Tweede Kamer der Staten-Generaal

2

Vergaderjaar 2013–2014

24 095

Frequentiebeleid

Nr. 359

BRIEF VAN DE MINISTER VAN ECONOMISCHE ZAKEN
Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal
Den Haag, 11 december 2013
Op 28 mei 2013 heb ik in antwoord op vragen van de Tweede Kamer over
de hoogte van tarieven voor mobiele communicatie toegezegd een
internationale vergelijking te laten doen en de Tweede Kamer in het najaar
van 2013 daarover te informeren (Kamerstuk 24 095, nr. 353). In deze brief
doe ik die toezegging gestand1.
Ik heb eerder aangegeven dat een internationale vergelijking van deze
tarieven complex is. Zo is het moeilijk om uniforme vergelijkingsmaatstaven te definiëren. Hoe ga je bijvoorbeeld om met verschillende
contracttermijnen en met het al dan niet meenemen van het toestel in het
abonnement. Daarnaast moet rekening worden gehouden met specifieke
factoren die per land mede de tarieven bepalen, waaronder de
koopkracht. Ook is het voor een goede en eerlijke vergelijking nodig om te
kijken naar een zo ruim mogelijk scala van abonnementen, dus ook de
goedkope tarieven van zogeheten «second brands» (ook wel «low cost
brands» genoemd). Een internationaal vergelijkend onderzoek, waarin
deze zaken zijn meegenomen, was nog niet voorhanden. Daarom heb ik
het onderzoeksbureau Telecompaper gevraagd om een onderzoek uit te
voeren naar de tarieven voor mobiele communicatie in Nederland in
vergelijking met andere Europese landen. Het rapport is als bijlage bij
deze brief gevoegd.
Methodologie van het onderzoek
In eerdere internationale vergelijkingsonderzoeken werden niet zelden
«appels met peren» vergeleken, bijvoorbeeld abonnementen met een
toestel en abonnementen zonder. Ik heb Telecompaper daarom gevraagd
om een eerlijk vergelijkend onderzoek. Het onderzoek van Telecompaper
richt zich op de abonnementstarieven voor consumenten. In het
onderzoek is een methode gehanteerd die het mogelijk maakt om tarieven

1

kst-24095-359
ISSN 0921 - 7371
’s-Gravenhage 2013

Ter inzage gelegd bij het Centraal Informatiepunt Tweede Kamer.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2013–2014, 24 095, nr. 359

