Voortgangsrapportage
Aanvalsplan Laaggeletterdheid
over het jaar 2008

CINOP, ’s-Hertogenbosch
Folkert Kuiken

		 Colofon
Titel: Voortgangsrapportage Aanvalsplan Laaggeletterdheid over het jaar 2008
Auteur: Folkert Kuiken (Universiteit van Amsterdam) in opdracht van CINOP
Omslag:
Vormgeving:
Bestelnummer:
Uitgave: CINOP, ’s-Hertogenbosch
		 Mei 2009
		 © CINOP 2008
		 Niets uit deze uitgave mag worden vermenigvuldigd en/of openbaar gemaakt door middel van druk, fotokopie, of op
welke andere wijze dan ook zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de uitgever.

		 Postbus 1585
		 5200 BP ’s-Hertogenbosch
		 Tel: 073-6800800
		 Fax: 073-6123425
		 www.cinop.nl

EvdB-A00464/080506

		 ISBN

Inhoudsopgave

		 Inleiding

1

1 Doel en opzet van de voortgangsrapportage

3

2 Inperkingen

5

3 Activiteiten die niet direct vanuit het Aanvalsplan worden aangestuurd

7

4 Taalbeleid mbo

13

5 Bedrijven

17

6 Gemeenten en provincies en regionale samenwerking

23

7 Deelname aan lees- en schrijf- (en reken)cursussen

31

8 Werving en toeleiding

37

9 Publiciteit en informatievoorziening

41

10 Bekendheid

45

11 Samenvatting en conclusie

49

12 Bronnen

55

Inleiding

Anderhalf miljoen Nederlanders hebben moeite met lezen en schrijven. Een aantal van hen is
daardoor onvoldoende toegerust voor de eisen van de moderne kenniseconomie. Bovendien
kan laaggeletterdheid een bron zijn van sociale en economische uitsluiting.
Met het Aanvalsplan Laaggeletterdheid 2006-2010 (verder Aanvalsplan) wil de Nederlandse regering het
probleem van laaggeletterdheid in verschillende levensfasen en in verschillende contexten aan
te pakken. Het Ministerie van OCW vervult daarbij een belangrijke regierol.
De ambitie van het Aanvalsplan is om in de periode tot 2010 de volgende zes mijlpalen te
bereiken:
1 Het percentage leerlingen voortgezet onderwijs dat op of onder PISA-leesniveau 1 zit (thans
11%), terugdringen tot 10%, rekening houdend met een verwachte toename van deze
probleemgroep in 2010;
2 Het aantal werkgevers dat actief bijdraagt aan de bestrijding van laaggeletterdheid, met 50 tot
100 procent vergroten;
3 De totstandkoming van negen provinciale aanvalsplannen en van een aanzienlijk aantal
gemeentelijke aanvalsplannen;
4 De uitvoering van lokale en regionale leesbevorderingsplannen in een meerderheid van de
gemeenten;
5 De verhoging van het aantal deelnemers aan alfabetiseringscursussen tot rond de 12.500;
6 De verbetering van de effectiviteit met betrekking tot de bestrijding van laaggeletterdheid
door onderzoek, monitoring en internationale samenwerking.

1

Om die doelstellingen te realiseren wordt een groot aantal maatregelen ingezet. Maatregelen die
zowel laaggeletterdheid trachten te voorkomen als te verminderen en die zowel betrekking
hebben op lopend als op nieuw beleid. Hierbij is een groot aantal actoren betrokken: het stelsel
van initieel onderwijs, werkgevers en werknemers, volwasseneneducatie meestal onder de regie
van gemeenten of provincies en instanties op het terrein van leesbevordering. CINOP, Stichting
Lezen & Schrijven en Stichting Expertisecentrum ETV.nl (verder ETV.nl) vervullen bij deze
activiteiten een uitvoerende rol.
De resultaten van de in het Aanvalsplan opgesomde activiteiten worden jaarlijks gemeten en
geëvalueerd en de resultaten daarvan vinden hun weerslag in een jaarlijkse voortgangsrapportage aan de Tweede Kamer. Op grond van deze voortgangsrapportages kan het Aanvalsplan
zonodig tussentijds worden bijgesteld. Deze rapportage heeft betrekking op de voortgang over
het jaar 2008, het derde jaar van het Aanvalsplan.

2

Doel en opzet van de voortgangsrapportage

1

Doel van de voortgangsrapportage is een verantwoording te geven over de verrichte activiteiten
en een evaluatie van de inspanningen die in het kader van het Aanvalsplan in 2008 zijn
ondernomen.
Vragen die daarbij aan de orde komen zijn:
Welke activiteiten zijn ondernomen in 2008?
Met welke doelstelling (korte en lange termijn)?
Gaat het om een (indirect) gevolg van het Aanvalsplan of is er sprake van een ‘autonome’
activiteit?
Welke resultaten zijn bereikt in 2008?
Hoe verhouden deze resultaten zich tot de eerder genoemde zes mijlpalen?
Hoe zijn die resultaten gemeten/geëvalueerd?
Zijn er verschillen tussen beoogde en bereikte resultaten en zo ja welke?
Wat kan over het proces worden vermeld?
Wat kan over de kwaliteit van proces en resultaat worden vermeld?
Welke problemen is men tegengekomen?
Wat betekenen de antwoorden voor het vervolg van het Aanvalsplan en de komende voortgangsrapportage?

•
•
•
•
•
•
•
•
•
•
•

Deze vragen zijn gesteld aan de actoren die werkzaam zijn binnen de verschillende resultaatgebieden:
initieel onderwijs;
bedrijven;

•
•

3

• regionale samenwerking;
• werving en toeleiding;
• leesbevordering;
• publiciteit;
• onderzoek.
Aan de bij de verschillende activiteiten betrokken actoren is door CINOP een vragenlijst gestuurd
met het verzoek bovenstaande vragen te beantwoorden, waar mogelijk ondersteund door
onderliggend ‘bewijsmateriaal’. Deze informatie is door CINOP bewerkt tot een Concept
Bronnenboek Voortgangsrapportage. Dit concept is ter becommentariëring en aanvulling
teruggestuurd naar de respondenten met het verzoek te reageren. Dit resulteerde in het
Bronnenboek ten behoeve van de Voortgangsrapportage 2008 (Litjens & van der Pol 2009).

4

Daarnaast verzamelde CINOP kwantitatieve informatie rond het Aanvalsplan die eveneens
onderdeel vormt van de Voortgangsrapportage 2008. Deze betreft in de eerste plaats de Monitor
deelname lees- en schrijfonderwijs 2008 (Neuvel e.a. 2009), inclusief activiteiten van actoren als de
Educatie (roc’s) en gemeenten op dit gebied. De Monitor Lees en Schrijf 2008 (Heuts 2009), door
CINOP uitgevoerd in samenwerking met TNS-NIPO, geeft antwoord op de vraag hoeveel laaggeletterden door de multimediaseries Lees en Schrijf! worden geactiveerd en hoe. Verder is, eveneens
in een samenwerking tussen CINOP en TNS-NIPO, een onderzoek gepubliceerd naar het
bewustzijn bij volwassenen van laaggeletterdheid onder de titel Hoe bekend zijn wij met laaggeletterdheid? (Lam 2009). Deze zijn deels als separate uitgaven verschenen. Tenslotte worden door CINOP
in Parels van geletterdheid 2008 (Bos, Van Eck & Litjens 2008) goede voorbeelden gegeven hoe
laaggeletterdheid in de praktijk kan worden voorkomen en aangepakt.
Aan de Universiteit van Amsterdam is gevraagd om op basis van dit materiaal een ‘over all’beoordeling te geven van de activiteiten die in 2008 in het kader van het Aanvalsplan zijn
ondernomen, over de wijze waarop daarover is gerapporteerd en over de mogelijke gevolgen die
dit heeft voor de evaluatie en de toekomstige voortgangsrapportage.

Inperkingen

2

In het Aanvalsplan worden de volgende resultaatgebieden onderscheiden:
1
2
3
4

5
6
7
8
9

primair onderwijs (PO);
voortgezet onderwijs (VO);
leesbevordering;
initieel beroepsonderwijs:
a) beschrijvingskader,
b) strategisch taalbeleid,
c) competentieontwikkeling docenten,
d) platform taalbeleid MBO en doorlopende leerlijnen (afstemming Platform PO en VO);
gemeenten, provincies en educatie;
bedrijven;
maatschappelijke organisaties;
bewustmaking, taboedoorbreking, werving en ETV;
evaluatie, onderzoek en internationale samenwerking.

In deze rapportage beperken we ons hoofdzakelijk tot de gebieden 4 tot en met 8. Activiteiten
op het terrein van (laag)geletterdheid in PO en VO en in het kader van leesbevordering zijn
weliswaar essentieel, maar vormen geen onderdeel van de activiteiten die vanuit het Aanvalsplan
worden aangestuurd. Ze hebben een eigen regie, financiering en evaluatiesystematiek en de
resultaten kunnen daarom niet worden toegeschreven aan het Aanvalsplan. Ze dragen wel bij aan
de realisatie van – in ieder geval één van – de doelstellingen van het Aanvalsplan (PISA-doelstelling) en ze kunnen partij zijn in de afstemming op activiteiten die direct vanuit het Aanvalsplan

5

worden aangestuurd. Om die redenen worden de activiteiten op het terrein van laaggeletterdheid in PO en VO en in het kader van de leesbevordering kort weergegeven in hoofdstuk 3.
De activiteiten rond evaluatie, onderzoek en internationale samenwerking zijn hier eerder
beschouwd als randvoorwaardelijke activiteiten, die niet direct onderdeel vormen van de voortgangsrapportage. Het spreekt vanzelf dat de in het kader van het Aanvalsplan uitgevoerde
onderzoeken (Monitor deelname lees- en schrijfonderwijs 2008, Monitor Lees en Schrijf 2008 en Hoe bekend zijn
wij met laaggeletterdheid?) wel een belangrijke bron voor deze voortgangsrapportage vormden.

6

Activiteiten die niet direct
vanuit het Aanvalsplan worden
aangestuurd

3

In dit hoofdstuk behandelen we drie clusters van activiteiten die niet direct vanuit het Aanvalsplan
worden aangestuurd, maar die wel essentieel zijn voor het bereiken van een aantal mijlpalen uit
het Aanvalsplan. Het gaat om activiteiten gericht op het primair en voortgezet onderwijs (PO en
VO) en om activiteiten in het kader van leesbevordering.
De activiteiten gericht op het primair onderwijs (waaronder de voor- en vroegschoolse educatie,
VVE) en voortgezet onderwijs zijn vooral preventief van aard. Zeker bij het bestrijden van laaggeletterdheid geldt het adagium dat voorkomen beter is dan genezen. De berichten over het
niveau van taal en rekenen hebben geleid tot een beleidsinzet om de prestaties van de leerlingen
op het gebied van taal- en rekenvaardigheid te verbeteren, zowel in het primair als voortgezet
onderwijs. Eén van de doelstellingen in het voortgezet onderwijs betreft de eerste mijlpaal uit
het Aanvalsplan, te weten het terugdringen van het percentage leerlingen voortgezet onderwijs
dat op het laagste leesniveau leest. Deze eerste mijlpaal zal gemeten worden aan de hand van de
resultaten van het in 2008 uitgevoerde ALL-onderzoek (Adult Literacy and Life Skills), die in de
loop van 2009 openbaar gemaakt zullen worden. Dit onderzoek is grotendeels een herhaling
van het in 1994 verrichte IALS-onderzoek (International Adult Literacy Survey).

Primair onderwijs
In november 2007 zijn in de Kwaliteitsagenda Primair Onderwijs Scholen voor morgen de lijnen
uitgezet voor het voorkómen van laaggeletterdheid in het primair onderwijs. Belangrijke
stappen in de uitwerking van deze Kwaliteitsagenda zijn de taal- en rekenverbetertrajecten die in
2008 van start zijn gegaan: in totaal werken 1.000 scholen mee aan een taalverbetertraject en
375 scholen aan een rekenverbetertraject. In januari 2008 is de Expertgroep Doorlopende

7

Leerlijnen Taal en Rekenen (Commissie Meijerink) met een voorstel gekomen om referentieniveaus in te voeren die aangeven wat leerlingen moeten kennen en kunnen op het gebied van taal
en rekenen. Naar verwachting zullen deze referentieniveaus in 2010 van kracht worden. Om
onderadvisering en onderpresteren in het onderwijs tegen te gaan is hiervoor in december 2008
extra aandacht gevraagd. De Kwaliteitsagenda richt zich daarmee niet alleen op de zwakkere
leerlingen, maar op alle leerlingen, ook op de meer getalenteerde.
Dat neemt niet weg dat de kern van de strijd tegen laaggeletterdheid in het primair onderwijs
gevormd wordt door het onderwijsachterstandenbeleid, met als voornaamste onderdelen:
voor- en vroegschoolse educatie (VVE), schakelklassen, gewichtenregeling en pilots taalbeleid
onderwijsachterstanden. Op al deze maatregelen gaan we hieronder kort in, met daarnaast ook
aandacht voor het dyslexiebeleid.

