referendum hebben, maar volgens mij zijn er voldoende
aangrijpingspunten om nu al goed naar deze wet te kijken. Er zijn een
aantal aanpassingen van de wet mogelijk: de drempel, de subsidiëring, de
indiening van handtekeningen, de verspreiding van stembiljetten, de
verkiezingsborden, de inrichting van stembureaus, de applicaties. Dat zijn
een aantal redenen om de wet aan te passen. Tot zo ver mijn bijdrage
namens de SP.
Ik weet niet of de Minister al bereid is en in staat is om de vragen te
beantwoorden?
Minister Plasterk:
Bereid zeker.
De voorzitter:
Dan geef ik hem graag het woord.
Minister Plasterk:
Voorzitter. Wij zitten hier bij elkaar om het eerste raadgevende referendum
te bespreken. Wij hebben één keer eerder een referendum gehad,
namelijk over de Europese Grondwet, zoals die toen heette. Dat was een
consultatief referendum, waarbij de overheid het initiatief nam om te
vragen of de kiezers het ermee eens waren. De Wet raadgevend
referendum gaat ervan uit dat, alleen wanneer een voorstel – dat is dan
per definitie een wetsvoorstel – door de Tweede Kamer en de Eerste
Kamer is aangenomen, vanuit de bevolking het initiatief kan worden
genomen om te vragen om dat voorstel voor te leggen in de vorm van
een raadgevend referendum. Zo’n initiatief wordt aanvankelijk genomen
via een inleidend verzoek door tienduizend personen. Vervolgens moet
het bekrachtigd worden door een definitief verzoek, waarvoor 300.000
personen zich moeten melden. Voor het eerst heeft dat nu plaatsgevonden over het wetsvoorstel dat het verdrag beoogt te steunen dat is
gesloten met Oekraïne.
Het is belangrijk om in herinnering te brengen dat het wetsvoorstel voor
het raadgevend referendum een initiatiefwetsvoorstel was, waarover de
regering, zowel bij de behandeling in de Tweede als in de Eerste Kamer,

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 34 270, nr. 24

11

neutraal heeft geadviseerd. Dat is een zuinig advies, waarbij je niet zegt: u
moet dit doen! De regering is en blijft neutraal in haar oordeel hierover. Ik
heb er bij die gelegenheid overigens wel op gewezen, wat mij niet door
iedereen in dank werd afgenomen, dat het financieel nog niet gedekt was
en dat het financiële consequenties zou hebben als zo’n referendum er
zou komen. Dat punt heeft toen niet veel aandacht gekregen. Later, toen
dat referendum er kwam, is dat wel degelijk een onderdeel van het debat
geworden.
Mevrouw Koşer Kaya riep in herinnering dat bij de behandeling van de
Wet raadgevend referendum tegelijkertijd de wet op het correctief
referendum is behandeld. Dat vereist een Grondwetswijziging. Die is ook
aangenomen door dezelfde Kamermeerderheid die zojuist werd genoemd,
maar omdat het om een Grondwetswijziging gaat, is die in eerste lezing
aangenomen. Die zal na het ontbinden van de Tweede Kamer, na de
Tweede Kamerverkiezingen van maart, in tweede lezing worden
behandeld. Die wijziging zou dan een tweederdemeerderheid moeten
halen in beide Kamers om het definitief tot het Staatsblad te brengen. Dat
moet omdat de wetgever volgens de huidige Grondwet het laatste woord
heeft. Het correctief referendum brengt met zich mee dat dat niet langer
zo is, maar dat bij referendum kan worden besloten om een al door de
wetgever aangenomen wet toch niet te bevestigen. Dat vereist een
Grondwetswijziging.
Dat brengt mij meteen al bij een punt dat ik voorafgaand aan alle
inhoudelijke punten, die ik zo zal bespreken, zou willen maken. Dat gaat in
procedurele zin over wat wij nu aan het doen zijn, namelijk terugkijken op
het vorige referendum en het evalueren daarvan. Die evaluatie valt strikt
genomen uiteen twee categorieën. Ten eerste zijn dat suggesties voor
wijzigingen van de gang van zaken die een wetswijziging van de Wet
raadgevend referendum met zich meebrengen. Ten tweede zijn het
voorstellen tot zaken die strikt genomen ook binnen het kader van de
huidige wet kunnen gebeuren. Het is uiteindelijk aan de Referendumcommissie om om te gaan met eventuele Kameruitspraken die daarover
zouden kunnen worden gedaan. Ik zal daar zo een voorbeeld van noemen.
Voor beide wil ik de volgende beleefde suggestie aan de Kamer doen. Nu
wij over vier maanden Tweede Kamerverkiezingen hebben, nu wij weten
dat er politieke verschillen van mening zijn over de plek die het referendum in ons bestel heeft, nu wij weten dat er na de verkiezingen ook
spoedig zal worden besloten over het correctief referendum en nu wij ook
weten dat er op dit moment geen nieuw inleidend verzoek ligt voor een
tweede referendum, waardoor er voor 15 maart geen tweede referendum
zal komen, lijkt het mij wijs om die knopen door te hakken na de volgende
Tweede Kamerverkiezingen. Ik geloof dat niemand hier iets heeft gezegd
wat dat zou betwisten. Ik zal zo inhoudelijk de vragen langslopen, maar
mijn suggestie is dus om daar vervolgens vorm aan te geven na die
verkiezingen.
De Wet raadgevend referendum spreekt zich uit over een van die twee
categorieën evaluaties die ik net gaf: de categorie die gaat over een
eventuele wetwijziging. Daarin staat dat die evaluatie moet plaatsvinden
voor medio 2018. Dat brengt met zich mee dat de regering een jaar eerder
moet besluiten hoe die evaluatie zal worden georganiseerd. Dat is, zeg ik
de Kamer toe, juni volgend jaar, twee maanden na de Tweede Kamerverkiezingen. Dat is helemaal niet zo ver weg. 15 maart hebben wij Tweede
Kamerverkiezingen. Twee maanden daarna – deo volente ben ik dan
demissionair Minister van Binnenlandse Zaken; ik zal het op dat moment
doen en anders gaat die verplichting als gevolg van deze toezegging
natuurlijk over op mijn opvolger – zal ik met een voorstel komen over de
manier waarop wij die evaluatie gaan organiseren. Zo ver weg is dat niet.
Ik ben het eens met de heer Bisschop dat er wat technische «no regret»wijzigingsvoorstellen zijn, die je nu ook al in gang zou kunnen zetten,
maar de procedure wordt dan wel heel ingewikkeld. Dus ik zou zeggen:

