Tweede Kamer der Staten-Generaal

2

Vergaderjaar 2023–2024

31 793

Internationale klimaatafspraken

Nr. 255

BRIEF VAN DE MINISTER VOOR KLIMAAT EN ENERGIE
Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal
Den Haag, 27 oktober 2023
Met deze brief informeer ik u, mede namens de Minister-President, de
Minister van Financiën, de Minister van Economische Zaken en Klimaat,
de Minister voor Buitenlandse Handel en Ontwikkelingssamenwerking, de
Minister van Landbouw, Natuur en Voedselkwaliteit, de Minister voor
Natuur en Stikstof, de Minister en Staatssecretaris van Infrastructuur en
Waterstaat, en de Minister van Volksgezondheid, Welzijn en Sport, over de
inzet van Nederland voor de 28e Conferentie van Partijen (COP28) bij het
Klimaatverdrag van de Verenigde Naties (United Nations Framework
Convention on Climate Change, UNFCCC) in Dubai, de Verenigde
Arabische Emiraten, van 30 november tot 12 december 2023. Daarnaast
informeer ik u over de voortgang van de Water Actie Agenda en de taken
van de nog door de VN aan te stellen VN-Watergezant, alsook de stappen
die het kabinet zet om de transitie naar een plantaardig dieet wereldwijd
te bespoedigen en kennis te nemen van de Plant Based Treaty.1
Verwachtingen COP28
COP28 wordt een belangrijk moment om stil te staan bij hoe de wereld het
tot nu toe doet op het gebied van klimaatactie. Dit jaar staat de COP
namelijk in het teken van de eerste Global Stocktake (GST). In de
Overeenkomst van Parijs is afgesproken dat de internationale gemeenschap elke vijf jaar stilstaat bij de voortgang ten aanzien van het behalen
van de klimaatdoelen. Het antwoord is helaas overduidelijk: ook al is er
sinds Parijs flink vooruitgang geboekt, alle landen doen samen nog niet
genoeg om de afgesproken doelen te behalen in 2030. Ook de wetenschap
laat ons zien dat de wereld op de huidige manier niet op koers ligt om de
opwarming van de aarde tot 1,5 graden te beperken, met alle gevolgen
van dien. Wereldwijd laten heftige weersverschijnselen ons nu al de
effecten van temperatuurstijging zien. Het IMF rapporteerde recent dat

1

kst-31793-255
ISSN 0921 - 7371
’s-Gravenhage 2023

Zie: Kamerstuk 36 180, nr. 62.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2023–2024, 31 793, nr. 255

1

uitstel tot hogere kosten en een hogere schuldenlast zal leiden.2 Meer dan
ooit moet COP28 daarom een evenwichtige uitkomst hebben, waarbij op
alle pijlers van het Parijsakkoord – mitigatie, adaptatie en financiering –
duidelijk wordt welke concrete stappen we gaan zetten.
Het kabinet hecht eraan dat de aanpak voor klimaat mitigatie- en adaptatie
hand in hand gaat met de aanpak van het wereldwijde biodiversiteitsverlies. Biodiversiteitsverlies is immers volgens het Intergovernmental
Platform for Biodiversity and Ecosystem Services (IPBES) minstens een
even grote bedreiging voor de mensheid als klimaatverandering en kan
zorgen voor serieuze (financiële) risico’s. Biodiversiteitsverlies en
klimaatverandering versterken elkaar, daarom is het noodzakelijk dat ze in
samenhang aangepakt worden, in lijn met de afspraken in het KunmingMontréal akkoord onder het VN-biodiversiteitsverdrag.
Deze belangrijke opgave ligt voor ons in een tijd waarin internationale
samenwerking onder druk staat. Spanningen tussen economische
grootmachten de Verenigde Staten en China, de voortdurende oorlog in
Oekraïne, het conflict in Israël en de Palestijnse Gebieden, en de daaruit
voortkomende geopolitieke stroeve verhoudingen zorgen ervoor dat het
een grote uitdaging wordt om tot nieuwe of aangescherpte afspraken te
komen. Ook zonder deze geopolitieke complexiteit zou COP28 een
ingewikkelde onderhandeling worden met verschillende blokken, die wat
betreft de balans tussen mitigatie, adaptatie, financiering, of afspraken
rond de afbouw van fossiele brandstoffen nog lang niet op één lijn zitten.
In deze context trekt Nederland in EU-verband op met gelijkgezinde
landen met ambitie op mitigatie en ook met progressieve ontwikkelingslanden, met daarbij oog voor hun belangen op adaptatie, financiering en
schade en verlies. Op die manier probeert Nederland via de EU om
beweging in de onderhandelingen te krijgen.
Inzet in de multilaterale onderhandelingen
Het kabinet zal zich, ondanks de ingewikkelde opgave die er ligt,
inspannen om mondiale klimaatambitie te verhogen, uitvoering te
versterken en van COP28 een succes te maken. Tijdens de COP onderhandelt de EU als één partij en wordt er met één mond gesproken. De
inzet van de Nederlandse delegatie in de onderhandelingen wordt daarom
vastgelegd in de EU-posities die voorafgaand aan iedere COP door de
lidstaten en de Europese Commissie worden vastgesteld. De conclusies
van de Milieuraad van 16 oktober 2023 bevatten de hoofdpunten voor
deze inzet.3 Daarnaast zetten we ons in voor thema’s die relevant zijn voor
Small Island Development States (SIDS) in het algemeen en de Caribische
delen van het Koninkrijk in het bijzonder.
Mitigatie
Het kabinet benadrukt via de EU dat de wetenschap, waaronder het laatste
IPCC-rapport,4 laat zien dat de aarde opwarmt door menselijk toedoen en
dat meer klimaatactie nodig is om het 1,5 graden doel in zicht te houden.
Zo moet volgens IPCC de piek in mondiale emissies uiterlijk in 2025
plaatsvinden en moeten mondiale emissies dalen met 43% in 2030 en 60%
in 2035 ten opzichte van 2019. Het is daarom belangrijk dat de uitkomst
van de GST benadrukt dat het aandeel hernieuwbare energie wereldwijd
moet stijgen, energie-efficiëntie moet toenemen, fossiele energie moet
worden uitgefaseerd, en dat mondiale emissies snel moeten dalen.
2