1

op een uniforme manier te vergelijken. Hiervoor zijn met name de
volgende drie elementen van belang:
1. Het bepalen van de zogenaamde «Total Cost of Ownership»: In het
onderzoek is gekeken naar wat een consument in totaliteit moet
betalen om mobiel te kunnen communiceren. Telecompaper hanteert
daarvoor het begrip «Total Cost of Ownership», waarin onder andere
zijn meegenomen de maandelijkse kosten voor bel- en databundels,
aansluitkosten, administratieve kosten en de toestelkosten. Eventuele
promotionele acties (tijdelijke actiekortingen) zijn ook verdisconteerd
en er is ook rekening gehouden met de verschillende contracttermijnen. Voor Nederland geldt in het bijzonder dat de toestelprijs vaak
inbegrepen is in het abonnement. In het buitenland is dat minder vaak
het geval en schaft de consument buiten het abonnement een toestel
aan. Om de abonnementsprijzen goed te kunnen vergelijken zijn bij
vele buitenlandse abonnementen de kosten van een toestel op
uniforme wijze toegevoegd.2 Er is daarnaast ook gekeken naar
SIM-only abonnementen zonder toestel.
2. Het aanpassen van tarieven voor internationale verschillen in prijspeil
en koopkracht: In het onderzoek zijn 11 landen met elkaar vergeleken.3
Hoewel deze landen zich qua economische situatie goed onderling
laten vergelijken, is er toch sprake van verschillen in koopkracht en
prijspeil per land. In de analyse van Telecompaper is daarom ook
gekeken welk effect dat heeft op de tarieven. Er is daarbij gebruik
gemaakt van koopkrachtpariteitscijfers van Eurostat.
3. De onderzochte abonnementsvormen: Telecompaper heeft een
omvangrijk onderzoek verricht. Er is een inventarisatie gepleegd van
het volledige aanbod medio 2013 van alle abonnementsvormen van de
43 mobiele netwerk-operators en 12 «low-cost brands» in 11 landen
binnen de EU. Het gaat dus om het aanbod aan abonnementen en niet
om het feitelijk gebruik door consumenten. In het onderzoek zijn in
totaal 2629 abonnementen vergeleken. De analyse neemt als uitgangspunt dat de consument zelf een rationele keuze kan maken uit het
totale abonnementenaanbod.
Factoren die van invloed zijn op de tarieven
Er zijn veel factoren van invloed op een nationale telecommunicatiemarkt
en daarmee ook op de tariefstelling. Dat betreft zowel algemene
kenmerken ten aanzien van het betreffende land (landspecifieke factoren)
alsook specifieke factoren per nationale telecommunicatiemarkt. Deze
factoren kunnen nuancering bieden bij de uitkomsten van het onderzoek.
Tot de landspecifieke factoren behoren geografische en demografische
factoren. De bevolkingsdichtheid, de spreiding ervan en de mate van
urbanisatie zijn allemaal van invloed op de investeringen en operationele
uitgaven van een telecomoperator die landelijke dekking moet bieden
voor zijn mobiele netwerk. Bevolkingsopbouw en met name het aandeel
van jongeren daarin, speelt een belangrijke rol bij de adoptie van mobiel
smartphone gebruik. Andere landspecifieke factoren die een rol kunnen
spelen in de telecommunicatiemarkt liggen in meer financieeleconomische hoek: besteedbaar inkomen, BTW-tarieven en koopkracht.
Met deze financieel-economische factoren is in het onderzoek kwantitatief
rekening gehouden, omdat de tarieven worden gecorrigeerd voor
koopkrachtcijfers van Eurostat.

2

Er is daarbij met drie toesteltypes rekening gehouden: high-end, mid-range en low-end
toestellen.
3
België, Denemarken, Duitsland, Frankrijk, Ierland, Italië, Nederland, Oostenrijk, Spanje,
Verenigd Koninkrijk en Zweden.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2013–2014, 24 095, nr. 359

2

Per land kunnen voorts de specifieke karakteristieken van de telecommunicatiemarkt (stevig) verschillen. De mate van concurrentie, het aantal
mobiele marktpartijen, met én zonder eigen netwerk, het aantal
aanbieders van vaste netwerken, de kwaliteit van de netwerken (3G, 4G)
en de mogelijkheid om WiFi te gebruiken zijn voorbeelden van dergelijke
karakteristieken. Andere factoren die van invloed zijn op de tarifering zijn
de verschillende gebruikersprofielen in verschillende landen en het
serviceniveau dat providers aanbieden (denk aan het aantal winkels en de
beschikbaarheid van vervangende toestellen). Het is niet mogelijk om het
gezamenlijk effect van al deze landspecifieke en marktspecifieke factoren
op de tarieven te kwantificeren.
Ten slotte is van belang dat er zijn continue ontwikkelingen zijn in de
telecommunicatiemarkt. De entree van een vierde mobiele netwerkspeler
in Nederland is een voorbeeld van zo’n ontwikkeling. Een andere
ontwikkeling is het toenemend aanbod van zogeheten quad-play
pakketten, waarmee operators het hele palet van televisie, breedbandinternet, vaste en mobiele telefonie in één pakket bundelen. De consument
betaalt dan voor de mobiele component in zo’n pakket een extra bedrag.
In het onderzoek is deze abonnementsvorm niet meegenomen.
Onderzoeksresultaten
Uit de onderlinge vergelijking van alle onderzochte abonnementen in de
11 vergeleken landen blijkt een zeer divers en niet eenduidig beeld. Er zijn
in Nederland abonnementsvormen te vinden die duur zijn in vergelijking
met het buitenland. Maar daar staat tegenover dat er ook abonnementen
zijn die relatief goedkoop zijn. Vooral bij SIM-only abonnementen zijn er in
Nederland abonnementen met relatief lage tarieven beschikbaar.
Abonnementstarieven met een toestel: Nederland behoort tot de
middenmoot
Het onderzoek van Telecompaper geeft een goed inzicht in de spreiding
van de aangeboden tarieven in de onderzochte landen. Onderstaande
grafiek (1) biedt inzicht in de minimale, mediane4 en maximale tarieven
voor abonnementen met een «high-end» smartphone toestel.5 De tarieven
zijn daarbij gecorrigeerd voor koopkrachteffecten. Uit de grafiek blijkt dat
zes landen hogere maximale tarieven kennen dan Nederland. De mediane
score en de minimumscores in Nederland behoren weliswaar tot de
hogere scores, maar zijn niet de hoogste en wijken niet veel af van andere
landen.

