Tweede Kamer der Staten-Generaal

2

Vergaderjaar 2019–2020

35 397

Voorstel van wet van de leden Van den Bosch en
Van der Molen tot wijziging van de
Gemeentewet, de Provinciewet en de Wet
openbare lichamen Bonaire, Sint Eustatius en
Saba in verband met het laten vervallen van het
verplicht voorzitterschap door raadsleden, of
statenleden en eilandsraadsleden van raads-,
onderscheidenlijk staten- en
eilandsraadscommissies

Nr. 3

MEMORIE VAN TOELICHTING
I. ALGEMEEN
1. Inleiding
Een gemeenteraad kan raadscommissies instellen die besluitvorming van
de raad kunnen voorbereiden en met het college of de burgemeester
kunnen overleggen. Dit is geregeld in artikel 82, eerste lid van de
Gemeentewet. Ingevolge het vierde lid van dat artikel is een lid van de
raad voorzitter van een raadscommissie. Dit wetsvoorstel strekt ertoe die
verplichting uit het vierde lid van artikel 82 Gemeentewet te schrappen,
waardoor de gemeenteraad de mogelijkheid krijgt om ook niet-raadsleden
te benoemen tot voorzitter van een raadscommissie. Voor alle duidelijkheid: gemeenten zijn daartoe niet verplicht.
Voor voorzitters van statencommissie is hetzelfde bepaald als voor
voorzitters van raadscommissies. Daarom strekt het wetsvoorstel ook tot
het laten vervallen van artikel 80, vierde lid, van de Provinciewet. Daar de
Wet openbare lichamen Bonaire, Sint Eustatius en Saba de systematiek
van de Gemeentewet volgt, heeft het wetsvoorstel ook betrekking op de
openbare lichamen van deze eilanden. Het wetsvoorstel heeft geen
betrekking op waterschappen, omdat waterschappen een ander bestuursmodel hebben, namelijk een monistisch bestuursmodel.
2. Achtergrond van het wetsvoorstel
Artikel 82 van de Gemeentewet werd ingevoerd bij de Wet dualisering
gemeentebestuur die in 2002 van kracht werd. Er is bepaald dat een
gemeenteraad raadscommissies kan instellen. Een raadscommissie kan
de besluitvorming van de raad voorbereiden en met het college of de
burgemeester overleggen. Een raadscommissie bestaat uit raadsleden,
maar ook niet-raadsleden kunnen daar lid van zijn. Meestal gaat het om
personen die ook op de kandidatenlijst van een politieke partij staan, maar
niet zijn verkozen. Echter, de voorzitter van een raadscommissie moet

