Notitie: Duiding
Milieuprestatie
Warmtepompen in de
bestaande bouw

TNO Publiek TNO 2023 M10634
4 april 2023

TNO Publiek

Energy & Materials
Transition
www.tno.nl
+31 88 866 42 56
info@tno.nl

TNO 2023 M10634 – 4 april 2023

Notitie: Duiding Milieuprestatie Warmtepompen in
de bestaande bouw

Auteurs

R. (Rick) Scholtes, E.E. (Elisabeth) Keijzer, J.J. (Joachim) Koot, R.E.J.
(Richard) Kemp

Rubricering rapport

TNO Publiek

Rubricering titel
Rapporttekst

TNO Publiek

Bijlagen

TNO Publiek

Oplage

1

Aantal pagina's

39 (excl. voor- en achterblad)

Aantal bijlagen

4

Opdrachtgever

Ministerie van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelatie

Projectnaam

Milieu en energieprestatie warmtepompen

Projectnummer

060.56840

TNO Publiek TNO 2023 M10634

Alle rechten voorbehouden
Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd en/of openbaar gemaakt door middel van druk,
fotokopie, microfilm of op welke andere wijze dan ook zonder voorafgaande schriftelijke
toestemming van TNO.

© 2023 TNO

TNO 2023 M10634

Samenvatting
De duurzaamheid van warmtepompen staat in de aandacht vanwege recente nieuwsberichten over
nieuwe inzichten in de milieu-impact van warmtepompen1. De Ministeries van BZK en EZK hebben
TNO gevraagd inzichtelijk te maken wat de milieu-impact van zowel de productie als de
energieprestatie van warmtepompen is in vergelijking met cv-ketels en hybride systemen, en de
gevoeligheden die in de huidige milieu-impactberekeningen zitten te duiden.
Bij het trekken van conclusies, moet worden benadrukt dat de analyse is uitgevoerd met een aantal
beperkingen: binnen een zeer kort tijdsbestek, uitgaande van de bestaande achtergrondinformatie
waarin enige inconsistenties zitten, alleen voor een beperkt aantal typen
warmteopwekkingssystemen en energieverbruiksscenario’s en berekend voor een tussenwoning uit
de jaren ’70, met label B.
Ondanks deze beperkingen, kunnen we concluderen dat de milieu-impacts2 van warmtepompen
weliswaar hoger zijn dan voor cv-ketels wat betreft productie, onderhoud en afvalverwerking, maar
dat dit effect ruimschoots wordt gecompenseerd gedurende de gebruiksfase door een lager
aardgasverbruik. Bovendien zal het verschil in milieu-impact de komende jaren groter worden
naarmate de elektriciteitsmix verder verduurzaamt, zoals reeds gepland en in gang gezet is.
Daarnaast is het wel mogelijk en nuttig om de milieu-impact van warmtepompen te verlagen, door
in de eerste plaats in te zetten op koelmiddelen met een lagere impact op klimaatverandering en in
de tweede plaats minder of anders om te gaan met koper.
TNO concludeert dit op basis van deze verkennende studie op basis van nu beschikbare, maar
vaak inconsistente data. Echter, omdat we zijn uitgegaan van conservatieve aannames, is de
verwachting dat een gedetailleerdere analyse niet leidt tot andere conclusies over de milieu-impact
van (hybride-)warmtepompen ten opzichte van een cv-ketel. Nader onderzoek naar specifieke
varianten is wel nodig om tot in detail uitspraken te kunnen doen over een groter aantal
woningtypes, energieverbruiksscenario’s en varianten in warmteopwekkingssystemen.

1 https://milieudatabase.nl/nl/actueel/nieuws/milieubelasting-warmtepomp-valt-hoger-uit/
2 Onder “milieu-impact” wordt een breed scala aan milieueffecten verstaan, die middels weging zijn opgeteld tot een

éénpuntsscore, conform de in Nederland voorgeschreven Bepalingsmethode Milieuprestatie Bouwwerken.

3/39

TNO Publiek TNO 2023 M10634

Inhoudsopgave
Samenvatting .............................................................................................................................................................................3
Inhoudsopgave...........................................................................................................................................................................4
1
1.1
1.2
1.3
1.3.1
1.3.2

2
2.1
2.2
2.3
2.4
2.5
2.6

3
3.1
3.2
3.3
3.3.1
3.3.2
3.4

4

Inleiding .........................................................................................................................................................................5
Aanleiding......................................................................................................................................................................................................5
Doel .................................................................................................................................................................................................................5
Aanpak & reikwijdte..................................................................................................................................................................................5
Algemene uitgangspunten......................................................................................................................................................................5
Gevolgde stappen en beperkingen .....................................................................................................................................................6
Beknopte toelichting: bepalen van milieu-impact in de woningbouw..................................................8
LCA .................................................................................................................................................................................................................8
LCA-regels in de Nederlandse bouw ................................................................................................................................................8
MKI en CO2-equivalenten......................................................................................................................................................................9
MPG .............................................................................................................................................................................................................10
Energieprestatie......................................................................................................................................................................................10
Combineren van materiaalprestatie en energieprestatie.......................................................................................................10
Milieu-impact van materialen van warmteopwekkingssystemen........................................................12
Milieu-impact van materialen cv-ketel .........................................................................................................................................12
Milieu-impact van materialen hybride systeem .........................................................................................................................13
Milieu-impact van materialen all-electric warmtepomp.........................................................................................................13
Overzichtsbeeld ......................................................................................................................................................................................13
Bandbreedte door type koudemiddel en hoeveelheid lekkage.............................................................................................14
Vergelijking warmteopwekkingssystemen.....................................................................................................................................17

4.2

Milieu-impact van energieverbruik..................................................................................................................19
Milieu-impact van energieverbruik in verschillende warmteopwekkingssystemen (huidige elektriciteitsmix) .19
Milieu-impact van energieverbruik in verschillende warmteopwekkingssystemen (groene elektriciteit)...........20

5

Totaalbeeld: milieu-impact van materialen en energieverbruik tezamen........................................22

6
6.2

Conclusies & discussie ........................................................................................................................................25
Conclusies .................................................................................................................................................................................................25
Discussiepunten......................................................................................................................................................................................26

7

Ondertekening .........................................................................................................................................................28

4.1

6.1

Bijlagen
Bijlage A:

Uitgangspunten berekening materialen cv-ketel

29

Bijlage B:

Uitgangspunten berekening materialen hybride systeem

31

Bijlage C:

Uitgangspunten berekening materialen all-electric warmtepomp

33

Bijlage D:

Uitgangspunten energieverbruik woningen

36

TNO Publiek

4/39

TNO Publiek TNO 2023 M10634

1

Inleiding

1.1

Aanleiding
In februari 2023 is veel media-aandacht geweest over de milieu-impact van warmtepompen. De
aanleiding hiervoor was een persbericht van Stichting Nationale Milieudatabase (hierna: sNMD),
waarin toegelicht werd dat de milieu-impact van warmtepompen na onderzoek hoger bleek dan tot
nu toe gedacht3. In de berichtgeving werd onder andere gesteld dat dit verstrekkende gevolgen zou
kunnen hebben voor de bouwproductie en verduurzaming van de woningvoorraad (o.a. aanscherping
van de zogeheten MPG-eis). Daarnaast levert het discussie op rondom de uitfasering van cvketels en de duurzaamheid van de alternatieve installaties.
Bij sNMD loopt momenteel een verdiepend onderzoek naar de milieu-impact van de productie van
warmtepompen (zogeheten categorie 3 data; meer hierover in hoofdstuk 2), dit onderzoek is naar
verwachting rond de zomer afgerond. De Ministeries van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties
(BZK) en van Economische Zaken en Klimaat (EZK) hebben echter op korte termijn (maart/april
2023) behoefte aan nadere duiding.
BZK en EZK hebben daarom aan TNO gevraagd om op korte termijn enige duiding te leveren over
de milieu-impact van zowel de productie als ook de energieprestatie van warmtepompen toegepast
in een tussenwoning uit de jaren ’70, met label B en de gevoeligheden die in de gecombineerde
milieu-impactberekeningen zitten.

1.2

Doel
Het doel van dit onderzoek is om inzichtelijk te maken wat de milieu-impact van zowel de
productie als de energieprestatie van warmtepompen toegepast in een tussenwoning uit de jaren
’70, met label B is in vergelijking met cv-ketels en hybride systemen, en de gevoeligheden die in
de huidige milieu-impactberekeningen zitten. Daarom wordt in het volgende hoofdstuk eerst een
korte uitleg gegeven van veelgebruikte begrippen zoals LCA, NMD, MKI, MPG, CO2-emissie en
EPC. Daar leggen we ook uit waarom we in deze notitie zowel een breed spectrum van
milieueffecten (MKI) als ook broeikasgasemissies (CO2-equivalenten) bespreken.

