Verkenning benodigde kwantitatieve reductie aantal studenten
creatieve opleidingen

1

Inhoud
Samenvatting .............................................................................................................................................................. 3
1. Inleiding ................................................................................................................................................................... 7
2. Analyse van het aanbod van gediplomeerden op de arbeidsmarkt ................................................................. 8
3. Naar balans tussen vraag en aanbod van gediplomeerden ............................................................................ 14
3.1 Naar balans in een toekomstig perspectief ..................................................................................................... 14
3.2 Naar meer balans in een huidig perspectief .................................................................................................... 17
3.3 Naar balans vanuit een historisch perspectief ................................................................................................. 18

Bijlage 1 Regionale spreiding en ontwikkeling bedrijvigheid en aantal studenten Artiesten ........................ 26
Bijlage 2 Regionale spreiding en ontwikkeling bedrijvigheid en aantal studenten DTP ................................. 29
Bijlage 3 Regionale spreiding en ontwikkeling bedrijvigheid en aantal studenten Mediavormgeving ......... 32
Bijlage 4 Regionale spreiding en ontwikkeling bedrijvigheid en aantal studenten Mode/maatkleding ....... 35

2

Samenvatting
De minister van OCW heeft de CMMBO gevraagd een reflectie te geven op het advies van SBB over o.a. de
benodigde, landelijke reductie van het aantal studenten van vier creatieve opleidingen. Ter voorbereiding
hiervan heeft de CMMBO deze verkenning uitgevoerd. Het vormt één van de bouwstenen voor de reflectie van
de CMMBO, naast o.a. het eerdere advies van de CMMBO over het arbeidsmarktperspectief van creatieve mboopleidingen (2018). Deze verkenning is kwantitatief van aard.
Voor deze verkenning is het eerst relevant te bepalen op welk deel van het totaal aantal studenten van een
opleiding een reductie toegepast moet worden. Met het oog op de Beleidsregel macrodoelmatigheid
beroepsonderwijs heeft de Commissie als uitgangspunt genomen dat een reductie van toepassing is op het deel
van een cohort studenten dat (met of zonder diploma) uitstroomt naar de arbeidsmarkt. Een succesvolle
doorstroom naar een hoger niveau wordt hier dus buiten beschouwing van een reductie gelaten. Uit de analyse
blijkt namelijk dat gediplomeerden die op een hoger niveau nog een diploma behalen daarmee in overwegende
mate hun arbeidsmarktperspectief versterken, ook al is bij een verwante doorstroom naar een hoger niveau de
versterking van het arbeidsmarktperspectief beperkt. De volgende tabel geeft per beroepsopleiding aan welk
deel van een cohort studenten (on)gediplomeerd uitstroomt naar de arbeidsmarkt en succesvol doorstroomt
naar vervolgonderwijs (zie verder paragraaf 1).
Landelijk aandeel van totaal aantal studenten naar categorie (%)
Beroepsopleiding

Ongediplomeerde uitstroom

Gediplomeerde uitstroom

Succesvolle doorstroom

naar arbeidsmarkt

naar arbeidsmarkt

naar hoger niveau

Artiesten

28%

45%

27%

DTP

30%

38%

32%

Mediavormgeving

29%

39%

32%

Mode/maatkleding (niv. 4)

32%

39%

29%

Natuurlijk kan in de praktijk de verhouding tussen bovenstaande drie groepen op landelijk niveau niet geheel
los van elkaar gezien worden. Op instellingsniveau is er echter sprake van een flinke bandbreedtes voor
(on)gediplomeerde uitstroom en doorstroom naar hoger niveau. Dit laatste is van betekenis wanneer in een
latere fase een landelijke, benodigde reductie nader uitgewerkt wordt op instellingsniveau.
Vervolgens is in deze verkenning via verschillende invalshoeken verkend hoe de balans tussen vraag en aanbod
van naar de arbeidsmarkt uitgestroomde gediplomeerden van de betrokken opleidingen versterkt kan worden.
En welke indicatieve reducties van het aantal studenten hieruit voortvloeien. De drie invalshoeken zijn: naar
meer balans in een toekomstig, huidig en historisch perspectief.
• Naar balans in een toekomstig perspectief:
Voor deze invalshoek (zie paragraaf 2) is gekeken naar twee modellen om de verwachte vraag en aanbod van
(on)gediplomeerden die naar de arbeidsmarkt uitstromen met elkaar te vergelijken: Kans op werk (SBB) en het
Arbeidsmarktinformatiesysteem (AIS, ROA). Kort samengevat is de verwachting tot 2022 dat voor de betrokken
creatieve opleidingen op niveau 4 het aantal beschikbare (on)gediplomeerde schoolverlaters zo’n drie keer
groter is dan het aantal verwachte baanopeningen. Om balans te krijgen tussen vraag en aanbod wijst dit op
een benodigde, indicatieve reductie van twee derde van het aantal schoolverlaters dat naar de arbeidsmarkt
3

uitstroomt. Op niveaus 2/3 lijkt er voor de komende jaren sprake te zijn van balans, waarbij opvalt dat het
aantal baanopeningen nagenoeg geheel veroorzaakt wordt door een vervangingsvraag, nauwelijks nog door
een uitbreidingsvraag.
Wanneer voorgaande reductie wordt toegepast op het deel studenten dat (met en zonder diploma) naar de
arbeidsmarkt uitstroomt, geeft dit onderstaande indicatie voor een landelijke reductie van het totaal aantal
studenten per opleiding.
Landelijke reductie van totaal aantal studenten in toekomstig perspectief (%)
Beroepsopleiding

Aandeel (on)gediplomeerde

Benodigde reductie van

Benodigde reductie van

uitstroom naar arbeidsmarkt

uitstroom naar

totaal studenten

van totaal aantal studenten

arbeidsmarkt

Artiesten

73%

Twee derde

49%

DTP

68%

n.v.t.

n.v.t.

Mediavormgeving

68%

Twee derde

46%

Mode/maatkleding (niv. 4)

71%

Twee derde

48%

Kort samengevat blijkt uit bovenstaande tabel dat voor de opleidingen Artiesten, Mediavormgeving en
Specialist Mode/maatkleding, op basis van deze redenering, bijna een halvering van het totaal aantal studenten
aan de orde is om tot balans tussen aanbod en vraag te komen. Balans tussen vraag en aanbod is een ideale
situatie waarbij alle gediplomeerden die naar de arbeidsmarkt uitstromen in voldoende mate werk vinden. Dit is
de hoogst haalbare ambitie.
• Naar balans in een huidig perspectief:
Voor deze invalshoek vormen de CBS-cijfers over de arbeidsmarktpositie van gediplomeerde schoolverlaters het
uitgangspunt. Doel is het percentage gediplomeerden dat minder dan 12 uur per week werk heeft te
verminderen tot een bepaald ambitieniveau, bijvoorbeeld tot minimaal de signaalwaarde in de Beleidsregel
(een minimaal ambitieniveau), of te streven naar geen gediplomeerde schoolverlaters met minder dan 12 uur
per week werk (een maximaal ambitieniveau). Gebaseerd op de aanname dat een (gehele of gedeeltelijke)
vermindering van het deel gediplomeerde uitstroom met minder dan 12 uur werk per week overeen komt met
de benodigde reductie, staat in onderstaande tabel aangegeven tot welke reducties deze invalshoek leidt.
Tabel: Landelijke reductie van totaal aantal studenten in huidig perspectief (%)
Beroepsopleiding

Aandeel (on)gediplomeerde

Benodigde reductie van

Benodigde reductie van

uitstroom naar arbeidsmarkt

uitstroom naar

totaal studenten

van totaal aantal studenten

arbeidsmarkt

Artiesten

73%

6% - 36%

5% - 26%

DTP

68%

6% - 36%

4% - 25%

Mediavormgeving

68%

1% - 31%

1% - 21%

Mode/maatkleding (niv. 4)

71%

7% - 37%

5% - 26%

Deze invalshoek leidt tot reducties van enkele procenten tot een kwart van het aantal studenten van de
betrokken opleidingen op landelijk niveau.

