Tweede Kamer der Staten-Generaal

2

Vergaderjaar 2015–2016

33 354

Voorstel van wet van het lid Taverne houdende
een tijdelijke experimentenregeling voor het
gebruik van elektronische voorzieningen bij
verkiezingen (Tijdelijke experimentenwet
elektronische voorzieningen bij verkiezingen)

Nr. 9

NOTA NAAR AANLEIDING VAN HET VERSLAG
Ontvangen 25 april 2016
Met belangstelling heb ik kennis genomen van het verslag en van de
daarin door de verschillende fracties gestelde vragen. Graag ga ik daarop
hieronder in.
Het is verheugend te lezen dat veel fracties een positieve grondhouding
hebben ten opzichte van het mogelijk maken van experimenten met het
gebruik van elektronische hulpmiddelen bij het stemmen. De vragen die
de leden van de verschillende fracties over het wetsvoorstel hebben
gesteld geven mij de gelegenheid het wetsvoorstel te verduidelijken en op
een enkel onderdeel ook aan te passen. Tegelijk met deze nota dien ik
daartoe een nota van wijziging in.
Bij de beantwoording van de vragen is de indeling van het verslag
gevolgd. Waar verschillende fracties dezelfde vragen stellen, zijn deze
vragen gebundeld beantwoord. Waar vragen over hetzelfde onderwerp op
verschillende plekken in het verslag aan de orde komen, worden deze op
één, zoveel mogelijk herkenbare plek, in de nota beantwoord.
I ALGEMEEN DEEL
1. Inleiding
De leden van de VVD-fractie vragen of de initiatiefnemer inzicht heeft in
de technische ontwikkelingen die in het stemproces zijn te verwachten.
Ook willen zij weten in hoeverre de wet moet worden gewijzigd als zich de
komende jaren een nieuwe techniek aandient.
Dit wetsvoorstel maakt het mogelijk ervaring op te doen met elektronisch
stemmen en tellen in het stemlokaal. Technisch is het ook mogelijk om via
internet te stemmen. In verschillende landen zijn hier ervaringen mee
opgedaan. Naar mijn mening is invoering van internetstemmen in
Nederland echter vooralsnog een brug te ver. Ik sluit mij aan bij het
oordeel van het kabinet dat er vooralsnog teveel risico’s aan deze vorm
van stemmen kleven, die niet of in onvoldoende mate kunnen worden

kst-33354-9
ISSN 0921 - 7371
’s-Gravenhage 2016

Tweede Kamer, vergaderjaar 2015–2016, 33 354, nr. 9

1

afgedekt, en dat deze vorm van stemmen erg kostbaar is.1 Niet valt echter
uit te sluiten dat door technische ontwikkelingen in de toekomst wel
betrouwbaar en kosteneffectief via internet kan worden gestemd. De
Minister van BZK heeft mij toegezegd eind 2016 een test te laten uitvoeren
met stemmen via internet voor Nederlanders in het buitenland.2 Ik wacht
de resultaten van deze test met belangstelling af. Voor eventuele
introductie van (een vorm van) internetstemmen is in elk geval een
wetswijziging noodzakelijk.
De leden van de PvdA-fractie lezen dat de exacte wijze waarop zal worden
gestemd en geteld, «indien» wordt overgegaan tot elektronisch stemmen
en tellen, nog niet vastligt. Betekent dit, zo vragen deze leden, dat de
initiatiefnemer nog rekening houdt met uitstel of zelfs afstel van elektronisch stemmen?
Dat is niet het geval. Het woord «indien» kan worden gelezen als «zodra».
Dit wetsvoorstel legt een wettelijke basis voor het gebruik van elektronische hulpmiddelen bij de stemming en de stemopneming. Het is mijn
streven dit wetsvoorstel zo spoedig mogelijk in werking te laten treden.
Voor de precieze invulling van de wijze van stemmen en tellen is echter
nadere regelgeving bij of krachtens algemene maatregel van bestuur
nodig.
De leden van de CDA-fractie vragen welke toegevoegde waarde het
initiatiefvoorstel heeft en wat wordt bedoeld met de zinsnede «zodra de
tijd daarvoor rijp is».
Het doel van dit wetsvoorstel is om experimenten mogelijk te maken met
elektronische voorzieningen bij verkiezingen, waardoor het aantal
ongeldige stemmen vermindert, er een snellere stemopneming met
minder fouten is, en de toegankelijkheid groter wordt voor mensen met
een visuele, motorische of andere lichamelijke beperking. Voor een
nadere toelichting verwijs ik naar paragraaf 3 van de memorie van
toelichting.
De toegevoegde waarde van dit wetsvoorstel betreft met name de
snelheid waarmee met deze voorzieningen kan worden geëxperimenteerd. Dit wetsvoorstel doorbreekt de patstelling die is ontstaan, waarbij
de industrie blijft wachten met het ontwikkelen van nieuwe elektronische
voorzieningen tot er een wet ligt, en de wetgever blijft wachten met
reguleren totdat de industrie elektronische voorzieningen heeft
ontwikkeld. Bovendien gaat er veel tijd verloren als de wetgeving pas
wordt ontworpen nadat er veilige en betrouwbare apparatuur beschikbaar
is, terwijl dat niet nodig is om reeds nu al experimenteerkaders te stellen.
Zodra betrouwbare en veilige elektronische voorzieningen voor het
verkiezingsproces ontwikkeld zijn, kan gestart worden met experimenten,
waardoor geen tijd verloren gaat met het doorlopen van een wetgevingsproces.
De leden van de CDA-fractie vragen verder of het wetsvoorstel niet te
weinig regelt, terwijl het te veel mogelijk maakt. Deze leden vragen
uitdrukkelijk in te gaan op het bijzondere belang van het kiesrecht, de
daarmee gegarandeerde zeggenschap van het parlement en het belang
van de uitvoeringspraktijk. Deze leden en de leden van de PvdA-fractie
vragen nader in te gaan op het advies van de Kiesraad, meer in het
bijzonder op de visie van de Kiesraad die aangeeft dat de ruimte om te
experimenteren in het verkiezingsproces beperkt is, dat daaraan duidelijke
voorwaarden zijn te stellen en zo ja, op welke wijze de initiatiefnemer dat
in het voorliggende wetsvoorstel tot uitdrukking heeft gebracht.

1
2

Kamerstukken II, 2013–2014, 33 829, nr. 3, p. 7; Kamervragen (aanhangsel) 2015–2016, nr. 537.
Kamerstukken II, 2014–2015, 33 829, nr. 4, 5.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2015–2016, 33 354, nr. 9