1.3

Aanpak & reikwijdte

1.3.1

Algemene uitgangspunten
TNO heeft desgevraagd in een kort tijdsbestek (7-31 maart) een bureaustudie uitgevoerd naar de
milieu-impact en broeikasgasemissies van all-electric warmtepompen, hybride systemen en cvketels in bestaande bouw. Hierbij hebben we zowel naar de gebruikte materialen voor het
warmteopwekkingssysteem gekeken als naar het energieverbruik gedurende de gebruiksperiode van
het warmteopwekkingssysteem.
3 https://milieudatabase.nl/nl/actueel/nieuws/milieubelasting-warmtepomp-valt-hoger-uit/

TNO Publiek

5/39

TNO Publiek TNO 2023 M10634

Dit onderzoek is zoveel mogelijk uitgegaan van de data en uitgangspunten die sNMD ook
gehanteerd heeft (zoals de samenstelling van een warmtepomp), aangevuld met expertkennis
(bijvoorbeeld wat betreft koudemiddelen) en openbare bronnen (bijvoorbeeld wat betreft
energieverbruik). De reden voor deze aanpak was consistentie met bestaande inzichten (zoals
gecommuniceerd door sNMD) en het korte tijdsbestek. Dit heeft als consequentie dat er geen
diepliggende controle is geweest op de kwaliteit en recentheid van de data, noch op de
achterliggende uitgangspunten van de drie vergeleken installaties, met mogelijke inconsistenties tot
gevolg. Dit heeft echter geen gevolgen voor de overkoepelende conclusies. Bij het bespreken van
de resultaten zal dit nader toegelicht worden.

1.3.2

Gevolgde stappen en beperkingen
Als eerste stap, hebben we de milieu-impact van de materialen van de warmteopwekkingssytemen
in kaart gebracht op basis van communicatie van TNO met sNMD. Deze informatie hebben we
vervolgens gemodelleerd in de standaard LCA-software SimaPro. Bij het verwerken van de
informatie merkten we twee complicaties op. Ten eerste heeft sNMD de milieuberekeningen
uitgevoerd in een andere software (NMD invoermodule) dan bij TNO voorhanden (SimaPro).
Ondanks dat door het gebruik van andere software verschillen kunnen ontstaan, is door ons toch
SimaPro gebruikt, om een aantal redenen: het is de standaard software die in de bouw gebruikt
wordt en werkt volgens dezelfde rekenregels als de NMD invoermodule, maar het biedt
daarentegen de mogelijkheid om zwaartepunten en variaties inzichtelijk te maken. De tweede
complicatie bij het verwerken van de informatie over materialen, was dat er een opvallend verschil
zat in de informatie van sNMD wat betreft de materialen voor hybride systemen en all-electric
warmtepompen. Dit leidt ertoe dat er in het vergelijken van de systemen rekening gehouden moet
worden met een bandbreedte van ten minste 10%. Op detailniveau maakt dit uit, maar voor de
algehele conclusies van het onderzoek niet. In de volgende hoofdstukken zullen we dit nader
uitleggen.
Als tweede stap, hebben we ingezoomd op de meest invloedrijke factor die uit de analyse van de
milieu-impact van een gemiddelde warmtepomp naar voren kwam: koudemiddelen. We hebben een
representatieve selectie gemaakt van mogelijke koudemiddelen die veel gebruikt werden of worden,
en koudemiddelen die vooralsnog minder gebruikt worden maar wel beschikbaar zijn en een kleiner
effect op klimaatverandering hebben. Voor zover mogelijk binnen dit korte tijdsbestek en de
beperkt beschikbare data, hebben we geduid welke variaties er (binnenkort te verwachten) zijn in
de markt en hoe dit doorwerkt in de resultaten en conclusies.
Als derde stap hebben we de milieu-impact van het energieverbruik van de
warmteopwekkingssystemen over de gehele levensduur van de systemen in beeld gebracht.
Hiervoor zijn we uitgegaan van de gemiddelde warmtevraag van een veelvoorkomend woning type:
een tussenwoningen uit de jaren ’70, met label B en een oppervlakte van 110 m2. Hiermee zijn de
meest voor de hand liggende eigenschappen in beeld voor een gemiddelde woning, maar is geen
compleet beeld van alle mogelijke varianten in woningtypes geanalyseerd. Hiervoor is aanvullend
onderzoek nodig waarbij een groter aantal woningtypes, energieverbruiksscenario’s en varianten in
warmteopwekkingssystemen (bijv. verschillende vermogens) beschouwd wordt. Vervolgens is op
basis van de wamtevraag bepaald hoeveel energie er nodig is. In het geval van een cv-ketel
betekent dit een bepaalde hoeveelheid gas. In het geval van een all-electric warmtepomp betreft
dit een bepaalde hoeveelheid elektriciteit en voor een hybride systeem is dat een combinatie van
gas en elektriciteit. Aan de hand van de standaard rekenmethodiek van de NMD (meer hierover in
het volgende hoofdstuk) is vervolgens de milieu-impact van dit energieverbruik bepaald. Hierbij

TNO Publiek

6/39

TNO Publiek TNO 2023 M10634

hebben we zowel de huidige (“grijze”) als een meer duurzame (“groene”) elektriciteitsmix
beschouwd.
De laatste stap van dit onderzoek was het combineren van de milieu-impact van de materialen en
van het energieverbruik. We hebben verschillende mogelijkheden voor warmteopwekkingssystemen,
koudemiddelen, energieverbruiken en elektriciteitsmixen met elkaar vergeleken, om zo een
antwoord te geven op de hoofdvraag: hoe verhouden de milieu-impacts van verschillende
energiesystemen zich tot elkaar wanneer er zowel naar materialen als energieverbruik gekeken
wordt? In het laatste hoofdstuk trekken we de conclusie en geven we discussiepunten aan.

TNO Publiek

7/39

TNO Publiek TNO 2023 M10634

2

Beknopte toelichting: bepalen
van milieu-impact in de
woningbouw
Dit is een informatief hoofdstuk, waarin de methodiek achter de milieuprestatieberekeningen in de
Nederlandse woningbouw wordt uitgelegd. Wat komt er kijken bij het berekenen van de milieuimpact van materialen, gehele woningen en hun energieverbruik? We starten met een introductie
over de algemene rekenmethode: de LevensCyclusAnalyse (LCA). Daarna leggen we uit welke
LCA-methode we in Nederland gebruiken en hoe dat gebruikt kan worden om de milieu-impact te
berekenen en uit te drukken in zogeheten MKI- en MPG-scores. Daarnaast leggen we uit hoe de
milieu-impact van energieverbruik in woningen berekend en vergeleken kan worden met de milieuimpact van de materialen waar de woning mee gebouwd is.

2.1

LCA
LevensCyclusAnalyse (LCA) is een methodiek waarmee milieueffecten (ook wel: milieu-impacts)
van een product of dienst bepaald kunnen worden. In deze methode worden allereerst alle
materialen en processen geïnventariseerd die een rol spelen in de gehele levenscyclus van een
product, van grondstoffenwinning tot productie, onderhoud en uiteindelijke afvalverwerking.
Vervolgens wordt van al deze materialen en processen bepaald, meestal aan de hand van algemene
milieudatabases zoals bijvoorbeeld het internationaal bekende ecoinvent4, welke emissies naar
bodem, water en atmosfeer er optreden. Deze emissies kunnen vervolgens weer geclusterd worden
in milieueffectcategorieën, bijvoorbeeld klimaatverandering (een gewogen optelsom van allerlei
verschillende broeikasgasemissies) of ecotoxiciteit (een gewogen optelsom van allerlei nadelige
effecten van giftige stoffen op planten en dieren). Ook voor deze zogenaamde levenscyclus
impactanalyse (LCIA) bestaan standaardmethodes die voorschrijven welke milieueffectcategorieën
beschouwd dienen te worden en welke karakterisatiefactoren gehanteerd moeten worden om
emissies te clusteren tot milieueffectcategorieën.

2.2

LCA-regels in de Nederlandse bouw
In de Nederlandse bouwsector wordt vanuit de overheid voorgeschreven om met een specifieke
methode en database te werken om de milieu-impact van bouwproducten te bepalen. Dit is
vastgelegd in de Bepalingsmethode Milieuprestatie Bouwwerken5 (hierna “de Bepalingsmethode”).

4 Wernet, G., Bauer, C., Steubing, B., Reinhard, J., Moreno-Ruiz, E., and Weidema, B., 2016. The ecoinvent database version

3 (part I): overview and methodology. The International Journal of Life Cycle Assessment, [27-03-2023] 21(9), pp.1218–
1230.
5 Zie

TNO Publiek

https://milieudatabase.nl/nl/downloads-nmd/downloads-bepalingsmethode/.

8/39

TNO Publiek TNO 2023 M10634

LCA-onderzoeken die uitgevoerd worden conform de Bepalingsmethode en getoetst worden door
een onafhankelijke en erkend deskundige, mogen ingediend worden ter opname in de Nationale
Milieudatabase (NMD). De NMD wordt beheerd door stichting NMD (sNMD) in opdracht van het
BZK en bevat milieudata van duizenden producten, ook wel Environmental Product Declarations
(EPDs) genoemd.
In de discussie over milieudata, is het van belang om te weten dat er drie categorieën data worden
onderscheiden:
1.
2.
3.

Categorie 1 is merkgebonden data van producenten en toeleveranciers; deze data is getoetst
door een onafhankelijk deskundige.
Categorie 2 is merkongebonden data van groepen van fabrikanten en/of toeleveranciers en
branches; deze data is getoetst door een onafhankelijk deskundige.
Categorie 3 is merkongebonden data van sNMD; deze data is niet altijd getoetst door een
onafhankelijk deskundige volgens het volledige toetsingsprotocol. Recente data is vaak
getoetst met een verkorte procedure, oudere data is soms op geen enkele wijze getoetst.