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 34 270, nr. 24

12

laten wij dit even opzouten tot het voorjaar van 2017. Dan kunnen wij dat
in één keer meenemen.
De heer Amhaouch (CDA):
Ik krijg de indruk dat de Minister nu weer een aanloop maakt naar de
toekomst. Hij wil het over de verkiezingen van 2017 heen tillen, maar het
referendum is al acht maanden geleden gehouden. Een dag later had de
Minister de uitdrukkelijke mening dat er iets moest veranderen. Wij zijn nu
acht maanden verder en nu zegt de Minister: ik schuif die hete aardappel
weer naar voren toe. Wat houdt hem tegen om goede acties alvast in
gang te zetten?
Minister Plasterk:
Ik zal zo iets zeggen over die drempel, maar het zou zomaar kunnen dat
het CDA na de volgende verkiezingen participeert aan coalitiebesprekingen. Het lijkt mij dat men de opvatting over de plek van het referendum
in ons bestel daar inbrengt. Ik denk dat het nuttiger is om even te wachten
op de uitkomst daarvan, omdat mij dit een typisch politieke zaak lijkt, een
chefsache in zekere zin, waarover de leiders van de diverse politieke
partijen op dat moment de koppen bij elkaar steken en knopen doorhakken. Maar ik wil zo wel degelijk nog even terugkomen op het punt
waar ik kort na het referendum al iets heb gezegd.
Laat ik dat maar meteen doen. In het aanvankelijke wetsvoorstel zoals dat
is behandeld, ook door de Tweede Kamer, stond geen opkomstdrempel.
Die is er inderdaad bij nota van wijziging aan toegevoegd en zonder veel
debat geaccepteerd. Sowieso ging de discussie in mijn perspectief – ik zat
erbij in vak-K – met name over het correctief referendum, omdat dat een
grote wijziging is van ons bestel. In die discussie is gezegd: nou ja, zo’n
raadgevend referendum is maar een advies. Daar is dus niet zo gek veel
aandacht naar uitgegaan.
Wat is de werking van die drempel? Er is een wetsvoorstel aangenomen
door de Tweede Kamer en de Eerste Kamer. Dan wordt er een geldig
referendum aangevraagd, door middel van meer dan 300.000 handtekeningen. De wet zegt: als de opkomst bij het referendum dan 30% van de
kiesgerechtigden, dan is het geen geldig advies. Dan vloeit het wetsvoorstel automatisch door naar het seign en het contraseign en verschijnt
het in het Staatsblad. Als de opkomstdrempel wel wordt gehaald en de
uitkomst ja is, dan krijg je hetzelfde effect en valt er niet te heroverwegen.
Alleen wanneer er een geldig nee uitkomt, dan moet er worden heroverwogen.
Ik krijg de indruk – maar dat is een politieke call – dat veel mensen in het
land door het toevoegen van de drempel zijn gaan denken: als die
drempel gehaald wordt, dan moet dat nee ook een zeer, zeer zware rol
gaan spelen. Ik heb dat bij de behandeling van het wetsvoorstel nooit zo
gehoord. Toen is er altijd gezegd: het is en blijft een raad. Dat is de ene
kant van het verhaal. Door die drempel in te voeren, gaat die raad
zwaarder wegen; dat is mijn beeld van wat er vervolgens gebeurt. De
andere kant is, zoals je ook bij lokale referenda ziet, dat men die drempel
wel heeft omdat men zegt: als maar 5% van de mensen de moeite neemt
om te gaan stemmen, dan moet dat wetgevingstraject gewoon worden
afgerond zonder dat er een nieuwe heroverweging wordt ingebouwd. Ik
vind dat uiteindelijk een politieke call.
De Wet raadgevend referendum gaat er altijd van uit dat er een
wetsvoorstel is aangenomen door de Tweede Kamer en Eerste Kamer,
normalerwijs dus ook met steun van de zittende regering, die immers
berust op een meerderheid van de Tweede Kamer. Er zullen dus veel
krachten zijn die wensen dat het doorgaat. Dat is de essentie van een
raadgevend referendum. Dat is des te meer reden om enige afstand te
creëren tussen datgene wat een Kamermeerderheid op dat moment wenst
en wat er eventueel uit zo’n referendum zou kunnen komen.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 34 270, nr. 24

13

Nu ben ik even de draad kwijt. Waar ging ik naartoe?
De voorzitter:
U had het over drempels.
Minister Plasterk:
Ja. Dat brengt het volgende met zich mee. De kiezer die hoopt dat er een
ja uitkomt en die het dus eens is met de Tweede en Eerste Kamermeerderheid, kan twee dingen doen. Hij kan denken: als het aankoerst op een
nee, blijf ik liever thuis, want dan draag ik niet bij aan het halen van die
30% zodat het niet geldig zal zijn. Of hij denkt: het wordt nek aan nek en
die 30% wordt sowieso gehaald; laat ik dan maar gaan stemmen en nee
stemmen. Dat is dus een nadeel van hoe het nu is ingericht, want idealiter
wil je voor de kiezer een ondubbelzinnig verband hebben tussen wat zij of
hij beoogt en wat zij of hij in die situatie het beste zou kunnen doen.
Anders kom je speltheoretisch in een dilemma, want dan moet je gaan
gokken. Dat is het nadeel van het effect van de kiesdrempel, maar die kan
ook een voordeel hebben: als de opkomst te laag is, kan de wetgever de
wet in het Staatsblad brengen zoals hij dat in eerste aanleg had beoogd.
Dat zijn wat bespiegelingen om het in te vullen, maar ik denk dat het
uiteindelijk een politieke call is. Het is niet aan mij om die nu hier finaal te
maken om de reden die ik zojuist heb gegeven.
Dat brengt mij op de subsidieverlening. Bij een raadgevend referendum
heeft een Kamermeerderheid per definitie gekozen voor een ja op het
voorstel waar het referendum over gaat. Daarom is het des te belangrijker
dat de organisatie die besluit over de informatieverschaffing naar de
burger, over de precieze datum van het referendum en over eventuele
subsidies aan campagneorganisaties die de campagne willen beïnvloeden
naar de ja-kant, de nee-kant of de neutrale kant, op afstand wordt gezet
van de uitvoerende macht.
Er is gekozen voor een zbo. Dat is de bedoeling van de wet. Dat brengt
met zich mee dat er een afstand is tussen aan de ene kant de regering, in
dit geval de Minister van BZK, en de uitvoerende Referendumcommissie
aan de andere kant. Het is dus ook de Referendumcommissie die de
subsidieverordening maakt. Ik heb een gesprek gehad met Medy van der
Laan, de voorzitter van de Referendumcommissie, na het referendum.
Toen hebben wij al even teruggekeken op de hele gang van zaken. Zij
heeft mij toen verteld dat de commissieleden, ook met de tijdsdruk die
erop zat, niet in de positie wilden komen dat zij moesten beoordelen of
het ene campagnemiddel beter zou zijn dan het andere. Dat vind ik een
begrijpelijke keuze. Het was hun keuze – daar neem ik kennis van – om te
zeggen: wij denken dat het het eerlijkste is als eenieder die een voorstel
indient dat aan de subsidie-eisen voldoet, daarvoor in aanmerking komt.
De commissie zei: het is «first come, first get» en op een gegeven moment
is het budget op voor de ja-campagne en voor de neecampagne – die
waren wel gesplitst – dan hoeven wij die knoop dus niet door te hakken.
Dat gaat over het prioriteren van de aanvragen.
Iets anders is – ik krijg de indruk dat dat misschien door elkaar zou kunnen
gaan lopen – de vraag of het geld vervolgens ook rechtmatig is uitgegeven. Daarvan heeft de Referendumcommissie naderhand gezegd: u
moet wel aantonen met bonnetjes erbij dat u het hebt uitgegeven aan
datgene waarvan u hebt gezegd het te willen besteden. Een deel van de
aanvragers zei zelf al: wij hebben zoveel aangevraagd maar wij hebben
maar zoveel nodig gehad. Ze hadden, geloof ik, een voorschot gekregen
van 80%. Sommigen moesten zelfs daarop nog inleveren. Dat heeft
uiteindelijk ertoe geleid dat 14 van de 42 rechtspersonen en 9 van de 38
particulieren geld moesten terugbetalen. Alle particulieren hebben dat
inmiddels gedaan. Van de rechtspersonen hebben 7 van de 14 dat gedaan.
Tegen die anderen heeft de Referendumcommissie inmiddels stappen
gezet om het geld alsnog terug te krijgen. Het is haar verantwoorde-