4

Mediane tarieven zijn de «middelste tarieven», dat wil zeggen dat er evenveel tarieven onder
als boven liggen. Het zijn niet de gemiddelde tarieven. In het onderzoek is gebruik gemaakt van
de mediane tarieven in plaats van gemiddelde tarieven omdat (erg) hoge en lage tarieven een
te sterk effect op het gemiddelde kunnen hebben.
5
In het onderzoeksrapport worden soortgelijke grafieken ook getoond voor de onderzochte
abonnementen met «mid-range» en «low-end» toestellen. Bij deze abonnementen is het beeld
globaal gelijk als voor de in bovenstaande grafiek weergegeven «high-end» abonnementen.
Het valt wel op dat de minimumtarieven voor abonnementen met «low-end» toestellen in
Nederland relatief laag zijn.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2013–2014, 24 095, nr. 359

3

Grafiek 1: spreiding tarieven voor een abonnement met een high-end toestel, prijzen
in € per maand, gecorrigeerd voor prijspeilverschillen tussen landen, onder de landen
tussen haakjes het aantal aangeboden abonnementsvormen

De scores zeggen nog niet wat de consument precies wordt aangeboden
voor het betreffende tarief. Voor bijvoorbeeld een abonnement met het
laagste tarief in Nederland kan een andere combinatie van belminuten en
data gelden dan voor een abonnement met het laagste tarief in een ander
land. Zo is het is ook mogelijk dat binnen één land twee gelijkgeprijsde
abonnementen verschillen wat betreft bel- en databundel.
SIM-only abonnementen: Nederland kent lage tarieven
SIM-only abonnementen vormen een steeds groter aandeel in het totaal,
volgens dit onderzoek 33%. Onderstaande grafiek (2) geeft inzicht in de
tarieven van SIM-only abonnementen. Nederland laat daarin zeer lage
minimum-tarieven zien en de één-na-laagste maximumtarieven. De
mediane waarde behoort tot de hogere scores, hoewel deze elkaar over
de hele linie bezien niet ver ontlopen. Bij deze grafiek geldt dezelfde
kanttekening als bij grafiek (1).
Grafiek 2: spreiding tarieven voor een SIM-only abonnement, prijzen in € per maand,
gecorrigeerd voor prijspeilverschillen tussen landen, tussen haakjes het aantal aangeboden abonnementsvormen