8

In 2008 is ruim 300 miljoen euro in de VVE geïnvesteerd: 180 miljoen voor de voorschool
(waarvan 70 miljoen om in 2011 alle doelgroepkinderen te hebben bereikt), 80 miljoen voor de
vroegschool en 45 miljoen voor ondersteunende activiteiten (VVersterk, Taallijn VVE, pilot Inspectie
VVE). Uit de Landelijke Monitor VVE, waarvan de tweede meting voorjaar 2008 plaatsvond, blijkt dat
naar schatting 62% van de doelgroepkinderen in de voorschool deelneemt aan VVE, een stijging
met 9% ten opzichte van 2007. Op de vroegschool is dit percentage 63% (tegenover 67% in 2007),
een daling die vooral voor rekening van kleinere gemeenten komt. Ook op andere punten doen
de grotere gemeenten het beter dan de kleinere, zoals met betrekking tot het vereiste
VVE-aanbod van vier dagdelen per week, de dubbele personeelsbezetting van peuterspeelzalen
en het hebben van een monitor. Het doel van VVersterk om een nascholing aan te bieden aan
4.500 peuterleidsters, 2.300 leidsters van kinderdagverblijven en 3.000 leerkrachten
basisonderwijs werd in 2008 ruimschoots gehaald.
In 2006/2007 zijn gemeenten gestart met de inrichting van schakelklassen, bedoeld om
leerlingen met een taalachterstand een jaar lang intensief taalonderwijs te bieden om de taalachterstand in te lopen. Uit het evaluatieonderzoek naar het effect van schakelklassen dat
halverwege 2008 ter beschikking is gekomen, blijkt dat schakelklassen een goed instrument zijn
binnen het onderwijsachterstandenbeleid. Zowel op cognitief als niet-cognitief gebied zijn de

effecten van schakelklassen over het algemeen positief. Dat geldt vooral in de midden- en
bovenbouw ten aanzien van begrijpend lezen.
Voor de gewichtenregeling basisonderwijs was in 2008 315 miljoen euro beschikbaar. Deze
regeling houdt in dat aan leerlingen van laag opgeleide ouders een gewicht wordt toegekend en
dat schoolbesturen van basisscholen met gewichtenleerlingen onder bepaalde voorwaarden
extra geld ontvangen voor de bestrijding van onderwijsachterstanden. Daarnaast is in 2008 extra
geld beschikbaar gesteld voor specifieke gebieden met onderwijsachterstanden: de
impulsgebieden. De Regeling impulsgebieden, bedoeld voor basisscholen met gewichtenleerlingen
die tevens gevestigd zijn in postcodegebieden met veel lage inkomens, wordt in het schooljaar
2009-2010 ingevoerd met een bedrag van 10 miljoen euro, oplopend tot 70 miljoen in het
schooljaar 2011-2012.
Voor de Pilots Taalbeleid Onderwijsachterstanden, lopend van het schooljaar 2007-2008 tot en
met 2009-2010, is per jaar 4 miljoen euro beschikbaar. De pilots richten zich expliciet op de
verbetering van taal- en leesresultaten en worden ingebed binnen de schoolontwikkeling om
continuïteit te kunnen waarborgen. De onlangs beschikbaar gekomen resultaten van de
monitor over het eerste projectjaar 2007-2008 zijn als nulmeting te beschouwen.
In het kader van het Masterplan Dyslexie (dat zowel op het primair als het voortgezet onderwijs
betrekking heeft) zijn ook in 2008 de nodige activiteiten uitgevoerd: handreikingen voor leesbegeleiding van leerlingen met ernstige spraak- en taalmoeilijkheden; ontwikkeling van
diagnostische toetsen voor Nederlands, Engels en Frans; publicatie van beschikbare ict-hulpmiddelen.

Voortgezet onderwijs
Overeenkomstig het primair onderwijs is in het voortgezet onderwijs een Kwaliteitsagenda
samengesteld, getiteld Onderwijs met ambitie, waarin de aanval op laaggeletterdheid wordt ingezet.
Een directe aanleiding daartoe vormen de teruglopende leesprestaties van 15-jarigen in het
internationaal vergelijkende PISA-onderzoek. In 2006 bleek 15,1% van de Nederlandse leerlingen
op het laagste leesniveau te scoren (in 2003 was dat nog 11,5%). In de Kwaliteitsagenda wordt

9

gesteld dat dit percentage teruggebracht moet worden naar 8%, waarmee de ambitie verder gaat
dan de 10% die in het Aanvalsplan wordt geformuleerd. Bovendien is het streven om het
percentage leerlingen dat op het hoogste niveau scoort te verhogen.
Net als in het primair onderwijs zullen naar aanleiding van het rapport van de Expertgroep
Doorlopende Leerlijnen Rekenen en Taal referentieniveaus voor het voortgezet onderwijs
worden vastgesteld, met daaraan gekoppelde standaarden en toetsen (Kamerstukken II 2007/08,
31 332, nr. 3).

10

Intussen worden scholen aangemoedigd om via de Regeling Kwaliteit VO een inhaalslag te
plegen door het taal- en rekenonderwijs te intensiveren. In de periode 2008-2011 is voor scholen
een totaalbedrag van 218 miljoen euro beschikbaar om te werken aan de in de Kwaliteitsagenda
genoemde beleidsprioriteiten en ambities, in het bijzonder taal en rekenen. Scholen moeten
daartoe verbeterdoelen formuleren en maatregelen treffen om het taal- en rekenonderwijs te
verbeteren.

Leesbevordering
In Groningen, Friesland en Drenthe is van 2006 tot 2008 gewerkt aan de ontwikkeling van
zogeheten leesbevorderingsnetwerken. De concrete producten die dit Noordelijk Aanvalsplan heeft
opgeleverd zijn: de ontwikkeling van gemeentelijke netwerken leesbevordering; Ontdek de bieb,
een promotiekist voor consultatiebureaus; het eindrapport Van leesbevorderingsnetwerken naar
netwerken preventie laaggeletterdheid, dat als overdrachtsmodel fungeert waarmee bibliotheken en
gemeenten elders in het land aan de slag kunnen. In het kader van het Programma Leesbevordering
2008-2011 worden de lokale en regionale leesbevorderingsnetwerken verder landelijk
ontwikkeld. In 2008 was daarvoor geld beschikbaar in Limburg, Noord-Brabant en Zeeland.
Vanaf 2009 komen ook andere provincies aan bod.
Verder worden vanuit de Vereniging van Openbare Bibliotheken in samenwerking met Stichting
Lezen en Stichting Lezen & Schrijven meerdere activiteiten ondersteund en opgezet die in het
verlengde liggen van de doelstellingen van het Aanvalsplan, maar in dat plan niet als zodanig
worden benoemd. We noemen hier een aantal van deze activiteiten.

In de week van de Alfabetisering is de website Taalkracht voor bibliotheken gelanceerd, een spin-off
van het project Taalkracht (zie ook hoofdstuk 8). Op deze site is alle informatie bijeengebracht die
bibliotheken nodig hebben om laaggeletterdheid te voorkomen en te bestrijden. In aansluiting
op Taalkracht is door de vier grote stadsbibliotheken Leeskr8 ontwikkeld, gericht op leerlingen in
het vmbo. Eveneens voor vmbo-leerlingen is een versie gerealiseerd van Netnieuws.nl, een
wekelijks digitaal krantenbericht met oefeningen. Dit product is geïntegreerd in het aanbod van
Schoolbieb.nl.
Een nieuwe ontwikkeling is dat de openbare bibliotheken in hun informatiepunten de aspecten
taal en werk, laaggeletterdheid en inburgering geïntegreerd of in de vorm van een breed
taalplein aanbieden. De Vereniging Openbare Bibliotheken ondersteunt en faciliteert met
digitale producten en bijscholing deze informatiepunten. Voor het jonge kind is er in meer dan
300 bibliotheken een voorziening Makkelijk Lezen. Voor jongeren (4You) en volwassenen is de
inrichting van deze punten in ontwikkeling. In 2007-2008 zijn ongeveer 70 Lees & Schrijf- en
4You-punten en 65 inburgeringspunten gerealiseerd.
Verder kan worden vermeld dat het Ministerie van OCW subsidie heeft verleend voor de hertaling
in eenvoudig Nederlands van Twee vrouwen van Harry Mulisch, het boek dat centraal stond in de
campagne Nederland Leest en dat in een oplage van 30.000 exemplaren via bibliotheken gratis
werd verspreid onder mensen die moeite hebben met lezen. De hertaling maakt onderdeel uit
van de serie Leeslicht, een reeks boeken die in gemakkelijk Nederlands zijn geschreven, bedoeld
voor laaggeletterde volwassenen, migranten en vmbo-leerlingen. In 2008 verschenen zeven
nieuwe boeken in de serie (waaronder Twee vrouwen). In totaal werden er 13.132 Leeslicht-boeken
verkocht, 30.000 verspreid in het kader van de campagne Nederland Leest en verspreidde het
Ministerie van VROM nog eens 6.000 Leeslicht-boeken onder inburgeraars. Daarmee is de serie
een succes.

11

Conclusie
De taal- en rekenprestaties van leerlingen in het primair en voortgezet onderwijs zijn aanleiding
geweest tot een aantal plannen en beleidsinitiatieven. Daarbij wordt met belangrijke
investeringen in de VVE vooral ingezet op het jonge kind. Deze inspanningen en die in de rest
van het primair onderwijs in de vorm van schakelklassen, gewichtenregeling, pilots taalbeleid
onderwijsachterstanden en dyslexiebeleid hebben alle tot doel de taal- en rekenvaardigheid van
deze leerlingen te verbeteren.

12

Met het voorstel voor referentieniveaus in het onderwijs met daaraan gekoppelde standaarden
en toetsen heeft de Expertgroep Doorlopende Leerlijnen Taal en Rekenen een belangrijke impuls
gegeven aan het taal- en rekenonderwijs. Vooruitlopend op de implementatie van de referentieniveaus wordt in het kader van de Kwaliteitsagenda VO gewerkt aan het verbeteren van de
lees- (en reken)prestaties van alle leerlingen: niet alleen van de taalzwakke, maar ook van de
gemiddelde en de taalsterke leerlingen. De eerste mijlpaal uit het Aanvalsplan is in de Kwaliteitsagenda aangescherpt: het percentage leerlingen voortgezet onderwijs dat op het laagste
leesniveau zit moet worden teruggebracht tot 8% (in plaats van tot de eerder vastgestelde 10%).
Bibliotheken hebben voor zowel jonge kinderen, jongeren (met name vmbo-leerlingen) als voor
volwassenen (ouders die daar via consultatiebureaus op worden geattendeerd, nieuwkomers en
een ‘makkelijk lezen’-plein voor laaggeletterden) leesbevorderingsprojecten opgezet. Om de
kennis over laaggeletterdheid bij medewerkers van de bibliotheek te vergroten is in 2008 de
website www.taalkrachtvoorbibliotheken.nl in het leven geroepen. Deze blijkt in een
belangrijke behoefte te voorzien. In 2008 zijn bijna 50.000 makkelijk leesbare boeken uit de
serie Leeslicht verspreid.

Taalbeleid mbo

Om het percentage leerlingen voortgezet onderwijs dat op of onder PISA-leeniveau 1 zit terug te
dringen van 11% naar 10% in 2010 (eerste mijlpaal van het Aanvalsplan) is het belangrijk het
taalniveau van de leerlingen in het mbo te verbeteren. In de BVE-sector ondersteunt CINOP de
roc’s en aanpalende vmbo’s bij vier soorten van activiteiten, te weten de ontwikkeling van een
beschrijvingskader met portfolio bij het Raamwerk Nederlands, de ondersteuning van het
management met betrekking tot strategisch taalbeleid, de versterking van het Platform
Taalbeleid mbo en de ontwikkeling van competenties bij taal- en vakdocenten in het (v)mbo.
Deze verschillende activiteiten worden hieronder achtereenvolgens besproken.

Raamwerk Nederlands
Voor het (v)mbo is in 2007 een beschrijvingskader voor het Nederlands ontwikkeld, het Raamwerk
Nederlands in (v)mbo-opleiding, beroep en maatschappij (verder Raamwerk Nederlands). Dit beschrijvingskader sluit aan bij zowel landelijke ontwikkelingen op dit gebied (Raamwerk Moderne Vreemde Talen,
Raamwerk NT2) als bij Europese ontwikkelingen (Common European Framework of Reference for Languages).
Voor 2008 stond een aanvulling ‘aan de onderkant’ van het Raamwerk Nederlands op het
programma wat betreft de beschrijving van taalvaardigheid bij laaggeletterden, de ontwikkeling
van een implementatieplan alsmede de samenstelling van een portfolioversie.
In bovengenoemde raamwerken is uitgegaan van gealfabetiseerde leerders die minimaal op het
laagste niveau (niveau A1) functioneren. De in 2008 totstandgekomen aanvulling op het
Raamwerk Nederlands vormt dan ook een belangrijke uitbreiding van het beschrijvingskader, omdat
deze een beschrijving bevat van de taalvaardigheid van volwassenen in alfabetiseringstrajecten
op de niveaus onder het laagste niveau A1 uit het Europees Referentiekader.

4
13

Voorzover dat al niet in 2007 was gebeurd, is het Raamwerk Nederlands in 2008 verspreid op mboen vmbo-scholen, en is het in kenniscentra en opleidingen geïmplementeerd. Begin 2008
verscheen met het rapport van de Expertgroep Doorlopende Leerlijnen Taal en Rekenen
(Commissie Meijerink) nog een referentiekader voor het Nederlands (zie ook hoofdstuk 3). Uit
een contrastieve analyse tussen dit rapport en het Raamwerk Nederlands is gebleken dat er vooral
overeenkomsten tussen beide referentiekaders bestaan. De herziening van het Raamwerk
Nederlands die voor december 2008 gepland stond is uitgesteld vanwege ontwikkelingen omtrent
de afstemming met de referentieniveaus van de commissie Meijerink. Tot de implementatie van
het Raamwerk Nederlands behoort ook de ontwikkeling van een portfolio. Deze portfolioversie is in
samenspraak met het veld en experts in 2008 tot stand gekomen.

Strategisch taalbeleid

14

Het project Strategisch Taalbeleid heeft tot doel om onderwijsinstellingen in het (v)mbo te
adviseren ten aanzien van strategisch taalbeleid en vervolgens, op basis van cofinanciering, te
ondersteunen bij de implementatie daarvan. In de aangegane arrangementen verplichten roc’s
zich ertoe structurele, meerjarige activiteitenplannen te ontwikkelen die leiden tot verbetering
van de taalvaardigheid van de deelnemers en tot een grotere toegankelijkheid van het onderwijs.
In 2008 is een aantal uiteenlopende arrangementen met opleidingsinstituten tot stand
gebracht, te weten:
de ontwikkeling van een visiedocument betreffende taalbeleid (Hout- en Meubileringscollege
Amsterdam);
een tweedaagse taalbeleidsconferentie (ROC ASA Economie Utrecht);
ontwikkeling en implementatie van taalbeleid in de context van competentiegericht leren
(ROC Kop van Noord-Holland);
een arrangement strategisch taalbeleid (ROC RIVOR, Tiel e.o.);
ontwikkeling van een strategisch reken- en taalbeleid (Citadel College, ROC Nijmegen);
het project doorlopende leerwegen vmbo-mbo (ROC Horizon Alkmaar).