4

Uit de verkenning komt verder een grote bandbreedte tussen instellingen naar voren t.a.v. de CBS-indicator
Werk. De gediplomeerde schoolverlaters presteren per instelling zeer verschillend op de arbeidsmarkt.
• Naar meer balans in historisch perspectief
Deze benadering is gebaseerd op het uitgangspunt dat per 2008 de wettelijke zorgplicht
arbeidsmarktperspectief is ingevoerd. In ieder geval zou de groei van het aantal studenten van de betrokken
opleidingen vanaf die tijd verantwoord moeten kunnen worden op basis van de vraag vanuit de arbeidsmarkt.
De groei van vóór 2008 blijft hierbij buiten beschouwing.
Uit de verkenning (paragraaf 4) blijkt dat voor alle vier de betrokken opleidingen er uit oogpunt van
economische ontwikkeling vanaf 2008 geen reden was voor groei van het aantal studenten. Uit bestuurlijk
oogpunt kan het standpunt ingenomen worden dat in ieder geval deze groei van het aantal studenten terug
gedraaid moet worden, uitgezonderd de succesvolle doorstroom naar een hoger niveau. Concreet gaat het dan
om de volgende percentages voor een landelijke reductie van het huidig totaal aantal studenten:
Landelijke reductie van totaal aantal studenten in historisch perspectief (%)
Beroepsopleiding

Aandeel (on)gediplomeerde

Reductie aantal

Benodigde reductie van

uitstroom naar arbeidsmarkt

studenten van 2016 naar

totaal studenten

van totaal aantal studenten

2007

Artiesten

73%

49%

36%

DTP

68%

10%

7%

Mediavormgeving

68%

23%

16%

Mode/maatkleding (niv. 4)

71%

34%

24%

Uit bovenstaande benadering volgt een indicatieve reductie van een derde van het aantal studenten Artiesten,
een zesde van het aantal studenten Mediavormgeving en een kwart van het aantal studenten Specialist
Mode/maatkleding.
Daarnaast blijkt uit deze analyse dat de regionale spreiding en ontwikkeling van de bedrijvigheid en het aantal
studenten per opleiding slechts deels overeenkomt. Veel creatieve bedrijvigheid concentreert zich in de regio
Amsterdam, vaak op enige afstand gevolgd door andere G4 gemeenten en op afstand daarvan andere stedelijke
gebieden. Recente groei van het aantal studenten heeft zich echter ook elders voorgedaan. Dit bevestigt het
belang van een regionaal selectieve krimp.
Tot slot:
Twee zaken zijn duidelijk geworden in de verkenning. Ten eerste hangt de omvang van de benodigde landelijke
reductie sterk af van het gekozen ambitieniveau. Wanneer gestreefd wordt naar een kwantitatief evenwicht
tussen vraag en aanbod van gediplomeerden op de arbeidsmarkt is de benodigde reductie duidelijk groter dan
wanneer geaccepteerd wordt dat het aanbod (veel) groter is dan de vraag. Daarom heeft de commissie eerder al
gepleit voor het benoemen van een ambitieniveau (streefwaarde), naast de signaalwaarde in de Beleidsregel als
minimum uit oogpunt van de handhaving van de zorgplicht op instellingsniveau. Deze laatste waarde ligt, zeker
in de huidige periode van hoogconjunctuur, laag. Ten tweede vallen de grote verschillen tussen regio’s en
instellingen op. Dit pleit volgens de Commissie om in het vervolg een landelijke reductie selectief en niet
generiek over instellingen te verdelen. Er zijn duidelijke aanwijzingen dat bij een generieke verdeling van een

5

(zeer) beperkte landelijke reductie over instellingen niet alle instellingen aan hun zorgplicht
arbeidsmarktperspectief kunnen voldoen.
Per beroepsopleiding ontstaat een volgend beeld:
• Artiesten:
Wanneer evenwicht tussen vraag en aanbod wordt nagestreefd, volgt hieruit een indicatieve reductie van
maximaal de helft van het aantal studenten. De eerdere analyse van de CMMBO dat het hier gaat om een
grotendeels ongestructureerde arbeidsmarkt wordt bevestigd. Het aanbod van de huidige
opleiding/kwalificaties zou geconcentreerd moeten worden in enkele centra voor podiumkunsten. Binnen
zo’n geconcentreerd netwerk zijn meer perspectieven voor gediplomeerden om werk te realiseren. Buiten
dit beperkt aantal centra zouden dans, drama en muziek meer generiek aandacht verdienen en geïntegreerd
kunnen worden in andere opleidingen, bijvoorbeeld in de vrije ruimte (keuzedelen).
• DTP:
Uit de verkenning volgt een maximale reductie van een kwart van het aantal studenten. De verkenning
bevestigt, met het oog op de langere termijn, dat de huidige beroepsopleiding DTP aan het einde van zijn
levenscyclus komt. Dit vanwege technologische ontwikkelingen en een daarmee samenhangende afname
van bedrijvigheid waarop DTP van oudsher is gericht. Naast het voorzien in een bescheiden
vervangingsvraag heeft de huidige opleiding in sterke mate nog een op- en afstroomfunctie voor met name
de opleiding Mediavormgeving, die nu ook een te beperkt arbeidsmarktperspectief kent. Inmiddels is
duidelijk dat het kwalificatiedossier DTP vervangen wordt door Mediamaken. Voor een beter
arbeidsmarktperspectief zal dit laatste dossier zich moeten onderscheiden van DTP.
• Mediavormgeving:
Een reductie van een zesde tot maximaal de helft van het aantal studenten wanneer evenwicht tussen vraag
en aanbod wordt nagestreefd. De opleiding is in zichzelf arbeidsmarktrelevant. Te veel studenten maken de
spoeling echter te dun. Met name pas afgestudeerden die als zzp-er de arbeidsmarkt betreden ervaren dat
het zonder netwerk zeer moeilijk is. De groei van studenten vanaf 2008 heeft zich met name voorgedaan bij
roc’s (ver) buiten de creatieve centra.
• Specialist Mode/maatkleding:
Een reductie van een kwart tot maximaal de helft van het aantal studenten. Dat betekent dat de opleiding
relatief klein wordt. Reductie zou daarom selectief ingevuld moeten worden, mede in relatie tot het goed
georganiseerd aanbod van private opleidingen en geografische concentraties van modebedrijven.
De indicator Werk op niveau is in deze verkenning buiten beschouwing gelaten voor de benadering van een
kwantitatieve reductie. Uit het eerder uitgevoerde themaonderzoek blijkt dat gediplomeerden van de betrokken
opleidingen die werkzaam zijn in hun vakgebied doorgaans vaker werk op niveau hebben dat gediplomeerden
die buiten hun vakgebied werkzaam zijn.

6

1. Inleiding
Naar aanleiding van het CMMBO-advies over het arbeidsmarktperspectief van creatieve mbo-opleidingen (april
2018) hebben SBB en MBO-Raad aan de minister van OCW een advies uitgebracht (december 2018) om door
middel van zelfregulering het arbeidsmarktperspectief van betrokken vier creatieve opleidingen te versterken.
De aanpak is verdeeld in vier stappen:
1. Stabilisatie van het aantal studenten in schooljaar 2019-2020 t.o.v. 2017-2018;
2. Nadere analyse van het arbeidsmarktperspectief en bepalen (evt.) landelijke reductie van studenten;
3. Verdeling van landelijke reductie over mbo-instellingen;
4. Handhaven van afspraken door mbo-instellingen.
Voor de uitwerking van stap 2 heeft SBB op 20 juni 2019 een nader advies aan de minister van OCW uitgebracht
over het versterken van het arbeidsmarktperspectief van de beroepsopleidingen Artiesten, DTP,
Mediavormgeving en Mode/maatkleding door middel van het vernieuwen van opleidingen en het bevriezen of
reduceren van de instroom van nieuwe studenten. De Minister heeft, n.a.v. een toezegging aan de Tweede
Kamer, op 26 juni 2019 de CMMBO gevraagd een reflectie te geven op dit advies in het licht van de Beleidsregel
macrodoelmatigheid beroepsonderwijs. En dan met name op de voorgestelde reductie van de instroom op
landelijk niveau.
De kern van de wettelijke zorgplicht arbeidsmarktperspectief is dat een instelling alleen een beroepsopleiding
aanbiedt als gediplomeerde schoolverlaters binnen een redelijke termijn werk vinden op het niveau van de
gevolgde opleiding. De Beleidsregel bevat nadere criteria om vast te kunnen stellen of zorgplichten door
instellingen worden nageleefd. Zo wordt bijvoorbeeld toegelicht dat ook de doorstroom van gediplomeerden
naar een hoger niveau mee afgewogen moet worden en dat gegevens over de toekomstige arbeidsmarktkansen
(van onder meer het ROA en de SBB) in de afweging kunnen worden betrokken. Tenslotte worden o.a. de
kwaliteit en toegankelijkheid van opleidingen als aandachtspunten benoemd. De Commissie heeft voor deze
reflectie voorgaande aandachtspunten inhoudelijk in acht genomen. Uit het uitgevoerde themaonderzoek naar
creatieve opleidingen blijkt dat de beschikbaarheid van stageplaatsen een slechte voorspeller is van het
arbeidsmarktperspectief van deze opleidingen, deze indicator heeft de Commissie dus buiten beschouwing
gelaten.
De Commissie wil met deze reflectie niet de indruk wekken dat op landelijk niveau, voor de gehele mbo-sector,
een algemeen geldende uitspraak kan worden gedaan over het voldoen aan de zorgplicht
arbeidsmarktperspectief voor de betrokken opleidingen. Die zorgplicht is namelijk van toepassing op
individuele instellingen en die blijft onverkort van toepassing.
Om een reflectie te kunnen geven op het SBB advies heeft de CMMBO onderhavige verkenning uitgevoerd. Eerst
bevat hoofdstuk 2 voor de betrokken opleidingen een analyse van welk deel van een cohort studenten zonder
diploma de opleiding verlaat, welk deel met een diploma aan het werk gaat en welk deel succesvol doorstroomt
naar een hoger niveau. Zo blijft de laatste categorie buiten beschouwing van een reductie. Hoofdstuk 3 gaat in
op de vraag hoe een betere balans gevonden kan worden tussen vraag en aanbod van gediplomeerde
schoolverlaters, met het oog op de nabije toekomst, vanuit een huidig perspectief en vanuit een historisch
perspectief.