2

Artikel 59, tweede lid, van de Grondwet bepaalt dat alles, wat (verder) het
kiesrecht en de verkiezingen betreft, bij de wet wordt geregeld. Hoewel de
tekst van artikel 59 van de Grondwet delegatie door de formele wetgever
niet uitsluit, is met betrekking tot het kiesrecht altijd de lijn gehanteerd
dat, gelet op de bijzondere plaats en betekenis van het kiesrecht in het
democratische bestel, alle wezenlijke elementen van het kiesrecht
vastgelegd moeten worden op het niveau van de formele wet.
Dit wetsvoorstel biedt de grondslag om bij wijze van experiment op
onderdelen af te wijken van de geldende regels en procedures van de
Kieswet, teneinde het ontwikkelen van elektronische voorzieningen bij de
stemming en de stemopneming mogelijk te maken. In het wetsvoorstel
zijn verschillende waarborgen ingebouwd, die voorkomen dat in zeer
ruime mate zou kunnen worden geëxperimenteerd buiten enige parlementaire betrokkenheid om. Het wetsvoorstel clausuleert de materie
waarmee kan worden geëxperimenteerd, staat enkel gecontroleerde
delegatie toe en is tijdelijk van aard.
Gelet op het bijzondere belang van het kiesrecht, is de ruimte om te
experimenteren niet onbegrensd; integendeel: deze is sterk afgebakend. In
het wetsvoorstel wordt delegatie mogelijk gemaakt, maar hier zijn
duidelijke waarborgen aan gesteld. Allereerst moet het experiment
beantwoorden aan het gestelde doel in artikel 2, eerste lid, van de
Experimentenwet. Daarnaast moeten de experimenten in beginsel
plaatsvinden overeenkomstig hetgeen bij en krachtens de Kieswet is
bepaald (artikel 3, eerste lid). Voor het experiment mag slechts van
specifieke bepalingen worden afgeweken, waarbij de afwijking niet verder
mag gaan dan de materiële kaders die daarbij in artikel 3, tweede lid, zijn
gesteld.
Teneinde de zeggenschap van het parlement te waarborgen, regelt
artikel 3, derde lid van het wetsvoorstel dat het ontwerp van de algemene
maatregel van bestuur – waarin de noodzakelijke materiële zaken worden
uitgewerkt – vier weken wordt voorgehangen bij beide Kamers der
Staten-Generaal. Indien de Kamers vragen of bezwaren hebben tegen
(onderdelen van) deze algemene maatregel van bestuur, kunnen zij
daarover in debat gaan met de regering, en zo nodig moties indienen. Ook
de invloed van de lokale democratie is verzekerd, doordat in een
gemeente pas kan worden geëxperimenteerd, nadat de betreffende
gemeenteraad daarmee heeft ingestemd (artikel 2, tweede lid). Aldus is
ook het belang van de uitvoeringspraktijk verzekerd, nu de organisatie van
verkiezingen voornamelijk is opgedragen aan de betreffende gemeenten.
Verder kan ook met vertrouwen tegemoet worden gezien dat de Minister
van BZK pas een experiment zal voorstellen, indien deze ervan overtuigd
is dat de betrouwbaarheid ervan voldoende is gewaarborgd.
De tijdelijke aard van het wetsvoorstel komt tot uitdrukking in artikel 13,
eerste lid. De wet vervalt vijf jaar na het tijdstip van inwerkingtreding.
Tot slot is van belang dat elk experiment wordt geëvalueerd, en op basis
daarvan conclusies worden getrokken over het voortzetten van de
experimenten en de vorm daarvan. Daarbij worden uiteraard ook de
ervaringen betrokken die zijn opgedaan bij de organisatie van de
verkiezing.
De leden van de fractie van D66 vragen waarom niet kan worden gewacht
met dit wetsvoorstel. Zij stellen dat de behandeling van een wetsvoorstel
niet meer tijd hoeft te kosten dan de uitwerkings-AMvB, die de initiatiefnemer voor zich ziet. Waarom is het nodig nu een lege huls-wet in te
dienen? Deze leden vragen of de initiatiefnemer de toezeggingen van de
Minister van BZK aangaande stemprinters en stemmentellers niet
vertrouwt. Zij stellen dat het pas regelen van een Experimentenwet zodra
ook duidelijk is waar het experiment op ziet, als voordeel heeft dat de
gelaagdheid geheel of grotendeels wordt vermeden en dat dit de
kenbaarheid en begrijpelijkheid van het verkiezingsproces ten goede

Tweede Kamer, vergaderjaar 2015–2016, 33 354, nr. 9

3

komt, evenals de uitvoering ervan. Deze leden vragen een reflectie op
deze aspecten.
Het karakter van de voorgestelde Tijdelijke experimentenwet is niet anders
dan dat van de reeds bestaande Tijdelijke experimentenwet stembiljetten
en centrale stemopneming. Het biedt een wettelijk kader voor experimenten tijdens verkiezingen, waarbij de ruimte om te experimenteren
sterk is afgebakend. Niet alleen bepaalt het wetsvoorstel het doel waaraan
het experiment moet beantwoorden en de specifieke bepalingen van de
Kieswet waarvan kan worden afgeweken, waarbij de afwijking niet verder
mag gaan dan de materiële kaders die daarbij in artikel 3, tweede lid, zijn
gesteld. Het wetsvoorstel legt ook de waarborgen vast waaraan een
elektronische voorziening moet voldoen en er zijn regels opgenomen over
de certificering en het testen van deze voorzieningen.
Naar mijn mening is het voor het vaststellen van de wettelijke experimenteerkaders niet nodig om te wachten tot het moment waarop duidelijk is
met welke elektronische voorzieningen geëxperimenteerd kan worden. Dit
heeft als belangrijk nadeel dat eerst het wetgevingstraject doorlopen moet
worden en afgerond moet zijn, voordat daadwerkelijk een experiment kan
worden gehouden. Ook met het in procedure brengen van de algemene
maatregel van bestuur moet gewacht worden tot een wetsvoorstel in
ieder geval door de Tweede Kamer is aangenomen. Bovendien zal het er
niet toe leiden dat de gelaagdheid wordt vermeden: het wettelijk kader
– dat ook bij meer duidelijkheid over het experiment niet zal wijzigen – is
vastgelegd in een Tijdelijke experimentenwet en de verdere uitwerking
vindt plaats bij of krachtens algemene maatregel van bestuur. Deze
regelingen zullen altijd in samenhang moeten worden bezien. Bij de
verdere uitwerking in de algemene maatregel van bestuur zullen uiteraard
de bevindingen van de door het kabinet ingestelde Deskundigengroep
Elektronisch stemmen en tellen van groot belang zijn, maar het is voor mij
geen reden om geen volgende stap te zetten in het wetgevingsproces.
2. Voorgeschiedenis
De leden van de VVD-fractie vragen of de initiatiefnemer inmiddels
bekend is met de bevindingen van de Deskundigengroep Elektronisch
stemmen en tellen en of hij daar inzicht in kan geven.
Op het moment van schrijven van deze nota naar aanleiding van het
verslag is het rapport van de Deskundigengroep nog niet bekend.
De leden van de fractie van het CDA lezen dat de initiatiefnemer in de
oorspronkelijke versie van de memorie van toelichting bij dit wetsvoorstel
de regering een gebrek aan voortvarendheid heeft verweten op het terrein
van modernisering van het stemproces. Zij willen weten hoe de initiatiefnemer het begrip «voortvarendheid» duidt, gelet op het feit dat hij ruim
drie jaar de tijd heeft genomen om een reactie te formuleren op het advies
van de Raad van State. Ook vragen zij of het klopt dat dit wetsvoorstel
alleen nog het kader bevat voor de mogelijkheid van het houden van
experimenten met elektronische voorzieningen bij het stemmen en de
stemopneming.
Naar mijn overtuiging zijn de activiteiten die het kabinet in de afgelopen
jaren heeft ondernomen om te laten onderzoeken op welke wijze het
stemproces kan worden gemoderniseerd, voor een belangrijk deel het
resultaat van aansporingen vanuit de Tweede Kamer. Ik ben echter
evenzeer van oordeel dat voortvarendheid op dit terrein niet los mag
worden gezien van gedegenheid. Bij het invoeren van het gebruik van
nieuwe elektronische hulpmiddelen in het verkiezingsproces is het zaak
uiterst zorgvuldig te werk te gaan. Verkiezingen zijn immers de basis voor
de legitimiteit van volksvertegenwoordiging en bestuur, van de totstandkoming van wet- en regelgeving, beleid dat de burgers rechtstreeks kan
raken, en van de politieke controle daarop. Het is daarom van groot