Van oudsher is het doel van de NMD dat er zoveel mogelijk info van “echte” producten in komt,
oftewel categorie 1 en 2. Categorie 3 is bedoeld als generiek alternatief wanneer categorie 1 of 2
data niet representatief (of niet aanwezig) is. Dat betekent dat de datakwaliteit van categorie 3data vaak lager is dan van de andere data. De afgelopen jaren is veel geïnvesteerd in verbetering
en uitbreiding van de categorie 3-data, maar dat neemt niet weg dat er nog altijd oude data in deze
datacategorie zitten, in vergelijking tot categorie 1 en 2 data, en waarvan de kwaliteit en de
representativiteit nog verbeterd moet worden.

2.3

MKI en CO2-equivalenten
Het uitvoeren van een LCA-onderzoek conform de Bepalingsmethode leidt tot een resultaat in 11
milieueffectcategorieën6 met elk een andere eenheid (bijv. kg CO2-equivalenten voor
klimaatverandering, kg CFC11-equivalenten voor ozonlaagaantasting, enz.). De Bepalingsmethode
schrijft vervolgens voor dat alle milieueffectcategorieën opgeteld kunnen door middel van weging
aan de hand van een monetaire waarde: milieukosten7. Iedere milieueffectcategorie kent een eigen
weegfactor, vastgelegd in de Bepalingsmethode, op basis waarvan alle milieueffecten uitgedrukt
kunnen worden in één getal: de MilieuKostenIndicator (MKI).
Daarnaast wordt in de praktijk in sommige gevallen naast de MKI ook separaat het effect op
klimaatverandering gerapporteerd of gevraagd: “broeikasgasemissies” (ook wel: Global Warming
Potential, GWP), wat wordt uitgedrukt in CO2-equivalenten. De term “equivalenten” betekent dat
de verschillende klimaatveranderende effecten van diverse stoffen hierin zijn meegenomen (bijv.
methaan heeft een sterker broeikasgaseffect dan CO2). In de Kamerbrief over de beleidsagenda
normeren en stimuleren circulair bouwen8 kondigt de Minister tevens aan te willen onderzoeken
hoe er naast de MPG-eis ook een CO2-emissie-eis geïntroduceerd kan worden, vanwege de
specifieke rol van klimaatdoelen en -beleid. Daarom beschouwen we in deze rapportage zowel de

6 Vanwege een wijziging in de bovenliggende Europese standaard (EN15804+A2) vindt er een geleidelijke transitieplaats naar

een nieuwe set van 19 milieueffectcategorieën, die deels overlappen met de bestaande set. Meer hierover op
https://milieudatabase.nl/nl/milieudata-lca/informatie-voor-lca-uitvoerders/milieu-impact-categorieen/.
7 Zie o.a. het “Handboek milieuprijzen” op de website van CE Delft: https://ce.nl/method/milieuprijzen/.
8 https://www.rijksoverheid.nl/documenten/kamerstukken/2022/12/23/kamerbrief-over-beleidsagenda-normeren-enstimuleren-circulair-bouwen.

TNO Publiek

9/39

TNO Publiek TNO 2023 M10634

gewogen som van verschillende milieueffecten in de vorm van MKI als ook broeikasgasemissies in
de vorm van CO2-equivalenten.

2.4

MPG
Door middel van een LCA kan dus de milieu-impact (MKI) van een bouwproduct bepaald worden.
Alle bouwproducten die nodig zijn om één woning te bouwen en onderhouden over zijn levensduur,
kunnen vervolgens bij elkaar opgeteld worden tot één gebouwscore, waarbij ook de vervangingen
gedurende deze levensduur meegenomen dienen te worden. Om gebouwen van verschillende
grootte en levensduur vervolgens te kunnen vergelijken, kan de gebouwscore (MKI) uitgedrukt
worden in de MilieuPrestatie Gebouw (MPG). De MPG is simpelweg de MKI van het gebouw,
gedeeld door het bruto vloeroppervlak en de levensduur (MPG = MKI/m2jaar).
De MPG wordt ingezet middels het Bouwbesluit. Voor nieuwbouwwoningen en -kantoren (met een
vloeroppervlak van minimaal 100 m2) moet sinds enkele jaren een berekening uitgevoerd worden,
waarbij de MPG niet hoger mag zijn dan 0,8. Deze MPG-eis wordt de komende jaren nader
aangescherpt en waarschijnlijk ook uitgebreid voor andere gebouwfuncties en renovatie van
bestaande gebouwen9.

2.5

Energieprestatie
De voorgaande paragrafen beschrijven de milieu-impact ten gevolge van materialen (inclusief
productie, onderhoud en afvalverwerking). De milieu-impact van de gebruiksfase van een gebouw
(het gebouwgebonden energieverbruik), wordt op heel andere wijze bepaald en volgt ook andere
regelgeving: de energieprestatie. Nederlandse nieuwbouwwoningen moeten voldoen aan de BENGeisen, waarbij drie prestatie-indicatoren gehanteerd worden10:
• de maximale energiebehoefte (kWh/m2jr)
• het maximale primair fossiel energiegebruik (kWh/m2jr)
• het minimale aandeel hernieuwbare energie in procenten (%).

2.6

Combineren van materiaalprestatie en
energieprestatie
De standaard rekenmethodieken voor materiaalprestatie en energieprestatie volgen dus
verschillende regels en leiden tot verschillende (eenheden in) uitkomsten. Een directe vertaling van
energieprestatie in dezelfde eenheid als materiaalprestatie (MKI) kan dus niet, maar er zijn wel
andere manieren om de gezamenlijke milieu-impact te analyseren.
Wanneer niet de energieprestatie maar het energieverbruik (uitgedrukt in hoeveelheid gas en
elektriciteit) van een woning wordt beschouwd, kan deze simpelweg omgerekend worden in milieuimpact aan de hand van milieudata voor gas en elektriciteit in de NMD. Vervolgens kan de milieuimpact van de materialen opgeteld of vergeleken worden met de milieu-impact van het
energieverbruik over de levensduur van de materialen.

9 https://www.rijksoverheid.nl/actueel/nieuws/2021/03/11/milieuprestatie-voor-gebouwen-wordt-1-juli-2021-

aangescherpt.
10 https://www.rvo.nl/onderwerpen/wetten-en-regels-gebouwen/beng#energieprestatie-indicatoren---beng

TNO Publiek

10/39

TNO Publiek TNO 2023 M10634

Hierbij is het wel van belang om te realiseren dat er allerlei factoren van invloed zijn op het
energieverbruik en dus op de milieu-impact, die in een enkel verbruiksgetal niet direct zichtbaar
zijn: bijvoorbeeld mate van isolatie, woningtype, woningvorm, enzovoorts.

TNO Publiek

11/39

TNO Publiek TNO 2023 M10634

3

Milieu-impact van materialen
van
warmteopwekkingssystemen
In dit hoofdstuk besteden we aandacht aan de milieu-impact van (de materialen van)
warmteopwekkingssystemen: cv-ketels, hybride systemen en warmtepompen. We bespreken hier
de milieu-impact van de materialen over hun gehele levenscyclus, dus van de winning van de
grondstoffen tot en met de verwerking van de materialen in de einde-levensfase en de emissies
van koudemiddel die het gevolg zijn van lekkages. We beginnen met de cv-ketel, gevolgd door het
hybride systeem en de all-electric warmtepomp. Daarna zullen we inzoomen op de belangrijkste
factoren die de milieu-impact van een warmtepomp bepalen.
Voor de berekeningen van de milieu-impact is gebruikgemaakt van de data uit de NMD, in overleg
met de betrokken partijen (sNMD en LBP Sight). Voor alle warmteopwekkingssystemen is
uitgegaan van een standaard levensduur van 15 jaar, conform de data in de NMD.

3.1

Milieu-impact van materialen cv-ketel
Bij een cv-ketel wordt gas gebruikt om zowel het tapwater als het water voor ruimteverwarming op
te warmen. Het tapwater wordt direct verwarmd vanuit de ketel zodra er vraag naar is; er wordt
niet, zoals bij een warmtepomp, gebruik gemaakt van een warmwatervat.
Voor de cv-ketel is de milieu-impact bepaald op basis van de data van sNMD voor een gemiddelde
cv-ketel zonder nadere specificaties (zie bijlage A), waarbij de broeikasgasemissies zijn ingeschat
door TNO op basis van de verhouding tussen MKI en broeikasgasemissies in de overige materialen
van een warmtepomp (zie Tabel 3). De milieu-impact en broeikasgasemissies van de materialen van
een cv-ketel zijn als volgt (Tabel 1):
Tabel 1 Milieu-impact en broeikasgasemissies van de materialen van een cv-ketel.
MKI
(€)
Totaal

3.2

Broeikasgasemissies (kg
CO2-eq)
164

2243

Milieu-impact van materialen hybride systeem
Een hybride systeem is een combinatie van een cv-ketel en een kleine warmtepomp, waarbij het
tapwater met gas verwarmd wordt net zoals dat ook in een cv-ketel gebeurt. Daardoor is er niet,
zoals bij een warmtepomp, een warmwatervat nodig om het tapwater te verwarmen. Een hybride
systeem bevat dus de materialen van beide systemen met uitzondering van het warmwatervat.