7

2. Analyse van het aanbod van gediplomeerden op de arbeidsmarkt

f. Behaalt diploma op hoger
niveau
d. Gaat verder studeren

b. Behaalt diploma
opleiding

a. Totaal studenten
per opleiding

g. Behaalt geen diploma op
hoger niveau, verlaat
onderwijs
e. Verlaat onderwijs met
diploma van de opleiding

c. Verlaat instelling zonder
diploma opleiding

Ooit
terug in
onderwijs

Arbeidsmarkt

Verhouding aanbod en vraag
van gediplomeerden op de
arbeidsmarkt

Verwachte vraag

8

Voorgaand schema brengt voor een cohort studenten de relatie in beeld tussen het totaal aantal ingeschreven
studenten en welk deel daarvan zonder diploma de opleiding verlaat, met het diploma gaat werken en welk
deel succesvol doorstroomt. Dit maakt het later mogelijk om o.a. succesvolle doorstroom buiten beschouwing
van de reductie te laten en een benodigde reductie van het aantal gediplomeerden dat met diploma gaat
werken terug te kunnen rekenen naar een reductie van het totaal aantal studenten. Voor sommige gegevens
wordt ook de bandbreedte tussen instellingen geïllustreerd.
a. Totaal studenten per opleiding:
Dit is het totaal aantal studenten dat is ingeschreven op de betreffende beroepsopleiding. Dit aantal is
gebaseerd op gegevens uit het basisregister onderwijs van DUO. Onderstaande tabel geeft een overzicht van
de ontwikkeling van het aantal studenten van de betrokken beroepsopleidingen van 2007 t/m 2018. Sinds de
invoering van de zorgplicht arbeidsmarktperspectief in 2008 is het aantal studenten toegenomen.
Tabel: ontwikkeling aantal studenten naar beroepsopleiding
Beroepsopleiding

2007

2008

2010

2012

2014

2016

2017

2018

Artiesten

1.548

2.070

2.812

2.872

2.959

3.051

2.983

3.113

DTP

1.220

1.311

1.316

1.493

1.317

1.348

1.367

1.440

Mediavormgeving

9.111

9.913

11.008

11.122

11.717

11.754

11.574

10.954

Mode/Maatkleding

991

1.008

1.234

1.219

1.262

1.329

1.270

1.153

Bron: DUO

Behalve de opleiding DTP betreft het hier vooral opleidingen op niveau 4 in de beroepsopleidende leerweg
(bol). Zie onderstaande tabel (schooljaar 2016-2017).
Tabel: aantal studenten naar niveau
Beroepsopleiding

Totaal studenten

Artiesten

3.051

DTP

1.348

Mediavormgeving

11.754

Mode/Maatkleding

1.329

niveau 2

niveau 3

niveau 4
3.051

371

977
11.754
491

838

Bron: DUO

b. Behaalt diploma opleiding:
Een deel van de ingeschreven studenten (a) behaalt het betreffende diploma van de opleiding. Dit aandeel
wordt benaderd aan de hand van het Jaarresultaat. Het Jaarresultaat is een gangbare indicator voor het
bepalen van onderwijsresultaten in o.a. het toezicht. Daarbij geldt de volgende definitie en normstelling:
Indicator

Definitie

Niveau

Norm ‘voldoende’

Waardering ‘goed’

Jaarresultaat

Het aantal gediplomeerden in een

2

67%

82%

bepaald jaar als percentage van

3

68%

85%

hetzelfde aantal gediplomeerden plus

4

68%

85%

de ongediplomeerde instellingsverlaters
in hetzelfde jaar.
Bron: Inspectie van het Onderwijs

9

Globaal gezien betekent de norm ‘voldoende’ dat twee derde van de ingeschreven studenten hun diploma
(bij de instelling) haalt en één derde niet. Voor het oordeel ‘goed’ ligt de lat hoger. Het gemiddelde cijfer voor
het gehele mbo is 73%.
Onderstaande tabel geeft een overzicht van de landelijke cijfers voor de indicator Jaarresultaat voor de
betrokken beroepsopleidingen (2017) en van de spreiding van het Jaarresultaat tussen de instellingen
(gemiddelde 2014 t/m 2017).
Tabel: Jaarresultaat per beroepsopleiding (landelijk en bandbreedte instellingen)
Beroepsopleiding

Jaarresultaat: landelijk

Jaarresultaat: bandbreedte instellingen

Artiesten

72 %

DTP

70 %

57% - 85%
56% - 92%

Mediavormgeving

71 %

51% - 79%

Mode/Maatkleding (niv. 4)

68%

59% - 80%

Bron: DUO

Uit voorgaande tabel blijkt dat op landelijk niveau het Jaarresultaat van de vier opleidingen varieert van
68% tot 72%. Dit is voor alle vier de opleidingen ‘voldoende’ en tevens beneden het landelijk mbogemiddelde. Er is sprake van aanzienlijke verschillen tussen instellingen.
Tevens blijkt dat 28% tot 32% van de studenten de instelling verlaat zonder diploma van de betrokken
opleiding (zie volgend punt c.)
c. Verlaat instelling zonder het diploma opleiding:
Dit is het deel van de ingeschreven studenten dat niet zijn diploma van de betreffende opleiding haalt en de
instelling verlaat. Het kan zijn dat de student vervolgens een opleiding gaat volgen aan een andere instelling,
het kan ook zijn dat de student uit het bekostigd onderwijs stroomt naar de arbeidsmarkt (al of niet met een
eerder behaald mbo-diploma). Het CBS1 geeft op landelijk niveau enig inzicht in de situatie van het deel van
de studenten dat zonder het diploma van de opleiding te hebben behaald uit het bekostigd onderwijs is
gestroomd (uitstroom schooljaren 2012-2013 t/m 2014-2015):
Opleiding

% Ooit terug in onderwijs

% werk (>12 uur/week)

Artiesten

20%

45%

DTP

19%

41%

Mediavormgeving

28%

44%

Mode/maatkleding

27%

39%

Totaal MBO

14%

62%

Bron: CBS

Uit voorgaande cijfers blijkt dat ongediplomeerde uitstromers van deze opleidingen slecht aan het werk
komen. Ook blijkt dat een beperkt deel (ca. een kwart) van deze groep later terugkeert in het bekostigd
onderwijs. Het illustreert het belang van dat zoveel mogelijk studenten hun diploma behalen.

1

https://www.cbs.nl/nl-nl/maatwerk/2018/27/arbeidsmarktkenmerken-mbo-uitstromers-2012-13-2014-15

10

d. Gaat verder studeren:
Een deel van de gediplomeerden (b) gaat verder studeren, doorgaans op een hoger opleidingsniveau. Voor
de bepaling van het aandeel dat verder gaat studeren is het van belang niet alleen te kijken naar de
doorstroom direct aansluitend op het behalen van het diploma, maar ook naar gediplomeerden die na één
jaar (of nog later) doorstromen (het verschil kan oplopen tot zo’n 20%-punt per opleiding). Daarnaast moet
in het achterhoofd gehouden worden dat de doorstroom jaarlijks enigszins (enkele %-punt) fluctueert. De
volgende doorstroomcijfers zijn ontleend aan het ROA2 en DUO3, ze geven afzonderlijk een beeld van de
totale doorstroom van gediplomeerden van de betrokken beroepsopleidingen, respectievelijk de
bandbreedte tussen instellingen.
Tabel: aandeel doorstroom gediplomeerden van totaal aantal gediplomeerden
Beroepsopleiding

Doorstroom cohort gediplomeerden 2011

Doorstroom cohort gediplomeerden 2015

(t/m 4 jaar na diplomering)

(t/m 2 jaar na diplomering)

Landelijk (ROA)

Bandbreedte instellingen (DUO)

Artiesten

57 %

DTP

62 %

26% - 100%
17% - 76%

Mediavormgeving

63 %

27% - 71%

Mode/Maatkleding (niv. 4)

62%

22% - 50%

Bronnen: ROA, DUO

Het landelijk gemiddelde voor doorstroom van gediplomeerden van alle mbo-opleidingen bedraagt ca. 50%.
De doorstroom van gediplomeerden van de betrokken creatieve opleidingen ligt dus hoger. Daarnaast is er
sprake van een flinke bandbreedte per instelling.
Voor deze verkenning wordt met bovenstaand landelijk percentage voor doorstroom van gediplomeerden
verder gewerkt, omdat deze een zo volledig mogelijk beeld geeft van de doorstroom van een cohort,
ongeacht het moment van doorstroom. Door deze gegevens te combineren met de gegevens onder b, kan de
doorstroom naar een hoger niveau ook uitgedrukt worden als een aandeel van het totaal aantal studenten,
zie volgende tabel. Hieruit blijkt dat dit percentage voor de betrokken opleidingen varieert tussen de 41% en
45%.
Tabel: berekening van aandeel doorstroom gediplomeerden van totaal aantal studenten (cohort)
Beroepsopleiding

Aandeel gediplomeerden

Aandeel doorstroom van

Aandeel gediplomeerde

van totaal studenten (b)

gediplomeerden (d)

doorstroom van totaal
studenten

Artiesten

72%

57%

41%

DTP

70%

62%

43%

Mediavormgeving

71%

63%

45%

Mode/Maatkleding (niv. 4)

68%

62%

42%

2

Meng e.a., Arbeidsmarktrelevantie creatieve mbo-opleidingen, ROA. Het betreft hier de totale doorstroom van de cohorten
gediplomeerden 2010-2011 en 2011-2012 in de periode tot en met het schooljaar 2015-2016.
3
Het gaat hier om doorstroom van gediplomeerden van schooljaar 2015 naar een hoger niveau in schooljaar 2016 en 2017. Bezien over een
langere reeks lag het aandeel doorstroom van het cohort gediplomeerden 2015 enkele procentpunten lager dan voorgaande jaren.

