Tweede Kamer der Staten-Generaal

2

Vergaderjaar 2012–2013

33 400

Nota over de toestand van ’s Rijks Financiën

Nr. 5

LIJST VAN VRAGEN EN ANTWOORDEN
Vastgesteld 1 oktober 2012
De vaste commissie voor Financiën, heeft over de Macro Economische
Verkenning 2013 van het Centraal Planbureau de navolgende vragen ter
beantwoording aan de regering voorgelegd.
De vragen op 24 september 2012 voorgelegd. Bij brief van 28 september
2012 zijn ze door de minister van Financiën beantwoord.
De fungerend voorzitter van de commissie,
Heijnen
De griffier van de commissie,
Berck

kst-33400-5
ISSN 0921 - 7371
’s-Gravenhage 2012

Tweede Kamer, vergaderjaar 2012–2013, 33 400, nr. 5

1

Nr
1

Vraag
Kunt u een overzicht geven van de verhouding binnenslands
geproduceerde uitvoer-wederuitvoer en het aandeel van beide
categorieën in het BBP sinds 2000?
In 2000 bedroeg de waarde van de binnenlands geproduceerde
uitvoer 119 miljard euro en de wederuitvoer 98 miljard euro (beide
exclusief energie). In 2011 was de waarde van de wederuitvoer
gestegen tot 174 miljard euro en daarmee groter geworden dan
de waarde van de binnenlands geproduceerde uitvoer van 159
miljard euro. In procenten van het bbp daalde de binnenlands
geproduceerde uitvoer van 28% in 2000 naar 26% in 2011. De
omvang van de wederuitvoer steeg daarentegen en wel van 23%
naar 29% in deze periode. Als gecorrigeerd wordt voor de invoer
die nodig is om deze uitvoer te realiseren om zo het belang van de
uitvoer bepalen voor (de groei van ) het bbp dan is het aandeel
van de binnenlandse uitvoer gedaald van 18% naar 15%, terwijl
het belang van de wederuitvoer stabiel is gebleven op 2%.
Achtergrondinformatie over het belang van de onderdelen van de
uitvoer en de binnenlandse vraag voor het Nederlandse bbp is
vorig jaar gepubliceerd in http://www.cpb.nl/publicatie/het-belangvan-uitvoer-en-binnenlandse-bestedingen-voor-productie-enwerkgelegenheid-in-nederland

2

Hoeveel personen hebben zich sinds medio 2011 «afgemeld» als
werkzoekende wegens het «discouraged worker-effect»? In
hoeverre zitten zij in WW-uitkeringen en bijstandsuitkeringen?
In bijlage 8 van de MEV is te zien dat vanwege de conjuncturele
ontwikkeling in de jaren 2009–2011 zo’n 160 duizend personen
zich hebben terug getrokken van de arbeidsmarkt (zie regel «
conjunctuur») . In de tweede helft van 2011 was een omslag te
zien van een daling naar een stijging van het arbeidsaanbod,
waarbij zowel de werkgelegenheid als de werkloosheid opliep (zie
figuur 3.16 in het Centraal Economisch Plan 2012).
In de raming wordt er van uitgegaan dat dit van tijdelijke aard is
en dat de komende periode het arbeidsaanbod door het «
discouraged worker-effect» weer licht negatief zal zijn.
Het discouraged worker effect werkt door in het aantal
WW-uitkeringen en in mindere mate ook in het aantal bijstandsuitkeringen. Immers, als mensen zich terugtrekken van de arbeidsmarkt – d.w.z. niet meer actief op zoek zijn naar een baan – dan
komen zij in principe niet meer in aanmerking voor een
WW-uitkering.

3

Wat is het effect van de relatief grote tekortreductie door
Nederland in de jaren 2011–2013 op de economische ontwikkeling
en werkgelegenheid?