Tweede Kamer, vergaderjaar 2015–2016, 33 354, nr. 9

4

belang dat de uitslag van verkiezingen altijd boven elke twijfel verheven
is. Ik ben tot de overtuiging gekomen dat het onverstandig zou zijn om
ingrijpende wijzigingen in het stem- en telproces in één keer definitief
door te voeren. De tijd tussen de totstandkoming van het advies van de
Raad van State en de reactie daarop heb ik daarom gebruikt om het
oorspronkelijke wetsvoorstel om te vormen tot een Experimentenwet. Ook
op enkele andere onderdelen is het wetsvoorstel grondig tegen het licht
gehouden; zo is daaruit nu de mogelijkheid geschrapt om voor kiezers
buiten Nederland via internet te stemmen. Inderdaad voorziet het
wetsvoorstel thans alleen in de mogelijkheid van het houden van
experimenten met elektronische voorzieningen bij het stemmen en de
stemopneming.
Het lid Klein vraagt op welke wijze dit initiatiefwetsvoorstel zich verhoudt
tot de Grondwet.
Het stemgeheim, zoals gewaarborgd in artikel 53, tweede lid, van de
Grondwet, wordt in het wetsvoorstel tot uitdrukking gebracht in de
artikelen 4 en 5. Een elektronische voorziening die bij een experiment
wordt gebruikt ten behoeve van de stemming en de stemopneming wordt
door de Minister van BZK slechts aangewezen, indien het geheime
karakter van de stemming voldoende is gewaarborgd. Het verkiezingsproces moet zo zijn ingericht dat het uitbrengen van een stem mogelijk is
zonder dat iemand anders daarvan kennis kan nemen. Bij de nadere
uitwerking hiervan in de algemene maatregel van bestuur zullen
bijvoorbeeld regels moeten worden gesteld over beveiliging van de
elektronische voorzieningen tegen het aflezen van elektromagnetische
straling en over het niveau van beveiliging. Ook zullen er regels moeten
komen die voorschrijven dat de stemprinter en de stemmenteller geen
onderdeel zijn van een netwerk en niet in verbinding staan met andere
apparaten of met het internet (stand alone). Ook ligt het voor de hand om,
in navolging van het advies van de Commissie-Van Beek, bij of krachtens
algemene maatregel van bestuur te bepalen dat de op de stemprinter
vastgelegde gegevens worden verwijderd onmiddellijk nadat het
stembiljet is afgescheiden.
Voor een bespiegeling over artikel 59 van de Grondwet verwijs ik naar het
antwoord op de vragen van de CDA- en PvdA-fractie over de beperkte
ruimte om te experimenteren in het verkiezingsproces.
3. Doelstelling en reikwijdte van de experimenten
De leden van de VVD-fractie vragen hoe ver de technieken zijn om
daadwerkelijk vanaf november 2017 te kunnen experimenteren met
elektronisch stemmen en tellen.
Vast staat dat er techniek voorhanden is voor het gebruik van elektronische hulpmiddelen bij de stemming en de stemopneming. Daarvan
wordt immers in diverse landen gebruikgemaakt. Aangenomen mag
worden dat die techniek op korte termijn kan worden toegesneden op de
Nederlandse situatie, waarover bij en krachtens deze wet regels worden
gesteld.
De leden van de PvdA-fractie wijzen erop dat elektronisch stemmen niet
voor alle kiezers met een handicap een vooruitgang betekent, en vragen
of de initiatiefnemer dit probleem ook ziet. Ook de leden van de
CDA-fractie vragen hier aandacht voor; zij wijzen op de resultaten van een
simulatie van een verkiezing met behulp van een stemprinter, uitgevoerd
door de Technische Universiteit Delft. Het lid Klein vraagt of, dan wel in
hoeverre het wenselijk is dat er rekening wordt gehouden met kiezers die
onder de huidige wet- en regelgeving vaak gebruik maken van hun
stemrecht bij volmacht.
Een van de doelen van dit wetsvoorstel is inderdaad het vergroten van de
toegankelijkheid tot de stemming voor mensen met een beperking. De

Tweede Kamer, vergaderjaar 2015–2016, 33 354, nr. 9

5

Technische Universiteit Delft heeft voor verschillende groepen kiezers
onderzocht of elektronisch stemmen leidt tot een toegankelijker verkiezingsproces. Uit het onderzoek blijkt dat het stemmen met een
stemprinter voor sommige kiezers inderdaad kan leiden tot een afname
van de toegankelijkheid. Laaggeletterden en licht verstandelijk gehandicapten blijken moeite te hebben om een stemprinter te begrijpen.3
Overigens wordt in het rapport ook een nuancerende kanttekening bij de
testopzet gemaakt: de test werd afgenomen op een moment dat er geen
verkiezingen waren en vond niet plaats in een stemlokaal. Verder hebben
de proefpersonen, naast de instructie direct vooraf, geen voorlichting
gekregen over het veranderde stemproces en konden zij vooraf niet
oefenen met de nieuwe interacties. Om een eerste beeld te krijgen van de
toegankelijkheid van het gebruik van een stemprinter is dit een goed
testkader, aldus het rapport, maar om met een grotere betrouwbaarheid
en nauwkeurigheid vast te kunnen stellen of kiezers zelfstandig een stem
kunnen uitbrengen op een simulatie van een stemprinter zou een
volgende test, met een grotere steekproefgrootte, plaats moeten vinden,
met echte lijsten en kandidaten. Bij voorkeur wordt zo’n test dan ook
georganiseerd in of in de nabijheid van een stemlokaal waar ook gestemd
wordt. Belangrijk punt hierbij is dat voorafgaand aan een dergelijke test
voorlichting wordt gegeven aan kiezers die aan de test kunnen meedoen.4
Voor andere groepen kiezers (met name blinden en slechtzienden) neemt
de toegankelijkheid juist toe. De Commissie-Van Beek gaat ervan uit dat
zeker één miljoen mensen die in het huidige proces moeite hebben met
stemmen, baat zullen hebben bij het stemmen met de stemprinter.5 Dat
neemt niet weg dat de toegankelijkheid van het stemproces voor alle
groepen kiezers een belangrijk aandachtspunt is. Mogelijk biedt voor
bepaalde groepen kiezers extra uitleg of voorlichting soelaas. De
toegankelijkheid van het stemproces voor kiezers met een beperking zal
naar mijn oordeel in elk geval een expliciet aandachtspunt moeten zijn bij
de evaluatie van de experimenten.
De leden van de PvdA-fractie vragen naar ervaringen in andere landen
waar momenteel elektronisch wordt gestemd en ook de leden van de
CDA-fractie vragen de initiatiefnemer in te gaan op lessen die naar zijn
mening te trekken zijn uit de praktijk in andere landen. Naar aanleiding
van deze vragen heeft de initiatiefnemer gekeken naar de laatste
ontwikkelingen op het gebied van elektronisch stemmen in het
buitenland.6 Daarbij is het de initiatiefnemer niet gebleken dat er zich
recentelijk problemen hebben voorgedaan met elektronisch stemmen.
Steeds meer landen, zoals India7 en Brazilië8, maken gebruik van
elektronische voorzieningen bij verkiezingen en in de beschikbare
documentatie wordt geen melding van problemen gemaakt. Verder blijkt
uit een enquête in Frankrijk gehouden onder kiezers in gemeenten die nog
traditioneel stemmen en gemeenten die elektronisch stemmen dat in de
gemeenten waar elektronisch wordt gestemd het gebruikersgemak door
de oudere kiezers juist het sterkst wordt gewaardeerd.9