Zie: IMF Climate Crossroads Fiscal Policies in a Warming World.
Zie: Raad van de EU – Milieuraad 16 oktober.
4
Zie: IPCC Sixth Assesment Report (AR6).
3

Tweede Kamer, vergaderjaar 2023–2024, 31 793, nr. 255

2

Meer collectieve klimaatactie door alle landen is daarom van extra groot
belang. Het kabinet wil daarom tijdens COP28 benadrukken dat alle
landen de uitkomsten van de Global Stocktake moeten meenemen in hun
nieuwe klimaatplannen (NDC’s5), die uiterlijk in 2025 moeten zijn
ingediend. De uitkomst van de GST moet daarbij aansporen tot
ambitieuze NDC’s voor 2035 die gezamenlijk de benodigde 60% mondiale
emissiereductie opleveren.
Vanuit het inkomend COP-voorzitterschap wordt ingezet op commitments
om de mondiale hernieuwbare-energiecapaciteit in 2030 te verdrievoudigen en energiebesparing te verdubbelen. Dit helpt wereldwijd om
duurzame en betaalbare energie toegankelijk te maken voor honderden
miljoenen mensen (SDG7)6 en versnelt verduurzaming in de sectoren.
Nederland steunt deze mondiale doelen en zet zich er voor in dat deze
doelen vastgelegd worden in een COP-besluit. Daarbij zet Nederland zich
er actief voor in dat deze transitie rechtvaardig verloopt, met aandacht
voor de lagere- en middeninkomenslanden. Commitments op
hernieuwbare energie en energiebesparing moeten wel gepaard gaan met
het uitfaseren van het gebruik van fossiele brandstoffen, om het
1,5-gradendoel in zicht te houden. Nederland zet zich daarom in voor
mondiale afspraken hierover.
Nederland zet zich ook buiten de onderhandelingen van de Global
Stocktake in om ambitieuzere uitkomsten op mitigatie te realiseren. Zo
vonden gedurende dit jaar de eerste twee sessies plaats van het op de
vorige COP afgesproken Mitigatiewerkprogramma. Dit werkprogramma
heeft als doel landen en andere stakeholders bij elkaar te brengen om de
benodigde implementatie- en ambitieverhoging op het gebied van
mitigatie nog dit decennium voor elkaar te krijgen. Het thema dit jaar is
«de eerlijke energietransitie» en tijdens de sessies is aandacht besteed
aan de beschikbare beleidsinstrumenten en financieringsmogelijkheden,
en de barrières waar landen tegenaan lopen. Ook hier geven ontwikkelingslanden aan dat voor verhoogde ambitie en versnelde implementatie
van mitigatiemaatregelen extra financiering nodig is. Tijdens COP28
moeten, onder meer tijdens de High Level Ministerial Roundtable on
pre-2030 Ambition, conclusies worden getrokken over de bevindingen en
de effectiviteit van dit werkprogramma.
Adaptatie
Nederland is gecommitteerd aan het versneld behalen van het mondiale
adaptatiedoel uit de Overeenkomst van Parijs en de implementatie van de
EU Adaptatie Strategie (2021), en zet zich in voor een waterrobuust en
klimaatbestendig binnen- en buitenland. Sinds COP27 wordt er door
landen gewerkt aan een raamwerk voor de mondiale adaptatiedoelstelling
(GGA). Nederland zet erop in dat het raamwerk mondiale sturing en
politieke ambitie moet bieden aan het verbeteren van adaptatie in lokale
en nationale context, door het versterken van een robuuste en inclusieve
adaptatie cyclus. In deze context ondersteunen OS-programma’s, zoals
DRIVE en D2B, ontwikkelingslanden met o.a. Nederlandse kennis en
kunde in klimaatadaptatie, bijvoorbeeld op het gebied van kustbescherming, door capaciteitsversterking in kwetsbare landen en adaptatieactie gericht op gezondheid, water, voedsel en behoud en versterking van
biodiversiteit en ecosystemen met speciale aandacht voor het vergroten
van de weerbaarheid van mensen en gemeenschappen. Daarmee wordt
ook uitvoering gegeven aan de motie van de leden Thijssen en van der

5
6

Zie: Nationally Determined Contributions (NDC’s).
Zie: 7 Betaalbare en duurzame energie – SDG Nederland.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2023–2024, 31 793, nr. 255