11

e. Verlaat onderwijs met diploma van de opleiding:
Het aandeel gediplomeerden (b) minus het aandeel gediplomeerden dat verder studeert (d) bepaalt de
omvang van het aandeel gediplomeerden dat het bekostigd onderwijs direct (aansluitend aan het behalen
van het diploma) verlaat en uitstroomt naar de arbeidsmarkt (e). Voor de vier betrokken opleidingen is dit
aandeel gediplomeerden dat direct naar de arbeidsmarkt uitstroomt als volgt:
Tabel: berekening van aandeel directie uitstroom van gediplomeerden naar arbeidsmarkt
Beroepsopleiding

Aandeel

Aandeel directe uitstroom

Aandeel directe uitstroom van

gediplomeerden van

van gediplomeerden naar

gediplomeerden naar

totaal studenten (b)

de arbeidsmarkt (100-d)

arbeidsmarkt van totaal

Artiesten

72%

43%

31%

DTP

70%

38%

27%

Mediavormgeving

71%

37%

26%

Mode/Maatkleding (niv. 4)

68%

38%

26%

studenten

Van de betrokken vier opleidingen stroomt dus in eerste instantie ruim een kwart tot bijna een derde van alle
studenten met diploma uit naar de arbeidsmarkt. Later komen daar nog de studenten bij die zonder succes
hun vervolgopleiding hebben verlaten: het aandeel indirecte uitstroom van gediplomeerden naar de
arbeidsmarkt (zie g). Dat geeft het volgende totaalbeeld van het aandeel studenten dat met diploma naar de
arbeidsmarkt uitstroomt van een cohort:
Tabel: berekening van aandeel gehele uitstroom van gediplomeerden naar arbeidsmarkt
Beroepsopleiding

Aandeel directe uitstroom

Aandeel indirecte uitstroom

Totaal aandeel

van gediplomeerden naar

van gediplomeerden naar

uitstroom van

arbeidsmarkt van totaal

arbeidsmarkt van totaal

gediplomeerden naar

studenten

studenten (g)

arbeidsmarkt van totaal
studenten

Artiesten

31%

14%

45%

DTP

27%

11%

38%

Mediavormgeving

26%

13%

39%

Mode/maatkleding (niv. 4)

26%

13%

39%

Bovenstaande tabel geeft aan dat van een cohort studenten van een beroepsopleiding uiteindelijk 39% tot
45% van de studenten met een diploma van die opleiding naar de arbeidsmarkt uitstroomt.
f. Behaalt diploma op hoger niveau:
Van de gediplomeerden die verder zijn gaan studeren (d) behaalt een deel een diploma op hoger niveau.
Om het aandeel te kunnen bepalen van de groep die doorstudeert en een diploma behaalt op een hoger
niveau, wordt gebruikt gemaakt van cijfers uit het themaonderzoek. Hiervoor heeft het ROA een
cohortanalyse uitgevoerd door de doorstromers vijf jaar lang te volgen in het bekostigd onderwijs 4. Hieruit
komt het volgende beeld:
Deze gegevens komen in hoge mate overeen met gegevens van de Vereniging Hogescholen voor studiesucces van mbo-ers
van bacheloropleidingen in de sector Kunst. Dit studiesucces ligt hoger dan in andere hbo-sectoren.
4

12

Tabel: berekening aandeel succesvolle doorstroom (vervolgdiploma op hoger niveau)
Beroepsopleiding

Aandeel gediplomeerde

Diploma van vervolgstudie

Aandeel vervolgdiploma op

doorstroom van totaal

op hoger niveau behaald

hoger niveau behaald van

studenten

totaal studenten

Artiesten

41%

65%

27%

DTP

43%

74%

32%

Mediavormgeving

45%

71%

32%

Mode/Maatkleding (niv. 4)

42%

69%

29%

Bron: ROA

Voorgaande laat zien dat van een cohort studenten van een beroepsopleiding uiteindelijk ruim een kwart tot
een derde van de studenten met een diploma nog een diploma op een hoger niveau behaalt.
Op individueel niveau verbetert de jongere met het behalen van een diploma op hoger niveau doorgaans zijn
kansen op arbeidsmarkt. Dat laat onverlet dat doorstroom (binnen het mbo) naar eenzelfde creatieve
opleiding op hoger niveau een relatief beperkte winst oplevert5. Voorbeeld: het grootste deel van de niveau 3
gediplomeerden DTP stromen door naar de niveau 4 opleiding Mediavormgeving die op zichzelf ook een
matig arbeidsmarktperspectief kent. Desondanks deze relatief beperkte winst wordt in deze verkenning
ervan uitgegaan dat succesvolle doorstroom naar een hoger niveau uit oogpunt van
arbeidsmarktperspectief doorgaans als succesvol beschouwd mag worden.
g. Behaalt geen diploma op hoger niveau, verlaat onderwijs:
Van de gediplomeerden die verder zijn gaan studeren (d) behaalt een deel geen vervolgdiploma op hoger
niveau en stroomt uit het bekostigd onderwijs naar de arbeidsmarkt met het laatst behaalde diploma. Zeker
bij doorstroom van mbo-4 naar het hbo doet uitval zich vooral voor aan het begin van de studie. Deze groep
voegt zich als ware iets later bij groep e (mbo-gediplomeerden die direct na behalen diploma uitstromen
naar de arbeidsmarkt). De volgende tabel geeft per opleiding een indicatie van het aandeel gediplomeerde
studenten dat doorstudeert, maar geen vervolgdiploma op hoger niveau behaalt.
Beroepsopleiding

Aandeel gediplomeerde

Geen diploma van

Aandeel gediplomeerde

doorstroom van totaal

vervolgstudie op hoger

schoolverlaters dat geen

studenten

niveau behaald (100 -f)

diploma van vervolgstudie
op hoger niveau behaald
heeft, van totaal studenten

Artiesten

41%

35%

14%

DTP

43%

26%

11%

Mediavormgeving

45%

29%

13%

Mode/maatkleding (niv. 4)

42%

31%

13%

Uit bovenstaande tabel blijkt dat 11% tot 14% van alle studenten van de betrokken opleiding het diploma
Zie voorts statistische bijlage bij Arbeidsmarktrelevatie creatieve mbo-opleidingen, ROA (2018). Het percentage
werkloosheid onder gediplomeerde schoolverlaters van een verwante opleiding op hoger niveau (bijvoorbeeld in de hbosector Taal en Cultuur/Kunsten) ligt doorgaans enkele procentpunten lager. Een grotere ‘winst’ wordt behaald wanneer
bijvoorbeeld doorstroom heeft plaatsgevonden naar een hbo-diploma in de sector Onderwijs.
5

13

van de opleiding behaalt, maar na doorstroom geen vervolgdiploma op hoger niveau haalt. Zij stromen met
hun behaalde diploma uit naar de arbeidsmarkt (‘indirecte uitstroom’) en voegen zich bij de groep
gediplomeerden die met een diploma direct uitstromen naar de arbeidsmarkt, zie e.
Samenvatting:
Om een globale schatting te kunnen maken van een uit oogpunt van de arbeidsmarkt benodigde reductie van
het aantal studenten van een opleiding, moet allereerst een verband gelegd worden tussen o.a. het totaal
aantal studenten en het deel daarvan dat met een diploma aan het werk gaat. Het deel van alle studenten dat
succesvol doorstroomt naar een hoger niveau en daar een diploma behaalt, kan van een benodigde reductie
uitgesloten wordt. Op basis van voorgaande kan voor de betrokken vier beroepsopleidingen voor een cohort
aangegeven worden welk deel (on)gediplomeerd naar de arbeidsmarkt uitstroomt en welk deel succesvol
doorstroomt en een diploma op hoger niveau behaalt. Zie onderstaande tabel:
Tabel: uiteindelijke bestemming van een cohort studenten per beroepsopleiding.
Beroepsopleiding

Ongediplomeerde

Gediplomeerde

Succesvolle

uitstroom naar

uitstroom naar

doorstroom naar

arbeidsmarkt

arbeidsmarkt

hoger niveau

Totaal

Artiesten

28%

45%

27%

100%

DTP

30%

38%

32%

100%

Mediavormgeving

29%

39%

32%

100%

Mode/maatkleding (niv. 4)

