Tweede Kamer der Staten-Generaal

2

Vergaderjaar 2010–2011

30 597

Toekomst AWBZ

Nr. 197

BRIEF VAN DE STAATSSECRETARIS VAN VOLKSGEZONDHEID,
WELZIJN EN SPORT
Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal
Den Haag, 22 juni 2011
Zoals toegezegd bij de behandeling van de VWS-begroting 2011 (Handelingen 2010–2011, 32 500 XVI, nr. 20) zend ik u hierbij, mede namens de
staatsssecretaris van Sociale Zaken en Werkgelegenheid en de staatssecretaris van Veiligheid en Justitie, de visie op cliëntondersteuning. In lijn
met de motie Venrooy-Van Ark en Azmani (Kamerstukken II, 2010–2011,
30 597 nr. 172) is de visie gericht op participatie in brede zin, voor de
doelgroep AWBZ, Wajong, Wsw en Wmo.
Ik vind het van groot belang dat mensen zelf verantwoordelijkheid nemen
voor het organiseren van hun leven. Veel mensen zijn uitstekend in staat
om zelf te beslissen welke ondersteuning en zorg ze nodig hebben en
waar zij die kunnen krijgen. Er zijn ook mensen voor wie dat veel minder
eenvoudig is en voor wie ook de mensen in hun directe omgeving niet
direct een uitkomst kunnen bieden. Zij hebben te maken met meerdere
voorzieningen en diensten, die georganiseerd zijn in verschillende
stelsels, met hun eigen financieringssystematiek, indicatiestellingen en
verschillende verantwoordelijkheden. Juist kwetsbare mensen met
meervoudige problemen hebben met veel voorzieningen en loketten te
maken. Voor deze mensen is het van groot belang dat er een goede en
meer integrale (cliënt-)ondersteuning geboden wordt. Een cliëntondersteuning die de situatie van de cliënt als uitgangspunt neemt. Ik vind
cliëntondersteuning belangrijk omdat deze bij kan dragen aan het
optimaal benutten van de eigen kracht van cliënten en hun omgeving en
het vergroten van de zelfredzaamheid en maatschappelijke participatie
van deze cliënten.
1. Wat is cliëntondersteuning?
In het kader van de Wmo is de term cliëntondersteuning nader gedefinieerd. Bij cliëntondersteuning in de Wmo gaat het om ondersteuning
bieden aan mensen die (tijdelijk) verminderd zelfredzaam zijn, bij het
oplossen van een vraag of een situatie, die dusdanig complex is dat hij of