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 34 270, nr. 24

14

lijkheid om dat te doen. Ik constateer dat zij dat ook doet. Daar kunnen wij
ons dus op baseren.
De heer Taverne (VVD):
Ik hoor de Minister goed en probeer zijn redenering over de positionering
van de Referendumcommissie te volgen. Ik snap dat er een grote
terughoudendheid is geweest om op wat voor manier dan ook partijdigheid te laten zien. Vandaar de precieze verdeling van het budget over
twee kampen et cetera, et cetera, en de zeer beleidsarme invulling van de
taak. Dat is de reden dat ik aangaf dat dat eigenlijk op twee gedachten
hinkt, want als het zo is als de Minister stelt, dan zou je bijna een
computerprogrammaatje kunnen afdraaien en iedereen die zich als eerste
aanmeldt, een bepaald bedrag kunnen geven. Maar de commissieleden
hebben kennelijk toch nog een hele hoop werk gehad. Enerzijds was dat
zo veel dat ze vonden dat ze beter bezoldigd moeten worden. Kan de
Minister nog eens vertellen waar dat op gebaseerd is? De hulp van de
landsadvocaat is ingeroepen voor zijn ervaring en kennis op het gebied
van subsidieverlening. Als je van tevoren zegt dat je het toch allemaal niet
gaat toetsen, dan vraag ik mij af waarom dat aan de voorkant is gedaan.
Dan had er helemaal geen evaluatie hoeven te zijn aan de voorkant, maar
had je achteraf de bonnetjes kunnen controleren. Dat roept overigens de
vraag op hoe je de bonnetjes kunt controleren als je niet van tevoren hebt
gezegd hoe en waaraan het geld besteed moet worden. Hoe moet ik de
uitleg van de Minister lezen tegen de praktijk van deze evaluatie? Tot slot
heb ik nog een vraag die eigenlijk aan de commissie is gericht, dus die
kan de Minister niet beantwoorden. Hoe duidt de Minister dan de
conclusie van de commissie over zichzelf dat zij voortreffelijk werk heeft
geleverd en dat zij het de volgende keer weer zo zou doen, om er een paar
dagen in een briefje op terug te komen en te stellen dat er toch iets moet
veranderen?
Minister Plasterk:
Allereerst dat tijdsbeslag. Ik heb mij gebaseerd op de enkele mededeling
van de voorzitter dat het tijdsbeslag voor de commissie aanmerkelijk
groter was dan datgene wat ik had ingeschat op het moment dat ik die
commissie aanstelde. Dat heeft ook te maken met het feit dat er inderdaad
juridische procedures werden aangespannen en het helder was dat de
besluiten die zij zou nemen betwist zouden kunnen gaan worden. Er
waren allerlei discussies, die kennelijk breed zijn gevoerd. Ik heb die de
ruimte willen geven, ook om niet het verwijt te krijgen dat wij de
onafhankelijke zbo, die was ingesteld om dit proces fatsoenlijk te
begeleiden, niet de ruimte zouden kunnen geven die de zbo meende
nodig te hebben omwille van haar onafhankelijkheid. Het verzoek van de
commissie om die ruimte te krijgen is bonafide gedaan en die is
ingewilligd.
Dat brengt mij op een aantal punten die ik hier best wil noemen, maar niet
met de intentie om daar nu knopen over door te hakken. In de Wet
raadgevend referendum, een initiatiefwet van de Kamer, staat dat de
Referendumcommissie subsidies verstrekt. Dat betekent dat het in strijd is
met de wet als de Referendumcommissie dat niet zou doen. Het staat de
regering niet vrij om te besluiten om die subsidie op nul vast te stellen. Er
staat ook in dat het gebeurt tot maximaal 2 miljoen.
Dat laat voor toekomstige gelegenheden twee wegen open. De ene zou
kunnen zijn dat je dan op dat punt de wet wijzigt; ik geloof dat de heer
Taverne daarop doelde. Je kunt op zichzelf best een betoog houden dat
het maatschappelijke debat zijn weg wel vindt in een tijd van sociale
media en de open platforms van radio en televisie. Je hebt ook nog
crowdfunding en allerlei andere manieren. Dan zou je de wet op dit punt
kunnen wijzigen. Maar ook binnen de kaders van de huidige wet kun je
besluiten om niet tot het maximum te subsidiëren maar om het, in plaats

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 34 270, nr. 24

15

van op 2 miljoen, op 2 ton vast te stellen of anderszins. Dat zou dan
gebaseerd moeten zijn op een opvatting van de Tweede Kamer op dat
moment; ik vraag er nu nadrukkelijk niet om. Die opvatting zou dan
meegegeven kunnen worden aan de onafhankelijke Referendumcommissie bij het opstellen van een nieuw referendumreglement.
Dat geldt ook voor de discussie over het al dan niet subsidiëren van
politieke partijen. Je kunt twee kanten op redeneren. Je kunt zeggen: die
politieke partijen hebben in de Tweede en Eerste Kamer hun zegje gezegd;
die worden al via andere kanalen gesubsidieerd, dus laat nu de subsidie
die er is aan andere maatschappelijke partners. Je kunt ook zeggen:
politieke partijen zijn in hoge mate de dragers van het maatschappelijke
debat; wanneer zij zich daar op een fatsoenlijke manier in mengen, komen
zij evenzogoed in aanmerking voor subsidie. Dat is de keuze die de
Referendumcommissie nu heeft gemaakt. Mijn indruk is dat zij die zo zal
blijven maken, tenzij de Tweede Kamer te zijner tijd zegt dat anders te
willen.
Ik noemde al de beslissing om niet inhoudelijk te toetsen maar om
gewoon te zeggen: wie het eerst komt, wie het eerst maalt. Ik heb er alle
respect voor dat dat nu te goeder trouw en weloverwogen is gedaan. Of
dat voor herhaling vatbaar is, lijkt mij een vraag waarover je kunt
debatteren en die de Tweede Kamer bij de evaluatie kan beoordelen. Dat
is wat ik te zeggen heb over de subsidies.
De heer Taverne (VVD):
Ik snap de hele redenering van de Minister. Het is merkwaardig om hem
daarover te bevragen terwijl een van de indieners hier aan tafel zit. Het
zou eigenlijk gepaster zijn om mij tot de indiener te richten, maar dat is
nou eenmaal de verhouding. Maar ik begrijp dat de Minister zegt dat die
commissie het zo heeft gedaan. Is hij, alleen al gelet op de voorbeelden
die ik in eerste termijn gaf, van oordeel dat deze commissie een brevet
van vermogen heeft afgegeven voor het overzien en uitvoeren van dit
proces? Los van de vraag waar het volgende referendum over gaat,
wanneer en hoe het plaatsvindt en hoe hoog dat bedrag wordt; is de
Minister werkelijk van mening dat deze commissie in deze samenstelling
op basis van wat zij nu heeft gepresteerd, de meest geschikte commissie
is om dat ook in de toekomende jaren te doen?
Minister Plasterk:
Ik ga staan voor de commissie en wat zij heeft gedaan in die zin dat ik niet
treed in de inhoudelijke keuzes die zij heeft gemaakt. Zij heeft voor de
eerste keer, onder hoge tijdsdruk en met een aantal vragen die politiek
niet waren geadresseerd bij de behandeling van het wetsvoorstel, naar
beste vermogen gedaan wat zij op dat moment kon doen. Wij mogen ook
leren van ervaringen. Als de wetgever of de Tweede Kamer in een debat
zegt bij nader inzien een aantal punten te willen meegeven aan de
Referendumcommissie, dan verwacht ik dat de Referendumcommissie
daarvoor openstaat en die dan zal meenemen. Maar dit was de eerste
keer.
De heer Amhaouch (CDA):
Waarom doet de Minister dat niet? Hij is daar verantwoordelijk voor. Hij
zegt: ik heb het op afstand gezet in een zbo. Er zijn zaken die niet onder de
wet vallen, die dus buiten de wet geregeld kunnen worden. De Referendumcommissie heeft zelf een aantal zaken ingesteld: bijvoorbeeld het
subsidiëren van politieke partijen. Waarom zegt de Minister niet: nee, dat
vinden wij geen goede ontwikkeling; dat gaan wij veranderen? Dat kan
buiten de wet, want het is ook buiten de wet. Waarom moeten wij daar
nog heel lang op wachten? Wij zijn weer een jaar onderweg. Waarom
moet dat?