3

Lee.7 Nature Based Solutions moeten volgens het kabinet prominent
onderdeel uitmaken van de klimaatadaptatieplannen, op een manier die
waarborgt dat ze een positieve bijdrage leveren aan de biodiversiteit.
Schade en verlies
Op COP27 is afgesproken om financieringsregelingen, inclusief een fonds,
voor schade en verlies als gevolg van klimaatverandering (Loss and
Damage) op te richten. Nederland is een van de EU-landen die in de
Transitional Committee zit, een tijdelijk comité van 24 leden dat voor
COP28 moet komen tot aanbevelingen over de verdere operationalisering
van dit fonds en financieringsregelingen. Ondanks constructieve inzet van
Nederland heeft het comité hierover nog geen overeenstemming kunnen
bereiken. Groot punt van discussie blijft of dient te worden vastgehouden
aan de in 1992 vastgestelde differentiatie tussen ontwikkelings- en
ontwikkelde landen, of dat alle landen die daartoe bereid zijn worden
aangemoedigd tot een financiële bijdrage aan het fonds. Ook is sprake
van onenigheid tussen de partijen over een prioritering van de minst
ontwikkelde landen en kleine eilandstaten, alsook over de locatie van het
fonds. Tijdens een additionele bijeenkomst voorafgaande aan COP28
werkt het comité verder aan een mogelijk compromis als aanbeveling
voor de COP. Daarbij ziet het kabinet de bestaande financieringsregelingen
als een belangrijk onderdeel van de oplossing omdat deze nu reeds
operationeel zijn en een breed terrein beslaan. Het kabinet zet zich ervoor
in dat het fonds een brede financieringsbasis heeft, met ruimte voor
innovatieve vormen van financiering, om de noden van de meest
kwetsbare landen en gemeenschappen te adresseren.
Klimaatfinanciering
Financiering van klimaatactie in ontwikkelingslanden zal tijdens deze COP
een belangrijk onderwerp zijn. Om vertrouwen in de onderhandelingen te
herstellen is het van groot belang dat ontwikkelde landen voldoende
bijdragen aan de afgesproken USD 100 miljard aan klimaatfinanciering
voor klimaatactie in ontwikkelingslanden. Deze collectieve toezegging
wordt naar verwachting dit jaar voor het eerst gehaald, al zal de
OESO-rapportage dat pas in 2025 kunnen aantonen. Met het streven
EUR 1,8 miljard aan publieke en gemobiliseerde private klimaatfinanciering in 2025 te bewerkstelligen levert Nederland hieraan een betekenisvolle bijdrage.8
Tijdens deze COP zal ook aandacht uitgaan naar de in de Glasgow Climate
Pact overeengekomen aansporing om de klimaatfinanciering voor
adaptatie per 2025 te verdubbelen ten opzichte van 2019. Momenteel gaat
circa 34% van de wereldwijde klimaatfinanciering naar adaptatie.
Nederland besteedt al meer dan de helft van zijn publieke klimaatfinanciering aan adaptatie en geeft daarmee internationaal het goede
voorbeeld. Het kabinet blijft zich internationaal inspannen voor meer
adaptatiefinanciering en zet in op een herbevestiging van de verdubbelingsdoelstelling. Nederland blijft daarnaast actief betrokken bij coalities en
initiatieven die zich sterk maken voor het verbeteren van de kwaliteit en
toegankelijkheid van adaptatiefinanciering, in het bijzonder voor de meest
kwetsbare landen, waaronder via de Champions Group on Adaptation
Finance.
Tijdens COP28 zullen de onderhandelingen over de vormgeving van een
nieuw lange termijn doel voor internationale klimaatfinanciering worden
7
8

Kamerstuk 31 793, nr. 250.
Zie: Kamerstuk 36 180, nr. 1.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2023–2024, 31 793, nr. 255

