11
Advies Commissie Grondgebondenheid
over de toekomst van de melkveehouderij
Aan de orde is het dertigledendebat over het advies van
de Commissie Grondgebondenheid over de toekomst van
de melkveehouderij.
De voorzitter:
Opnieuw hartelijk welkom aan de minister van Landbouw,
Natuur en Voedselkwaliteit. Dit debat gaat over het advies
van de Commissie Grondgebondenheid over de toekomst
van de melkveehouderij. Het woord is aan de heer Futselaar
namens de Socialistische Partij.

De heer Futselaar (SP):
Voorzitter, ik vraag altijd de spannendste debatten aan.
Voorzitter. Dit debat is bijna een jaar geleden aangevraagd.
Aanleiding was een tweetal gebeurtenissen. De eerste was
het advies van de Commissie Grondgebondenheid van LTO
en NZO over de definitie van grondgebondenheid. Die
kwamen met een aantal aanbevelingen, bijvoorbeeld 65%
eiwitproductie van eigen grond, buurtcontracten, de inzet
van huiskavels en mogelijkheden voor voer-mestovereenkomsten in de directe omgeving. Dat is niet noodzakelijkerwijs de definitie die de SP zou gebruiken voor grondgebondenheid, maar het is een definitie. De minister reageerde
destijds in algemene zin positief op het voorstel. Daarna
leek het een beetje verder te gaan slapen.
De tweede gebeurtenis was het Comité GRAS van Netwerk
GRONDig, dat ook kwam met een eigen, toekomstbestendige definitie van grondgebondenheid. Zij stellen dat het
leidende verschil is dat bij grondgebondenheid alleen
geproduceerde mest op het bedrijf zelf kan worden aangewend, eventueel binnen een straal van 20 kilometer eromheen. De minister heeft laten weten deze definitie af te wijzen en verwees verder naar de hervorming van de mestwetgeving, waarop we overigens nog steeds wachten.
Voorzitter. De SP kan zich in die laatste definitie veel beter
vinden dan in de eerste, maar voor ons is belangrijker dat
er vorig jaar serieuze pogingen zijn gedaan om eindelijk
een definitie te geven van het begrip grondgebondenheid,
dat nogal vaag is en door iedereen jarenlang is gebruikt
zoals het uitkwam. We zijn nu een jaar verder. De minister
heeft een landbouwvisie gepresenteerd. De term "grondgebonden" komt daar nog één keer in voor, beperkt tot slechts
het verband tussen bedrijfsvoering en de grond die voor
landbouw beschikbaar is. Verder wordt gesteld dat meer
grondgebondenheid een natuurlijk gevolg zou zijn van meer
kringlooplandbouw. Ik zou zeggen: het is andersom. Als je
kringlooplandbouw wil, zul je meer grondgebondenheid
moeten hebben.

Dat wordt weer door iedereen, zeker ook in deze zaal, op
een eigen manier gedefinieerd. Ongetwijfeld zijn er nu
alweer commissies aan de slag om te bedenken wat kringlooplandbouw precies is en hoe ze dat in hun straatje kunnen laten passen. Dat is de reden waarom ik heb gezegd
dat dit debat een jaar lang kon blijven staan. Ik wil oproepen
om eerst de vorige discussie af te ronden: wat is grondgebondenheid? De minister is bezig met mestwetgeving. Ik
vraag haar om grondgebondenheid als wettelijk gedefinieerd begrip in de mestwetgeving op te nemen, zodat we
ook echt meters kunnen maken op dit gebied. Is de minister
daartoe bereid?
De voorzitter:
Dank u wel. Dan is nu het woord aan mevrouw Ouwehand
namens de Partij voor de Dieren.

Mevrouw Ouwehand (PvdD):
Voorzitter, dank u wel. De toekomst van de melkveehouderij
volgens de melkveehouderij zoals vertegenwoordigd door
de grote jongens van LTO en NZO, die hebben bewezen
niet altijd per se het beste toekomstscenario voor de melkveehouderij in lobbybrieven aan de Kamer te hebben
gestuurd. Ik herinner u allemaal aan het grote fosfaatdrama,
op instignatie van deze clubs.
Vandaag las ik dat het CDA vindt dat de melkveehouderij
een stabiel beleid verdient en daarom geen extra eisen wil
bovenop de huidige regelgeving. Ik wil het CDA dan toch
wijzen op alle noodzakelijke beleidsmaatregelen die
getroffen moeten worden om te voldoen aan de natuurdoelen, de klimaatdoelen en aan het groeiende besef dat dieren
levende wezens zijn met bewustzijn en gevoel. Het helpt
dan dus niet om daarmee te wachten. Als je stabiel beleid
wilt — dat zijn wij ontzettend met elkaar eens — is het van
groot belang om op tijd te beginnen met verstandige plannen zodat iedereen de tijd heeft om om te schakelen.
De heer Geurts (CDA):
Als mevrouw Ouwehand denkt te moeten citeren, moet ze
wel het volledige verhaal citeren dat op de site boerderij.nl
staat. Ik reageerde op de oproep, althans die kwam mij ter
ore, dat de SP allerlei dingen wilde veranderen rondom
grondgebondenheid et cetera. Daarop was mijn reactie —
ik zal hem zo meteen gaan herhalen — laat de melkveehouderij politiek nou eens met rust. Mevrouw Ouwehand snapt
hem al wel, denk ik. Als u mij citeert, doe dit dan volledig.
Is mevrouw Ouwehand daartoe bereid?
Mevrouw Ouwehand (PvdD):
Ik kan het citaat voorlezen: CDA-Kamerlid Jacco Geurts
vindt dat de melkveehouderij een stabiel beleid verdient
en wil daarom geen extra eisen boven op de huidige
regelgeving over grondgebondenheid opleggen. "De overheid moet de boer zelf de mogelijkheid geven om keuzes
te maken", vindt hij. Dat is volgens mij correct geciteerd. Ik
kan een langer deel voorlezen, maar volgens mij is dit de
kern.

Het lijkt erop dat de commissies die met definities zijn
gekomen, een beetje voor niets zijn geweest. Juist op het
moment dat we tot een definitie komen, valt het begrip uit
de gratie en lanceren wij het begrip "kringlooplandbouw".

Tweede Kamer

Advies Commissie Grondgebondenheid 10 april 2019
over de toekomst van de melkveehouderij TK 73

73-11-1

De heer Geurts (CDA):
De SP begon en daarop heb ik gereageerd. Ik zal dat zo
meteen wel herhalen en dan kunt u op mij een interruptie
plegen.
Mevrouw Ouwehand (PvdD):
Voorzitter. Het goede nieuws is — laten we dan ook
benoemen wat positief is — dat we het eens zijn dat de
melkveehouderij stabiel beleid verdient. Maar waar het CDA
de fout ingaat — ik herinner hem nadrukkelijk aan het fosfaatdrama — is teruggrijpen op "laat ze met rust en laat ze
hun eigen keuzes maken". Dat is precies gebeurd. En aan
het einde van het liedje moest er toch op stel en sprong
een fosfaatrechtenstelsel worden ingevoerd, een fosfaatreductieplan worden geschreven, door LTO en NZO — het
wordt altijd vergeten, maar de sector stelde het zelf voor
— en gingen 160.000 koeien vervroegd naar de slacht.
Volgens mij werd niemand er blij van en roepen partijen
als de SP, GroenLinks en de Partij voor de Dieren op om
dit te voorkomen. We zijn het eens dat de veehouderij stabiel beleid verdient, maar dat doe je niet door de boel vrij
te laten en op een heel laat moment alsnog met maatregelen te komen die onvermijdelijk zijn. Dat is het pleidooi.
Dan heb ik nog een compliment in de richting van het CDA.
Oud-CDA-minister Gerrit Braks — ik heb hem vaker aangehaald — zei al: wil je dit voor de lange termijn verstandig
doen, hou dan het aantal dieren beperkt tot de grond die
je hebt, graasdiereenheden. Hou nou niet meer dieren dan
de hoeveelheid grond die je hebt om ze zelf te voeden en
de hoeveelheid grond die je hebt om mest uit te rijden. Ik
vul het een beetje verder in met de aanvullende eisen. Stel
ook productiebeperkingen per dier in, omdat je anders een
maximale productie krijgt. De duurzamere boeren waarschuwen ons nu al dat de definitie die LTO en NZO willen hanteren voor grondgebondenheid ertoe zal leiden dat iedereen
gaat inzetten op maximale eiwitproductie van die graslanden. Kunstmest en monoculturen, wat schiet je daar nou
mee op! Doe het verstandig in zijn geheel! Kijk naar alle
voorwaarden die we moeten zien te halen. Dan kom je uit
op een definitie van grondgebondenheid die ook echt
grondgebonden is. Dan kom je uit op veel diervriendelijkere
voorstellen door de productie per dier te maximeren en te
kiezen voor weidegang voor alle koeien — tekst uit een
aangenomen motie met steun van D66 en de PVV. Dan heb
je stabiel beleid dat toekomstbestendig is. Dat het aantal
dieren dat we in de melkveehouderij houden, zal moeten
krimpen, is onvermijdelijk. Een goede definitie van grondgebondenheid is een van de elementen die kan helpen.
Dank u wel.
De voorzitter:
Dank u wel. Dan is het woord aan de heer Geurts namens
het CDA.

De heer Geurts (CDA):
Voorzitter. Zoals reeds aangekondigd de volgende tekst:
"Voorzitter. Alle economische takken verdienen een stabiel
beleid. Vandaag spreken we over de melkveehouderij.
Gezien de recente geschiedenis verdient die in het bijzonder
een stabiel beleid. Het CDA is van mening dat de overheid

Tweede Kamer

ervoor moet zorgen dat de boer de ruimte krijgt om zelf
keuzes te maken hoe hij" — let u op, mevrouw Ouwehand
— "binnen de normen zijn land vruchtbaar houdt."
Op dit moment zijn we doorgeschoten in voorschriften.
Samen met de nieuwe Europese Commissie zal de minister
moeten werken aan een echte vereenvoudiging en een
robuust mestsysteem. De komende Europese verkiezingen
zijn voor de landbouw erg belangrijk. Het gaat ergens over.
In december 2015 vroeg ik met mijn motie die door de
Kamer is aangenomen, om vereenvoudiging van het
mestbeleid. Het traject voor herbezinning op het mestbeleid
is onder deze minister echt van start gegaan. Hoe staat het
daarmee, zo vraag ik de minister. En hoe zet de minister in
Europa op de agenda dat een vereenvoudiging van de
mestregelgeving noodzakelijk is? Mijn verwachting is dat
nog veel meer lidstaten klaar zijn met de toegenomen
complexiteit. Mijn Duitse partijgenoot, CDU-landbouwminister Julia Klöckner, heeft zich daarover al uitgesproken.
Voorzitter. In het advies van de commissie staat een heel
goed voorstel dat ook in de Meststoffenwet is opgenomen,
namelijk het mogelijk maken van voedermest of buurtcontracten. Zo kan een melkveehouder zonder eigenaar te zijn
van de grond wel zijn mest lokaal in ruil voor voer afzetten.
Dat komt ten goede aan lokale kringlopen en ook aan jonge
boeren en boerinnen die nog geen grond kunnen aanschaffen voor de dieren die zij houden. In het rapport dat naar
de Kamer is gestuurd staat alleen: "Zo heeft de Wet grondgebonden groei melkveehouderij minder begrenzing op
het aantal koeien." Maar die begrenzing van het aantal
koeien is niet het doel van die wet. Die wet wil grondgebondenheid bevorderen. De Meststoffenwet is de begrenzing.
Waarom niet lokale kringlopen en jonge boeren en boerinnen bevorderen?
Voorzitter, tot slot. De sector stelt voor dat grondgebondenheid met name moet komen uit de sector zelf. En daar ben
ik het mee eens. Zo kan weidemelk een plus op de melkprijs
behouden. Zo verdienen boeren iets aan hun inspanningen.
Daarvoor is het ook belangrijk dat boeren en de melkcoöperaties sterk staan ten opzichte van de supermarkten. Hoe
staat het met het opnemen in de mededingingsregels dat
samenwerking in de landbouw expliciet wordt toegestaan
en dat oneerlijke handelspraktijken worden verboden?
De heer Futselaar (SP):
De heer Geurts is beduidend langer landbouwwoordvoerder
dan ik, maar zeker vanaf 2013 is voortdurend gediscussieerd
over grondgebondenheid. Hoe zou je het moeten inzetten,
wat betekent het voor de sector et cetera? Mijn eerste vraag
aan de heer Geurts is: is het niet jammer van al dat werk
dat we het begrip nu eigenlijk een beetje laten liggen? Er
waren een aantal voorstellen voor een definitie, maar we
gaan nu verder met kringlooplandbouw, want dat is het
nieuwe ding. En dan gaan we daarover weer discussiëren.
Is dat niet ook gewoon zonde van het werk?
De heer Geurts (CDA):
Ik probeer de zinsnede "zonde van het werk" even te plaatsen. Het zit bij mij in het hoofd dat de heer Futselaar een
aanscherping wil van de Wet grondgebonden groei veehouderij. Dat zou niet matchen met hetgeen ik net gezegd heb,
dat wij rust in de sector moeten creëren. Als we hier beter

Advies Commissie Grondgebondenheid 10 april 2019
over de toekomst van de melkveehouderij TK 73