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 34 270, nr. 24

16

Minister Plasterk:
Ten eerste heb ik net in mijn inleiding betoogd dat er nog tijd is na de
verkiezingen om dat door het kabinet te laten doen, desnoods door het
demissionaire kabinet waarop de nieuw samengestelde Kamer controle
uitoefent, voordat er een tweede referendum komt. Daar zit geen
immense tijdsdruk op. Verder heeft het kabinet sowieso zuinig, neutraal
geadviseerd over het hele initiatiefwetsvoorstel, maar dat is door de
Tweede Kamer aangenomen, waarin de politieke partijen zijn gerepresenteerd. Het leek mij niet aan mij of aan het kabinet om op voorhand
politieke partijen uit te sluiten van subsidies voor de participatie aan een
campagne over een referendum zonder dat de Kamer zich daarover heeft
kunnen buigen. Ik zou dat echt onderdeel willen maken van de evaluatie
die wij in het voorjaar in gang zetten.
Daarmee heb ik mijn algemene punten gemaakt. Dan lijkt het mij het
beste om de resterende vragen te beantwoorden naar volgorde van de
sprekers. De heer Taverne vroeg om reflecties. Die heb ik in mijn inleiding
gegeven en ik heb bij interruptie ook nog antwoord gegeven op de vragen
over de subsidieverlening. Ik heb nota genomen van de opvatting van de
VVD, die ten principale tegen het referenduminstrument is en daarover
ook nooit een misverstand heeft laten bestaan. Wij zullen zien hoe dat na
Kamerontbinding bij de behandeling in tweede lezing uitpakt. Twee derde
is een hoop. Het gebeurt niet vaak dat er twee derde in beide Kamers
wordt vergaard.
De heer Amhaouch vroeg naar de onterecht uitgekeerde bedragen en het
terughalen daarvan. Daar heb ik antwoord op gegeven.
Er werd gevraagd wat ik vind van de subsidie vanuit Soros. Het antwoord
is van constitutionele aard: het staat iedereen vrij om bijdragen te leveren
aan campagnes van (rechts)personen. De Wet financiering politieke
partijen bepaalt dat er openheid moet worden gegeven als het naar
politieke partijen gaat. Dan kan het in ieder geval niet boven de drempel
van € 4.500 komen zonder dat het in de publiciteit zou komen. De wet
bevat echter geen regels over openheid van giften aan andere particuliere
of private rechtspersonen. Ik heb geen instrument om daarop te acteren,
want dat zou een wettelijke grondslag moeten hebben.
De heer Amhaouch (CDA):
Vindt de Minister het een gewenste situatie dat buitenlandse partijen
invloed proberen uit te oefenen op een politieke campagne of een
referendum?
Minister Plasterk:
Ik weet niet of mij daarover een oordeel past. Als men een inzameling
houdt in België voor een Greenpeace-actie in Nederland, dan mag dat. Wij
leven in een vrij land. Daar mogen giften worden ontvangen. Wij hebben
de Wet Bibob (Wet bevordering integriteitsbeoordelingen door het
openbaar bestuur) als er sprake is van strafbare feiten. Als het gaat over
politieke partijen, is er een aparte wettelijke grondslag om als overheid
een rol te hebben. Maar verder is dit toch een vrij land. Als het Rode Kruis
in Nederland geld ontvangt van gevers in Somalië – meestal gaat het
omgekeerd – dan mag dat strikt genomen. Dan mogen ze dat ook
gebruiken voor publiekscampagnes. Dat is het constitutionele deel van het
antwoord. Daar zou ik mij eigenlijk toe willen beperken. Of dat fijn is voor
het politieke debat laat ik in het midden.
De heer Amhaouch (CDA):
Ik vind het veel verder gaan. Het gaat mij niet om het Rode Kruis. Het gaat
om de vraag of er buitenlandse mogendheden of organisaties zijn die hier
in Nederland ons democratische systeem proberen te beïnvloeden. Ik vind
het eigenlijk ongepast dat een Minister van dit kabinet zegt: mij past hier
geen mening. Het gaat over het binnenlands bestel. Het gaat over onze

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 34 270, nr. 24

17

democratie. Dat wij dan geen mening hebben over de vraag of het wel of
niet gepast is dat buitenlandse organisaties hier invloed hebben, maakt
niet uit vanuit welke hoek, vind ik zeer gênant.
Minister Plasterk:
Dat zijn grote woorden, ook van het CDA, dat toch ook vaak verantwoordelijkheid voor onze constitutie heeft gedragen. Stel dat iemand een neef
in België heeft en van hem een gift ontvangt die hij vervolgens gebruikt
om hier foldertjes te drukken, een boekje te publiceren of reclame te
maken. Dan staat hem dat natuurlijk vrij. Dan is het niet aan de overheid
om daarin in te grijpen. Er zijn regimes waar dat wel gebeurt, maar de
Nederlandse overheid hoort daar nadrukkelijk niet bij. Dat zou denk ik ook
wel in strijd kunnen komen met de wet en zelfs de Grondwet. De vrijheid
staat echt voorop, inclusief de vrijheid om giften te ontvangen voor
legitieme acties, ook giften die de grens overschrijden. Nogmaals, iets
anders is je aanvoeltemperatuur bij het feit dat een miljonair uit Amerika
er kennelijk aan hecht om een Nederlandse (rechts)persoon geld te geven.
Daar kun je van alles van vinden, maar ik moet het binnen die grenzen
houden.
De voorzitter:
We doen interrupties in tweeën, maar misschien kan ik, sprekend voor de
SP, het stokje even overnemen. Als wij eisen stellen aan politieke partijen
– ze mogen niet vanuit het buitenland gefinancierd worden – dan doen wij
dat omdat wij vinden dat het politieke proces niet vanuit het buitenland
beïnvloed mag worden. Dat moet althans openbaar gemaakt worden. Wat
is dan het fundamentele verschil met de situatie bij een referendum?
Daarbij willen wij toch ook niet dat rijke buitenlandse organisaties invloed
kopen?
Minister Plasterk:
Mijn antwoord valt in tweeën uiteen. Ten eerste de feiten. Het is niet zo
dat de Wet financiering politieke partijen het verbiedt dat er vanuit het
buitenland financiering komt. De wet zegt slechts dat die financiering
openbaar gemaakt moet worden. Het moet transparant zijn. Ten tweede
geeft de Wet financiering politieke partijen de overheid een titel om die
openbaarmaking te eisen. Zonder wettelijke grondslag kom je echt in
strijd met de vrijheid van handelen van personen en rechtspersonen als je
daar beperkingen aan gaat opleggen. Ik begrijp de analogie, maar dat zou
de wetgever dan moeten doen. Het staat mij echt niet vrij om daar nu
houtje-touwtje regels voor te stellen.
De voorzitter:
Maar de Minister zegt dus niet dat er grondwettelijke bezwaren zijn om
voor mensen die deelnemen aan een referendumcampagne en daar geld
voor ontvangen, de regel te stellen dat boven de € 4.500 de bedragen
openbaar moeten worden gemaakt, zoals dat geldt voor politieke partijen
die eenzelfde campagne voeren?
Minister Plasterk:
Ik heb al gezegd dat er een wettelijke grondslag voor moet zijn. Dat wordt
met deze vraag ook niet betwist. Als je die wettelijke grondslag creëert,
dan moet er als onderdeel van het wetgevingstraject ook nog een advies
van de Raad van State op komen. Dan kan nader beraad plaatsvinden
over de vraag of het ongrondwettelijk is. Als er een wettelijke grondslag is
voor die transparantie, hoeft dat wellicht niet op gespannen voet met onze
Grondwet te staan. Hou me tegen goede, dit is een antwoord in eerste
reactie. Als er een wettelijke grondslag zou worden gecreëerd, is er nog
alle gelegenheid voor de wetgever om zich daarop te beraden, ook in
relatie tot de advisering van de Raad van State.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 34 270, nr. 24