kst-35397-3
ISSN 0921 - 7371
’s-Gravenhage 2020

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 35 397, nr. 3

1

ingevolge artikel 82, vierde lid, van de Gemeentewet een lid van de
gemeenteraad zijn. Dat artikellid luidt als volgt: «Een lid van de raad is
voorzitter van een raadscommissie.» Dat betekent dat een voorzitter niet
van buiten de raad mag komen. De regering was van mening dat leden
van raadscommissies typische raadswerkzaamheden verrichten. Zij
verrichten voorbereidend werk voor plenaire raadsvergaderingen en
kunnen in dat kader zelfstandig met collegeleden bepaalde conceptbesluiten of onderwerpen bespreken. Het werd van belang geacht dat de
voorzitter van een dergelijke commissie democratisch gelegitimeerd is,
verkozen door de inwoners van de gemeente, en dus raadslid is. De
commissievoorzitter heeft een belangrijke taak bij het opstellen van de
ontwerpagenda voor de commissievergaderingen. Al deze omstandigheden waren de reden dat werd bepaald dat een voorzitter van een
raadscommissie lid van de raad moest zijn.1
Maar na verloop van tijd ging dat vierde lid van artikel 82 Gemeentewet
knellen. Er moest meer ruimte voor lokaal maatwerk en lokale keuzes
komen. De gemeenten hebben er de afgelopen jaren taken bij gekregen,
met alle gevolgen van dien voor het tijdsbeslag van de raadsleden. Dat
geldt in vele gemeenten en met name voor kleinere fracties. Daar komt bij
dat er tegenwoordig sprake is van een grotere verscheidenheid aan
politieke groeperingen, waardoor de gemeenteraad een grotere differentiatie dan voorheen kent. Kortom, er zijn in de gemeenteraad meer
fracties, maar die zijn wel kleiner. Een voorzitter van een raadscommissie
van buiten zou verlichting kunnen geven en zo de werkdruk voor zittende
raadsleden kunnen verminderen.
In juli 2013 werd bij de Tweede Kamer het wetsvoorstel tot wijziging van
de Gemeentewet, de Provinciewet, de Wet openbare lichamen Bonaire,
Sint Eustatius en Saba en de Waterschapswet (institutionele bepalingen)
ingediend.2 Daarin werd voorgesteld het mogelijk te maken dat raadscommissies, ingesteld op grond van artikel 82 Gemeentewet, ook door
niet-raadsleden kunnen worden voorgezeten. Dat voorstel had ook
betrekking op Statencommissies en eilandsraadscommissies (Bonaire,
Sint Eustatius en Saba). Een aangenomen amendement van het lid Van
Raak3 maakte de door de regering voorgestelde wijziging ongedaan. De
volgende fracties stemden voor dit amendement: CDA, CU, SGP, VVD, Van
Vliet, GroenLinks, PvdA, PvdD en SP.
Maar de roep om maatwerk op diverse terreinen van het bestuur voor
gemeenten mogelijk te maken, bleef klinken. Om gemeenten meer ruimte
te geven werd eerst gedacht aan een experimentenwet, waarbij een aantal
gemeenten op een aantal onderdelen van de Gemeentewet zouden
mogen afwijken van wettelijke bepalingen. Er is vervolgens een oproep
aan gemeenten gedaan om voorstellen voor experimenten te doen. Eén
daarvan had betrekking op de voorzitter van raadscommissies. Het moest
bij experiment mogelijk worden om een externe voorzitter, dus geen lid
van de raad, te benoemen tot voorzitter. Om een aantal redenen is de
experimentenwet er niet gekomen. Maar gemeenten wilden wel graag
een externe voorzitter kunnen aanstellen. Algemeen was er behoefte aan
ruimte voor maatwerk, zodat gemeenten hierin lokale keuzes zouden
kunnen maken.
Ondertussen gingen diverse gemeenten over tot het benoemen van een
voorzitter van een raadscommissie die geen raadslid was. Zij pasten
daartoe hun reglementen van orde aan. Maar de toenmalige bewinds1

Kamerstuk 27 751, nr. 6, blz. 70
Kamerstuk 33 691
3
Kamerstuk 33 691, nr. 12
2

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 35 397, nr. 3

2

lieden hadden daar bezwaar tegen, met als gevolg dat de desbetreffende
reglementen van orde weer werden gewijzigd.4
De roep om meer maatwerk bleef. Dat bracht het lid Van den Bosch ertoe
om in het algemeen overleg van 14 maart 2018 te pleiten voor aanpassing
van de Gemeentewet.5 Hij stelde dat gemeenten graag zouden zien dat de
Gemeentewet werd aangepast aan de huidige tijd, door bijvoorbeeld de
mogelijkheid te krijgen voorzitters van buiten de raad te kunnen
benoemen. Zo zou het voor raadsleden mogelijk worden dat zij hun tijd
niet in extra bureaucratie hoeven te steken, maar écht dingen kunnen
doen voor hun gemeenten, namelijk het zijn van volksvertegenwoordiger
en zich daar volledig voor kunnen inzetten.
Vervolgens hebben de leden Koopmans, Van der Molen, Jetten en Van der
Graaf op 15 maart 2018 een motie ingediend waarin de regering werd
opgeroepen een wetsvoorstel tot wijziging van de Gemeentewet in te
dienen, die het mogelijk maakt dat raadscommissies ook door
niet-raadsleden technisch kunnen worden voorgezeten.6 Daarbij werd
overwogen dat, gelet op het tijdsbeslag voor raadsleden in kleinere
gemeenten en in kleinere fracties, het vervullen van het voorzitterschap
van raadscommissies een grote belasting is. De motie werd met ruime
meerderheid aanvaard.
Ten tijde van de indiening van de hiervoor genoemde motie lag er in de
Tweede Kamer een ander wetsvoorstel met betrekking tot de Gemeentewet. Dat betrof de wijziging van de Gemeentewet en de Provinciewet in
verband met de verruiming van de bevoegdheid van de raad en provinciale staten om ontheffing te verlenen van het vereiste van ingezetenschap voor wethouders en gedeputeerden.7 De regering besloot
vervolgens om daarbij een nota van wijziging in te dienen.8 Daarin werd
voorgesteld artikel 82, vierde lid, van de Gemeentewet te laten vervallen
en dus een externe voorzitter van een raadscommissie mogelijk te maken.
Dit wetsvoorstel haalde wel in de Tweede Kamer de eindstreep maar niet
in de Eerste Kamer. In de Tweede Kamer stemden de volgende fracties
voor dit wetsvoorstel: PvdA, GroenLinks, PvdD, DENK, D66, VVD, SGP,
CDA, CU en SP, zij het dat de SP liet aantekenen tegen het onderdeel te
zijn dat een externe voorzitter van een raadscommissie mogelijk maakte.
De Eerste Kamer verwierp het wetsvoorstel op 4 juni 2019. Dat had met
name te maken met de weerstand tegen de ontheffing van het vereiste
van ingezetenschap voor wethouders en gedeputeerden, het oorspronkelijke onderwerp van dat wetsvoorstel.
De verwerping van het wetsvoorstel tot wijziging van de Gemeentewet en
de Provinciewet in verband met de verruiming van de bevoegdheid van
de raad en provinciale staten om ontheffing te verlenen van het vereiste
van ingezetenschap voor wethouders en gedeputeerden9, het feit dat
gemeenten aangeven behoefte te hebben aan meer maatwerk op lokaal
niveau en de eerder genoemde motie van de leden Koopmans c.s.10 die
met ruime meerderheid werd aanvaard, zijn de redenen voor dit initiatiefwetsvoorstel.