kst-30597-197
ISSN 0921 - 7371
’s-Gravenhage 2011

Tweede Kamer, vergaderjaar 2010–2011, 30 597, nr. 197

1

zij het niet zelf (of met zijn omgeving) kan oplossen. Het doel is regieversterking van de cliënt teneinde zelfredzaamheid en maatschappelijke
participatie te bevorderen.Hierbij kan het gaan om informatie en advies,
maar vooral om vraagverheldering en kortdurende en kortcyclische
ondersteuning bij complexe, meerdere levensdomeinen omvattende
vraagstukken. Cliëntondersteuning heeft tot doel het vergroten van de
zelfredzaamheid en het bevorderen van het participeren aan de samenleving en het versterken van de regie van de cliënt. Cliëntondersteuning is
formeel geen zorg, maar in de praktijk is er wel degelijk overlap. In
paragraaf 1 ga ik in op de diverse vormen van cliëntondersteuning.
Cliëntondersteuning omvat niet het behartigen van collectieve belangen
van (groepen) zorgvragers, in dat kader zijn vooral patiënten- en cliëntenorganisaties actief. De motie van het lid Klijnsma c.s. (Kamerstukken II
2010–2011, 25 847 nr. 95) vraagt juist in het kader van het behartigen van
collectieve belangen aandacht voor een sterke medezeggenschap in
aanbestedingstrajecten voor de regiotaxi, het Wmo-vervoer en het
leerlingenvervoer. Ik vind het belangrijk dat adviesraden en gebruikersgroepen hun stem/bijdrage kunnen inbrengen bij het te voeren beleid
rond vervoers-voorzieningen. Ik wil er echter nadrukkelijk op wijzen dat de
inspraak van belanghebbenden een verantwoordelijkheid is van de
gemeente. Gemeenten dienen volgens artikel 11 Wmo hun beleid inzake
maatschappelijke ondersteuning te ontwikkelen in samenspraak met hun
inwoners en eventuele vertegenwoordigers daarvan, en met instellingen
die bij de uitvoering van het beleid zijn betrokkenen dat geldt dus ook
voor het Wmo-vervoer. Het is de verantwoordelijkheid van de gemeente
om de belangen en behoeften van degenen die dit zelf niet kenbaar
kunnen maken, te betrekken bij het beleid. Lokale organisaties van
patiënten, gehandicapten en ouderen zouden hier een rol in kunnen
vervullen. Ik zal gemeenten attenderen op hun verplichting om de stem
van cliënten te betrekken bij het (Wmo-)beleid maar hen ook te wijzen op
het betrekken van cliënten bij te maken keuzes bij andere vervoersvoorzieningen. Ik zal hierover in overleg treden met de VNG.
2. Hoe is de huidige cliëntondersteuning georganiseerd?
Gemeenten zijn verantwoordelijk voor cliëntondersteuning en dit is in
prestatieveld 3 («geven van informatie, advies en cliëntondersteuning»)
van de Wmo vastgelegd. In 2007 is naar aanleiding van de motie Van
Miltenburg (Kamerstukken II, 2006–2007, 30 800 XVI, nr. 94) besloten de
cliëntondersteuning voor de groepen verstandelijk, lichamelijk en
zintuiglijk gehandicapten vooralsnog te laten uitvoeren via de MEE-organisaties. Als gevolg hiervan zijn op dit moment de gemeenten (wettelijk)
verantwoordelijk voor de cliëntondersteuning, maar beschikken zij niet
over de daartoe bestemde middelen daar waar het gaat om cliëntondersteuning voor de groepen verstandelijk, lichamelijk en zintuiglijk gehandicapten. De toenmalige staatsecretaris heeft aangegeven de resultaten van
de eerste evaluatie van de Wmo af te wachten en daarna met een visie op
cliëntondersteuning en meer specifiek de positionering van MEE in relatie
tot gemeenten te komen. Deze evaluatie is in maart 2010 gepubliceerd.
De gemeente heeft beleidsvrijheid om invulling te geven aan cliëntondersteuning zoals verwoord in de Wmo. Dat gebeurt bijvoorbeeld door
middel van ouderenadviseurs, het algemeen maatschappelijk werk, het
sociaal raadsliedenwerk maar ook de steunpunten mantelzorg (die ook in
relatie staan met het 4e prestatieveld Wmo) en informele vormen van zorg
zoals buddyzorg, vriendendiensten en vrijwillige thuishulp. Vaak maakt
cliëntondersteuning deel uit van het Wmo-loket. In steeds meer gemeenten maakt (stelseloverstijgende) cliëntondersteuning onderdeel uit van de
integrale benadering van de hulpvraag van de burger (de werkwijze van