4

voortgezet, waarover – conform de Overeenkomst van Parijs – in 2024
dient te worden besloten. Inzet van de EU en Nederland is dat dit doel er
anders uitziet dan het huidige puur kwantitatieve doel. Tevens is het van
belang dat financiering van klimaatactie wordt gezien als mondiaal doel,
waarbij ontwikkelde landen het voortouw nemen en er ook een rol is voor
opkomende economieën. Het doel zou gericht moeten zijn op de
ondersteuning van de meest kwetsbare ontwikkelingslanden bij de
implementatie van hun nationale klimaatplannen. In het nieuwe doel zou
ruimte moeten zijn voor publieke en private financiering van klimaatactie.
Internationaal is breed erkend dat er veel meer geld nodig is voor
klimaatactie en de energietransitie, zowel publiek als privaat. Het is van
belang voortgang te boeken met het in lijn brengen van alle financiële
stromen met de doelen van de Overeenkomst van Parijs, specifiek
artikel 2.1c. Nederland zal het belang hiervan blijven benadrukken, zowel
binnen als buiten de onderhandelingen.
De internationale financiële instellingen (IFI’s) hebben een belangrijke rol
te spelen in het genereren van financiële middelen voor klimaatbeleid in
landen met beperkte fiscale ruimte. In aanloop naar COP28 is en wordt in
verschillende gremia, waaronder de Wereldbank jaarvergadering,
besproken hoe IFI’s zelf meer en betere investeringen kunnen doen. Deze
discussies worden mede gevoerd in het kader van de noodzakelijke
veranderingen in de internationale financiële architectuur voor ontwikkeling. Daarbij wordt onder meer gekeken naar de barrières voor arme
landen met een kwetsbare schuldenlast, die voorkomen dat zij kunnen
investeren in klimaatactie. Ook vraagt de inzet op de mobilisatie van
privaat kapitaal voor klimaatactie om meer aandacht. Hierbij is het kabinet
van mening dat de rol van IFI’s als katalysator voor private investeringen
versterkt kan worden. Nederland zal tijdens de COP enkele voorbeelden,
zoals het Dutch Fund for Climate and Development en het Impact Loan
Exchange (ILX) Fund, onder de aandacht brengen. Daarnaast zet
Nederland in op het breder toegankelijk maken van risicodata van de
ontwikkelingsbanken (de zogenaamde GEMs-database), aangezien deze
data waardevol is om private investeerders de stap naar opkomende
economieën en ontwikkelingslanden te laten zetten.
Voor biodiversiteitsherstel speelt een vergelijkbare financieringsopgave
als voor klimaat. Aangezien klimaat en biodiversiteit onderling nauw
verbonden zijn, is het van belang dat financiering maximaal bijdraagt aan
beide doelen en dat eventuele afruil wordt vermeden. Het in lijn brengen
van financiële stromen met biodiversiteit is onderdeel van het in 2022
overeengekomen Kunming-Montreal Global Biodiversity Framework
onder het VN-Biodiversiteitsverdrag. Daar zal het kabinet zich sterk voor
maken.
Voedselsystemen, landbouw, bossen en natuur
Er is een eigenstandig agendapunt «landbouw en voedselzekerheid» aan
de onderhandelingen toegevoegd in 2017 vanwege de grote gevolgen van
klimaatverandering voor voedselzekerheid. Via workshops en expertsessies worden ervaringen uitgewisseld over succesvolle klimaatactie in
de landbouw- en voedselsector. Op COP28 moeten landen overeenstemming bereiken over een nieuw vierjarig werkprogramma. Nederland
en de EU willen hierin aandacht voor de gevolgen van klimaatverandering
voor voedselzekerheid en voor de noodzaak tot adaptatie-actie. Daarnaast
moet er gesproken worden over mogelijke oplossingen voor de negatieve
impact van de landbouw- en voedselsector op het klimaat. Waar mogelijk
zal Nederland daarbij ook aandacht vestigen op de negatieve spiraal
waarin we terecht komen als de biodiversiteit en ecosysteemdiensten

Tweede Kamer, vergaderjaar 2023–2024, 31 793, nr. 255

5

afnemen door klimaatverandering, waardoor de voedselproductie verder
af kan nemen. De nexus klimaat-voedsel-biodiversiteit moet in
samenhang worden bezien.
Over bossen en natuur wordt met name gesproken in de onderhandelingen over de internationale samenwerking via de handel in koolstofkredieten, dat wordt gezien als een mechanisme dat kan bijdragen aan het
behalen van de doelen van de Overeenkomst van Parijs. In het kader van
COP28 wordt gewerkt aan regels om de handel in koolstofkredieten
tussen landen beter te volgen en te registreren en ervoor te zorgen dat
milieu integriteit gewaarborgd blijft. Het voornaamste onderwerp van
discussie waarover besloten moet worden, is onder welke voorwaarden
koolstofverwijdering9, hetgeen mondiaal gezien voor het overgrote deel
bestaat uit opslag in natuurlijke koolstofreservoirs, onderdeel mag
worden van deze handel. De EU, en daarbinnen Nederland, is er
voorstander van dat de kwaliteitscriteria waar koolstofverwijdering aan
moet voldoen robuust zijn, opdat de koolstofverwijdering die middels het
mechanisme wordt gerealiseerd daadwerkelijk bijdraagt aan het behalen
van de klimaatdoelen op nationaal, Europees en mondiaal niveau.
Nederland blijft zich inzetten om bossen en andere waardevolle ecosystemen wereldwijd te beschermen en herstellen en zal hier, net als in
andere jaren, aandacht voor vragen tijdens COP28. Met bescherming en
herstel van bossen worden biodiversiteitsverlies en klimaatmitigatie in
samenhang aangepakt.
Brede inzet
Het kabinet zal zich inzetten voor ambitieuzer en rechtvaardig klimaatbeleid om de drie planetaire crises (klimaat, biodiversiteitsverlies en
vervuiling) aan te pakken. De nadruk ligt daarbij op Nederlandse
beleidsprioriteiten zoals uiteengezet in de Internationale Klimaatstrategie
(IKS)10: de energietransitie, duurzame mobiliteit, water, landbouw en
voedselzekerheid, gezondheid, het tegengaan van ontbossing en
biodiversiteitsverlies, circulaire economie, financiering, jongeren en
gender. In samenwerking met de Europese Investeringsbank (EIB),
Luxemburg en België beheert Nederland een paviljoen voor evenementen
gericht op diverse van deze onderwerpen.
Water
Net als bij COP26 en COP27 zet Nederland bij COP28 in op het plaatsen
van water in het hart van klimaatactie en zal het bijdragen aan de Food,
Agriculture and Water Day themadag. Als co-host van de VN 2023
Waterconferentie afgelopen maart, is COP28 voor Nederland een
essentiële mijlpaal voor het beïnvloeden van de wereldwijde klimaatgemeenschap voor het versnellen en opschalen van acties en financiering
ten behoeve van water gerelateerde duurzame ontwikkelingsdoelen,
waaronder nummer 6 over «schoon water en sanitaire voorzieningen voor
iedereen.» Hiertoe werkt Nederland op uitnodiging van het voorzitterschap nauw samen met de Verenigde Arabische Emiraten en Tadzjikistan.
De inzet is specifiek gericht op de thema’s: verbetering urban water
resilience, bescherming en herstel van zoetwaterecosystemen, en water
en voedsel. Via het mede door Nederland geïnitieerde Waterpaviljoen
9