4

Gst. 2012/71, mr. R.J.M. de Greef
Kamerstuk 34 775 VII, nr. 66
6
Kamerstuk 34 775 VII, nr. 62
7
Kamerstuk 34 807
8
Kamerstuk 34 807, nr. 7
9
Kamerstuk 34 807
10
Kamerstuk 34 775 VII, nr. 62
5

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 35 397, nr. 3

3

3. Inhoud wetsvoorstel
Voorgesteld wordt om het mogelijk te maken dat raadscommissies,
ingesteld op grond van artikel 82 van de Gemeentewet, ook door
niet-raadsleden kunnen worden voorgezeten. Voor hen gelden dan wel de
incompatibiliteiten, neergelegd in artikel 13 van de Gemeentewet. Daartoe
wordt voorgesteld om de verplichting dat de voorzitter lid van de raad
moet zijn, neergelegd in het vierde lid van artikel 82 Gemeentewet, te
schrappen. In plaats daarvan wordt bepaald dat op voorzitters die niet
tevens raadslid zijn, artikel 13 van de Gemeentewet van overeenkomstige
toepassing is. Het is verder aan de raad om op grond van het eerste lid
regels te stellen over het voorzitterschap.
Zo ontstaat er ruimte voor lokaal maatwerk. Zo kunnen raadsleden in
kleine gemeenten en in kleine fracties worden ontlast, indien de raad daar
zelf voor kiest. Voor hen is dit werk immers een forse tijdsinvestering en
een zware tijdsbelasting. Het betreft veelal werk dat procedureel van aard
is. Die tijd die zij daaraan besteden kunnen zij niet besteden aan het werk
van volksvertegenwoordiger. Het voorzitterschap kost tijd, die niet
besteed kan worden aan de controlerende dan wel kaderstellende taak
van raadsleden. Door raadsleden hiervan vrij te stellen, althans die
mogelijkheid te bieden, hebben zij tijd voor het échte raadswerk. Het
spreekt voor zich dat gemeenteraden niet verplicht zijn om externe
voorzitters aan te stellen. De keus daartoe is aan hen. De voorgestelde
wijziging komt tegemoet aan de wens van vele gemeenten.
Er zijn gemeenten waar raadscommissies een andere benaming hebben,
maar dat maakt voor de werking van de voorgestelde bepaling niet uit.
Ook dan is een externe voorzitter mogelijk.
Door de raad de mogelijkheid te bieden tot het benoemen van een externe
voorzitter om de commissie voor te zitten, kan bijvoorbeeld een ervaren
ex-raadslid bereid worden gevonden zijn of haar expertise in te zetten om
de commissie zowel te versterken als te ontlasten. Voor de volledigheid
wordt hier nog opgemerkt dat met een externe voorzitter iemand wordt
bedoeld die geen raadslid is. Ook een burgerlid of een duo-raadslid kan
een externe voorzitter van een raadscommissie zijn. Een burgemeester en
wethouders daarentegen kunnen geen lid van een raadscommissie zijn en
dus ook niet optreden als technisch voorzitter.
Voorgesteld wordt dus om de keuze over het voorzitterschap van de
raadscommissie aan de raad te laten. Het is dan aan de raad zelf om bij
verordening regels hierover op te stellen. Als er voor een externe
voorzitter wordt gekozen, is het ook aan de raad om desgewenst
functievereisten ten aanzien van het voorzitterschap op te stellen. De raad
moet zelf de bezoldiging van de externe voorzitter vaststellen. De regering
heeft eerder aangegeven dat het Rechtspositiebesluit decentrale politieke
ambtsdragers niet van toepassing is op externe voorzitters van raadscommissies. Dit rechtspositiebesluit zou ook in een vergoeding voor externe
voorzitters kunnen voorzien, maar dat gaat het bereik van dit wetsvoorstel
te buiten. De gemeenteraad kan tot het rechtspositiebesluit hiervoor een
voorziening bevat bij het inrichten van de raadscommissie en het
voorzitterschap zelf bepalen welke vergoeding een voorzitter ontvangt die
geen raadslid is.
Onverenigbare betrekkingen van raadsleden zijn geregeld in artikel 13 van
de Gemeentewet. Dat artikel geldt thans dus ook voor raadsleden die
voorzitter van een raadscommissie zijn. De initiatiefnemers achten het
wenselijk dat de regel ten aanzien van de onverenigbare betrekkingen van
een voorzitter van een raadscommissie niet afwijken van de huidige
situatie. Daarom wordt voorgesteld in artikel 82 Gemeentewet te bepalen

