De regeling en rechtsgevolgen van vermissing in rechtsvergelijkend
perspectief

Prof. dr. Wendy Schrama
Dr. Christina Jeppesen-de Boer
Dr. Merel Jonker

Dit onderzoek is uitgevoerd in opdracht van het WODC, afdeling Extern Wetenschappelijke Betrekkingen, Ministerie van Veiligheid en
Justitie.
©2017, WODC, Ministerie van Veiligheid en Justitie. Auteursrechten voorbehouden

2

VOORWOORD
Vermissing van een persoon heeft vergaande gevolgen, niet alleen voor de
vermiste zelf, maar ook voor degenen die achterblijven. Voor de familie en andere
achterblijvers breekt een moeilijke periode aan, waarin niet duidelijk is wat het
lot is van de vermiste. De meeste mensen die bij de politie als vermist worden
gemeld, zijn snel weer thuis, maar naar schatting honderd personen per jaar raken
langdurig vermist en dan blijft de slopende onduidelijkheid bestaan.
Internationaal is er de laatste decennia meer aandacht voor de vermissing van
personen en de gevolgen daarvan voor hun naasten. Ook in Nederland heeft de
situatie die na een langer durende vermissing ontstaat en de problemen die dat
voor achterblijvers oplevert de afgelopen jaren meer aandacht gekregen, ook in
de Tweede Kamer. De directe aanleiding voor dit onderzoek is de toezegging die
de Minister van Veiligheid en Justitie heeft gedaan, mede naar aanleiding van een
online petitie die achterblijvers georganiseerd hebben, om rechtsvergelijkend
onderzoek uit te laten voeren naar de status en positie van vermiste personen in
andere landen. In dit onderzoek staat daarmee de vraag centraal wat de juridische
gevolgen van vermissing zijn in een aantal landen in Europa. Bezien wordt of die
regelingen oplossingen bieden voor juridische en praktische problemen die
achterblijvers in Nederland ervaren na een vermissing. Naast het Nederlandse
recht is het recht van België, Denemarken, Duitsland en Engeland & Wales in
kaart gebracht en vergeleken. Ook is een aantal andere ideeën verkend, waaronder
voorstellen die in de Tweede Kamer in een rondetafelgesprek zijn gedaan, om de
problemen van achterblijvers te beperken. Hierbij is als uitgangspunt gehanteerd
dat oplossingen in de sleutel van een belangenafweging geplaatst moeten worden.
De belangen van de vermiste, de achterblijvers en van derden en de overheid
(inclusief het algemeen belang) zijn hierbij tegen elkaar afgewogen. Uit het
onderzoek komt een aantal voorstellen naar voren die zouden kunnen bijdragen
aan een vermindering van de juridische en praktische problemen na een
vermissing.
Het onderzoek is mede tot stand gekomen dankzij de hulp van anderen. In de
eerste plaats danken we de leden van de Begeleidingscommissie (zie bijlage 1) en
in het bijzonder de voorzitter, emeritus prof. mr. P. Vlaardingerbroek, voor hun
waardevolle feedback. Onze dank gaat ook uit naar degenen die hebben
meegewerkt aan de interviews, naar onze student(assistent)en Sjors Twisk, Minke
Reijneveld en Banafsheh Moghaddasi en naar degenen die ons op andere wijze
geholpen hebben meer inzicht te krijgen in dit rechtsgebied.
De onderzoekers, oktober 2017

3

INHOUDSOPGAVE

VOORWOORD .......................................................................................................... 3
INHOUDSOPGAVE .................................................................................................... 4
DEEL I: INLEIDING .................................................................................................. 6
1. Aanleiding voor het onderzoek ...................................................................... 6
2. Onderzoeksvragen ......................................................................................... 7
3. Methoden van onderzoek ............................................................................... 8
4. Analytisch kader .......................................................................................... 12
5. Leeswijzer .................................................................................................... 17
DEEL II: DE RECHTSPOSITIE VAN VERMISTEN IN RECHTSVERGELIJKEND
PERSPECTIEF ......................................................................................................... 18
1. NEDERLAND ...................................................................................................... 18
1.1 Context van vermissingen in Nederland .................................................... 18
1.2 Knelpunten die achterblijvers ondervinden ............................................... 19
1.3 Regelgeving en definitie ............................................................................. 23
1.4 Regelingen bij vermissing .......................................................................... 24
1.5 Regelgeving doodverklaring ...................................................................... 31
2. BELGIË .............................................................................................................. 41
2.1 Regelgeving en definitie ............................................................................. 41
2.2 Regelingen bij vermissing .......................................................................... 43
2.3 Regelgeving doodverklaring ...................................................................... 49
3. DENEMARKEN ................................................................................................... 54
3.1 Regelgeving en definitie ............................................................................. 54
3.2 Regelingen bij vermissing .......................................................................... 57
3.3 Regelgeving doodverklaring ...................................................................... 63
4. DUITSLAND ....................................................................................................... 72
4.1 Regelgeving en definitie ............................................................................. 72
4.2 Regelingen bij vermissing .......................................................................... 72
4.3 Regelgeving doodverklaring ...................................................................... 78
5. ENGELAND & WALES ........................................................................................ 86
5.1 Regelgeving en definitie ............................................................................. 86
5.2 Regelingen bij vermissing .......................................................................... 87
5.3 Regelgeving doodverklaring ...................................................................... 93
DEEL III: RECHTSVERGELIJKING ........................................................................... 98
1. Regelgeving en definitie ............................................................................... 98
2. Regelingen bij vermissing ............................................................................ 99
3. Regelgeving doodverklaring ...................................................................... 105

4

DEEL IV: RECHTSVERGELIJKENDE SYNTHESE EN ANALYSE ................................ 112
1. Gesignaleerde knelpunten .......................................................................... 112
2. Algemene observaties................................................................................. 112
3. Vermissing ................................................................................................. 113
4. Doodverklaring .......................................................................................... 116
DEEL V: GESIGNALEERDE OPLOSSINGEN ............................................................ 118
1. Introductie .................................................................................................. 118
2. Oplossingen ten aanzien van financiële verplichtingen ............................. 120
3. Oplossingen ten aanzien van het ontbreken van inkomsten ....................... 126
4. Oplossingen ten aanzien van de procedure ............................................... 128
DEEL VI: CONCLUSIES ........................................................................................ 131
LITERATUURLIJST ............................................................................................... 137
BIJLAGE 1 SAMENSTELLING VAN DE BEGELEIDINGSCOMMISSIE .......................... 142

5

DEEL I: INLEIDING
1. Aanleiding voor het onderzoek
Nationaal en internationaal is er de laatste decennia meer aandacht voor de
vermissing van personen en de gevolgen daarvan voor hun naasten. Zo is in
internationaal verband een nieuw verdrag tot stand gebracht in 2014. In hetzelfde
jaar is voor Nederland dit ‘Verdrag over de status en werkzaamheden van de
internationale Commissie voor Vermiste Personen’ in werking getreden.1 Dit
verdrag richt zich op vermissingen als gevolg van oorlogen, rampen, en
mensenrechtenschendingen. Het Verdrag roept een ‘Internationale Commissie
voor Vermiste Personen’ in het leven, die tot taak heeft de samenwerking te
waarborgen tussen regeringen en instanties bij het opsporen van personen die
vermist zijn geraakt als gevolg van onder meer gewapende conflicten,
mensenrechtenschendingen, (natuur)rampen en andere oorzaken en hen daarin bij
te staan. Ook de Raad van Europa heeft aanleiding gezien zich met dit onderwerp
bezig te houden. De Raad van Europa heeft aanbevelingen gedaan over vermiste
personen in de Principles concerning missing persons and the presumption of
death CM/Rec (2009)12.
Niet alleen internationaal, maar ook nationaal is er, als onderdeel van het
belangrijke beleidsthema Slachtofferbeleid,2 meer aandacht voor deze situatie en
de problematiek waar dat toe leidt. In de Tweede Kamer zijn in de afgelopen jaren
diverse keren Kamervragen aan de Minister voor Veiligheid en Justitie gesteld
over de problemen die voor achterblijvende families ontstaan.3 In een online
petitie is door achterblijvers gevraagd om een aparte juridische status voor
vermisten, zodat de problemen waarmee zij als achterblijvers te maken krijgen,
zullen afnemen. De directe aanleiding voor dit onderzoek is aldus de toezegging
die de Minister van Veiligheid en Justitie heeft gedaan aan de Tweede Kamer om
rechtsvergelijkend onderzoek uit te laten voeren naar de status en positie van
vermiste personen in andere landen.
De juridische status van personen is van belang op veel terreinen, zowel juridisch
als praktisch. Als die status onduidelijk is, omdat iemand verdwenen is en langere
tijd niet terugkeert, biedt het Burgerlijk Wetboek in Nederland mogelijkheden om

1

Trb. 2014, 23, nr. 1.
Kamerstukken II, 2016/17, 33552.
Zie bijvoorbeeld ook: https://www.rijksoverheid.nl/onderwerpen/slachtofferbeleid (laatst
bekeken 11 september 2017).
3 Kamerstukken II, 2015/16, 33552, 15; 21; 22; 26, het rondetafelgesprek dat in juni 2016 is
gehouden met ervaringsdeskundigen en belanghebbenden en organisaties en deskundigen.
2

6

die juridische status te laten veranderen. Uit onderzoek van Bureau Beke blijkt
dat er vanaf 2000 jaarlijks gemiddeld bijna 100 personen langer dan een jaar
vermist zijn geraakt.4 De helft van de langdurig vermisten (50,8%) is ten tijde van
de verdwijning volwassen. Uit de debatten in de Tweede Kamer komt naar voren
dat achterblijvers problemen ondervinden vanwege het feit dat de status van de
verdwenen persoon niet overeenkomt met de werkelijkheid. Het gaat om de
afwikkeling van bestaande rechtsverhoudingen met pensioenfondsen,
verzekeraars, de belastingdienst, werkgevers, banken (in het kader van
bijvoorbeeld een hypotheek) en andere derden met wie de vermiste een contract
heeft. Ook de afwikkeling van nalatenschappen kan problematisch zijn. Zolang er
geen verklaring van rechtsvermoeden van overlijden of een akte van overlijden
is, kan de nalatenschap van de vermiste niet worden afgewikkeld. Ook kunnen
problemen rijzen in verband met de afwikkeling van nalatenschappen waarin de
vermiste gerechtigd is. Afgezien van de wettelijke regeling voor vermiste
personen in titel 18 zijn er inmiddels in overleg praktische maatregelen getroffen
op grond waarvan instanties als de Belastingdienst en het Verbond van
Verzekeraars voorzieningen hebben getroffen om beter om te gaan met gevallen
waarin een persoon voor langere tijd vermist is. De behandeling is gestroomlijnd
door contactpersonen aan te wijzen en er zijn protocollen ontwikkeld waarin
beschreven is wat de benaderingswijze is (zie verder deel II, paragraaf 2).
2. Onderzoeksvragen
Gegeven deze achtergrond van het onderzoek is in samenspraak met de
opdrachtgever een aantal onderzoeksvragen geformuleerd, die tot doel hebben
meer inzicht te krijgen in de mogelijkheden om het Nederlandse recht aan te
passen om problemen die achterblijvers ervaren, te verminderen en hoe dat zich
verhoudt tot de belangen die op dit terrein een rol spelen. De centrale vraagstelling
is:
Welke beleids- en wettelijke maatregelen bestaan er voor (achterblijvers van)
vermiste personen in Nederland, België, Denemarken, Duitsland en Engeland &
Wales en kunnen deze maatregelen een oplossing bieden voor de gesignaleerde
knelpunten (van achterblijvers) in Nederland? Zijn er eventueel andere
mogelijkheden om deze knelpunten op te lossen?
Uit de centrale probleemstelling zijn in de startnotitie de volgende
onderzoeksvragen afgeleid:
4 M. Hardeman & I. van Leiden, ‘Langdurig vermiste personen. De aard en omvang en lessen

voor de opsporing’, Proces, Tijdschrift voor strafrechtspleging, 2017, nr. 3, p. 224-236, 227229.