3

Technische Universiteit Delft – Ontwerp en toetsing van een simulatie stemprinter, maart 2015
(zie Kamerstukken II, 2014–2015, 33 829, nr. 7, blg. 482621, p. 87).
Ontwerpen toetsing van een simulatie stemprinter, p. 89.
5
Commissie Onderzoek elektronisch stemmen in het stemlokaal – Elke stem telt, december 2013,
p. 65.
6
De Atlantic Council heeft in 2015 een rapport gepubliceerd waarin een landenoverzicht is
opgenomen: http://publications.atlanticcouncil.org/election-tech/index.php (p. 5).
7
blijkt dit bijv. uit de publicatie «An Undocumented Wonder: The Making of the Great Indian
Election» van de voorzitter van de Federale Kiesraad van India. Zie: http://asiahouse.org/indianelection-machine-undocumented-wonder/.
8
Voor wat betreft Brazilië blijkt ook nergens uit dat er problemen zijn met elektronisch stemmen:
http://www.brasilwire.com/brasils-electronic-voting-system/
9
http://www.france-election.fr/enquete.pdf
4

Tweede Kamer, vergaderjaar 2015–2016, 33 354, nr. 9

6

De leden van de CDA-fractie vragen in te gaan op de volgende stelling van
de Commissie-Korthals Altes: «Bij het gebruik van de stemmachines in
een stemlokaal is de toegankelijkheid beperkter dan bij het stemmen met
stembiljetten. Bedienen van de stemmachine zonder hulp is voor burgers
met een lichamelijke beperking en ouderen mogelijk lastig of zelfs
onmogelijk.»
De Commissie-Korthals Altes merkt onmiddellijk na de door deze leden
aangehaalde stelling het volgende op: «De stemmachines kunnen,
daarvan is de afgelopen jaren ook wel gebruikgemaakt, voorzien worden
van audiofaciliteiten waardoor de toegankelijkheid voor blinden en
slechtzienden wordt vergroot».10 Op zichzelf kan het bedienen van een
stemprinter voor sommige groepen kiezers dus inderdaad problematisch
zijn, maar het apparaat kan worden uitgerust met additionele ondersteuning. Daarbij moet niet alleen worden gedacht aan de door de
Commissie-Korthals Altes aangehaalde audio-ondersteuning, maar ook
aan bijvoorbeeld de mogelijkheid om gesproken opdrachten te geven, de
mogelijkheid om de stemprinter te voorzien van tactiele knoppen en de
mogelijkheid voor sip & puff, waarbij het apparaat wordt bediend door
middel van het zuigen of blazen op een slangetje.
Het lid Klein vraagt hoe deze wet zich verhoudt met het VN-Verdrag inzake
de rechten van personen met een handicap.
Genoemd VN-Verdrag waarborgt (in artikel 29) de participatie in het
politieke en openbare leven en regelt daartoe onder meer dat personen
met een handicap het recht en de gelegenheid hebben het actieve en
passieve kiesrecht uit te oefenen. Daartoe moeten de staten die partij zijn
onder meer waarborgen dat de stemprocedures, -faciliteiten en
-voorzieningen adequaat, toegankelijk en gemakkelijk te begrijpen en te
gebruiken zijn. Dit wetsvoorstel draagt daaraan bij. Als de stemprinter
wordt uitgerust met de eerdergenoemde vormen van ondersteuning,
bevordert dat het zelfstandig stemmen door kiezers met een beperking.
De leden van de PvdA-fractie vragen of de initiatiefnemer kan aangeven
waar hij met feitelijk nieuwe elementen komt die de Commissie-Van Beek
niet besprak, dan wel in het advies opnam.
Het rapport van de Commissie-Van Beek vormt het uitgangspunt van dit
wetsvoorstel en heeft daarin een nadere juridische uitwerking gekregen.
Het wetsvoorstel is met name wat betreft de afweging van de verschillende waarborgen waaraan het verkiezingsproces zou moeten voldoen
gebaseerd op het rapport van de Commissie-Van Beek. Het bevat als
zodanig geen feitelijk nieuwe elementen.
De leden van de PvdA-fractie vragen of de initiatiefnemer ook kan ingaan
op het advies van de Kiesraad, meer in het bijzonder op de vraag of
meerdere soorten experimenten tegelijk gehouden kunnen worden. Ook
de leden van de VVD-fractie vragen hoe onderhavig experiment zich
verhoudt tot andere experimenten bij verkiezingen en in hoeverre is het
mogelijk om experimenten te combineren. Ook de leden van de
CDA-fractie vragen de initiatiefnemer in te gaan op de onderscheiden
elementen van het advies van de Kiesraad. Onderschrijft de initiatiefnemer, zo vragen deze leden, het advies van de Kiesraad, dat er
voldoende tijd moet worden uitgetrokken om experimenten voor te
bereiden? Voorts vragen deze leden hoe reëel de initiatiefnemer in dit licht
zijn verwachting acht dat de eerste experimenten kunnen plaatsvinden
tijdens de gemeentelijke herindelingsverkiezingen in november 2017.
Deze leden vragen de initiatiefnemer nader in te gaan op de benodigde

10

Adviescommissie Inrichting verkiezingsproces – Stemmen met vertrouwen, september 2007,
p. 30.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2015–2016, 33 354, nr. 9

7

tijd voor onderzoek, de bijbehorende testen en het opstellen van de
noodzakelijke uitvoeringsregelgeving.
Het is mogelijk om in verschillende gemeenten verschillende experimenten te houden. Het houden van meerdere experimenten binnen
eenzelfde gemeente ligt echter minder voor de hand. Op grond van de
bestaande Tijdelijke experimentenwet stembiljetten en centrale stemopneming zijn twee type experimenten mogelijk. Ten eerste met een nieuw
stembiljet voor kiezers buiten Nederland. Ten tweede met het tellen van
stembiljetten op een centrale locatie in de gemeente. Daarnaast heeft de
regering een wetsvoorstel ingediend om te experimenteren met een
nieuw model stembiljet in het stemlokaal.11 Experimenten met elektronische voorzieningen hebben betrekking op de kiezers in het stemlokaal,
en derhalve is er geen relatie met het experiment voor een nieuw
stembiljet voor kiezers buiten Nederland. Er is verder geen combinatie
mogelijk met experimenten met het centraal tellen van stemmen, of het
nieuwe stembiljet in het stemlokaal, omdat deze experimenten uitgaan
van een handmatige telling. Het is de verwachting dat het gebruik van de
stemmenteller zal leiden tot het makkelijker en sneller verlopen van de
stemopneming in het stemlokaal, waaronder begrepen het tellen van de
stemmen. Het is dan ook niet nodig om gelijktijdig ook nog te experimenteren met centrale stemopneming. Het doel daarvan is immers óók om de
stemopneming te verbeteren.
Om bij mogelijke herindelingsverkiezingen in november 2017 de eerste
experimenten te kunnen houden en gemeenten voldoende tijd te geven
deze verkiezingen voor te bereiden, moet dit wetsvoorstel een halfjaar van
tevoren in werking zijn getreden, derhalve uiterlijk in mei 2017. Ook de
daaraan ten grondslag liggende algemene maatregel van bestuur en
ministeriële regeling moeten dan van kracht zijn. De aan de experimenten
deelnemende gemeenten hebben dan voldoende tijd om de verkiezing
voor te bereiden. Er is derhalve ruim een jaar de tijd om de nodige wet- en
regelgeving tot stand te brengen. Dit tijdpad is naar mijn oordeel
ambitieus, maar haalbaar.
De Kiesraad vraagt de initiatiefnemer nader te verduidelijken wat de
overwegingen zijn geweest om de inhoud van dit wetsvoorstel niet te
integreren in de Tijdelijke experimentenwet stembiljetten en centraal
tellen. Ik heb gekozen voor een afzonderlijke Tijdelijke experimentenwet,
omdat dit wetsvoorstel, anders dan de huidige Tijdelijke experimentenwet, niet uitgaat van het stemmen met een rood potlood en van een
handmatige telling. Het proces van stemming en stemopneming wijkt
daarom zodanig af, dat ik een aparte Experimentenwet meer aangewezen
acht.
Voor een reactie op de opmerkingen van de Kiesraad over diverse
artikelen uit de Kieswet en de Wet raadgevend referendum verwijs ik naar
de nota van wijziging en naar het gedeelte onder «Artikelsgewijze
toelichting».
De Kiesraad wijst op het voorgestelde artikel 5, tweede lid, waarin is
bepaald dat de juiste werking van de stemmenteller tijdens de stemopneming wordt onderzocht. De Kiesraad veronderstelt dat deze test
plaatsvindt voordat met het tellen van de stemmen wordt begonnen en
adviseert te verduidelijken of dit het geval is. Het is uiteraard de bedoeling
dat voorafgaand aan het tellen van de stemmen wordt getest of de
elektronische voorziening werkt. Artikel 5, tweede lid, ziet echter specifiek
op de controletellingen die de Commissie-Van Beek adviseert uit te voeren
tijdens de stemopneming. Bij het tellen met een scanner is niet meteen
inzichtelijk of de scanner de stembiljetten correct telt, maar de transparantie kan worden vergroot door een controle uit te voeren, door middel
waarvan kan worden vastgesteld of de telapparatuur correct werkt. Met
artikel 5, tweede lid, wordt het advies van de Commissie-Van Beek
11