18

De heer Amhaouch vroeg waarom ik de wet niet intrek. Dat is onderdeel
van de bespreking die wij zojuist met elkaar hebben gehad: hoe zie je
überhaupt de evaluatie en de timing daarvan?
Mevrouw Fokke vraagt aandacht voor een aantal punten. Over de rol van
de handtekeningen heb ik nog niet gesproken. Wat zich voordeed en wat
in het wetgevingstraject niet was voorzien, was dat de mensen van
GeenPeil een app creëerden waarbij mensen zich individueel konden
aanmelden. De organisatie zorgde ervoor dat het op papier zou worden
ingeleverd. Ik heb de Kiesraad gevraagd of dit gezien de Wet raadgevend
referendum een rechtsgeldig definitief verzoek oplevert. Het antwoord van
de Kiesraad was: ja, dat is het geval. Het voldeed aan de eisen, want het
was individueel, en het werd zwart-op-wit ingeleverd. Dan valt het binnen
de grenzen van de wet en dan kan het dus op die manier.
Ik ben het wel eens met wat mevrouw Fokke zegt en wat, naar ik meen,
ook door de Kiesraad is aangereikt, dat je je zou moeten beraden op de
vraag of het niet ook digitaal mogelijk moet worden gemaakt. Met die
drempel van 300.000 heeft de wetgever natuurlijk wel beoogd een fysieke
inspanningsdrempel op te werpen. Als je die de facto verlaagt door het
gemakkelijker te maken om zo’n verzoek in te dienen, moet je bekijken of
je die hoogte van de drempel nog wel wilt handhaven. Dan kom je echt op
een onderdeel van de wet dat bij de evaluatie van de wet moet worden
overwogen. De heer Bisschop heeft hetzelfde punt aan de orde gesteld en
ook mevrouw Koşer Kaya sneed het aan.
Er werd gesproken van het digitaal maken van het proces. Ik heb dat zo
begrepen, dat het gaat over het digitaal maken van het verzoek tot het
houden van een referendum. Niemand heeft ingebracht dat ook het
stemproces zelf digitaal zou kunnen gebeuren. Dat is onderdeel van een
heel ander debat, namelijk het debat over elektronisch stemmen. Wij
sluiten ons op dit punt aan bij de geldende wetgeving. Bij een andere
gelegenheid zullen wij ons er zeker op beraden.
Mevrouw Koşer Kaya heeft gevraagd om onderzoek te doen naar hoe
dingen uitpakken. Dat lijkt mij typisch een onderwerp dat wij volgend
voorjaar een onderdeel moeten laten uitmaken van de evaluatie die wij
dan in gang zetten.
Mevrouw Fokke (PvdA):
Ik wil nog even een stapje terug. Ik heb een gesprek met de Kiesraad
gehad. Die app ligt in private handen, maar het gaat wel om gegevens van
mensen. Wil je wel dat zo’n app in private handen is? De wereld is
veranderd. Toen de wet werd gemaakt, zei het woord «app» veel mensen
nog niks. Moet de overheid niet over zo’n app gaan?
Minister Plasterk:
Dat is een goed punt. Ik kan niet uitsluiten dat de informatie die door
middel van die app door de organisatie is verzameld, nog bestaat. Hoe
kun je je ervan vergewissen dat, als er een nieuwe aanvraag voor een
referendum komt, die oude informatie wordt gebruikt? Dat zou natuurlijk
niet moeten mogen, maar dat is onvoldoende garantie. Dit is echt een
reëel punt dat onderdeel van de evaluatie moet worden. Dat zeg ik toe.
Mevrouw Koşer Kaya (D66):
Ik wilde net vragen om dat bij die evaluatie mee te nemen. Wij moeten
heel voorzichtig zijn met privacygegevens van mensen.
Minister Plasterk:
Dat zeg ik toe. Als de overheid dergelijke gegevens bij een andere
gelegenheid vergaart, zijn wij er heel precies op, dus ja, dit moet de
aandacht hebben.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 34 270, nr. 24

19

Ik ben al ingegaan op de opmerking van de heer Bisschop over mogelijke
verwarring voor de kiezer als gevolg van de drempel. Ik heb al toegezegd
dat ik de evaluatie volgend voorjaar, in juni, zal organiseren.
Naar de aantallen stembureaus en de kosten daarvan heeft de Stichting
Kiezersonderzoek Nederland (SKON) gekeken. Het is uitgevoerd zoals het
met de gemeenten is afgesproken. De reële kosten bedroegen 32,3
miljoen. Het budget dat ter beschikking was gesteld, was 30 miljoen. Er
werd gesignaleerd dat er nogal wat mogelijke besparingen zijn, gegeven
het aantal stembureaus. Dat geld is via de lumpsum toegekend en via de
standaardverdeling verdeeld. Het is uiteindelijk aan de gemeenten om het
stemproces te organiseren. Er is geen titel voor het Rijk om terug te
vorderen. Als er reden is om te denken dat men in de gemeente
Doetinchem niet heeft gedaan wat men volgens de wet had behoren te
doen, dan zouden gemeenteraadsleden daar het college van burgemeester en wethouders kritische vragen moeten stellen. Dit betrof een
vraag van de heer Van Raak. Ik weet niet of er daar
SP-gemeenteraadsleden zijn. Vast wel. Ik zie de heer Van Raak al knikken.
Dat lijkt me de ladder waarlangs dergelijke zaken aan de orde zouden
kunnen worden gesteld.
De voorzitter:
Dat doen ze ook, zo zeg ik als SP-woordvoerder, maar dan zegt de
burgemeester: ja, dat mogen wij zelf bepalen. Dat zegt de Minister altijd
tegen ons: je krijgt geld en je mag het zelf bepalen. Ik keer even terug naar
het rapport van de Kiesraad. Er waren zo’n 1.000 stembureaus minder. De
Kiesraad maakt zich zorgen over het gelijkheidsbeginsel en noemt het
ongewenst dat kiezers in de ene gemeente substantieel meer moeite
moeten doen om hun stem in persoon uit te brengen dan in andere
gemeenten. Ook wijst de raad erop dat het in veel landen wettelijk is
voorgeschreven hoeveel stembureaus dienen te worden ingesteld. De
Kiesraad plaatst dus nogal wat vraagtekens bij de huidige stand van zaken
dat het een gemeentelijke verantwoordelijkheid is, dat er een lumpsumfinanciering is en dat er ongelijkheid ontstaat tussen buurten, wijken en
gemeentes.
Minister Plasterk:
Dat is een signalering. Het is een waarheid als een koe dat er, als een
verantwoordelijkheid decentraal ligt, verschillende dichtheden van
stembureaus ontstaan. Dat heeft de wetgever zo bepaald. Als de wetgever
het anders wenst, zou hij het moeten centraliseren. Ik heb niet het
voornemen om dat te doen. Ik zie daar geen aanleiding voor. Er is
uitgebreid onderzocht of mensen het gevoel hadden dat zij voldoende
toegang hadden tot de stembureaus. Het antwoord was bevestigend. Ik
zie dus geen aanleiding om deze macht weer allemaal naar de toren in
Den Haag te halen. Het is mijn voornemen om die verantwoordelijkheid
bij de gemeenten te laten, waar zij overigens al decennia berust. Het
proces van het inrichten van stemlokalen is niet eerder controversieel
geweest. Bij het referendum was er sprake van een nieuwe taak. Ook
vanuit de Vereniging van Nederlandse Gemeenten is de kat de bel
aangebonden. Dankzij onder meer Diederik Samsom is er inmiddels een
periode van vier jaar zonder kabinetscrisis en zonder Tweede Kamerverkiezingen. In de periode daaraan voorafgaand zijn er geloof ik in tien jaar
vijf keer Tweede Kamerverkiezingen gehouden. Dat betekent vijf keer 40
miljoen, hetgeen niet heeft geleid tot verhoging van de lumpsum. Ik heb
in de afgelopen jaren de VNG niet gehoord met de mededeling: dit valt
ons 40 miljoen mee; we komen het wel brengen naar Den Haag. Bij het
referendum werd dit tot een politieke kwestie verheven op de ongeveer 30
miljard die via het Gemeentefonds loopt. Maar goed, wij zijn er uitgekomen.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 34 270, nr. 24