7

1. Wat is de juridische definitie van een vermiste persoon in de te onderzoeken
landen? Welke juridische en praktische consequenties kan een (langdurige)
vermissing in het algemeen hebben?
2. Bestaat er in de te onderzoeken landen een specifiek juridisch regime voor
vermiste personen? Zo ja, hoe ziet dat eruit? Welke juridische gevolgen heeft een
dergelijk regime voor (achterblijvers van) vermiste personen?
3. Indien er geen specifiek juridisch regime bestaat voor vermiste personen, welke
beleids- en wettelijke maatregelen zijn er wel in de te onderzoeken landen? Welke
juridische gevolgen hebben dergelijke beleids- en wettelijke maatregelen voor
(achterblijvers van) vermiste personen?
4. Hoe verhouden de te onderzoeken landen zich met betrekking tot beleids- en
wettelijke maatregelen voor (achterblijvers van) vermiste personen tot elkaar?
5. Zijn er eventueel andere mogelijkheden die juridische problemen van
achterblijvers in Nederland kunnen verminderen?
5a. Wat zijn de meerwaarde en/of de complicaties van de introductie van een
officiële verklaring dat iemand vermist is? Welke organisatie zou een dergelijke
verklaring moeten afgeven (bijv. OM of politie) en wat is de termijn en wat
zouden de rechtsgevolgen daarvan (moeten) zijn? (declaratoir, om de bestaande
protocollen in werking te zetten, of meer een – al dan niet selectief –
incassomoratorium?)
5b. Wat zijn de meerwaarde en/of complicaties van een verklaring van
onvermogen met een maximale duur van 5 jaar en 10 maanden met schorsende
werking voor alle vermogensrechtelijke verplichtingen van een vermiste persoon?
5c. Welke andere oplossingen kunnen worden aangedragen?
Het onderzoek ziet in de eerste plaats op de rechtspositie van vermisten en hun
achterblijvers gedurende de periode waarin iemand vermist is en zijn juridische
status ‘levend’ is (in dat kader spreken we van vermissing). In de tweede plaats
heeft het onderzoek betrekking op de juridische mogelijkheden om de status
‘dood’ te verkrijgen en op de gevolgen daarvan (in dat kader spreken we van een
doodverklaring). Zoals later zal blijken kan er een onderscheid te worden gemaakt
tussen de mogelijkheid om iemand dood te verklaren zonder dat daaraan een
termijn is verbonden en de mogelijkheid nadat een bepaalde termijn is verstreken.
3. Methoden van onderzoek
Het uitgangspunt van deze rechtsvergelijkende studie is de vraag of en hoe
juridische problemen door vermissing verkleind kunnen worden. Aldus is eerst
op basis van de parlementaire stukken een beeld gevormd van de problemen
waarmee achterblijvers van een vermiste persoon geconfronteerd kunnen worden.
Die informatie is aangevuld met gegevens uit twee interviews met achterblijvers

8

op basis van een semigestructureerde vragenlijst, die ruimte liet om andere
onderwerpen in te brengen. Deze informatie is gebruikt om een questionnaire te
ontwikkelen voor de te onderzoeken rechtsstelsels waarin de relevante vragen zijn
geformuleerd met betrekking tot de rechtspositie van vermiste personen en
wettelijke en beleidsmaatregelen die daarvoor in de verschillende jurisdicties
bestaan. Deze questionnaires zijn vervolgens op gestructureerde wijze
beantwoord door het onderzoeksteam, zodat voor alle jurisdicties dezelfde
informatie is gegenereerd. Dit heeft geresulteerd in vijf landenrapporten op basis
waarvan een rechtsvergelijkende analyse wordt gemaakt.
De studie naar het recht van de vijf landen is verricht aan de hand van een desk
research van internetbronnen en een literatuurstudie op basis van wet- en
regelgeving, parlementaire geschiedenis, jurisprudentie en literatuur, voor zover
deze toegankelijk waren. Aantekening verdient hierbij dat, gelet op de korte
looptijd van het onderzoek en de beperkte omvang van het onderzoek, de aandacht
is gericht op de hoofdlijnen van de rechtspositie van vermisten. Daarbij is
gebleken dat de rechtspositie van vermiste personen in de onderzochte landen een
onderwerp is dat heel weinig aandacht heeft gekregen en dat relatief weinig
voorkomt in de praktijk. Er wordt in de bronnen slechts mondjesmaat ingegaan
op de rechtsvragen die rijzen door een vermissing en van oudsher heeft de nadruk
daarbij niet gelegen op de rechtspositie van de achterblijvers. Dat betekent dat
over een aantal punten moeilijk helderheid te krijgen is.
Op voorhand was het de bedoeling om niet alleen de law in the books in kaart te
brengen, maar ook een beeld te krijgen van de praktijk door het houden van
interviews met deskundigen. Het streven per jurisdictie interviews met twee
inhoudelijk deskundigen te houden is niet realistisch gebleken, hetgeen mede
verklaard kan worden doordat er weinig gevallen van langdurige vermissing zijn.
Ondanks de inzet van ons netwerk, is het niet mogelijk gebleken om voor alle
landen twee deskundigen te vinden. Er zijn twee telefonische interviews
gehouden met Engelse deskundigen. Verder is een Nederlandse deskundige, op
basis van een semigestructureerde vragenlijst, geïnterviewd. De vragen in de
interviews waren erop gericht na te gaan of het recht op grond van het desk
research goed in kaart gebracht is en om enig inzicht te krijgen in de praktijk. De
interviews hebben plaatsgevonden na het desk research. Daarnaast is er contact
geweest met verschillende Deense instanties die enkele specifieke vragen hebben
kunnen beantwoorden.
In eerste instantie was het de wens van de opdrachtgever om onderzoek naar het
Nederlandse, Duitse, Engelse, Franse en Zweedse recht te verrichten. Om
optimaal resultaat te halen uit de rechtsvergelijking is het van belang om enig

9

inzicht te hebben in de redenen voor die selectie en de te verwachten opbrengst;
de rechtsvergelijking is erop gericht om de positie van Nederland te vergelijken
met het recht en beleid op dit terrein in andere landen, maar ook om na te gaan of
er instrumenten zijn die een alternatief voor of een aanvulling op het Nederlandse
systeem zouden kunnen zijn. Daarom is een quick scan verricht naar de
rechtsregels omtrent vermissing in een aantal landen in Europa: naast de
genoemde landen is gekeken naar het Belgische, Oostenrijkse, Zwitserse, Noorse
en Deense recht. De vereisten en de termijnen voor doodverklaring zijn daarbij in
kaart gebracht, alsmede of de betreffende regelgeving recent gewijzigd is. Een
deel van de resultaten van de quick scan met betrekking tot de termijnen is te
vinden in deel III, par. 3.3.
Uit de quick scan is naar voren gekomen dat het Franse recht voor het Nederlandse
recht potentieel te weinig te bieden had.5 Daarnaast is het Deense recht
geselecteerd in plaats van het Zweedse stelsel. Het Deense recht lijkt qua
bevoegde instantie voor verzoeken rondom vermissing meer op het Nederlandse
dan het Zweedse6 en in beide landen is de wetgeving (redelijk) recent herzien.
Daarnaast heeft het onderzoeksteam meer mogelijkheden om het Deense recht
goed te bestuderen door beheersing van taal, toegang tot bronnen en netwerk in
Denemarken, die bij Zweden beperkter zijn. Hierna wordt per geselecteerd land
kort aangegeven wat de redenen voor selectie zijn.
Vanzelfsprekend wordt Nederland meegenomen in dit onderzoek, nu het doel is
na te gaan welke opties buitenlandse stelsels bieden die mogelijk ook voor
Nederland interessant zijn. De situatie in het Nederlandse recht is hierboven reeds
kort beschreven. In het Nederlandse landenrapport zullen de status van vermiste
personen en de juridische gevolgen daarvan voor naasten nader in kaart worden
gebracht.
Het Belgische recht is in 2007 zeer grondig herzien, omdat het toen bestaande
stelsel volstrekt niet voldeed. Het kent nu een regeling die uit twee fasen bestaat
met verschillende termijnen. De recente wetswijziging betekent dat de

5 In Frankrijk is de regeling van de vermissing, net als in Nederland, geregeld in de Code Civil.

De Nederlandse regeling stamt hiervan af. Er zijn in het verkennende onderzoek geen
aanwijzingen gevonden voor actuele ontwikkelingen in de Franse wetgeving, of voor
Nederland interessant beleid of wetgeving.
6
De bevoegdheid voor rechtszaken over vermissing ligt in Zweden bij de Belastingdienst. Dat
zou enerzijds pleiten voor de selectie van het Zweedse recht als een alternatieve oplossing, doch
anderzijds lijkt deze gelet op de huidige situatie van de belastingdienst in Nederland thans
minder haalbaar. In Denemarken is de bevoegdheid om te oordelen over verzoeken bij de
rechter gebleven.

10

problematiek van vermissing in het licht van de maatschappij van nu opnieuw
beoordeeld is.
Ook in Denemarken is de regelgeving redelijk recent herzien in 2005 naar
aanleiding van de Tsunami in Zuidoost-Azië. Deze herziening had tot doel de
termijnen voor doodverklaring te verkorten en de duur van de procedure in te
korten in het belang van de achterblijvers. Het Deense recht kent de kortste
termijnen voor doodverklaring in Scandinavië. Waar een persoon in een situatie
van levensgevaar vermist is geraakt kan de doodverklaring na een termijn van zes
maanden worden uitgesproken.
In Duitsland geldt de Verschollenheitsgesetz die onderscheid maakt naar de
situatie waarin iemand verdwijnt, bijvoorbeeld in een oorlog, op zee of als gevolg
van een ongeluk. Ook de leeftijd van de vermiste persoon is van belang. Bij
afwezigheid kan een Abwesenheitspfleger worden benoemd om de
vermogensrechtelijke belangen te behartigen tijdens de afwezigheid.
Engeland en Wales vallen beide onder dezelfde regelgeving en zijn samen
onderzocht. Recent is een nieuw juridisch instrument ingevoerd waarbij een
‘guardian’ aangesteld kan worden om namens de vermiste en in het belang van
de vermiste (rechts)handelingen te verrichten. Een andere interessante
ontwikkeling is de inwerkingtreding in oktober 2014 van de Wet vermoeden van
overlijden (Presumption of Death Act 2013). In de nieuwe wet wordt geregeld hoe
en wanneer iemand een presumption of death-verklaring kan aanvragen.
Als eerste zal het Nederlandse recht besproken worden. De bespreking van het
Nederlandse recht zal uitgebreider zijn dan de andere stelsels, omdat de
problemen die voor achterblijvers bestaan de vragen opleveren die in de
rechtsvergelijking aan de orde gesteld worden. Dat betekent dat helder moet zijn
hoe het Nederlandse recht inzake vermiste personen geregeld is en waar zich
precies problemen voordoen. Ook wordt daarbij uitgebreider ingegaan op de
jurisprudentie, omdat op basis daarvan mogelijk meer inzicht gegenereerd kan
worden in juridische problemen bij vermissing. Vervolgens komen de vier andere
stelsels op alfabetische volgorde aan bod.

11

4. Analytisch kader
In dit onderzoek staat de vraag centraal of de beleids- en wettelijke maatregelen
in de onderzochte landen voor het Nederlandse systeem een oplossing bieden en
welke eventuele andere mogelijkheden er zijn om de gesignaleerde knelpunten op
te lossen. Op basis van de vijf landenrapporten worden de overeenkomsten en
verschillen naast elkaar gezet en wordt nagegaan hoe het Nederlandse systeem
zich verhoudt tot de stelsels in andere landen. Vervolgens wordt geanalyseerd of
er regelingen zijn in deze landen die een oplossing kunnen geven voor de situatie
in Nederland.
Daarnaast worden verschillende oplossingen verkend die in de interviews,
literatuur en het parlementaire debat naar voren zijn gebracht. Conform de
toezegging van de minister, wordt onder andere ingegaan op een aantal ideeën die
in het parlementair debat zijn voorgesteld. Het gaat daarbij om de voorstellen
gedaan tijdens het op 29 juni 2016 gehouden rondetafelgesprek en tijdens het
Algemeen Overleg van 28 september 2016.7 Concreet gaat het om de vraag of de
wachttermijn van de huidige regelgeving van vijf jaar zou moeten worden verkort.
Ook opgeworpen is de vraag of het mogelijk is maatwerk te leveren bij alle
vermissingen, waarbij een optie zou kunnen zijn om ook de wachttijd van één jaar
op te heffen. Ook zal worden nagegaan wat de juridische meerwaarde en de
mogelijke complicaties zijn van de introductie van een officiële verklaring van
vermissing. Een ander instrument dat in dit kader onderzocht zal worden is de
verklaring van onvermogen, zoals voorgesteld door mr. Korver tijdens het
rondetafelgesprek in 2016.8 Meer specifiek gaat het om de vraag naar de
meerwaarde en de complicaties van een verklaring van onvermogen met een
maximale duur van vijf jaar en tien maanden. Deze zou schorsende werking
hebben voor alle vermogensrechtelijke verplichtingen van een vermiste persoon.
Het onderzoek richt zich hierbij specifiek op meerderjarige vermisten, nu de
juridische problemen juist bij de groep meerderjarigen doorgaans het grootste
zijn. Meerderjarigen zijn bijvoorbeeld veel vaker kostwinner en hebben wellicht
ook meer of verderstrekkende rechtsbetrekkingen (hypotheek, levensverzekering,
opgebouwde pensioenrechten), waardoor de problemen voor achterblijvers in
juridisch opzicht groot kunnen zijn.
In deel IV en V zullen de verschillende oplossingsrichtingen uiteengezet worden.
De vraag is welke criteria gebruikt kunnen worden om de wenselijkheid van de
7

Kamerstukken II, 2016/17, 33552, nr. 22.
Position paper R. Korver t.b.v. rondetafelgesprek Onderzoek “Status Vermist”, 29 juni
2016.
8