Kamerstukken II 2015–2016, 34 288, nr. 3.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2015–2016, 33 354, nr. 9

8

gevolgd om de controletellingen een integraal onderdeel te laten zijn van
het verkiezingsproces en om het uitvoeren daarvan wettelijk te verankeren.
Tot slot vraagt de Kiesraad in zijn advies duidelijkheid te verschaffen over
de vraag of de certificering van de elektronische voorzieningen betrekking
heeft op individuele apparaten of op een hele productgroep. Het
wetsvoorstel beoogt twee vormen van verplichte testen te regelen: testen
die nodig zijn voor het verkrijgen van een certificaat en functietesten. De
eerste categorie testen wordt gedefinieerd door de voorschriften waaraan
de voorzieningen moeten voldoen. In deze voorschriften kan naar
normenkaders worden verwezen die bepaalde testen voorschrijven
waaruit blijkt dat de voorzieningen door de daartoe deskundige en
gecertificeerde keuringsinstellingen zijn beoordeeld, en voldoende
bewezen wordt geacht dat aan de in de bij of krachtens de algemene
maatregel van bestuur te stellen voorschriften is voldaan. Het
uitgangspunt voor de voorschriften wordt gevormd door de bevindingen
van de Deskundigengroep. Het rapport van de Commissie-Van Beek
adviseert voor de beveiligingseisen het normenkader conform het
zogenaamde common criteria framework. Uit dit normenkader moet een
type goedkeuring voor de ontwikkelde voorzieningen volgen. Met
betrekking tot het risico van compromitterende straling adviseert de
Commissie-Van Beek voor de stemprinter het hoogste niveau binnen de
NATO TEMPEST normering. Voor dit onderdeel is naast een typekeuring
ook een test per individuele voorziening verplicht, zodat voor iedere
voorziening een conformiteitsverklaring kan worden verkregen. De
tweede categorie testen worden in het stembureau door de leden van het
stembureau voorafgaand aan de stemming en stemopneming uitgevoerd.
Deze functietesten zijn eenvoudige inspecties die bedoeld zijn tijdig vast te
stellen of de voorzieningen vrij van defecten of andere storingen werken
en hierdoor de voortgang van de stemming en stemopneming niet zullen
belemmeren.
De leden van de CDA-fractie vragen hoe bij een experiment met elektronische voorzieningen onderscheid kan worden gemaakt tussen een
bewust ongeldige en een onbewust ongeldige stem.
Een van de doelstellingen van dit wetsvoorstel is het verminderen van het
aantal ongeldige stemmen. Het stemmen met het rode potlood leidt tot
relatief veel ongeldige stemmen, doordat kiezers hun stembiljet verkeerd
invullen. Met het stemmen op een stemprinter daalt het risico op
ongeldige stemmen, omdat er geen stembiljet hoeft te worden ingevuld.
Dat neemt niet weg dat een stembiljet ook bij elektronisch stemmen
ongeldig kan zijn. Bij algemene maatregel van bestuur zullen regels
moeten worden gesteld over wanneer een stembiljet ongeldig is.
Denkbaar is bijvoorbeeld dat een stembiljet ongeldig is als de kiezer die
een verkeerde keuze heeft gemaakt, zelf wijzigingen aanbrengt op het
stembiljet (in plaats van het stembureau te vragen om opnieuw te mogen
stemmen). In dat geval zal waarschijnlijk sprake zijn van een onbewust
ongeldige stem. Ook wanneer het stembiljet door de kiezer wordt
voorzien van een naam, ligt ongeldigheid voor de hand (overeenkomstig
artikel N 7, derde lid, van de Kieswet). In dat geval zal sprake zijn van een
bewust ongeldige stem.
Het lid Klein vraagt waar is geregeld dat de aanwijzing van gemeenten
voor experimenten met elektronische voorzieningen, alleen na
instemming van de (betreffende) gemeenteraden plaatsvindt. Het lid
vraagt tevens welke criteria de initiatiefnemer voor ogen heeft bij het
aanwijzen van gemeenten.
In artikel 2, tweede lid, van het voorstel is geregeld dat de desbetreffende
gemeenteraad moet instemmen met een experiment met elektronische
voorzieningen. De Minister van BZK wordt de verantwoordelijkheid

Tweede Kamer, vergaderjaar 2015–2016, 33 354, nr. 9

9

toebedeeld om hierin een keuze te maken. Daarbij heeft hij de
mogelijkheid om bijvoorbeeld eerst behoedzaam te experimenten in
enkele (kleine) gemeenten. Indien die experimenten een succes zijn, kan
het aantal gemeenten en de grootte ervan toenemen. De Minister van BZK
heeft- in het algemeen bij experimenten bij verkiezingen – hierover
opgemerkt dat de praktijk is dat het Ministerie van BZK gemeenten
uitnodigt om te melden of er belangstelling bestaat om deel te nemen. De
praktijk is verder dat bij een eerste experiment slechts enkele gemeenten
deelnemen. Alle gemeenten kunnen daarvoor in aanmerking komen. Als
er meer aanmeldingen zijn dan beoogde experimenten, beslist de Minister
van BZK, die daarbij rekening kan houden met eigenschappen die van
belang zijn voor de representativiteit van een experiment, zoals het aantal
inwoners van de gemeente. Bij een succesvol verloop van het eerste
experiment kan bij een volgende verkiezing bij meer gemeenten worden
geëxperimenteerd. Op dat moment wordt er doorgaans rekening mee
gehouden dat zowel kleine, middelgrote als grote gemeenten deel
uitmaken van het experiment.12
5. Waarborgen in het verkiezingsproces
De leden van de PvdA-fractie noemen een aantal uitgangspunten en
vragen of de initiatiefnemer die kan onderschrijven.
Dat is het geval; met de leden van de PvdA-fractie ben ik van mening dat
de bij de experimenten te gebruiken systemen goed beschreven en
gecertificeerd moeten zijn, dat het papieren stembiljet leidend moet zijn,
dat er een steekproefsgewijze controle van het tellen van de stemmen
moet zijn en dat de apparatuur robuust genoeg moet zijn om erop te
kunnen vertrouwen.
De leden van de PvdA-fractie vragen ook hoe de initiatiefnemer het
mogelijk frauderen door de voorzitter van een stembureau denkt voor te
zijn.
Zij refereren aan een kwestie tijdens de raadsverkiezing van 2006 in de
gemeente Landerd. Een lid van het stembureau, tevens kandidaat voor de
betreffende verkiezing, bediende op de dag van de stemming de
stemcomputer. Hij heeft verschillende keren de stemcomputer niet
vrijgegeven voordat een kiezer zou gaan stemmen, vervolgens tegen die
kiezer, in strijd met de werkelijkheid, gezegd dat diens stem was uitgebracht, om ten slotte de stemcomputer alsnog vrij te geven en een stem
op zichzelf uit te brengen. Betrokkene bleek in zijn stembureau een
ongebruikelijk hoog aantal voorkeurstemmen te hebben gehaald en is
later veroordeeld voor verkiezingsfraude.13 Ik wijs er in de eerste plaats op
dat bij de wijze van stemmen die bij en krachtens deze wet mogelijk wordt
gemaakt, het de kiezers zelf zijn die hun stembiljet in de stembus
deponeren. Dat maakt bedoelde vorm van fraude onmogelijk. Daarnaast
zullen er bij of krachtens algemene maatregel van bestuur regels moeten
worden gesteld voor het vrijgeven van de stemprinter. Dat kan via het
vrijgeven van het apparaat door de voorzitter, maar ook door de kiezer
zelf, via een code of smartcard. De Commissie-Van Beek adviseert de
toegang tot de stemapparatuur niet via een voorzitterscomputer te laten
verlopen, maar door de kiezer zelf, om op die manier (de schijn van)
manipulatie door het stembureau te vermijden. Zij adviseert diverse
vormen van autorisatie te testen en dus nader onderzoek te verrichten
naar de wijze waarop het autorisatieproces zal moeten verlopen.14