Tweede Kamer, vergaderjaar 2012–2013, 33 400, nr. 5

2

Een precieze analyse van het effect van de overheidsmaatregelen
op de economische groei en ontwikkeling van de werkgelegenheid in de periode 2011–2013 is niet beschikbaar. Een indicatie
daarvoor kan wel ontleend worden aan de «Analyse economische
effecten financieel kader» (notitie aan de informateur van
27 september 2010) en de berekening van de effecten van het
Begrotingsakkoord 2013 (CPB Policy Brief 2012/01 van juni 2012 ).
De maatregelen opgenomen in het financieel kader van het
regeerakkoord hebben een drukkend effect op zowel de groei van
het bbp als van de werkgelegenheid in de periode 2011–2015 van
gemiddeld 0,4% per jaar. De aanvullende maatregelen uit het
Begrotingsakkoord hebben voor de periode 2013–2017 een
drukkend effect van 0,3% op de economische groei en 0,2% op de
werkgelegenheid gemiddeld per jaar.
4

Hoe is de toename van de collectieve lasten tussen 2011 en 2013
opgebouwd?
De opbouw van de toename van de collectieve lasten is als volgt:

Toename tussen 2011 en 2013

in % bbp

Loon- en inkomstenheffing
Premies werknemersverzekeringen
Zvw-premies
Vennootschapsbelasting (excl. gas)
Belastingen op productie en invoer
Overige belastingen

0,4
0,0
0,4
0,3
0,5
-0,1

Totaal

1,6

5

Hoe kan het dat de arbeidsongeschiktheidsuitgaven ongeveer
constant blijven terwijl op pagina 46 melding wordt gemaakt dat
de instroom arbeidsongeschiktheid juist stijgt?
De arbeidsongeschiktheidsuitgaven dalen terwijl het aantal
arbeidsongeschikten stijgt. Dat kan alleen het geval zijn als de
gemiddelde arbeidsongeschiktheidsuitkering daalt. Dit is
inderdaad ook het geval doordat de Wajong een steeds groter
gewicht heeft in de arbeidsongeschiktheidsuitgaven. Een
Wajonguitkering is lager dan een gemiddelde WIA-uitkering. De
instroom van de WIA stijgt recentelijk weliswaar, maar dit is nog
niet voldoende om het gewicht van de WIA te doen toenemen. Als
de trend van een stijgende WIA-instroom doorzet, dan zal na
verloop van tijd de gemiddelde arbeidsongeschiktheidsuitkering
weer gaan stijgen.

6

Waardoor pakt de Wet uniformering loonbegrip vooral voor
gepensioneerden met hoge inkomens ongunstig uit?

Tweede Kamer, vergaderjaar 2012–2013, 33 400, nr. 5

3

65-plussers betalen zelf de IAB over hun aanvullend pensioen en
hebben daarom, in tegenstelling tot werkenden, geen voordeel
van het vervallen van de belastbaarheid ervan. In 2013 biedt de
hogere ouderenkorting voor 65-plus paren met lage inkomens
voldoende compensatie voor de hogere schijftarieven en lagere
algemene heffingskorting, maar voor andere 65-plussers is het
onvoldoende. Wel geldt dat deze groep in 2012 voordeel had van
de grondslagverbreding en tariefsverlaging van de inkomensafhankelijke bijdrage in de ZVW die samenhing met de invoering
van de Wet uniformering loonbegrip. Voor een beoordeling van
het wetsvoorstel moeten beide jaren integraal worden gewogen.
7

Wat is de jaarlijkse raming van de rentetarieven van Nederlandse
staatsobligaties tot 2017, zowel voor korte- als voor langetermijnfinanciering?
Voor de middelllangetermijnraming die in juni is gepubliceerd zijn
de geraamde rentes voor de Nederlandse staat:

Lang
Kort

8

2011

2012

2013

2014

2015

2016

2017

2,9
0,6

2,1
0,0

2,5
0,4

2,8
0,7

3,2
1,1

3,5
1,7

3,6
2,1

Hoe beoordeelt u de stelling van het CPB dat interventie via de
ECB niet zozeer goedkoper is, maar vooral minder zichtbaar?
Te beantwoorden door de Minister

9

Hoe beoordeelt u de uitspraken van het CPB over de begrotingsmultiplier? Geven deze uitspraken aanleiding tot beleidswijzigingen en andere ramingsmethodieken?
Te beantwoorden door de Minister

10

Naast de adviezen van het IMF en de OESO, wat is het algemene
advies van het CPB als het gaat om de hoeveelheid bezuinigingen,
lastenverzwaringen en hervormingen door de Nederlandse Staat
de aankomende jaren?
Het is aan de politiek om keuzes te maken over de intensiteit, het
tempo en de vormgeving van bezuinigingen en lastenverzwaringen in de komende jaren. Het CPB voorziet de politiek daarbij van
informatie over de economische effecten van die keuzes.
Genoemde passage geeft aan dat een cumulatie van ingrepen op
de huizenmarkt, het pensioenstelsel en substantiële budgettaire
ombuigingen op de korte termijn de consumptiegroei nog verder
zullen drukken en daarmee de toch al niet florissante economische
groei. Dat kan een overweging zijn om die cumulatie de komende
jaren te beperken door in eerste instantie de nadruk te leggen op
structurele hervormingen.