•
•
•
•
•
•

Het arrangement bij ROC RIVOR is tijdelijk stopgezet, omdat daar teveel veranderingen
tegelijkertijd liepen en prioriteit werd gegeven aan andere thema’s. Bij het Citadel College (ROC
Nijmegen) en ROC Horizon College Alkmaar staat de samenwerking tussen vmbo en mbo
centraal staat. Omdat het hier gaat om de oplossing van het algemene probleem hoe
gediplomeerde vmbo-leerlingen met een lage taalvaardigheid succesvol het mbo kunnen
doorlopen, zijn deze arrangementen niet alleen op lokaal niveau van belang, maar gaat er ook
een landelijke uitstraling van uit.
Daarnaast is in het kader van MBO 2010 een leergang ‘Ontwikkeling van het (vak) Nederlands in
het mbo voor opleidingsmanagers’ samengesteld en is bijgedragen aan de totstandkoming van
een door het ROC van Amsterdam ontwikkelde educatieve documentaire, getiteld Onzichtbare
taaltaken, waarin de rol van taal in onderwijs en beroep wordt belicht.

Platform Taalbeleid mbo
Het landelijk Platform Taalbeleid mbo stimuleert ontwikkeling en implementatie van taalbeleid
in het mbo. Met het project Platform Taalbeleid mbo ondersteunt CINOP dit platform om
inbedding van strategisch beleid in het (v)mbo op managementniveau te bewerkstelligen.
In 2008 maakten 24 organisaties deel uit van het platform. Het platform richt zich vooral op
kennisdeling en kennisontwikkeling van de taalbeleidscoördinatoren die een cruciale rol spelen
bij de ontwikkeling en implementatie van het taalbeleid in het mbo. Daartoe waren in 2008 drie
expertmeetings gepland ter uitbreiding en versterking van het landelijk Platform Taalbeleid en
moest de website van het platform inhoudelijk worden gevuld en onderhouden (www.
taalinmbo.nl). In totaal werden het afgelopen jaar vier expertmeetings georganiseerd (één meer
dan gepland), waaraan gemiddeld 45 personen deelnamen. De website werd op verzoek van de
redactieraad verbeterd en het aantal bezoeken verdubbelde van 11.579 in 2007 tot 22.461 in 2008.

Competentieontwikkeling docenten
Bij de implementatie van taalbeleid speelt de docent een belangrijke rol. In het project Competentieontwikkeling Docenten wordt er naar gestreefd de competenties van taal- en vakdocenten
(v)mbo te ontwikkelen en te versterken, zodat zij leerders met een gebrekkige taalvaardigheid

15

beter kunnen ondersteunen bij hun taalontwikkeling. Daartoe zijn trainingen ontwikkeld die
jaarlijks in acht onderwijsinstellingen worden uitgevoerd.
In 2008 zijn zeven (één minder dan gepland) van deze trainingen op zes mbo-scholen en één
vmbo-school verzorgd. Elke training was specifiek afgestemd op de betreffende school, zodat er
sprake is van maatwerk. Bij de organisatie van de trainingen bleek dat er zich op de weg naar
competentiegericht onderwijs nog wel enkele hindernissen bevinden.

Conclusie

16

Om het percentage leerlingen voortgezet onderwijs dat op of onder PISA-leesniveau 1 zit terug te
dringen van 11% naar 10% in 2010 (eerste mijlpaal van het Aanvalsplan) is het belangrijk het
taalniveau van de leerlingen in het mbo te verbeteren. Hiervoor werd in 2008 op vier fronten
actie ondernomen: uitbreiding van het Raamwerk Nederlands met een beschrijvingskader voor
leerders die nog onder het laagste niveau functioneren en met een portfolioversie, project
strategisch Taalbeleid, Platform Taalbeleid mbo en de ontwikkeling van competenties bij taalen vakdocenten in het (v)mbo.
Het portfolio van het Raamwerk Nederlands wordt in 2009 op vijf scholen uitgeprobeerd,
waarna er een digitale versie wordt ontwikkeld, waarvan de implementatie in 2010 is voorzien.
In het kader van het project Strategisch Taalbeleid zijn zes arrangementen met opleidingsinstituten tot stand gebracht (een minder dan gepland). Over het effect kan nog niets worden gezegd.
Voor 2009 is het streven om opnieuw zeven arrangementen te realiseren, waarvoor met vier
roc’s al voorbereidingen zijn getroffen. Vanuit het Platform Taalbeleid mbo zijn in 2008 vier
expertmeetings georganiseerd (een meer dan gepland) en werd de website verbeterd met als
gevolg een verdubbeling van het aantal bezoekers.
In 2008 zijn zeven docententrainingen competentieontwikkeling (een minder dan gepland)
georganiseerd. In 2009 en 2010 is het de bedoeling om, op basis van cofinanciering, jaarlijks
minimaal acht scholen te trainen. De effecten van deze competentietrainingen zullen daarbij
aan de hand van de in 2008 ontwikkelde monitor systematisch worden geëvalueerd.
Stichting Lezen & Schrijven en CINOP maken bedrijven bewust van de mogelijke problemen van
laaggeletterdheid. Gezamenlijk ontwikkelen ze activiteiten om laaggeletterdheid binnen

Bedrijven

bedrijven aan te pakken en om werknemers te scholen of te ondersteunen bij het verwerven van
de benodigde lees- en schrijfvaardigheid. Daarnaast brengt Stichting van de Arbeid verschillende
aanbevelingen uit waarin sociale partners worden opgeroepen om de aanpak van laaggeletterdheid een plek te geven in het personeelsbeleid van bedrijven. Verder ondersteunt Stichting van
de Arbeid, vaak in samenwerking met Stichting Lezen & Schrijven en ETV.nl, activiteiten en
regionale bijeenkomsten. Daarbij is bewustwording het sleutelwoord.
Al deze maatregelen hebben betrekking op de tweede mijlpaal van het Aanvalsplan: vergroting van
het aantal werkgevers dat een bijdrage levert aan de bestrijding van laaggeletterdheid met 50 tot
100%. Daarbij moet onder een bijdrage worden verstaan: het organiseren van een cursus
educatie op de werkvloer, het inkopen van een traject voor werknemers en het treffen van
beleidsmatige maatregelen (met name op het gebied van personeelsbeleid, scholing en
communicatie). In 2007 werd in een convenant tussen overheid en Stichting van de Arbeid
vastgelegd om in 2011 in het bedrijfsleven een reductie van het aantal laaggeletterden met 30%
(126.000 werknemers) te realiseren. In de tweede helft van 2009 komt de monitor van de STAR
uit. Dan zal blijken in hoeverre werkgevers inmiddels een bijdrage aan de bestrijding van laaggeletterdheid hebben geleverd en wat de stand van zaken is met betrekking tot het bereiken van de
tweede mijlpaal.

Taalkracht voor bedrijven
Het in 2005 door Stichting Lezen & Schrijven in samenwerking met CINOP ontwikkelde informatiepakket Taalkracht voor bedrijven stelt werkgevers in staat zelf aan de slag te gaan met de aanpak
van laaggeletterdheid. Het pakket probeert werkgevers in eerste instantie bewust te maken van

5
17

de omvang van laaggeletterdheid binnen hun bedrijf, om ze vervolgens te stimuleren en te
ondersteunen bij de aanpak daarvan.
Het informatiepakket werd in 2008 door 75 organisaties aangevraagd en Stichting Lezen &
Schrijven verzorgde ruim 20 workshops voor bedrijven en brancheorganisaties. Een goed
voorbeeld van een concrete aanpak is die van schoonmaak- en beveiligingsbedrijf CSU, dat met
de vakbond duidelijke kwantitatieve afspraken maakte over de aanpak van laaggeletterdheid
onder CSU-medewerkers, wat resulteerde in 137 cursisten voor een lees- en schrijfcursus. Een
ander voorbeeld is de Rabobank die haar aanpak verdiepte door lokale banken te betrekken in de
aanpak van laaggeletterdheid. Daarnaast besteedden verschillende vakbladen aandacht aan de
aanpak van laaggeletterdheid, waaronder de vakbladen in de schoonmaak- en cateringbranche.

Werkgevers

18

Om werkgevers te activeren werk te maken van laaggeletterdheid bracht CINOP in Taalkracht voor
bedrijven een aantal wijzigingen aan die werkgevers moeten helpen om laaggeletterdheid beter te
herkennen en om scholingstrajecten op te zetten. Een van deze wijzigingen betreft een
instrument waarmee werkgevers een inschatting kunnen maken wat de opbrengsten kunnen
zijn wanneer een werknemer zich laat scholen, de zogeheten ROI-calculator (return on investment).
Op voorlichtingsbijeenkomsten en workshops over laaggeletterdheid werden inhoudelijke
bijdragen verzorgd, zoals op de netwerkdag voor HRM-managers van Philips Nederland, tijdens
voorlichtingsdagen voor bedrijven georganiseerd door het Centrum Loopbaanrealisatie
Brabant, en op bijeenkomsten in de week van het ambacht, georganiseerd door de grotere
Centra voor Werk en Inkomen.
In aansluiting op de hierboven genoemde ervaringen bij brancheorganisaties zijn voor
verschillende sectoren branchegerichte aanpakken samengesteld, waarin aan de hand van
functiebeschrijvingen taal- en rekenprofielen zijn ontwikkeld. Alle hiervoor benaderde branches
zien mogelijkheden om deze aanpak in hun specifieke scholingsstructuur te integreren. Eén
doelgroep is bij deze aanpak lastig te bereiken: de zelfstandigen zonder personeel. Mogelijk is
hier een rol weggelegd voor de Kamers van Koophandel die als intermediair kunnen optreden en

de betrokkenen een begeleidingsprogramma aanbieden. Daarnaast zijn er contacten gelegd met
bedrijven die scholing verzorgen binnen de sector Sociale Werkvoorziening.
Verder is in 2008 ondersteuning geboden bij regionale arrangementen, met name bij
gemeenten die een bedrijfsparagraaf in hun actieplan hadden opgenomen. Bij vier gemeenten
konden deze regionale bedrijfsplannen worden aangescherpt.

Aanbevelingen, bewustmaking en ondersteuning
Naast Stichting Lezen & Schrijven en CINOP probeert Stichting van de Arbeid laaggeletterdheid
een bredere bekendheid te geven, en branches en bedrijven te stimuleren om dit thema
bespreekbaar te maken. Stichting van de Arbeid heeft aan werkgevers- en werknemersorganisaties de aanbeveling gedaan om in het cao-overleg afspraken te maken over de aanpak van
laaggeletterdheid. Daartoe is een voorbeeldtekst opgesteld waar werkgevers- en werknemersorganisaties gebruik van kunnen maken. Een tweede aanbeveling betreft de inzet van gelden uit
opleidings- en ontwikkelingsfondsen: deze kunnen gebruikt worden voor de scholing van
laaggeletterde werknemers teneinde hun taal- en rekenvaardigheid te vergroten.
In samenwerking met Stichting Lezen & Schrijven en de gemeente Rotterdam is een pilot in de
Rotterdamse haven gestart om directies van bedrijven enthousiast te maken voor de aanpak van
laaggeletterdheid en hun te ondersteunen bij die aanpak. Andere activiteiten waarbij Stichting
van de Arbeid een bemiddelende rol heeft gespeeld betreffen aandacht voor laaggeletterdheid
tijdens een lunchbijeenkomst bij VNO-NCW en MKB Nederland en het MKB-jaarcongres waar
prinses Laurentien het onderwerp onder de aandacht heeft gebracht. De ervaring heeft geleerd
dat het aan de orde stellen van laaggeletterdheid tijdens een al geplande bijeenkomst (of in de
pauze daarvan) effectiever is dan het organiseren van een aparte bijeenkomst over dit
onderwerp.
In het project Nederlands op de Werkvloer van de FNV zijn bij tien bedrijven in verschillende
sectoren 20 taalcursussen gegeven. In het Convenant Utrecht zijn voor de periode 2008-2010
afspraken gemaakt over de gezamenlijke aanpak van laaggeletterdheid in de gemeente Utrecht.
Een ander voorbeeld van een convenant op regionaal gebied is de kick-off van het regionaal

19

actieplan laaggeletterdheid regio-gemeenten Nijmegen, met als doelstelling eind 2008 10%
meer laaggeletterden te bereiken, met name binnen het bedrijfsleven. Verder was Stichting van
de Arbeid de verbindende schakel bij de Taalgids NT1. In deze gids, die door ETV.nl wordt
ontwikkeld, worden spelling-, lees- en schrijftips gegeven en voorbeelden van brieven en
formulieren (zie ook hoofdstuk 8). Het is de bedoeling om maatwerkedities te maken die
specifiek zijn toegespitst op een branche of bedrijf.

Conclusie

20

In 2008 zijn door Stichting Lezen & Schrijven, CINOP, ETV.nl en Stichting van de Arbeid tal van
activiteiten ondernomen die in het teken stonden van het behalen van de tweede mijlpaal van
het Aanvalsplan, te weten een toename met 50 tot 100% van het aantal werkgevers dat een
bijdrage levert aan de bestrijding van laaggeletterdheid. De activiteiten hadden vooral tot doel
bedrijven bewust te maken van het probleem van laaggeletterdheid, initiatieven te stimuleren
om dat probleem aan te pakken en hulp te bieden om werknemers te scholen of anderszins te
ondersteunen bij het verwerven van de benodigde vaardigheden op het gebied van
geletterdheid. Voorlichting werkt met name wanneer deze deel uitmaakt van een bredere
benadering, een ervaring die bij toekomstige bijeenkomsten zal worden meegenomen.
Het informatiepakket Taalkracht voor bedrijven, waarmee werkgevers zelf de aanpak van laaggeletterdheid ter hand kunnen nemen, werd door 75 organisaties aangevraagd en voor 20 ervan werd
een workshop georganiseerd. Het blijkt dat individuele bedrijven het vaak moeilijk vinden om
een eigen aanpak te ontwikkelen. Vooral een branchegerichte aanpak blijkt succesvol en daarom
wil Stichting Lezen & Schrijven zich in samenwerking met CINOP in 2009 vooral richten op
specifieke branches waar laaggeletterdheid relatief vaak voorkomt: metaal, bouw, logistiek,
catering, schoonmaak, uitzendwezen en thuiszorg. Ook ondersteuning van regionale
arrangementen waarbij sprake is van synergie in de zin dat activiteiten vanuit gemeentelijke
aanvalsplannen worden aangewend om resultaten te bereiken bij bedrijven bleken succesvol en
staan daarom ook in 2009 bij in ieder geval drie gemeenten op het programma.
Omdat de monitor van de STAR nog niet beschikbaar was, is het vooralsnog moeilijk om aan te
geven hoeveel werkgevers inmiddels een bijdrage aan de bestrijding van laaggeletterdheid

hebben geleverd en hoe ver we nu zijn bij het bereiken van de tweede mijlpaal. Deze cijfers
zullen in de tweede helft van 2009 beschikbaar komen.