12

Aldus de Minister van BZK. Zie: Kamerstukken II, 2015–2016, 34 288, nr. 6, blz. 12–13.
Zie het artikel «Sjoemelen met de stemcomputer» uit NRC Handelsblad van 19 maart 2016
voor een uitgebreide reconstructie van deze casus.
14
Elke stem telt, p. 42; Bijlage 6 bij Elke stem telt, p. 121.
13

Tweede Kamer, vergaderjaar 2015–2016, 33 354, nr. 9

10

De leden van de PvdA-fractie vinden goede voorlichting en training van
stembureauleden noodzakelijk, en vragen hoe de initiatiefnemer hierin
voorziet.
Ingevolge artikel E 4, tweede lid, van de Kieswet dienen stembureauleden
een training te hebben gevolgd op basis waarvan zij naar het oordeel van
burgemeester en wethouders over voldoende kennis en vaardigheden
beschikken op het terrein van het verkiezingsproces. Ingevolge artikel E 4,
vierde lid, kunnen bij algemene maatregel van bestuur nadere regels
worden gesteld over de training, waaronder regels over een toets. Hierbij
kan worden bepaald dat uitsluitend degenen die de toets met goed gevolg
hebben afgelegd, als lid van het stembureau kunnen worden benoemd.
Dit wetsvoorstel maakt afwijking van artikel E 4 mogelijk, omdat het
gebruik van elektronische voorzieningen nadere kennis en vaardigheden
van stembureauleden vergt. Bij algemene maatregel van bestuur zal
derhalve moeten worden geregeld dat stembureauleden niet alleen over
voldoende kennis en vaardigheden beschikken op het terrein van het
verkiezingsproces, maar ook op dat van het gebruik van de elektronische
voorzieningen voor de stemming en de stemopneming.
De leden van de PvdA-fractie vragen verder welke specifieke rol de
initiatiefnemer ziet voor de Minister van BZK, ook in zijn functie als
«regisseur», en bij zijn keuze van de locaties en voorzieningen.
Ingevolge artikel 2 van dit wetsvoorstel is het de Minister van BZK die
besluit of experimenten plaatsvinden. Hij is het ook die, na instemming
van de betrokken gemeenteraden, gemeenten aanwijst waar een
experiment wordt gehouden, en de elektronische voorzieningen die bij het
experiment worden gebruikt. Eenzelfde regisseursrol voor de Minister van
BZK geldt ook voor de experimenten die thans mogelijk zijn met een
nieuw model stembiljet voor kiezers buiten Nederland en met een centrale
opzet voor het tellen van de stembiljetten, en is eveneens voorzien voor
de in voorbereiding zijnde Tijdelijke experimentenwet stembiljetten en
centrale stemopneming voor experimenten met een nieuw stembiljet in
het stemlokaal.15
De leden van de CDA-fractie vragen hoe de initiatiefnemer de balans
bewaart tussen de door de Commissie-Korthals Altes in haar rapport
geformuleerde acht waarborgen. Zij vragen ook of alle waarborgen van
eenzelfde gewicht zijn, of dat in bepaalde situaties de ene waarborg boven
de andere gaat.
Niet alle acht door de Commissie-Korthals Altes geformuleerde
waarborgen (transparantie, controleerbaarheid, integriteit, kiesgerechtigdheid, stemvrijheid, stemgeheim, uniciteit en toegankelijkheid) zijn
altijd van eenzelfde gewicht. Zo wijst de Kiesraad er in zijn advies over dit
wetsvoorstel terecht op dat niet alle waarbogen voor alle onderdelen van
het verkiezingsproces voortdurend in dezelfde mate relevant zijn.16 Ook de
Commissie-Korthals Altes merkt op dat het niet altijd mogelijk is om aan
alle waarborgen in absolute zin te voldoen, en illustreert dat aan de hand
van diverse voorbeelden. Zo kunnen de controleerbaarheid en transparantie worden vergroot door van elke stap in het verkiezingsproces een
uitgebreid «log» bij te houden (zoals bij internetbankieren gebruikelijk is),
zodat ingeval van (een schijn van) incorrectheid, reconstructie en herstel
mogelijk is. Maar die benadering komt in strijd met de waarborg van het
stemgeheim.17
In paragraaf 5 van de memorie van toelichting heb ik onder woorden
gebracht hoe in het kader van dit wetsvoorstel een verantwoorde balans
15

Kamerstukken II, 2015–2016, 34 288.
Kiesraad – Advies wetsvoorstel Tijdelijke experimentenwet elektronische voorzieningen bij
verkiezingen, 21 maart 2016, p. 6.
17
Stemmen met vertrouwen, p. 21.
16