32%

39%

29%

100%

3. Naar balans tussen vraag en aanbod van gediplomeerden
3.1 Naar balans in een toekomstig perspectief
Meer evenwicht brengen tussen vraag en aanbod van gediplomeerden van de betrokken opleidingen op de
arbeidsmarkt, kan vanuit een toekomstig perspectief bekeken worden. De verwachte ontwikkeling van de vraag
in de komende jaren, en dan met name de vacatures die voor (on)gediplomeerde schoolverlaters beschikbaar
komen, wordt hierbij vergeleken met het aantal gediplomeerden dat naar verwachting uitstroomt naar de
arbeidsmarkt. Voor een kwantitatieve inschatting hiervan zijn twee modellen in gebruik: Kans op Werk (SBB) en
het Arbeidsmarktinformatiesysteem (ROA). Beide modellen geven een raming van de verwachte (jaarlijks
gemiddeld aantal) baanopeningen/vacatures en confronteren dat gegeven met het aantal (on)gediplomeerden
dat uitstroomt.
In de ideale situatie is er sprake van balans tussen de verwachte vraag en aanbod. Dit leidt tot een situatie
waarbij er genoeg werk is voor de schoolverlaters en er nauwelijks tot geen sprake is van werkloosheid. Dit is te
typeren als de hoogste ambitie.
Kans op werk (SBB):
De methodiek van SBB6 schat per kwalificatie het beschikbare aantal vacatures voor aan het eind van de
betreffende opleiding. Dit in het vakgebied en op niveau van hun studie (n.b.: de beleidsregel hanteer een iets
6

https://www.s-bb.nl/feiten-en-cijfers/kans-op-stage-leerbaan-en-werk/toelichting-methodiek-en-presentatie-kans-op-

werk

14

ruimer begrip). Deze schatting is gebaseerd op een inventarisatie van huidige functies (op basis van Jobfeed7),
waarna op basis van de verwachte macro-economische ontwikkeling (CPB) een schatting gemaakt wordt van
het aantal vacatures in de nabije toekomst dat ook geschikt is voor schoolverlaters. Voor kleinere opleidingen,
of opleidingen waarvoor geen of te weinig vacatures op internet verschijnen maakt men expertschattingen.
De geschatte vraag wordt vervolgens geconfronteerd met de verwachte uitstroom van gediplomeerden naar de
arbeidsmarkt. Het verwachte totaal aantal gediplomeerden wordt hiervoor gecorrigeerd voor m.n. aansluitende
doorstromers naar vervolgonderwijs (DUO-gegevens).
De volgende tabel geeft een overzicht van gegevens uit Kans op werk voor de betrokken kwalificaties (januari
2019). Met uitzondering van de kwalificatie Mediavormgever betreft het eindoordeel hier grotendeels
expertschattingen, vanwege (te) beperkte aantallen waarnemingen per individuele kwalificatie.
Prognose Kans op werk (januari 2019)
Beroepsopleiding/

Aantal

Beschikbaar

Aantal

Aantal vacatures

Kans op werk

Kwalificatie

gediplomeerden

voor werk

gediplomeerden

geschikt voor

(eindoordeel)

beschikbaar voor

schoolverlaters op

werk

mbo-niveau

Artiesten:
Acteur

198

62%

123

10

Matig

Danser

190

63%

120

<10

Matig

Muzikant

312

68%

212

10

Matig

Musicalperformer

64

62%

40

40

Gering

Medewerker DTP

120

23%

28

160

Matig

Allround DTP-er

324

53%

172

170

Matig

2.861

62%

1.774

430

Gering

Allround medewerker

108

47%

51

50

Matig

Specialist

212

70%

148

50

Gering

DTP-er:

Mediavormgeven:
Mediavormgever
Mode/maatkleding:

Bron: SBB (zie o.a. http://sbb.argumentenfabriek.nl/werk/am00/5/502/25197).

Omdat het eindoordeel grotendeels expertschattingen betreft, moet voorzichtig omgegaan worden met deze
data sec. Zo zou voor de beroepsopleiding Artiesten in totaal jaarlijks zo’n 70 vacatures beschikbaar zijn voor
bijna 500 gediplomeerden. Om meer evenwicht te bereiken zou theoretisch op basis van enkel deze cijfers een
reductie van zo’n 85% aan de orde zijn. Aan een dergelijke interpretatie kleven echter bezwaren.
De enige kwalificatie met een groter aantal waarnemen, Mediavormgever, laat een factor 4 verschil zien tussen
het verwacht aantal gediplomeerden dat naar de arbeidsmarkt uitstroomt en het verwachte geschikt aantal
vacatures in het vakgebied en op niveau.

Jobfeed is een systeem dat alle vacatures die op internet verschijnen inventariseert en, op basis van algoritmen,
categoriseert naar functie, bijbehorende kwalificatie en niveau.
7

15

Arbeidsmarktinformatiesysteem (ROA):
De methodiek van ROA8 schat het aantal baanopeningen voor de komende zes jaar. Dit per cluster kwalificaties
en niveau, waarbij in dit geval het cluster Media en Vormgeving het meest representatief is voor de betrokken
creatieve beroepsopleidingen9. De vraag (baanopeningen) in het model is gebaseerd op de totale vraag naar
gediplomeerden van dit opleidingscluster in de markt (en dus niet beperkt tot hetzelfde vakgebied of niveau).
Ze wordt berekend op basis van statistische bestanden (CBS/SSB) en macro-economische verkenningen (CPB).
Het verwachte aanbod van (on)gediplomeerde schoolverlaters die naar de arbeidsmarkt uitstromen is
gebaseerd op o.a. DUO-gegevens. Het systeem is gedocumenteerd en wordt (op onderdelen periodiek)
geëvalueerd.
ROA onderscheidt dus geen afzonderlijke kwalificaties/beroepsopleidingen, dit uit oogpunt van
betrouwbaarheid van de schattingen. De volgende tabel geeft de gegevens weer van het AIS over de periode
2017-2022.
Prognose Arbeidsmarktinformatiesysteem
Cluster Media en Vormgeving

Cluster Media en Vormgeving

Niveau 4
2017-2022

Niveau 2/3

Jaarlijks

Jaarlijks

gemiddeld

%

2017-2022

Jaarlijks

Jaarlijks

gemiddeld

%

Uitbreidingsvraag

2.600

430

1,1

600

100

0,4

Vervangingsvraag

5.400

900

2,3

6.400

1.060

3,8

Baanopeningen

8.100

1.350

3,3

7.000

1.160

4,2

Instroom schoolverlaters

26.400

4.400

9,2%

5.800

970

3,5

Bron: ROA

Kort samengevat is de verwachting tot 2022 dat voor de betrokken creatieve opleidingen op niveau 4 het aantal
beschikbare (on)gediplomeerde schoolverlaters zo’n drie keer groter is dan het aantal verwachte
baanopeningen. Om balans te krijgen tussen vraag en aanbod wijst dit op een benodigde, indicatieve reductie
van twee derde van het aantal schoolverlaters dat naar de arbeidsmarkt uitstroomt.
Op niveaus 2/3 lijkt er voor de komende jaren sprake te zijn van balans, waarbij opvalt dat het aantal
baanopeningen vooral veroorzaakt wordt door een hoge vervangingsvraag, nauwelijks nog door een
uitbreidingsvraag.
Wanneer voorgaande reductie wordt toegepast op het deel studenten dat (met en zonder diploma) naar de
arbeidsmarkt uitstroomt, geeft dit de volgende indicatie voor een landelijke reductie van het totaal aantal
studenten per opleiding (zie volgende pagina). Voor de niveau 4 opleidingen gaat het om een reductie van bijna
de helft van het aantal studenten. Nogmaals: het gaat hier om een ideale situatie waarbij er genoeg werk is voor
de schoolverlaters en er nauwelijks tot geen sprake is van werkloosheid (hoogste ambitie).

8

Bakens. J. e.a., Methodiek arbeidsmarktprognoses en –indicatoren 2017-2022, ROA, 2018

9

Dit cluster omvat op niveau 4 o.a. de kwalificaties Mediavormgever, Acteur, Danser, Musicalperformer en Muzikant en op

niveau 3 Medewerker DTP en Allround DTP-er. Het aandeel van deze kwalificaties binnen het cluster is aanzienlijk, waardoor
het AIS in overwegende mate bruikbaar is voor het onderhavige doel.

16

Tabel: Landelijke reductie van totaal aantal studenten in toekomstig perspectief (%)
Beroepsopleiding

Aandeel (on)gediplomeerde

Benodigde reductie van

Benodigde reductie van

uitstroom naar arbeidsmarkt

uitstroom naar

totaal studenten

van totaal aantal studenten

arbeidsmarkt

Artiesten

73%

Twee derde

49%

DTP
Mediavormgeving

68%

n.v.t.

n.v.t.

68%

Twee derde

46%

Mode/maatkleding (niv. 4)

71%

Twee derde

48%

3.2 Naar meer balans in een huidig perspectief
Van de groep gediplomeerden die de afgelopen jaren naar de arbeidsmarkt is uitgestroomd brengt het CBS o.a.
in beeld welk deel betaald werk heeft van meer dan 12 uur per week. Op basis van het schoolverlatersonderzoek
heeft het ROA in beeld gebracht welk deel werk op niveau heeft. Dit alles ruim een jaar na uitstroom uit het
onderwijs. Deze indicatoren geven de werkelijke ‘outcome’ weer van de confrontatie van vraag en aanbod van
gediplomeerden van de betrokken beroepsopleidingen. Onderstaand tabel geeft een overzicht van de waarden
van deze indicatoren als gemiddelden over het aangegeven tijdvak. Voor de indicator Werk staat ook de
bandbreedte tussen instellingen vermeld.
Beroepsopleiding

Werk (>12 uur/week)

Werk op niveau (ROA)

(CBS)
Beroepsopleiding

Landelijk

Bandbreedte instellingen

Landelijk

(gemiddelde 2010-2016)

(gemiddelde 2014-2016)

(gemiddelde 2013-2016)