12

oplossingen te kunnen beoordelen. Enerzijds zal uit de rechtsvergelijking blijken
hoe het Nederlandse recht zich op deze punten verhoudt tot de andere stelsels.
Anderzijds biedt de Recommendation van de Raad van Europa mogelijk richting
op een aantal punten, al kan daarbij worden opgemerkt dat dit een
minimumregeling is waarbij het de wetgever vrij staat om meer te doen.
Normen ontleend aan de Recommendation van de Raad van Europa
In 2009 heeft de Raad van Europa een aanbeveling uitgebracht betreffende
vermissing en doodverklaring.9 De Raad van Europa onderbouwt het belang van
de aanbeveling door te verwijzen naar de tsunami in Zuidoost-Azië in 2004, de
aanslag op 11 september in New York 2001 en gewapende conflicten, waaruit
blijkt dat lidstaten geconfronteerd worden met de problematiek.10 De
Recommendation bevat een aantal minimumnormen voor wetgeving op het
gebied van vermissing, met als doel de rechtszekerheid van zowel de vermiste als
die van de achterblijvers te versterken.11 Deze normen zien uitsluitend op de
vereisten voor een doodverklaring en niet op de situatie waarin iemand vermist is,
maar nog niet is doodverklaard.
De Recommendation definieert een vermiste als een natuurlijk persoon, wiens
bestaan onzeker is geworden, omdat hij (zonder enig spoor) is verdwenen en er
geen tekenen van leven zijn. De definitie is zo geformuleerd dat personen die
slechts afwezig zijn, niet onder de Recommendation vallen.12 De omstandigheden
waaronder iemand verdwijnt kunnen zeer uiteenlopen. Nationale wetgeving dient
per individueel geval rekening te houden met de verschillende belangen, namelijk
die van de vermiste, de achterblijvers en die van derden, en hiertussen een juiste
balans te vinden.13 De Raad van Europa heeft om deze reden onderscheid gemaakt
tussen drie verschillende situaties, die bepalend zijn voor de termijnen waaraan
moet zijn voldaan voor een verklaring van overlijden. In de eerste situatie is de
dood van de vermiste als zeker te beschouwen. Het zou volgens de
Recommendation aanbeveling verdienen om in zo’n geval geen termijn te
verbinden aan het verzoek om een doodverklaring te kunnen indienen. In de
tweede situatie is het waarschijnlijk dat de vermiste is overleden. De wachttijd
voor het indienen van een verzoek zou dan hooguit een jaar moeten zijn. Ten
slotte zou in de situatie waarin de dood van een vermiste onzeker is, maar de
verdwijning redelijkerwijs verklaard kan worden door de dood van de vermiste,

9

Recommendation CM/Rec(2009)12, on Principles concerning missing persons and the
presumption of death, d.d. 9 december 2009.
10 Explanatory memorandum, Recommendation CM/Rec(2009)12, nr. 1.
11 Explanatory memorandum, Recommendation CM/Rec(2009)12, nr. 18.
12 Explanatory memorandum Recommendation CM/Rec(2009)12, nrs. 2 en 26.
13
Explanatory memorandum, Recommendation CM/Rec(2009)12, nrs. 10 en 15.

13

een wachttijd moeten gelden van hooguit zeven jaar.14 Door open normen te
gebruiken, zoals de begrippen ‘onzeker en ‘waarschijnlijk’, hebben de bevoegde
instanties een discretionaire bevoegdheid om in individuele gevallen te bepalen
of aan de vereisten voor een doodverklaring is voldaan.15
Het uitgangspunt van de Recommendation is dat eenieder met een legitiem belang
en een door de overheid aangewezen overheidsorgaan een verzoek om een
doodverklaring mag indienen.16 De toegang tot de procedure en de duur van de
procedure zouden tegemoet moeten komen aan de belangen van de vermiste en
van de achterblijvers. Hetzelfde geldt voor de procedure om een doodverklaring
ongedaan te maken.17 Ten aanzien van de bevoegde autoriteit is in de
Recommendation geen voorkeur bepaald voor een rechterlijke instantie of een
bestuurlijke autoriteit. Wel zijn er verschillende aanknopingspunten opgenomen
met betrekking tot de bevoegde autoriteit.18
Van belang is dat vastgesteld wordt wat de dag, en eventueel het tijdstip, van
overlijden is en dat dit wordt opgenomen in een register.19 In beginsel dienen de
rechtsgevolgen van een verklaring van overlijden overeen te komen met de
rechtsgevolgen van overlijden, maar de Recommendation biedt de mogelijkheid
om beperkte uitzonderingen hierop te maken, bijvoorbeeld ten aanzien van het
relatierecht, het afstammingsrecht, het vermogensrecht en het erfrecht. Daarnaast
zouden lidstaten bepalingen moeten hebben die de belangen van de vermiste
beschermen op het moment dat hij weer terugkeert.20
Belangenafweging
Deels in het verlengde van de normen die uit de Recommendation voortvloeien,
kan inspiratie voor een toetsingskader ontleend worden aan de te onderscheiden
belangen die een rol spelen bij vermissing: de belangen van de vermiste, van
nabestaanden, van derden met wie de vermiste een rechtsbetrekking heeft of had,
en van de overheid c.q. het algemeen belang. Deze afweging van belangen komt
ook duidelijk naar voren uit de Recommendation. Daarbij dient bedacht te worden
dat de belangen van de diverse betrokken partijen communicerende vaten zijn:
meer gewicht voor het belang van de achterblijvers houdt vaak in dat het belang
van de vermiste minder zwaar weegt. Welke belangen gelden voor de diverse
betrokkenen?
14

Art. 3 jo. 4 Recommendation CM/Rec(2009)12.
Explanatory memorandum Recommendation CM/Rec(2009)12, nr. 20.
16
Art. 3 Recommendation CM/Rec(2009)12.
17 Art. 9 Recommendation CM/Rec(2009)12.
18 Art. 2 Recommendation CM/Rec(2009)12.
19 Art. 5 jo art. 8 Recommendation CM/Rec(2009)12.
20
Art. 7 Recommendation CM/Rec(2009)12.
15

14

Om te beginnen het belang van de vermiste zelf. Daarbij is het volgende relevant:
alleen rechtssubjecten kunnen drager van rechten en plichten zijn. Om vermogen
te hebben, contracten aan te kunnen gaan, getrouwd te zijn, etc., moet een
natuurlijk persoon in leven zijn. Na overlijden is er geen mogelijkheid om
rechtssubject te zijn en zijn er dus geen rechten en plichten meer. Er zijn in dit
opzicht twee statussen in het Nederlandse recht die elkaar uitsluiten: of levend, of
dood. Als iemand vermist is en vermoedelijk of waarschijnlijk is overleden,
beschouwt het recht hem nog als levend, totdat de rechter een beslissing heeft
gegeven dat de vermiste vermoedelijk overleden is of wordt doodverklaard. Het
feit dat een vermiste in beginsel geldt als levend betekent dat al zijn rechten en
plichten doorlopen. Voor de vermiste zelf is het van belang dat zijn status als
rechtssubject niet zonder waarborgen kan worden afgenomen. Dat zou ook een
inbreuk leveren op het door artikel 8 EVRM beschermde recht op privéleven. Een
dergelijke ingreep vereist tussenkomst van een onafhankelijke instantie, die
volgens in het recht neergelegde regels toetst of aan de voorwaarden voor
toepassing van de regeling is voldaan. Het belang van de vermiste, die doorgaans
niet vrijwillig is vermist, is erbij gediend dat er een regeling is die hem bij
terugkeer weer een mogelijkheid geeft juridisch weer als levend aangemerkt te
worden en niet te veel nadeel te lijden van het tussentijds vermist zijn. Het
eventueel terugdraaien ervan moet niet tot onoverkomelijke bezwaren leiden.21
Het niet-levend zijn heeft namelijk vergaande gevolgen en maakt het praktisch
onmogelijk om zaken goed te regelen. Vanuit het perspectief van de vermiste is
het van belang dat hij niet te snel aangemerkt wordt als overleden. In dit kader
speelt een rol dat hoe meer tijd er verstrijkt zonder dat er een levensteken van de
vermiste vernomen is, hoe meer de belangenafweging kantelt naar de belangen
van anderen dan de vermiste. Communicatie is met de huidige sociale media
eenvoudiger dan vroeger en als een vermiste niet overleden is maar leeft, dan kan
van hem gevergd worden dat hij een levensteken geeft. Laat hij dit na, dan is op
een gegeven moment sprake van rechtsverwerking en gaan zijn belangen minder
zwaar wegen dan de belangen van anderen.
Indien een naaste vermist is, hebben de achterblijvers eigen belangen. Aan de ene
kant kan het belang onderscheiden worden dat het recht/de staat de vermiste niet
te snel als overleden aanmerkt, maar aan de andere kant hebben ze het belang dat
hun eigen leven door de vermissing niet onnodig ingewikkeld wordt.
Achterblijvers hebben er dus belang bij dat zij zelf het initiatief kunnen nemen
om een verzoek bij de rechter in te dienen en dat zij daarbij niet afhankelijk zijn
van het handelen van anderen. Verder kan het behulpzaam zijn om een
21

Kamerstukken II, 2016/17, 33552, nr. 22, p. 10.

15

onderscheid te maken tussen problemen die het gevolg zijn van een mogelijk
overlijden van de naaste, en problemen die (tijdelijk) het gevolg zijn van de
onduidelijke status. De problemen inzake het overlijden, zoals bijvoorbeeld het
wegvallen van inkomsten en de vergaande implicaties die dat heeft, zijn van
algemene aard en niet specifiek aan vermissing verbonden. Deze vallen daarom
buiten het bestek van dit onderzoek. Problemen als gevolg van de onduidelijke
status zouden vanuit het perspectief van achterblijvers zo kort mogelijk moeten
duren en zo klein mogelijk moeten zijn.
Mensen zijn doorgaans ingebed in een veelheid aan juridische relaties met derden
en de overheid. Hierbij kan worden gedacht aan arbeidscontracten,
huurcontracten, pensioenovereenkomsten, doorlopende abonnementen. Derden
zijn erbij gebaat dat een persoon niet al te makkelijk van status kan veranderen en
daarmee van lopende verplichtingen bevrijd kan raken, met de mogelijkheid later
terug te keren. Toch lijkt dit een theoretische kwestie, omdat de vermiste zelf er
ook primair bij gebaat is de status van levende te hebben, omdat het leven anders
lastig wordt. Dus hoewel het belang van derden inclusief de overheid/het
algemeen belang gebaat is met een regeling waarin het wisselen van status van
levend naar dood en terug niet al te makkelijk is, zou de vrees voor misbruik niet
te veel gewicht in de schaal hoeven te leggen. Uit het jurisprudentieonderzoek in
Nederland komen weinig aanwijzingen van misbruik voor.22 Voor de overheid en
derden – het algemene rechtsverkeer - is het daarnaast van belang dat er
rechtszekerheid bestaat over de status van burgers/contractspartijen en dat hun
rechten uit overeenkomsten en bestaande verplichten zoveel mogelijk
geeffectueerd worden. Te lange periodes van een onzekere status zijn vanuit dit
perspectief minder wenselijk. Tegelijkertijd kan het in het kader van opsporing
(bijv. van Syriëgangers) van belang zijn dat een vermiste niet te snel wordt
doodverklaard.
Voor de vraag hoe deze belangen zich verhouden tot de wettelijke regeling wordt
verwezen naar delen IV en V, waarin de voor- en nadelen van verschillende
oplossingen aan bod komen.

22

In een zaak lijkt van misbruik sprake juist doordat vermissing niet gerapporteerd is door de
echtgenote, en wordt door de Sociale Verzekeringsbank een jarenlang ten onrechte uitbetaalde
arbeidsongeschiktheidsverzekering teruggevorderd, omdat de betrokkene al jarenlang vermist
bleek en daarmee niet voldaan was aan de voorwaarden voor uitkering: Centrale Raad van
Beroep, 4 september 2015, ECLI:NL:CRVB:2015:3430.

16

5. Leeswijzer
Dit onderzoeksrapport is als volgt opgezet. In Deel II komen de regelingen en het
beleid aan de orde die in de verschillende landen bestaan voor de situatie waarin
een persoon vermist raakt. Daarbij wordt eerst het Nederlandse recht behandeld,
waarna achtereenvolgens het Belgische, Deense, Duitse recht en het recht van
Engeland & Wales aan bod komen. In deel III worden het recht en beleid van deze
rechtsstelsels vergeleken, zowel waar het gaat om wat er gebeurt als een persoon
vermist is en zijn belangen behartigd moeten worden, als het geval van
doodverklaring. Deel IV vormt de rechtsvergelijkende synthese en analyse en in
deel V staat centraal op welke andere wijze de problemen die achterblijvers
ervaren met het Nederlandse recht verminderd kunnen worden. Deel VI bevat, tot
slot, de conclusies.