TNO Publiek

12/39

TNO Publiek TNO 2023 M10634

De milieu-impact van de materialen van het hybride systeem is berekend op basis van data van
sNMD. In deze data ontbrak echter informatie over koudemiddel, daarom is dit nu door TNO
toegevoegd aan de berekeningen (zie bijlage B). We nemen hierbij het worst-case uitgangspunt dat
er dezelfde hoeveelheid koudemiddel nodig is als voor een all-electric warmtepomp. In praktijk zal
de warmtepomp in een hybride opstelling meestal een kleiner vermogen hebben dan een all-electric
systeem, en daarmee ook een 25 tot 50% kleiner volume koudemiddel nodig hebben. Dit is echter
zo product- en toepassingsspecifiek dat we hier geen aanpassing van de originele data gedaan
hebben, om zo het worst case scenario inzichtelijk te maken.
Tabel 2 Milieu-impact van de materialen van een hybride warmtepomp.
MKI
(€)

Broeikasgasemissies (kg
CO2-eq)

Materialen

257

753

Koudemiddel

309

6072

Totaal

566

6825

3.3

Milieu-impact van materialen all-electric
warmtepomp

3.3.1

Overzichtsbeeld
Bij een all-electric warmtepomp wordt voor zowel voor tapwater- als voor ruimteverwarming
elektriciteit in plaats van gas gebruikt. Warm tapwater wordt geproduceerd in een groot
warmwatervat.
Voor het inschatten van de milieu-impact van materialen van de all-electric warmtepomp is
gebruik gemaakt van de data aangeleverd door sNMD. Deze is te vinden in Bijlage C. TNO heeft
vervolgens deze data ingevoerd in de standaard LCA-software SimaPro, waarna tevens enkele
variaties (volgende paragrafen) doorgerekend zijn. Hierbij hebben we geen aanpassingen aan de
data gedaan. Wel merken we op dat er een relatief grote warmtepomp als uitgangspunt is genomen,
met 4,9 kg koudemiddel terwijl een gemiddelde warmtepomp voor de referentiewoning in dit
onderzoek eerder in de orde-grootte van 2 tot 2,5 kg koudemiddel nodig heeft. Dat betekent dat
het gebruik van deze data leidt tot een overschatting van de werkelijke milieu-impact, zowel voor
de all-electric warmtepomp als voor het hybride systeem. Wat voor effect dit heeft op de
conclusies, zullen we later bespreken.

TNO Publiek

13/39

TNO Publiek TNO 2023 M10634

In Tabel 3 zijn de zwaartepunten in milieu-impact weergegeven voor de huidige referentiewarmtepomp, met koudemiddel R-134a. De zwaartepunten in de milieu-impact van de materialen
zijn: de productie van koudemiddel en emissies van het vrijkomen van het koudemiddel, de
productie en afvalverwerking van koper (afkomstig van elektronica) en alle overige materialen en
processen in de levenscyclus van de warmtepomp. De broeikasgasemissies worden volledig
gedomineerd door de emissies bij het vrijkomen van het koudemiddel.
Tabel 3 Milieu-impact van de materialen van een all-electric warmtepomp.
MKI
(€)

Broeikasgasemissies (kg
CO2-eq)

Koper

151

58

Koudemiddel

309

6072

Overige materialen

36

489

Totaal

495

6620

Een kanttekening bij deze uitkomst, is dat hij enigszins (ruim 10%) hoger is dan de milieu-impact
van warmtepompen zoals gerapporteerd door sNMD. Dit verschil kon op korte termijn niet
verklaard worden. Hoewel het verschil substantieel is wanneer we de verschillende systemen
vergelijken en de impact van verbeteropties analyseren, hebben we voor de verdere analyses de
resultaten van TNO aangehouden en niet van sNMD, omdat hiermee op de meest duidelijke en
consequente manier zwaartepunten en variaties inzichtelijk gemaakt konden worden. Bovendien is
de milieu-impact van de door ons gemodelleerde all-electric warmtepomp hoger, waardoor de
keuze voor deze berekening conservatief en in ieder geval geen overoptimistische weergave is.

3.3.2

Bandbreedte door type koudemiddel en hoeveelheid
lekkage
Er zijn een aantal koudemiddelen die veel gebruikt worden in warmtepompen. In dit onderzoek
hebben we op basis van expertervaring de meest voorkomende koudemiddelen qua marktaandeel
geselecteerd, evenals de koudemiddelen die reeds op de markt zijn en bekend staan als duurzaam
alternatief, maar nog geen groot marktaandeel hebben; zie hiervoor Tabel 3. Hierbij is onderscheid
gemaakt in 4 verschillende generaties:
• De 1e generatie koudemiddelen zijn de natuurlijke koudemiddelen. Sommige natuurlijke
koudemiddelen hebben nadelen in verband met brandbaarheid of toxiciteit, en in het geval
van CO2 zijn er mogelijk slechtere prestaties op het gebied van ruimteverwarming, de
complexiteit van het systeem en de hoge drukvereisten. Tegenwoordig worden oplossingen
ontwikkeld voor deze problemen en zijn ze kansrijk om in de toekomst ik meer gebruikt te
worden voor warmtepompen.
• De 2e generatie koudemiddelen zijn de CFK’s en de HCFK’s. Deze zijn verboden of het
gebruik ervan is sterk aan banden gelegd, in verband met het negatieve effect op de
ozonlaag. Ze zijn daarom in de berekeningen niet meegenomen.
• De 3e generatie koudemiddelen zijn de HFK’s, waarbij het chloor-molecuul vervangen werd
door een fluor-molecuul. Deze koudemiddelen hebben over het algemeen een groot effect
op de opwarming van het klimaat. Het koudemiddel R134a is gebruikt in de berekening van
de referentie-warmtepomp van sNMD. Het is overigens niet het meest voorkomende
koudemiddel in reguliere warmtepompen voor woningen; dat zijn R410a en R32 (beide ook 3e
generatie).

TNO Publiek

14/39

TNO Publiek TNO 2023 M10634

•

De 4e generatie koudemiddelen zijn de HFO’s en hebben niet de nadelen van de 2e en 3e
generatie koudemiddelen: ze tasten de ozonlaag niet of nauwelijks aan en hebben geen of
nauwelijks effect op de opwarming van het klimaat. HFO’s worden op grote schaal gebruikt
in airconditioning voor auto's, maar niet in huishoudelijke warmtepompen, afgezien van een
beperkt gebruik in mengsels met HFK's.

De meest voorkomende koudemiddelen in lucht-water warmtepompen in Nederland zijn op dit
moment R410a en R32. De afgelopen 15-20 jaar was R410a lange tijd het enige meest
voorkomende koudemiddel, maar sinds een jaar of vijf hebben R32 warmtepompen in grote en
toenemende mate de Nederlandse markt betreden. Hierbij nemen ze de plaats in van R410a
warmtepompen, en deze trend zal waarschijnlijk doorzetten. Daarnaast zijn er nu een aantal luchtwater warmtepomp buitenunits (meestal “monoblocks” genoemd) die propaan gebruiken. Deze
warmtepompen zijn pas sinds kort op de markt, maar het wordt verwacht dat deze in toenemende
mate toegepast gaan worden, waarschijnlijk in plaats van R410a en deels ook in plaats van R32.
Veranderingen in toepassing van bepaalde koudemiddelen worden zeer sterk beïnvloed door de
Europese F-gas regulations die in 2023 herzien worden. Het is hoogstwaarschijnlijk dat F-gassen,
oftewel 3e en 4e generatie koudemiddelen uit onderstaande tabel, dus onder andere de meest
voorkomende gassen R32, R410a en R134a, versneld uitgefaseerd gaan worden door de quota in de
Europese regelgeving. Het uitfaseren van deze koudemiddelen heeft ook gevolgen voor de milieuimpact van warmtepompen, zoals hierna is laten zien.
Tabel 4 Eigenschappen van veelgebruikte of opkomende koudemiddelen.
Koudemiddel

Scheikundige naam

Alternatieve
naam

Generatie

Groep

R-410a

-

HFC-410a

3e

mengsel

R-407c

-

HFC-407c

3e

mengsel

R-134a

1,1,1,2-Tetrafluoroethaan

HFC-134a

3e

HFK (fluorkoolwaterstoffen)

R-32

Difluoromethaan

HFC-32

3e

HFK (fluorkoolwaterstoffen)

R-290

Propaan

1e

natuurlijk

R-1234ze

1,3,3,3-Tetrafluoropropee
n

HFO-1234ze

4e

HFO (fluor waterstof
olefines)

R-1234yf

2,3,3,3-Tetrafluoropropee
n

HFO-1234yf

4e

HFO (fluor waterstof
olefines)

R-744

CO2

1e

natuurlijk

De broeikasgasemissies van deze koudemiddelen, oftewel het milieueffect wanneer er lekkage
optreedt, varieert sterk; zie Figuur 1. Alhoewel R134a als referentie gehanteerd is in de data van
sNMD, is het niet het meest voorkomende koudemiddel; dat zijn R410a en R32, waar het qua
impact tussenin zit. Door R134a te gebruiken als referentie, komen we dus op een vergelijkbare
impact uit als wanneer we een mix van R32 en R410a zou gebruiken; de keuze voor R134a levert
daarmee dus toch een representatief beeld van de milieu-impact. Wanneer de ontwikkelingen in
Europese regelgeving doorzetten en F-gassen uitgefaseerd worden, kan de impact van de
koudemiddelen worden teruggebracht tot een veel lager niveau.

TNO Publiek

15/39

TNO Publiek TNO 2023 M10634

Figuur 1 Broeikasgasemissies (global warming potential) bij lekkage van verschillende koudemiddelen.