Artiesten

64%

55% - 86%

50%

DTP

64%

50% - 77%

62%

Mediavormgeving

69%

53% - 80%

64%

Mode/Maatkleding

63%

56% - 84%

46%

Totaal mbo

84%

79%

Bronnen: CBS, ROA

De signaleringswaarden in de Beleidsregel macrodoelmatigheid beroepsonderwijs bedragen: 70% werk (>12
uur/week) en 50% werk op niveau (vastgesteld op basis van een periode van economische recessie). Over de
periode 2010 t/m 2016 ligt het gemiddeld percentage werk voor de vier betrokken beroepsopleidingen 1 tot 7
procentpunt beneden de signaleringswaarde en zo’n 15 tot 20 procentpunt onder het mbo-gemiddelde. Er is
sprake van een flinke variatie tussen instellingen. Voor de beroepsopleidingen Artiesten en Mode/Maatkleding
ligt daarnaast het percentage werk op niveau op/onder de signaleringswaarde en voor de betrokken
opleidingen zo’n 15 tot 30 procentpunt lager dan het mbo-gemiddelde.
Aangezien er geen inzicht is in de precieze elasticiteit van vraag en aanbod is het uit methodisch oogpunt
risicovol harde uitspraken te doen over de benodigde reductie van het aantal gediplomeerde schoolverlaters
om bijvoorbeeld uit oogpunt van werk het niveau van de signaleringswaarde te bereiken (enkele tot geen
procenten reductie), het gemiddeld niveau van het mbo te bereiken (tot 20 procent reductie) of een ideale
situatie te bereiken waarin alle gediplomeerde uitstromers werk hebben (tot zo’n 35% reductie). Deze cijfers zijn
gebaseerd op de aanname dat een (gehele of gedeeltelijke) vermindering van het deel gediplomeerde uitstroom
17

met minder dan 12 uur werk per week overeen komt met de benodigde reductie. Deze vingeroefening illustreert
in ieder geval dat de benodigde reductie sterk afhangt van de doelstelling die op termijn wordt nagestreefd.
In onderstaande tabel staat aangegeven wat de aangegeven reducties van gediplomeerden betekenen voor de
reductie van het totaal aantal studenten (het aandeel doorgestroomde gediplomeerden wordt, zoals eerder
aangegeven, hierbij buiten beschouwing gelaten).
Tabel: Landelijke reductie van totaal aantal studenten in huidig perspectief (%)
Beroepsopleiding

Aandeel (on)gediplomeerde

Benodigde reductie van

Benodigde reductie van

uitstroom naar arbeidsmarkt

uitstroom naar

totaal studenten

van totaal aantal studenten

arbeidsmarkt

Artiesten

73%

6% - 36%

5% - 26%

DTP

68%

6% - 36%

4% - 25%

Mediavormgeving

68%

1% - 31%

1% - 21%

Mode/maatkleding (niv. 4)

71%

7% - 37%

5% - 26%

De indicator Werk op niveau wordt hier verder buiten beschouwing gelaten voor de benadering van een
kwantitatieve reductie. Uit het eerder uitgevoerde themaonderzoek blijkt dat gediplomeerden van de betrokken
opleidingen die werkzaam zijn in hun vakgebied doorgaans vaker werk op niveau hebben dat gediplomeerden
die buiten hun vakgebied werkzaam zijn.
3.3 Naar balans vanuit een historisch perspectief
Eerder heeft de CMMBO in haar advies geconstateerd dat de groei van het aantal studenten in het creatieve
domein geen gelijke tred heeft gehouden met de kwantitatieve en kwalitatieve ontwikkeling van de
arbeidsmarkt, met mismatch tot gevolg. Dit wordt hieronder nader toegelicht per beroepsopleiding. Het
bevestigt dat sinds de invoering van de zorgplicht arbeidsmarktperspectief per 2008 er uit oogpunt van
economische ontwikkeling geen reden was tot groei van het aantal studenten in de betrokken opleidingen.
Daarnaast blijkt dat de regionale spreiding van de belangrijkste economische bedrijvigheid slechts ten dele
overeenkomt met de regionale spreiding van het aantal studenten. Ook is er sprake van grote verschillen tussen
instellingen t.a.v. de groei van het aantal studenten van betrokken opleidingen (zie bijlagen). Een reductie van
het aantal studenten zou ook vanuit dit oogpunt selectief moeten plaatsvinden.
Op basis van deze benadering zou de groei van het aantal studenten vanaf 2008 teruggedraaid moeten worden.
Dit leidt indicatief tot de volgende landelijke reducties:
Tabel: Landelijke reductie van totaal aantal studenten in historisch perspectief (%)
Beroepsopleiding

Aandeel (on)gediplomeerde

Reductie aantal

Benodigde reductie van

uitstroom naar arbeidsmarkt

studenten van 2016 naar

totaal studenten

van totaal aantal studenten

2007

Artiesten

73%

49%

36%

DTP

68%

10%

7%

Mediavormgeving

68%

23%

16%

Mode/maatkleding (niv. 4)

71%

34%

24%

18

3.3.1. Artiesten
Van de gediplomeerde artiesten die naar de arbeidsmarkt uitstromen gaat zo’n 32% werken in de bedrijfstak
Podiumkunst en –vermaak10. Hier is de opleiding ook primair op gericht. Het overige deel van de werkende
gediplomeerden artiesten waaiert uit over een groot aantal andere bedrijfstakken en werkt daar relatief vaak
beneden het eigen opleidingsniveau. Om enig zicht te krijgen op de ontwikkeling van de bedrijfstak
Podiumkunst en –vermaak in het afgelopen decennium, staan in de volgende tabel enkele economische
kerngegevens vermeld11.
Economische ontwikkeling bedrijfstak Podiumkunsten en –vermaak in de periode 2008 t/m 2017
Toegevoegde waarde12
+ 0,5%

Aantal

Aantal

Aantal mbo-

% werk

% werk op niveau

werkenden

vestigingen

studenten

(2009 -2016)

(2013-2016)

+ 107%

+ 214%

+92%

64%

50%

Bron: Lisa, CBS, ROA, DUO

Voorgaande tabel illustreert de enorme versnippering en verdunning van werk die zich het afgelopen
decennium in deze bedrijfstak op landelijk niveau heeft voorgedaan. Bij een nagenoeg gelijkblijvende
toegevoegde waarde, is er sprake geweest van een verdubbeling van het aantal werkenden en een forse
verhoging van het aantal vestigingen (= aandeel zzp-ers). Ook de bijna verdubbeling van het aantal mbostudenten in deze periode (van ca. 1.500 naar 3.000) heeft hieraan bijgedragen. Dezelfde koek moet onder veel
meer werkenden verdeeld worden, hetgeen mede een oorzaak is dat relatief veel van deze mbogediplomeerden minder dan 12 uur per week werk hebben.
De volgende figuren geven een beeld van de situatie op regionaal niveau:
• Allereerst geeft onderstaand diagram een beeld van de procentuele verdeling van de toegevoegde waarde
van de bedrijfstak Podiumkunsten en –vermaak over de belangrijkste gemeenten in 2017. Hieruit blijkt o.a.
dat vanuit de gemeente Amsterdam verreweg de meeste bedrijvigheid binnen de bedrijfstak plaatsvindt.
Ruim een kwart van de landelijke toegevoegde waarde wordt vanuit hier gegenereerd. Voor de G4 samen is
dit bijna de helft van de totale toegevoegde waarde.

SBI-codes 9001, 90011 en 90012. Binnen deze categorieën is de categorie Zelfstandig uitvoerend kunstenaar de
belangrijkste (12%-punt).
11
De gegevens zijn ontleend aan de databank Lisa (https://www.lisa.nl/home). De databank bevat gegevens t.b.v. regionale
economische analyses.
12
Berekende toegevoegde waarde op basis van constante prijzen (https://www.lisa.nl/nieuws/84/lisa-lanceerttoegevoegde-waarde-cijfers)
10

19

• De volgende tabel geeft een indruk van de geografische spreiding van studenten Artiesten over
woongemeenten in 2017. Hierin staan de 10 gemeenten aangegeven met de meeste studenten Artiesten. Uit
de tabel blijkt o.a. dat in de gemeenten Amsterdam en Almere in totaal bijna 9% van de studenten Artiesten
woont. Voor de G4 is dat ruim 15%. Tot slot valt op dat er gemeenten zijn die relatief hoger staan met het
aandeel studenten dan met het aantal toegevoegde waarde (zie vorige figuur).

Een vollediger overzicht van de regionale ontwikkeling en spreiding van de bedrijvigheid en aantal studenten
(ook per instelling) staat vermeld in bijlage 1.
Samengevat:
•
Terwijl de toegevoegde waarde van de bedrijfstak Podiumkunsten en –vermaak het afgelopen decennium
nagenoeg gelijk is gebleven, is het aantal beroepsbeoefenaren sterk gestegen. Dat heeft o.a. tot flinke
verdunning van de werkgelegenheid geleid.
•
Ook de verdubbeling van het aantal studenten Artiesten in deze periode heeft bijgedragen aan de groei van
het aantal beroepsbeoefenaren.
•
De gemeente Amsterdam is verreweg het belangrijkste centrum voor de bedrijfstak Podiumkunsten en –
vermaak (‘hotspot’), op afstand gevolgd door de overige drie grote gemeenten.
•
De geografische spreiding van de economische activiteit komt niet geheel overeen met de geografische
spreiding van studenten Artiesten (naar gemeente).
Conclusie:
•
Er was vanaf 2008 (invoering zorgplicht arbeidsmarktperspectief) uit economisch oogpunt geen reden voor
enige groei van het aantal studenten Artiesten op landelijk niveau.
•
De geografische spreiding van een reductie van het aantal studenten Artiesten zou selectief moeten
plaatsvinden, rekening houdend met de spreiding van de betreffende economische activiteit.
3.3.2 DTP
Van de gediplomeerde DTP-ers die zijn gaan werken is zo’n 20% werkzaam in de bedrijfstak Drukkerijen 13. Een
kleiner deel (ca. 13%) is werkzaam binnen de bedrijfstakken Reclamebureaus en Communicatiebedrijven (zie
verderop onder Mediavormgever). Het overige deel is uitgewaaierd over een groot aantal bedrijfstakken.
Drukkerijen zijn van oudsher het belangrijkste werkgebied van de DTP-er (opmaak van documenten t.b.v. druk
en print). In de volgende tabel staan enkele gegevens over de economische ontwikkeling van de bedrijfstak
Drukkerijen in het afgelopen decennium.