17

DEEL II: DE RECHTSPOSITIE VAN VERMISTEN IN RECHTSVERGELIJKEND
PERSPECTIEF

In dit deel worden de landenrapporten voor de vijf onderzochte jurisdicties
behandeld, te beginnen met een uitgebreide stand van zaken voor het Nederlandse
recht.
1. NEDERLAND
1.1 Context van vermissingen in Nederland
Hierna wordt onder 3 ingegaan op de wetgeving en beleidscontext van het
Nederlandse recht met betrekking tot vermiste personen. Daarnaast kan voor de
vraag welke problemen en oplossingen denkbaar zijn, het aantal vermissingen een
rol spelen. Gaat het bijvoorbeeld jaarlijks om een kleine groep vermiste personen,
dan is de casus iedere keer nieuw voor de instanties. Het is dan moeilijker om
procedures te stroomlijnen en de expertise op te bouwen die nodig is voor zaken
die anders zijn dan de meeste andere gevallen.
Het is moeilijk om het aantal vermiste personen eenduidig vast te stellen. Uit
onderzoek komt naar voren dat er vanaf 2000 jaarlijks gemiddeld bijna 100
personen langer dan een jaar vermist zijn geraakt.23 De helft van de langdurig
vermisten (50,8%) is ten tijde van de verdwijning volwassen. Iets minder dan de
helft (44,2%) is ten tijde van de verdwijning jonger dan 18 jaar. Bijna een kwart
van alle langdurig vermisten is volgens de beschikbare registratie-informatie
asielzoeker; een deel van hen betreft ontvoerde kinderen, een deel is vermoedelijk
terecht gekomen in oorlogen/rampen en een deel is vermist geraakt na een
vermoedelijk vertrek naar het buitenland.24 De groep vermisten is dus divers.
Slechts een klein deel van deze zaken leidt tot een gang naar de rechter voor een
verklaring van rechtsvermoeden van overlijden of voor een verklaring van
overlijden. De onderstaande getallen zijn voor dit onderzoek ter beschikking
gesteld door de Raad voor de rechtspraak.

23

M. Hardeman & I. van Leiden, ‘Langdurig vermiste personen. De aard en omvang en lessen
voor de opsporing’, Proces, Tijdschrift voor strafrechtspleging, 2017, nr. 3, p. 224-236, 227229.
24 M. Hardeman & I. van Leiden, ‘Langdurig vermiste personen. De aard en omvang en lessen
voor de opsporing’, Proces, Tijdschrift voor strafrechtspleging, 2017, nr. 3, p. 224-236, 229230.

18

Aantal zaken met betrekking tot een verklaring van rechtsvermoeden van
overlijden (art. 1:413 en 1:414 BW):
2011 11 zaken
2012 16 zaken
2013 14 zaken
2014 13 zaken
2015 13 zaken
2016 12 zaken
Aantal zaken met betrekking tot een verklaring van overlijden (art. 1:426):
2011 5 zaken
2012 7 zaken
2013 2 zaken
2014 210 zaken (m.n. in verband met vlucht MH-17)
2015 11 zaken
2016 8 zaken
Hierbij kan een overlap bestaan tussen beide categorieën zaken, omdat zowel een
primair als subsidiair verzoek in één zaak kan zijn ingediend. Zo kan het zijn dat
een verzoek tot overlijden ex artikel 1:426 BW wordt afgewezen, maar een
verzoek om een verklaring van vermoedelijk overlijden ex artikel 1:413 BW
wordt toegewezen.
De getallen uit beide onderzoeken laten zich niet een op een naar elkaar vertalen,
maar het is duidelijk dat slechts een klein deel van het aantal jaarlijkse
vermissingen leidt tot een juridische procedure over de status van de vermiste.
Niet bekend is wat daarvoor de verklaring is. Ondanks het relatief grote aandeel
minderjarigen richten we ons hierna op meerderjarige vermisten, omdat dit
onderzoek ingegeven is door de juridische problemen, die juist bij die categorie
doorgaans het grootste zijn.
1.2 Knelpunten die achterblijvers ondervinden
Het accent in deze studie ligt op de problemen die achterblijvers ondervinden.
Deze blijken in de praktijk van uiteenlopende aard te zijn. In dit rapport wordt
niet ingegaan op de emotionele belasting die ontstaat als gevolg van vermissing
van een naaste. Wel is duidelijk dat de juridische problemen mede bezien moeten
worden in het licht van de moeilijke situatie waarin achterblijvers verkeren die
niet weten of de vermiste nog in het leven is en wat er aan de hand is. Denk
bijvoorbeeld aan de psychologisch moeilijke stap die achterblijvers, met name
ouders, moeten zetten om een verzoek in te dienen om een verklaring te krijgen

19

van (een vermoeden van) overlijden van hun kind.25 Daarbij speelt de
terminologie wellicht ook een rol, waarover meer in deel IV, paragraaf 3.
Achterblijvers lopen tegen verschillende juridische problemen aan, waarbij een
onderscheid gemaakt kan worden tussen problemen die het gevolg zijn van het
vermist zijn en problemen die het gevolg zijn van het potentiële overlijden van de
vermiste. Op basis van interviews met twee achterblijvers en literatuur kan een
aantal problemen worden onderscheiden; hierbij komen problemen uit beide
categorieën voor.
Van belang voor de vraag tegen welke problemen achterblijvers aanlopen is de
rol die de vermiste had voor de achterblijvers. Daarbij bestaat vanuit
juridisch/financieel opzicht een groot verschil tussen partners/ouders en kinderen
die vermist zijn. Hierna concentreren we ons op de problemen wanneer een
partner/ouder verdwijnt, omdat in dat geval de juridische problemen het grootst
(kunnen) zijn. Een deel daarvan geldt ook voor (meerderjarige) kinderen die
vermist raken.
De voornaamste problematiek bestaat uit ernstige financiële.26 Als de vermiste in
dienstbetrekking werkte of ondernemer/zzp’er was, komen er al snel/direct geen
inkomsten uit arbeid meer binnen. De werkgever heeft een in tijd beperkte plicht
(een tot een paar maanden) om het loon door te betalen als de werknemer niet
verschijnt op zijn werk.27 Ook een zzp’er of eigen ondernemer verwerft geen
inkomen meer als hij geen opdrachten uitvoert waarmee hij inkomen genereert.
Tegelijkertijd lopen zijn (contractuele) verplichtingen door, waarbij met name
huur en rente en lasten in verband met de hypotheek van belang zijn. Indien een
hypotheekgever is overleden, maar er geen inkomsten meer zijn, resulteert dit al
snel in problemen. In het algemeen geldt dat een deel van de hypotheken is
aangegaan met een aan de hypotheek gekoppelde levensverzekering die tot
uitkering komt bij bijvoorbeeld arbeidsongeschiktheid of overlijden. Voor die
gevallen waarin dat niet zo is, kunnen achterblijvers in financiële moeilijkheden
komen als het inkomen van de vermiste nodig was om de hypotheek en andere
25

Zie ook I. van Leiden, M. Hardeman en A. van Wijk, De achterblijvers, een evaluatie van
het maatwerk voor achterblijvers van vermiste personen, Arnhem: Bureau Beke 2017, par.
4.1.2.
26 Zie ook I. van Leiden, M. Hardeman en A. van Wijk, De achterblijvers, een evaluatie van
het maatwerk voor achterblijvers van vermiste personen, Arnhem: Bureau Beke 2017, par.
4.1.1.
27
Uit art. 7:672 BW volgt dat de werkgever het arbeidscontract kan ontbinden indien de
werknemer vermist is. De termijn van opzegging hangt volgens art. 7:672 BW af van de duur
van de arbeidsovereenkomst, variërend van een maand voor contracten korter dan vijf jaar tot
vier maanden voor contracten langer dan 15 jaar. Ook kan van de wettelijke termijn worden
afgeweken door een regeling in de cao of het specifieke arbeidscontract.

20

lasten te betalen. Voor de gevallen waarin een levensverzekering is aangegaan (al
dan niet gekoppeld aan een hypotheek), kan doorgaans op basis van de
polisvoorwaarden pas een uitkering gedaan worden als het overlijden van degene
wiens leven verzekerd was, vaststaat. Zo lang niet duidelijk is wat de situatie is,
wordt de vermiste als levend beschouwd en bestaat er geen recht op uitkering. De
kosten en verplichtingen lopen echter gewoon door.
Een ander juridisch aspect dat is verbonden aan de eigen woning van echtgenoten/
geregistreerde partners is dat toestemming van de vermiste vereist is om de
woning te kunnen verkopen (art. 1:88 BW). Ook als de partners samen een huis
gekocht hebben (maar niet getrouwd zijn) is gezamenlijk handelen door de wet
voorgeschreven (art. 3:175 BW). Doorgaans zal er geen volmacht zijn op grond
waarvan de ene partner de andere partner in dit opzicht kan vertegenwoordigen.28
Als de maandelijkse rentelasten die aan de hypotheek verbonden zijn niet meer
betaald worden, zal de bank op een gegeven moment overgaan tot een
executoriale verkoop van de woning tegen een waarde die doorgaans lager ligt
dan de waarde bij een niet-executoriale verkoop.
Ook in andere opzichten kunnen achterblijvers de vermiste niet juridisch
vertegenwoordigen als er geen volmacht is. Het gaat dan om alle lopende
contracten met derden en plichten richting de overheid waaraan voldaan moet
worden. Het betreft bijvoorbeeld het doen van belastingaangifte, het beheren van
rekeningen, verzekeringen stopzetten en abonnementen (telefoon/krant/etc.)
beëindigen.29 Uit de interviews komt naar voren dat het de nodige tijd kost om dit
uiteindelijk toch voor elkaar te krijgen. Ook wordt genoemd dat achterblijvers in
zekere zin overgeleverd zijn aan de contractspartijen en overheidsinstanties met
wie ze te maken hebben.
Zolang de lopende verplichtingen niet beëindigd zijn, blijven er (hoge) uitgaven
waardoor de achterblijvers in financiële problemen kunnen komen. Eventueel te
veel betaalde premies zullen op den duur worden terugbetaald, indien blijkt dat
de vermiste is overleden, of wordt doodverklaard. Gedurende de vermissing kan
dit echter tot problemen leiden. Bovendien zullen de hypotheekkosten en veel
andere lasten niet worden terugbetaald, omdat het overlijden van de vermiste, niet
afdoet aan de lening/verplichting die bestaat.

28 Zie Titel 3, Boek 3 BW.
29 Zie ook I. van Leiden, M. Hardeman en A. van Wijk, De achterblijvers, een evaluatie van

het maatwerk voor achterblijvers van vermiste personen, Arnhem: Bureau Beke 2017, par.
4.1.1

21

Als de achterblijver de persoon is die niet voldoende eigen inkomsten heeft om
financieel voor zichzelf en eventuele kinderen te kunnen zorgen, kan zich het
probleem voordoen dat er geen vangnet is. Zo kan er bijvoorbeeld geen recht zijn
op een uitkering op basis van de Participatiewet, omdat er nog een eigen huis of
vermogen is boven de toegestane grens. Pensioenfondsen kunnen eventueel wel
een voorschot aan de nabestaanden uitkeren. Voorheen was hier weinig
bekendheid over, maar tegenwoordig is dit vastgelegd in protocollen.30
Hoe langer de situatie duurt, hoe nijpender de moeilijkheden kunnen worden.
Achterblijvers zijn daarbij niet alleen afhankelijk van de termijnen die in de wet
zijn opgenomen voor de mogelijkheid om iemand dood te verklaren,31 maar ook
van de duur van de procedure zelf. Een procedure voor een verklaring van een
vermoeden van overlijden kan bijvoorbeeld pas worden gestart op het moment dat
de termijn verstreken is. Vervolgens kan het geruime tijd duren, voordat de zitting
plaatsvindt, voldaan is aan de oproepverplichting, de beschikking is gegeven en
deze kan worden ingeschreven.32 Een punt van zorg hierbij is dat achterblijvers
niet zonder meer bekend zijn met de voorschriften die gelden, en de verwachting
hebben dat het met de uitspraak van de rechter eindelijk geregeld is. Ze zijn dan
onaangenaam getroffen door de termijn van drie maanden die hier weer bovenop
komt, omdat ze daar helemaal niet op hadden gerekend. Het voorgaande betekent
dat er in gevallen waarin het overlijden waarschijnlijk is 2,5 jaar voorbij kan gaan
tussen het moment van de vermissing en de uiteindelijke inschrijving in het
register. Dit is een lange termijn en achterblijvers zijn er niet op ingesteld.
Op de vraag aan achterblijvers in hoeverre bewindvoering een oplossing is, blijkt
dat men wel op de hoogte was van het bestaan van de mogelijkheid, maar dat op
basis van ervaringen van anderen het beeld bestaat dat hier heel veel tijd overheen
zou gaan en het lang zou duren voordat het een en ander geregeld zou zijn.
Bovendien bestaat het idee dat het kostbaar is en dat de bewindvoerder slechts
kleine dingen kan doen, maar niet wezenlijk kan bijdragen aan een oplossing voor
de problemen.33 Daarnaast wordt het gezien als een inbreuk op de privacy, omdat
door de achterblijvers inzicht aan de bewindvoerder van buiten gegeven moet
worden in de financiële en vermogensrechtelijke belangen van de vermiste. Als
de bewindvoerder iemand binnen de familie- of kennissenkring is, dan kost de
30 Zie bijv. https://www.pensioenfederatie.nl/stream/voorbeeld-protocol-vermissing.pdf (laatst

bekeken 11 september 2017).
31
Zie Deel II.a, paragraaf 1.5.1.
32
De beschikking kan pas worden ingeschreven op het moment dat deze in kracht van gewijsde
is gegaan, dus na een termijn van drie maanden.
33 Zie ook I. van Leiden, M. Hardeman en A. van Wijk, De achterblijvers, een evaluatie van
het maatwerk voor achterblijvers van vermiste personen, Arnhem: Bureau Beke 2017, par.
4.1.2.