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 35 397, nr. 3

4

dat artikel 13 van overeenkomstige toepassing is op de voorzitter van een
raadscommissie indien die zelf geen raadslid is.
De immuniteit die geldt voor raadsvergaderingen, geregeld in artikel 22
Gemeentewet, is ook van toepassing op vergaderingen van raadscommissies. Deze immuniteit geldt voor aanwezigen, dus ook voor een
voorzitter die geen lid is van de raad.
Tevens wordt voorgesteld de Provinciewet met betrekking tot het
voorzitterschap van statencommissies als bedoeld in artikel 80 in
gelijkluidende zin te wijzigen. Hetzelfde geldt voor de eilandsraadscommissies als bedoeld in artikel 117 van de Wet openbare lichamen Bonaire,
Sint Eustatius en Saba.
4. Advies en consultatie
Aan de Vereniging van Nederlandse Gemeenten (VNG,) het Interprovinciaal Overleg (IPO), de Unie van Waterschappen (UvW), de Nederlandse
Vereniging voor Raadsleden en de Vereniging van Griffiers is het
wetsvoorstel voor consultatie voorgelegd. De reacties zijn als bijlagen bij
dit initiatiefwetsvoorstel gevoegd.11
De VNG stelt dat vanuit gemeenten al lang de wens bestaat om het
voorzitterschap van een raadscommissie aan de gemeente over te laten,
en niet dwingend in de formele wet voor te schrijven. De VNG heeft een
positieve grondhouding ten aanzien van het initiatiefwetsvoorstel. Het IPO
heeft afgezien van het geven van een reactie. De UvW begrijpt dat het
wetsvoorstel geen betrekking op de waterschappen heeft. Dat heeft te
maken met het monistische bestuursmodel van deze bestuursorganen.
De Nederlandse Vereniging voor Raadsleden steunt het initiatiefwetsvoorstel. Deze vereniging merkt op dat raadsleden steeds meer tijd
besteden aan raadswerk, waarbij een vaste klacht van raadsleden is dat zij
steeds minder tijd hebben voor hun volksvertegenwoordigende
werkzaamheden en steeds meer tijd kwijt zijn aan het bestuurlijk
raadswerk in het gemeentehuis. Ook de Vereniging van Griffiers stelt dat
vanuit de praktijk de roep om verruiming van de mogelijkheden voor
invulling van het voorzitterschap van staten- en raadscommissies komt.
Dit heeft te maken met de hoge werkdruk.
De initiatiefnemers hebben op een aantal onderdelen dankbaar gebruik
gemaakt van de inbreng van de hiervoor genoemde organisaties.
II. ARTIKELSGEWIJS
Artikelen I t/m III
Deze artikelen wijzigen respectievelijk artikel 82, vierde lid, van de
Gemeentewet, artikel 80, vierde lid, van de Provinciewet, en artikel 117,
vierde lid, van de Wet openbare lichamen Bonaire, Sint Eustatius en Saba
in gelijkluidende zin. In die artikelen wordt het vierde lid zoals dat nu luidt,
vervangen door een nieuw vierde lid.
Het vierde lid bepaalt dat voorzitters van raads-, staten- en eilandsraadscommissies voortaan geen lid van de raad, de staten en de eilandsraad
hoeven te zijn. Het wordt dus mogelijk om externe voorzitters aan te
wijzen. Wel zijn op deze externe commissievoorzitters dezelfde regels
omtrent onverenigbare betrekkingen van toepassing, zoals op raads-,
staten- en eilandsraadsleden.
11

Ter inzage gelegd bij het Centraal Informatiepunt Tweede Kamer.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 35 397, nr. 3

5

Artikel IV
Dit artikel regelt de inwerkingtreding, die bij koninklijk besluit geschiedt.
Van den Bosch
Van der Molen

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 35 397, nr. 3

6