11

In de laatste alinea wordt een advies geformuleerd over hoe en in
welk tempo de overheidsfinanciën op orde gebracht zouden
moeten worden, daarbij wordt gewezen op de verhouding
ombuigingen en structurele hervormingen, kan dit omgezet
worden in een concreet advies voor de komende jaren?
Zie antwoord vraag 10

Tweede Kamer, vergaderjaar 2012–2013, 33 400, nr. 5

4

12

Wat wordt er bedoeld met structurele hervormingen?
Met structurele hervormingen wordt gedoeld op institutionele
aanpassingen die leiden tot een betere werking van de economie
en meer welvaart (in brede zin) op langere termijn. Hervormingen
van de arbeidsmarkt en het pensioenstelsel kunnen daaraan
bijdragen door een hogere arbeidsparticipatie en
-productiviteitsgroei, hervormingen van de woningmarkt leiden
tot een betere werking van zowel de woning- als de arbeidsmarkt.
Daarbij kunnen hervormingen van het pensioenstelsel en de
woningmarkt, afhankelijk van de aanwending van de opbrengsten,
ook bijdragen aan houdbare overheidsfinanciën.
De budgettaire effecten hangen af van welke structurele hervormingen worden doorgevoerd, de maatvoering en het tempo van
invoering, en de aanwending van de opbrengsten van de
aanpassingen.
Overigens leggen Europese verplichtingen grenzen op aan het
budgettaire pad.

13

Welke structurele hervormingen zouden de economie en de
overheidsfinanciën het meeste versterken?
Zie antwoord vraag 12

14

Bij louter structurele hervormingen, wat is het budgettaire pad
naar begrotingsherstel tot 2017?
Zie antwoord vraag 12

15

Kijkende naar de huidige trend, hoe lang gaat het dan duren
voordat de Zuidelijke eurolanden hun arbeidskosten per eenheid
product weer in lijn hebben gebracht met hun arbeidsproductiviteit en deze landen hun concurrentiekracht weer hebben hersteld?
Het internationale concurrentievermogen van de zuidelijke
eurolanden is sinds de invoering van de euro aanzienlijk verslechterd. Achterblijvende productiviteitsgroei in combinatie met
bovengemiddelde loonstijging in de zuidelijke landen heeft de
relatieve prijs van zuidelijke exportproducten opgedreven. Nu
depreciatie van de nationale munt niet langer mogelijk is, zijn
productiviteitverhogende maatregelen vereist om het concurrentievermogen te herstellen. Dit vraagt om structurele hervormingen
die leiden tot meer concurrentie, betere marktwerking en beter
onderwijs. Gezien de diepte van de divergentie van noordelijke en
zuidelijke eurolanden zal dit echter niet voldoende zijn, al is het
alleen al omdat structurele aanpassing tijd nodig heeft. Aanpassing van lonen en prijzen is onvermijdelijk. Dat betekent dat de
loon- en prijsstijging in het zuiden enige tijd lager zal moeten zijn
dan in het noorden. Zoals in de MEV wordt aangegeven zijn er
aanwijzingen dat het aanpassingsproces −langzaam − op gang
komt. Het is echter te vroeg om te beoordelen hoe snel de
aanpassing van de concurrentieverhouding zal verlopen.
Nederland heeft na 1982 ruim tien jaar nodig gehad om zijn
vastgelopen economie weer op orde te krijgen. Het valt niet te
verwachten dat dat in Zuid-Europa veel sneller zal gaan (zie ook
MEV 2012 blz. 19).