73-11-2

naar hadden gekeken toen we de wet behandelden ... Gezien
de historie wil ik gewoon rust in de sector. De sector kan
op dit moment geen wijzigingen aan. Dat moeten wij die
familiebedrijven niet aandoen.
De heer Futselaar (SP):
Ik begrijp dat voor een groot deel. Ik kan er zelfs voor een
deel in meegaan. Mijn doel is niet zozeer rust als wel het
bevorderen van grondgebondenheid. Ik kan mij voorstellen
dat je tot een formule komt waar voer-mestcontracten een
onderdeel van zijn, maar ook wel wat andere dingen, om
het zo maar te zeggen. Is het voor de heer Geurts sowieso
een gesloten boek, omdat hij zegt: ik ga voor rust? Wil de
heer Geurts alleen maar geen verstrakking of wil hij gewoon
geen verandering?
De heer Geurts (CDA):
In het leven vinden altijd veranderingen plaats en situaties
kunnen ook veranderen. Je moet dus nooit zeggen dat je
dat nooit wilt doen. Maar op dit moment zou het mijn
voorkeur hebben om echt rust in die sector te creëren, want
dat verdienen ze gewoon. Maar ik sta altijd open voor zaken
die beter kunnen en als daar voor beide kanten een winwin in zou zitten, heb ik een open houding. Maar ik val wel
terug op wat ik gezegd heb: primair rust in die sector.
Mevrouw Ouwehand (PvdD):
Ik probeer het toch nog even met een concrete, directe
vraag. Als de heer Geurts hier pleit voor rust, erkent hij dan
dat het ook het CDA toch niet zo heel goed is bevallen om
die sector helemaal vrij te laten, omdat er daarna alsnog
een fosfaatrechtenstelsel moest worden ingevoerd? Leert
het CDA daarvan en erkent het dat dat voor onrust heeft
gezorgd?
De heer Geurts (CDA):
Deze dag schrijdt voort en ik heb nog een debat van vanmiddag in mijn hoofd waarin mevrouw Ouwehand ook
iedereen de maat wilde nemen. Ze stelde het eigen gelijk
voorop, want de rest heeft toch geen gelijk. Zo zitten we
volgens mij met mekaar niet in mekaar. Ik roep mevrouw
Ouwehand even december 2016 in herinnering. Toen heb
ik samen met de SP een motie ingediend die de regering
verzocht te onderzoeken of op termijn de fosfaatrechten
voor de melkveehouderij gekoppeld zouden kunnen worden
aan de bij het bedrijf in gebruik zijnde hectares voedergewassen, opdat de melkveehouderij zich grondgebonden
zal ontwikkelen. Het haalde geen meerderheid en daar heb
ik mee te maken. We hebben nu een nieuwe coalitie en
deze minister heeft haar visie, waarin het woord "kringlooplandbouw" staat, gepresenteerd. Ik denk dat ook dit daar
langzaam een onderdeel van wordt. Ik kom daarom ook
niet met nieuwe moties. Ik wil primair — ik zei het ook tegen
de SP-fractie — rust op het front.
Mevrouw Ouwehand (PvdD):
Dat was een enorme ontwijking gevolgd door het argument:
ik heb een keer een motie ingediend en dus was het mijn
schuld niet. Het CDA was toch samen met de VVD en andere
partijen in deze Kamer een groot pleitbezorger van het
loslaten van de sector na het vervallen van het melkquo-

Tweede Kamer

tum? Het CDA verzette zich tegen een vorm van productieregulering en daarna moesten die fosfaatrechten er alsnog
komen. Dat, eerst loslaten en dan het fosfaatreductieplan,
heeft het CDA allemaal gesteund. Mijn vraag is heel simpel:
erkent het CDA dat dat niet zo'n verstandige keuze is
geweest en dat dat voor onrust heeft gezorgd? Ik zou dat
winst vinden als die fractie hier zegt rust belangrijk te vinden.
De heer Geurts (CDA):
Mevrouw Ouwehand wil altijd een schuldige aanwijzen. Ik
ga niet in dat frame mee. Ik refereer er nog maar even aan
dat u, mevrouw Ouwehand, ongeveer dezelfde vraag stelde
aan onze geachte oud-collega de heer Dijkgraaf van de SGPfractie. De heer Dijkgraaf zei toen: maar mevrouw Ouwehand, u weet zich toch nog wel te herinneren dat de heer
Geurts en de heer Dijkgraaf dit in 2013 ook in overleggen
over het loslaten van het melkquotum met de bewindspersonen aan de orde hebben gesteld? Dat vergeet mevrouw
Ouwehand gemakshalve maar weer even, want er moet
gewoon een slachtoffer worden gevonden. Daar doe ik niet
aan mee!, zeg ik tegen mevrouw Ouwehand.
De heer Moorlag (PvdA):
Ik heb elf jaar in de zorg gewerkt en ik ken dus de waarde
van rust, reinheid en regelmaat heel goed. Maar is niet juist
de kern van het rapport dat de Commissie heeft uitgebracht,
dat er geen rust moet zijn, maar dat er verandering moet
komen? Worden die vier doelen, die vier ambities, die de
Commissie voorstelt, door de heer Geurts onderschreven?
De heer Geurts (CDA):
Voor de luisteraars die meekijken: die vier bouwstenen in
het advies zijn zelfvoorzienendheid, buurtcontracten, huiskavels met voldoende gras en krachtvoer van dichtbij. Ik
denk dat deze kernpunten ook in die kringlooplandbouw
een onderdeel zijn van het beleid van de minister, voor
zover het nu al niet zou kunnen. Ik zeg dat, want een aantal
dingen kunnen nu al. Ik zeg dus tegen de heer Moorlag: ja,
wij staan achter die vier bouwstenen in het advies. Daar
hebben we nooit een geheim van gemaakt. We zullen nog
een aantal dingen moeten doen met de minister rond die
voer-mestcontracten, maar grotendeels komt dat wel in de
richting van wat er als kringlooplandbouw in de visie van
de minister is gepresenteerd.
De heer Moorlag (PvdA):
Ik weet niet wat voor debat er vanmiddag is geweest, maar
ik meen een beetje te beluisteren dat de heer Geurts wat
getergd klinkt. Het is helemaal niet mijn bedoeling om dat
uit te lokken, want ik vind dat we juist naar een betere
balans tussen economie en ecologie moeten. Deelt de heer
Geurts dat de balans tussen economie en ecologie op dit
moment in de landbouw, in het bijzonder in de melkveehouderij, er niet is? Is de heer Geurts dan bereid om naast zijn
pleidooi voor rust toch ook ruimte te geven voor een verandering die ook de rentmeesterschapsdoelen van het CDA
wat naderbij zou kunnen brengen?

Advies Commissie Grondgebondenheid 10 april 2019
over de toekomst van de melkveehouderij TK 73

73-11-3

De heer Geurts (CDA):
Eerst over de getergdheid van de heer Geurts: nou, dat valt
alleszins mee, hoor. Hij was vanmiddag ook geen onderdeel
van het debat. Hij zat zo'n beetje tussen mevrouw Ouwehand en de heer De Groot van D66 in wat betreft datgene
waar het met name om ging bij het algemeen overleg
Landbouw- en Visserijraad. Ik heb dat met bijzondere
belangstelling gevolgd. Waar het mij in de kern om gaat:
er wordt hier weer gesproken over een balans et cetera. Ja,
het kan beter. Daarvoor is ook de visie van de minister
gepresenteerd rondom kringlooplandbouw. Lees vooral de
laatste punten van die visie even door, zou ik tegen de heer
Moorlag zeggen. Daar zitten elementen in die die vraag
beantwoorden: ja, het kan beter en we zijn er nog niet, maar
je springt niet van vandaag op morgen van de kelder naar
de zolder.
De voorzitter:
Goed. U had uw betoog ook al beëindigd?
De heer Geurts (CDA):
Ik wens u weer een prettige avond, voorzitter.
De voorzitter:
Dank u wel, meneer Geurts. Dan is het woord nu aan de
heer Smeulders namens de GroenLinksfractie.

De heer Smeulders (GroenLinks):
Dank u wel, voorzitter. Ontzettend leuk om eens een landbouwdebat te mogen doen als Tweede Kamerlid. Landbouw
is namelijk een van de belangrijkste redenen waarom ik op
mijn 14de lid ben geworden van GroenLinks. Ik vervang
vanavond mijn collega Laura Bromet, die ook vandaag actief
is als informateur in Noord-Holland. We spreken vandaag
over het rapport van de Commissie Grondgebondenheid,
een commissie die is ingesteld door landbouworganisaties
LTO en NZO. Uit dat rapport blijkt duidelijk dat het echt
anders moet met de landbouw. Dat betogen dus ook hun
eigen organisaties.
Voorzitter. Mijn eerste gevoel toen ik het rapport las, was
toch wel een beetje een déjà vu. Toen ik acht jaar geleden
fractievoorzitter was in Brabant, waren we heel druk met
de adviezen van de commissie-Van Doorn. Die adviezen
gaven ook aan dat het allemaal anders moest in de landbouw. Toen kwam de SER-commissie Duurzame Veehouderij onder leiding van de heer Nijpels. Daarvan moest het
ook allemaal anders. Het Rli-rapport Duurzaam en gezond,
waarover twee weken geleden is gedebatteerd, gaf ook al
aan: het moet echt anders in de landbouw. Nu is er dan het
rapport waar we het vandaag over hebben.
Voorzitter. Een gevoel dat wij als GroenLinks daarbij wel
krijgen, is dat er heel veel papier wordt geproduceerd en
dat in principe de intenties ook nog goed zijn, maar dat de
daden helaas achterblijven. Ondanks de mooie woorden
gaat de verandering eigenlijk juist de andere kant op, wordt
de veehouderij steeds intensiever. Papier is dus helaas
geduldig. De minister kwam zelf met haar visie op kringlooplandbouw. Een van onze belangrijkste vragen voor vandaag
is hoe die visie van de minister zich nou verhoudt tot de

Tweede Kamer

voorgestelde plannen waarover we het hebben. We hebben
geen kabinetsreactie ontvangen, dus we zijn daar echt
benieuwd naar. Wat gaat de minister ermee doen?
Wat ons betreft is echt de grote vraag van vandaag: wat
verstaat de minister onder grondgebondenheid? De heer
Futselaar stelde die vraag terecht net ook al. Is een grondgebonden landbouw volgens de minister kringlooplandbouw?
De melkveehouderij heeft van oudsher een grondgebonden
karakter. Hoe deze grondgebondenheid zich heeft ontwikkeld — ik dacht: dat ga ik uitzoeken in de aanloop naar dit
debat — is heel moeilijk aan te geven, omdat die definities
ook vaak veranderd zijn. Ik ben dus benieuwd of de minister
daarover wat kan aangeven. Vroeger was de sector ruimschoots grondgebonden. Dat is nu helaas niet meer het
geval. Maar nu wordt er wel voor gepleit om 65% grondgebondenheid op basis van eigen productie van eiwitrijke
gewassen als norm te hanteren. Wij denken dat dat wel
heel weinig is. Ik zou graag van de minister willen weten
of zij ook vindt dat dat percentage hoger moet zijn. In dat
vlak kunnen we veel beter meegaan, net als de SP, in het
advies van GRONDig. Ik ben ook heel benieuwd naar de
reactie van de minister daarop.
Voorzitter. Tot slot nog iets over onze natuur. GroenLinks
maakt zich zorgen, ook in relatie tot het rapport, over de
biodiversiteitsdoelen en grondgebondenheid. Ik hoor graag
van de minister hoe zij hiernaar kijkt. Is zij het eens met
GroenLinks dat aanvullend beleid nodig is? Want wij zijn
bang dat als je nog meer inzet op eiwitrijke gewassen, dat
echt gevolgen heeft voor de al dalende populatie insecten
en weidevogels. En dat kan niet de bedoeling zijn.
De voorzitter:
Dank u wel. De heer Moorlag namens de Partij van de
Arbeid.

De heer Moorlag (PvdA):
Dank u wel, voorzitter. Als we zeker willen zijn van goed
voedsel, een gezonde landbouwsector en een toekomst
waarin er een evenwicht bestaat tussen economie en ecologie, moet het systeem veranderen. Het huidige systeem
is niet houdbaar. We hebben gewoon simpelweg te veel
emissies van onder meer mest, stikstof en fosfaat, we plegen te veel roofbouw op de bodem en op onze hulpbronnen,
en er is sprake van te veel vernietiging of slijtage van natuur
en landschap.
Er moet dus iets gaan veranderen, want je kunt zeggen dat
er sprake is van een ecologische crisis en dan kun je in mijn
ogen moeilijk pleiten voor het bewaren van de rust. Maar
waar ik pleit voor verandering, zeg ik wel dat die verandering op een rustige manier moet gebeuren. Ik denk dat het
advies van de Commissie Grondgebondenheid daartoe een
bouwsteen biedt. Geen complete oplossing, maar wel een
nuttige bouwsteen. Ik heb waardering voor de initiatiefnemers. De sector, overheden en NZO hebben goed samengewerkt. Dat is een aanpak die de PvdA aanspreekt. Liever
een echt breed gedragen aanpak dan partijen die elkaar
vanuit hun schuttersputjes blijven bestoken. Er is hier
gezocht naar een balans tussen ambitie en realisme en dat
spreekt mij bijzonder aan.

Advies Commissie Grondgebondenheid 10 april 2019
over de toekomst van de melkveehouderij TK 73

73-11-4

De vraag is nu wel hoe dit zich verder gaat vertalen in de
uitwerking van de visie op de kringlooplandbouw. Dat is
mijn centrale vraag aan de minister: hoe gaan we deze
ambities, deze streefwaarden, omzetten in resultaten? Is er
in de toekomst alleen maar ruimte voor bedrijven die aan
deze criteria voldoen? Hoe helpen we dan de bedrijven die
nog niet voldoen aan die criteria om op dat niveau te
komen? Want de heer Geurts heeft gelijk; je springt niet in
één keer van de kelder naar de zolder. Maar dat er een
sprong gemaakt moet worden, is gewoon evident. Want
anders zijn er wel andere partijen, die zullen duwen als er
niet wordt gesprongen. Dat moeten we zien te voorkomen.
De vraag is ook hoe we dit fundamenteel gaan borgen. Ik
denk dat private partijen daar ook een rol in hebben te
spelen. Ik denk dan aan de voedingsindustrie, ik denk dan
aan de financiële sector, ik denk dan aan de retailers. Is de
minister bereid om samen met die partijen deze best practice, zoals die wordt beschreven, niet te zien als een streefdoel op enig moment, maar te introduceren als een ondergrens voor maatschappelijk verantwoord ondernemen in
de sector?
Dat is volgens mij de toekomst voor de sector. Een sector
die compliant is met wet- en regelgeving. Een sector waar
geen ruimte is voor knoeiers, maar wel voor ondernemers.
Een sector waar het beter is gesteld met het dierenwelzijn.
En een sector waar het principe van grondgebondenheid
beter is geborgd.
Voorzitter. Het is tijd voor toepassing van het AMEN-principe: Afspraken Maken En Nakomen. Dank u wel.
De voorzitter:
Dank u wel, meneer Moorlag. Dan is nu het woord aan
mevrouw Lodders namens de VVD.