13

SBI-code 1812 en met name binnen code 18129 ‘overige drukkerijen’.

20

Economische ontwikkeling bedrijfstak Drukkerijen in de periode 2008 t/m 2017
Toegevoegde waarde
-34%

Aantal

Aantal

Aantal mbo-

% werk

% werk op niveau

werkenden

vestigingen

studenten

(2009 -2016)

(2013-2016)

-42%

-27%

+12%

64%

62%

Bron: Lisa, CBS, ROA, DUO

Door technologische ontwikkelingen op het gebied van media staan drukkerijen al langere tijd onder druk. De
toegevoegde waarde van drukkerijen is het afgelopen decennium met een derde afgenomen, het aantal
vestigingen met een kwart. Het aantal werkenden binnen drukkerijen is nog sterker afgenomen.
Uit o.a. het themaonderzoek naar creatieve mbo-opleidingen blijkt dat door technologische ontwikkeling (m.n.
software) de tussenkomst van een DTP-er tussen ontwerpen en druk/print steeds minder nodig is. Dit laatste
geldt niet alleen voor DTP-ers binnen drukkerijen, maar ook voor DTP-ers binnen reclame- en
communicatiebedrijven (en bedrijven met eigen marketing & communicatie in andere branches). De behoefte
aan DTP-ers betreft nu dan ook hoofdzakelijk een vervangingsvraag van oudere werknemers.
Wat betreft geografische spreiding kan het volgende opgemerkt worden:
• Drukkerijen zijn geografisch meer gespreid over het land. Onderstaande tabel geeft een indruk van de 10
gemeenten met het grootste aandeel in de toegevoegde waarde van drukkerijen. Daaruit blijkt dat er in
mindere mate sprake is van een in het oog springend cluster of hotspot. Drukkerijen zijn (in tegenstelling tot
bijvoorbeeld reclamebureaus) niet nauw verbonden met creatieve centra, zo is het aandeel van Amsterdam
in de toegevoegde waarde het afgelopen decennium sterk gedaald ten gunste van Haarlemmermeer.

• De volgende figuur geeft de geografische spreiding van studenten DTP weer. De 10 gemeenten met de
meeste studenten DTP zijn hierin weergegeven. In Amsterdam en Almere wonen bijna 10% van de
studenten. Verder lijkt er op het eerste gezicht relatie te zijn tussen spreiding van studenten en bedrijvigheid
in de regio Amsterdam en Rotterdam en in het oosten van het land. Voor overige gemeenten is verband
minder duidelijk.

21

Een vollediger overzicht van de regionale ontwikkeling en spreiding van de bedrijvigheid en aantal studenten
(ook per instelling) staat vermeld in bijlage 2.
Samengevat:
• De toegevoegde waarde van de bedrijfstak Drukkerijen is het afgelopen decennium flink afgenomen. Samen
met technologische ontwikkelingen waardoor ‘productieschakel’ DTP steeds meer overbodig wordt, hebben
deze ontwikkelingen gezorgd voor een afnemende vraag en uitstroom van werkenden14.
• Deze ontwikkeling staat op gespannen voet met de lichte groei van het aantal studenten DTP in dezelfde
periode, met als gevolg een gemiddeld onvoldoende perspectief op werk.
• Uit geografisch oogpunt lijkt er enige relatie te zijn tussen de spreiding van studenten en deze economische
activiteit, waarschijnlijk voortkomend uit het verleden.
Conclusie:
• Het beroep van DTP-er is, in zijn huidige vorm, aan het einde van zijn levenscyclus aangekomen.
• De kwalificatie/opleiding zal verder doorontwikkeld moeten worden, anticiperend op snelle
(technologische) ontwikkelingen in de media.
3.3.3 Mediavormgeving
Van de werkende gediplomeerden Mediavormgeving werkt ca. 26% in de bedrijfstakken Communicatie- en
grafisch ontwerp en Reclamebureaus15. Een veel kleiner deel werkt in de ICT en het grootste deel van de
gediplomeerden werkt in uiteenlopende branches. Om enig zicht te krijgen op de ontwikkeling van de
genoemde bedrijfstakken van communicatie- en reclamebureaus in het afgelopen decennium, staan in de
volgende tabel enkele economische kerngegevens.
Economische ontwikkeling bedrijfstakken Reclame- en communicatiebureaus in de periode 2008 t/m 2017
Toegevoegde waarde
+15%

Aantal

Aantal

Aantal mbo-

% werk

% werk op niveau

werkenden

vestigingen

studenten

(2009 -2016)

(2013-2016)

+21%

+75%

+27%

69%

64%

Bron: Lisa, CBS, ROA, DUO

De toegevoegde waarde van de betrokken bedrijfstakken heeft zich het afgelopen decennium licht positief
ontwikkeld. Het aantal werkenden is relatief harder gestegen, waardoor er sprake is van verdunning en
14
15

UWV, Grafische industrie, arbeidsmarktupdate, 2016
Communicatie- en grafisch ontwerp (SBI-code 74101) en Reclamebureaus (SBI-code 7311).

22

versnippering. Het aantal vestigingen is fors toegenomen, wat eerdere inzichten uit het themaonderzoek
bevestigt dat meer werkenden als zelfstandige aan de slag zijn gegaan i.p.v. in een dienstverband. Ook het
aantal mbo-studenten is in de periode relatief harder gestegen (van ca. 9.100 tot 11.800) waardoor hun
arbeidsmarktperspectief onder druk staat. De druk t.a.v. het arbeidsmarktperspectief is met name komen te
liggen bij het uitvoerend werk (m.n. mbo-niveau). De grotere communicatiebureaus besteden dit werk uit tegen
lage tarieven en ontwikkelen zichzelf verder tot adviesbureaus (met potentieel hogere marges) 16. Dit leidt weer
tot een vraag naar hoger opgeleiden bij deze bureaus.
Hoofdlijnen geografische spreiding van bedrijvigheid en studenten:
• Reclame- en communicatiebureaus kennen een duidelijke concentratie in de gemeente Amsterdam. Zo’n
16% van de landelijke toegevoegde waarde in deze bedrijfstakken wordt door bedrijven in Amsterdam
gerealiseerd. Voor de G4 is dit in totaal ruim een kwart van de landelijke toegevoegde waarde. Doorgaans
zijn deze bedrijfstakken geconcentreerd is stedelijke gebieden.

• De geografische spreiding van de studenten Mediavormgeving laat een deels ander beeld zien dan de
spreiding van de bedrijvigheid. In relatie tot de bedrijvigheid is het aandeel studenten in de regio Amsterdam
beperkt. Dit geldt ook voor de G4 in totaal.

Een vollediger overzicht van de regionale ontwikkeling en spreiding van de bedrijvigheid en aantal studenten
(ook per instelling) staat vermeld in bijlage 3.

16

Kenniscentrum Creating 010, Arbeidsmarktperspectief en Doorstroomkansen Creatieve MBO opleidingen, Hogeschool
Rotterdam

23

Samengevat:
• De toegevoegde waarde van de Reclame- en communicatiebureaus is het afgelopen decennium licht
toegenomen. Het aantal werkenden en aandeel zelfstandigen is sterker gestegen, net als het aantal mbostudenten. Dit heeft geleid tot verdunning van de werkgelegenheid.
• De bedrijvigheid is geconcentreerd in Amsterdam, op afstand gevolgd door andere meer stedelijke gebieden.
• De relatie tussen de geografische spreiding van de bedrijvigheid en van studenten lijkt beperkt.
Conclusie:
• De groei van het aantal studenten kan niet verklaard worden door de groei van de toegevoegde waarde van
de meest betrokken bedrijfstakken, vanwege de nog grotere toename van het aantal werkenden.
• Uit geografisch oogpunt lijkt de groei van de bedrijvigheid niet altijd te matchen met de spreiding van
studenten.
• De concurrentie op deze arbeidsmarkt is versterkt het afgelopen decennium, marges zijn onder druk komen
te staan. Het voor (mbo)-gediplomeerden (zonder ervaring en netwerk) als zelfstandige moeten toetreden
tot een dergelijke arbeidsmarkt is moeilijk.
3.3.4 Mode/maatkleding
Van de werkende gediplomeerden Specialist Mode/maatkleding komt 15% te werken in de bedrijfstak
Vervaardiging van kleding (o.a. ateliers). Daarnaast komt 40% te werken in kledingwinkels. Hieronder wordt een
kort overzicht gegeven van de economische ontwikkeling van deze bedrijfstakken 17
Economische ontwikkeling bedrijfstakken Vervaardiging kleding en Kledingwinkels in de periode 2008 t/m 2017
Toegevoegde waarde

Aantal

Aantal

Aantal mbo-

% werk

% werk op niveau

werkenden

vestigingen

studenten

(2009 -2016)

(2013-2016)