22

bewindvoering vaak veel tijd, mede omdat er niet altijd sprake is van expertise.
Tegelijkertijd is het nadeel van een derde, dat een ‘vreemde beslissingen neemt
over jouw leven’.
In het vervolg van deze studie wordt niet ingegaan op het contact met instanties
en de ontwikkeling van protocollen. Dit wordt namelijk in een afzonderlijk
onderzoek geëvalueerd.34 De problemen die gerelateerd zijn aan een
inkomensachteruitgang door overlijden blijven hierna ook buiten beschouwing,
omdat deze niet aan vermissing verbonden zijn, maar aan het wegvallen van een
persoon.
1.3 Regelgeving en definitie
De Nederlandse wet kent enkele bepalingen die specifiek zien op de rechtspositie
van vermisten en hun achterblijvers, die zijn opgenomen in (Titel 18 van) Boek 1
Burgerlijk Wetboek (BW). Daarbij wordt onderscheid gemaakt tussen drie
verschillende situaties, namelijk het geval waarin iemand vermist is, de situatie
waarin iemand vermoedelijk is overleden, en de situatie waarin het overlijden van
iemand als zeker kan worden beschouwd. Van vermissing is sprake indien het
bestaan van een persoon ‘onzeker’ is. Op het moment dat iemand vermist is kan
de rechter een bewindvoerder benoemen in het kader van het afwezigenbewind
(Afdeling 1 van Titel 18) en geeft de wet regels voor bepaalde erfrechtelijke
gevallen. De status van de persoon verandert hierdoor niet; hij wordt voor het
recht aangemerkt als levend. Is iemand vermist en is er een bepaalde termijn
verstreken, dan kan de rechter een verklaring van rechtsvermoeden van overlijden
uitspreken (Afdeling 2 van Titel 18). Hiermee verandert de status van de vermiste
van ‘levend’ naar ‘dood’. Ter bescherming van de vermiste, nu doodverklaarde,
zijn enkele bepalingen opgenomen die zekerheid bieden als de vermiste
terugkeert. In de situatie waarin het lichaam van een vermist persoon niet is
teruggevonden, maar het overlijden als zeker kan worden beschouwd, kan de
rechter de vermiste direct doodverklaren (Afdeling 3 van Titel 18). Dit is niet aan
termijnen gebonden.
De eerste twee afdelingen van Titel 18 zijn ingevoerd met de Invoeringswet Boek
1 BW in 1970. Afdeling 3 is in 1978 toegevoegd en hangt samen met de
vliegtuigramp in Tenerife in 1977 en de toetreding van Nederland tot
Overeenkomst nr. 10, inzake de vaststelling van overlijden in bepaalde gevallen

34 Zie I. van Leiden, M. Hardeman en A. van Wijk, De achterblijvers, een evaluatie van het

maatwerk voor achterblijvers van vermiste personen, Arnhem: Bureau Beke 2017.

23

(ondertekend te Athene op 14 september 1966).35 Naast een aantal tussentijdse
kleine aanpassingen is Titel 18 in 2002 ingrijpend herzien.36 De aanleiding voor
deze wijzigingen was een notitie van achterblijvers, waarin zij uiteenzetten tegen
welke problemen zij aanliepen in de praktijk.37 De herziening zag met name op
een verkorting van de termijnen voor een verklaring van vermoedelijk overlijden.
Waar relevant worden de wijzigingen in de betreffende paragrafen nader
uitgewerkt.
Hierna komt eerst de periode aan bod waarin een persoon vermist is en juridisch
nog als ‘levend’ wordt aangemerkt. Vervolgens wordt ingegaan op de
mogelijkheden om een vermiste dood te verklaren, waarbij onderscheid wordt
gemaakt tussen een doodverklaring die gebonden is aan termijnen en een
doodverklaring zonder termijnen.
1.4 Regelingen bij vermissing
1.4.1 Vermogensrechtelijke gevolgen
Het vermogen van iemand die vermist is, kan geheel of gedeeltelijk onder bewind
worden gesteld. In afdeling 1 van Titel 18 BW is een regeling opgenomen met het
oog op gevallen waarbij een (natuurlijk) persoon zijn woonplaats heeft verlaten
en afwezig is, maar heeft nagelaten door middel van een volmacht of anderszins
zijn zaken te regelen. De bepaling ziet dus op een bredere categorie dan alleen
vermisten, maar is expliciet op hen van toepassing verklaard.38 Voor het
afwezigenbewind is aansluiting gezocht bij de bewindregeling voor
minderjarigen.
Een mogelijk alternatief voor bewindvoering is zaakwaarneming. Van
zaakwaarneming is sprake als een persoon ‘willens en wetens en op redelijke
grond’ iemand anders belang behartigt, terwijl hij zijn bevoegdheid niet ontleent
aan de wet of aan een rechtshandeling.39 Evenals bij bewind vallen hieronder niet
alleen vermogensrechtelijke handelingen, maar ook niet-vermogensrechtelijke
handelingen. In 1998 heeft de toenmalige Minister van Justitie in een brief
35 Stb. 304; Kamerstukken II¸14883 (R 1082), nr. 2, Trb. 1968, 102. Zie ook I. Jansen, Groene

Serie Personen- en Familierecht, Deventer: Kluwer (losbladig en online), titel 18 Boek 1 BW,
aant. A.
36
Wet van 21 maart 2002 tot wijziging van enige bepalingen van het Burgerlijk Wetboek in
verband met de problematiek van vermissing van personen Stb. 2002, 176.
37 Zie ook I. Jansen, Groene Serie Personen- en Familierecht, Deventer: Kluwer (losbladig en
online), titel 18 Boek 1 BW, aant. A.
38 Art. 1:409 lid 2 BW.
39
Art. 6:198 BW.

24

gemotiveerd aangegeven waarom het instellen van een bewind prevaleert boven
zaakwaarneming. De reden hiervoor is gelegen in het feit dat een bewindvoerder
‘aantoonbaar’ naar familie en derden toe bevoegd is rechtshandelingen te
verrichten, terwijl een zaakwaarnemer dit niet is. Een wederpartij zal
waarschijnlijk niet altijd bereid zijn om mee te werken aan een ingrijpende
rechtshandeling verricht door een zaakwaarnemer.40 In deze paragraaf staat
bewindvoering daarom centraal.
Voorwaarden voor bewind
Uit artikel 1:409 BW blijkt dat aan drie voorwaarden moet zijn voldaan om een
bewindvoerder te benoemen. In de eerste plaats moet iemand zijn woonplaats
hebben verlaten, in de tweede plaats heeft de afwezige onvoldoende orde op het
bestuur van zijn goederen gesteld en in de derde plaats moet er een noodzaak
bestaan om geheel of gedeeltelijk in het bestuur te voorzien.41 In het tweede lid is
expliciet bepaald dat iemand wiens bestaan onzeker is geworden, gelijkgesteld
kan worden met iemand die zijn woonplaats heeft verlaten. Doorgaans zullen
vermisten hun woonplaats hebben verlaten en op die grond vallen onder lid 1.42
Voor andere situaties waarin niet duidelijk is of de betrokkene zijn woonplaats
heeft verlaten, oordeelde de wetgever het nodig om de optie van bewindvoering
te hebben. Uit de parlementaire geschiedenis blijkt dat van een ‘onzeker bestaan’
sprake is indien er een ongewoon lange tijd verstreken is of een ongeluk is
gebeurd, zonder dat er een levensteken van de afwezige is ontvangen.43 Het is
duidelijk dat in die gevallen het bestaan onzeker is, maar ook daarbuiten bestaat
ruimte om een bewindvoerder aan te stellen. In de literatuur wordt opgemerkt dat
de vraag of voldaan is aan het criterium dat het bestaan onzeker is geworden,
afhankelijk van de omstandigheden is.44 Om na te gaan of een persoon vermist is,
kan een oproep worden gestuurd naar zijn woonadres, het verzenden van een email indien zijn e-mailadres bekend is, of kan een oproep in een krant geplaatst
worden.45

40

Kamerstukken II, 1998/99, 26 200 VI, nr. 13.
Zie ook I. Jansen, Groene Serie Personen- en Familierecht, Deventer: Kluwer (losbladig en
online), artikel 409 Boek 1 BW.
42
Zie ook I. Jansen, Groene Serie Personen- en Familierecht, Deventer: Kluwer (losbladig en
online), artikel 409 Boek 1 BW.
43 C.J. van Zeben (red.), Parlementaire Geschiedenis van het Nieuwe Burgerlijk Wetboek, boek
1, Deventer: Uitgevers Maatschappij Kluwer, 1981, p. 797.
44
I. Jansen, Groene Serie Personen- en Familierecht, Deventer: Kluwer (losbladig en online),
artikel 409 Boek 1 BW; P. Vlaardingerbroek, Het hedendaags personen- en familierecht,
Deventer: Kluwer 2017, par. 14.2.
45 P. Vlaardingerbroek, Het hedendaags personen- en familierecht, Deventer: Kluwer 2017,
par. 14.2.
41

25

Procedure
Op verzoek van belanghebbenden of het Openbaar Ministerie kan de
kantonrechter een bewindvoerder benoemen.46 Wie als belanghebbende kunnen
worden aangemerkt is afhankelijk van de omstandigheden van het geval. Dit
kunnen (potentiële) erfgenamen, partners, familie, schuldeisers, huurders of
medevennoten zijn.47 Het is aan de verzoeker om bij twijfel aannemelijk te maken
dat hij belanghebbende is ter zake van de benoeming van een bewindvoerder.48
Vóór 2007 lag de bevoegdheid om een bewindvoerder aan te stellen bij de
rechtbank.49 Sindsdien is de kantonrechter van de woonplaats (artikel 267 Rv) of
de kantonrechter in Den Haag bevoegd, indien de woonplaats van de vermiste in
het buitenland ligt (art. 269 Rv). Deze wijziging hing samen met een algehele
herschikking van de bevoegdheid tussen de rechtbank en de kantonrechter (sector
kanton van de rechtbank). Het uitgangspunt daarbij was dat de rechter bevoegd is
in zaken die de persoon en het gezag betreffen, terwijl de kantonrechter bevoegd
is in zaken die het vermogen betreffen en die meer materieel van aard zijn.
Aangezien bewindvoering het vermogen van een vermiste aangaat en zijn
belangen hierbij voorop staan, is de kantonrechter in deze zaken bevoegd.50
Bewindvoerder
Het is aan de kantonrechter om te bepalen wie hij als bewindvoerder benoemt,
maar als de belanghebbende of het Openbaar Ministerie een bepaalde voorkeur
uitspreken, zal de rechter hier rekening mee houden.51 De bewindvoerder kan een
achterblijver zijn, zoals een echtgenoot of meerderjarig kind, maar ook een derde.
Gevolgen van bewind
Een bewindvoerder dient het bewind ‘over het geheel of een gedeelte van de
goederen van de afwezige te voeren en diens overige belangen waar te nemen’.52
De bepalingen die zien op het bewind van een voogd over de goederen van een
46 Art. 1:409 lid 1 BW.
47

I. Jansen, Groene Serie Personen- en Familierecht, Deventer: Kluwer (losbladig en online),
aant. 2.
48
C.J. van Zeben (red.), Parlementaire Geschiedenis van het Nieuwe Burgerlijk Wetboek, boek
1, Deventer: Uitgevers Maatschappij Kluwer, 1981, 794), zie ook P. Vlaardingerbroek, Het
hedendaags personen- en familierecht, Deventer: Kluwer 2017, par. 14.2.
49 Wet van 22 november 2006 tot wijziging van Boek 1 van het Burgerlijk Wetboek in verband
met herschikking van de bevoegdheidsverdeling tussen rechtbank en kantonrechter, alsmede
van artikel 12 van dat Boek en van artikel 268 van het Wetboek van Burgerlijke
Rechtsvordering, Stb. 2006, 589.
50 Kamerstukken II, 2005/06, 30521, nr. 3, p. 1-2.
51 I. Jansen, Groene Serie Personen- en Familierecht, Deventer: Kluwer (losbladig en online),
artikel 409 Boek 1 BW, aant. 2.
52
Artikel 1:409 lid 1 BW.