Wat betekent dit voor de totale impact van de warmtepomp? Wanneer we de variatie in
koudemiddelen visualiseren ten opzichte van de gehele warmtepomp, ontstaat het volgende beeld
(Figuur 2). Deze figuur laat zien dat de keuze voor een bepaald type koudemiddel relevante invloed
heeft op zowel broeikasgasemissies als MKI.
Hierbij moet wel opgemerkt worden dat er in deze visualisatie geen rekening gehouden is met de
milieu-impact van productie of afvalverwerking van de koudemiddelen, omdat deze klein is in
vergelijking tot de milieu-impact ten gevolge van lekkage. Ook is er geen rekening gehouden met
mogelijke variaties in hoeveelheid gebruikt koudemiddel, de hoeveelheid lekkage en/of verschillende
varianten van warmtepompontwerpen. In de praktijk zal dit kleine variaties opleveren in de
uitkomsten. De hier weergegeven variatie is dus enkel het gevolg van de variatie in type
koudemiddel.

TNO Publiek

16/39

TNO Publiek TNO 2023 M10634

All-electric warmtepomp
Materialen - Broeikasgasemissies
10000

AWP met koudemiddel (overig)

AWP met referentie koudemiddel (NMD)

kg CO2 eq. / warmtepomp

9000
8000
7000
6000
5000
4000
3000
2000
1000
0

met
R410a

met
R407c

met
R134a

met
R32

met
R290

met
met
R1234ze R1234yf

met
R744

Figuur 2 Invloed van koudemiddelen op de milieu-impact en broeikasgasemissies van (de materialen van) een allelectric warmtepomp (AWP).

3.4

Vergelijking warmteopwekkingssystemen
Figuur 3 toont de milieu-impact en broeikasgasemissies van de (materialen van de) drie
warmteopwekkingssystemen. De milieu-impact en broeikasgasemissies van de materialen van een
hybride en all-electric warmtepompen zijn hierbij twee- tot driemaal hoger dan bij een cv-ketel.
Zoals al vermeld in de voorgaande paragrafen, is daarnaast de impact van het hybride systeem en
de all-electric warmtepomp waarschijnlijk een overschatting, en is het werkelijke verschil tussen
cv-ketels en de beide warmtepompsystemen nog groter.
Daarnaast lijkt het in deze figuur alsof de milieu-impact van de materialen van een hybride
systeem (iets) hoger is dan een all-electric warmtepomp, maar dat is op basis van de gegeven data
niet zeker. Dit komt doordat er grote verschillen zitten in de manier waarop het hybride systeem
en de all-electric warmtepomp zijn gemodelleerd en er te weinig inzicht is in de opbouw van deze
modellen om conclusies te kunnen trekken.

TNO Publiek

17/39

TNO Publiek TNO 2023 M10634

Wel zien we dat er grote spreiding is in de resultaten door de variatie in koudemiddelen; de keuze
voor het koudemiddel bepaalt is sterke mate de milieu-impact van het hybride systeem en de allelectric warmtepomp.
Vergelijking
warmteopwekkingssystemen

Milieu Kosten Indicator- Materialen

Materialen

Koudemiddel

Totaal incl. spreiding door koudemiddel

€ / warmteopwekinstallatie

€ 800
€ 700
€ 600
€ 500
€ 400
€ 300
€ 200
€ 100
€-

CV

HS

AWP

Figuur 3 Vergelijking van de milieu-impact en broeikasgasemissies van (de materialen van) verschillende
warmteopwekkingssystemen. De foutbalk geeft de spreiding weer ten gevolge van variatie in koudemiddelen.

De volgende vraag is, wat de milieu-impact en broeikasgasemissies van de
warmteopwekkingssystemen is gedurende de gebruiksfase, en hoe de materialen- en
energieprestatie zich tot elkaar verhouden. Hier gaan we op in de volgende twee hoofdstukken.

TNO Publiek

18/39

TNO Publiek TNO 2023 M10634

4

Milieu-impact van
energieverbruik
In dit hoofdstuk presenteren we de milieu-impact ten gevolge van energieverbruik door
warmteopwekkingssystemen om woningen te verwarmen.
We gaan hierbij uit van gemiddelde situaties en gebruikelijk consumentengedrag. Voor de
impactberekening gebruiken we bestaande energieverbruiksinformatie over bestaande woningen
van CBS (zie bijlage D). Om inzicht te geven in de spreiding in energieverbruik binnen een bepaald
woningtype, laten we per energie-installatie de milieu-impact zien voor drie
energieverbruiksscenario’s, op basis van een lage, midden en hoge warmtevraag in bestaande
woningen.
We laten twee variabelen zien: één met een fossiele elektriciteitsmix (“grijs” in de NMD) en één
met hernieuwbare energie (“groen” in de NMD, bestaand uit een combinatie van voornamelijk
zonnestroom, windenergie en biomassa).

4.1

Milieu-impact van energieverbruik in
verschillende warmteopwekkingssystemen
(huidige elektriciteitsmix)
De milieu-impact en broeikasgasemissies van energieverbruik voor verschillende
warmteopwekkingssystemen zijn weergegeven in respectievelijk Figuur 4 en Figuur 5. Hierbij zijn we
uitgegaan van de huidige elektriciteitsmix, die grotendeels uit fossiele bronnen bestaat (voor de
variant met groene stroom, zie de volgende alinea).
De uitgangspunten voor de berekeningen van het verbruik van aardgas en/of elektriciteit van de
cv-ketel, het hybride systeem en de all-electric warmtepomp zijn afgeleid van het gemiddelde
energieverbruik in bestaande woningen en toegelicht in bijlage D.
Uit de figuren wordt duidelijk dat zowel de milieu-impact als broeikasgasemissies van
energieverbruik in cv-ketels hoger is dan voor systemen met een warmtepomp. Dit wordt
veroorzaakt door de efficiëntie waarmee een warmtepomp elektriciteit omzet in warmte.
Het hybride systeem heeft in alle gevallen een hogere milieu-impact dan de all-electric
warmtepomp. Dit wordt veroorzaakt door het gasverbruik voor tapwaterverwarming en een deel
van de ruimteverwarming. Wel moet opgemerkt worden dat de milieu-impact bij een laag
energieverbruik in een warmtepomp en een hybride systeem dicht bij elkaar ligt (slechts 20 MKI
verschil, in vergelijking tot 110 MKI verschil bij een hoog energieverbruik). Dit verschil is, gegeven
de onzekerheden in de data, niet zeker; nader onderzoek zou dit moeten uitwijzen.

TNO Publiek

19/39

TNO Publiek TNO 2023 M10634

Energievebruik warmteopwekkingssysteem
Milieu Kosten Indicator
Gas

Elektriciteit (grijs)

€ 350

€ / jaar gebruik

€ 300
€ 250
€ 200
€ 150
€ 100
€ 50
€-

CV

HS

AWP

Hoog-verbruik

CV

HS

AWP

Midden-verbruik

CV

HS

AWP

Laag-verbruik

Figuur 4 Milieu-impact van drie energieverbruiksscenario’s (laag, midden en hoog verbruik) in de drie
warmteopwekkingssystemen: cv-ketel (CV), hybride systeem (HS) en all-electric warmtepomp (AWP).

Energieverbruik warmteopwekkingssysteem
Broeikasgasemissies
Gas

Elektriciteit (grijs)

kg CO2 eq. / jaar gebruik

5000
4000
3000
2000
1000
0

CV

HS
Hoog-verbruik

AWP

CV

HS

AWP

Midden-verbruik

CV

HS

AWP

Laag-verbruik

Figuur 5 Broeikasgasemissies van drie energieverbruiksscenario’s (laag, midden en hoog verbruik) in de drie
warmteopwekkingssystemen: cv-ketel (CV), hybride systeem (HS) en all-electric warmtepomp (AWP).

4.2

Milieu-impact van energieverbruik in
verschillende warmteopwekkingssystemen
(groene elektriciteit)
Warmtepompen worden vaak beschouwd samen met de verduurzaming van het
elektriciteitssysteem. Daarom tonen we ook de milieu-impact en broeikasgasemissies van alle
verbruiksscenario’s uitgaande van een groene elektriciteitsmix uit de NMD (Figuur 6 en Figuur 7).

TNO Publiek

20/39

TNO Publiek TNO 2023 M10634

De conclusies blijven hetzelfde (cv-ketels hebben altijd de hoogste impact, all-electric
warmtepompen het laagst) maar worden uitvergroot: het verschil tussen cv-ketel en all-electric
warmtepompen verdubbelt ten opzichte van het scenario met een grijze elektriciteitsmix. Dit
betekent dat het milieuvoordeel van met name all-electric warmtepompen fors vergroot kan
worden wanneer ook de elektriciteitsmix verduurzaamt.

Energieverbruik warmteopwekkingssysteem
Gas

Milieu Kosten Indicator

Elektriciteit (groen)

€ 350

€ / jaar gebruik

€ 300
€ 250
€ 200
€ 150
€ 100
€ 50
€-

CV

HS

AWP

CV

Hoog-verbruik

HS

AWP

CV

Midden-verbruik

HS

AWP

Laag-verbruik

Figuur 6 Milieu-impact, bij gebruik van een groene elektriciteitsmix, van drie energieverbruiksscenario’s (laag,
midden en hoog verbruik) in de drie warmteopwekkingssystemen: cv-ketel (CV), hybride systeem (HS) en all-electric
warmtepomp (AWP).

Energieverbruik warmteopwekkingssysteem
Broeikasgasemissies
Gas

kg CO 2 eq. / jaar gebruik

5000

Elektriciteit (groen)

4000
3000
2000
1000
0

CV

HS
Hoog-verbruik

AWP

CV

HS

AWP

Midden-verbruik

CV

HS

AWP

Laag-verbruik

Figuur 7 Broeikasgasemissies, bij gebruik van een groene elektriciteitsmix, van drie energieverbruiksscenario’s (laag,
midden en hoog verbruik) in de drie warmteopwekkingssystemen: cv-ketel (CV), hybride systeem (HS) en all-electric
warmtepomp (AWP).