-10%

-12%

+53%

63%*

46%*

-7%
Bron: Lisa, CBS, ROA, DUO
* = voor niveaus 3 en 4 samen

De toegevoegde waarde van de betrokken bedrijfstakken is op landelijk niveau het afgelopen decennium licht
afgenomen, het aantal werkenden en het aantal vestigingen is iets meer afgenomen. Tegelijkertijd is het aantal
mbo-studenten in deze periode gegroeid met circa de helft. Niet alleen hebben relatief veel van de
gediplomeerden minder dan 12 uur per week werk, maar geeft een belangrijk deel van de werkende
gediplomeerden aan dat ze werk onder hun niveau te verrichten. Uit het eerdere themaonderzoek kan dit
laatste verklaard worden door het verschil tussen verwachtingen van studenten en gediplomeerden (namelijk
zelf kleding ontwerpen) en feitelijke werkzaamheden (kleding maken en verstellen, verkopen).
Tenslotte kan hier opgemerkt worden dat er sprake is van een goed georganiseerd aanbod van niet bekostigde
modevakscholen die een (deels) vergelijkbare opleiding verzorgen. Over het aantal personen dat een dergelijke
opleiding volgt zijn geen gegevens beschikbaar 18.
De volgende figuren geven op hoofdlijnen een beeld van regionale verschillen:
• Onderstaande figuur geeft een beeld van de procentuele verdeling van de toegevoegde waarde van de
betrokken bedrijfstakken over de belangrijkste gemeenten in 2017. Amsterdam is een belangrijke kern,

17
18

Vervaardiging van kleding (SBI 141) en Winkels in kleding- en modeartikelen (SBI 4771)
Zie o.a. Landelijk platform modevakonderwijs (www.lpmmode.nl)

24

gevolgd door andere gemeenten van de G4 (samen ca. een kwart van de toegevoegde waarde) en
Eindhoven.

• De geografische spreiding van het aantal studenten over de belangrijkste woongemeenten staat in het
volgende diagram vermeld. Hieruit blijkt dat van alle studenten Specialist Mode/maatkleding ca. 14% in
Rotterdam, Amsterdam en Den Haag woont, waarin ook een belangrijk deel van de bedrijvigheid is gelegen.
Daarnaast staan in het diagram ook gemeenten vermeld met een relatief groter aandeel studenten in relatie
tot de spreiding van de bedrijvigheid in de vorige figuur.

Een vollediger overzicht van de regionale ontwikkeling en spreiding van de bedrijvigheid en aantal studenten
staat vermeld in bijlage 4.
Samengevat:
• De toegevoegde waarde van de bedrijfstakken Vervaardiging van kleding en Kledingwinkels is vanaf 2008
t/m 2017 licht afgenomen, net als de werkgelegenheid.
• Het aantal studenten is daarentegen in dezelfde periode toegenomen (dit naast een goed georganiseerd
aanbod van niet bekostigde modevakscholen, waarvan het aantal studenten niet bekend is). Relatief veel
gediplomeerden hebben (te) weinig werk en werk op niveau.
• De geografische spreiding van de bedrijvigheid en van het aantal studenten komen niet geheel overeen.
Conclusie:
• Er was vanaf 2008 uit economisch oogpunt geen reden voor enige groei van het aantal studenten
Mode/maatkleding op landelijk niveau.
• Mede gelet op het beperkt totaal aantal bekostigde studenten en het niet bekostigd aanbod van (deels)
vergelijkbare opleiding, zou bij een reductie van het bekostigd aanbod rekening gehouden moeten worden
met de toegankelijkheid en meer rekening gehouden moeten worden met de regionale spreiding van de
bedrijvigheid.
25

Bijlage 1 Regionale spreiding en ontwikkeling bedrijvigheid en aantal studenten Artiesten

26

27

Ontwikkeling aantal studenten Artiesten
Instelling
Deltion College

2007

2008

2010

2012

2014

2016

83

107

124

104

99

101

9

14

15

3
47

Grafisch Lyceum R'dam
ID College

28

94

110

43

Koning Willem I College

43

44

51

30

37

Landstede

39

59

81

MBO Utrecht

286

310

310

Mediacollege Amsterdam

55

93

105

85

76

Noorderpoort

153

220

294

312

354

371

Rijn IJssel

97

153

220

198

336

367

ROC Albeda College

191

215

239

274

254

241

ROC Amarantis

99

136

258

ROC Arcus College

14

24

73

79

92

89

18

35

40

34

27

ROC AVENTUS
ROC Friesland College

226

241

253

249

241

273

ROC Midden Nederland

77

121

148

154

164

190

68

78

70

47

46

74

112

ROC Tilburg

86

84

97

78

82

64

ROC van Amsterdam

246

295

303

320

347

379

ROC van Flevoland

25

30

49

44

51

34

59

112

100

93

151

157

150

123

ROC Mondriaan
ROC Nijmegen eo

37

ROC Nova College

ROC van Twente
Summa College

44

64

Zadkine

68

91

130

113

37

Totaal

1548

2070

2812

2872

2959

Bron: DUO

28

145

3051

Bijlage 2 Regionale spreiding en ontwikkeling bedrijvigheid en aantal studenten DTP

29

30

Ontwikkeling aantal studenten DTP
Instelling

2007

Alfa-college

2008

2010

2012

2014

2

1

1

1

1

2016

CIBA P

40

31

32

58

54

109

De Eindhovense School/St. Lucas

102

105

114

153

114

90

Deltion College

54

45

39

23

Grafisch Lyceum R'dam

265

276

185

130

100

192

Grafisch Lyceum Utrecht

284

314

315

264

233

194

Landstede

24

52

48

58

50

55

Mediacollege Amsterdam Ma

171

165

139

204

258

215

8

10

3

2

80

160

140

148

169

167

18

22

23

52

Noorderpoort
Rijn IJssel
ROC A12
ROC AVENTUS

1

ROC Da Vinci College
ROC Friese Poort

111

100

ROC Friesland College

2

4

29

81

91

98

72

28

84

61

35

3

4

5

ROC Midden Nederland
ROC Rivor

3

ROC Tilburg

28

ROC van Amsterdam

69

96

63

ROC van Flevoland

41

62

45

3

48

35

70

1

2

1

ROC van Twente

53

72

43

45

17

18

13

Totaal

1220

1311

1316

1493

1317

1348

Waarvan vakinstellingen

862

891

785

809

759

800

Waarvan roc's

358

420

531

684

558

548

ROC West-Brabant
ROC Westerschelde
Scalda

6

Bron: DUO

31

Bijlage 3 Regionale spreiding en ontwikkeling bedrijvigheid en aantal studenten
Mediavormgeving

32

33

Ontwikkeling aantal studenten Mediavormgeven
Instelling

2007

2008

2010

2012

2014

CIBA P

269

302

447

582

667

2016
720

Grafisch Lyceum R'dam

1839

1896

1983

1932

2026

2034

Grafisch Lyceum Utrecht

1286

1386

1369

1370

1440

1457

Mediacollege Amsterdam Ma

1523

1526

1306

1071

968

922

SintLucas/Eindhovense school

1125

1173

1242

1025

1024

933

Alfa-college

142

209

310

251

214

255

Deltion College

536

561

584

492

510

438

Koning Willem I College

83

115

182

210

197

167

Landstede

103

120

180

167

128

140

Noorderpoort

68

138

241

285

358

379

Rijn IJssel

108

108

214

263

308

304

ROC A12

15

106

155

152

185

ROC Albeda College

22

35

41

62

59

34

35

70
71

137

138

ROC AVENTUS

66

110

134

92

87

107

ROC Da Vinci College

115

149

219

220

219

253

ROC Drenthe College

93

109

80

80

75

86

ROC Friese Poort

246

290

297

268

290

357

ROC Friesland College

215

214

350

333

321

294

45

67

68

27

98

ROC Amarantis
ROC Arcus College

ROC Gilde Opleidingen
ROC Graafschap College
ROC Horizon College
MBO Rijnland

38

88

92

40

114

140

130

ROC Midden Nederland

284

292

217

220

255

293

ROC Nijmegen eo

177

194

221

279

305

264

ROC Nova College

56

95

103

ROC Rivor

35

46

45

ROC Tilburg

21

76

81

ROC van Amsterdam

134

143

192

297

337

281

ROC van Flevoland

95

168

235

156

144

139

ROC van Twente

286

321

323

413

472

481

ROC West-Brabant

257

272

307

353

366

363

136

105

88

51

11

ROC Westerschelde
Scalda

25
27

45

99

Stichting ROC TOP
Totaal

9111

9913

11008

11122

11717

11754

Waarvan vakinstellingen

6042

6283

6347

5980

6125

6066

Waarvan roc's

3069

3630

4661

5142

5592

5688

Bron: DUO

34

Bijlage 4 Regionale spreiding en ontwikkeling bedrijvigheid en aantal studenten
Mode/maatkleding

35

36

Ontwikkeling aantal studenten Mode/maatkleding
Instelling

2007

2008

2010

2012

2014

2016

60

80

92

42

62

57

68

18

44

40

46

51

50

61

41

62

65

23

53

48

92

80

64

64

66

Alfa-college
Deltion College
Landstede
Rijn IJssel

32

ROC Albeda College
ROC AVENTUS

72

70

ROC Friesland College

83

75

66

99

107

110

ROC Mondriaan

216

241

269

205

207

208

ROC Tilburg

79

98

124

100

93

103

ROC van Amsterdam

242

190

234

240

246

239

ROC van Twente

74

46

55

51

65

63

Summa College

149

159

155

143

129

113

Zadkine

44

61

81

61

58

59

Totaal

991

1008

1234

1219

1262

1329

Waarvan niveau 4

554

579

800

724

821

838

Bron: DUO

37