IPCC definitie AR6: Anthropogenic activities removing carbon dioxide (CO2) from the
atmosphere and durably storing it in geological, terrestrial, or ocean reservoirs, or in products.
It includes existing and potential anthropogenic enhancement of biological or geochemical CO2
sinks and direct air carbon dioxide capture and storage (DACCS) but excludes natural CO2
uptake not directly caused by human activities. Bron: https://apps.ipcc.ch/glossary/.
10
Zie: Kamerstuk 31 793, nr. 231.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2023–2024, 31 793, nr. 255

6

wordt water verder strategisch gepositioneerd in de overige voor water
relevante thema’s. Tevens zal Nederland het gedachtegoed van de Global
Commission on the Economics of Water, om de mondiale watercyclus te
behandelen als een wereldwijd gemeenschappelijk goed, tijdens COP28
onder de aandacht te brengen.
Landbouw, voedsel en natuur
Ook landbouw, voedsel en natuur staan buiten de formele onderhandelingen hoog op de agenda van COP28 met een themadag over natuur,
landgebruik en oceanen en een themadag over voedsel, landbouw en
water. Het kabinet zet in op actieve deelname namens Nederland waarbij
de inzet ondermeer gericht is op de samenhang tussen de klimaat inzet en
het bereiken van de doelen van het Kunming-Montreal akkoord voor het
behoud van biodiversiteit. Het kabinet ondersteunt financieel het food
systems paviljoen op COP28 waarin twee weken lang door ngo’s,
bedrijfsleven, financiële instellingen, kennisinstellingen en overheden
side-events en seminars zullen worden gehouden die laten zien hoe we
toe kunnen werken naar duurzame voedselsystemen.
Gezondheid
Daarnaast biedt COP28, in het kader van de Nederlandse Mondiale
Gezondheidsstrategie waarin klimaat een van de drie prioriteiten is, de
mogelijkheid om als Nederland samen met andere landen op hoog
politiek niveau en met breed internationaal publiek aandacht te vragen
voor het toenemende belang van de link tussen gezondheid en klimaat,
met betrekking tot zowel de impact van klimaatverandering op
gezondheid als vice versa; de impact van de gezondheidszorg op klimaat.
Vanuit het COP28 voorzitterschap wordt bijzondere aandacht besteed aan
de onderlinge verbanden tussen klimaatverandering en de menselijke
gezondheid en welzijn. Het is de eerste keer dat er een speciale «Health
day» en «climate-health ministerial» wordt georganiseerd tijdens de COP.
Daarnaast wordt er gedurende de twee weken van de COP28 een
zogeheten «gezondheidspaviljoen» door de WHO georganiseerd, een
programma met evenementen waarin initiatieven en oplossingen worden
gepresenteerd om de gezondheidsvoordelen van de aanpak van klimaatverandering te maximaliseren. De climate-health ministerial biedt in het
bijzonder de kans voor Nederland om internationale steun te genereren
voor het Nederlandse initiatief voor een nieuwe World Health Assembly
(WHA) resolutie over klimaatverandering en gezondheid, waarvoor
Nederland momenteel samen met Peru een proces trekt bij de WHO.
Transport
Het kabinet zal zich tevens inzetten voor ambitieus klimaatbeleid in de
scheep- en luchtvaartsector, onder meer via de Internationale Maritieme
Organisatie (IMO) en de International Burgerluchtvaartorganisatie (ICAO).
In deze context zal het kabinet aandacht vragen voor o.a. duurzame
brandstoffen, groene corridors en eenduidige internationale afspraken om
een eerlijke transitie te waarborgen. Ook wat betreft verduurzaming van
de landgebonden transportsector zet het kabinet zich in tijdens COP28. Zo
zal er aandacht worden besteed aan het stimuleren en versterken van
actieve mobiliteit (wandelen en fietsen) in lokaal mobiliteitsbeleid. Tevens
zal de export van tweedehands auto’s en brandstoffen een thema zijn
waarvoor het kabinet zich zal inzetten in Dubai, waarbij samenhang wordt
gezocht met reeds lopende samenwerkingstrajecten via onder andere de
United Nations Economic Commission for Europe en de United Nations
Inland Transport Committee en diens binnenkort te publiceren klimaatstrategie. Ook het uitbreiden van het aantal stakeholders dat zich aansluit bij