TNO Publiek

21/39

TNO Publiek TNO 2023 M10634

5

Totaalbeeld: milieu-impact van
materialen en energieverbruik
tezamen
In dit hoofdstuk beschouwen we de gecombineerde milieu-impact, dus de productie en het gebruik,
van verschillende warmteopwekkingssystemen.
De milieu-impact van de warmteopwekkingssystemen en hun energieverbruik over de gehele
levensduur (15 jaar) zijn weergegeven in Figuur 8 tot en met Figuur 11. De eerste twee figuren
geven weer wat respectievelijk de milieu-impact en broeikasgasemissies over de gehele
levenscyclus (dus materialen plus energieverbruik) van de energiesystemen zouden zijn, in het
geval van een grijze elektriciteitsmix. De volgende twee figuren geven exact hetzelfde beeld, maar
dan bij een groene elektriciteitsmix. Iedere figuur biedt inzicht in de drie
energieverbruiksscenario’s, bij een lage, midden en hoge warmtevraag van een bestaande woning
en wat de belangrijkste factoren zijn die de milieu-impact en broeikasgasemissies in die scenario’s
bepalen.
Wat direct opvalt in alle figuren, is dat de impact van de meeste materialen relatief klein is ten
opzichte van de gehele levenscyclus. De belangrijkste variabelen in de totale milieu-impact over de
hele levenscyclus van de systemen zijn:
1. de efficiëntie van het verwarmingssysteem;
2. de elektriciteitsmix;
3. het type, de hoeveelheid en mate van lekkage van koudemiddel.
De efficiëntie van het verwarmingssysteem geeft hierbij de doorslag; wanneer we alle scenario’s
vergelijken over de gehele levenscyclus, valt op dat de milieu-impact en de broeikasgasemissies
van all-electric warmtepompen in alle varianten (van koudemiddel) lager is dan die van hybride
systemen. Cv-ketels hebben vervolgens de hoogste impact ongeacht de variaties in koudemiddel.
In één scenario (bij een laag en grijs energieverbruik) ligt het verschil in milieu-impact van de cvketel en het hybride systeem met een koudemiddel met (boven)gemiddelde klimaatimpact dermate
dicht bij elkaar, dat het verschil niet significant is (<10%). Echter, gezien de voorgenomen
verduurzaming in de elektriciteitsmix (meer hierover in de discussie, paragaaf 6.2) en het feit dat
de hoeveelheid van het koudemiddel waarschijnlijk overschat is (zie paragraaf 3.3.2), betekent dat
dit waarschijnlijk niet of amper van toepassing is, en dat toepassing van het hybride systeem wel
zal leiden tot een lagere milieu-impact dan bij een cv-ketel.
In het meest gunstige geval, waarbij een koudemiddel wordt toegepast met een lage milieu-impact
en een groene elektriciteitsmix wordt gebruikt, kan de klimaatvoetafdruk van een warmtepomp 16x
lager uitvallen dan een cv-ketel. In het meest ongunstige geval, waarbij er een laag energieverbruik
is, een koudemiddel wordt toegepast met een hoge milieu-impact en een grijze elektriciteitsmix
wordt gebruikt, ligt de milieu-impact van een all-electric warmtepomp nog altijd 26% lager dan een
cv-ketel.

TNO Publiek

22/39

TNO Publiek TNO 2023 M10634

Warmteopwekkingssysteem over de volledige levensduur
Milieu Kosten Indicator
Materiaal

Koudemiddel

Gas

Elektriciteit (grijs)

Totaal incl. spreiding door koudemiddel

€ 5.000

€ / systeem (15 jaar)

€ 4.500
€ 4.000
€ 3.500
€ 3.000
€ 2.500
€ 2.000
€ 1.500
€ 1.000
€ 500
€0

CV

HS
AWP
Laag-verbruik

CV

HS
AWP
Midden-verbruik

CV

HS
AWP
Hoog-verbruik

Figuur 8 Milieu-impact, bij gebruik van een grijze elektriciteitsmix, over de hele levensduur van de drie
warmteopwekkingssystemen: cv-ketel (CV), hybride systeem (HS) en all-electric warmtepomp (AWP), met drie
energieverbruiksscenario’s (laag, midden en hoog verbruik). De foutbalk geeft de spreiding weer ten gevolge van
variatie in koudemiddelen.

Figuur 9 Broeikasgasemissies, bij gebruik van een grijze elektriciteitsmix, over de hele levensduur van de drie
warmteopwekkingssystemen: cv-ketel (CV), hybride systeem (HS) en all-electric warmtepomp (AWP), met drie
energieverbruiksscenario’s (laag, midden en hoog verbruik). De foutbalk geeft de spreiding weer ten gevolge van
variatie in koudemiddelen.

TNO Publiek

23/39

TNO Publiek TNO 2023 M10634

Warmteopwekkingssysteem over de volledige levensduur
Milieu Kosten Indicator
Materiaal

Koudemiddel

Gas

Elektriciteit (groen)

Totaal incl. spreiding door koudemiddel

€ 5.000

€ / systeem (15 jaar)

€ 4.500
€ 4.000
€ 3.500
€ 3.000
€ 2.500
€ 2.000
€ 1.500
€ 1.000
€ 500
€0

CV

HS
Laag-verbruik

AWP

CV

HS
AWP
Midden-verbruik

CV

HS
Hoog-verbruik

AWP

Figuur 10 Milieu-impact, bij gebruik van een groene elektriciteitsmix, over de hele levensduur van de drie
warmteopwekkingssystemen: cv-ketel (CV), hybride systeem (HS) en all-electric warmtepomp (AWP), met drie
energieverbruiksscenario’s (laag, midden en hoog verbruik). De foutbalk geeft de spreiding weer ten gevolge van
variatie in koudemiddelen.

Figuur 11 Broeikasgasemissies, bij gebruik van een groene elektriciteitsmix, over de hele levensduur van de drie
warmteopwekkingssystemen: cv-ketel (CV), hybride systeem (HS) en all-electric warmtepomp (AWP), met drie
energieverbruiksscenario’s (laag, midden en hoog verbruik). De foutbalk geeft de spreiding weer ten gevolge van
variatie in koudemiddelen.

TNO Publiek

24/39

TNO Publiek TNO 2023 M10634

6

Conclusies & discussie

6.1

Conclusies
De duurzaamheid van warmtepompen staat in de aandacht vanwege recente nieuwsberichten over
nieuwe inzichten in de milieu-impact van warmtepompen3. TNO heeft de achterliggende data uit de
berichtgeving geanalyseerd en van nadere duiding voorzien.
Bij het trekken van conclusies, moet worden benadrukt dat de analyse is uitgevoerd met een aantal
beperkingen, zoals toegelicht in hoofdstuk 1: binnen een zeer kort tijdsbestek, met een bestaande
dataset waarin inconsistenties zitten en alleen voor een beperkt aantal typen
warmteopwekkingssystemen en energieverbruiksscenario’s.
Ondanks de beperkingen, kunnen we de volgende algemene conclusies trekken:
• De dominante factor in de milieu-impact van warmteopwekkingssystemen is het
energieverbruik. De efficiëntie van warmteproductie en de elektriciteitsmix spelen een
grotere rol dan de productie, onderhoud en afvalverwerking van de materialen in de
warmteopwekkingssystemen.
• De milieu-impact van de materialen van warmtepompen is weliswaar hoger dan die van cvketels, maar dit wordt gecompenseerd tijdens de gebruiksfase dankzij een efficiëntere
warmteproductie. Dit geldt zowel voor toepassing bij een gemiddeld energieverbruik, maar
ook bij een hoog en, op één scenario na, ook bij een laag energieverbruik.
• Het verschil in milieu-impact tussen de cv-ketel en het hybride systeem is in één scenario
niet significant (<10%): wanneer er sprake is van een laag energieverbruik en het hybride
systeem maakt gebruik van grijze stroom en een koudemiddel met een relatief hoge
klimaatscore (R410a of R134a). Dit is echter een uitzonderlijk scenario, gezien de
voorgenomen en geplande verduurzaming in de elektriciteitssector (zoals beschreven in
paragraaf 6.2), de conservatieve schatting die is gedaan wat betreft koudemiddelen (zoals
beschreven in paragraaf 3.3) en de verwachte afname in gebruik van deze specifieke
koudemiddelen. Dit betekent dat warmtepompen in toenemende mate zullen leiden tot een
verlaging van de milieu-impact in vergelijking tot cv-ketels.
• Voor alle warmtepompen (zowel hybride als all-electric) geldt dat de milieu-impact
gedurende de gebruiksfase, met name wat betreft broeikasgasemissies, significant verder
verlaagd kan worden wanneer de elektriciteitsmix duurzamer wordt dan de grijze
elektriciteitsmix waarmee nu gerekend is.
• De belangrijkst impact bij all-electric warmtepompen, na elektriciteitsverbruik, wordt
veroorzaakt door het lekken van koudemiddel. Het gebruik van alternatieve koudemiddelen,
zoals propaan, kan zorgen voor een substantiële bijdrage aan de vermindering van de milieuimpact en broeikasgasemissies.
• De milieu-impact van de materialen die nodig zijn voor warmtepompen wordt grotendeels
bepaald door de productie van koper. Deze impact zou verlaagd kunnen worden door anders
te ontwerpen en meer te recyclen. Over het geheel van materiaal- en energieverbruik van
de systemen tezamen, is de milieu-impact van dit koper van minder groot belang.