21

22

Gemeenten en provincies en
regionale samenwerking
In het Aanvalsplan vervullen gemeenten een belangrijke rol. Als lokale overheid, publieke
werkgever, uitvoerder sociale zekerheid en opdrachtgever van de volwasseneneducatie voeren
zij samen met de provincies en gefaciliteerd door het Rijk de regie over lokale en regionale
samenwerkingsverbanden op het gebied van scholing, onderwijs en leesbevordering. Als derde
mijlpaal in het Aanvalsplan is geformuleerd dat er in 2010 negen provinciale aanvalsplannen en
een aanzienlijk aantal gemeentelijke aanvalsplannen tot stand moeten zijn gekomen. Deze
doelstelling is vertaald in tien aanvalsplannen per jaar voor G31 gemeenten en/of regio’s. In het
Aanvalsplan is als vierde mijlpaal geformuleerd de uitvoering van lokale en regionale leesbevorderingsplannen in een meerderheid van de gemeenten.
In de benadering van gemeenten en provincies vormen de leesbevorderingsprojecten een
belangrijk onderdeel van de gemeentelijke aanvalsplannen. In deze projecten hebben de
bibliotheken een initiërende en stimulerende rol. Zie over realisatie van leesbevorderingsprojecten en de rol van de bibliotheken hierin ook hoofdstuk 3 en 8 (Taalkracht voor bibliotheken).
Stichting Lezen & Schrijven en CINOP hebben, in samenwerking met Stichting ABC, daarbij
vooral tot taak om gemeenten, provincies en andere regionale samenwerkingsverbanden te
activeren en aan te jagen. In de opmaat naar de gemeentelijke en provinciale aanvalsplannen
speelt ook ETV.nl als ontwikkelaar van de multimediaseries Lees en Schrijf! een belangrijke rol.
Getracht wordt om de uitzendingen, boekendistributie, alsmede de rol van bibliotheken en
bedrijven in de aanvalsplannen mee te nemen. In dit hoofdstuk komen daarom ook de
deelname aan Lees en Schrijf! en de effecten daarvan aan de orde.

6
23

Gemeenten
Stichting Lezen & Schrijven en CINOP hebben in 2008 op allerlei manieren gemeenten en regio’s
voorgelicht en gestimuleerd. Enkele cijfers: van de in totaal 441 gemeenten hebben er 354 een
vooronderzoek gehad (in 2007: 221). Met een bewustwordingsworkshop zijn ruim 275
gemeenten bereikt (in 2007: 178). Om te komen tot een eerste aanzet voor een aanvalsplan
hebben 69 gemeenten meegedaan aan de tweedaagse bijeenkomst Een Snelle Start (2007: 59).
Daarnaast zijn ruim 80 gemeenten geholpen via adviesdagen (2007: 60) en zijn acht bewustwordingsscans uitgevoerd (2007: 2).

24

In het kader van het project Taalkracht voor gemeenten zijn een startpakket en website ontwikkeld
met praktische informatie voor gemeenten die een begin willen maken met de aanpak van
laaggeletterdheid. Stichting Lezen & Schrijven wil in 2010 in totaal 150 gemeenten geactiveerd
hebben en waar nodig ondersteund bij hun aanpak van laaggeletterdheid. In 2008 konden
maximaal 30 gemeenten of provincies een beroep doen op ondersteuning voor ten hoogste 600
uur. In totaal kregen in dat jaar 22 gemeenten, drie provincies en zeven regio’s ondersteuning bij
het opzetten van een aanpak van laaggeletterdheid.
Het aantal bezoekers van de website taalkrachtvoorgemeenten.nl nam in 2008 sterk toe met
336.088 hits van 10.622 unieke bezoekers, tegenover 84.836 hits van 3.039 unieke bezoekers in
2007. De website werd bovendien aangevuld met goede voorbeelden uit de praktijk. De website
bevat ook kaarten van Nederland waarop in één oogopslag te zien is welke gemeenten en
provincies laaggeletterdheid actief aanpakken. Hiervoor worden drie kleuren gebruikt: groen
staat voor zeer actief, oranje voor startend en rood voor niet-actief. Eind 2008 is de stand van
zaken als volgt: 29 gemeenten maken met zichtbare resultaten actief werk van de aanpak van
laaggeletterdheid, terwijl daarmee in 138 gemeenten een start is gemaakt.
Naast deze gemeenten waarvan met zekerheid is vastgesteld dat ze in meer of mindere mate
actief zijn, zijn in 2008 nog andere gemeenten actief geworden, maar deze waren nog niet als
zodanig geregistreerd. Het gaat daarbij om 17 gemeenten die een activiteitenplan hebben en
ruim 35 gemeenten die op een andere wijze actief zijn. Dat betekent dat in 46 gemeenten
inmiddels bredere aanvalsplannen zijn vastgesteld. Het totaal aantal gemeenten dat daarnaast

op een of meer terreinen actief betrokken is bij het uitvoering geven aan het landelijk
aanvalsplan loopt in de richting van de 200, wat een verdubbeling betekent ten opzichte van
2007. De voor 2008 vastgestelde kwantitatieve doelstellingen zijn daarmee gehaald.

Provincies en regionale activiteiten
Voor provincies is als doelstelling geformuleerd dat in 2010 negen provincies een aanvalsplan
laaggeletterdheid moeten hebben ontwikkeld. Volgens de website www.taalkrachtvoorgemeenten.nl bedroeg het aantal actieve provincies aan het eind van 2008 drie, terwijl in zeven
een begin met de aanpak van laaggeletterdheid was gemaakt. Ook hier geldt dat nog niet alle
gegevens op de site waren geregistreerd; het aantal provincies waarin een aanvalsplan is
vastgesteld of waarin daartoe opdracht is gegeven, bedraagt inmiddels zes.
Actieve provincies vormen een stimulans voor gemeenten en regio’s. Een goed voorbeeld
daarvan is Noord-Holland waar drie grote regio’s actief zijn: Midden-Kennemerland, ZuidKennemerland en de Kop van Noord-Holland. Mede dankzij de stimulering van de provincie
tellen ook Zuid-Holland, Limburg en Noord-Brabant een groot aantal actieve gemeenten; in
Limburg en Noord-Brabant is daarbij actief samengewerkt met de Stichting ABC. De provincies
met de minst actieve gemeenten zijn Overijssel, Gelderland, Friesland en Utrecht.
De rol die provincies spelen naar het bedrijfsleven toe is tot nu toe beperkt. Provincies maken in
hun activiteiten nog weinig gebruik van de nieuwe televisieserie Lees en Schrijf! Taal op je werk van
ETV.nl. Wel ondersteunen provincies vaak provinciale bibliotheekorganisaties in het kader van
de aanpak van laaggeletterdheid.
Naast de al genoemde gemeentelijke en provinciale initiatieven zijn door Stichting ABC een
aantal regionale activiteiten uitgevoerd. In het kader van het Provinciaal Aanvalsplan Noord-Brabant
2008 tekende een groot aantal gemeenten een intentieverklaring waarmee zij aangeven ernaar
te streven de doelstelling van het landelijk Aanvalsplan te behalen. In de provincie Limburg werd
door Stichting ABC, afdeling Limburg een soortgelijk project uitgevoerd.

25

In Noord-Holland werd een zogeheten aanjaagproject opgezet om gemeenten tot een intentieverklaring te verleiden en om een provinciaal ambassadeursnetwerk van de grond te krijgen. In
Overijssel is eveneens gestart met de voorbereidingen om tot een afdeling Overijssel van
Stichting ABC te komen. Begin 2008 is in Amsterdam een landelijke ontmoetingsdag voor
ambassadeurs alfabetisering georganiseerd om daarmee het landelijk netwerk van de
ambassadeurs te versterken (zie ook hoofdstuk 8).

Lees en Schrijf! en Lees en Schrijf! Taal op je werk

26

Vanwege het succes van het door ETV.nl in 2007 gelanceerde programma Lees en Schrijf! is in 2008
de vervolgserie Lees en Schrijf! Taal op je werk uitgebracht. Dit programma is vooral gericht op
werkende en werkzoekende laaggeletterden en is in het voorjaar van 2008 op alle regionale
zenders uitgezonden. Beide series hebben primair tot doel om mensen te stimuleren en te
motiveren iets te doen aan hun lees- en schrijfproblemen. Iedere serie bestaat uit 12 televisieafleveringen, een gratis werkboek, online oefeningen met audio-ondersteuning en een gratis
telefoonlijn. In de Monitor Lees en Schrijf 2008 zijn de deelname en het effect van de series
onderzocht.
Over het aantal deelnemers aan het programma en hun kenmerken kan het volgende worden
gezegd. In 2008 zijn via de bellijn van het werkboek Lees en Schrijf! 17.205 exemplaren aangevraagd.
Samen met de 23.083 exemplaren die in 2007 zijn besteld, komt het totaal aangevraagde
werkboeken bij de eerste serie op 40.288. Van het werkboek Lees en Schrijf! Taal op je werk zijn in
2008 19.975 exemplaren aangevraagd. Op de oefenwebsite www.leesenschrijf.nl is het aantal
geregistreerde gebruikers opgelopen van 18.268 in 2007 tot 40.174 in 2008.
In totaal hebben de series tussen half maart en half augustus een kleine 15.000, meest
laaggeletterde volwassenen weten te bereiken. Bij benadering is dat 1% van de geschatte 1,5
miljoen laaggeletterden in ons land. Om beter zicht te krijgen op de deelnemers aan het
programma en op het effect ervan is uit een steekproef van 14.800 gebruikers van het
programma (onder wie 10.700 bestellers van een werkboek, aangevuld met 4.100 bezoekers van
de website), een onderzoek uitgevoerd dat de volgende uitkomsten opleverde.

Hoewel er ongeveer evenveel laaggeletterde mannen als vrouwen in Nederland zijn, bereikt het
programma meer vrouwen (59%) dan mannen (41%). De serie trekt zowel relatief als absoluut
meer allochtone laaggeletterden (1,9% van de geschatte half miljoen) dan autochtone (0,5% van
een miljoen). Was in 2007 nog 49% van de bestellers autochtoon en 51% allochtoon, in 2008 is
35% van autochtone en 65% van allochtone komaf. Het bereik van de serie in de populatie
laaggeletterden kent een redelijke landelijke spreiding.
De meeste gebruikers van de werkboeken zijn volwassenen die een lees- en schrijfcursus volgen
(49%) of die eerder zo’n cursus hebben gevolgd (26%). Van de 14.800 gebruikers van het
programma heeft 24% nog niet eerder een cursus gevolgd, waaronder 1.050 laaggeletterde
autochtone volwassenen en 2.600 allochtone. Van de 10.700 bestellers van het werkboek, heeft
ruim 80% (8.700 personen) het ook daadwerkelijk gebruikt. Opvallend is dat het aantal
gebruikers met een betaalde baan sterk is gestegen (20% in 2007; 26% in 2008); dit hangt
wellicht samen met het thema van de tweede serie: taal op je werk.
40 Procent van de bestellers van het werkboek heeft het oefenprogramma op de website
gebruikt (in 2007 was dit nog 25%). Daarnaast is het oefenprogramma op de website gebruikt
door nog eens ongeveer 3.000 personen die niet over het werkboek beschikten. Mogelijk ging
het hier vooral om gebruikers vanuit het buitenland. Zowel de mate van het gebruik van het
werkboek als van de website lopen sterk uiteen, van een of enkele oefeningen tot het
doorwerken van het hele oefenprogramma. Tijdgebrek blijkt de belangrijkste factor waarom het
werkboek niet of maar ten dele wordt gebruikt. Als voornaamste reden voor het niet gebruiken
van de website worden ict-problemen genoemd (geen computer, geen internet, mislukte
toegang tot de site). Tijdgebrek staat hier op de tweede plaats.
Wat levert het programma op? Bij 93% van de ongeveer 13.000 volwassen gebruikers van Lees en
Schrijf! is het vertrouwen in de lees- en schrijfvaardigheid toegenomen: bij 73% redelijk veel, bij
20% iets. Omdat 49% van de gebruikers tegelijkertijd ook een lees- en schrijfcursus volgde, is
niet uit te sluiten dat een deel van het effect mede aan de cursusdeelname is toe te schrijven.
Ook is er een duidelijk effect van het oefenprogramma merkbaar: naarmate er intensiever met
het oefenmateriaal wordt gewerkt, neemt het vertrouwen in de eigen vaardigheden toe.

27

Van de geschatte 1.050 laaggeletterde autochtone gebruikers van de werkboeken die nog geen
lees- en schrijfcursus hebben gevolgd, heeft 49% belangstelling voor zo’n cursus, wat neerkomt
op ruim 500 personen; van de 2.600 allochtone volwassenen heeft 57% belangstelling, wat
overeenkomt met zo’n 1.500 personen. De belangstelling onder de autochtone volwassenen is
daarmee gelijk gebleven aan die van 2007, die van allochtone volwassenen is beduidend lager: in
2007 was nog 70% geïnteresseerd in een cursus.