Tweede Kamer, vergaderjaar 2015–2016, 33 354, nr. 9

11

is gezocht tussen de door de Commissie-Korthals Altes geformuleerde
waarborgen.
De leden van de CDA-fractie vragen wat de juridische betekenis is van het
feit dat bepaalde waarborgen «voldoende» moeten worden beantwoord.
Deze leden vragen hoe de waarde ervan kan worden beoordeeld zonder
kennis te nemen van de uitwerking.
Met deze normen wordt gewaarborgd dat bij de experimenten, waaronder
de elektronische voorzieningen, de waarborgen in het kiesrecht, zoals
deze door de Commissie-Korthals Altes zijn geformuleerd, zich altijd op
een aanvaardbaar niveau begeven. Door de commissie zijn acht
waarborgen vastgesteld waaraan het kiesrecht moet voldoen: transparantie, controleerbaarheid, integriteit, kiesgerechtigdheid, stemvrijheid,
stemgeheim, uniciteit en toegankelijkheid. De commissie wijst erop dat
het in de praktijk onmogelijk is om aan alle waarborgen in absolute zin te
voldoen. Er moet naar een balans worden gezocht. Met de voorgestelde
bepalingen is verzekerd dat geen van de waarborgen op een onaanvaardbaar niveau komt.
Het is in beginsel aan de regering om de experimenten vorm te geven bij
algemene maatregel van bestuur en de elektronische voorzieningen vast
te stellen. Door de gecontroleerde delegatie kan de Staten-Generaal
niettemin beoordelen of in voldoende mate aan de waarborgen in het
kiesrecht is voldaan.
De leden van de CDA-fractie hechten grote waarde aan het feit dat tijdens
verkiezingen waarbij gebruik wordt gemaakt van experimentele
apparatuur, gerekend kan worden op de betrouwbaarheid ervan. In dit
verband vragen deze leden de initiatiefnemer in te gaan op de
voorwaarden zoals de Kiesraad die formuleert, namelijk: de voorziening
waarmee geëxperimenteerd wordt, moet in de praktijk zijn beproefd en
daarbij bewezen hebben geschikt te zijn om bij een verkiezing te worden
ingezet; en de effecten van het experiment dienen geen onaanvaardbaar
risico te vormen voor de stemming of telling.
Zoals ik hiervoor heb aangegeven ben ik van oordeel dat voortvarendheid
op het terrein van experimenten bij verkiezingen niet los mag worden
gezien van gedegenheid. Bij het invoeren van het gebruik van nieuwe
elektronische hulpmiddelen in het verkiezingsproces is het zaak uiterst
zorgvuldig te werk te gaan. Verkiezingen zijn immers de basis voor de
legitimiteit van volksvertegenwoordiging en bestuur, van de totstandkoming van wet- en regelgeving, beleid dat de burgers rechtstreeks kan
raken, en van de politieke controle daarop. Het is daarom van groot
belang dat de uitslag van verkiezingen altijd boven elke twijfel verheven
is. De Minister van BZK zal pas een experiment voorstellen, indien deze er
van overtuigd is dat de betrouwbaarheid ervan voldoende is gewaarborgd. In het wetsvoorstel is gewaarborgd dat alleen gecertificeerde
elektronische voorzieningen bij een experiment worden gebruikt en dat
die voor aanvang van de stemming getest worden. Ook is vastgelegd dat
een steekproefsgewijze controle van het tellen van de stemmen plaatsvindt. Functioneert de stemmenteller niet of onvoldoende, dan moet de
stemopneming handmatig plaatsvinden.
6. Administratieve en financiële lasten voor overheid en burger
De leden van de fractie van de PvdA vragen of de initiatiefnemer
randvoorwaarden wil en kan stellen met betrekking tot de kosten van het
invoeren van stemmen met een stemprinter.
Ik zie het als een verantwoordelijkheid van het kabinet om een financieringsmodel op te stellen en daarover in overleg te treden met gemeenten.
Door het parlement kunnen ter zake randvoorwaarden worden gesteld,
maar naar mijn oordeel is daarvoor eerst nodig dat krachtens deze wet de

Tweede Kamer, vergaderjaar 2015–2016, 33 354, nr. 9

12

precieze eisen worden vastgelegd waaraan de elektronische voorzieningen moeten voldoen. Pas dan is er, ook op basis van offertes van de
industrie, een compleet inzicht in de kosten en pas dan is het naar mijn
oordeel realistisch om nadere voorwaarden aan de uitgaven te stellen.
De leden van de CDA-fractie wijzen erop dat de Kiesraad er aandacht voor
heeft gevraagd dat de voorbereiding van een verkiezing voor veel
gemeenten een half jaar van tevoren start. Ook de voorlichting voor
kiezers vergt bijzondere aandacht wanneer het stemproces wordt
gewijzigd. Zij vragen of de initiatiefnemer dit heeft betrokken bij zijn
raming van de administratieve en financiële lasten van het voorliggende
wetsvoorstel.
Dit is het geval. Dit wetsvoorstel moet uiterlijk in mei 2017 in werking zijn
getreden. Ook de daaraan ten grondslag liggende algemene maatregel
van bestuur en ministeriële regeling moeten dan van kracht zijn. Er is
derhalve ruim een jaar de tijd om de nodige wet- en regelgeving tot stand
te brengen. Dit tijdpad is naar mijn oordeel ambitieus, maar haalbaar. De
periode tussen mei volgend jaar en de datum van de herindelingsverkiezingen in november 2017 kan dan worden gebruikt voor de voorbereiding,
waaronder ook de voorlichting van kiezers en de training van stembureauleden. Overigens staat nog niet vast of er in 2017 herindelingsverkiezingen worden gehouden. Weliswaar worden in diverse gemeenten
herindelingen voorbereid, maar gemeentelijke herindelingen vinden pas
definitief plaats na instemming van beide Kamers der Staten-Generaal
met daarop ziende wetsvoorstellen.
7. Evaluatie
De leden van de PvdA-fractie vinden dat de afweging van de kosten en het
draagvlak binnen gemeenten duidelijk in de evaluatie aan de orde moeten
komen. Ook de veiligheid is volgens deze leden van groot belang. Zij
vragen of de initiatiefnemer deze visie deelt.
De precieze criteria voor de evaluatie van de experimenten zullen worden
vastgelegd in een algemene maatregel van bestuur. Ik benadruk dat er al
voordat er experimenten kunnen worden gehouden, duidelijkheid zal
moeten zijn over de financiering daarvan. Hetzelfde geldt voor het
draagvlak binnen gemeenten: de Minister van BZK kan alleen na
instemming van de betrokken gemeenteraden gemeenten aanwijzen waar
een experiment wordt gehouden. Dat neemt niet weg dat het voor de
hand ligt om de financiering van de experimenten en het draagvlak
binnen de gemeenten nadrukkelijk in de evaluatie van de experimenten
aan de orde te laten komen. Dat geldt ook voor de veiligheid van het
gebruik van elektronische voorzieningen bij de stemming en de stemopneming: het ligt voor de hand dat de evaluatie nadrukkelijk aandacht
schenkt aan de mate waarin wordt voldaan aan de waarborgen die dit
wetsvoorstel vastlegt in de artikelen 4 en 5.
Deze leden merken op dat de initiatiefnemer heeft geschreven dat «mede
aan de hand van» de evaluatie een besluit wordt genomen of het
wenselijk is de maatregelen definitief in wetgeving neer te leggen. Wat
bedoelt hij met «mede aan de hand van», zo vragen deze leden.
Het is aan de wetgever om te besluiten of er voldoende aanknopingspunten zijn om het gebruik van elektronische voorzieningen bij de
stemming en de stemopneming definitief in de Kieswet vast te leggen. De
evaluatie van de experimenten zal daarbij belangrijke input vormen, maar
er is natuurlijk geen verplichting voor de wetgever om zich bij zijn
afwegingen uitsluitend te baseren op de evaluatie.
Deze leden willen verder weten hoe de initiatiefnemer in de evaluatie
rekening zal houden met buitenlandse ervaringen.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2015–2016, 33 354, nr. 9