Tweede Kamer, vergaderjaar 2023–2024, 31 793, nr. 255

7

het Global Memorandum of Understanding on Zero-Emission Mediumand Heavy Duty Vehicles11 zal een speerpunt zijn van de kabinetsinzet op
COP28.
Circulaire Economie
Het kabinet zal zich voorts inzetten voor het thema circulaire economie in
relatie tot klimaatmitigatie, in navolging van eerdere inzet via onder meer
het World Circular Economy Forum + Climate. In de VAE zal het kabinet
zich in deze context richten op het vergroten van en de toegang tot de
beschikbare financiering voor circulaire projecten, naast het vragen van
aandacht voor het potentieel dat een circulaire transitie herbergt in de
gebouwde sector en zware industrie als het gaat om emissiereductie.
Fossiele subsidies
In Glasgow (COP26) hebben landen toegezegd om inefficiënte subsidies
voor fossiele brandstoffen uit te faseren. Een groot gedeelte van de
Nederlandse fossiele subsidies (voordelen)12 hebben hun oorsprong in
internationale afspraken. Het gaat dan met name om internationale
verdragen waar afspraken zijn gemaakt over het belasten van een aantal
sectoren en de Europese energiebelastingrichtlijn. Voor Nederland is het
belangrijk dat deze verdragen worden aangepast. De motie van de leden
Paternotte en Bontenbal roept het kabinet op om hier een speerpunt van
te maken (Kamerstuk 36 410, nr. 22). Nederland zal daarom de komende
periode richting COP28 landen vragen mee te helpen om internationale
afspraken over fossiele subsidies te wijzigen. Tijdens COP28 zal
Nederland, samen met gelijkgezinde landen, andere landen oproepen tot
meer transparantie en gezamenlijke actie. Deze samenwerkingen om
andere landen te bewegen tot gezamenlijk afbouwen van fossiele
subsidies zijn nodig voor het behoud van een internationaal gelijk
speelveld in EU-verband en mondiaal. Dit om te voorkomen dat bedrijvigheid en uitstoot verplaatsten van landen die vooroplopen bij het
uitfaseren van fossiele subsidies naar landen die achterlopen. Naast
subsidies voor fossiele brandstoffen zijn er ook fiscale voordelen voor het
niet-energetische gebruik van fossiele grondstoffen. Er zijn nog onvoldoende beschikbare alternatieven hiervoor, waardoor de kans groot is dat
bedrijvigheid en uitstoot naar het buitenland verplaatsen wanneer deze
voordelen te snel of niet in internationaal verband worden uitgefaseerd.
Financiën
Ook zal Nederland een constructieve bijdrage aan COP28 als covoorzitter
van de Coalition of Finance Ministers for Climate Action. Deze Coalitie
organiseert op Finance Day een ministeriële meeting die laat zien hoe
Ministers van Financiën hun beleid kunnen inzetten voor klimaatbeleid.
Publiek-private samenwerking
COP28 zal ook een grotere aandacht voor het bedrijfsleven hebben. Zo
introduceert deze COP-organisatie een forum voor bedrijven, om van
elkaar te leren en samen te werken. Nederland zet zich in om tijdens de
COP internationale investeerders te koppelen aan schaalbare en bewezen
11

Zie: Global Memorandum of Understanding on Zero-Emission Medium- and Heavy Duty
Vehicles.
12
In de internationale context wordt gesproken over subsidies, maar in de nationale context
spreken we van voordelen. Nederland kent namelijk geen structurele directe pr(ssubsidies op
brandstoffen. Wel z(n er diverse uitgavenregelingen (indirect) gelieerd aan fossiel energieverbruik, fiscale fossiele vr(stellingen, kortingen en aangepaste belastingtarieven.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2023–2024, 31 793, nr. 255

8

klimaatoplossingen uit het bedrijfsleven. Tevens ziet het kabinet COP28 als
een klimaatconferentie van concrete acties en zet daarom tijdens deze
COP ook actief in op programmering waarin klimaatoplossingen alsook
publiek-private samenwerkingsverbanden en best practices centraal
staan. Gelet op het belang van de aanwezigheid van bedrijven, kennisinstellingen en maatschappelijke organisaties heeft Nederland bepleit dat
daar voldoende ruimte voor is. Daarnaast is het bedrijfsleven voor
Nederland een essentieel onderdeel van de ontwikkeling van nieuwe
duurzame groeimarkten. Niet alle grondstoffen, kritieke materialen,
duurzame energie, en andere onderdelen van de transities zijn in
Nederland of Europa verkrijgbaar of produceerbaar. Hiervoor zullen
publiek-private partnerschappen gevormd moeten worden waar landen
en bedrijven over de hele wereld profijt van zullen hebben. Bijvoorbeeld
de productie van duurzame koolstof voor het vergroenen van de
chemische industrie. Nederland zet zich hier tijdens COP28 voor in.
Caribische delen van het Koninkrijk
De landen Aruba, Curaçao en Sint-Maarten en de bijzondere gemeenten
Bonaire, Sint-Eustatius en Saba voelen binnen het Koninkrijk de gevolgen
van klimaatverandering het meest, terwijl zij hier het minst aan hebben
bijgedragen. Nederland en de Caribische delen van het Koninkrijk zullen
daarom tijdens COP28 in het bijzonder aandacht vragen voor de kwetsbaarheden van Small Island Development States (SIDS) in het algemeen
en de Caribische delen van het Koninkrijk in het bijzonder. Dit zal onder
andere via side events, bilaterale gesprekken en paneldiscussies,
gebeuren. De uitkomsten van de in mei georganiseerde Caribbean
Climate and Energy Conference zullen ook verder onder de aandacht
worden gebracht, waaronder meer bewustzijn voor de specifieke
uitdagingen van kleine eilandstaten bij de energietransitie, meer noodzaak
voor capaciteitsopbouw en kennisoverdracht en betere toegang tot
financiering.
Zinvolle betrokkenheid van een grote en diverse groep belanghebbenden
Nederland streeft naar een zinvolle betrokkenheid van een grote en
diverse groep belanghebbenden aan UNFCCC-conferenties. Zoals ieder
jaar zijn de VN-jongerenvertegenwoordigers Duurzame Ontwikkeling
onderdeel van de Nederlandse delegatie en ondersteunt Nederland via
het We Are Tomorrow Global Partnership (WAT-GP) en Arab Youth Green
Voices (AYGV) jongeren uit lage-inkomenslanden om op een betekenisvolle manier deel te nemen. WAT-GP is een internationaal netwerk van
klimaatjongeren organisaties en AYGV is een netwerk getrokken door de
Nederlandse ambassade in Amman dat jongeren uit de MENA-regio met
een groot bereik op sociale media betrekt bij klimaatverandering. Voor het
eerst zal dit jaar de Nederlandse ambassadeur voor jongeren, onderwijs
en werk deelnemen aan de COP28. Tevens is Nederland in overleg met de
organisatie over de deelname aan de (klimaat)onderwijstop Rewired, die
en marge van de COP wordt georganiseerd door Dubai. Samen met
Mexico is Nederland een Memorandum of Understanding (MoU) gestart
waarin landen beloven jongerenvertegenwoordigers op te nemen in hun
officiële delegaties naar COP28 en daar een betekenisvolle rol te geven,
tijdens COP28 hebben landen de mogelijkheid om zich bij dit MoU aan te
sluiten. In overeenstemming met het feministisch buitenlands beleid zet
het kabinet zich daarnaast in brede zin in voor inclusiviteit en gendergelijkheid, onder meer door actief de vier «R-en» (rights, representation,
resources en reality check) van het Nederlands feministisch Buitenlands
beleid uit te dragen. We zullen ons tijdens de COP inzetten om vrouwenrechten en gendergelijkheid actief te agenderen (rights), het belang
uitdragen dat zij vertegenwoordigd zijn en deelnemen aan besluitvorming