Tweede Kamer, vergaderjaar 2012–2013, 33 400, nr. 5

5

16

Wat is de reden van het feit dat in landen als China, India en
Brazilië de groei aanzienlijk is vertraagd? Welke effecten hebben
de bezuinigingen die worden doorgevoerd in de Europese landen
op deze groeivertraging?
De productiegroei in opkomende economieën zoals China, India
en Brazilië is aanzienlijk vertraagd door zowel de afzwakking van
de binnenlandse bestedingen als van de internationale vraag. De
groei van de binnenlandse bestedingen van de opkomende
economieën liep terug als gevolg van monetaire verkrapping en
capaciteitsknelpunten. De tegenvallende wereldhandelsgroei is
vooral het gevolg van de scherpe daling van de invoer in het
eurogebied, mede door het restrictieve budgettaire beleid in de
meeste eurolanden. Een analyse van het kwantitatieve effect van
deze bezuinigingen op de groeivertraging in de opkomende
economieën is niet beschikbaar.

17

Waarop is de aanname gebaseerd dat de Nederlandse economie
in 2013 met ¾% gaat groeien en met welke mate van onzekerheid
is dit omgeven?
De prognose dat de economische groei in 2013 weer iets zal
aantrekken naar ¾% hangt voor een belangrijk deel samen met de
verwachtingen over het herstel van de internationale conjunctuur.
Waar de wereldhandel in 2012 nauwelijks toeneemt ligt in de
raming van Macro Economische Verkenning besloten dat de
wereldhandel in 2013 met 3½% zal groeien. De aantrekkende
uitvoer en in het verlengde daarvan ook weer toenemende
investeringen maken het mogelijk dat er volgend jaar naar
verwachting weer sprake is van enige positieve groei. De
onzekerheid over zowel het internationale als nationale herstel
van de economische groei is onverminderd groot.

18

Klopt het wat het CPB zegt dat het lage consumentenvertrouwen
eigenlijk gerechtvaardigd is, kijkende naar de verwachte negatieve
tendens van de consumptie door lagere vermogensposities door
dalende huizenprijzen en inkomensdalingen door lagere lonen en
uitkeringen?
De consumptieve bestedingen stijgen per saldo in 2012 en 2013
niet vanwege onder druk staande inkomens en vermogensverliezen door dalende huizenprijzen. Deze factoren dragen er ook aan
bij dat het consumentenvertrouwen, in historisch perspectief, erg
laag is.

19

In hoeverre is de groei van het BBP afhankelijk van de lage
inkomens- en vermogensgroei van de afgelopen jaren?
De economische groei is voor ongeveer een derde afhankelijk van
de ontwikkeling van de particuliere consumptie. Figuur 2.7 in de
MEV geeft aan welke bijdrage de inkomens en vermogens leveren
aan de particuliere consumptie. Met name de daling in 2012 kan in
belangrijke mate aan deze twee factoren worden toegeschreven.
Voor de periode 2011–2013 is de bijdrage van de particuliere
consumptie aan de economische groei gemiddeld ongeveer
-¼%-punt per jaar.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2012–2013, 33 400, nr. 5

6

20

Wat zou het effect zijn op de dekkingsgraad van de pensioenfondsen wanneer men bij het berekenen ervan niet naar de
huidige rente kijkt, maar een gemiddelde rekenrente van de
afgelopen vijf jaren zou gebruiken?
Het 5-jaars voortschrijdend gemiddelde van de rekenrente ligt
ongeveer 1%-punt hoger dan de actuele rente. Een 1%-punt
hogere rente leidt bij benadering tot een stijging van de dekkingsgraad gelijk aan de gemiddelde looptijd van de verplichtingen (15
jaar). De gemiddelde dekkingsgraad zou dan niet 95% zijn, maar
ongeveer 110%.

21

Welke financiële belemmeringen voor bedrijfsinvesteringen
noemen ondernemers precies?
Het CBS enquêteert ieder kwartaal in de COEN-enquête bij
bedrijven of er productiebelemmeringen zijn en zo ja van welke
aard die zijns (bijvoorbeeld onvoldoende vraag, tekort aan
arbeidskrachten of financiële beperkingen). Er zijn op dit moment
geen aanvullende vragen in de enquête die meer inzicht geven
met welke belemmeringen ondernemers te maken hebben.