26

minderjarige zijn van overeenkomstige toepassing verklaard op het
afwezigenbewind.53 Dit betekent dat een bewindvoerder handelingen mag
verrichten die hij noodzakelijk, wenselijk of nuttig acht in het belang van de
vermiste,54 maar de bewindvoerder voert geen bestuur en heeft dus geen vrije
beschikkingsmacht. De rechter heeft de mogelijkheid om bepaalde
voogdijbepalingen buiten toepassing te laten en/of een meer specifieke regeling
daarvoor in de plaats te stellen, waardoor eventueel maatwerk mogelijk is.55
Toezicht
In het kader van de bescherming van de belangen van de vermiste zijn
verschillende waarborgen in de wetgeving opgenomen. Hierbij gaat het in de
eerste plaats om preventief toezicht, waarbij de bewindvoerder toestemming van
de kantonrechter dient te hebben voor bepaalde handelingen. Ingevolge artikel
1:345 BW geldt dat voor onder meer het aangaan van overeenkomsten strekkende
tot beschikking over goederen. Voorbeelden hiervan zijn het sluiten van
overeenkomsten aangaande levensverzekeringen en pensioenrechten. Daarnaast
kan de bewindvoerder geen goederen kopen, huren of pachten zonder de
toestemming van de kantonrechter.56 Dat betekent dus dat de achterblijvers de
woning waarvan de hypotheeklasten niet gedragen kunnen worden als de
inkomsten van de vermiste misgelopen worden, alleen met medewerking van de
bewindvoerder en de kantonrechter in eigendom kunnen overdragen. De
bewindvoerder kan wel, zonder toestemming, lopende overeenkomsten opzeggen
en rekeningen beheren. Daarnaast kan hij gerechtelijke procedures die al
aangevangen waren voor de vermissing, voortzetten, maar hij heeft een
machtiging van de kantonrechter nodig, indien hij als eiser in rechte op wil treden
(artikel 1:349 BW).
Een tweede type beschermingsmaatregel bestaat uit de verplichting van de
bewindvoerder om het vermogen van de vermiste zo spoedig mogelijk te
inventariseren en binnen acht weken57 na het begin van het bewind een
schriftelijke opgave hiervan in te leveren bij de griffie van de rechtbank.58
Daarnaast dient de bewindvoerder een boedelbeschrijving te maken, op het
moment dat de vermiste vermogen krijgt door schenking, erfopvolging of
53 Artikel 1:410 lid 1 BW. De rechter kan hier echter van afwijken en bepaalde in dit artikel

genoemde artikelen buiten toepassing verklaren. I. Jansen, Groene Serie Personen- en
Familierecht, Deventer: Kluwer (losbladig en online), artikel 410 Boek 1 BW, aant. 1.
54
Artikel 1:343 BW.
55
I. Jansen, Groene Serie Personen- en Familierecht, Deventer: Kluwer (losbladig en online),
artikel 410 Boek 1 BW, aant. 1.
56 Art. 1:346 W.
57 De kantonrechter kan eventueel een langere termijn bepalen, art. 1:340 lid 1 BW.
58
Art. 1:338 BW.

27

making.59 Indien het vermogen van de vermiste niet meer bedraagt dan € 11.250,
dan kan de bewindvoerder volstaan met een verklaring over dat vermogen en is
het niet noodzakelijk om een volledige boedelbeschrijving te maken.
In tegenstelling tot het minderjarigenbewind, op grond waarvan de voogd
verplicht kan worden om jaarlijks een rekening van het bewind in te dienen bij de
griffie, is de bewindvoerder in geval van afwezigenbewind verplicht om dit ieder
jaar te doen.60 Dit doet niet af aan de bevoegdheid van rechthebbenden om, ‘voor
zover dit niet onredelijk is’, rekening en verantwoording te vragen.61
Terugkeer
Op het moment dat de vermiste terugkeert, kan deze samen met de bewindvoerder
besluiten dat het bewind eindigt of hij kan het bewind opzeggen aan de
bewindvoerder, waarbij hij een termijn van een maand in acht moet nemen.62 Het
bewind eindigt eveneens, indien het overlijden van de vermiste is komen vast te
staan. Zoals uit het voorgaande blijkt is de bewindvoerder bevoegd bepaalde
rechtshandelingen, al dan niet met toestemming van de kantonrechter, te
verrichten. De vermiste heeft dus in beginsel geen mogelijkheden om die
handelingen ongedaan te maken. Wel kan hij de bewindvoerder aansprakelijk
stellen voor schade die veroorzaakt is door slecht bewind.63 Dat is de derde wijze
waarop de wetgever heeft getracht de kwetsbare positie van een vermiste, te
beschermen.
1.4.2 Erfrechtelijke gevolgen
In afdeling 2 van titel 18 BW is een bepaling opgenomen met betrekking tot het
erfrecht en vermissing. Onderscheid kan worden gemaakt tussen de situatie dat
de vermiste zelf gerechtigd is als erfgenaam in de nalatenschap van een ander en
het geval waarin anderen gerechtigd zouden zijn tot een nalatenschap, als de
vermiste niet meer in leven zou zijn. In de eerste situatie valt het deel dat de
vermiste erft in zijn vermogen en is, in geval van bewindvoering, de
bewindvoerder verplicht om een boedelbeschrijving te maken en bij de griffie van
de rechtbank in te leveren.64
In de tweede situatie kan de rechtbank een machtiging tot de uitoefening van het
recht van erfgenaam of legataris afgeven, indien het bestaan van een persoon
59

Art. 1:342 BW.
Art. 1:410 lid 1 BW.
61 Art. 1:410 lid 3 BW.
62 Art. 1:411 BW.
63 Art. 1:343 BW.
64
Art. 1:342 BW.
60

28

onzeker is en er anderen gerechtigd zouden zijn, als de vermiste niet meer in leven
zou zijn (art. 1:412 BW).65 Deze voorziening is uitsluitend van toepassing als een
nalatenschap openvalt in de periode vanaf de vermissing tot aan het moment dat
een verklaring van vermoedelijk overlijden wordt afgegeven. Het is bijvoorbeeld
van belang voor personen die bij plaatsvervulling zouden erven (met name de
kinderen van de vermiste). Bij het ontbreken van een dergelijke regeling zouden
de belangen van de erfopvolgers in het geding komen. Indien zij niet kunnen
bewijzen dat de vermiste niet meer bestaat op het moment dat de nalatenschap
open is gevallen66 en ervan uit gegaan wordt dat hij nog wel bestaat, zal de
nalatenschap op andere wijze worden verdeeld, dan wanneer de vermiste niet
meer leeft. Sinds 2002 ziet deze regeling ook op de situatie waarin de vermiste de
eerste begunstigde is van een uitkering uit een levensverzekering (lid 4).67 De
mogelijkheid om van artikel 1:412 BW een meer algemene regel te maken, is
tijdens de parlementaire behandeling uitdrukkelijk afgewezen.68
De rechtbank is in beginsel verplicht een machtiging af te geven op grond waarvan
de gerechtigden het erfdeel toekomt, indien vaststaat dat het bestaan van de
erfgenaam of legataris onzeker is.69 Er vindt dus geen belangenafweging plaats.
Wel kan de rechter openbare oproepingen bevelen en ‘behoedmiddelen ten
behoeve van de belanghebbenden’ voorschrijven. Dit kan bijvoorbeeld een
zekerstelling, boedelbeschrijving, of een bewind over de nalatenschap zijn.70
Een machtiging tot uitoefening van het recht van erfgenaam of legataris kan, op
verzoek van degene die gerechtigd zou zijn tot het erfdeel of het legaat indien de
vermiste niet meer in leven is, worden afgegeven door de rechtbank van de
verlaten woonplaats van de vermiste persoon.
Bij terugkeer kan de vermiste teruggave van de goederen en van de vruchten
vorderen, tenzij deze zijn verkregen door derden te goeder trouw die daarvoor een
tegenprestatie hebben voldaan. Zijn de goederen zonder tegenprestatie (om niet)
verkregen, dan kan de rechter een vergoeding toekennen.71 Indien blijkt dat de
vermiste nog in leven was op het moment van het openvallen van de nalatenschap
en pas later is overleden, kunnen zijn erfgenamen restitutie vorderen.

65 Zie ook Rb. Groningen, 12 januari 2010, ECLI:NL:RBGRO:2010:BK9670.
66 Art. 4:9 BW.

Wet van 21 maart 2002 tot wijziging van enige bepalingen van het Burgerlijk
Wetboek in verband met de problematiek van vermissing van personen, Stb. 2002, 176.
67

68

Kamerstukken II 1999-2000, 27 117, nr. 6, p. 14.

69 Kamerstukken II 2000/01, 27 117, nr. 6, p. 13.
70 I. Jansen, Groene Serie Personen- en Familierecht, Deventer: Kluwer (losbladig en online),

artikel 412 Boek 1 BW, aant. 2.
71
Art. 1:412 lid 3 jo 1:422 lid 2 BW.

29

1.4.3 Familierechtelijke gevolgen
In beginsel zijn er geen familierechtelijk gevolgen indien iemands bestaan
onzeker is. Wel kan een bewindvoerder, sinds de wetswijzigingen in 2002 ook
opkomen voor andere dan vermogensbelangen.72 Geheel in lijn met de overige
regelingen van meerderjarigenbescherming, kan de bewindvoerder geen
rechtshandelingen voor de vermiste verrichten die een ‘hoogstpersoonlijk
karakter’ hebben, zoals het erkennen van een kind. Als verwerende partij heeft de
bewindvoerder meer mogelijkheden. Hij kan bijvoorbeeld wel na een verkregen
machtiging van de rechter verweer voeren tegen een verzoek tot echtscheiding of
tegen een ontkenning van het vaderschap.73 Bovendien kan de kantonrechter de
bevoegdheid van de bewindvoerder beperken tot uitsluitend vermogensrechtelijke
handelingen. Hierna worden enkele familierechtelijke gevolgen besproken.
Echtscheiding
De Nederlandse wet kent geen specifieke bepalingen ten aanzien van de
echtscheiding in de situatie dat iemand vermist is. Op grond van het algemene
echtscheidingsrecht kan de achterblijvende partner een eenzijdig verzoek tot
echtscheiding indienen (art. 1:150 BW). Er is wel een belangrijk verschil tussen
ontbinding van het huwelijk door echtscheiding en door overlijden. In het eerste
geval is de echtgenoot gerechtigd tot de helft van de gemeenschap van goederen
(tenzij de echtgenoten anders hadden afgesproken in huwelijkse voorwaarden),
maar heeft deze echtgenoot geen rechten op de nalatenschap van de vermiste
echtgenoot, mocht zijn overlijden op een moment na de scheiding alsnog vast
komen te staan. Eindigt het huwelijk door het overlijden van de vermiste, dan is
de langstlevende echtgenoot (als er geen andersluidend testament van de vermiste
is) gerechtigd is tot de gehele nalatenschap.
Afstamming
Indien een achtergebleven partner een kind krijgt, dan is het afstammingsrecht
onverminderd van toepassing. Dit betekent dat als de achtergebleven partner
gehuwd was of een geregistreerd partnerschap heeft met de vermiste, de vermiste
van rechtswege de ouder van het kind wordt (art. 1:199 sub a BW). Indien de
achtergebleven partner niet getrouwd is met de vermiste, kan het ouderschap van
de vermiste alleen ontstaan door gerechtelijke vaststelling van het ouderschap, op

72 Art. 1:410 lid 4 BW.
73 HR 20 december 1946, NJ 1947/109, m.nt. D.J. Veegens. Zie I. Jansen, Groene Serie

Personen- en Familierecht, Deventer: Kluwer (losbladig en online), artikel 410 Boek 1 BW,
aant. 4.