Tweede Kamer, vergaderjaar 2013–2014, 24 095, nr. 359

4

Abonnementen met vergelijkbare productkenmerken: gedifferentieerd
beeld
Zoals opgemerkt zeggen deze grafieken nog niet alles. Daarvoor is het
nodig om abonnementen met vergelijkbare productkenmerken, c.q. aantal
belminuten en hoeveelheid MB databundel, onderling te vergelijken op
tariefverschillen. Het rapport gaat daar gedetailleerder op in. Daaruit blijkt
een zeer gedifferentieerd beeld wat betreft de Nederlandse tarieven. Er
zijn abonnementen die (veel) duurder zijn dan in andere landen, maar er
zijn ook abonnementen die (veel) goedkoper zijn. Globaal valt daarbij een
aantal zaken op:
• Nederlandse SIM-only abonnementen met minimumtarief scoren
internationaal relatief goedkoop voor abonnementen tot 360 belminuten en 1000 MB data;
• De meeste mediane tarieven voor abonnementen inclusief toestel zijn
duurder zijn dan in de andere landen;
• Er zijn daarentegen ook abonnementen inclusief toestel beschikbaar
tegen minimale tarieven die relatief goedkoper zijn dan in de onderzochte andere landen. Dat geldt vooral voor abonnementen inclusief
toestel met tussen de 180 en 360 belminuten en tot 500 MB
databundel.
Veel keuzemogelijkheden voor de Nederlandse consument
Uit het onderzoek blijkt dat de Nederlandse consument in vergelijking met
zijn Europese buren een groot keuze-aanbod heeft. Het grote aantal
Nederlandse abonnementen wordt voor het overgrote deel verklaard door
de mogelijkheid voor de consument om een op maat toegesneden
combinatie van belminuten en datahoeveelheid (Megabytes) te kiezen.
Dat betreft volgens het onderzoek circa 88% van de abonnementen. De
abonnementstarieven zijn weliswaar verschillend, maar zijn in feite een
variant van één abonnementsvorm die door de consument zelf gekozen
wordt. In het buitenland heeft deze vorm van abonnementskeuze nog niet
dezelfde omvang als in Nederland.
Conclusie
Kort samengevat zijn er twee hoofdconclusies te trekken uit het
onderzoek:
1. De vergelijking van de Nederlandse tarieven voor mobiele communicatie met het buitenland laat een zeer gedifferentieerd beeld zien. Er zijn
abonnementen die duurder zijn, maar er zijn ook (veel) relatief
goedkope alternatieven. Daarbij valt op dat met name veel SIM-only
abonnementen goedkoop scoren.
2. Er zijn veel keuzemogelijkheden voor de Nederlandse consument.
Een gedifferentieerd aanbod van abonnementen is een logisch gevolg van
marktwerking en vooral van maatwerk ten behoeve van consumenten.
Voor mij blijft het uitgangspunt dat effectieve concurrentie noodzakelijk is
voor marktresultaten die goede prijs/kwaliteitverhoudingen laten zien.
Concurrentie in de Nederlandse markt vindt voor een heel groot deel
plaats door de grote bekende netwerkaanbieders, hun zogenoemde «low
cost brands» en overige dienstenaanbieders. De binnenkomst van de
vierde mobiele netwerkspeler na de afgelopen frequentieveiling zie ik als
een belangrijke verdere impuls voor concurrentie.
Uit het onderzoek blijkt dat de Nederlandse consument een uitgebreide
keuzemogelijkheid heeft ten opzichte van de rest van Europa. Dat is
positief. Op deze manier kan hij een abonnement kiezen dat qua aanbod
het best aansluit op zijn wensen. Het is daarbij wel van belang dat de

Tweede Kamer, vergaderjaar 2013–2014, 24 095, nr. 359

5

consument voldoende inzicht kan hebben in de mogelijkheden, zodat
hij/zij de keuze kan maken die het beste bij zijn/haar belgedrag en
portemonnee past. Dit is mogelijk door de maatregelen rond tarieftransparantie die er gelden, die een aanbieder verplichten zijn tarieven op
genoegzame wijze bekend te maken. Daarnaast kan de Nederlandse
consument makkelijk overstappen als hij dat wil. Overigens worden
tarieftransparantie en het makkelijk kunnen overstappen ook geregeld in
het voorstel betreffende de verordening voor de Europese interne markt
voor elektronische communicatie.
De Minister van Economische Zaken,
H.G.J. Kamp

Tweede Kamer, vergaderjaar 2013–2014, 24 095, nr. 359

6