28

Van de bijna 2.000 belangstellenden voor een cursus heeft een kwart zich aangemeld voor een
lees- en schrijfcursus. In totaal gaat het naar schatting om zo’n 470 volwassenen. Naast degenen
die zich al hebben aangemeld, is een iets kleinere groep (21%) dat alsnog van plan. Dat zijn nog
eens ongeveer 400 personen. Bijna een kwart (23%) twijfelt of ze zich zullen aanmelden (450
volwassenen). Uit deelname aan het oefenprogramma van Lees en Schrijf! blijkt dat ook
volwassenen die al eerder hebben deelgenomen aan een lees- en schrijfcursus toch nog duidelijk
behoefte hebben aan verbetering van hun lees- en schrijf­vaardigheid.

Conclusie
In 2008 zijn meer gemeenten actief geworden bij de aanpak van laaggeletterdheid: in zeker 46
gemeenten beschikt men over een gemeentelijk aanvalsplan, terwijl het aantal gemeenten
waarin een start is gemaakt met de aanpak van laaggeletterdheid in de richting van de 200 komt,
wat een verdubbeling betekent in vergelijking met 2007. Dit betekent dat de voor 2008
vastgestelde kwantitatieve doelstellingen van de derde mijlpaal daarmee zijn gehaald. In veel
gemeenten waar een start is gemaakt met die aanpak heeft dat nog niet geleid tot zichtbare
resultaten. Mogelijke oorzaak hiervan is de tijd die nodig is om laaggeletterdheid een structurele
plek binnen het beleid te geven. In gemeenten waar dat wel het geval is leidt het structureel
campagne voeren tot een duidelijke toename in het aantal deelnemers van lees- en schrijfcursussen.
Met uitzondering van Friesland zijn in alle provincies initiatieven genomen tot een provinciaal
actie- of aanvalsplan. In zes provincies is inmiddels een aanvalsplan laaggeletterdheid
vastgesteld of is daartoe opdracht gegeven. Daarmee liggen provincies op schema om de
geformuleerde derde mijlpaal om in 2010 te beschikken over negen provinciale aanvalsplannen

te halen. In deze provinciale aanvalsplannen vormen de leesbevorderingsprojecten een
onderdeel. Dit houdt in dat men ook met betrekking tot de vierde mijlpaal om in 2010 in een
meerderheid van de gemeenten lokale en regionale leesbevorderingspalnnen uit te voeren op
koers ligt.
Van het programma Lees en Schrijf! werden in 2008 ruim 37.000 werkboeken besteld; op de
website werd met ruim 40.000 gebruikers meer dan een verdubbeling van het aantal bezoekers
ten opzichte van 2007 geregistreerd. Blijkbaar is het op deze manier mogelijk een grote groep
individuele leerders ‘achter de voordeur’ te bereiken die bereid zijn om buiten een formele
onderwijssituatie aan vaardigheden te werken. Zo wordt ook deze groep bereikt. Van dat
gegeven kan in de toekomst gebruik worden gemaakt bij de ontwikkeling van andere basisvaardigheden. De voor 2009 geplande ontwikkeling van Lees en Schrijf! Geld en Rekenen is daar een
voorbeeld van.

29

30

Deelname aan lees- en schrijf(en reken)cursussen
Het Actieplan Alfabetisering 2002-2006 dat een substantiële toename van het aantal alfabetiseringstrajecten in de Educatie (roc’s) tot doel had, leverde niet het gewenste effect op: werden er
in 2003 bij de nulmeting iets meer dan 5.000 cursisten geteld, bij de meting in 2006 waren dat er
niet veel meer dan 5.500. Met het Aanvalsplan is een veel breder traject ingezet, dat zowel het
initieel onderwijs als de scholingsmogelijkheden na die fase omvat. Omdat het in deze
rapportage vooral om de deelname van volwassenen aan lees- en schrijfonderwijs gaat, wordt
hier alleen op de post-initiële route ingegaan.
De vijfde mijlpaal van het Aanvalsplan is om het aantal cursisten dat deelneemt aan het lees-,
schrijf- en/of rekenonderwijs tussen 2006 en 2010 te verdubbelen. Het komt erop neer dat in
2010 minimaal 12.500 laaggeletterden zo’n cursus gevolgd moeten hebben. Het gaat daarbij om
volwassenen van wie de lees- en schrijfvaardigheid in het Nederlands onder KSE-niveau 3
(overeenkomstig het internationale IALS-niveau 2) ligt.
Bij de deelnamemonitor moeten vooraf enkele opmerkingen worden geplaatst. Hoewel
tegenwoordig ook andere organisaties dan roc’s de doelgroep kunnen bedienen heeft deze zich
in 2008, net als tot 2006, beperkt tot de Educatie (roc’s). Verkenningen uit tussenliggende jaren
naar het cursusaanbod bij brede scholen, welzijnsinstellingen en bibliotheken bleken te weinig
op te leveren om opname in de monitor te rechtvaardigen, terwijl het onderzoek naar laaggeletterdheid in het bedrijfsleven door Stichting van de Arbeid is overgenomen. Het betekent dat de
Monitor deelname lees- en schrijfonderwijs 2008 geen volledig beeld meer geeft van de deelname van
laaggeletterde volwassenen aan voor hen bestemde lees-, schrijf- en/of rekencursussen. Verder

7
31

dient te worden bedacht dat de benodigde gegevens niet verzameld zijn op het niveau van het
individu, maar op een geaggregeerd niveau (cursus, locatie- en roc-niveau).

Werving en samenwerking
Samenwerking met regionale en lokale overheden, maatschappelijke organisaties en het
regionale bedrijfsleven is een belangrijke voorwaarde om de doelen van het Aanvalsplan te
bereiken. Gemeenten nemen daarbij een centrale positie in. Het aantal roc’s dat met een
gemeente samenwerkt is het afgelopen jaar gestegen van 28% naar 47%, terwijl het percentage
dat samenwerkt met gemeentes en regionale overheden rond de 50% uitkomt. Werving is veelal
een onderdeel in die samenwerking.

32

Vergeleken met voorgaande jaren zijn steeds meer roc’s in de gelegenheid om de werving van
cursisten ter hand te nemen. Ruim 60% van de roc’s heeft nu een beleidsplan voor werving en
16% werkt aan zo’n plan. Gemeenten geven roc’s steeds meer ruimte om wervingsactiviteiten uit
te voeren. Gebeurde dat in 2006 nog slechts bij 31% van de roc’s, in 2007 was dit percentage
opgelopen tot 88% en in 2008 bedroeg het 90%. Er lijkt dus sprake te zijn van structurele
maatregelen die beleidsmatig zijn vastgelegd. Door de ruimte die gemeenten roc’s hiertoe
bieden, groeit ook het aantal medewerkers dat daarvoor wordt vrijgemaakt en is er een toename
te zien van allerlei wervingsactiviteiten in de vorm van mediacampagnes, benadering van
bedrijven en inzet van ambassadeurs.
Veel roc’s hebben een duidelijke stijging van de aanmeldingen opgemerkt (zie de paragraaf over
deelnamecijfers). Mede om die reden houden steeds meer roc’s hun wervingsactiviteiten
systematisch bij (in 2008 één op de twee roc’s) en evalueren ze hoe die activiteiten zich
verhouden tot het aantal nieuwe cursisten dat een opleiding volgt. Het blijkt dat eigen initiatief
van de cursist, stimulering vanuit het bedrijf en de sociale omgeving van laaggeletterden de
belangrijkste factoren zijn om deze groep aan te zetten tot deelname aan een lees- en
schrijfcursus. Buurthuizen en bibliotheken spelen daarin vooralsnog een geringe rol.

Het onderwijsaanbod
Omdat de beschrijving van het onderwijsaanbod niet langer betrekking heeft op het schooljaar
maar op het kalenderjaar en de gegevens vanaf 2007 alleen nog op locatieniveau (en door
sommige roc’s enkel op instellingsniveau) worden aangeleverd, is deze globaler en beperkter
dan tot 2006 en is vergelijking met voorgaande jaren niet goed mogelijk. Niettemin kan hierover
het een en ander gerapporteerd worden.
De trend dat rekenen steeds minder deel uitmaakt van het cursusaanbod, heeft zich in 2008
verder doorgezet. Vier van de vijf cursisten komen voor cursussen lezen en schrijven, slechts één
op de vijf neemt deel aan een cursus waarvan rekenen een onderdeel vormt, of een op zichzelf
staande cursus is. De meeste cursussen (70%) beogen door verbetering van de lees- en schrijfvaardigheid de sociale redzaamheid van de laaggeletterden te vergroten. Een kwart van de
cursisten neemt deel aan cursussen gericht op professionele redzaamheid, terwijl hooguit 5%
dat doet om de educatieve redzaamheid te verbeteren (tot 2007 bedroeg dat percentage nog
10%).
Verreweg de meeste cursisten volgen lees-, schrijf- en/of rekencursussen op de twee laagste
niveaus: bijna 40% op niveau KSE 1 en ruim 40% op niveau KSE 2. Minder dan een kwart van de
deelnemers werkt toe naar niveau KSE 3. Uit deze cijfers blijkt dat de weg naar geletterdheid voor
veel cursisten lang is. Mede gelet op hun vooropleiding en cognitieve vermogens is het
realistisch om ervan uit te gaan dat een deel van hen dat stadium niet zal bereiken. Om het
begin- en eindniveau van cursisten te toetsen worden in ongeveer 80% van de roc’s intake- en
eindtoetsen gebruikt, een percentage dat vrijwel hetzelfde is als in 2007. In twee van de tien roc’s
wordt niet objectief bepaald of cursisten aan het eind van het programma het beoogde doel
hebben bereikt.

Deelname aan cursussen
In de 39 roc’s die NT1-taalonderwijs aanbieden hebben in 2008 in totaal 12.048 laaggeletterden
een lees-, schrijf- en/of rekencursus gevolgd. Ten opzichte van 2007 (bijna 9.000 cursisten)
betekent dat een toename van ruim 30%. Wel moet hierbij worden opgemerkt dat dit percentage
mogelijk iets geflatteerd is, omdat in 2007 niet alle roc’s hun gegevens op jaarbasis konden

33

aanleveren. De verhoudingen in deelname tussen provincies weerspiegelen in hoge mate de
verhoudingen in bevolking tussen provincies. Afgemeten aan de verhoudingen in de bevolking
doet Groningen het, evenals in voorgaande jaren, relatief goed. Daarentegen blijft de deelname
in de provincie Gelderland achter bij wat verwacht kan worden op basis van de verdeling van de
bevolking over de provincies. Het aantal roc’s met ten hoogste 75 cursisten is in 2008 bijna
gehalveerd (van negen naar vijf), terwijl het aantal roc’s met meer dan 400 cursisten is
verdubbeld (van vijf naar elf).

34

De verdeling van de cursisten naar achtergrondkenmerken is door de jaren heen vrij stabiel. In
2008 is iets meer dan 60% van de cursisten van autochtone afkomst, circa 33% van allochtone
afkomst en de overige 6% is afkomstig uit Aruba, Suriname of de Antillen. De deelname van
cursisten die in hun jeugd speciaal onderwijs hebben gevolgd is na enkele jaren van groei weer
terug op het percentage van 2003, te weten 14%. Dat is niet zozeer het gevolg van een geringere
deelname uit die groep, als wel van de sterke groei in het aantal cursisten dat aan andere vormen
van initieel onderwijs heeft deelgenomen. Ongeveer 55% van de laaggeletterde cursisten
behoort tot de werkende bevolking, zoals dat in de twee jaar voorgaande jaren ook het geval
was. Rond de 10% is werkloos en circa een derde behoort tot de niet-werkenden (huisvrouw of
-man, WAO, VUT of AOW). In 2008 was 59% van de cursisten vrouw en 41% man. In 2007 bedroeg
het aantal vrouwen 53% en in 2006 55%. Onder de aanwas van cursisten in 2008 bevinden zich
dus vooral vrouwen.
Vanwege de veel grotere instroom in 2008 is het percentage cursisten dat voor het eerste jaar aan
een lees- en schrijfcursus deelneemt sterk gestegen: 53% versus 41% in de jaren ervoor; 28% nam
voor het tweede jaar deel en circa 19% voor het derde jaar. Evenals in 2007 verliet 35% het
NT1-onderwijs. Tweederde van hen had de cursus afgerond, een derde is als uitvaller genoteerd.
Daarbij moet worden opgemerkt dat niet alle deelnemers die de cursus voortijdig verlaten
zichzelf als uitvaller beschouwen: een deel van hen acht zichzelf voldoende geletterd om
zelfstandig alledaagse lees- en schrijftaken uit te voeren. Als redenen voor uitval worden
overwegend persoonlijke omstandigheden en gebrek aan tijd genoemd. Redenen
samenhangend met de cursus of met personen binnen een cursusgroep, inclusief de docent, zijn
nauwelijks een aanleiding om voortijdig te stoppen.

NT2-alfabetiseringsonderwijs
Tot de doelgroep van het Aanvalsplan behoren naast de autochtone laaggeletterden ook de
zogenaamde NT1½-leerders. Met die laatste term worden cursisten bedoeld voor wie het
Nederlands niet de eerste taal is, maar die het Nederlands mondeling voldoende beheersen om
deel te nemen aan gesprekken en om de instructietaal in lessen te kunnen begrijpen. Allochtone
volwassenen die deelnemen aan het NT2‑onderwijs en het Nederlandse schrift niet beheersen,
behoren niet tot de doelgroep van het Aanvalsplan. Net als in 2007 is van deze (allochtone)
deelnemers aan het NT2‑alfabetiseringsonderwijs de deelname op roc’s geïnventariseerd. Op
basis van de door 20 roc’s aangeleverde informatie kan worden geschat dat in 2008 circa 7000
allochtone volwassenen deelnamen aan het NT2-alfabetiseringsonderwijs. In 2007 kwam de
schatting op 6000 uit, wat zou kunnen wijzen op een toename in de deelname. Evenals in 2007
is de man-vrouwverhouding onder de cursisten ongeveer één op drie. Waarom die verhouding
zo scheef is, valt op basis van de verzamelde gegevens niet te zeggen. Nederlands is in vrijwel alle
groepen de instructietaal. Toetsen ter bepaling van begin- en eindniveau worden vrij algemeen
gebruikt.