30

verzoek van de moeder of van het kind zelf.74 De bewindvoerder is immers niet
bevoegd om namens de vermiste een kind te erkennen.
Gezag
Ook het gezagsrecht kent geen specifieke regeling voor vermissing. Indien een
kind staande het huwelijk van zijn ouders geboren wordt, verkrijgen beide ouders
van rechtswege het gezag (art.1:251 BW). Indien beide ouders het gezag hadden
en een van de ouders vermist raakt, dan behoudt de achtergebleven ouder het
gezag. Voor sommige handelingen is toestemming nodig van beide ouders met
gezag (de aanvraag van een paspoort voor de minderjarige bijvoorbeeld). Op
grond van artikel 1:253r jo. 1:253q BW wordt het gezag van een ouder geschorst
indien hij al dan niet tijdelijk in de onmogelijkheid verkeert om het gezag uit te
oefenen.75 Bij terugkeer van de ouder, herleeft het gezamenlijk gezag van
rechtswege. Indien de vermiste alleen belast is met het gezag over een
minderjarige, dient (tijdelijk) in de gezagsuitoefening te worden voorzien.76
1.4.4 Beleid bij vermissing
De afgelopen jaren staat het thema Slachtofferbeleid hoog op de agenda van de
Nederlandse politiek.77 Sinds 2013 ondersteunt Slachtofferhulp Nederland
achterblijvers van vermissing en is een speciaal projectteam ‘Vermissing’ in het
leven geroepen. Voorheen lag deze verantwoordelijkheid bij het Nederlandse
Rode Kruis. Achterblijvers kunnen na een melding bij de politie terecht bij
Slachtofferhulp Nederland voor informatie, tips en emotionele, praktische en
juridische hulp. Zo kan Slachtofferhulp Nederland bijvoorbeeld contact opnemen
met instanties om achterblijvers te ondersteunen door de situatie uit te leggen en
te zoeken naar een oplossing. Zowel op de website van Slachtofferhulp Nederland
als op de websites van de politie en de rijksoverheid is veel informatie te vinden
voor achterblijvers.78
1.5 Regelgeving doodverklaring
Onder bepaalde voorwaarden kan de rechter iemand die vermist is,
doodverklaren. De Nederlandse wet maakt daarbij onderscheid tussen twee
verschillende regelingen. In de eerste plaats kan de rechter een verklaring van
74

Art. 1:207 BW.
Rb. Groningen, 13 januari 2009, ECLI:NL:RBGRO:2009:BH0709.
76
Art. 1:241 BW.
77 Kamerstukken II, 2016/17, 33552.
78 Https://www.slachtofferhulp.nl/vermissing; https://www.politie.nl/themas/vermissing.html;
https://www.rijksoverheid.nl/onderwerpen/politie/vraag-en-antwoord/wat-kan-ik-doen-alsiemand-vermist-wordt.
75

31

rechtsvermoeden van overlijden afgeven, indien er sprake is van een vermissing
van een persoon en onzeker is of hij nog in leven is of dat het waarschijnlijk is dat
hij is overleden. Als er een bepaalde periode is verstreken (zie termijnen), kunnen
achterblijvers een verzoek indienen bij de rechtbank. De vermiste persoon wordt
opgeroepen zich te melden, en blijft een bericht van hem uit, dan kan de rechtbank
verklaren dat er een rechtsvermoeden van overlijden bestaat.79 Deze regeling is
opgenomen in de tweede afdeling van Titel 18 BW. In de tweede plaats kent het
wetboek een speciale regel voor situaties waarin het overlijden van de vermiste
als zeker kan worden beschouwd.80 In dat geval kan de rechter, op grond van de
derde afdeling van Titel 18 BW, direct een verklaring van overlijden afgeven.
Deze regelingen zijn in 2002 ingrijpend gewijzigd met het oog op de gevolgen
voor achterblijvers. Voor hen is een verklaring van overlijden van groot belang.
Voor het intreden of stopzetten van bepaalde rechtsgevolgen is namelijk vereist
dat de status van de vermiste wijzigt naar de status van overledene. Aan
‘vermissing’ zijn namelijk geen verdere rechtsgevolgen verbonden en dat
betekent dat het recht ervan uit gaat dat de vermiste nog in leven is. Het gevolg
daarvan is dat alle rechten en plichten doorlopen en dat erfrechtelijke gevolgen
niet kunnen intreden.
In het kader van dit onderzoek is de gepubliceerde jurisprudentie geanalyseerd.
Sinds 1995 zijn er in Nederland 33 zaken gepubliceerd die betrekking hebben op
vermissing.81 In 20 zaken is verzocht om een verklaring van rechtsvermoeden van
overlijden, in acht zaken is primair om een doodverklaring verzocht en vijf zaken
betroffen een ander aspect.82 In ongeveer de helft van de 20 zaken over een
verklaring van rechtsvermoeden van overlijden, werd een beroep gedaan op ‘de
onzekerheid van het bestaan’ en in de andere helft werd een beroep gedaan op de
‘waarschijnlijkheid’ van overlijden. Van de acht zaken waarin een doodverklaring
werd verzocht, werden er zes toegewezen. In de overige twee zaken werd primair
om een doodverklaring verzocht en subsidiair om een verklaring van
rechtsvermoeden van overlijden. In beide gevallen werd het subsidiaire verzoek
toegewezen.
Hierna wordt eerst ingegaan op de voorwaarden en de procedure voor het
verkrijgen van een verklaring van rechtsvermoeden van overlijden ex. artikel
1:413 BW (doodverklaring met termijn). Vervolgens worden deze aspecten
79 Art. 1:413 BW.
80 Art. 1:426 BW.

Op www.rechtspraak.nl, waar slechts een deel van de uitspraken wordt gepubliceerd.
De doorwerking van een civiele norm in het strafrecht, de weigering van een
nabestaandenuitkering, de schorsing van een ouder in het ouderlijk gezag, tijdstip van
overlijden voor de Successiewet en kwalificatie van de belanghebbende.
81
82

32

behandeld ten aanzien van de verklaring van overlijden ex. artikel 1:426 BW
(doodverklaring zonder termijn). De jurisprudentie is in de bespreking van beide
onderwerpen verwerkt.
1.5.1 Doodverklaring met termijn
Voorwaarden en termijnen
De rechtbank kan een verklaring van vermoedelijk overlijden afgeven indien het
bestaan van de vermiste onzeker is of indien het waarschijnlijk is dat deze is
overleden. Of de dood van een vermiste onzeker is, hangt af van de
omstandigheden.83 Uit de parlementaire geschiedenis blijk dat het bijvoorbeeld
niet voldoende is dat iemand vertrokken is en een “spoorkaartje heeft genomen”.84
Sprake moet zijn van het verstrijken van een abnormale tijd, of een ongeval
waarna niets meer van de afwezige is vernomen.85 Het is aan de verzoeker(s) om
dit te bewijzen.86 In een zaak waarin een technisch laborante, werkzaam in
Malawi, vermist raakte tijdens een wandeling, werden bijvoorbeeld verschillende
stukken overgelegd. Naast bewijsstukken over haar verblijf daar en een aantal
nationale en internationale persberichten over de vermissing, werden documenten
over de zoektocht door de plaatselijke politie ingebracht. Rechtbank Den Haag
was van oordeel dat niet vaststond dat het overlijden als zeker kon worden
beschouwd, maar dat het bestaan van de vermiste wel onzeker was.87 In een
andere zaak oordeelde dezelfde rechtbank dat het enkele feit dat de moeder van
de verzoekster al meer dan vijf jaar geen contact meer heeft gehad met de
betrokkene, onvoldoende was om aan te nemen dat het bestaan van de
betrokkende onzeker was.88
Ook een enkele verklaring dat iemand is overleden, van iemand die dit niet uit
eigen waarneming verklaart, is onvoldoende om aan te tonen dat iemands bestaan

83

Stb. 1969, 259 (Memorie van Toelichting bij de wet van 3 april 1969, Stb. 1969, 167, afdeling
2, p. 111.
84 Kamerstukken II, 1967, 8346, Memorie van Toelichting bij Invoeringswet Boek 1 nieuw BW,
afdeling 2, p. 111.
85
C.J. van Zeben (red), Parlementaire Geschiedenis van het Nieuwe Burgerlijk Wetboek, boek
1, Deventer: Uitgevers Maatschappij Kluwer, 1981, p. 797.
86
Zie bijvoorbeeld Rb. Den Haag, 20 april 2016, ECLI:NL:RBDHA:2016:4590; Rb. Den Haag,
14 oktober 2013, ECLI:NL:RBDHA:2013:19657; Rb. Groningen, 21 juni 2011,
ECLI:NL:RBGRO:2011:BQ9138.
87 Rb. Den Haag, 15 oktober 2015, ECLI:NL:RBDHA:2015:12132.
88
Rb. Den Haag, 25 mei 2016, ECLI:NL:RBDHA:2016:5892.

33

onzeker is.89 Evenmin is een algemene verwijzing naar een oorlogssituatie
voldoende.90
Een verklaring van rechtsvermoeden van overlijden kan eveneens worden
afgegeven indien er omstandigheden zijn die de dood van een vermiste
waarschijnlijk maken.91 Hiervan is bijvoorbeeld sprake in geval van ‘vermissing
in verband met oorlogsomstandigheden, een natuurramp of een andere ramp’ en
bij ‘vermissing in verband met een scheeps- of vliegtuigongeval’.92 Uit de
jurisprudentie blijkt dat ook een misdrijf aanleiding kan zijn voor een verklaring
van rechtsvermoeden van overlijden.93 In 2012 verklaarde de rechtbank Arnhem
bijvoorbeeld dat er een rechtsvermoeden van overlijden bestond ten aanzien van
een man die in 2009 werd ontvoerd.94 De dood van de man werd als waarschijnlijk
beschouwd, omdat er ondanks alle politieonderzoeken en publicaties in de media
niets meer van hem was vernomen. In 2016 wees de rechtbank Den Haag een
verzoek af van een achtergebleven vrouw, wier man in januari 2014
boodschappen ging doen en niet meer terugkwam. De man heeft dezelfde avond
om 23.00 uur gepind en een aantal dagen later is zijn fiets gevonden bij een
strandopgang. Ondanks verschillende zoektochten onder andere door de familie
en de politie, en de media-aandacht, is er sindsdien niets meer van de man
vernomen. De rechtbank was van oordeel dat ‘niet is komen vast te staan dat
sprake is van omstandigheden die de dood van de vermiste waarschijnlijk maken
in de zin van voormeld artikel [art. 1:413 lid 2 sub 2]. De rechtbank stelt hierbij
voorop dat een beroep op de verkorting van de termijn van vijf jaren slechts in
beperkte gevallen moet worden toegestaan. De rechtbank is van oordeel dat de
vermissing weliswaar zou kunnen worden toegeschreven aan het overlijden van
de vermiste, maar dat een ander scenario, waarbij de vermiste nog in leven is,
gezien de omstandigheden zoals deze uit de stukken en ter terechtzitting naar
voren zijn gekomen, niet kan worden uitgesloten’.95 Verzoekers dienen de
omstandigheden die de dood van een vermiste waarschijnlijk maken voldoende
objectief en concreet te ondersteunen met bewijsmateriaal.96

89

Rb. Den Haag, 4 februari 2013, ECLI: NL:RBDHA:2013:BZ2439; Hof Den Haag, 21 maart
2012, ECLI:NL:GHSGR:2012:BX0622.
90 Rb. Den Haag, 4 februari 2013, ECLI: NL:RBDHA:2013:BZ2439.
91 Art. 1:413 lid 2 sub b; zie ook Kamerstukken II 1999/00, 27117, nr. 3, p. 5.
92 Kamerstukken II 1999/00, 27117, nr. 3, p. 5. Zie bijvoorbeeld Rb. Den Haag, 21 oktober
2013, ECLI:NL:RBDHA:2013:14833.
93
Hof Den Haag, 20 juli 2011, ECLI:NL:GHSGR:2011:BR3896; Hof Amsterdam, 12 januari
2005, ECLI:NL:GHAMS:2005:AU1057.
94 Rb. Arnhem, 12 maart 2012, ECLI:NL:RBARN:2012:BW0482.
95 Rb. Den Haag, 7 september 2016, ECLI:NL:RBDHA:2016:13543.
96 Rb. Den Haag, 22 september 2016, ECLI:NL:RBDHA:2016:11462; Rb. Den Haag, 16
december 2013, ECLI:NL:RBDHA:2013:18702; Rb. Den Haag, 7 oktober 2013,

34

Vóór de wetswijziging in 2002 diende in alle gevallen een termijn van vijf jaar te
zijn verstreken voordat de rechter een verklaring van vermoedelijk overlijden kon
afgeven. Met het oog op de praktische problemen waar achterblijvers tegenaan
liepen, is destijds voorgesteld om deze termijn te verkorten tot één jaar voor
situaties waarin het waarschijnlijk is dat de vermiste is overleden (art. 1:413 lid 2
sub b BW).97 In de overige gevallen waarin het bestaan van een persoon onzeker
is, kunnen achterblijvers na vijf jaar een verzoek indienen (art. 1:413 lid 2 sub a
BW).
Procedure
De rechtbank van de verlaten woonplaats van de vermiste is bevoegd om een
verklaring van vermoedelijk overlijden af te geven. In de situatie dat de vermiste
geen woonplaats in Nederland had, is de Rechtbank Den Haag bevoegd. Zoals
hiervoor reeds opgemerkt (zie paragraaf 1.4.1) is de rechtbank bevoegd in zaken
die de persoon betreffen. Anders dan bij afwezigenbewind, waar het om het
vermogen van de vermiste gaat, dient een verzoek tot het afgeven van een
verklaring van vermoedelijk overlijden gericht te zijn aan de rechtbank.
Belanghebbenden kunnen een verzoek indienen tot het afgeven van een verklaring
van vermoedelijk overlijden. Hieronder valt iedereen die vanuit een
familierechtelijk of erfrechtelijk oogpunt een rechtstreeks belang heeft bij een
dergelijke verklaring. De rechtbank Den Haag oordeelde bijvoorbeeld dat de
bewindvoerder van de vermiste geen belang had zoals bedoeld in artikel 1:413
BW, maar slechts een afgeleid belang.98 In deze zaak was de verzoeker de broer
en de bewindvoerder van de vermiste ten aanzien van de nalatenschap van haar
moeder. Hij stelde dat zijn belang was dat het bewind werd beëindigd en haar
nalatenschap werd verdeeld. De rechter oordeelde dat het verdelen van de
nalatenschap op zich wel een belang als bedoeld in artikel 1:413 BW is. Echter,
de verzoeker had geen direct belang bij de verdeling van de nalatenschap van de
vermiste, omdat hij als broer geen erfgenaam was. Naast belanghebbenden kan
ook het Openbaar Ministerie verzoeken om een verklaring van rechtsvermoeden
van overlijden.99 Daarvoor hoeft geen bijzonder belang van de staat aangevoerd
te worden.