Mevrouw Lodders (VVD):
Voorzitter, dank u wel. Ik krijg weleens de vraag waarom
we debatten zoals dit niet altijd steunen, waardoor het in
plaats van een gewoon debat een dertigledendebat wordt,
zoals het debat van vanavond over de Commissie Grondgebondenheid en de toekomst van de melkveehouderij. Wij
hebben dit debat niet gesteund. Natuurlijk is het goed dat
de sector nadenkt over de toekomst, maar dit debat is
voortijdig. Er is op dit moment geen andere sector, mag ik
wel stellen, waar zo veel beweging is. We hebben de fosfaatdiscussie gehad, waarbij voor veel mensen nog steeds
heel veel onduidelijkheid is. Voor veel mensen is dat
onderwerp nog niet afgerond. De inkt van de Wet grondgebonden groei of de Wet verantwoorde groei melkveehouderij is amper droog of er wordt alweer aan tafel gezeten
over een volgende stap. In het regeerakkoord zijn afspraken
gemaakt over vereenvoudiging van de mestwetgeving. Ik
noem de landbouwvisie van de minister over kringlooplandbouw. Dan speelt nog de klimaatdiscussie. Er ligt op dit
moment een ontwerpklimaatakkoord waarmee heel veel
van de boeren gevraagd wordt en — ik zeg het er maar
direct bij — ook nog geleverd wordt.
Voorzitter. Dit debat is voortijdig. Het zorgt voor onrust bij
de boeren. Laten we elkaar niet gek maken over elke keer
een volgende stap zetten voordat de eerste stappen zijn
afgerond. Geef de sector nu eens de tijd om te zorgen voor

Tweede Kamer

al die dingen waar wij hier in deze Kamer mee bezig zijn.
Laten we vervolgens niet vergeten dat er bij de andere
sectoren die raakvlakken hebben met de melkveehouderij
ook nog van alles van deze boeren gevraagd wordt. Geef
de sector de tijd om al deze in gang gezette maatregelen
uit te voeren en tot een goed einde te brengen. Er zijn een
aantal punten; voorgangers hebben daar ook aan gerefereerd. Als we het hebben over de vereenvoudiging van de
mestwetgeving en over de uitwerking van de visie van de
minister, dan heeft mijn partij ook wensen. Maar ik ga daar
dit debat niet mee belasten. Wij komen daar graag over te
spreken en dan zal ik mijn input op het juiste moment naar
voren brengen.
De heer Moorlag (PvdA):
Ik begrijp niet zo goed waarom dit debat ontijdig zou zijn.
Mevrouw Lodders is altijd het Kamerlid dat zegt dat we echt
hartstikke trots moeten zijn op onze boeren, en dat ben ik
ook. Het zijn nota bene een aantal boeren geweest die
samen met de brancheorganisaties ervoor hebben gekozen
om dit rapport af te scheiden. Dan moet je dat rapport toch
een beetje op waarde schatten? Dan verdient dat toch ook
om besproken te worden in deze Kamer? Het verrast mij
toch dat mevrouw Lodders zegt dat het ontijdig of eigenlijk
wat ongepast is om over een rapport te praten dat nota
bene door de sector zelf wordt gedragen.
Mevrouw Lodders (VVD):
Ik vind het voortijdig, omdat er in deze Kamer gesproken
wordt over een heel aantal andere vlakken die de sector
raken. Ik noemde al de Wet verantwoorde groei melkveehouderij. De inkt was amper droog of men sprak over een
andere definitie van de grondgebondenheid van de melkveehouderij. De visie van de minister is aangekondigd. Wij
hebben daar een brief over gehad. Volgens mij worden wij
voor de zomer geïnformeerd over een verdere uitwerking.
De sector weet nog niet waar ze aan toe is. We hebben
afspraken gemaakt in het regeerakkoord, mede op initiatief
van de VVD, over vereenvoudiging van de mestwet. Dat
vinden wij namelijk heel erg belangrijk. Er moet echt een
aantal stappen gezet worden om het voor die boeren eenvoudiger te maken, maar ook te zorgen dat een aantal
wensen van ons — dicht bij elkaar, gebruikmaken van
meststoffen en reststoffen — te verankeren in wetgeving.
Laten we nou eerst die stappen zetten voordat we weer de
volgende piketpaal gaan slaan.
De heer Moorlag (PvdA):
Allereerst even de constatering dat er geen commissie is
waar het woord "regeerakkoord" zo vaak valt. Het is doorgaans niet zo goed gesteld met huwelijken waar heel vaak
in de huwelijkse voorwaarden wordt gekeken. Dat even als
opmerking.
Het impliciete pleidooi dat de heer Geurts heeft gehouden,
om niet te veel te gaan veranderen, hoor ik mevrouw Lodders toch ook houden. Realiseert mevrouw Lodders zich
dat voor bijna elke ondernemer de omgeving razendsnel
verandert, dat er sprake is van heel veel dynamiek en dat
het juist een teken van ondernemerschap is om om te gaan
met veranderingen en met crises? Hier hebben we een
ecologische crisis. Noopt die niet tot verandering?

Advies Commissie Grondgebondenheid 10 april 2019
over de toekomst van de melkveehouderij TK 73

73-11-5

Mevrouw Lodders (VVD):
Als er één sector in verandering is, dan is het de melkveehouderij. Ik mag sinds 2012 het woord voeren over de
landbouw in algemene zin. Als ik kijk welke vraagstukken
wij aan de hand hebben gehad die de melkveehouderij
raken, dan zijn dat er nogal wat. Daarom begon ik daar mijn
betoog ook mee. Volgens mij is er geen sector die zo veel
stappen heeft moeten zetten, misschien in positieve, maar
zeker ook in negatieve zin. Wij vragen hoe dan ook heel
veel verandering van deze sector, die volop in ontwikkeling
is. Ik mag dan wellicht van de heer Moorlag te veel naar
het regeerakkoord verwijzen, maar ik ben blij dat ik dat kan
doen. Ik ben blij dat er gewerkt wordt aan een herziening
van het mestbeleid, want dat is natuurlijk een stapeling van
regels en van zaken waar de boer mee te maken heeft. De
wensen die ook uw partij in het verleden heeft gehad, gaan
we nu effectueren en ik denk dat dat hartstikke mooi is.
Maar dan moet u niet met de volgende stap alweer bezig
zijn zonder dat u weet waar u met de herziening van de
mestwetgeving uitkomt.
De heer Futselaar (SP):
Ik moet wel een klein beetje lachen dat een debat eerst elf
maanden lang op de rol staat, en dat de eerste bijdrage van
de VVD vervolgens is dat het een voortijdig debat is.
Ik denk eerlijk gezegd dat we dit debat zelfs al 22 maanden
geleden hadden moeten voeren, want ik vraag me af wat
hier het probleem precies is. Zou het zo kunnen zijn dat het
debat hierover niet zozeer voortijdig is, maar dat het
mevrouw Lodders en haar coalitiepartners gewoon niet
uitkomt, dit begrip, nadat je een landbouwvisie hebt gepubliceerd waar je met een vergrootglas het begrip "grondgebondenheid" in moet zoeken? Is het niet gewoon heel
prettig om te doen alsof die hele discussie nooit heeft
bestaan? Is dat niet de kern van het probleem hier?
Mevrouw Lodders (VVD):
Nu doet de heer Futselaar voorkomen alsof er nog nooit
gesproken is over grondgebondenheid, alsof er nog nooit
gesproken is over het gebruik van meststoffen, tussen
boeren, tussen melkveehouders en akkerbouwers bijvoorbeeld. Volgens mij is het op korte afstand van elkaar
gebruiken van mest ook een punt dat u graag zou zien.
Het zijn allemaal punten die vaak hier in deze zaal aan de
orde komen. Dat is niet van vandaag op morgen geregeld.
Helaas, zou ik bijna willen zeggen. Wij zijn dus bezig om
die zaken te regelen, en dan komt u weer met een vraag
om het volgende te gaan regelen. Daar maak ik bezwaar
tegen en daarom zeg ik dat dit debat voortijdig is. Laten nu
eerst de stappen die we willen zetten ook daadwerkelijk
zetten. En dan gaan we kijken wat er nog nodig is om een
volgende stap te zetten.
De heer Futselaar (SP):
Als mevrouw Lodders goed naar mijn betoog heeft geluisterd, dan is mijn grootste vraag: laten we het eens worden
over de definitie van grondgebondenheid. Dat gaat nog
niet eens over het beleid dat je voert, maar dat je hetzelfde
debat met elkaar voert. En als er iets is dat deze commissie
kenmerkt, zou ik bijna zeggen, dan is het dat we voortdurend langs elkaar heen praten.

Tweede Kamer

Maar nu lijkt het alsof het bijna een soort taboe is geworden.
We moeten er geen debat over voeren, en we gaan nu
allemaal op kringlooplandbouw inzetten. Dat is de nieuwe
heilstaat aan de horizon, zeg ik even als socialist, en dan
kunnen we nu weer drie jaar ruzie gaan maken over de
definitie van kringlooplandbouw. Zo schieten we toch niet
op?
Mevrouw Lodders (VVD):
Nee, voorzitter, de heer Futselaar doet zichzelf hier ook mee
tekort, want het is niet zo dat we alleen maar over de landbouwvisie van de minister praten. Ik zou misschien zelfs
wel willen zeggen: was het maar waar dat we alleen over
die landbouwvisie konden praten en dat we al die andere
zaken hebben opgelost. Maar we hebben ook nog te maken
met een fosfaatdossier. Een groot deel van de boeren die
thuis kijken naar dit debat zit nog steeds in onzekerheid.
Dat hebben we niet opgelost.
En dan hebben we nog de herziening van de mestwetgeving. Volgens mij heeft mijn collega Geurts gevraagd naar
de planning van de herziening van de mestwetgeving, of
anders was het iemand anders. Dan doe ik diegene tekort.
Wanneer gaan we nou die eerste stappen zetten? Dat is
belangrijk om te zorgen dat we op een verantwoorde manier
met die mestafzet omgaan.
De voorzitter:
Heel kort nog, meneer Futselaar.
De heer Futselaar (SP):
Ik vind het goed om er in dit kader op te wijzen dat ik heb
gevraagd om een debat over de landbouwvisie toen die
werd gepubliceerd, en dat dat destijds is geblokkeerd door
de coalitie.
Mevrouw Lodders (VVD):
Waarom? Omdat je een visie kunt presenteren op de
hoofdlijnen. We hebben destijds de planning van de
minister gehoord en de termijn waarop er een uitwerking
komt. Ik heb graag ook een bepaalde lijn waar je dan met
elkaar over debatteert. Als we inderdaad op dat moment
een debat met elkaar hadden gevoerd, zoals de heer Futselaar aangeeft, hadden we misschien de hele avond langs
elkaar heen staan praten.
Ik denk dat het goed is om een aantal lijnen uit te zetten,
en ik vind zelf die visie in relatie tot de herziening van de
mestwetgeving heel belangrijk. Ik blijf dat benoemen omdat
die herziening echt heel belangrijk is voor onze boeren en
voor de tuinders, want het gaat niet alleen om de melkveehouderij.
De voorzitter:
Mevrouw Ouwehand heeft het woord.
Ik hoop dat we niet de hele tijd dezelfde vragen stellen en
hetzelfde antwoord krijgen. Maar dat is maar een hoop die
de voorzitter heeft.

Advies Commissie Grondgebondenheid 10 april 2019
over de toekomst van de melkveehouderij TK 73

73-11-6

Mevrouw Ouwehand (PvdD):
Ja, maar de vragen moeten wel gesteld. Als het dan zo
nodig is om die mestwetten te herzien, dan vraag ik me
toch echt het volgende af. De VVD is toch verdorie al negen
jaar de grootste partij in de regering! Nu moeten we nog
steeds van de VVD-fractie horen: het is wel belangrijk dat
we eerst dit doen. Ik sprak net het CDA aan, maar ook
mevrouw Lodders, die hier de belangrijkste roerganger in
is geweest, staat hier nu weer tranen te plengen over de
onzekerheid vanwege het fosfaatdossier. Kijk naar hoe dat
gelopen is en hoe er in boerenfora is gediscussieerd;
iedereen wist het. Er is er maar één die hier actief de
zekerheid op lange termijn voor boeren probeert tegen te
houden en dat is mevrouw Lodders van de VVD.
De voorzitter:
En uw vraag?
Mevrouw Ouwehand (PvdD):
Erkent mevrouw Lodders niet dat het belangrijk is voor de
duidelijkheid van de sector om een scherpe definitie te
kiezen en dat je van daaruit verdere stappen kan zetten?
Waarom ontwijkt de VVD dat?
Mevrouw Lodders (VVD):
Ik ontwijk geen enkele vraag van mevrouw Ouwehand. Er
is heel veel in gang gezet in de afgelopen jaren. Ik heb niet
voor niets net verwezen naar 1 januari 2015, toen de Wet
verantwoorde groei melkveehouderij van kracht werd.
Daarna hebben wij een aantal stappen gezet; ik ga ze niet
allemaal herhalen. Daar zijn wij de afgelopen jaren mee
bezig geweest. Als we het hebben over de mestwetgeving
en die negen jaar in deze Kamer, dan klopt dat, maar in die
negen jaar is er niet niets gebeurd. Ook daar zijn een aantal
stappen gezet. En af en toe is het tijd dat je gaat herijken,
dat je gaat kijken met welke zaken wij iets willen om ervoor
te zorgen dat het voor de boer en tuinder makkelijker en
beter wordt. Hoe kunnen we ervoor zorgen dat we bijvoorbeeld klimaatdoelstellingen halen? Hoe kunnen we ervoor
zorgen dat wij innovaties kunnen gebruiken om onze
voedselproductie op gang te houden? Ik weet dat mevrouw
Ouwehand een heel andere visie heeft. Zij is pas tevreden
als wij de melkveehouderij uit Nederland verbannen hebben, maar daar gaat mijn partij niet in mee.
Mevrouw Ouwehand (PvdD):
Daar heb ik niet voor gepleit vandaag.
Mevrouw Lodders (VVD):
Nee, gister.
Mevrouw Ouwehand (PvdD):
Ik wil eigenlijk gewoon duidelijkheid van de VVD en ook de
erkenning dat het weglopen voor noodzakelijke maatregelen
en het weglopen voor scherpe definities voor die onduidelijkheid hebben gezorgd. Ik herinner nadrukkelijk aan het
fosfaatdossier. Ligt de weigering van CDA en VVD om te
kiezen voor een goede definitie van grondgebondenheid
niet ten grondslag aan de fundamentele discussie die er
binnen de coalitie nog steeds bestaat over wat nou eigenlijk