20

De voorzitter:
Desondanks zegt de Kiesraad in zijn evaluatie van het referendum dat het
ongewenst moet wordt geacht dat kiezers in de ene gemeente substantieel meer moeite moeten doen om hun stem in persoon uit te brengen
dan in de andere gemeente. Wij zien nu dat gemeenten financieel beloond
worden als zij minder stembureaus inrichten. Zij hebben dan meer geld
om aan andere zaken te besteden. Gemeenten zeggen: in sommige wijken
en buurten is de opkomst lager, dus gaan wij daar minder stembureaus
inrichten. Dat lijkt mij juist voor die wijken en buurten geen goede zaak.
Daar moeten de mensen juist volop de kans krijgen om te gaan stemmen.
Wij zien ook gemeenten die zeggen: bij het referendum konden wij met
minder stembureaus toe, dus dat gaan wij in maart ook doen. Wij zien dus
een tendens de verkeerde kant op.
Minister Plasterk:
Ik vind het een beetje cynisch om op iets wat echt tot de kerntaak van een
democratie behoort, namelijk kiezers laten stemmen, te concluderen dat
gemeenten het geld liever aan stoplichten besteden. Dat is ook helemaal
niet wat ik waarneem. Nogmaals, tot aan dit referendum heb ik nooit
eerder signalen gekregen dat men vond dat gemeenten de verantwoordelijkheid voor het correct uitvoeren van het verkiezingsproces niet serieus
opnemen. Laat ik de heer Van Raak tegemoetkomen. Bij een volgend
bestuurlijk overleg met de VNG zal ik nog eens op de agenda zetten dat in
de Tweede Kamer vragen zijn gesteld over het voornemen inzake het
aantal stembureaus. Ik zal het gesprek daarover aangaan, maar dat lijkt
mij wel de grens van wat ik binnen mijn wettelijke verantwoordelijkheid
op dit moment zou moeten doen. Als er verontrustende signalen uit
komen, kan ik de Kamer daar altijd nog over informeren en kan dat
aanleiding zijn om daar nader over te spreken.
De opmerking dat gemeenten alleen maar ja-informatie hebben meegestuurd, is in mijn ogen niet juist. Voor zover ik ben geïnformeerd, hebben
ze wel zo af en toe de samenvatting van de Referendumcommissie
meegestuurd. Maar goed, daar is ook nog wel wat op af te dingen. Wat de
Referendumcommissie doet, is samenvatten wat er in de wet staat. Het is
het objectief informeren van de kiezers over de inhoud van de wet. Dan
volgt een droge opsomming van de substantie die voorligt. Als je een felle
neecampagne voert, kan een enkele samenvatting van wat de wet beoogt
al aanvoelen als een ja-campagne. Misschien is op die manier een
misverstand ontstaan. Voor de volgende keer geef ik mee dat je je kunt
beraden op de vraag of je dit met het stemformulier moet meesturen, ja of
nee. Ik denk dat de intentie van een gemeentebestuur dat de stemformulieren toestuurt en dat de kiezer wil faciliteren door objectieve informatie
van de onafhankelijke Referendumcommissie over de vraag waarover het
gaat, mee te sturen, 100% goed is. Dat is een punt voor de volgende keer.
Nogmaals, als je het apart gaat doen, nemen de kosten toe of bereik je
minder mensen. Misschien leggen de mensen dan ook het verband niet
tussen de stemoproep aan de ene kant en de een week later in de bus
geduwde informatie aan de andere kant. Er zitten dus twee kanten aan.
Laten we ons daar bij gelegenheid nader op beraden.
Is er goed omgegaan met de uitslag van het afgelopen referendum? Als ik
goed geïnformeerd ben, is er de hele dag plenair over gedebatteerd met
de Minister-President. Wij spreken met één mond, dus ik zou willen
verwijzen naar de woorden van de Minister van Buitenlandse Zaken en de
Minister-President.
Ik ben vergeten te reageren op het punt van de heer Bisschop. Hij vroeg of
de verwarring over het stembiljet kan worden weggenomen. Ik pak het er
even bij. Er staat een hokje «voor» en een hokje «tegen». Daaronder staat:
u stemt door het rood maken van één wit stipje. Als mensen desalniettemin het hele hok rood hebben gemaakt, is dat toch als een geldige stem
beschouwd. Als men het stipje niet heeft geraakt, is het als een ongeldige

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 34 270, nr. 24

21

stem genoteerd. Dat is een potentieel misverstand. Bij een volgende
gelegenheid zullen wij ervoor zorgen dat het stembiljet is aangepast.
Daarmee heb ik alle vragen beantwoord.
De voorzitter:
Ik zie dat er behoefte is aan een tweede termijn.
De heer Taverne (VVD):
Voorzitter. Ik dank de Minister voor zijn uitvoerige beantwoording. Ik
adviseer de heer Amhaouch op het punt van de financiering en beïnvloeding door buitenlandse partijen van het democratisch proces in Nederland
te overleggen met zijn collega-woordvoerder Ontwikkelingssamenwerking, want Nederland geeft per jaar honderden miljoenen uit om
politieke processen in andere landen te beïnvloeden, maar dit terzijde.
De Minister heeft bevestigd goede nota te hebben genomen van het
standpunt van de VVD ten aanzien van referenda in welke vorm dan ook
binnen onze representatieve democratie. Hij heeft inderdaad uitvoerig
gereflecteerd op het punt dat ik heb gemaakt over subsidieverlening. Ik
kan slechts herhalen dat voor iedere euro belastinggeld die wordt
uitgegeven, een goede verantwoording noodzakelijk is. Hier is dat niet
gebeurd. Ik hoop niet dat er heel veel mee subsidieverlening plaatsvindt
waarbij slechts steekproefsgewijs wordt bekeken of het geld überhaupt op
de goede plek terechtgekomen is.
Ik snap dat de Minister genuanceerd oordeelt over het functioneren van
deze Referendumcommissie. Zijn oordeel is misschien milder dan dat van
de VVD-fractie. Gelet op de eenvoud van het werk dat hier is verricht, vind
ik het een gotspe dat zulk slecht werk is geleverd. De VVD-fractie zou het
op prijs stellen als de Minister op zijn minst nog eens een gesprek aangaat
met de commissie, respectievelijk de voorzitter van de commissie, om de
grieven van de VVD en misschien ook van het CDA over te brengen met
daarbij de suggestie om in een andere commissie dan de Referendumcommissie te gaan zitten.
De voorzitter:
Ik wil een korte tweede termijn, dus niet allemaal zo lang als de heer
Taverne.
De heer Amhaouch (CDA):
Voorzitter. Ik heb twee punten. Wij zien een raadgevend referendum dat
eigenlijk houtje-touwtje aan elkaar hangt. Wij hebben het gehad over
allerlei kosten die gemaakt zijn, over subsidies die niet goed uitgekeerd
zijn, over stembureaus, over applicatie en over buitenlandse financiering.
Dat neemt niet weg dat de mensen die het werk hebben gedaan, nog
steeds complimenten verdienen voor de uitvoering.
Vervolgens hebben wij een regering die niets met de uitslag van het
referendum doet. Wij maken zo veel kosten, wij doen zo veel werk, maar
wij doen er niks mee. Het kabinet houdt de mensen gewoon een fopspeen
voor. Er wordt een referendum gehouden, maar er wordt niks mee
gedaan.
Wij zullen een VAO aanvragen inzake de buitenlandse financiering. Die
moet niet keihard worden gestopt, maar wel in relatie worden gebracht
met de Raad van Europa. De Ministers hebben er richtlijnen voor
opgesteld. Wij willen het reguleren conform de lijn die Duitsland en
Engeland hebben ingezet, en vragen de Minister om daar werk van te
maken. Ik hoop dat wij voor zo’n motie brede steun kunnen krijgen.
Mevrouw Fokke (PvdA):
Voorzitter. Ik zal het kort houden. De Minister ging wel heel snel toen hij
de opkomstdrempel besprak. Ik vind dat wij daarnaar moeten kijken bij de