Tweede Kamer, vergaderjaar 2010–2011, 30 597, nr. 197

2

traject «De Kanteling»). Met de inwerkingtreding van de Wmo zijn ook de
subsidiemiddelen voor de steunpunten ggz overgeheveld naar het
gemeentefonds. De gemeenten richten zich vooral op ouderen en mensen
met ggz-problematiek en in mindere mate op gehandicapten waarvoor
MEE reeds actief is.
Bij de Centra voor Jeugd en Gezin wordt geen afzonderlijke functie
cliëntondersteuning onderscheiden. Cliëntondersteuning maakt daar
onderdeel uit van het primaire proces en werkwijze bij intake, indicatiestelling en toeleiding naar voorzieningen door de CJG’s en bureaus
jeugdzorg. Alleen als het gaat om de doelgroep gehandicapten heeft ook
MEE een cliëntondersteunende rol.
Cliënten die AWBZ-zorg ontvangen kunnen in voorkomende situaties ook
cliëntondersteuning ontvangen. Vaak betreft dat het meepraten over het
zorgplan. MEE speelt dan een rol bij de vormgeving van het zorgplan en
ondersteunt de cliënt bij het invullen van zijn eigen wensen en mogelijkheden. Uiteraard is de rol van MEE beperkt tot de doelgroepen waar MEE
zich op richt.
Voor cliënten die intramuraal verblijven geldt primair dat de zorgaanbieder er verantwoordelijk voor is om een bespreking te organiseren over
het zorgplan en die bespreking zo vorm te geven dat het voor de cliënt
begrijpelijk is. Heeft de cliënt daar ondersteuning bij nodig, dan is het de
taak van de zorgaanbieder om dat eveneens te organiseren. Veel
instellingen die intramurale zorg aanbieden hebben daarvoor een
vertrouwenspersoon, maatschappelijk werker of klachtenfunctionaris in
dienst die daarbij behulpzaam kan zijn. Ook de MEE-organisaties vervullen
daarin soms een rol. Cliëntondersteuning door MEE kan op die manier in
incidentele gevallen ook over de invulling van intramurale AWBZ-zorg
gaan.
In de AWBZ zien we daarnaast een andere vorm van cliëntondersteuning,
namelijk een collectieve. Cliëntenorganisaties hebben instrumenten
ontwikkeld om cliënten te informeren en te helpen met nadenken over
hun zorgvraag en de manier waarop ze die willen invullen. Vervolgens
gaat het intramuraal heel concreet om de vormgeving van het Zorgzwaartepakket. Ook daarbij draait het om de bespreking van het zorgplan en
hebben cliëntenorganisaties daar heel specifiek instrumenten en
trainingen voor ontwikkeld.
Bij cliëntondersteuning gaat het ook om het zo eenvoudig mogelijk maken
van procedures. Een voorbeeld daarvan is Regelhulp. VWS heeft samen
met het ministerie van SZW en met uitvoeringsorganisaties Regelhulp in
het leven geroepen. Cliënten kunnen zelfstandig of met hulp van hun
omgeving gebruik maken van de informatie van de website regelhulp.nl.
Stap voor stap brengen zij hun omgeving in kaart om te komen tot
mogelijke oplossingen. Hier wordt informatie over de AWBZ, Wmo,
Wajong en Wsw gebundeld en aangevuld met informatie over oplossingen of voorzieningen in de eigen omgeving. Het klantperspectief en de
toeleiding naar de juiste organisatie staat hierbij voorop.
In de domeinen arbeidsmarkt (o.m. Wajong en Wsw) en onderwijs maakt
cliëntondersteuning geïntegreerd onderdeel uit van de organisatie. Zo
dienen UWV en gemeenten in hun reguliere dienstverlening de cliënt te
ondersteunen door de cliënt te voorzien van goede informatie over de
keuzemogelijkheden en rechten en plichten van de klant. UWV en
gemeenten hebben in hun contacten met de klant standaard een
beoordelende én adviserende rol. Uiteraard kunnen werkzoekenden ook
advies inwinnen bij andere bronnen zoals de vakbond, juridische
adviseurs of internet. Cliëntondersteuning rondom de Wajong vindt al
plaats voordat cliënten instromen. Dit gebeurt vooral via informatie op