Tweede Kamer

kringlooplandbouw is? Volgens mij zeggen VVD en CDA:
kringlooplandbouw, ja, alleen als het van de maan komt,
dan tellen wij het niet meer mee als kringloop, maar wat
van de rest van de wereld komt allemaal wel. U stelt het
opnieuw uit, met alle gevolgen voor de sector van dien.
Mevrouw Lodders (VVD):
Ik krijg nu een heel aantal opmerkingen van mevrouw
Ouwehand, wat volgens mij uiteindelijk niet tot een concrete
vraag heeft geleid. Ik denk dat, als er iemand niet is weggelopen voor zijn verantwoordelijkheid, het de coalitiepartijen
zijn die in de vorige periode maar ook in deze periode een
aantal belangrijke stappen hebben gezet. Had je dat in één
keer kunnen doen, in één stap? Ik denk het niet, want de
zaken zijn complex. Het is niet alleen hier in Nederland te
regelen. We hebben ook nog te maken met allerlei Brusselse
regelgeving. Daar hebben wij onze verantwoordelijkheid
in genomen en, ja, daar gaan wij in de komende jaren mee
verder. Nogmaals, herziening van de mestwetgeving is er
één. Klimaatdoelstellingen zijn een tweede belangrijke voor
de VVD. Vervolgens hebben wij ook nog de visie van de
minister op kringlooplandbouw, het sluiten van kringlopen,
waar we vijf of tien jaar geleden nog niet aan gedacht zouden hebben.
De heer Geurts (CDA):
Ik zat net te denken of het gps, als er een lancering vanuit
Nederland naar de maan gaat, dat ook zo ver kan volgen
als de NVWA. Maar dat terzijde. Dat was mijn vraag niet;
daar ben ik even over aan het nadenken.
De heer Futselaar gaf net aan dat de coalitie een debat heeft
tegengehouden over de visie op kringlooplandbouw. Maar
is het niet zo, mevrouw Lodders, dat die visie op de kringlooplandbouw tijdens de begrotingsbehandeling voor 2019
uitentreuren is behandeld?
Mevrouw Lodders (VVD):
Zeker. Dat kan ik bevestigen. Daar hebben wij gesproken
over de kringlooplandbouw. Ik kan me voorstellen dat er
nog heel veel andere debatten zijn geweest. Als ik het met
goed herinner, heb ik kringlooplandbouw of elementen
daarvan ook meegenomen in sommige vragen die ik aan
de orde heb gesteld. Dus dat is eigenlijk de rode draad die
door onze debatten heen loopt. Het is echt niet zo dat we
daar niet over gesproken hebben. Maar ik moet aan de heer
Futselaar toegeven — zo heb ik de vraag opgevat — dat we
nog geen debat over de kringlooplandbouw sec hebben
gevoerd. Dat zullen we doen op het moment dat er meer
duidelijkheid is over hoe het traject van de behandeling van
kringlooplandbouw eruitziet.
De heer Smeulders (GroenLinks):
Als kringlooplandbouw hét thema van dit kabinet en in het
regeerakkoord is, lijkt het me op zich handig om er een
debat over te voeren, maar laat ik me daar als niet-lid van
deze commissie buiten houden. Waar we het vandaag in
ieder geval over hebben, is grondgebondenheid. Mevrouw
Lodders zei net tegen mevrouw Ouwehand: stel dan een
concrete vraag daarover. Ik ben benieuwd wat mevrouw
Lodders van de VVD onder grondgebondenheid verstaat.

Advies Commissie Grondgebondenheid 10 april 2019
over de toekomst van de melkveehouderij TK 73

73-11-7

Mevrouw Lodders (VVD):
Voor mij geldt op dit moment de Wet verantwoorde groei
melkveehouderij. Daarin hebben we vastgelegd hoe de
melkveehouderij kan groeien en dat is in relatie tot grondgebondenheid.
De heer Smeulders (GroenLinks):
We spreken vandaag over een rapport dat in opdracht van
twee boerenorganisaties is opgesteld. Wat mij een beetje
verbaast in dit debat, is dat door twee coalitiepartijen wordt
gezegd dat dit prematuur is en dat we eerst een aantal
dingen moeten afwachten. Kunt u aangeven wat u inhoudelijk van dit rapport vindt en met name hoe u de relatie
ziet tussen dit rapport en de kringlooplandbouw, wat het
adagium van dit kabinet en van uw coalitie is?
Mevrouw Lodders (VVD):
Dat kan ik niet in twee of drie zinnen aan u uitleggen, want
het is veel complexer dan deze vraag suggereert. Als we
het hebben over een andere definitie van de term "grondgebondenheid", dan moeten we ook kijken hoe we die gaan
invullen in relatie tot een aantal andere vraagstukken. Het
gaat niet alleen om de visie van de minister op kringlooplandbouw, maar ook over de mestwetgeving en over bijvoorbeeld het nieuwe gemeenschappelijke landbouwbeleid
waar we op dit moment mee bezig zijn en op basis waarvan
we ons beleid voor de komende jaren gaan vastleggen. Je
kunt het niet zomaar definiëren als gewenste uitkomst,
omdat je niet kunt overzien wat de gevolgen zijn. Dat is de
reden dat mijn fractie ervoor pleit om eerst de stappen die
al gezet zijn en waar we mee bezig zijn, af te ronden. Dan
weten we wat het kader is. Als er dan een aanscherping
van de definitie moet komen, voeren we op dat moment
het debat er met elkaar over.
De voorzitter:
De heer Geurts, heeft u echt een vraag aan mevrouw Lodders of is het iets wat u ook in tweede termijn kunt zeggen?
De heer Geurts (CDA):
U zult echt een vraag aan mevrouw Lodders horen. De heer
Smeulders gaf net aan dat het een rapport is van LTO en
NZO. Is mevrouw Lodders het met mij eens dat het een
onafhankelijke commissie is met een onafhankelijke voorzitter, met vijf zeer verschillende melkveehouders, een
vertegenwoordiger van het Wereld Natuur Fonds namens
de Groene11, twee mensen uit de wereld van de overheid,
namelijk van het Ministerie van LNV en namens de provincies, en de directeur van CLM? Is mevrouw Lodders dat
met mij eens?
Mevrouw Lodders (VVD):
We hebben allemaal dat rapport gelezen. Ik denk dat de
heer Smeulders het rapport ook heeft gelezen ter voorbereiding op dit debat. Complimenten overigens om op zo'n
onderwerp binnen te komen en zijn collega, mevrouw
Bromet, te vervangen. Zeker, het is een breed samengestelde commissie, maar wat mij betreft moet het daar niet
om gaan. Ik vind het prachtig dat de sector of een aantal
partijen bij elkaar gaat zitten om na te denken over de toekomst. De vraag die mij gesteld wordt, is of ik daarover met

Tweede Kamer

elkaar in debat wil gaan en de definitie wil aanscherpen.
Dat is voortijdig en zover wil ik niet gaan.
De voorzitter:
Dank u wel. Dan is tot slot het woord aan de heer Graus
namens de PVV.

De heer Graus (PVV):
Dank u wel, voorzitter. Ik vervang mijn collega Madlener,
die ziek is. Ik heb ongeveer dertien jaar lang op dit dossier
gezeten en ik heb altijd gepleit voor weidegang, zeker in
het kader van dierenwelzijn. Maar wij willen wel dat er veel
controle en handhaving komt inzake bescherming tegen
weersinvloeden. Dat is al bij wet geregeld, maar het gebeurt
nog nauwelijks. Telkens weer, als ik in de zomer langs
oververhitte dieren rijd, baal ik er best van dat er niets aan
wordt gedaan. Dus: weidegang oké, maar wij vinden dat je
dat niet voor ieder individueel dier moet verplichten.
Daarom hebben wij ook al eens een motie van de SP niet
gesteund. Ik heb bij boeren meegemaakt dat iedere keer
dezelfde koe niet naar buiten wilde. Dan kan je haar er niet
toe dwingen en moet je zo'n diertje binnenlaten. Ik heb ook
dieren die liever niet worden uitgelaten. Die zaken moet je
gewoon zo laten. Daarom ben ik er altijd tegen als je zegt
dat het verplicht is voor elk dier. Dat kan niet. Bovendien
kan een dier ook ziek zijn. Het liefst heb ik dat dieren zelf
kunnen kiezen. Ik ben een keer bij boer Gijs in Abcoude
geweest. Daar kunnen de dieren gewoon zelf de stal in en
uit lopen. Dat is het beste. Daar moeten we ooit in de toekomst naartoe. Dieren moeten het gewoon zelf kunnen
bepalen; wij moeten dat niet voor ze hoeven te bepalen.
Als een dier een halfjaar binnen wil liggen, dan gaat het
een halfjaar binnen liggen. Daar moeten wij ons helemaal
niet mee bemoeien.
Ik heb het over hittestress gehad. Ik krijg daar dadelijk graag
een reactie van de minister op. Ik heb ook gevraagd: begin
nou ook eens aan schaduwplekken, middels de Boomplantdag. Ik ga binnenkort met de minister en meneer Geurts
oefenen. Gedeputeerde Ger Koopmans gaat, geloof ik, meer
dan een miljoen bomen planten. De eerste doe ik voor en
de rest laat ik over aan meneer Geurts en de minister. Dus
die andere 999.999 mogen jullie doen.
Meneer Futselaar had ook een goede inbreng. Het staat
nog steeds op mijn bucketlist om een keer een motie met
"de Futs" — zo heet hij; hij is hier heel populair — in te dienen. Ik zou het heel fijn en wenselijk vinden om nog voordat
ik de Kamer verlaat een keer een motie-"de Futs"/Graus te
hebben gehad. Mogelijk kan meneer Futselaar zijn motie
een keer aan ons voorleggen, want hij is wel een beetje een
einzelgänger met zijn moties. Hij deelt ze niet zo graag. Hij
zegt nu: ik zal mijn best doen. Dank u wel, meneer Futselaar.
Ik kom op wat er staat over de grondgebonden melkveehouder: die moet zijn mest op eigen grond en/of bij een collega
in een straal van 20 kilometer kunnen afzetten. Wij zijn tegen
de hele fosfaatwetgeving geweest, want wij zeggen: mest
is het bruine goud, rijk aan fosfaten, nodig om zuurstof te
binden voor mens en dier, en het is ook de beste bouw-,
energie- en grondstof die er bestaat. Wij willen dat ook de
gevolgen voor boeren — wij denken ook aan boerenwelzijn
— in kaart worden gebracht voordat beleid wordt aangepast

Advies Commissie Grondgebondenheid 10 april 2019
over de toekomst van de melkveehouderij TK 73

73-11-8

en dat er een voldoende lange overgangstermijn komt,
zodat de boer niet gedwongen wordt om van de ene op de
andere dag zijn bedrijf te beëindigen. Daar krijg ik ook graag
een reactie op van de minister.
Meneer de voorzitter, voor de rest is alles al gezegd. Er
zullen dadelijk vast weer hele goede moties worden ingediend.
De voorzitter:
Er is nog een interruptie van mevrouw Ouwehand.
De heer Graus (PVV):
Dat is goed.
Mevrouw Ouwehand (PvdD):
Even om het helder te krijgen. Verplichte weidegang betekent niet dat koeien naar buiten móéten, wel dat de boer
verplicht is om die optie aan te bieden. Is de PVV het dan
ook met de Partij voor de Dieren eens dat we toe moeten
naar een situatie waarin iedereen die dan melkkoeien houdt,
een zogenaamde huiskavel moet hebben? Dat betekent:
een stal met een weiland erbij, zodat de dieren in de zomer
binnen kunnen blijven als ze dat willen of zelf naar buiten
kunnen gaan als ze dat willen.
De heer Graus (PVV):
Ja, logisch. Je ziet ook weleens dat mensen die eendjes
houden, geen water hebben. Dan moet je geen eenden
houden, denk ik dan. Zo is het ook met koeien. U weet dat
wij dat ook altijd gesteund hebben. U noemde dat ook in
uw eigen termijn. Wij hebben dat dus gesteund. U legt de
weidegang goed uit. Zo ben ik er ook voorstander van. Maar
waar ik bang voor ben, mevrouw Ouwehand, is het volgende. Dadelijk komt er een controleur van de NVWA —
daar zitten ook pennenlikkers tussen — en die zegt: ja, maar
je hebt daar een paar koeien. Dan zegt de boer: sorry, om
die en die reden zijn die er. Je moet de boer daar wel een
beetje vrij in laten. Ik heb echt meegemaakt, mevrouw
Ouwehand, dat bepaalde koeien bij het naar buiten brengen
niet naar buiten wilden. Dan wil ik niet dat ze met een
stroomstootwapen of een stok naar buiten worden geslagen. Laat die dieren dan gewoon met rust! Dat vind ik
gewoon. Dan moeten we die dieren gewoon met rust laten.
Dat is wat ik bedoelde.
Mevrouw Ouwehand (PvdD):
Daarover zijn we het eens. De huidige definitie van weidegang van "120 dagen, zes uur per dag" zou eigenlijk moeten
veranderen naar "een verplichte huiskavel en veel meer
dan die 120 dagen gewoon de stal open, zodat de dieren
zelf kunnen kiezen of ze binnen of buiten willen zijn".
De heer Graus (PVV):
Ja. En, mevrouw Ouwehand, ik heb als woordvoerder zelfs
altijd voorgesteld: niet "grote stallen met een weide", maar
"stalletjes in de weide". Dat zou mijn grootste wens zijn.
Maar, nogmaals, dat zal niet van vandaag op morgen
gebeuren. Er zal nog heel wat water door de Maas stromen
voordat dat het geval is, want niet alle wensen worden
ingewilligd. En in Den Haag gaat alles heel langzaam. Zelfs

Tweede Kamer

de liftdeuren gaan hier nog langzaam open en dicht. Het
duurt dus altijd allemaal heel lang.
De voorzitter:
Nu krijgt u nog een interruptie en ditmaal van mevrouw
Lodders.
De heer Graus (PVV):
Had ik maar niks gezegd, want dan had ik nu al lekker achter
mijn HARIBO-snoepjes gezeten.
De voorzitter:
Mevrouw Lodders.
Mevrouw Lodders (VVD):
Ik ben een klein beetje in verwarring na het interruptiedebatje tussen de heer Graus en mevrouw Ouwehand over
de weidegang. Ik hoorde in ene tussen alle emotie en soms
ook enthousiasme door allerlei voorstellen en maatregelen
langskomen. Dat is precies wat wel vaker in dit huis gebeurt.
De heer Graus gaat toch uit van het welzijn van de dieren,
zo vraag ik via u, voorzitter. Dat betekent toch niet dat u
bijvoorbeeld het jaar rond koeien de wei in wilt sturen?
De heer Graus (PVV):
Ik weet niet wanneer ik dat gezegd heb. Ik heb het helemaal
niet gehad over het hele jaar. Ik heb juist gezegd dat je zelfs
tijdens de verplichte weidegang diertjes in de stal moet
laten als ze niet willen. Ik heb het er dus helemaal niet over
gehad dat je dieren ...
Mevrouw Lodders (VVD):
Het kwam op mij even zo over, maar als het anders is en
de heer Graus daar afstand van neemt, dan graag.
De heer Graus (PVV):
Ik neem nergens afstand van, want ik heb dat niet gezegd.
Mevrouw Lodders (VVD):
Nou, die indruk ontstond, zeg ik in de richting van de heer
Graus, nadat mevrouw Ouwehand een voorstel deed om
de definitie van weidegang even aan te passen in het
interruptiedebatje. Het jaarrond koeien buiten is natuurlijk
echt het laatste wat we moeten doen. Volgens mij moeten
we juist rekening houden met de koe en haar op de juiste
momenten de gelegenheid geven om naar buiten te treden.
Een verplichting, zoals hier af en toe wordt gesuggereerd,
lijkt me onwenselijk.
De heer Graus (PVV):
Ik heb dat van mevrouw Ouwehand niet zo gehoord en
begrepen en ik heb het daar zelf helemaal niet over gehad.
De voorzitter:
Helder.