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 34 270, nr. 24

22

evaluatie. Je kunt zeggen dat het politiek is, maar alles is politiek en je
kunt onderzoek doen naar hoe zo’n drempel uitwerkt.
Ik ben blij met de reactie dat naar de applicatie zal worden gekeken.
Wij kunnen heel veel zeggen over de Referendumcommissie. Het zou
beter hebben gekund, maar de commissie is heel laat ingesteld en stond
onder enorme tijdsdruk. Dat moeten wij met z’n allen ook wel even
beseffen. Onterecht uitgekeerd belastinggeld moet natuurlijk gewoon
worden teruggestort. Daar kunnen we lessen uit trekken.
Tegen de heer Amaouch zeg ik dat ik benieuwd ben hoe wij er precies
achter kunnen komen welke partijen in het kader van het referendum
vanuit het buitenland iets hebben gefinancierd. Ik snap wel wat de heer
Amhaouch bedoelt, maar in de praktijk kan het niet. Ze zijn gewoon niet
zichtbaar. Wij hebben een Wet financiering politieke partijen. Daarbij
weten wij om welke partijen het gaat, maar dat is iets heel anders dan in
dit geval. Ik ben dus heel benieuwd naar het VAO.
Het lijkt mij heel goed om over anderhalf jaar te evalueren. Als een van de
indieners van de wet ben ik nog steeds heel erg blij met het referendum.
Ik denk dat het heel goed is dat mensen af en toe, nadat wij een uitspraak
hebben gedaan, daarover iets kunnen zeggen. Dat lijkt mij een aanvulling
op de representatieve democratie.
Mevrouw Koşer Kaya (D66):
Voorzitter. Ik dank de Minister voor zijn antwoorden. Het komt eigenlijk
niet zo heel vaak voor, maar ik heb niet meer zo veel vragen, want de
beantwoording was uitvoerig. De punten die ik naar voren heb gebracht,
worden meegenomen bij de evaluatie. Daar dank ik de Minister voor.
De Referendumcommissie is heel laat ingesteld en heeft onder tijdsdruk
gewerkt. De mensen hebben hun stinkende best gedaan. Dat mag ook
gezegd worden. De Referendumcommissie is de eerste om aan te geven
wat er verbeterd kan worden. Dat lijkt mij goed om bij de evaluatie mee te
nemen.
De heer Bisschop (SGP):
Voorzitter. Ik dank de Minister voor de beantwoording van de vragen, die
wat mij betreft afdoende was. Ik snap de overweging om niet tussentijds
allerlei aanpassingen te doen, maar te kiezen voor een zorgvuldig traject
tot 2018.
De voorzitter:
Als SP-woordvoerder heb ik nog de volgende inbreng. De Minister zegt
van veel zaken: dat is de politiek. Maar hij is zelf natuurlijk ook politiek. Ik
denk dat het aan de Kamer is om naar aanleiding van de initiatiefwet de
wet en de procedures te veranderen. Die discussie zullen we met elkaar
gaan voeren. Dat kan met een nieuw gekozen parlement, maar het kan
volgens mij ook gewoon met dit parlement.
Wat de SP betreft zullen er in de toekomst meer regels moeten komen
voor het instellen van stembureaus. Dat geldt voor referenda, maar ook
voor verkiezingen.
Dat gedoe over die stembiljetten moeten we ook voorbij zijn. De Minister
zegt terecht dat de Kiesraad heeft besloten om biljetten geldig te verklaren
als ze niet precies conform de regels waren ingevuld. Ik wijs erop dat dat
pas gebeurd is nadat ik aandacht had gevraagd voor het biljet. De Kamer
zei: dit stembiljet deugt niet. Pas toen heeft de Kiesraad gezegd: wij zullen
het ook accepteren als het zo of zo of zo is ingevuld. Ik constateer dat het
aantal ongeldige stemmen veel, veel hoger was dan normaal.
De Minister zegt dat de Kamer moet spreken over de applicaties bij het
indienen van handtekeningen, over de subsidies en over de drempel. Ik
zou het logisch vinden dat er een publieke applicatie komt. Wij moeten af
van het circus van de subsidies. Daarnaast moet de kiesdrempel worden
afgeschaft. Het allerbelangrijkste is dat we heel snel een echt referendum