Tweede Kamer, vergaderjaar 2010–2011, 30 597, nr. 197

3

scholen en de Wajongnetwerken op lokaal niveau. In het funderend
onderwijs zijn het de scholen zelf, de samenwerkingsverbanden en de aan
de school verbonden Zorg- en AdviesTeams (ZAT) die ondersteuning aan
(zorg-)leerlingen bieden. Dit wordt tevens door de belangenorganisaties
aangeboden.
Specifiek voor de cliëntondersteuning door MEE geldt dat deze náást de
organisatie van de feitelijke hulpverlening is gepositioneerd. MEE is
immers niet verantwoordelijk voor zorg en ondersteuning en kan daar ook
niet op sturen. De cliëntondersteuning door MEE is niet geïntegreerd in
het primaire proces van intake/indicatiestelling – toeleiding naar de
hulpverlening – feitelijke hulpverlening.
3. Visie op cliëntondersteuning
Met de overheveling van (extramurale) begeleiding AWBZ, jeugdzorg en
onderdelen van de sociale zekerheid naar de gemeenten, vergroot en
verbreedt dit kabinet de verantwoordelijkheid en mogelijkheden van
gemeenten voor de ondersteuning van hun burgers bij vraagstukken van
participatie. Veel participatievoorzieningen worden hierdoor bij gemeenten geconcentreerd en dit stelt gemeenten nog meer dan nu in staat om
de hulpvraag van cliënten integraal, in de bredere context, te bezien en
een passend aanbod te doen. Ik vind het ook van belang dat zorg en
ondersteuning dicht bij de burger worden georganiseerd omdat mensen
hier behoefte aan hebben, lokaal maatwerk mogelijk wordt en omdat het
ook efficiënter is.
Belangrijke uitgangspunten – die voor alle beleidsterreinen gelden – zijn
de integrale benadering van de hulp- en adviesvraag van de burger – over
de schotten van de beleidsdomeinen heen – en zo min mogelijk bureaucratische rompslomp voor de burger. Dat betekent dat enerzijds het aantal
loketten voor de burger zo beperkt mogelijk moet zijn en dat tussen de
loketten (en de feitelijke hulpverlening) een goede afstemming plaatsvindt. De ontwikkeling bij de Wmo met een integrale benadering van de
hulpvraag van de burger past daar goed bij. De filosofie van de Wmo,
onder meer uitgewerkt in het project «De Kanteling», waarin de VNG
samenwerkt met CSO, VCP en de CG-Raad, is leidend. Er wordt eerst een
(breed) gesprek gevoerd om in kaart te brengen wat iemand wil, nodig
heeft en wat hij/zij zelf kan organiseren met behulp van zijn omgeving. De
kern van de aanpak is dat de persoonlijke situatie centraal staat, met als
gevolg dat vanuit meerdere levensdomeinen (ook arbeid, onderwijs,
wonen, zorg etc.) en over de grenzen van de stelsels heen gekeken wordt
naar oplossingen. Bij deze werkwijze wordt ook de situatie van de
mantelzorger bekeken, zodat deze waar nodig adequate ondersteuning
kan krijgen. Het is van belang dat gemeenten zo goed mogelijk in staat
worden gesteld hun verantwoordelijkheid waar te kunnen maken en de
uitvoering van de Wmo volgens de filosofie van «De Kanteling» verder te
versterken. Bij de werkwijze van «De Kanteling» wordt de – brede –
cliëntondersteuning in het primaire proces geïntegreerd. Ik acht dat een
wenselijke ontwikkeling zoals ik ook al heb aangegeven in mijn beleidsdoelstellingenbrief «Vertrouwen in de zorg». In feite is daarmee sprake
van een dubbeling in taken/diensten van MEE en gemeenten.
Ik onderschrijf de strekking van de motie Venrooy-Van Ark/Azmani,
namelijk een meer integrale benadering van de hulpvragen van mensen.
Gelet op de hierboven geschetste ontwikkelingen wil ik ook voor
gehandicapten een integrale benadering van de hulpvraag van de burger,
waarbij cliëntondersteuning zoveel mogelijk onderdeel uitmaakt van het
primair proces en niet separaat in een apart loket is georganiseerd. Ik
denk daarbij aan een gefaseerde vergroting van de zeggenschap van