Conclusie
De vijfde mijlpaal van het Aanvalsplan is om het aantal cursisten dat deelneemt aan het lees-,
schrijf- en/of rekenonderwijs tussen 2006 en 2010 te verdubbelen. Het komt erop neer dat in
2010 minimaal 12.500 laaggeletterden zo’n cursus gevolgd moeten hebben.
De belangrijkste conclusie is dat de verhoogde wervingsactiviteiten ook werkelijk het effect gaan
opleveren waarvoor ze bedoeld zijn: de toestroom van laaggeletterden naar lees- en schrijfcursussen te vergroten. Dit blijkt zowel uit het onderwijsaanbod als uit de deelnamecijfers aan
lees- en schrijfcursussen. Nadat tussen 2006 en 2007 al een toename met ruim 20% van het
aantal cursisten kon worden geconstateerd, is de deelname aan die cursussen nog sterker
gestegen, in 2008 zelfs met zo’n 30% tot een totaal van 12.048 cursisten. Het streefcijfer van
12.500 cursisten in 2010 komt daarmee in zicht.
Uit de wervingsactiviteiten van roc’s blijkt dat het direct aanspreken van laaggeletterden via de
media, maar ook via hun sociale omgeving of via werkgevers, het meest lonend lijkt.

35

Buurthuizen en bibliotheken lijken vooralsnog in die rol achter te blijven of lijken minder
effectief. Naar verwachting zullen deze organisaties in de toekomst een grotere rol gaan spelen.

36

Werving en toeleiding

Maatschappelijke organisaties fungeren als belangrijke toeleiders van laaggeletterden naar een
passend cursusaanbod. Door deze instanties te betrekken bij de aanpak van laaggeletterdheid
kunnen mensen die daarvoor in aanmerking komen, gestimuleerd worden om iets aan hun
lees- en schrijfvaardigheid te doen. Met het programma Taalkracht probeert Stichting Lezen &
Schrijven verschillende doelgroepen te bereiken die een wervende rol kunnen spelen bij het
binnenhalen van nieuwe cursisten, zoals consultatiebureaus, bibliotheken en roc’s. Ook
mensen die zelf in het verleden met lees- en schrijfproblemen hebben geworsteld kunnen een
ambassadeursrol op zich nemen om zo lotgenoten aan te sporen zich voor een lees- en
schrijfcursus aan te melden. Verder komen veel nieuwe cursisten binnen via de Nationale
Bellijn. In dit hoofdstuk komen eerst de rol van maatschappelijke organisaties, het ambassadeursnetwerk en de bellijn aan de orde. Daarna wordt ingegaan op het programma Taalkracht en
verschillende varianten daarvan.

Maatschappelijke organisaties, Train de Trainer en de Nationale Bellijn
Door hun directe contact met mensen, zijn maatschappelijke organisaties belangrijke instanties
om laaggeletterden aan te spreken en te stimuleren om hun achterstand aan te pakken.
Stichting Lezen & Schrijven wil deze organisaties daarvan bewust maken en streeft ernaar de
doorverwijzende rol die deze instanties hebben te verankeren. Maatschappelijke organisaties
zien hun aandeel in de aanpak van laaggeletterdheid vaak als een logische taak. Wel moeten zij
hier nog vaak op gewezen worden. Stichting Lezen & Schrijven deed dat in 2008 bij
uiteenlopende instanties, zoals de gemeentelijke gezondheidsdiensten (GGD Nederland), het
Juridisch Loket, de Belastingdienst, het Leger des Heils, het Nederlands Instituut voor Gezond-

8
37

heidszorg en Ziektepreventie (NIGZ) en het arbeidsmarkt- en ontwikkelingsfonds voor de sociale
werkvoorziening (SBCM).
CINOP heeft – in nauwe samenwerking met Stichting ABC – het trainen van roc-docenten als
begeleider/coach van ambassadeurs laaggeletterdheid op zich genomen. Ambassadeurs zijn
laaggeletterden die hun eigen lees- en schrijfproblemen hebben overwonnen en hun ervaringen
op dat gebied met anderen willen delen. In het project Train de Trainer worden roc-docenten
opgeleid in het gebruik van de lessenserie Zeg het voort, een lesprogramma om de ambassadeurs
voor te bereiden op hun taak in de werving van cursisten. In 2008 heeft CINOP één Train de
Trainer-cursus verzorgd met 16 deelnemers van zes roc’s. Tevens is het landelijk netwerk voor
ambassadeurs van start gegaan met een landelijke ambassadeursdag in Amsterdam en zijn
voorbereidingen getroffen voor de opstart van regionale netwerken. Daarnaast is de website
voor ambassadeurs (www.ikbenambassadeur.nl) in belangrijke mate verbeterd.

38

De Nationale Bellijn had in 2008 een tweeledige functie, te weten verwijzing naar cursussen en
registratie van boekbestellers van Lees en Schrijf! en Lees en Schrijf! Taal op je werk. In totaal kwamen er
32.986 telefoontjes binnen, waaronder 11.423 boekbestellingen. Belangrijk voor een efficiënte
werving is een goed functionerende bellijn. In 2008 kon het daarvoor ingeschakelde callcenter
niet aan alle gestelde eisen voldoen. Via de bellijn werden 17.205 werkboeken van Lees en Schrijf! en
19.975 werkboeken van Lees en Schrijf! Taal op je werk besteld (zie ook hoofdstuk 6).

Taalkracht
Taalkracht is inmiddels een bekende naam, waarvan verschillende varianten in omloop zijn,
waaronder Taalkracht voor roc’s, Taalkracht voor consultatiebureaus en Taalkracht voor bibliotheken.
Taalkracht voor roc’s is een project speciaal gericht op NT1-docenten en directeuren educatie die
werkzaam zijn bij de roc’s. Taalkracht voor roc’s bestaat uit een map met tips over de aanpak van
laaggeletterdheid en het werven van cursisten. In 2007 werden 161 pakketten verspreid, waarna
101 docenten en directeuren aangaven aanvullingen te willen ontvangen. In 2008 werden nog
eens 130 pakketten besteld. Uit reacties op Taalkracht voor roc’s blijkt dat docenten behoefte
hebben aan meer tips, meer gedetailleerde informatie en meer praktijkvoorbeelden.

Consultatiebureaus kunnen een belangrijke rol spelen bij het herkennen van laaggeletterdheid
en bij het attenderen van laaggeletterde ouders op de lees- en schrijfcursussen: bij consultatiebureaus komen praktisch alle – en dus ook laaggeletterde – ouders, en is men gewend om
opvoedingsadviezen te geven aan ouders. Het project Taalkracht voor consultatiebureaus streeft ernaar
dat eind 2009 minstens 240 consultatiebureaus de aanpak van laaggeletterdheid in hun
dagelijkse praktijk hebben verankerd. Met een regiotour werden in 2008 91 consultatiebureaus
bereikt, wat neerkomt op 7,5% van het totaal aan consultatiebureaus. Door het project Taalkracht
voor consultatiebureaus is het bewustzijn over laaggeletterdheid toegenomen, maar verankering van
de aanpak binnen de jeugdgezondheidszorg heeft nog niet plaatsgevonden. Tijdgebrek is een
veelgehoorde reden om laaggeletterdheid niet structureel te bespreken tijdens een consult.
Gemeenten kunnen daarin echter een verschil in maken: zo heeft de gemeente Rotterdam
besloten om de tijd voor een consult te verlengen.
Het project Taalkracht voor bibliotheken bestaat uit een website die dient als dé informatiebron over
laaggeletterdheid voor alle medewerkers van openbare bibliotheken (zie ook hoofdstuk 3). Met
de website hoopt men te bewerkstelligen dat laaggeletterdheid deel uitmaakt van het beleid in
de bibliotheek en dat het is ingebed in de dagelijkse gang van zaken: er dient kennis en
informatie over de problematiek van laaggeletterdheid aanwezig te zijn, er moet een aanbod
zijn van makkelijk leesbare boeken en door leesbevorderingsacties moet laaggeletterdheid
worden voorkomen. In 2008 telde de site 36.537 hits van 1.170 unieke bezoekers. In Groningen,
Friesland, Drenthe, Noord- en Zuid-Holland hebben provinciale bibliotheekorganisaties de
aanpak van laaggeletterdheid tot een van hun speerpunten gemaakt. Het aantal ‘makkelijk
lezen’-pleinen voor volwassenen groeit.

Conclusie
Maatschappelijke instanties kunnen een belangrijke rol vervullen bij de werving en toeleiding
van laaggeletterden naar lees- en schrijfcursussen. In 2008 zijn uiteenlopende instellingen
daarop aangesproken. Tevens ging een landelijk netwerk van ambassadeurs van start en werden
roc-docenten opgeleid om de ambassadeurs te begeleiden bij hun taak. Belangrijk voor een
efficiënte werving is een goed functionerende bellijn. In 2008 kon het daarvoor ingeschakelde

39

callcenter niet aan alle gestelde eisen voldoen, maar voor 2009 zijn op dat punt de nodige
maatregelen genomen.
Voor de werving van cursisten via roc’s, consultatiebureaus en bibliotheken zijn speciaal voor
deze instellingen varianten van het programma Taalkracht ontwikkeld en geïmplementeerd. Uit
reacties op Taalkracht voor roc’s blijkt dat docenten behoefte hebben aan meer tips, meer
gedetailleerde informatie en meer praktijkvoorbeelden. Mogelijk voorzien de in 2008 gestarte
ontwikkeling van een Handboek NT1 en een Taalgids NT1 in deze behoeften. Het Handboek NT1 is
bedoeld voor opleiders en omvat een methodiekbeschrijving Nederlands voor laaggeletterden.
Dit Handboek is in het voorjaar van 2009 verschenen. De Taalgids NT1 biedt individuele leerders de
mogelijkheid om systematisch en gestructureerd te werken aan verbetering van hun lees- en
schrijfvaardigheid. Door middel van deze publicaties kunnen de initiatieven uit het Aanvalsplan
ook ná 2010 worden ondersteund.

40

Door het project Taalkracht voor consultatiebureaus is het bewustzijn over laaggeletterdheid
toegenomen, maar verankering van de aanpak binnen de jeugdgezondheidszorg heeft nog niet
plaatsgevonden. Tijdgebrek is een veelgehoorde reden om laaggeletterdheid niet structureel te
bespreken tijdens een consult. Het project Taalkracht voor bibliotheken bestaat uit een website die in
2008 36.537 hits van 1.170 unieke bezoekers had. De website zal in 2009 worden overgedragen
aan de Vereniging van Openbare Bibliotheken (VOB) om structurele borging van de aanpak van
laaggeletterdheid te garanderen.

Publiciteit en informatievoorziening

9

Het taboe dat rust op laaggeletterdheid blijft, zonder de juiste aandacht, bestaan. Zolang het
probleem onbekend is, denken veel laaggeletterden dat zij de enigen zijn met lees- en schrijfproblemen. Dit maakt het taboe alleen maar groter. De enige wijze om dit te doorbreken is
gerichte en consistente communicatie naar een breed publiek. Publiekscommunicatie is een
van de kernactiviteiten van Stichting Lezen & Schrijven.
Hoewel het hele jaar door op zoveel mogelijk manieren elke gelegenheid wordt aangegrepen
om laaggeletterdheid bij een breed publiek bekend te maken, bereiken de publiciteitsacties een
hoogtepunt tijdens specifieke mediacampagnes en rondom de Dag en de Week van de
Alfabetisering. Andere belangrijke manieren van informatieverstrekking die meer gericht zijn op
professionals en stakeholders betreffen het Digitaal Kenniscentrum Laaggeletterdheid en de
halfjaarlijkse bijeenkomsten van het Voortgangsberaad.

Dag en Week van de Alfabetisering
Om een breed publiek te bereiken is het belangrijk dat de media belangstelling tonen voor taal,
lezen en schrijven. Die aandacht was er in 2008 ruimschoots: er verschenen ruim 2.800 artikelen
over laaggeletterdheid of over gerelateerde onderwerpen. Opvallend was dat er steeds meer
interviews met alfabetiseringsambassadeurs in zowel landelijke als regionale media verschenen.
Deze ambassadeurs spelen een belangrijke rol in het doorbreken van het taboe. Ook het aantal
hits op www.lezenenschrijven.nl nam in 2008 sterk toe. Waren dat er in 2007 ruim 2 miljoen, in
2008 liep dat aantal tegen de 3,5 miljoen.

41

Van 8 tot en met 13 september 2008 organiseerde Stichting Lezen & Schrijven voor de vierde keer
op een rij de Week van de Alfabetisering, met dit jaar als thema Geletterdheid raakt ons allemaal.
Organisaties waren opgeroepen om zelf activiteiten te organiseren. Dat resulteerde in 120
activiteiten van 95 organisaties. De Week van de Alfabetisering zorgde ook nu weer voor een piek
aan media-aandacht. In totaal verschenen er 331 nieuwsberichten op radio, tv en in de
geschreven pers. Een kleine greep hieruit ter illustratie: een interview met een alfabetiseringsambassadeur dat in diverse huis-aan-huisbladen werd geplaatst; een interview met prinses
Laurentien over de aanpak van laaggeletterdheid dat in 17 regionale dagbladen werd opgenomen
met een publiek van 1,7 miljoen krantenlezers; een live Lingo show met presentatrice Lucille
Werner op station Amersfoort Centraal. Een ander moment dat veel publiciteit genereerde, was
de persconferentie van Stichting Lezen & Schrijven op 10 september in Den Haag, waar bekend
werd gemaakt dat de stichting met haar activiteiten doorgaat tot in ieder geval 2015.