TNO Publiek

25/39

TNO Publiek TNO 2023 M10634

6.2

Discussiepunten
Bij het beschouwen van de resultaten en conclusies van dit onderzoek, is het van belang om een
aantal aandachtspunten te erkennen, die echter geenszins de robuustheid van de conclusies
beïnvloeden:
• Discrepantie in de databronnen: de achterliggende data van sNMD is onvoldoende consistent
om een gedetailleerde vergelijking te maken van de drie warmteopwekkingssystemen, wat
betekent dat er altijd een foutmarge beschouwd moet worden, en de hier gepresenteerde
resultaten enkel een algemeen beeld schetsen en geen harde waarheid. Bijvoorbeeld: bij de allelectric warmtepomp is elektronica gemodelleerd als puur koper, bij het hybride systeem en de
cv als “elektronische componenten” met een andere samenstelling. Daarnaast is recycling en
de bijbehorende milieuwinst op verschillende wijzen meegerekend voor de drie systemen. Dit
zou tientallen MKI’s (dus enkele procenten) uit kunnen maken op de milieu-impact van een
energiesysteem. De conclusie op basis van de gecombineerde impact van materialen en
energieverbruik, wijzigt hierdoor niet, omdat het energieverbruik hierin een grotere rol speelt.
• Extremen: deze studie schetst een beeld van de impactverhouding tussen materialen en
energie, maar voor specifieke gevallen is nader onderzoek nodig: we gaan immers uit van een
gemiddelde, bestaande (rij)woning met laag (5e percentiel), midden en hoog (95e percentiel)
energieverbruik, maar daarmee kunnen we niet met zekerheid zeggen hoe dit doorwerkt voor
alle types woningen en alle types verbruik (bijv. extreem zuinig gebruik door individueel gedrag).
Wel kunnen we zeggen dat hoe hoger het energieverbruik is, hoe groter het verschil wordt
tussen cv-ketel en warmtepomp.
• Energiemaatregelen: we zijn uitgegaan van tussenwoningen met energieklasse label B die
geschikt zijn voor warmtepompen. Voor woningen met een zeer laag energielabel loont het qua
milieu-impact waarschijnlijk meer om eerst andere maatregelen te treffen aan de woning, zoals
betere isolatie, dan het vervangen van de cv-ketel door een all-electric warmtepomp of een
hybride systeem.
• In de afbakening van het energieverbruik zijn we enkel uitgegaan van energieverbruik op basis
van warmtevraag. Echter, warmtepompen kunnen gedeeltelijk11 ook koelen, iets dat nu vaak
gedaan wordt met airco’s. Koudevraag is geen onderdeel van de berekening, maar eigenlijk wel
van belang voor de vergelijking. Ook in toekomstige scenario’s met eventueel meer extreme
zomers, zou overwegen kunnen worden om in het scenario met de cv-ketel ook een
koelsysteem (airconditioning) toe te voegen. Dit zal de conclusies overigens alleen maar
versterken.
• In het huidige model zijn we uitgegaan van een energiemix van zowel grijze als groene stroom.
De mix van grijze stroom zal in de toekomst steeds meer verschuiven naar een mix van groene
stroom. Hier is geen rekening mee gehouden in de berekeningen. Het aandeel hernieuwbare
bronnen in de elektriciteitsmix (“groene stroom”) zal naar verwachting toenemen van ruim 30%
in 2021 naar 85% in 2030. Dat deze groei ook daadwerkelijk verwacht mag worden komt
doordat deze groei grotendeels gebaseerd is op projecten die al ‘in de pijplijn’ zitten12. Het is
dus zeer reëel dat de milieu-impact van warmtepompen steeds verder opschuift van het
“grijze scenario” (Figuur 8-Figuur 9) naar een groener scenario (Figuur 10-Figuur 11) en dat
daarmee het verschil tussen cv-ketels en warmtepompsystemen steeds groter wordt.
• Bij de berekeningen zijn we uitgegaan van een hoge hoeveelheid koudemiddel dat nodig is voor
de warmtepompen, namelijk 4,9 kg koudemiddel (bron hiervoor is de proceskaart zoals deze in

11

Denk bij warmtepompen i.c.m. radiatoren vooral aan topkoeling. De hoeveelheid koeling is beperkt
i.v.m. condensvorming op radiatoren en leidingen.

12 Zie voor meer achtergrond en de onderbouwing hier van https://www.pbl.nl/publicaties/klimaat-en-energieverkenning-

2022

TNO Publiek

26/39

TNO Publiek TNO 2023 M10634

de NMD is opgenomen). Een gemiddelde warmtepomp voor de referentiewoning in dit
onderzoek heeft gewoonlijk 2 tot 2,5 kg koudemiddel nodig. Bovendien is er gerekend met een
jaarlijks percentage van 6% lekkage, wat aan de hoge kant lijkt te zijn. 4%-5% lijkt realistischer
te zijn. Deze uitgangspunten zijn in dat opzicht worst-case-scenario’s voor de warmtepompen
en betere data zullen dus voor de warmtepompen tot betere resultaten leiden.

TNO Publiek

27/39

TNO Publiek TNO 2023 M10634

7

Ondertekening
Utrecht, 4 april 2023

ValidSigned by Gerard van der Laan
on 2023-04-04 12:12:48

Gerard van der Laan
Head of Department

TNO Publiek

ValidSigned by Mara Hauck
on 2023-04-04 12:45:21

Mara Hauck
Reviewer

ValidSigned by Arjan van Horssen
on 2023-04-04 10:56:29

Arjan van Horssen
Project Leider

28/39

TNO Publiek TNO 2023 M10634

Bijlage A

Bijlage A

Uitgangspunten berekening
materialen cv-ketel
Voor berekening van de milieu-impact van de materialen van de cv-ketel is gebruik gemaakt van
de berekening van sNMD, met de NMD invoermodule (Figuur 12). De MKI van de cv-ketel,
exclusief de opslag, is € 164,-.
Uit de gegevens van de invoermodule is de MKI af te lezen, maar niet de broeikasgasemissies.
Deze laatste is daarom berekend door dezelfde verhouding tussen MKI en broeikasgasemissies
aan te houden als voor de materialen, die niet van koper zijn, van de all-electric warmtepomp.
Dit is gedaan omdat het aandeel koper in een cv-ketel aanzienlijk lager is en de MKI van koper
voor een veel groter deel bepaald wordt door de milieueffectcategorie humane toxiciteit dan de
andere materialen. Daarmee komt de milieueffectcategorie klimaatverandering uit op 2243 kg
CO2-eq.

TNO Publiek

29/39

TNO Publiek TNO 2023 M10634

Bijlage A

Figuur 12 Berekening van de milieu-impact van de cv-ketel door sNMD, met de NMD invoermodule.

TNO Publiek

30/39

TNO Publiek TNO 2023 M10634

Bijlage B

Bijlage B

Uitgangspunten berekening
materialen hybride systeem
Voor berekening van de milieu-impact van de materialen van het hybride systeem is gebruik
gemaakt van de berekening van sNMD, met de NMD invoermodule (Figuur 13). De MKI van het
hybride systeem, exclusief de opslag, is € 257,-.
Bij de invoer van het hybride systeem is geen koelmiddel gemodelleerd. Daarom zijn hiervoor de
gegevens gebruikt van de all-electric warmtepomp (MKI € 309,- en broeikasgasemissies 6072 kg
CO2-eq.)
Uit de gegevens van de invoermodule is de MKI af te lezen, maar niet de broeikasgasemissies.
Deze laatste is daarom berekend door dezelfde verhouding tussen MKI en broeikasgasemissies
aan te houden als voor de materialen, waarbij het uitgangspunt is geweest dat de verhouding
tussen het koper en de overige materialen hetzelfde is tussen de twee systemen. Daarmee
komen de broeikasgasemissies uit op 753 kg CO2-eq. (dit is exclusief de 6072 kg CO2-eq. van
het koudemiddel).

TNO Publiek

31/39

TNO Publiek TNO 2023 M10634

Bijlage B

Figuur 13 Berekening van de milieu-impact van het hybride systeem door sNMD, met de NMD invoermodule.

TNO Publiek

32/39

TNO Publiek TNO 2023 M10634

Bijlage C

Bijlage C

Uitgangspunten berekening
materialen all-electric
warmtepomp
Voor berekening van de milieu-impact van de materialen van de all-electric warmtepompen is
gebruik gemaakt van de berekening van sNMD, met de NMD invoermodule (Figuur 14). De MKI
van de all-electric warmtepomp, exclusief de opslag, is volgens deze kaart € 441,-.
Er was behoefte om de bijdrage van het koudemiddel inzichtelijk te maken, zodat ook
combinaties van all-electric warmtepompen en verschillende koudemiddelen berekend kunnen
worden. In de invoermodule van de NMD is het niet mogelijk de bijdrage van het koudemiddel te
bepalen. Daarom is voor de milieu-impact van de all-electric warmtepomp een Simaproberekening gemaakt. De achterliggende gegevens van de berekening door sNMD in de NMD
invoermodule is weergegeven in Tabel 5. Deze gegevens zijn door verwerkt in de standaard
LCA-software SimaPro en heeft als resultaat een MKI van € 495,- en 6620 kg CO2-eq. aan
broeikasgasemissies.

TNO Publiek

33/39

TNO Publiek TNO 2023 M10634

Bijlage C

Figuur 14 Berekening van de milieu-impact van de all-electric warmtepomp door sNMD, met de NMD invoermodule.