Tweede Kamer, vergaderjaar 2010–2011, 30 597, nr. 197

4

gemeenten over de capaciteit en deskundigheid/middelen van MEE.
Gemeenten krijgen hierdoor de regie op cliëntondersteuning en de
cliëntondersteuning kan op lokaal niveau integraal en voor alle doelgroepen worden vormgegeven. Gemeenten kunnen ervoor zorgen dat
cliëntondersteuning aansluit op de andere (lokale) participatievoorzieningen op het gebied van zorg, welzijn, arbeid en onderwijs en kunnen
cliëntondersteuning naar de lokale behoeften en omstandigheden
vormgeven. Gemeenten hebben hierin beleidsvrijheid.
Het gemeenteloket is niet alleen de centrale toegang voor participatievoorzieningen, maar ook voor de daarmee samenhangende cliëntondersteuning. Alle burgers kunnen met een (hulp-)vraag terecht bij de
gemeente, van waaruit indien nodig doorverwezen wordt. Het systeem
wordt hiermee ook voor mensen met meervoudige (zorg-)behoeften
eenvoudiger ingericht. Extra loketten dienen zoveel mogelijk beperkt te
worden. Deze algemene benadering stimuleert dat de persoon achter de
beperking of het probleem, centraal komt te staan en voorkomt dat
mensen te snel richting doelgroepspecifieke voorzieningen worden
gestuurd.
Het vergroten van de zeggenschap van gemeenten en daarmee het
verbeteren van de regiefunctie ligt ook in relatie tot de overheveling van
extramurale begeleiding naar de Wmo zeer voor de hand. Deze begeleiding is immers voor een deel ook aan te merken als cliëntondersteuning. Het verschil zit in de intensiteit en de duur van de hulp.
Gemeenten hebben, ook blijkens de eerste evaluatie van de Wmo, laten
zien op de goede weg te zijn met de uitvoering van die wet. Ook hebben
gemeenten in het kader van de pakketmaatregelen AWBZ ervaring
opgedaan met de doelgroep mensen met lichte beperkingen en voor deze
doelgroep al diverse vormen van ondersteuning ontwikkeld.
Gemeenten zullen in het kader van de nieuwe taken die voortvloeien uit
de overheveling van de AWBZ-functie begeleiding naar gemeenten
expertise moeten opbouwen, met name met betrekking tot de doelgroep
verstandelijk gehandicapten. MEE beschikt over deze deskundigheid, het
kapitaal van MEE zit immers in de medewerkers, m.n. de consulenten.
Door zeggenschap van gemeenten over capaciteit/middelen van MEE
gefaseerd te vergroten kan geleidelijk de deskundigheid van MEE worden
ingebouwd in het primaire proces bij de gemeenten, bijvoorbeeld door de
inzet van de ervaren, al vanuit een brede blik werkende MEE-medewerkers
in het Wmo-loket.
In de door mij voorgestane visie krijgen gemeenten op termijn volledige
zeggenschap over het budget voor cliëntondersteuning. Het is aan
gemeenten om dan te besluiten of zij dit willen besteden bij MEE of
cliëntondersteuning op een andere wijze willen organiseren. Ik maak
hiermee een einde aan de ontstane tegenstelling die voor gemeenten is
ontstaan waarbij zij wel wettelijk verantwoordelijk zijn voor cliëntondersteuning maar niet de middelen ontvangen. Met het centraal houden van
MEE zou ik kansen laten liggen bij het integraal benaderen van hulpvragen binnen het systeem en het verminderen van loketten en bureaucratie. Gelet op de doelstellingen van de motie Venrooy-Van Ark/Azmani
met betrekking tot de participatie in brede zin en genoemde doelgroepen
ligt het in de rede om deze taak bij gemeenten neer te leggen. Gemeenten
staan dichtbij de burger en kunnen oplossingen op maat organiseren.
Gemeenten kijken ook breder dan zorg en ondersteuning en zorgen dat de
omgeving toegankelijk is, dat er geschikte woningen zijn voor mensen
met een beperking en dat mensen toe worden geleid naar onderwijs en
arbeid. Daarnaast vind ik ten principale dat ons stelsel van zorg en
ondersteuning moet deugen. Geen voorzieningen uit gebrek aan
vertrouwen buiten het systeem om, maar juist informatie, advies en
cliëntondersteuning binnen het systeem organiseren en oplossen. Er is