42

De Dag van de Alfabetisering, traditiegetrouw op 8 september, werd dit jaar georganiseerd door
CINOP. Op deze dag werden in de Openbare Bibliotheek van Amsterdam door staatssecretaris
Marja van Bijsterveldt van Onderwijs, in het bijzijn van prinses Laurentien, vijf nationale alfabetiseringsprijzen uitgereikt. De hoofdprijs van 15.000 euro ging naar het Kenniscentrum
Alfabetisering Nederlandstaligen (KAN) van het ROC van Amsterdam met het project Zelf kunnen.
In dit project kunnen de deelnemers rekenen op een individuele aanpak waarbij de eigen
leervraag centraal staat. De winnende projecten zijn geportretteerd in Parels van Geletterdheid 2008.
Dit is een jaarlijkse publicatie van CINOP over goede voorbeelden, die in een oplage van 3000
exemplaren gratis is verspreid. Deze goede praktijken kunnen voor andere instellingen een voorbeeldfunctie vervullen.

Mediacampagne, Digitaal Kenniscentrum en Voortgangsberaad
In de mediacampagne Leer Lezen en Schrijven vertellen alfabetiseringsambassadeurs in radioen televisiespotjes hun verhaal. Belangrijkste doel is volwassen laaggeletterden aan te sporen
een cursus lezen en schrijven te volgen, met als bijeffect een vergroting van de bekendheid
omtrent laaggeletterdheid. Via gerichte media is de campagne ook ingezet om doorverwijzers te
bereiken, zoals werkgevers en overheids- en onderwijsinstanties die laaggeletterden kunnen
aansporen om een cursus te gaan volgen. Wat de campagne heeft opgeleverd in termen van het

aantal aanmeldingen voor een lees- en schrijfcursus is niet met zekerheid te zeggen, maar wat
wel opvalt is dat er een piek is in het aantal telefoongesprekken naar de Nationale Bellijn op
momenten dat de campagne loopt. We zien ditzelfde verschijnsel rond het moment waarop de
Lees & Schrijf! programma’s worden uitgezonden (zie hoofdstuk 6).
Het Digitaal Kenniscentrum Laaggeletterdheid (www.basisvaardigheden.nl), door CINOP
opgezet en beheerd, is gericht op alle kennisdomeinen die in het kader van laaggeletterdheid
relevant zijn. Voor alle websites die een relatie hebben met het Aanvalsplan is er een centraal
portaal gecreëerd waar alle informatie over laaggeletterdheid te vinden is en waar professionals
via een kenniskring hun kennis kunnen delen en vergroten. Van sommige websites van waaruit
het centrale portaal kan worden doorgelinkt is het aantal unieke bezoekers in 2008 meer dan
verdubbeld in vergelijking met 2007 (zoals: www.ikbenambassadeur.nl van 7.180 naar 16.738;
www.taalinmbo.nl van 11.579 naar 22.461).
Het Voortgangsberaad is een overleg dat tweemaal per jaar plaatsvindt op uitnodiging van het
Ministerie van OCW waarbij alle stakeholders worden uitgenodigd die op enigerlei wijze een rol
kunnen spelen in het Aanvalsplan of daar een betrokkenheid bij hebben. Het beraad, dat door
CINOP wordt gecoördineerd en voorbereid, heeft tot doel belanghebbenden te informeren en
partijen aan elkaar te binden. Het Voortgangsberaad leverde in 2008 nog niet de verwachte
respons op.

Conclusie
Ook in 2008 is het gelukt om veel aandacht voor laaggeletterdheid te genereren. Dat gebeurde
vooral tijdens de Dag en de Week van de Alfabetisering en door middel van de campagne Leren
Lezen en Schrijven waarin ambassadeurs lotgenoten aansporen een cursus lezen en schrijven te
volgen. Ook de uitreiking van vijf nationale alfabetiseringsprijzen droeg hieraan bij.
Media-aandacht voor het thema laaggeletterdheid is en blijft van essentieel belang. Voor de
komende jaren wordt de focus meer gelegd op regionale en lokale aandacht voor laaggeletterdheid, zoals de communicatieondersteuning bij het project Taal in de buurt. Daarnaast wordt
gewerkt aan de ontwikkeling van een nieuw televisieformat, waarbij laaggeletterden vooral zelf
aan het woord zullen komen.

43

Door relevante websites op het gebied van laaggeletterdheid aan elkaar te koppelen in het
Digitaal Kenniscentrum Laaggeletterdheid verdubbelde het aantal bezoekers van een aantal
sites. Het Voortgangsberaad leverde in 2008 niet de verwachte respons op. Gekeken wordt hoe
dit in 2009 verbeterd kan worden. In 2009 staat een conferentie op het programma om het
gehele Aanvalsplan te evalueren. Hiervoor worden deskundigen die niet direct betrokken zijn bij
het Aanvalsplan gevraagd te reflecteren op de aanpak en opbrengsten van het project.

44

Bekendheid

10

Om de effectiviteit van het Aanvalsplan te kunnen verhogen is het belangrijk om inzicht te hebben
in de mate waarin Nederlanders zich bewust zijn van de omvang van laaggeletterdheid en in
hoeverre zij bekend zijn met mogelijkheden voor laaggeletterden om hun taalvaardigheid te
verbeteren. Door dit inzicht kunnen strategieën om laaggeletterdheid tegen te gaan worden
aangewend of aangepast om een breder publiek te bereiken. CINOP voert daartoe, in
samenwerking met TNS-NIPO, tweejaarlijks een onderzoek uit naar zowel de bekendheid met
laaggeletterdheid bij Nederlanders en de invloed daarop van intensieve media-aandacht, als
naar de herkenning van laaggeletterdheid in de eigen sociale omgeving. Het onderzoek met als
titel Hoe bekend zijn wij met laaggeletterdheid? heeft net als in 2006 plaatsgevonden door middel van
een telefonisch enquête rond de Dag van de Alfabetisering (8 september 2008) onder een
duizendtal respondenten.

Bekendheid met laaggeletterdheid
Het blijkt dat de intensieve mediaberichtgeving rond de Dag van Alfabetisering tot een toename
in bekendheid met laaggeletterdheid heeft geleid. Vooral bij de groep hoger opgeleiden is dit
effect groot. Tegelijkertijd moet geconstateerd worden dat een kwart tot eenderde van de
bevolking de Dag van de Alfabetisering is ontgaan. Voorafgaand aan deze dag bleek zelfs minder
dan de helft van de respondenten kennis te hebben van deze dag. Net als twee jaar geleden blijkt
dat de bekendheid met laaggeletterdheid door de Dag van de Alfabetisering toeneemt, maar dat
dit onderwerp in de loop van het jaar ook weer gemakkelijk uit het geheugen van mensen
verdwijnt.

45

De verwachting dat de Dag van de Alfabetisering een bijdrage levert aan de bewustwording van
het werkelijke aantal laaggeletterden blijkt niet uit te komen. Men onderschat het aantal laaggeletterden zowel voor als na de dag, zodat de dag niet heeft bijgedragen tot een betere inschatting
van het aantal laaggeletterden. De campagne heeft er evenmin toe geleid dat Nederlanders zich
bewuster zijn geworden van de bevolkingsgroep waarin laaggeletterdheid het meest voorkomt.
Nederlanders die in het buitenland zijn geboren, dyslectici, volwassenen met een laag opleidingsniveau en/of intelligentieniveau worden genoemd als groepen met de meeste laaggeletterden. Dat er echter ook laaggeletterden zijn onder de populatie bij wie je het niet zou
verwachten, is nog onvoldoende bekend.

46

Nederlanders vinden net als twee jaar geleden dat mensen met lees- en schrijfproblemen de kans
moeten krijgen om daar wat aan te doen. Toch weet maar een kleine groep Nederlanders waar
informatie over cursussen voor laaggeletterden te vinden is. Als het er vervolgens om gaat te
weten waar die cursussen gegeven worden, dan is die groep nog kleiner. Deze bevindingen
verschillen nauwelijks met die uit 2006. Verder blijkt dat de berichtgeving over laaggeletterdheid
bij volwassenen het grote publiek, net als twee jaar geleden, vooral via televisie en krant bereikt.
De rol van internet is daarbij echter in opkomst.

Herkenning van laaggeletterdheid en deelname aan cursussen
Ruim de helft van de Nederlandse bevolking kent iemand met lees- of schrijfproblemen, vooral
vanuit familie- en vriendenkring en in iets mindere mate vanuit het werk. 84% van de
Nederlanders geeft aan zelf geen moeite te hebben met dagelijkse lees- en schrijftaken. Dit
betekent dat 16% daar wel moeite mee heeft, een resultaat dat vergelijkbaar is met dat van twee
jaar terug. Van deze 16% behoort niet meer dan 4% tot de laaggeletterden; de andere 12% heeft
vooral moeite met complexere taaltaken waar ze dagelijks mee te maken krijgen.
De meeste ondervraagden die zeggen soms of vaak moeite te hebben met alledaagse lees- en
schrijftaken en die het bovendien belangrijk vinden om daar verbetering in aan te brengen zijn
niet van plan om daarvoor een cursus te volgen. Opmerkelijk is dat meer dan de helft aangeeft
zich voldoende te kunnen redden. Een andere veel genoemde reden is gebrek aan tijd. Overige
redenen zijn dat het werk het niet toelaat om tijdens werktijd een cursus te volgen, dat men

zichzelf te oud vindt om nog een cursus te gaan volgen of dat de kosten die daaraan verbonden
zijn een belemmering vormen.
Slechts een enkeling heeft korter of langer geleden aan een cursus voor lezen of schrijven
deelgenomen. De redenen om deze cursus te volgen waren voornamelijk in de werksfeer (werk
of bestuurswerk) te zoeken. Resteert een groep die wel de intentie heeft om een cursus lees- en/
of schrijfaardigheid te volgen, maar daar tot nu toe geen stappen voor heeft ondernomen. De
redenen die men hiervoor heeft opgegeven zijn wederom tijdgebrek en dat het werk dit niet
toelaat.
Met naar schatting een miljoen autochtone volwassenen die laaggeletterd zijn en een half
miljoen van allochtone afkomst is de deelname van laaggeletterden aan lees- en schrijfcursussen een fractie van deze aantallen. De vraag is waarom relatief weinig laaggeletterden een
cursus volgen. De belangrijkste redenen zijn: de mate van bewustzijn van eigen tekortkomingen,
de mate van herkenning van het belang om de lees- en schrijfvaardigheid te verbeteren,
nadenken over de mogelijkheden er iets aan te gaan doen en de stap te zetten om informatie in
te winnen dan wel zich op te geven.

Conclusie
De bevindingen uit het onderzoek naar de bekendheid met laaggeletterdheid in 2008 komen in
grote lijnen overeen met die van twee jaar geleden. De Dag van de Alfabetisering en alle
berichtgeving die daarmee samenhangt, levert direct na de campagnes een tijdelijke opleving
van kennis op. Het langetermijneffect van de berichtgeving over laaggeletterdheid en
campagnes is na twee jaar beperkt gebleven. Het lijkt in ieder geval belangrijk om aandacht aan
het onderwerp te blijven schenken, om zo ook op langere termijn effecten te kunnen genereren.

47

Kern van het Aanvalsplan Laaggeletterdheid 2006-2010 is het terugbrengen van het aantal
Nederlanders dat moeite heeft met lezen en schrijven. De ambitie van het Aanvalsplan is om in de
periode tot 2010 de volgende zes mijlpalen te bereiken.

48

1 Het percentage leerlingen voortgezet onderwijs dat op of onder PISA-leesniveau 1 zit (thans
11%), terugdringen tot 10%, rekening houdend met een verwachte toename van deze
probleemgroep in 2010.
2 Het aantal werkgevers dat actief bijdraagt aan de bestrijding van laaggeletterdheid, met 50 tot
100 procent vergroten.
3 De totstandkoming van negen provinciale aanvalsplannen en van een aanzienlijk aantal
gemeentelijke aanvalsplannen.
4 De uitvoering van lokale en regionale leesbevorderingsplannen in een meerderheid van de
gemeenten.
5 De verhoging van het aantal deelnemers aan alfabetiseringscursussen tot rond de 12.500.
6 De verbetering van de effectiviteit met betrekking tot de bestrijding van laaggeletterdheid
door onderzoek, monitoring en internationale samenwerking.
Het Aanvalsplan zet in op enerzijds het voorkomen en, anderzijds het verminderen van laaggeletterdheid. Het voorkómen is er in de eerste plaats op gericht om te bevorderen dat scholen een
actief taalbeleid voeren, waarin verbetering van lees- en schrijfvaardigheid prioriteit heeft. In het
bijzonder betreft dat het primair en voortgezet onderwijs en het mbo. De Expertgroep
Doorlopende Leerlijnen Taal en Rekenen heeft in 2008 met het voorstel voor referentieniveaus,
standaarden en toetsen een belangrijke impuls gegeven tot kwaliteitsverbetering van het taal- en
rekenonderwijs in de hele onderwijskolom.
De prioriteit voor het jonge kind gaat gepaard met belangrijke investeringen in de VVE. Evaluatiestudies van voor- en vroegschoolse programma’s laten – indien aan bepaalde uitvoeringscondities is voldaan – een positief effect zien, maar over het effect ervan op langere termijn kan op
dit moment nog weinig worden gezegd. Dat geldt eveneens voor de in het primair onderwijs
lopende initiatieven om de taalvaardigheid van leerlingen te vergroten: schakelklassen, gewichtenregeling, pilots taalbeleid onderwijsachterstanden en dyslexiebeleid.