Advies Commissie Grondgebondenheid 10 april 2019
over de toekomst van de melkveehouderij TK 73

73-11-9

De heer Graus (PVV):
Ik weet dus niet wat er aan de hand is.
De voorzitter:
Goed. Dank u wel voor uw inbreng.
De heer Graus (PVV):
Fijne avond, meneer de voorzitter.
De voorzitter:
U ook. We zijn gekomen aan het einde van de termijn van
de zijde van de Kamer. Ik schors voor tien minuten en
daarna hervatten we het debat.
De vergadering wordt van 20.06 uur tot 20.16 uur geschorst.
De voorzitter:
Aan de orde is het dertigledendebat over het advies van de
Commissie Grondgebondenheid over de toekomst van de
melkveehouderij. We zijn toe aan de termijn van de zijde
van het kabinet. Het woord is aan de minister van Landbouw, Natuur en Voedselkwaliteit.

Minister Schouten:
Dank u wel, voorzitter. Het klopt dat wij vanavond spreken
over een advies dat bijna een jaar geleden, op 12 april 2018,
is uitgekomen van de sector voor de sector. Laat ik het zo
maar even zeggen. Het was gevraagd door NZO en LTO,
die zelf hebben aangegeven dat wat hen betreft de uitkomst
bindend is voor de toekomst van de melkveehouderij. De
commissie is aan het werk gegaan zonder mijn inmenging
en zonder dat het de opdracht was dat ik mij daar nu in
moest gaan mengen. De sector nam zijn eigen verantwoordelijkheid en vond dat men daarover moest nadenken,
omdat het bepaalt hoe men aankijkt tegen de toekomst van
de melkveehouderij.
Eigenlijk gaat dit debat veel meer over de visie op de
melkveehouderij en misschien niet zozeer over wat je met
dit rapport moet of niet. Die visievraag, hoe je tegen de
melkveehouderij aankijkt en hoe die eruit zou moeten zien,
wordt opgehangen aan de definitiekwestie van de grondgebondenheid. Dat heb ik ook vanavond in het debat gehoord.
Welke definitie hanteer je nou? Als je van een afstandje
naar het debat kijkt, denk je: gaat er nou de hele avond over
een definitiekwestie gesproken worden? Maar daarachter
zit natuurlijk een hele wereld en werkelijkheid over hoe
intensief of extensief je die melkveehouderij wilt hebben.
Dat is volgens mij de echte discussie die we hier voeren en
dan hangen we die vast aan een definitiekwestie.
Laat ik eerst maar even teruggaan naar waar de aanvraag
van het debat over ging, namelijk het rapport dat is opgeleverd door NZO en LTO en de Commissie Grondgebondenheid die dat heeft vormgegeven. De commissie constateert
dat grondgebondenheid geen doel op zich is — dat komt
een beetje overeen met mijn intro — maar dat het een
belangrijk middel is om als Nederlandse melkveehouderij
in de toekomst economisch succesvol en maatschappelijk
gewaardeerd te blijven. Dat is een belangrijk evenwicht bij

Tweede Kamer

die twee: de economische waarde en de maatschappelijke
waardering en waarde.
Ik waardeer de inzet van de zuivelketen om zo'n bindend
advies te laten opstellen over de grondgebondenheid. Het
is een advies van de sector voor de sector, dus de primaire
verantwoordelijkheid om het rapport en het advies van de
commissie verder te brengen, ligt dan ook bij die partijen.
Ik heb begrepen dat een grote zuivelcoöperatie inmiddels
al de eerste stappen heeft gezet.
De commissie heeft invulling gegeven aan grondgebondenheid op de langere termijn. Zij heeft 2040 als stip op de
horizon gezet met een advies voor de melkveehouderij in
2025. Zij heeft er dus een soort getraptheid in gegeven. Ik
moet u zeggen dat ik, toen ik het advies las, heel veel elementen herkende. Ik had mijn eigen visie toen nog niet
opgeleverd, maar er vielen heel veel dingen samen met de
zaken die wij zelf hebben geformuleerd in de visie op de
kringlooplandbouw. Ik geloof dat mevrouw Lodders zei dat
aan de klimaattafel ook over een aantal zaken wordt
gesproken. De partijen aan de klimaattafel, die daar zelf
hebben gesproken nog voordat wij de politieke appreciatie
hebben gegeven, hebben zich achter het advies van de
Commissie Grondgebondenheid gesteld. Met andere
woorden: ze hebben herbevestigd dat vanuit hun optiek
het advies de richtlijn is voor de toekomst van de melkveehouderij.
Wij zijn zelf bezig — een aantal leden heeft daaraan gerefereerd — met de herbezinning van het mestbeleid. Daarvoor
zijn dit soort discussies natuurlijk buitengewoon relevant.
Welke definitie ga je daar hanteren en kom je tot een
mestbeleid waarin we verschillende doelen proberen te
combineren?
Ik loop de elementen, de bouwstenen in het advies van de
commissie maar even door voor de luisteraar thuis. De
commissie zegt dat minimaal 65% van het eiwit in het
rantsoen, voornamelijk gras, in 2025 afkomstig moet zijn
van eigen grond of van grond in de directe omgeving, 20
kilometer, van het melkveebedrijf. Als de melkveehouder
ten minste 50% van zijn ruwvoerbehoefte van eigen grond
kan halen, kan hij met een andere agrariër binnen een straal
van 20 kilometer een buurtcontract afsluiten. Ook stelt de
commissie dat de melkveehouder over voldoende huiskavel
met grasland moet beschikken voor weidegang. De veebezetting mag maximaal tien melkkoeien per hectare
beweidbare huiskavel zijn. In 2025 dient de import van
eiwitrijke grondstoffen voor gebruik in melkveevoeders ook
met twee derde te zijn gedaald.
Voorzitter. Het zijn allemaal bouwstenen waar ik wel veel
in herken, want deze zaken zijn we in het kader van de
kringlooplandbouw ook nader aan het bekijken. Voor de
herbezinning van het mestbeleid heb ik van uw Kamer ook
nog wel wat meer opdrachten meegekregen. Ik herinner
mij de motie dat het weidevogelbestendig moest zijn. Het
moest bodembestendig zijn. We hebben ook nog wat andere
discussies gevoerd. Ik denk dat iedereen mij nu gaat vragen:
welke definitie gaat het worden, mevrouw Schouten? Ik
geloof dat de heer Futselaar dat ongeveer als enige vraag
stelde. Dat is nou precies de puzzel die we aan het leggen
zijn. Dat zeg ik ook maar in alle eerlijkheid. We hebben nogal
wat opdrachten gekregen, vanuit uw Kamer maar ook
vanuit onze eigen visie op de kringlooplandbouw. We
hebben daarmee wel een ambitie neergelegd. Wat je dan

Advies Commissie Grondgebondenheid 10 april 2019
over de toekomst van de melkveehouderij TK 73

73-11-10

ook precies als definitie gaat hanteren: het lijkt me dat je
daarbij veel meer naar de bouwstenen moet kijken, zoals
de commissie ook heeft gedaan, in plaats naar de definitie,
want die is er een afgeleide van. Precies die discussie zijn
we op dit moment aan het voeren. Ik bekijk daarbij een
range aan zaken. We betrekken daarbij ook de discussies
die we in het land voeren met bijvoorbeeld boeren en
melkveehouders: welke elementen daarvan zou je kunnen
meenemen? Een en ander gaan we verder met u bediscussiëren op het moment dat dit verder uitgekristalliseerd is.
De heer Futselaar (SP):
Even een verhelderende vraag. Begrijp ik het goed dat de
minister bij de aanpassing van de mestwetgeving komt met
een definitie van grondgebondenheid, wellicht in de vorm
van een serie bouwstenen, waarop men wordt afgerekend?
Minister Schouten:
Ik zou het willen omdraaien. Precies zoals ik net ook heb
aangegeven, gaan wij bouwstenen formuleren. Uit de
bouwstenen komen dan uiteindelijk de criteria die je gaat
meenemen. De bouwstenen zullen we daar dus in meenemen, ook omdat uw Kamer mij al gevraagd heeft om dat
te doen.
De heer Futselaar heeft gevraagd wat "grondgebondenheid"
is. Hij voelt zelf wat meer voor de definitie die Netwerk
GRONDig heeft gehanteerd. In die definitie van het Comité
GRAS is alleen sprake van grondgebondenheid als alle
geproduceerde mest op de tot het landbouwbedrijf behorende oppervlakte aan landbouwgrond kan worden aangewend, maar ook zou gebruik binnen een straal van 20 kilometer meegerekend kunnen worden. Op dit moment is dat
geen onderscheidend criterium. Ook dat zijn allemaal zaken
die uiteraard bij de discussie betrokken zullen worden.
Mevrouw Ouwehand vraagt ook naar de goede definitie. Ik
denk dat ik met het voorgaande haar vragen al heb meegenomen.
Ik kom bij de heer Geurts, die vraagt wanneer de herbezinning komt en hoe het daarmee staat. We zijn van start
gegaan en hebben bijeenkomsten in de regio gehad. Die
geven een behoorlijk adequaat beeld van de verschillende
visies ten aanzien van het mestbeleid, en ook waar de
ideeën voor vereenvoudiging en aanpassing zitten. Laten
we niet vergeten dat u mij heeft gevraagd om de mestwetgeving te vereenvoudigen, zoals ik zelf ook wil. Het wordt
dus best een puzzel om, met alle wensen die er in de Kamer
zijn plus een vereenvoudiging, een uitvoerbaar en handhaafbaar stelsel te maken. Dat is best nog wel even een puzzel,
die we nu aan het leggen zijn; we zijn actief bezig. Ik ben
nu bezig om denkrichtingen op te stellen over hoe dat toekomstige mestbeleid eruit kan gaan zien. Ik hoop na een
inhoudelijke toetsing aan de kaders die onder andere vanuit
uw Kamer zijn gekomen, maar ook, niet onbelangrijk, een
praktische toetsing door een boerenpanel, in het najaar te
besluiten over de contouren van het nieuwe mestbeleid.
De vraag was of ik de Europese Commissie daarbij betrek.
Uiteraard, want voor wat wij aan het doen zijn ben ik daarvan voor een groot deel afhankelijk. Ik denk, verwacht, dat
zij een mogelijk ander stelsel ook vooral toetsen aan de
richtlijnen en daarmee aan het doelbereik. Voor de Commissie is fraudebestendigheid een heel belangrijk aandachts-

Tweede Kamer

punt, dus we zullen daarmee rekening moeten houden en
moeten komen met een mestbeleid dat eenvoudig en beter
handhaafbaar is.
Mevrouw Ouwehand (PvdD):
De minister was zojuist klaar met het beantwoorden van
de vragen die ik had gesteld. Ik ben benieuwd of de minister
vindt dat alle veehouderij in Nederland grondgebonden
moet zijn. Is dat haar eindbeeld?
Minister Schouten:
Dan ga ik terug naar het begin van mijn betoog: wat is de
definitie van grondgebondenheid? Daar draait het om. Ik
constateer dat er in de praktijk verschillende definities
gehanteerd worden. Ja, ik vind grondgebondenheid een
belangrijk uitgangspunt. Wat grondgebondenheid precies
inhoudt, is de discussie die we aan het voeren zijn.
Mevrouw Ouwehand (PvdD):
Ik vraag het omdat de kritiek op het sectorplan is dat het
een foefje is om onder de categorie "grondgebondenheid"
te vallen, omdat dat voordelen oplevert. Ik vraag me af hoe
wenselijk het is om een categorie te hebben die het dan
ietsje minder slecht doet of ietsje duurzamer is, net hoe
positief je het wilt benoemen. En dat dan daarnaast nog
steeds niet-grondgebonden en niet-kringloop aanwezig is.
Wat schieten we daar als geheel mee op? Moet de minister
daarin niet een principiële keuze maken, om te beginnen?
Nog los van dat we dan moeten hannesen over hoe je
grondgebondenheid definieert?
Minister Schouten:
Maar het definiëren van grondgebondenheid is precies de
discussie die we aan het voeren zijn. Er zijn verschillende
ideeën over wat grondgebonden zou moeten zijn. Ik constateer ook vanavond dat je daar verschillende visies op kunt
hebben. Ik geef een aantal kaders aan waarbinnen ik moet
opereren. Het moet een eenvoudiger stelsel zijn. Het moet
handhaafbaar zijn. We willen dat het goed is in het kader
van de kringlooplandbouw. We willen dat het goed is voor
de bodem; dat heeft u mij ook gevraagd. U heeft mij zelfs
gevraagd om het allemaal weidevogelbestendig te maken.
Dat zijn elementen die we juist nu aan het meenemen zijn
in de discussie over grondgebondenheid in relatie tot het
mestbeleid. Die puzzel ben ik aan het leggen, voorzitter.
De voorzitter:
Het is een herhaling. U heeft uw tweede termijn. Ik ga naar
mevrouw Lodders.
Mevrouw Ouwehand (PvdD):
Mag ik mijn tweede interruptie gebruiken?
De voorzitter:
Uw tweede interruptie? U heeft net al uw tweede interruptie
gedaan.