13

Ik benadruk allereerst dat het de Minister van BZK is die verantwoordelijk
is voor de evaluatie van de experimenten (zie artikel 10, eerste lid). De
ervaringen in het buitenland met elektronisch stemmen zullen bij de
evaluatie in beginsel geen rol spelen. De evaluatie richt zich op de vraag
in hoeverre de doelstellingen van de experimenten worden gehaald, en
welke andere effecten de experimenten hebben gehad. Vanzelfsprekend
kunnen bepaalde ervaringen in het buitenland met vergelijkbare wijzen
van stemmen en stemopneming wel een rol spelen bij de afweging of de
mogelijkheid om elektronische voorzieningen te gebruiken definitief in de
Kieswet moet worden neergelegd.
8. Consultatie
De leden van de CDA-fractie vragen, waarom de initiatiefnemer de
Kiesraad niet eerder bij het voorliggende wetsvoorstel heeft betrokken. De
Raad van State adviseerde immers al in oktober 2012 de Kiesraad bij de
verdere behandeling van het initiatiefwetsvoorstel te betrekken.
Naar aanleiding van het advies van de Raad van State heb ik ervoor
gekozen om het oorspronkelijke wetsvoorstel om te vormen tot een
Experimentenwet. Zoals ik eerder heb aangegeven ben ik tot de
overtuiging gekomen dat het onverstandig zou zijn om ingrijpende
wijzigingen in het stem- en telproces in één keer definitief in de Kieswet
door te voeren. Ook op enkele andere onderdelen is het wetsvoorstel
grondig tegen het licht gehouden; zo is daaruit nu de mogelijkheid
geschrapt om voor kiezers buiten Nederland via internet te stemmen. Dit
wetsvoorstel is, zodra het gereed was, voor advies voorgelegd aan de
Kiesraad. Dit advies is bij het wetsvoorstel betrokken en heeft inmiddels
ook tot aanpassing geleid bij nota van wijziging.
De leden van de CDA-fractie vragen, of de initiatiefnemer inmiddels
adviezen over het gewijzigde wetsvoorstel heeft ontvangen van de VNG
en de Nederlandse Vereniging voor Burgerzaken (NVvB).
Ik heb inmiddels het advies van de NVvB ontvangen. Dit advies is als
bijlage bij deze nota naar aanleiding van het verslag bijgevoegd18. De
VNG heeft al eerder advies uitgebracht. Mocht de VNG nog met een nader
advies komen, dan zal ik dat aan de Kamer doen toekomen.
In reactie op het advies van de NVvB om het voorgestelde artikel 7 te
verduidelijken merk ik op dat deze bepaling met «het vervoer en de
opslag» ziet op de fase vlak voorafgaand, tijdens en na afloop van de
verkiezingen alsmede op de fase tussen twee verkiezingen in. Nadere
regels moeten hiervoor worden vastgesteld bij of krachtens algemene
maatregel van bestuur.
De NVvB vraagt in relatie tot het voorgestelde artikel 8 wie bepaalt dat een
voorziening niet of onvoldoende functioneert en hoe er verder wordt
gehandeld. Ook deze materie moet nader worden uitgewerkt in de
algemene maatregel van bestuur. Daarin zal voor verschillende situaties
geregeld worden hoe gehandeld moet worden. Wordt het falen bijvoorbeeld bij de voorbereiding van de verkiezing opgemerkt, dan kan er
mogelijk tijdige reparatie, herprogrammering of herconfiguratie plaatsvinden. Komt het falen tijdens de stemming in het stemlokaal aan het
licht, dan is de handelwijze afhankelijk van de vraag of er andere
stemprinters aanwezig zijn die wel correct werken. Is dit niet het geval,
dan kunnen kiezers worden doorverwezen naar een stemlokaal in de
buurt. Indien de scanner bij de stemopneming niet functioneert, moet
worden overgegaan tot een handmatige telling.

18

Ter inzage gelegd bij het Centraal Informatiepunt Tweede Kamer.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2015–2016, 33 354, nr. 9

14

II ARTIKELSGEWIJZE TOELICHTING
De leden van de CDA-fractie vragen waarom in artikel 2 de invoering van
elektronische voorzieningen als doel van de experimenten wordt
aangeduid, omdat deze leden menen dat dit slechts het middel betreft.
Artikel 2 bakent in belangrijke mate de juridische ruimte af waarbinnen
mag worden geëxperimenteerd. Die bepaling omvat de kern van het
experiment en vormt ook het uitgangspunt van de door de regering op te
stellen algemene maatregel van bestuur. Het is om die reden van belang
als doel te formuleren dat er elektronische voorzieningen in het
stemlokaal worden ingevoerd. Zoals de leden er terecht op wijzen vormt
dit doel tegelijkertijd het middel om de gewenste effecten te bereiken. Dat
zijn namelijk – zoals ook in het betreffende artikel is beschreven – het
aantal ongeldige stemmen te verminderen, de snelheid en betrouwbaarheid van de stemopneming te bevorderen en het zelfstandig
stemmen te bevorderen.
De leden van de CDA-fractie vragen, of artikel 2, tweede lid, het mogelijk
maakt dat de Minister alle gemeenten aanwijst als gemeenten waar een
experiment wordt gehouden en zo ja, of de initiatiefnemer dat wenselijk
vindt. Zo nee, bedoelt de initiatiefnemer dan aan te sluiten bij de
Commissie-Van Beek, die adviseerde om te experimenteren bij enkele
verkiezingen op lokaal niveau, zoals herindelingsverkiezingen of bij
verkiezingen van kleine gemeenteraden, zo vragen deze leden.
Gelet op het karakter van het wetsvoorstel – een tijdelijke Experimentenwet – is het uitdrukkelijk niet de bedoeling om alle gemeenten als
experimenteergemeente aan te wijzen, omdat daarmee direct in de
praktijk tot een landelijke invoering van het gebruik van elektronische
voorzieningen bij de stemming en de stemopneming zou worden
overgegaan. Het is de bedoeling om eerst op kleine schaal in slechts
enkele gemeenten te experimenteren. Ik wil met het wetsvoorstel
bewerkstelligen dat er experimenten kunnen worden gehouden bij de
herindelingsverkiezingen van november 2017 en de gemeenteraadsverkiezingen in 2018.
De leden van de VVD-fractie wijzen erop dat de initiatiefnemer niet uitsluit
dat, als de techniek het op een betrouwbare wijze mogelijk maakt, de
scanner in de stembus wordt ingebouwd. Deze leden vragen zich af hoe
dat zich verhoudt tot de passage waarin de initiatiefnemer er gemotiveerd
van afziet dat de kiezer zelf zijn stembiljet kan scannen, na het uitbrengen
van de stem.
Bij nota van wijziging wordt geregeld dat de mogelijkheid om af te wijken
van de artikelen J 4a, derde lid en J 1, vierde lid, van de Kieswet wordt
geschrapt. Daarmee is het niet meer mogelijk om een experiment te
houden met een stemmenteller die zich in de stembus bevindt. In
navolging van de adviezen van de Commissie-Van Beek zie ik ervan af te
regelen dat de kiezer zelf zijn stembiljet kan scannen, direct na het
uitbrengen van de stem. Reden is dat niet alleen een stemprinter
compromitterende straling genereert, maar ook een elektronische
scanner. Het werkt kostenverhogend om ook de stemmenteller uit te
rusten met maatregelen tegen het aflezen van deze straling. Daar komt bij
dat zelf scannen een groter risico op storingen meebrengt gedurende de
dag van de stemming (bijvoorbeeld vanwege papier dat komt vast te
zitten, of vanwege kiezers die hun stembiljet meerdere keren of juist niet
scannen). Ook moeten kiezers die hun stem hebben uitgebracht ingeval
van een storing aan de scanapparatuur, wachten tot de apparatuur is
vervangen. Omdat hun stempas al is ingenomen, kunnen zij immers niet
meer naar een ander stemlokaal worden verwezen. Het tellen van de
stembiljetten vindt derhalve plaats na afloop van de stemming.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2015–2016, 33 354, nr. 9

15

De leden van de VVD-fractie vragen wat de reden is waarom de initiatiefnemer artikel 58 van de Wet raadgevend referendum en artikel V 4, vijfde
lid, van de Kieswet niet in artikel 3 van het wetsvoorstel heeft opgenomen.
Artikel 58 van de Wet raadgevend referendum is bij nota van wijziging
ingevoegd. Daarmee is geregeld dat ook voor referenda een aangepast
stembiljet kan worden vastgesteld voor een experiment met een
stemprinter of stemmenteller.
Bij nota van wijziging is eveneens de mogelijkheid geschrapt om af te
wijken van de artikelen N 2 en N 3 van de Kieswet. Daarom is het niet
nodig om ook af te wijken van artikel V 4, vijfde lid, van de Kieswet. Voor
een experiment met een stemmenteller is het nodig om af te wijken van
de bepalingen uit de Kieswet die bepalen hoe het tellen van de stembiljetten verloopt. Het is evenwel niet nodig af te wijken van de bepalingen
over het in pakken doen van stempassen en stembiljetten en het
onmiddellijk na verzegeling daarvan openen van de stembus.
Taverne

Tweede Kamer, vergaderjaar 2015–2016, 33 354, nr. 9

16