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 34 270, nr. 24

23

hebben waar een ja een echt ja is, en een nee een echt nee. Het meest
gênante van de afgelopen acht maanden vind ik dat de bevolking heeft
gesproken en de regering geen besluit neemt.
Minister Plasterk:
Voorzitter. Ik bekijk even op welke punten ik de beantwoording nog kan
vervolmaken. Het standpunt van de VVD over referenda is mij bekend. Bij
het oordeel van de heer Taverne over de subsidieverlening was geen
woord Frans. Dit is een openbare bespreking, dus ik ga ervan uit dat de
Referendumcommissie er kennis van neemt. De grieven van de VVD
zullen daar bekend zijn.
De heer Amhaouch wil in een VAO met een motie komen over buitenlandse financiering. Ik hoorde de reactie van mevrouw Fokke daarop. Wij
moeten die motie afwachten. Ik heb mijn aarzelingen gegeven. Als
iemand uit België aan zijn neef een bedrag van € 50.000 overmaakt en die
neef drukt daar een boekje van, dan weet ik niet welke wettelijke grondslag de regering zou moeten hebben om in dat proces in te grijpen. Dit
wordt wel even iets waar wij aandacht aan moeten besteden.
De opkomstdrempel zal onderdeel van de evaluatie moeten zijn. Ik loop
daar niet op vooruit. Verschillende politici hebben al gezegd dat zij vinden
dat die drempel omlaag, omhoog of weg moet. Het zou mij helemaal niet
verbazen als bij coalitiebesprekingen volgend voorjaar dit een onderwerp
van politiek beraad wordt. Vandaar dat ik nu wat terughoudend ben, want
het is een beetje gratis om er nu allemaal opvattingen over te geven.
Misschien komt het punt in verkiezingsprogramma’s te staan. De partij
waar mevrouw Fokke en ik lid van zijn, moet haar verkiezingscongres nog
houden. Ik heb begrepen dat daar amendementen voorliggen. Ik neem
aan dat het bij alle politieke partijen intern onderwerp van beraad is.
Met mevrouw Koşer Kaya benadruk ik de dank richting de Referendumcommissie, die een ongelofelijke hoop werk heeft moeten verzetten onder
omstandigheden die niemand had kunnen voorzien.
De voorzitter:
Mijnheer Taverne, een interruptie op dit punt?
De heer Taverne (VVD):
Eigenlijk wel, voorzitter. Ik heb begrip getoond voor de genuanceerde
reactie van de Minister op het werk van de Referendumcommissie, maar
wij moeten niet doen alsof die commissie het zo ongelofelijk druk heeft
gehad. De mensen hebben werkelijk de meest karige invulling van hun al
beleidsarme taak gekozen. Zij hebben het wetsvoorstel samengevat;
volgens mij hebben ze daar Buitenlandse Zaken voor gebeld. Zij hebben
de hulp ingeroepen van de landsadvocaat. Zij hebben achteraf wat
bonnetjes gecontroleerd. Waar heeft al dat werk uit bestaan? Ik vind het
prima dat de Minister een genuanceerd oordeel heeft, maar ik wil
voorkomen dat de indruk ontstaat dat die mensen het zo vreselijk druk
hebben gehad. Dan moet de Minister mij uitleggen waarmee, want ik kan
het in alle redelijkheid niet zien.
Minister Plasterk:
Zoals ze het in het Engels zo netjes zeggen: I beg to differ. Ik vraag de
voorzitter om mij toe te staan hierover met de heer Taverne van mening te
verschillen. De Minister hoeft helemaal niet uit te leggen waar de
Referendumcommissie tijd aan heeft besteed. Die commissie is nou juist
als zbo ingesteld om zelf haar tijd en werkzaamheden in te richten. Ik heb
mij op enig moment gebaseerd op de informatie van de voorzitter van de
commissie dat het tijdsbeslag meer dan twee keer zo veel was als
voorzien. Verder blijf ik daarbuiten. Kennelijk heeft men die tijd eraan
moeten besteden. De appreciatie van wat men in die uren heeft gedaan,

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 34 270, nr. 24

24

past mij niet. Misschien kunnen wij het daarbij laten. De heer Taverne
heeft meer ruimte om daar een oordeel over te geven dan het kabinet.
De voorzitter:
Tot slot, en kort.
De heer Taverne (VVD):
Dat snap ik. Ik snap ook dat de Minister zegt: het is een zbo, en om een
goede reden. Maar misschien geeft het antwoord van de Minister nog wel
meer reden tot zorg. De Referendumcommissie heeft namelijk nauwelijks
van tevoren controle uitgeoefend op waaraan het geld zou worden
uitgegeven en heeft slecht bij steekproef achteraf gecontroleerd.
Vervolgens komt de voorzitter van die commissie naar de Minister en
zegt: hallo, ik ben een zbo, maar ik heb meer tijd nodig voor de taak die
mij is opgedragen. Maar ook dat kan de Minister niet controleren. Hij zegt:
dat is goed, dan krijg je een hogere vergoeding omdat je meer moet doen.
Maar hoe kan de Minister dat beoordelen? De Minister zou ook ja hebben
gezegd als de commissie had gezegd: we hebben vijf keer zoveel tijd
nodig en dus een vijf keer zo hoge vergoeding. Wat is dan nog de rol van
de Minister?
Minister Plasterk:
In de wet, die niet het initiatief was van het kabinet maar door de Tweede
Kamer en de Eerste Kamer is ingesteld, staat dat er een onafhankelijke
Referendumcommissie is met een aantal wettelijke taken. Ik heb die
commissie ingesteld; dat is mijn taak. In goed vertrouwen – ik heb geen
enkele reden om aan dat goede vertrouwen te twijfelen – heeft ze in deze
nieuwe en ook staatsrechtelijk nieuwe situatie daar veel werk aan gehad.
Ik twijfel er geen moment aan dat dat het geval is geweest. De Referendumcommissie heeft zelf een evaluatie uitgebracht. De Kiesraad heeft dat
ook gedaan. Ik heb, zoals ik in mijn eerste termijn al heb gezegd, het
voornemen om snel na de verkiezingen vanuit het kabinet de hele gang
van zaken te evalueren. Daar maakt dit deel van uit. Ik denk dat de
boodschap van de fractie van de VVD zal zijn ontvangen.
Ik dank de heer Bisschop voor zijn steun voor het voornemen om het
traject van de evaluatie zo in gang te zetten.
Ik kom op nog een paar punten van de heer Van Raak. Ik denk dat het
aantal ongeldige stemmen niet per se iets zegt over de kwaliteit van de
stembiljetten. De mogelijkheid bestaat namelijk dat kiezers wel wilden
gaan stemmen, maar er met grote letters opvattingen op schreven of
anderszins iets anders deden dan een hokje rood maken, wat toch de
nadrukkelijke instructie was. Dat staat de kiezers vrij. Dat is misschien
anders dan bij verkiezingen voor vertegenwoordigende lichamen. De
Kiesraad moet altijd bekijken wat geldig en wat niet geldig is. Ik zal de
Kamercommissie de details besparen, maar soms is het wel komisch om
te horen waar hij dan de grens trekt. Er wordt soms met vergrootglazen
bekeken of het nu wel of niet geldig is. Er wordt echt zeer veel aandacht
aan besteed om de intentie van de kiezer op een eerlijke manier te
achterhalen. Het lijkt een vrij simpele instructie: één hokje rood maken.
Maar je staat verbaasd hoe moeilijk dat soms nog kan te zijn.
De heer Van Raak zegt: ik vraag om een oordeel van de Minister en hij
zegt dan dat het politiek is. En dan komt de vraag: waarom geeft hij dan
geen politiek oordeel, want hij is ook «de politiek». Daar zijn in dit geval
drie redenen voor. Ik zal ze toch even noemen. Ten eerste gaat het om een
initiatiefwetsvoorstel. Dat noopt tot een zekere terughoudendheid. Het
was niet het plan van het kabinet om dit referendum zo te organiseren.
Het was een plan van de Tweede Kamer. Dan draag ik als dienaar van de
kroon bij aan de uitvoering. Ten tweede speelt de kwestie van het
correctief referendum. Daarvoor is een grondwetswijziging in eerste
lezing aangenomen. Een aantal initiatiefnemers daarvan zegt hier: we

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 34 270, nr. 24

25

hopen dat die ook in tweede lezing zal worden aangenomen. De verkiezingen zijn in maart. Laten we de uitkomst daarvan afwachten. Ten derde
lag er – dat is per definitie zo bij een raadgevend referendum – een door
de Tweede Kamer en Eerste Kamer aangenomen wetsvoorstel van het
kabinet, dat dus hoopte op een ja. Dat maakt dat je zeer omzichtig moet
zijn om opvattingen over het proces te geven, terwijl we in een andere
zaal over de uitkomst van het referendum nog in gesprek zijn met de
Kamer. Daarom wil ik op dit punt op dit moment een zekere terughoudendheid betrachten. Die terughoudendheid zal niet blijven duren. We
hebben over dat traject afspraken met elkaar gemaakt.
Volgens mij heb ik hiermee alle vragen in tweede termijn beantwoord.
De voorzitter:
De Minister heeft toegezegd dat hij voor juni met een evaluatievoorbereiding komt. De heer Amhaouch heeft een verzoek tot het houden van
een VAO, een plenaire afronding van dit algemeen overleg, gedaan.
Ik dank de Minister en zijn gevolg hartelijk. Ik dank ook alle andere hier
aanwezigen. Allemaal straks een veilige reis naar huis toegewenst.
Sluiting 17.46 uur.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 34 270, nr. 24

26