Advies Commissie Grondgebondenheid 10 april 2019
over de toekomst van de melkveehouderij TK 73

73-11-11

Mevrouw Ouwehand (PvdD):
Nee. Het was een interruptie met twee vragen. Is dat alles
wat we hebben vanavond?
De voorzitter:
Nee, nee.
Mevrouw Ouwehand (PvdD):
Dan wil ik graag mijn tweede interruptie benutten, als dat
mag.
De voorzitter:
Gaat uw gang.
Mevrouw Ouwehand (PvdD):
Ik probeerde juist te zeggen dat ik me nu even afzijdig zal
houden van die discussie over het begrip "grondgebondenheid". Los van de discussie over wat nou grondgebondenheid wordt, stel ik de minister de vraag of zij vindt dat de
landbouw in zijn geheel grondgebonden moet worden. En
dan moeten we nog discussiëren over hoe je grondgebondenheid definieert. Wil ze alles grondgebonden? Of zegt
ze: we nemen één categorie met "grondgebonden, kringloop, duurzaam" en houden daarnaast de categorieën "nietgrondgebonden" en "niet-kringloop" over?
Minister Schouten:
Volgens mij heb ik net gezegd dat ik grondgebondenheid
een goed uitgangspunt vind.
Mevrouw Ouwehand (PvdD):
Voor alles? Voor de gehele landbouw dus.
Minister Schouten:
Dit gaat over de melkveehouderij. We zijn er ook naar aan
het kijken bij de mestwetgeving. Dit gaat over de melkveehouderij.
Mevrouw Ouwehand (PvdD):
De gehele melkveehouderij?
Minister Schouten:
Ik geef aan dat grondgebondenheid juist het onderwerp
van de discussie is. Ik weet hoe mevrouw Ouwehand
daarmee omgaat. Zij zegt straks: u voldoet niet aan mijn
definitie van grondgebondenheid. Dat is precies de discussie die we moeten voeren met elkaar. Daarom vind ik het
niet zo zinvol om te zeggen "wel of niet grondgebonden".
Wat zijn de uitgangspunten in het mestbeleid? Daarbij heb
ik aangegeven dat ik zaken herken in wat de sector zelf heeft
gezegd, omdat die aansluiten bij wat ik ook in mijn visie
heb geschreven. Er zijn verder nog andere aspecten die ik
van u moet meenemen. Daarover ben ik de grote puzzel
aan het leggen.

Tweede Kamer

Mevrouw Lodders (VVD):
Voorzitter, dank u wel. Dit is een klein beetje de angst die
ik aan het begin van dit debat had: dat er heel veel discussie
plaatsvindt over het inkleuren van een definitie. Je zal maar
melkveehouder zijn en thuis voor de televisie dit debat aan
het volgen zijn en denken: verdikkeme, ik heb nog niet eens
de helderheid over mijn fosfaatrechten en nu komt de volgende stap al. Als ik de minister mag citeren — de minister
noemde overigens net zelf ook de getallen als het gaat om
een huiskavel met gras — is een omschrijving van grondgebondenheid dat je per hectare maximaal tien melkkoeien
op de huiskavel zou toestaan. Met deze definitie wordt een
gemiddeld bedrijf van 40, 50 hectare en 80 koeien al bijna
onmogelijk. Misschien moet ik het woord "bijna" zelfs
weglaten. Ik vind deze discussie op dit moment dus heel
erg gevaarlijk. Ik was blij met de insteek van de minister
dat we ons vooral eerst met een aantal andere aspecten
van het mestbeleid moeten bezighouden. Daarin moeten
we de uitgangspunten hanteren voordat we over dit soort
zaken hier besluiten gaan nemen. Nogmaals, ik denk dat
deze begripsomschrijvingen heel erg ver gaan en dat we
de sector weer opzadelen met heel veel onrust. En dat zou
ik erg jammer vinden.
Minister Schouten:
Het is niet een definitie die ik heb bepaald, maar het is een
definitie waarom NZO en LTO zelf hebben gevraagd en die
de organisaties ook bindend hebben verklaard. Ik meen dat
ongeveer 98% van de melkveehouders aangesloten is bij
NZO.
De voorzitter:
Dat was het antwoord, mevrouw Lodders. U wilde het
eigenlijk hierbij laten ...
Mevrouw Lodders (VVD):
Ja, maar ik ben altijd zeer zuinig met interrupties. Dit is
precies wat er gebeurt: we gaan het een-op-een overnemen.
We moeten hier niet kort door de bocht dit soort begrippen
zomaar overnemen, want dat heeft vergaande gevolgen.
Minister Schouten:
Ik heb ook niet aangegeven dat ik dit overneem, maar ik
herken elementen hiervan in wat wij in de visie hebben
opgenomen over de toekomst van de landbouw. Dat is de
toekomst waar wij met elkaar discussies over moeten voeren. Ik heb net aangegeven dat de precieze uitwerking
onderwerp van discussie is, onder andere in het mestbeleid.
Tegelijkertijd zie ik dat de sector zichzelf dit tot doel heeft
gesteld. Als de sector tegen zichzelf zegt "dit is de norm",
wie ben ik dan om te zeggen: die mag u niet gaan hanteren?
Daar is men toch echt zelf bij. Het zijn allemaal volwassen
mensen. Wij zijn bezig met een herbezinning op het mestbeleid. Als de sector zelf bezig is om hiernaartoe te komen,
dan ga ik daar niet dwars voorliggen.
De heer Moorlag (PvdA):
Ik heb een iets andere insteek dan de insteek van mevrouw
Lodders, die wel iets weg heeft van de moonwalk van
Michael Jackson: bewegen maar niet van je plek komen.
Door de sector wordt een beweging voorgesteld en in gang

Advies Commissie Grondgebondenheid 10 april 2019
over de toekomst van de melkveehouderij TK 73

73-11-12

gezet. Mevrouw Lodders typeert het als gevaarlijk om die
kant op te gaan. De beweging komt vanuit de sector. Is de
minister bereid om hier medewerking aan te verlenen, om
dit tot streefdoel te maken en om dit op termijn, zoals de
sector ook zelf zegt, als ondergrens voor de melkveehouderij
te hanteren?
Minister Schouten:
Het is heel grappig. Het ene Kamerlid zegt: u mag zich er
niet mee bemoeien. Het andere Kamerlid zegt: u moet het
tot doel verheffen. Dat is ongeveer het hele spectrum. In
mijn wijsheid probeer ik er altijd een beetje tussendoor te
gaan. Als een sector zelf zegt "wij willen hiermee aan de
gang; wij gaan onze melkveehouders vragen om in stappen
hier naartoe te gaan", dan ga ik dat niet verbieden. Ik ga
toch niet verbieden wat private partijen zelf als een stappenplan zien? Ik zeg alleen dat ik een eigen traject heb, waarin
ik keuzes moet maken in het kader van het mestbeleid.
Daarvan heb ik aangegeven wat het proces is.
De heer Moorlag (PvdA):
Hulde voor de minister dat ze zich niet laat leiden door de
remmers in vaste dienst. Ik heb een vervolgvraag. Bij de
herziening van het mestbeleid moeten allerlei puzzels
gelegd worden. Lukt dat binnen de oppervlakte van de doos
die regeerakkoord heet?
Minister Schouten:
Ik vind het verheugend dat de heer Moorlag zich zorgen
maakt of het allemaal wel lukt met het regeerakkoord. Ik
zou zeggen: u kunt daaraan meehelpen. Dat verbied ik nooit.
We zijn die mestwetgeving aan het bekijken en herzien. Ik
heb net aangegeven dat het een puzzel is, niet alleen omdat
het een ingewikkelde materie is, maar ook omdat er allerlei
wensen en ideeën zijn waar de Kamer zich over heeft uitgesproken en die ik in het geheel probeer te verenigen. Het
belangrijkste is dat het ook echt uitvoerbaar is voor de boer.
Laten we dat niet vergeten. Wij kunnen allerlei ideeën en
wensen hebben, maar uiteindelijk is het de melkveehouder
die met de regels moet kunnen werken. Dus daarom moet
het wat mij betreft ook een eenvoudig stelsel zijn. Die puzzel
zijn we aan het leggen en of dat lukt? Ik zou zeggen: wacht
u vol spanning af en geef uw oordeel op het moment dat
het er ligt. Maar ik ben blij dat de heer Moorlag vanuit het
regeerakkoord denkt. Houd dat vol, zou ik bijna zeggen!
De voorzitter:
Goed. De minister vervolgt haar betoog.
Minister Schouten:
De heer Geurts had ook een vraag over de elementen in
het advies van de Commissie Grondgebondenheid. Hij
verwees daarbij naar de voer-mestcontracten en de buurtcontracten. Zijn vraag is: waarom zouden we niet waar dat
mogelijk is lokale kringlopen en jonge boeren bevorderen?
Ik heb eerder aangegeven dat er nog wel wat uitdagingen
zitten aan de handhaving en de uitvoering van de voermestcontracten. Daar zijn we ons van bewust en het is ook
nog wel een kwestie die we moeten betrekken bij de vereenvoudiging. Het zijn precies dit soort dilemma's die we
daarbij aan de orde moeten stellen.

Tweede Kamer

De jonge boeren. In het kader van de fosfaatrechten is
natuurlijk bepaald dat de fosfaatbank twee doelen moet
dienen, namelijk grondgebondenheid én de uitgifte aan
jonge boeren. Ik constateer alleen dat die fosfaatbank nu
nog niet open is en om diverse redenen, waar we in de
Kamer ook over hebben gediscussieerd, nog niet open kan.
Om nou ook nog op andere punten in de mestwetgeving
jonge boeren te gaan stimuleren, zie ik nog niet helemaal
voor me, moet ik zeggen. Ik denk dat jonge boeren het
meest gediend zijn met heldere, eenduidige wetgeving en
daar zijn we gewoon in z'n algemeenheid mee aan het werk.
Ik probeer uiteraard wel op andere manieren jonge boeren
te stimuleren, maar dat weet u ook.
Hoe gaat het met de mededingingsregels? Kunnen boeren
wat meer gaan samenwerken en wordt het de landbouw
toegestaan om bepaalde handelspraktijken uit te proberen,
zonder dat dat gelijk oneerlijke handelspraktijken zijn? Ik
heb twee wetsvoorstellen aangekondigd voor de versterking
van de positie van de boeren in de keten. Het eerste is het
wetsvoorstel duurzaamheidsinitiatieven. Daar zitten ook
elementen in die een verduidelijking en een duidelijk kader
geven van de mogelijkheden die er zijn voor samenwerking
in de landbouw. Dat wetsvoorstel zal binnenkort in internetconsultatie gaan. Daarmee hopen we ook echt duidelijkheid
te geven over wat boeren en tuinders kunnen doen in het
kader van een samenwerking, zonder dat zij moeten denken:
nu overtreed ik de Mededingingswet.
Het tweede is het wetsvoorstel ter implementatie van de
nieuwe Europese Richtlijn oneerlijke handelspraktijken in
de voedselketen. Ik heb 1 april jongstleden een brief aan
uw Kamer gestuurd met de stand van zaken en ik heb vanmiddag ook al gemeld in het algemeen overleg dat we bezig
zijn om het te vertalen in wetgeving. Hoewel de definitieve
tekst van de richtlijn er nog niet is, weten we al wel wat er
ongeveer in staat. Zo proberen we het tempo erin te houden.
Dat waren volgens mij de vragen van de heer Geurts. Dan
kom ik bij de vragen van de heer Smeulders. Hartelijk welkom in deze commissie! Het is helemaal waar dat dit een
fantastische commissie is om aan deel te nemen. Ik hoop
dat ik u nog vaker mag zien, al hoop ik ook dat ik mevrouw
Bromet weer snel terugzie. Maar ze is, naar ik heb begrepen,
met een grote klus bezig en dat is ook belangrijk.
De heer Smeulders vroeg hoe de visie zich verhoudt tot de
voorgestelde plannen. Ik heb net aangegeven dat het een
advies is van de sector voor de sector, maar dat ik er wel
elementen in herken. Als u die naast de visie op de kringlooplandbouw legt, ziet u dat ook. De commissie geeft ook
concreet invulling aan het begrip "kringlooplandbouw" en
daarmee is ze dus ook al in lijn met de visie. Ik gaf net verder al aan dat we allerlei bouwstenen aan het bekijken zijn
om daaraan invulling te geven in het kader van de herziening van het mestbeleid.
Ook over de definitie van "grondgebondenheid" heb ik,
denk ik, al het een en ander gezegd. De heer Smeulders
wilde zelfs nog verder gaan dan het percentage dat door
de Commissie Grondgebondenheid werd genoemd. We
gaan hier nu niet even handjeklap doen over de percentages. Dat lijkt me een beetje te kort door de bocht gaan. Maar
ik begrijp wat de opvatting is van de heer Smeulders.