Samenvatting en conclusie

11

Voor het v(mbo) is het Raamwerk Nederlands in 2008 aangevuld met een beschrijvingskader voor
leerlingen die nog onder het laagste niveau functioneren en met een taalportfolio dat de
ontwikkeling van doorlopende taalleerlijnen in het beroepsonderwijs ondersteunt. Op korte
termijn is de ontwikkeling van een digitale portfolioversie voorzien. Docenten kunnen voor
kennisdeling en kennisontwikkeling terecht op de website van het Platform Taalbeleid mbo.
Om docenten te helpen hun vaardigheid in het ondersteunen van leerlingen met een lage
taalvaardigheid te versterken, wordt jaarlijks een achttal trainingen competentiegericht
onderwijs verzorgd. Op 1 augustus 2010 moeten alle opleidingen in het mbo op basis van de
competentiegerichte kwalificatiestructuur ingericht zijn.
Om te voorkomen dat leerlingen moeilijk meekomen in het onderwijs of later zelfs uitvallen
vanwege een beperkte leesvaardigheid, zijn er voor verschillende groepen specifieke leesbevorderingsprojecten ontwikkeld, te beginnen bij jonge kinderen en vmbo-leerlingen, maar ook
voor volwassenen en nieuwkomers. Daarnaast wordt er in steeds meer bibliotheken een
‘makkelijk lezen’-plein voor laaggeletterden ingericht. Medewerkers van bibliotheken kunnen
voor informatie over laaggeletterdheid te rade gaan op een speciaal voor hen ontwikkelde site.
Op deze manier dragen ook bibliotheken bij aan het voorkomen van laaggeletterdheid.
Er worden veel initiatieven ontplooid om laaggeletterdheid te voorkomen. De resultaten van
het ALL-onderzoek (Adult Literacy and Life Skills) waarmee het PISA-niveau dat in de eerste
mijlpaal wordt beschreven wordt gemeten, worden in de loop van 2009 verwacht.

49

Gaat het om het verminderen van het huidige aantal laaggeletterde volwassenen, dan is het
Aanvalsplan tegelijkertijd op verschillende fronten actief: bij bedrijven, gemeenten en provincies,
en bij instellingen die cursussen lezen en schrijven aanbieden (met name roc’s).

50

Bij bedrijven werden in 2008 tal van activiteiten ondernomen, in de eerste plaats om werkgevers
bewust te maken van het probleem van laaggeletterdheid, en vervolgens om ze te stimuleren dat
probleem aan te pakken en ze daarbij te ondersteunen. Aan de hand van het informatiepakket
Taalkracht voor bedrijven werden 20 workshops georganiseerd voor zowel individuele bedrijven als
brancheorganisaties. Omdat vooral de brancheaanpak succesvol is, is besloten daar in 2009 mee
door te gaan. Ook zijn er goede ervaringen opgedaan met ondersteuning van regionale
arrangementen, waarbij initiatieven voor laaggeletterden tegelijkertijd vanuit de gemeente en
vanuit het bedrijfsleven worden ondersteund. In 2007 is met Stichting van de Arbeid het streven
afgesproken om in 2011 het aantal laaggeletterden in het bedrijfsleven met 30% (126.000
werknemers) terug te dringen. De monitor van de STAR, die in de tweede helft van 2009 uitkomt,
zal duidelijkheid verschaffen over de mate waarin werkgevers inmiddels een bijdrage aan de
bestrijding van laaggeletterdheid hebben geleverd en wat de stand van zaken is met betrekking
tot het bereiken van de tweede mijlpaal: toename van het aantal werkgevers dat actief bijdraagt
aan de bestrijding van laaggeletterdheid met 50 tot 100 procent.
Vanaf de start van het Aanvalsplan worden gemeenten en provincies bij de aanpak van laaggeletterdheid betrokken. Het blijkt dat er veel tijd nodig is om deze aanpak binnen gemeenten een
structurele plek te geven. Niettemin beschikken 46 gemeenten inmiddels over een gemeentelijk
actie- of aanvalsplan, terwijl het aantal gemeenten waar een begin gemaakt is met de aanpak van
laaggeletterdheid tegen de 200 loopt. Op provinciaal niveau is in zes provincies een aanvalsplan
vastgesteld of is daartoe opdracht gegeven. In de andere provincies is, op een enkele na, een
begin gemaakt met de aanpak van laaggeletterdheid. Het ligt in de lijn der verwachting dat de
derde mijlpaal betreffende de totstandkoming van negen provinciale aanvalsplannen en van een
aanzienlijk aantal gemeentelijk aanvalsplannen in 2010 dan ook gehaald zal worden.
In gemeenten die structureel campagne voeren is sprake van een duidelijke toename in het
aantal cursisten dat deelneemt aan lees- en schrijfcursussen. Een concretere actiegerichte

aanpak zou het bereiken van de vierde mijlpaal om in 2010 in een meerderheid van de
gemeenten lokale en regionale leesbevorderingsplannen uit te voeren kunnen helpen
realiseren, te weten de uitvoering van lokale en regionale leesbevorderingsprojecten in een
meerderheid van de gemeenten. Vooralsnog is het moeilijk aan te geven in hoeveel en in welke
gemeenten leesbevordering specifiek in het actieplan is opgenomen. Bekend is wel dat het
Noordelijk Aanvalsplan in de provincies Groningen, Friesland en Drenthe gemeentelijke netwerken
leesbevordering heeft opgeleverd, dat deze aanpak wordt overgenomen door Limburg,
Noord-Brabant en Zeeland, en dat ook Noord- en Zuid-Holland op dit punt actief zijn. In deze
provinciale aanvalsplannen vormen de leesbevorderingsprojecten een onderdeel. Dit houdt in
dat de vierde mijlpaal gekoppeld is aan de derde mijlpaal. Aangezien men betreffende de derde
mijlpaal op koers ligt, kan er van uit worden gegaan dat dit ook voor de vierde mijlpaal geldt.
Om laaggeletterden te motiveren om iets aan hun lees- en schrijfvaardigheid te doen is de
multimediaserie Lees en Schrijf! ontwikkeld, waarvan het eerste deel in 2007 en het tweede in 2008
op alle regionale zenders is uitgezonden. De serie mag zich in een grote belangstelling
verheugen: in totaal werden van het eerste werkboek ruim 40.000 exemplaren besteld en van
het tweede bijna 20.000. De oefenwebsite werd in 2007 ruim 18.000 keer bezocht en in 2008
meer dan 40.000 keer. Uit een effectonderzoek naar het programma kwam naar voren dat met
de uitzending van de series in 2008 zo’n 15.000 mensen zijn bereikt, van wie bij 93% het
vertrouwen in de lees- en schrijfvaardigheid is toegenomen. Bijna de helft van de geïnteresseerden volgde al een lees- en schrijfcursus, ruim een kwart had in het verleden zo’n cursus
gevolgd en bijna een kwart (3650 personen) nog niet eerder. Van deze laatste groep zeiden zo’n
2000 personen te overwegen om zich voor een cursus aan te melden. Onder hen hebben bijna
500 personen inmiddels die stap daadwerkelijk gezet. Het succes van de Lees en Schrijf!-series laat
zien dat het mogelijk is een grote groep individuele leerders te bereiken die bereid zijn hun
vaardigheden te verbeteren buiten een formele onderwijssituatie om. Dit is een ontwikkeling
die perspectief biedt voor andere programma’s en (moeilijk bereikbare) doelgroepen.
Wil het aantal cursisten dat deelneemt aan het lees- en schrijfonderwijs tussen 2006 en 2010
verdubbelen, dan moeten in 2010 zo’n 12.500 laaggeletterden aan een dergelijke cursus
deelnemen. Nadat tussen 2006 en 2007 al een aanzienlijke toename van het aantal cursisten kon

51

worden geconstateerd, is de deelname daarna nog sterker gestegen, tot een totaal van 12.048
cursisten in 2008. Het streefcijfer van 12.500, zoals dat in de vijfde mijlpaal is genoemd, is
daarmee nagenoeg bereikt.

52

Het is waarschijnlijk dat de toename van het aantal cursisten het resultaat is van verschillende
factoren, waaronder het effect van voorlichtingscampagnes, aandacht voor laaggeletterdheid in
de media, aansporing van familie en vrienden. Daarnaast spelen werkgevers een belangrijke rol:
ongeveer de helft van de deelnemers aan cursussen lezen en schrijven komen uit het
bedrijfsleven. Ook roc’s krijgen van gemeenten steeds vaker ruimte om wervingsactiviteiten te
ontplooien, waardoor zij deze structureel in hun beleid opnemen. De inspanningen om laaggeletterden via de media, werkgevers of hun sociale omgeving direct aan te spreken lijken wat dat
betreft hun vruchten af te werpen. Niettemin blijft het lastig om via gemeenten, bedrijven en
maatschappelijke organisaties cursisten te werven. Om dat te faciliteren biedt het programma
Taalkracht ondersteuning. Inmiddels zijn er uiteenlopende varianten verschenen: voor bedrijven,
gemeenten, roc’s, consultatiebureaus en bibliotheken. Een andere belangrijke schakel vormen
mensen die zelf in het verleden met lees- en schrijfproblemen hebben geworsteld en nu een
ambassadeursrol op zich kunnen nemen om lotgenoten te motiveren en aan te sporen een
cursus te volgen. Verder komen veel nieuwe cursisten binnen via de Nationale Bellijn, vooral ten
tijde van mediacampagnes als Leer Lezen en Schrijven of rondom de Week van de Alfabetisering.
Het taboe op laaggeletterdheid kan alleen worden doorbroken door gerichte en consistente
communicatie naar een breed publiek toe. Media-aandacht blijft daarom essentieel. De Week
van de Alfabetisering vervult daarin een belangrijke functie. In deze week wordt op alle
mogelijke manieren aandacht voor het probleem gevraagd om zo de aanpak van laaggeletterdheid in wijde kring bekend te maken. Hoogtepunt is de jaarlijkse Dag van de Alfabetisering,
waarop traditiegetrouw de Nationale Alfabetiseringsprijzen worden uitgereikt. Ondanks een
voortdurende stroom aan informatie en publiciteit omtrent laaggeletterdheid blijkt uit
onderzoek naar de bekendheid van laaggeletterdheid bij het grote publiek dat het effect van de
berichtgeving over laaggeletterdheid en campagnes nog niet op langere termijn beklijft. Het is
daarom belangrijk om aandacht aan laaggeletterdheid te blijven schenken.

Concluderend stellen we vast dat we op tweederde van de uitvoeringsperiode van het Aanvalsplan
op de goede weg zijn om de voor 2010 vastgestelde mijlpalen te bereiken. Enkele voorbeelden
van succesvolle initiatieven die de afgelopen jaren zijn ondernomen in de strijd tegen laaggeletterdheid zijn: er lopen veelbelovende leesbevorderingsprojecten die gericht zijn op
uiteenlopende doelgroepen. Er is grote belangstelling voor de Lees en Schrijf!-series. Regelmatig
worden publiciteitsacties uitgevoerd en worden voorlichtingscampagnes georganiseerd. Er is
een goedbezochte website die mensen informeert over en bewustmaakt maakt van het
probleem van laaggeletterdheid. Het zijn initiatieven die laaggeletterden stimuleren er wat aan
te doen. Tegelijkertijd zal er de komende tijd ook nog heel wat werk moeten worden verzet om
alle voorgenomen doelen te behalen. Ook hiervan een paar voorbeelden: ondanks alle
media-aandacht is de kennis van de gemiddelde Nederlander omtrent laaggeletterdheid nog
niet substantieel toegenomen; de kaart van Nederland op taalkrachtvoorgemeenten.nl bevat
nog heel wat rode (lees: inactieve) gemeenten; en aan competentieontwikkeling van docenten
(in het (v)mbo) zal ook nog het nodige moeten worden gedaan.
Concentreren we ons op de voor 2010 geformuleerde mijlpalen, dan lijkt één doelstelling al
(bijna) verwezenlijkt: in 2008 nemen al meer dan 12.000 deel aan een cursus lezen en schrijven
op een roc. Ook de totstandkoming van negen provinciale aanvalsplannen en van een
aanzienlijk aantal gemeentelijke aanvalplannen lijkt haalbaar, al zal dat voor veel gemeenten en
provincies betekenen dat ze hun hun actie- en aanvalsplannen nader moeten concretiseren,
zodat de resultaten van hun aanpak zichtbaar worden. De doelstelling betreffende het PISA-leesniveau ligt in feite buiten de invloedssfeer van het Aanvalsplan, maar duidelijk is dat daar in het
initiële onderwijs hard aan wordt gewerkt. Het PISA-onderzoek in 2009 zal moeten uitwijzen
hoe ver we zijn bij het bereiken van dat doel. Voor andere doelstellingen moet nog een slag
worden gemaakt of is het (nog) niet duidelijk hoe het daarmee is gesteld. Dat geldt bijvoorbeeld
voor het aantal werkgevers dat een actieve bijdrage levert aan de bestrijding van laaggeletterdheid. De monitor van de STAR die in de loop van 2009 verschijnt, zal daar opheldering over
kunnen verschaffen.
Samenvattend laat deze voortgangsrapportage zien dat er door alle betrokken partijen op
verschillende niveaus en in uiteenlopende contexten het afgelopen jaar flink is gewerkt aan de

53

realisering van de gestelde doelen. Op sommige punten zijn we al heel dichtbij de in het
Aanvalsplan geformuleerde mijlpalen. Elders blijkt dat er meer tijd nodig is dan verwacht om de
aanpak van laaggeletterdheid een structurele plek te geven. Al met al bieden deze resultaten een
goede basis om het volgende projectjaar vol vertrouwen in te gaan.

54

Bronnen

12

Bos, I., R. van Eck & P. Litjens (2008). Parels van geletterdheid 2008. Goede voorbeelden uit de praktijk. ’s
–Hertogenbosch: CINOP.
Heuts, P. (2009). Monitor Lees en Schrijf! 2008. ’s-Hertogenbosch: CINOP.
Houtkoop, W. (2007). Voortgangsrapportage Aanvalsplan Laaggeletterdheid over het jaar 2006. ’s-Hertogenbosch: CINOP.
Houtkoop, W. (2008). Voortgangsrapportage Aanvalsplan Laaggeletterdheid over het jaar 2007. ’s-Hertogenbosch: CINOP.
Lam, J.F. (2009). Hoe bekend zijn wij met laaggeletterdheid? Landelijk onderzoek naar het bewustzijn bij
volwassenen van laaggeletterdheid in onze samenleving 2008. ’s-Hertogenbosch: CINOP.
Neuvel. J., P. Litjens, A. Groot, E. Langens, M. Meziani & M. Verspiek (2009). Monitor deelname aan
het lees- en schrijfonderwijs door laaggeletterden 2008. ’s-Hertogenbosch: CINOP.
Litjens, P. & C. van der Pol (2009). Aanvalsplan Laaggeletterdheid. Bronnenboek ten behoeve van de Voortgangsrapportage 2008. ’s-Hertogenbosch: CINOP.

55

56