TNO Publiek

34/39

TNO Publiek TNO 2023 M10634

Bijlage C

Tabel 5 Achterliggende gegevens van de berekening van de materialen van all-electric warmtepompen door sNMD in de NMD invoermodule.

TNO Publiek

35/39

TNO Publiek TNO 2023 M10634

Bijlage D

Bijlage D

Uitgangspunten
energieverbruik woningen
D.1

Energieverbruik gehele woning
Voor de berekeningen zijn we uitgegaan van een veelvoorkomend woningtype uit de RVO
referentiewoningen: een tussenwoning met een gebruiksoppervlakte van 110 m2 en met een
energielabelklasse B.
Er is onderscheid gemaakt tussen laag, midden en hoog verbruik. Het energieverbruik is afgeleid
uit CBS data, beschouwingsjaar 201813. Voor laag verbruik is gebruikt het 5e percentiel, voor
midden het 50e percentiel en voor hoog van het 95e percentiel gehanteerd.
Dat levert het volgende totale aardgasverbruik per verbruiksscenario:
Verbruik laag: 6,0 m3/m2
Verbruik midden: 9,5 m3/m2
Verbruik hoog: 14,9 m3/m2 ≈

≈ 660 m3 per woning, per jaar
≈ 1045 m3 per woning, per jaar
3
1639 m per woning, per jaar

D.1.1 Energieverbruik voor tapwaterverwarming
Voor tapwaterverwarming is uitgegaan van een energieverbruik van 856 kWh. Dit is gebaseerd op
de specifieke warmtebehoefte voor warm tapwater voor woonfunctie. Dit komt neer op een
dagelijks gebruik van 40,29 L water van 60 graden Celsius per persoon14.
Voor het onderscheid van de verschillende verbruiksscenario’s is een aanname gedaan voor het
aantal personen tapwater gebruiken. Voor het scenario laag verbruik, is de aanname gedaan van
een 0,5 personen, voor midden 2 en voor hoog 3,5.
Voor de berekening van het energieverbruik in kWh voor tapwater naar de hoeveelheid gas die
hiervoor nodig is, is gebruik gemaakt van de omrekenfactor 0,03517 GJ/m3 (1 GJ/m3 = 1000/3,6
kWh/m3) voor de calorische bovenwaarde van aardgas15. Daarnaast is gerekend met combitoestel
met Gaskeur HR en Gaskeur CW met cW:gen = 1, waarvan het rendement 67,5% is16.
Dat leidt tot de volgende uitgangspunten:
Verbruik laag (0,5 personen):
428 kWh ≈ 65 m3 per woning, per jaar
Verbruik midden (2 personen): 1712 kWh ≈ 260 m3 per woning, per jaar
Verbruik hoog (3,5 personen): 2996 kWh ≈ 454 m3 per woning, per jaar
13 bron: https://opendata.cbs.nl/statline/#/CBS/nl/dataset/83878ned/table?ts=1678982081899
14 bron: NTA8800 par. 13.2.3.1. https;//www.nen.nl/nta-8800-2023-nl-304951
15 bron: R. Niessink & J. Gerdes; Primaire fossiele energiefactor elektriciteit op bovenwaarde (HHV) voor toepassing in de

energieprestatienorm NTA8800 (TNO 2018 P10441)
16 bron: NTA 8800 tabel 13.25 https;//www.nen.nl/nta-8800-2023-nl-304951

TNO Publiek

36/39

TNO Publiek TNO 2023 M10634

Bijlage D

D.1.2 Energieverbruik voor ruimteverwarming
Om het energieverbruik voor ruimteverwarming te bepalen, is het gasverbruik voor het tapwater
van het totale verbruik van aardgas afgetrokken.
Vervolgens is deze hoeveelheid aardgasverbruik omgerekend naar een hoeveelheid energie, waarbij
weer is uitgegaan van 0,03517 GJ/m3 voor de calorische bovenwaarde van aardgas17 en een
rendement van 95%, welke gebaseerd is op de forfaitaire waarde van een HR-107 ketel met HTafgifte18.
Dat leidt tot de volgende uitgangspunten:
Verbruik laag:
595 m3 ≈ 5523 kWh_th per woning, per jaar
Verbruik midden:
785 m3 ≈ 7289 kWh_th per woning, per jaar
Verbruik hoog:
1185 m3 ≈ 10995 kWh_th per woning, per jaar
In de volgende paragrafen is toegelicht hoe deze gasverbruiksscenario’s zijn vertaald naar
energieverbruik in hybride systemen en all-electric warmtepompen.

D.2

Uitgangspunten berekening energieverbruik
woningen met cv-ketel
Een cv-ketel verwarmd zowel tapwater als water voor ruimteverwarming op met gebruik van
aardgas.

D.2.1 Tapwater in woningen met cv-ketel
Verbruik laag:
65 m3 aardgas
Verbruik midden: 260 m3 aardgas
Verbruik hoog:
454 m3 aardgas

D.2.2 Ruimteverwarming in woningen met cv-ketel
Verbruik laag:
595 m3 aardgas
Verbruik midden: 785 m3 aardgas
Verbruik hoog:
1185 m3 aardgas

D.3

Uitgangspunten berekening energieverbruik
woningen met hybride systeem
Bij een hybride systeem wordt het tapwater verwarmd door het gebruik van aardgas. Voor de
ruimteverwarming wordt het grootste deel verkregen door het gebruik van elektrische energie en
een kleiner deel met behulp van aardgas. In de berekening van de ruimteverwarming is uitgegaan
van 67% met behulp van elektriciteit, de rest met behulp van aardgas.

17 bron: R. Niessink & J. Gerdes; Primaire fossiele energiefactor elektriciteit op bovenwaarde (HHV) voor toepassing in de

energieprestatienorm NTA8800 (TNO 2018 P10441)
18 bron: NTA8800 tabel 9.25 https;//www.nen.nl/nta-8800-2023-nl-304951

TNO Publiek

37/39

TNO Publiek TNO 2023 M10634

Bijlage D

De efficiëntie van een warmtepomp wordt uitgedrukt in SCOP. Dit staat voor Seasonal Coefficient
of Performance. Dit is een maatstaf voor de efficiëntie van een warmtepomp tijdens het hele
stookseizoen. De SCOP wordt berekend door het gemiddelde rendement van de warmtepomp over
een heel jaar te nemen, waarbij rekening wordt gehouden met verschillende
werkingsomstandigheden zoals de buitentemperatuur en de gewenste binnentemperatuur. Een
hogere SCOP betekent dat de warmtepomp efficiënter is en meer warmte produceert per eenheid
energie die wordt verbruikt.
Typische SCOP-waarden voor all-electric warmtepompen en hybride systemen werden bepaald
op basis van waarden verkregen uit grootschalige monitoringprojecten en aangevuld met onze
laboratoriumervaring19. Er is aanzienlijke variatie tussen individuele installaties en het type
warmtepomp/ verwarmingssysteem, dus deze SCOP’s zijn een brede gemiddelde voor hoogniveau analyse doeleinden.
De SCOP voor de warmtepomp in een hybride systeem is in de berekeningen 3,575.
Dit betekent dat de warmtepomp tijdens het hele stookseizoen gemiddeld 3,575 kWh aan warmte
kan produceren voor elke kilowattuur aan elektriciteit die wordt verbruikt.

D.3.1 Tapwater in woningen met hybride systeem
Verbruik laag:
65 m3 aardgas
Verbruik midden: 260 m3 aardgas
Verbruik hoog:
454 m3 aardgas

D.3.2 Ruimteverwarming in woningen met hybride systeem
Verbruik laag:
194 m3 aardgas en 1042 kWh elektriciteit
Verbruik midden: 256 m3 aardgas en 1375 kWh elektriciteit
Verbruik hoog:
386 m3 aardgas en 2074 kWh elektriciteit

D.4

Uitgangspunten berekening energieverbruik
woningen met all-electric warmtepomp
Een all-electric warmtepomp verwarmt zowel het tapwater als het water voor ruimteverwarming
volledig door middel van elektriciteit.
De SCOP voor de warmtepomp in een all-electric warmtepomp is in de berekeningen 3,13320.
Dit betekent dat de warmtepomp gemiddeld 3,133 kWh aan warmte kan produceren voor elke
kilowattuur aan elektriciteit die wordt verbruikt.

19 bronnen:

https://www.installatiemonitor.nl/wp-content/uploads/2022/02/Eindrapportage-Installatiemonitor-v2.1.pdf
https://www.ise.fraunhofer.de/en/research-projects/wp-monitor.html
Nog niet gepubliceerde studie TNO
20 bronnen:
https://www.installatiemonitor.nl/wp-content/uploads/2022/02/Eindrapportage-Installatiemonitor-v2.1.pdf
https://www.ise.fraunhofer.de/en/research-projects/wp-monitor.html
Nog niet gepubliceerde studie TNO

TNO Publiek

38/39

TNO Publiek TNO 2023 M10634

Bijlage D

D.4.1 Tapwater in woningen met all-electric warmtepomp
Verbruik laag:
137 kWh elektriciteit
Verbruik midden: 546 kWh elektriciteit
Verbruik hoog:
956 kWh elektriciteit

D.4.2 Ruimteverwarming in woningen met all-electric
warmtepomp
Verbruik laag:
1763 kWh elektriciteit
Verbruik midden: 2326 kWh elektriciteit
Verbruik hoog:
3509 kWh elektriciteit

TNO Publiek

39/39

Energy & Materials Transition
Princetonlaan 6
3584 CB Utrecht
www.tno.nl