Advies Commissie Grondgebondenheid 10 april 2019
over de toekomst van de melkveehouderij TK 73

73-11-13

Hij maakte zich ook nog druk over het nog meer inzetten
op het eiwitrijke grasland. Dat zei hij in het kader van de
weidevogels en de biodiversiteit. Hij vindt dat er aanvullend
beleid nodig is. Ik denk dat het uiteindelijk om de balans
van het geheel gaat. Het gaat dus niet alleen over de mate
van eiwitrijkheid van het grasland, maar ook over vragen
als: waar haal je je voer vandaan, hoe verhoudt het zich tot
de kringloop die je kunt sluiten, wat betekent het dan weer
voor de mest die je aanwendt op het land? Dat zijn allemaal
elementen die van belang zijn in het kader van een goede,
gezonde bodem. Ik denk dat daar de discussie over moet
gaan: wat is een goede bodem en wat betekent dat bijvoorbeeld voor de weidevogels en de biodiversiteit? Dat is een
discussie die we ook voeren in het kader van het bodemprogramma, dat ik ook naar de Kamer heb gestuurd.
De heer Smeulders (GroenLinks):
Ik snap dat de minister nu een aantal dingen aan het uitwerken is en dat het daarom lastig is om specifiek op een paar
punten in te gaan. Misschien weten we elkaar wel te vinden
op een hoger abstractieniveau. Is de minister het met
GroenLinks eens dat de melkveehouderij absoluut niet de
varkenshouderij achterna moet gaan? Het unieke, of het
positieve, van de melkveehouderij in Nederland is toch dat
het grotendeels grondgebonden is, zeker in het verleden.
Dat neemt af. Is de minister het met mij eens dat die afname
een trend is die gekeerd moet worden?
Minister Schouten:
Ik neem aan dat de heer Smeulders de afname van grondgebondenheid bedoelt. Dan kom ik weer een beetje in de
loop terecht: wat is dan je definitie van grondgebondenheid? We hebben ook vaak een discussie gehad over weidegang en dergelijke. Ik denk dat iedereen hier een melkveehouderij ziet die ook grond heeft en waarin kringlopen,
in onze visie, steeds meer gesloten kunnen gaan worden.
Dat hoeft niet per se in te houden dat je dat op je eigen
bedrijf doet. Je kunt dat ook doen door afspraken te maken
met bijvoorbeeld anderen in je omgeving. Daar sluit het
advies van de Commissie Grondgebondenheid eigenlijk op
aan. Die commissie geeft dat soort elementen ook aan.
Uiteindelijk gaat het erom dat we er op die manier voor
zorgen dat we op het laagst mogelijke niveau die kringlopen
sluiten. Dat moet volgens mij de discussie zijn. Dan kunnen
we in heel veel discussies terechtkomen over wat grondgebonden is en wat niet, maar dat is volgens mij de kern van
alles waarover we het hier hebben.
De heer Smeulders (GroenLinks):
Ik zou de minister willen bedanken voor dit antwoord, want
ik moet zeggen dat ik gedurende dit debat een beetje somber werd. Ik dacht: als we het over geen enkele definitie
gaan hebben, en niet over grondgebondenheid, dan hadden
we dit debat inderdaad net zo goed niet kunnen voeren.
Maar als de minister aangeeft — ik begrijp dat ze dat doet
— dat inderdaad die kringlopen gesloten moeten worden
en dat dat dus betekent dat je in welke mate dan ook
grondgebondenheid nodig hebt, zijn wij daar in ieder geval
heel erg positief over. Ik zou de minister dan ook veel succes
wensen bij de uitwerking daarvan. Ik realiseer me dat ik
nou geen vraag stel, maar dat vergeeft de voorzitter me
vast.

Tweede Kamer

Minister Schouten:
Complimenten mogen altijd, voorzitter; die incasseer ik
altijd.
Dan kom ik bij de vragen van de heer Moorlag. Hij vraagt
hoe we het gaan vertalen in de visie. Volgens mij heb ik net
aangeven hoe we daarmee bezig zijn.
Hij vraagt ook hoe we in de toekomst alleen ruimte gaan
bieden voor bedrijven die voldoen aan de voorwaarde van
grondgebondenheid en hoe we daartoe kunnen komen.
Het is een klein beetje voor mijn tijd, maar misschien herinnert u het zich nog wel — het was ook een beetje voor uw
tijd — maar we hebben nu ook wetgeving voor de groei
van de melkveesector die gebaseerd is op grondgebondenheid. Daarna hebben we natuurlijk de hele fosfaatwetgeving
en dergelijke gekregen, maar die wet bestaat.
Hij vraagt zich dan af hoe gestimuleerd kan worden dat
bedrijven die niet groeien, wel grondgebonden worden. Hij
doet het dus meer de andere kant op. Dan zie ik juist dat
de sector zelf die vragen aan het beantwoorden is met het
advies dat hier nu voorligt. Ik vind het ook een hele positieve
houding dat de sector zelf nadenkt over zijn eigen toekomst.
De heer Moorlag vraagt ook hoe ik dat dan ook nog allemaal
in wetgeving ga vastleggen. Die discussie hebben we ook
net gehad, denk ik. Ik ga niet voor iets liggen wat partijen
zelf al willen doen. Tegelijkertijd zijn we bezig met de herziening van de mestwetgeving, waarbij een aantal knopen
doorgehakt gaan worden.
Mevrouw Lodders had geen vraag maar wel een opmerking.
Ze zei: geef de sector de tijd om al die ingezette maatregelen
tot een goede uitvoering te brengen. Ik vind het van belang
dat zij zegt dat er veel zaken tegelijkertijd bezig zijn. Inderdaad, als je als melkveehouder zit te kijken, wat denk je dan
wel niet wat er allemaal gebeurt ... Ik vind dat we heel goed
moeten kijken wat een sector kan dragen en dat we helderheid moeten geven over waar we heen gaan, zodat de
sector weet wat de stip op de horizon is. Dan weet je
namelijk ook welke stap je zelf als ondernemer kunt zetten.
Daarom is het belangrijk dat we op enig moment duidelijkheid kunnen bieden over de mestwetgeving. Maar dan
moeten we wel goed kijken dat dat niet weer tegengesteld
werkt aan andere zaken, die we ook vragen van de boeren.
Dat is de uitdaging die ik heb, maar ik denk dat we die met
de Kamer in zijn totaliteit hebben. Het is dus een zorg die
ik erken.
Dan kom ik bij de heer Graus. Hij vroeg om een reactie op
het punt van hittestress en schaduwplekken. Ik heb geconstateerd dat juist de sector hier veel aandacht voor heeft,
bijvoorbeeld door de koeien 's ochtends vroeg of 's avonds
laat of eventueel 's nachts naar buiten te laten als het echt
heel erg warm wordt, door daken te sproeien en door ventilatie in de stal. En we gaan ook nog bomen planten, heb
ik begrepen. Of laat ik het zo zeggen: in Limburg gaan er
bomen geplant worden en ik geloof dat wij al uitgenodigd
zijn door de heer Geurts om hier allebei ook bomen te gaan
planten. Ik denk dat in het algemeen juist op het punt van
hittestress de sector zelf ziet dat er dingen kunnen en dat
ze ook wel adviseren dat dat moet gebeuren.

Advies Commissie Grondgebondenheid 10 april 2019
over de toekomst van de melkveehouderij TK 73

73-11-14

De heer Graus (PVV):
Het is niet alleen bij koeien. Daar gaat het vanavond met
name over, maar het geldt ook voor schapen. Bij Voorschoten liggen schapen in de wei. Er staat daar één plateauwagen en die schapen staan zich dan allemaal te verdringen
om onder die plateauwagen te kunnen liggen. Dat kan
natuurlijk niet. Dat is gewoon best gevaarlijk. Ik wil de
minister vragen om de NVWA daarop te laten controleren.
Ik zal ook vragen of de Dierenpolitie dat gaat doen. Want
het is gewoon schandalig als je zoiets doet. Als het bloedheet is, echt tropisch heet, en je laat je dieren gewoon buiten, is dat even erg als wanneer je die dieren in de erge kou
zou laten. Misschien is het nog wel erger; het is misschien
nog dodelijker.
Minister Schouten:
Dat is even een andere vraag, in een andere context. Op
het moment dat je je dieren evident verwaarloost, gaat de
NVWA daarop af. Dat is echt een element. Maar daar zitten
wel veel gradaties in. Ik vind het een beetje een snelle
conclusie dat als het warm is, er sprake zou zijn van verwaarlozing. Dat is niet zomaar een-op-een te stellen. Maar ik
deel met de heer Graus dat het belangrijk is om te kijken
hoe je die dieren daar zo veel mogelijk in tegemoet kunt
komen.
De heer Graus (PVV):
Dit is geen onverwacht punt; ik heb het ook in mijn inbreng
genoemd. Er is al wettelijk vastgelegd dat je dieren moet
beschermen tegen weersinvloeden, maar er is geen enkele
NVWA'er die ingrijpt als hij langs zo'n situatie rijdt. Dat
doen ze gewoon niet. Ze zijn er helemaal niet mee bezig
om dieren in de wei te controleren. Ik vind echt dat dat wel
moet gebeuren, ook de komende zomer. Ik zal dat ook gaan
doen. Ik zal zelf ook meldingen gaan doen; ik ga zelf ook
rondrijden.

De heer Graus (PVV):
Ik ben even naar de gang geweest, dus het kan zijn dat ik
het heb gemist. Het ging over hetgeen geopperd is door
de Commissie Grondgebondenheid. Ik had gevraagd of het
niet beter is om te kijken naar het aantal grootvee-eenheden
per hectare. Daar had ik graag een reactie op gehad van de
minister.
Minister Schouten:
Dat is meer een algemeenheid. Dit zijn de elementen die je
betrekt bij de herziening van het mestbeleid. We kijken
daarbij ook naar wat de bouwstenen zijn. Ik constateer dat
de Commissie Grondgebondenheid niet sec, puur en alleen
kijkt naar het aantal dieren per hectare. Die hebben meerdere bouwstenen daarbij betrokken. Dat was mijn punt ook.
Je moet eigenlijk van de bouwstenen uit gaan redeneren
in plaats van een definitiekwestie, want dan schiet je volgens mij alle kanten op en dan praten we ook weer langs
elkaar heen.
De heer Graus (PVV):
Dank u wel. Dan zie ik af van mijn tweede termijn.
De voorzitter:
Dank u wel. Er zijn meer leden die dat doen, maar niet
iedereen. De heer Futselaar gaat namens de Socialistische
Partij als eerste in tweede termijn spreken.

De heer Futselaar (SP):
Dank u, voorzitter. Het zijn bijzondere tijden: een advies van
een jaar oud, ingezet door LTO, omarmd door LTO, dat hier
wordt omschreven als voortijdig en zelfs te gevaarlijk om
over te debatteren. Ik krijg bijna medelijden met LTO.

Minister Schouten:
Ik heb volgens mij net aangegeven dat je wel moet constateren dat er echt sprake is van verwaarlozing.

Drie korte moties.

De heer Graus vraagt ook naar een voldoende lange overgangstermijn. De herbezinning is niet bedoeld om te veranderen om het veranderen. Het is echt bedoeld om het beter
te maken en ook beter werkbaar en minder complex. Daar
is het allemaal om begonnen, omdat de boer maar ook ik
zelf op een gegeven moment door alle wetgeving zo
ongeveer het bos niet meer zag. Zo complex is het geworden. Er zullen keuzes gemaakt moeten worden. Daar hebben
we het vanavond ook al even over gehad, denk ik. Een van
de elementen die we er absoluut in mee moeten nemen is
de vraag hoe het allemaal draagbaar is voor de boer en
welke termijn je nodig hebt om eruit te komen. Dat deel ik
dus met de heer Graus.

Motie

Voorzitter. Volgens mij heb ik daarmee de vragen beantwoord van uw leden.

De voorzitter:
Deze motie is voorgesteld door de leden Futselaar, Smeulders en Bromet. Naar mij blijkt, wordt de indiening ervan
voldoende ondersteund.

De voorzitter:
Hartelijk dank. Ik kijk even naar de leden. Kunnen we gelijk
door naar de tweede termijn? Ah, er is één vraag blijven
liggen. Een interruptie van de heer Graus.

Tweede Kamer

De Kamer,
gehoord de beraadslaging,
van mening dat er in 2018 bruikbare definities voor grondgebondenheid zijn geformuleerd;
verzoekt de minister een wettelijke definitie voor het begrip
grondgebondenheid mee te nemen in de aanpassing van
de mestwetgeving,
en gaat over tot de orde van de dag.

Zij krijgt nr. 208 (28973).

Advies Commissie Grondgebondenheid 10 april 2019
over de toekomst van de melkveehouderij TK 73

73-11-15

De heer Futselaar (SP):
Dank u, voorzitter. De volgende motie probeert die definitie
in te kleuren.

Motie

Mevrouw Ouwehand (PvdD):
Voorzitter, dank. Dank aan de heer Futselaar om te kijken
of we uit dat vicieuze cirkeltje komen: wat is nou grondgebondenheid, nee, dan moeten we eerst weten wat we
kringlooplandbouw noemen en nee ... Nou, laten we het
maar kort houden.

De Kamer,
gehoord de beraadslaging,
van mening dat een strakke definitie van grondgebondenheid, vooral waar het mestgebruik betreft, wenselijk is;
verzoekt de minister de definitie van grondgebondenheid
zoals deze is geformuleerd door het Comité Gras en Netwerk Grondig over te nemen,

Ik heb één voorstel om de discussie vlot te trekken. Dank
aan de minister voor haar beantwoording. Ik wil iedereen
nogmaals op het hart drukken: hoe langer je wacht met
duidelijkheid, hoe meer onrust en onzekerheid voor de
sector; de woorden dus van de VVD en het CDA hier vanavond. Iedereen die heeft meegeluisterd: beste mensen,
dit zijn de partijen die vooral voor alle onduidelijkheid
hebben gezorgd.

en gaat over tot de orde van de dag.

Mijn voorstel luidt als volgt.

De voorzitter:
Deze motie is voorgesteld door de leden Futselaar, Smeulders en Bromet. Naar mij blijkt, wordt de indiening ervan
voldoende ondersteund.

Motie

Zij krijgt nr. 209 (28973).

gehoord de beraadslaging,

Motie

spreekt uit dat mestverwerking geen onderdeel is van
kringlooplandbouw,

De Kamer,

en gaat over tot de orde van de dag.

gehoord de beraadslaging,

De voorzitter:
Deze motie is voorgesteld door het lid Ouwehand. Naar mij
blijkt, wordt de indiening ervan voldoende ondersteund.

overwegende de noodzaak tot verdere grondgebondenheid
van de melkveehouderij, zeker in het kader van kringlooplandbouw;
van mening dat mestverwerking geen duurzame oplossing
is;
verzoekt de minister de Wet grondgebonden groei zo uit te
breiden dat bij een fosfaatoverschot bij melkveebedrijven
verdere uitbreiding van de veestapel niet mogelijk is zonder
volledige dekking met grond,
en gaat over tot de orde van de dag.
De voorzitter:
Deze motie is voorgesteld door de leden Futselaar, Smeulders en Bromet. Naar mij blijkt, wordt de indiening ervan
voldoende ondersteund.