22

Is de verwachting dat de waarde van de euro tot 2017 laag blijft?
Tot hoeveel extra uitvoer leidt een daling van de koers van 5
eurocent?
De raming van de euro voor een economische verkenning voor
een periode van vier of vijf jaar is niet zo zeer een verwachting
maar meer een technische aanname. In de verkenning voor de
komende kabinetsperiode (CPB Policy Brief 2012/01) is door het
CPB tot en met 2017 gerekend met nominaal constante wisselkoersen. Op basis van betalingsbalansposities behoort een
depreciatie van de dollar ten opzichte van de euro tot de mogelijkheden, al is het tekort op de Amerikaanse lopende rekening nu
minder groot dan enkele jaren geleden. Anderzijds laat het
verleden zien dat de dollar ook overeind kan blijven dankzij een
forse kapitaalinstroom, zeker in onzekere tijden.
In CPB document 217 ( «SAFFIER II, 1 model voor de Nederlandse
economie, in 2 hoedanigheden, voor 3 toepassingen» ) staan twee
varianten waarin een 5%-punt hogere eurokoers wordt beschreven, als gevolg van andere beleid van de ECB respectievelijk de
FED in Amerika. Uit de variant waarin een andere eurokoers
samenhangt met monetair beleid van ECB is af te leiden dat een
daling van de euro met 5 eurocent gecumuleerd na vier jaar tot
½%-punt hogere uitvoer leidt dan in een basispad.

23

Waarom verbeterde de prijsconcurrentiepositie van de binnenlands geproduceerde uitvoer sinds 2008?

Tweede Kamer, vergaderjaar 2012–2013, 33 400, nr. 5

7

De prijsconcurrentiepositie van de binnenlands geproduceerde
uitvoer verbeterde zowel ten opzichte van niet-euroconcurrenten
als van euroconcurrenten. De verbetering met betrekking tot de
niet-euroconcurrenten hangt vooral samen met de daling van de
eurokoers na 2008 . De prijsconcurrentiepositie ten opzichte van
euroconcurrenten is vooral verbeterd doordat de Nederlandse
arbeidskosten per eenheid product sinds 2008 minder hard zijn
gestegen dan die van de euroconcurrenten. Bovendien hebben
Nederlandse exporteurs in de afgelopen jaren ingeteerd op hun
winstmarges (MEV 2012, p. 37). Overigens is het meten van de
prijsconcurrentiepositie vrij lastig, omdat gecorrigeerd moet
worden voor sectorale verschillen. Vooral in 2009 werd het meten
bemoeilijkt door sterke schommelingen in de wereldmarktprijzen
voor die industrietakken die een belangrijk aandeel hebben in de
Nederlandse export (zie pagina 37 en 39 van de MEV 2011 over
deze meetproblemen).
24

Hoeveel zzp’ers zitten de komende jaren zonder opdrachten of
zakken door de grens van de Wet op het minimumloon?
In de raming van MEV zit een kleine daling besloten van de
werkgelegenheid in 2013. Dat raakt waarschijnlijk zowel werknemers als zelfstandigen. Ook ZZP-ers zullen daarmee te maken
krijgen, zeker als ze actief zijn in de bouw. In welke mate zij per
persoon minder opdrachten krijgen en hoeveel personen
daardoor door de grens van de Wet op het minimumloon zakken
kan het CPB niet aangeven.

25

Klopt het dat een half procentpunt van de 2% inflatie in 2013
veroorzaakt wordt door de BTW-verhoging? Zo nee, welke
belastingverhogingen hebben allemaal nog meer invloed?
Ja, dit klopt. Het staat overigens ook expliciet vermeld in de MEV,
op p. 37/38.

26

Hoe komt het dat de hoeveelheid niet-belastingmiddelen sinds
2008 zo daalt?
Dit komt vooral door de ongunstige ontwikkeling van het saldo
aan/verkopen grond samenhangend met de malaise op de
woning- en onroerendgoedmarkten. Daarnaast zijn de verwachte
gasbaten in 2013 licht lager dan in 2008.

27

Zijn de begrotingsmultipliers van de overheidsuitgaven of lagere
belastingen op economische groei bij doorrekening van de
verkiezingsprogramma’s aangepast op basis van de kennis dat zij
grotere positieve effecten hebben als banken zeer terughoudend
zijn met het uitlenen aan consumenten en producenten? Zo nee,
waarom niet, en wordt dit in de toekomst nog wel aangepast?