Tweede Kamer, vergaderjaar 2023–2024, 31 793, nr. 255

9

(representation), ons hardmaken dat er voldoende middelen beschikbaar
zijn om doelen te realiseren (resources) en omdat omstandigheden
wereldwijd verschillen ervoor pleiten dat beleidsdoelen altijd invulling
krijgen in de lokale context (reality check).
Initiatieven en coalities
Momenteel worden coalities en verklaringen in kaart gebracht die het
COP-voorzitterschap, andere landen of organisaties willen lanceren. Zo
heeft de VAE aangekondigd een aantal nieuwe initiatieven te willen
lanceren op het gebied van onder andere hernieuwbare energie en
energie-efficiëntie, sectoren met relatief hoge uitstoot en koeling. Voordat
het kabinet voorgestelde nieuwe initiatieven kan steunen moeten ze goed
aansluiten op het Nederlands beleid en voldoende concreet zijn. Ook moet
er geen overlap zijn met al bestaande initiatieven.
Samenstelling kabinetsdelegatie
Gezien de verschillende beleidsprioriteiten neemt het kabinet met
meerdere bewindspersonen deel aan COP28 in Dubai om de inzet van
Nederland uit te dragen. De bewindspersonendelegatie zal, naast
ondergetekende, bestaan uit de Minister-President, de Minister van
Financiën, de Minister voor Natuur en Stikstof, de Minister en Staatssecretaris van Infrastructuur en Waterstaat en de Minister van Volksgezondheid,
Welzijn en Sport. Er zal tevens deelname zijn vanuit de Caribische delen
van het Koninkrijk en de invulling hiervan wordt nog bepaald in nauwe
samenwerking met Aruba, Curaçao en Sint Maarten.
De Minister-President zal de nationale speech uitspreken tijdens de World
Leaders Summit op 1 en 2 december. De Minister voor Klimaat en Energie
neemt deel aan de UNFCCC-onderhandelingen waaronder de
EU-coördinatie, waarin de voortgang en strategie van de EU in de
onderhandelingen tijdens COP28 wordt besproken. De overige bewindspersonen, de klimaatgezant en de watergezant zullen via ministeriële
bijeenkomsten, evenementen en bilaterale gesprekken aandacht vragen
voor de klimaatthema’s waar zij verantwoordelijk voor zijn, en tegelijkertijd elkaars boodschappen versterken.
Toezeggingen
Tijdens het debat Voedselzekerheid en Water van 23 mei jl. (Kamerstuk
36 180, nr. 62) heeft de Minister voor Buitenlandse Handel en Ontwikkelingssamenwerking toegezegd om de Kamer voorafgaand aan COP28 te
informeren over de voortgang van de Water Actie Agenda en de taken van
de nog door de VN aan te stellen VN-Watergezant.13
Nederland zal zich actief blijven inzetten om het belang van implementatie
en monitoring van de toezeggingen in de Water Actie Agenda te
agenderen tijdens relevante (internationale) conferenties en processen.
Nederland heeft een aantal toezeggingen gedaan waarmee er wordt
bijgedragen aan de Water Actie Agenda. Een aantal van deze toezeggingen zit reeds in de implementatiefase, zoals bijvoorbeeld het recent
gestarte programma «Water at the Heart of Climate Action» uitgevoerd
door UNDRR, WMO, IFCRC en SOFF, waar Nederland met € 55 miljoen
aan bijdraagt. De Directie voor Economische en Sociale Zaken van de VN
gaat zich toeleggen op de monitoring en implementatie van de Water
Actie Agenda en zal nieuwe toezeggingen blijven registreren.14
13
14

Zie: Kamerstuk 36 180, nr. 62.
Zie: Kamerstuk 31 793, nr. 243.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2023–2024, 31 793, nr. 255