De Kamer,

Zij krijgt nr. 211 (28973).
Mevrouw Ouwehand (PvdD):
Voorzitter. We wachten met smart op duidelijkheid, op de
visie, op een daadwerkelijk duurzame landbouw. Het is
verdorie een keertje tijd in Nederland.
De voorzitter:
Dank u wel. Dan is nu het woord aan de heer Smeulders
namens GroenLinks. O, hij zit even vast.

De heer Smeulders (GroenLinks):
Ach, dan zet ik deze iets hoger.

Zij krijgt nr. 210 (28973).
De heer Futselaar (SP):
Dank u wel. En meneer Graus, ik zal u niet vergeten de
volgende keer.
De voorzitter:
Dank u wel, meneer Futselaar. Dan is nu het woord aan
mevrouw Ouwehand namens de Partij voor de Dieren.

Tweede Kamer

De voorzitter:
Het spreekgestoelte zit vast, voor alle duidelijkheid.
De heer Smeulders (GroenLinks):
Ja, niks aan te doen.
De voorzitter:
Nee.

Advies Commissie Grondgebondenheid 10 april 2019
over de toekomst van de melkveehouderij TK 73

73-11-16

De heer Smeulders (GroenLinks):
Dank u wel, voorzitter. Ik ga beginnen. We zijn nog redelijk
op tijd klaar. We kunnen nog het grootste deel van Ajax
dadelijk gaan kijken, dus dat is een onverwachte meevaller.
Ah, kijk. Hij doet het nu.

een van de ondernemers die het rapport mee heeft opgesteld. Dat is mevrouw Annet van Velde uit Kantens. Dat is
gewoon echt een goede ondernemer die slagen vooruit wil
maken, die veranderingen wil in de sector. Rust is belangrijk, maar vooruitgang maken is ook belangrijk.

Ik zou ook de minister willen danken voor haar beantwoording. Ik snap nu beter dat mevrouw Lodders aangaf dat dit
debat eigenlijk iets te vroeg is, want ik denk dat we ook
weer niet zo heel veel zijn opgeschoten naar aanleiding van
vanavond, ook omdat een aantal belangrijke beleidsdossiers
nog verder moeten uitkristalliseren.

Ik heb nog wel een slotopmerking voor de minister. Is zij
bereid om zich bij het nieuwe mestbeleid niet te laten leiden
door het behoud van dierenaantallen? Want het is mijn
overtuiging dat ondernemers een gezonde bedrijfsvoering
willen en niet een maximaal aantal koeien. Het gaat mij om
een gezonde toekomst voor de sector. Deelt de minister die
opvatting?

Over één specifiek punt maakt mijn fractie zich wel zorgen.
Dat gaat over de biodiversiteit en de mogelijke gevolgen
van deze plannen daarvoor. Daarom heb ik een motie.

Motie

De voorzitter:
Dank u wel, meneer Moorlag. Daarmee zijn wij aan het
einde gekomen van de tweede termijn van de zijde van de
Kamer. Ik schors de vergadering voor een minuut of vijf.
Daarna geeft de minister haar oordeel over de moties.

De Kamer,

De vergadering wordt enkele ogenblikken geschorst.

gehoord de beraadslaging,

De voorzitter:
Aan de orde is het dertigledendebat over het advies van de
Commissie Grondgebondenheid over de toekomst van de
melkveehouderij.

constaterende dat de insecten- en weidevogelpopulatie
onder druk staat en dat deze soorten gedijen bij onder
andere een kruidenrijk grasland;
overwegende dat een hogere eiwitproductie zoals geadviseerd door de Commissie Grondgebondenheid mogelijk
gevolgen kan hebben voor de soortenrijkdom op het platteland door een hogere concentratie van eiwitrijke grassoorten;

Ik geef het woord aan de minister van Landbouw, Natuur
en Voedselkwaliteit voor haar tweede termijn.

verzoekt de regering bij de invulling van kringlooplandbouw
en herziening van mestwetgeving maatregelen te nemen
om onze biodiversiteit en daarmee de weidevogels en
insectenpopulatie te beschermen,

Minister Schouten:
Dank u wel, voorzitter. Ik heb een vijftal moties geteld. In
de motie op stuk nr. 208 wordt gevraagd om een wettelijke
definitie voor het begrip "grondgebondenheid" mee te
nemen. Ik heb volgens mij net aangegeven dat we juist de
uitgangspunten aan het formuleren zijn en dat uit die uitgangspunten voortvloeit wat dan ook de grondgebondenheid is.

en gaat over tot de orde van de dag.
De voorzitter:
Deze motie is voorgesteld door de leden Smeulders, Bromet, Futselaar, Moorlag, Ouwehand en Graus.
Zij krijgt nr. 212 (28973).
Tot slot is van de zijde van de Kamer het woord aan de heer
Moorlag namens de Partij van de Arbeid.

De heer Moorlag (PvdA):
Dank u wel, voorzitter. Geen moties van mijn kant. Dat is
niet ingegeven door de wens om maar zo snel mogelijk aan
het beeld gekluisterd te zitten om een voetbalwedstrijd te
kunnen volgen.
Ik heb er begrip voor dat de minister zegt bezig te zijn om
dat mestbeleid te ontwikkelen. Ik vind ook dat we niet
moeten verzanden in discussies over definitiekwesties,
maar waar het de PvdA wel om gaat, is dat er een beweging
wordt ingezet. Deze beweging, die vanuit de sector zelf is
gekomen, verdient naar mijn smaak alle steun. Daarom
vind ik het waardevol dat we dit debat voeren. Daarmee
doen we ook recht aan de opstellers van het rapport. Ik ken

Tweede Kamer

Ik probeer dus een beetje te proeven wat die moties allemaal meegeven: laat ik het zo maar even noteren voor de
herziening van de mestwetgeving. Ik heb steeds betoogd
dat de definitie niet het beginpunt is maar de kaders die wij
meegeven met die wetgeving, en in dat licht ontraad ik deze
motie. Het kan echter wel zijn dat het uiteindelijk een uitvloeisel is van de bouwstenen die we daarin opnemen.
Het zal de heer Futselaar niet bevreemden dat ik de motie
op stuk nr. 209 dan ook ontraad. Daar hebben we het ook
in het debat over gehad. Het is een beetje een opstapje:
eerst zegt hij dat er een definitie moet komen, en dan gaat
hij de definitie invullen. Dat doorzie ik bij de heer Futselaar,
voorzitter, dus ik ga de motie ontraden.
De voorzitter:
Dat is bijna uitlokking. Ga uw gang, meneer Futselaar.
De heer Futselaar (SP):
Ik noem het zelf de Futselaarschaal van redelijkheid, dus ik
probeer langzaam extremer te worden in mijn moties.

Advies Commissie Grondgebondenheid 10 april 2019
over de toekomst van de melkveehouderij TK 73

73-11-17

Minister Schouten:
Hij sleept ons er gewoon in!
Dan de motie op stuk nr. 210. Ik heb vanavond betoogd dat
wij bezig zijn met de aanpassing van de mestwetgeving en
dat daar dus heel veel zaken in zitten. Maar nu vraagt de
heer Futselaar mij om een andere wet ook aan te passen.
Ik ben bezig met de herziening van het mestbeleid, en het
lijkt mij niet zinvol om nu een hele discussie over een
bestaande wet te gaan voeren, dus ik ontraad deze motie.
De motie op stuk nr. 211 is een "spreekt uit"-motie en vraagt
niet iets van mij.
De motie op stuk nr. 212 verzoekt de regering bij de invulling van kringlooplandbouw en de herziening van mestwetgeving maatregelen te nemen om onze biodiversiteit en
daarmee de weidevogels en de insectenpopulatie te
beschermen.
Dit valt weer in de categorie verzoeken om mee te nemen
bij allerlei zaken die we ook nog eens willen vereenvoudigen. Dat wordt dus ook wel weer een uitdaging. Ik heb al
van uw Kamer de opdracht meegekregen om de bodemgesteldheid in de gaten te houden en zelfs ook de weidevogels. Ik vind het een stapeling der zaken worden en in dat
kader ontraad ik deze motie.
De heer Smeulders (GroenLinks):
Ik gaf net aan dat ik blij was met de toon die de minister
koos in het debat. Hier schrik ik eigenlijk wel van. Gelet op
de eerdere opmerking van de minister had ik gedacht dat
deze motie zeker oordeel Kamer zou krijgen. Ik geloof
namelijk dat de minister staat voor een natuurinclusieve
landbouw. Ik denk dat de minister de motie net zo goed zo
kan uitleggen dat het kabinet inderdaad bezig is met dit
soort maatregelen, dat dit dus prima is om mee te nemen.
Het mag inderdaad niet leiden tot nog meer regels. Maar
volgens mij is het mogelijk om de motie zo te lezen en ik
zou de minister willen vragen of zij dat zo zou kunnen doen.
Minister Schouten:
De heer Smeulders doet wel heel charmant, dus hij kan mij
echt wel een beetje verleiden om op die manier naar dit
soort zaken te kijken. Mijn punt is dat ik elke keer al op dit
soort punten richtingen heb meegekregen van uw Kamer,
ook op punten als bodemgesteldheid en weidevogels. Dat
moeten we allemaal meenemen in de mestwetgeving.
Eigenlijk is dit weer een cumulatie van dit soort zaken. Ik
hoor wat hier gezegd wordt, en we zijn bezig met de herbezinning. Ik vind het echter op dit moment te vroeg en te
veel om dit nu weer allemaal zo vast te leggen, waar er al
heel veel zaken zijn meegegeven. Maar die bodemgesteldheid houden we in de gaten. Dat is één van de punten. En
als je dat goed doet, dan volgt dit er ook uit. Vertrouw er
maar op dat we daarmee bezig zijn. Ik ontraad dus deze
motie.
Dan heb ik nog één vraag liggen van de heer Moorlag, die
een beetje multi-interpretabel is. Hij vroeg of ik bereid ben
om me bij het nieuwe mestbeleid niet meer te houden aan
de aantallen dieren. Dat kan twee kanten op gaan. Ik weet
niet wat de heer Moorlag beoogt. Of hij zegt dat we veel

Tweede Kamer

méér dieren moeten toestaan, of dat we veel minder dieren
moeten toestaan. Dat is op zich weer een nieuwe discussie
die we kunnen gaan voeren: ook altijd heel interessant. Ik
dacht dat de heer Moorlag vooral vond dat we het aantal
dieren moesten verminderen, maar als we deze kant op
gaan, denk ik dat we weer een hele nieuwe discussie gaan
opstarten. Terwijl Ajax al begonnen is, wil ik maar even
zeggen.
De heer Moorlag (PvdA):
Volgens mij was mijn vraag niet zo multi-interpretabel. Ik
pleit ervoor dat we ons niet moeten blindstaren op definities. Ik denk dat de minister dat ook wel weet, want dat
heeft ze vanavond al gezegd. Maar we moeten ons ook niet
blindstaren op behoud van het aantal dieren. Een boer
streeft er niet naar om zo veel mogelijk dieren te houden,
maar een boer wil gewoon een gezond bedrijf met een
gezonde toekomst. Daarom is mijn vraag aan de minister:
is zij bereid om te kijken naar modaliteiten waarbij er minder
dieren worden gehouden, zodat de milieudruk afneemt,
maar boeren wel de garantie hebben dat zij een gezond
bedrijf kunnen runnen en dat ze een gezonde toekomst
krijgen? Dat was de strekking van mijn vraag. Mijn vraag
aan de minister is of zij die richting op wil bewegen.
Minister Schouten:
Nogmaals, dat is weer een andere discussie, die we volgens
mij vorige week ook hebben gevoerd in het Rli-debat. Toen
ging het ook hierover. Ik heb toen al aangegeven dat we
aan het kijken zijn wat de toekomst is van de melkveehouderij. Dat doen we onder andere via de mestwetgeving. We
hebben nu ook een fosfaatrechtenstelsel. Dat zijn allemaal
zaken waarin we helderheid moeten houden. Niet zozeer
omdat we het stelsel willen behouden, maar omdat we
enige richting moeten gaan geven aan de melkveehouderij.
De heer Moorlag wil nu van mij horen dat ik mijn mestbeleid
zo ga inrichten dat het leidt tot minder dieren. Dan krijg ik
er weer een functie bij en ik vind dit echt een vorm van
instrumentalisme die niet helemaal fair is.
De voorzitter:
Afrondend, meneer Moorlag, want ik was vorige week ook
voorzitter en dus aanwezig bij dat debat. Het klopt dat er
toen ook al over gesproken is.
Minister Schouten:
Ik ben er blij mee dat u dat zegt, voorzitter.
De heer Moorlag (PvdA):
Volgens mij is dit de crux waar het om draait in de sector.
Het is niet even een olifant die we kreukvrij achter het
behang kunnen plakken. Wij persen nu te veel dieren in een
te nauw wettelijk korset. We kunnen elke keer die korsetveters aantrekken, maar misschien moeten we in het denken
toelaten dat we misschien toegaan naar wat minder dieren,
maar wel onder de randvoorwaarde dat de boer gewoon
een goede boterham kan verdienen en dat hij toekomst
heeft. Dat is mijn vraag aan de minister: wil zij dat in het
denken toelaten?

Advies Commissie Grondgebondenheid 10 april 2019
over de toekomst van de melkveehouderij TK 73

73-11-18

Minister Schouten:
In het kader van de warme sanering van de varkenshouderij
krijgt u binnenkort de plannen op dit punt te horen, omdat
we een en ander aan het voorbereiden zijn.
De voorzitter:
Dank u wel. Ik dank de minister voor de oordelen over de
moties. We zijn aan het einde gekomen van het debat.
De beraadslaging wordt gesloten.
De voorzitter:
Voor de mensen die het gevolgd hebben, wil ik nog zeggen
dat er nog veel door de commissie en de minister gesproken
zal worden over de realisatie van de visie op de kringlooplandbouw. Op 24 juni is er een notaoverleg.
Ik dank iedereen van harte, ook de ondersteuners.
We gaan dinsdag stemmen over de ingediende moties.

Tweede Kamer

Advies Commissie Grondgebondenheid 10 april 2019
over de toekomst van de melkveehouderij TK 73

73-11-19