Tweede Kamer, vergaderjaar 2012–2013, 33 400, nr. 5

8

Nee. Bij de doorrekening van de verkiezingsprogramma’s is ten
behoeve van consistentie met eerdere exercities en voorspelbaarheid van de uitkomsten gewerkt met een modelversie van Saffier
waarin parameters niet zijn gewijzigd. Multipliers zijn derhalve
gemiddeld even hoog als in bijvoorbeeld de doorrekening van het
begrotingsakkoord 2013 en sindsdien gepubliceerde spoorboekjes. Overigens zou een aanpassing zoals in de vraag besloten ligt
voor de grote meerderheid van de doorgerekende verkiezingsprogramma’s geleid hebben tot grotere negatieve effecten op de
economie, aangezien er bij alle partijen per saldo sprake was van
budgettaire contractie. Het CPB past modellen en de parameters
daarin naar aanleiding van recente theoretische en empirische
inzichten regelmatig aan.
28

Heeft het CPB een raming gemaakt wat de drempelwaarde van de
overheidsschuld voor Nederland is, waarbij in ogenschouw
genomen wordt dat Nederland een overschot op de betalingsbalans en een goede reputatie op financieel-economisch gebied
heeft?
Nee

29

Wat is de reden dat in de Zorgverzekeringswet (Zvw) een
prijsmutatie van 2,5% wordt geraamd, terwijl door uitbreiding van
het B-segment en meer concurrentie tussen zorgverzekeraars
wordt verwacht dat de prijzen juist zullen dalen of in ieder geval
minder hard zullen stijgen?
De prijsstijging bij de ZVW wordt voor een belangrijk deel bepaald
door de ontwikkeling van de loonkosten. Er is ongetwijfeld een
drukkend effect dat uitgaat van toegenomen concurrentie door
uitbreiding van het B segment. De omvang van dat effect is echter
minder groot dan vaak wordt gesuggereerd op basis van
gegevens die de Nza publiceert. In de Marktscan Medisch
specialistische zorg (maart 2012) laat de Nza weliswaar zien dat de
prijsontwikkeling van het B-segment lager was dan in het
A-segment. Maar daarbij past een belangrijke kantekening. In de
Bijlage (p. 72) merkt de Nza op dat de prijzen in het A segment
inputprijzen zijn en alleen die van het B-segment echte outputprijzen. Het verschil in ontwikkeling is dus deels veroorzaakt door een
verschil in de methode van meting (productiviteitswinsten worden
in de outputprijzen van het B-segment wel meegenomen, in de
inputprijzen van het A-segment niet).

30

Volume %
Prijs %

31

Wat waren de volumemutaties en prijsmutaties in de Zvw jaarlijks
sinds 2006?

2007

2008

2009

2010

2011

2012

2013

3,5
2,3

11,1
1,3

8,7
0,2

2,9
0,5

4,4
0,0

¼
1

3¼
2½

Wat is de jaarlijkse raming van de i/a-ratio tot 2017, en welk
gedeelte hiervan wordt veroorzaakt door een toename van het
aantal pensioengerechtigden?

Tweede Kamer, vergaderjaar 2012–2013, 33 400, nr. 5

9

In de MEV wordt hierover niet gepubliceerd. In de juniraming
(CPB Policy Brief 2012/01) is op p. 31 te lezen dat de i/a-ratio met
6%-punt stijgt over de periode 2012–2017. In de betreffende tabel
is te zien dat tweederde van deze stijging wordt veroorzaakt door
65-plussers.
32

Is het mogelijk met beleid dat er op gericht is op korte termijn de
werkgelegenheid te vergroten, de groei van de uitgaven aan
sociale zekerheid te remmen of de uitgaven aan sociale zekerheid
te doen afnemen?
Deze vraag vereist nader onderzoek en kan het CPB niet op korte
termijn beantwoorden.

33

Hoe groot is het effect geweest van de daling van de koopkracht
van 4% op het BBP in de afgelopen vier jaren?
Het is de consumptie die doorwerkt in het BBP en niet de statische
koopkracht. De consumptiegroei is in 2013 voor het vijfde jaar op
rij zwak en dat werkt door in het BBP. De statische koopkracht is in
2013 voor het vierde jaar op rij negatief. De koopkracht is een van
de factoren die de consumptie beïnvloedt, naast bijvoorbeeld
vermogens en arbeidsmarktontwikkelingen.

34

Klopt het dat de totale wig sinds 1996 nog niet zo hoog is geweest
als nu? Is dit vooral te verklaren door een hogere belasting op
arbeid of door de pensioenpremies?
Ja, dat is juist. De stijging wordt grotendeels veroorzaakt door de
stijgende pensioen- en zorgpremies.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2012–2013, 33 400, nr. 5

10