10

Tijdens het slot van de VN 2023 Waterconferentie omarmde de SecretarisGeneraal van de VN de oproep van het aanstellen van een
VN-Watergezant. Over de aanstelling, taken en financiering van deze
VN-Watergezant zal in de komende maanden meer duidelijkheid moeten
komen vanuit de VN.
Op 1 september jl. is er een mede door Nederland geïnitieerde
AVVN-resolutie aangenomen over de institutionele opvolging van de VN
2023 Waterconferentie, waarin is besloten dat er periodieke Waterconferenties zullen worden georganiseerd, waarvan de eerste in 2026 zal
plaatsvinden, en er een «UN system-wide strategy on water and
sanitation» zal komen. Deze resolutie biedt derhalve een solide basis voor
de implementatie van de Water Actie Agenda en de taken van de nog aan
te stellen VN-Watergezant, waarmee de positie van water binnen de VN
kan worden versterkt.
Daarnaast heeft de Minister voor Buitenlandse Handel en Ontwikkelingssamenwerking tijdens het debat Voedselzekerheid en Water van 23 mei jl.
aan het lid Teunissen toegezegd om de Kamer voorafgaand aan COP28 te
informeren over de stappen die het kabinet zet om de transitie naar een
plantaardig dieet wereldwijd te bespoedigen en te kijken naar de Plant
Based Treaty.15
Het kabinet onderschrijft dat een mondiale verschuiving van consumptie
van minder dierlijke naar meer plantaardige producten belangrijk is voor
het terugdringen van de uitstoot van broeikasgassen in de landbouw en
aan het verminderen van de druk op land, water en biodiversiteit. Daarbij
past wel de nuancering dat in veel arme delen van de wereld, zoals in
Afrika, juist een toename van de consumptie van dierlijke producten
gewenst is, als onderdeel van een gevarieerd en adequaat dieet. Ook is in
veel, met name droge, gebieden dierlijke productie een belangrijk
onderdeel van de bestaansbasis van de lokale bevolking en essentieel
voor een duurzaam bodemvruchtbaarheidsbeheer. Op de totale wereldwijde consumptie van dierlijke eiwitten en de daarbij komende schadelijke
effecten heeft deze toename in armere delen van de wereld weinig tot
geen invloed. De transitie naar een meer plantaardig dieet is vooral een
opgave voor rijkere landen, waar het aandeel van dierlijke producten in de
voedselconsumptie hoog is, en voor opkomende landen waar dat aandeel
snel toeneemt. Voor Nederland, waar het aandeel dierlijke eiwitten in het
de gemiddelde voedselconsumptie 60% is, streeft het kabinet naar een
gemiddelde eiwitconsumptie van 50% dierlijk en 50% plantaardig in 2030.
Het kabinet spant zich in om de noodzaak van een eiwittransitie als
onderdeel van de bredere voedselsysteem transitie ook internationaal op
de agenda te zetten. Dit doet het kabinet op multilaterale bijeenkomsten
zoals dit jaar tijdens de Agricultural Innovation Mission for Climate (AIM)
Summit, de Algemene Vergadering van de Verenigde Naties (AVVN) en de
FAO Global Conference on Sustainable Livestock Transition. Ook tijdens
COP28 zal het kabinet hier nadrukkelijk aandacht voor vragen op
ministeriele bijeenkomsten en side-events. Daarnaast wordt er bilateraal
met andere landen samengewerkt om de eiwittransitie te bespoedigen.
Via het LNV-raden netwerk (LAN) vindt er uitwisseling van kennis en
kunde plaats met Europese landen zoals België en Duitsland, maar ook
met landen verder weg zoals de VS, Chili, China en Singapore.
Conform de toezegging heeft het kabinet ook kennis genomen van de
Plant Based Treaty. De Plant Based Treaty is zelf geen verdrag, maar een
particulier initiatief met als doel om overheden te bewegen om een
15

Zie: Kamerstuk 36 180, nr. 62.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2023–2024, 31 793, nr. 255

11

verdrag uit te onderhandelen over de transitie naar een plantaardig dieet.
Ondertekenaars zijn voornamelijk burgers, niet gouvernementele
organisaties en bedrijven. Ook Nederland is gevraagd zich aan te sluiten
bij de Plant Based Treaty. Het kabinet spant zich reeds in op sommige
onderdelen van de Treaty, zoals het uitzetten van informatiecampagnes
om Nederlanders bewuster te maken van de impact van onze voedselkeuzes op het klimaat. Andere onderdelen zijn niet in lijn met het huidige
kabinetsbeleid.
Tot slot
Het kabinet zet in op een ambitieuze uitkomst van COP28. Er ligt een grote
collectieve uitdaging om overeenstemming te bereiken en we weten dat
dit niet makkelijk zal zijn. De Global Stocktake biedt momentum om
concrete afspraken te maken om de wereld weer op pad te brengen naar
de doelen van de Overeenkomst van Parijs. Het kabinet zet zowel binnen
als buiten de multilaterale onderhandelingen in op het maken van
ambitieuze afspraken op het gebied van mitigatie, adaptatie, financiering,
schade en verlies en de bredere beleidsprioriteiten om van COP28 een
succes te maken.
De Minister voor Klimaat en Energie,
R.A.A. Jetten

Tweede Kamer, vergaderjaar 2023–2024, 31 793, nr. 255

12