Tweede Kamer, vergaderjaar 2010–2011, 30 597, nr. 197

5

dan (op termijn) geen separate organisatie buiten het systeem nodig voor
het bieden van cliëntondersteuning.
4. Proces
Bovenstaande visie op cliëntondersteuning is er één op hoofdlijnen
waarin ik aangegeven heb het wenselijk te achten om – in lijn met de
concentratie van participatievoorzieningen bij gemeenten en de formele
verantwoordelijkheid van gemeenten voor cliëntondersteuning – ook de
cliëntondersteuning voor gehandicapten gefaseerd bij gemeenten onder
te brengen. Deze visie op hoofdlijnen wil ik de komende tijd nader
verkennen en uitwerken, in nauw overleg met gemeenten/VNG, de
MEE-organisaties en cliënten- en patiëntenorganisaties. Daarbij zal
expliciet worden stilgestaan bij de fasering, het tijdpad, doelgroepen en
de eisen die aan een dergelijk traject gesteld mogen worden.
Aandachtspunt betreft ook de wijze waarop de cliëntondersteuning
geborgd wordt voor voorzieningen die niet onder de verantwoordelijkheid
van gemeenten vallen zoals de WIA. Wat betreft het tijdpad zal worden
aangesloten op de transitietrajecten die nu worden voorbereid en aan de
hand van monitoring van de voortgang van deze transitietrajecten kan het
tijdpad indien nodig tussentijds worden bijgesteld. Er dient sprake te zijn
van een verantwoorde overgang van cliëntondersteuning voor gehandicapten.
In overleg met de VNG zal ik met mijn collegas van SZW, OCW en V&J
verkennen welke vorm van ondersteuning vanuit het Rijk aan gemeenten
noodzakelijk is bij de samenhangende implementatie van de hervormingsmaatregelen. Voorkomen moet worden dat als gevolg van mogelijke
cumulatie van maatregelen voor bepaalde groepen deze onbedoeld
tussen wal en schip geraken.
Ook moet voorkomen worden dat iedere gemeente zelf het wiel moet
uitvinden. Ondersteuning van gemeenten zou onder meer kunnen bestaan
uit de verspreiding van goede voorbeelden van een zo optimaal mogelijk
model met zo min mogelijk loketten. Kansen voor meer samenhang
kunnen zo maximaal worden benut. Bij deze verkenning zal ik ook met de
VNG en MEE afspraken maken over de rol die MEE kan vervullen tijdens
de transitieperiode van de invoering van de diverse maatregelen uit het
Regeerakkoord. De beoogde gefaseerde nauwere verbinding en intensieve samenwerking tussen gemeenten en MEE draagt bij aan een
«goede» landing van de maatregelen. Ik verwacht u in de loop van het
jaar nader te kunnen informeren over de nadere verkenning en uitwerking
van bovenstaande visie op cliëntondersteuning.
De staatssecretaris van Volksgezondheid, Welzijn en Sport,
M. L. L. E. Veldhuijzen van Zanten-Hyllner

Tweede Kamer, vergaderjaar 2010–2011, 30 597, nr. 197

6