ECLI:NL:RBDHA:2013:14555; Hof Den Haag, 22 juni 2011,
ECLI:NL:GHSGR:2011:BR6594.
97 Kamerstukken II 1999/00, 27117, nr. 3, p. 1.
98 Rb. Den Haag, 19 maart 2012, ECLI:NL:RBSGR:2012:BV9424.
99
Artikel 1:413 lid 3 BW.

35

Verzoekers dienen in hun verzoekschrift voldoende aannemelijk te maken dat er
sprake is van een vermissing en dat aan de voorwaarden van artikel 1:413 BW is
voldaan. Voor het indienen van een dergelijk verzoekschrift dient griffierecht
betaald te worden.100 Vervolgens stelt de rechtbank bij (deel)beschikking vast
tegen welke dag en welk uur de vermiste moet worden opgeroepen (art. 414 lid 1
BW). Deze termijn is minimaal een maand nadat de rechter deze beschikking
heeft afgegeven. De rechter bepaalt op welke wijze de oproeping dient te
geschieden. Dit kan bijvoorbeeld door een advertentie in de media (dit kunnen
ook media zijn in het land waar de vermiste vermoed wordt te verblijven mocht
hij nog in leven zijn). In 2014 behandelde de rechtbank Den Haag een zaak waarin
het ging om een in Congo verdwenen man. De rechter had bepaald dat de
verzoekster een oproep diende te plaatsen in een in de Democratische Republiek
Congo landelijk verschijnend dagblad en in de Nederlandse Staatscourant. De
oproep was wel verschenen in de Nederlandse Staatscourant, maar zij was er niet
in geslaagd om een oproep te plaatsen in Le Potentiel, het enige landelijke dagblad
in Congo. Nu zij hierin niet was geslaagd, werd de zaak aangehouden en kreeg zij
de mogelijkheid om bijna drie maanden later ‘de door haar gestelde bewijsnood
tegen een nader te bepalen terechtzitting ten overstaan van een rechtercommissaris uit deze rechtbank nader te onderbouwen’.101
Indien de vermiste niet verschijnt, noch iemand anders bewijst dat de vermiste
nog in leven is, kan de oproep nog een keer worden herhaald. Vervolgens kan de
rechtbank getuigen horen en overlegging van bewijsstukken gelasten, waarna een
tweede beschikking wordt afgegeven, waarin de verklaring is opgenomen dat het
rechtsvermoeden van overlijden bestaat.
In deze beschikking wordt de dag opgenomen waarop de vermiste vermoed wordt
te zijn overleden.
Tegen een dergelijke beschikking staat hoger beroep open bij het gerechtshof. Dit
kan door belanghebbenden (die in eerste aanleg als belanghebbende zijn
aangemerkt) binnen een termijn van drie maanden.
Op het moment dat de beschikking, waarin de verklaring van rechtsvermoeden
van overlijden is opgenomen, in kracht van gewijsde is gegaan, zendt de
100 Er is immers geen uitzondering gemaakt in art. 4 Wet Griffierechten Burgerlijke Zaken en

uit 1:413-1:417 BW blijkt evenmin dat sprake is van een uitzondering. De hoogte van het
griffierecht ligt tussen de €78 en €287 (bijlage behorend bij Wet Griffierechten Burgerlijke
Zaken). De rechtbank heeft op grond van art. 1:414 lid 4 BW wel de bevoegdheid om de kosten
die de verzoeker heeft gemaakt voor het uitlokken van de verklaring van vermoedelijk
overlijden, ten laste van het vermogen van de vermiste te brengen. Het gaat dan om
advocaatkosten en kosten van advertenties ter zake van de oproepingen.
101
Rb. Den Haag, 13 oktober 2014, ECLI:NL:RBDHA:2014:13736.

36

verantwoordelijke griffier een afschrift van de beschikking aan de ambtenaar van
de burgerlijke stand.102 De ambtenaar maakt een akte van inschrijving op, die in
overeenstemming is met de beschikking. De akte vormt dwingend bewijs dat de
vermiste op de vermelde dag is overleden.
Rechtsgevolgen en terugkeer
In beginsel treden nadat de akte van inschrijving is opgemaakt dezelfde gevolgen
in als wanneer iemand is overleden. Dit betekent bijvoorbeeld dat de nalatenschap
openvalt. Ter bescherming van de belangen van de vermiste, zijn hier echter een
aantal uitzonderingen op gemaakt, voor de (uitzonderlijke) situatie dat de
vermiste terugkeert.
Ten aanzien van erfgenamen en legatarissen van de overleden verklaarde vermiste
zijn deze restricties opgenomen in artikel 1:418 BW. Zij zijn verplicht om bij de
kantonrechter zekerheid te stellen voor hetgeen zij moeten afdragen aan de
vermiste, indien hij terugkeert. Daarnaast moeten erfgenamen, na de
inbezitneming, een boedelbeschrijving opmaken en zijn er restricties ten aanzien
van de rechtshandelingen die zij mogen verrichten. Registergoederen mogen niet
vervreemd of bezwaard worden, tenzij de kantonrechter hiervoor toestemming
heeft gegeven. Verder is bepaald dat goederen niet mogen worden verkwist en dat
daaruit geen bovenmatige giften mogen worden gedaan. De verdeling van de
nalatenschap dient bij authentieke akte te geschieden, waaruit duidelijk moet
blijken wat aan de legatarissen of andere gerechtigden is uitgekeerd. Deze
verplichtingen eindigen uiterlijk vijf jaar nadat de akte van inschrijving (van het
rechtsvermoeden van overlijden) is opgemaakt. De rechtbank die de verklaring
van rechtsvermoeden van overlijden afgeeft, kan afhankelijk van de
omstandigheden van het geval bepalen dat een of meerdere van deze
verplichtingen komen te vervallen.
Ten aanzien van de gevolgen voor een eventueel huwelijk of geregistreerd
partnerschap zijn ook enkele uitzondingen opgenomen (art. 1:421 BW).
Bovenstaande verplichtingen voor erfgenamen en legatarissen zijn, op de
zekerheidstelling na, eveneens van toepassing op de echtgenoot of geregistreerde
partner die door de afwikkeling van het huwelijksvermogen, goederen ontvangt.
In beginsel eindigt het huwelijk door de dood, op de dag die is vermeld in de akte
van het vermoeden van overlijden. Het is mogelijk om ten aanzien van de
vermoedelijke dag van overlijden tegenbewijs te leveren. Als vast komt te staan

102 Ofwel de ambtenaar van de burgerlijke stand van de plaats van de verlaten woonplaats, of

indien de vermiste in het buitenland woonde, van de gemeente Den Haag. Zie art. 1:417 BW.

37

dat de vermiste later is overleden, eindigt het huwelijk vanaf de werkelijke dag.103
Keert de vermiste terug, dan is het huwelijk niet beëindigd (door de dood) en is
het dus nog in stand, mits de achtergebleven echtgenoot niet is hertrouwd. Is de
achtergebleven echtgenoot wel hertrouwd, en blijkt de vermiste nog in leven te
zijn geweest ten tijde dat het nieuwe huwelijk is voltrokken, dan is het eerdere
huwelijk niet beëindigd door de dood, maar door het nieuwe huwelijk (art. 1:149
sub b BW). Deze regeling heeft ter discussie gestaan tijdens de parlementaire
behandeling die voorafging aan de wetswijzigingen in 2002, maar is op advies
van de Raad van State in stand gebleven. De verplichting om verlof aan te vragen
voor een nieuw huwelijk/geregistreerd partnerschap, is met deze wetswijzigingen
wel komen te vervallen.104 Een vermiste die achteraf nog in leven bleek te zijn op
het moment dat er een kind is geboren, terwijl de moeder na de geboorte opnieuw
is gehuwd, verkrijgt niet van rechtswege het ouderschap over dit kind (artikel
1:425 BW). Het huwelijk wordt geacht ontbonden te zijn op het moment dat
vermeld staat in de akte. In de situatie dat de moeder niet is hertrouwd, is artikel
1:199 sub b BW van toepassing. Hierin is bepaald dat de echtgenoot of
geregistreerde partner van rechtswege de vader wordt van een kind dat binnen 306
dagen voor de geboorte van het kind is overleden, ook al is dus die echtgenoot
vermist.
1.5.2 Doodverklaring zonder termijn
Voorwaarden
Op grond van artikel 1:426 lid 1 BW kan de rechtbank een persoon doodverklaren,
indien alle omstandigheden in aanmerking genomen het overlijden van iemand
als zeker kan worden beschouwd, maar het lichaam van een vermist persoon niet
is teruggevonden. Hiervan is bijvoorbeeld sprake nadat een schip vergaan is en de
opvarenden niet zijn teruggevonden105, of in geval van een vliegtuigongeluk,
zoals de MH-17 ramp in juli 2014.106 Vereist is dat de vermissing in Nederland
heeft plaatsgevonden, de reis heeft plaatsgevonden met een Nederlands schip of
vliegtuig, de vermiste Nederlander was, of de vermiste zijn woon- of verblijfplaats
in Nederland had.
Vereist is dus dat het overlijden van iemand als zeker kan worden beschouwd. De
Memorie van Toelichting uit 1977-1978 geeft aan dat dit bijvoorbeeld het geval
is bij “vliegtuigrampen, maar ook [bij] ongelukken in de bergsport, lawines en

103 Kamerstukken II, 27117, nr. 3.
104 Kamerstukken II, 27117, nr. 3.
105 Zie bijvoorbeeld Rb. Den Haag, 23 februari 2015, ECLI:NL:RBDHA:2015:2474.
106

Rb. Den Haag, 25 augustus 2014, ECLI:NL:RBDHA:2014:13375

38

aardbevingen”.107 Ook kan worden gedacht aan explosies in bedrijven, branden
in een hotel en dergelijke ongevallen.108 Recente voorbeelden zijn vermisten die
zich hadden aangesloten bij de gewapende strijd van de Islamitische Staat (IS).
De rechtbank Den Haag verklaarde dat een vermiste was overleden, nadat uit
DNA-onderzoek bleek dat hij betrokken was bij een zelfmoordaanslag in Irak.
Het bewijs werd onderbouwd door een overgelegd proces-verbaal, waarin stond
dat het Landelijk Internationaal Rechtshulp Centrum, door tussenkomst van
Interpol, schriftelijke informatie en een DNA-profiel had ontvangen. Daarnaast
liep er een strafrechtelijk onderzoek en zijn er videoboodschappen en
telefoongesprekken verzameld, waarin de vermiste aangaf zich te hebben
aangesloten bij de Islamitische Staat.109 Ook in een andere zaak beschouwde de
rechtbank het overlijden van een IS-strijder als zeker. De rechtbank baseerde dit
op verklaringen van een vriend en de vrouw van de vermiste, en nadat foto’s en
videobeelden waren overgelegd van zijn overlijden en zijn begrafenis. Het
Openbaar Ministerie (OM) is echter in hoger beroep gekomen tegen deze
beslissing. Naast de ontvankelijkheid van het OM, stond ook de vraag voor of het
overlijden van de vermiste als zeker kon worden beschouwd. Het hof overwoog
dat voor de toepassing van artikel 1:426 BW zeer strenge eisen gelden. Het hof
oordeelde dat de motivering van de rechtbank onvoldoende was, nu er geen
controleerbare documenten, getuigenverklaringen, DNA-onderzoeken of andere
originele bewijsstukken waren waaruit kon worden geconcludeerd dat het
overlijden van de vermiste als zeker kon worden beschouwd.110
Anders dan voor een verklaring van rechtsvermoeden van overlijden, kan een
verklaring van overlijden direct verzocht worden en is het niet noodzakelijk dat
er eerst een bepaalde termijn verstreken is.
Procedure
De rechtbank Den Haag is exclusief bevoegd in artikel 1:426 BW-zaken.111 Nadat
een belanghebbende of het openbaar ministerie het verzoek heeft ingediend,
beoordeelt de rechtbank of aan de voorwaarden is voldaan, en als dit het geval is,
dan geeft zij in een beschikking een verklaring van overlijden af. De beschikking
dient behalve de personalia van de vermiste en zo mogelijk de plaats van het
overlijden, ook de dag en eventueel het uur van het overlijden te vermelden.
Indien de dag van het overlijden onbekend is, stelt de rechtbank de datum vast,

107

Kamerstukken II¸14883 (R 1082), nr. 2, Trb. 1968, 102, p. 5.

108 Kamerstukken II¸14883 (R 1082), nr. 2, Trb. 1968, 102, p. 5.
109 Rb. Den Haag, 14 december 2015, ECLI:NL:RBDHA:2015:16261.
110 Hof Den Haag, 21 juni 2017, ECLI:NL:GHDHA:2017:2031.
111

Art. 267 Rv.

39

waarbij rekening wordt gehouden met alle bewijzen en aanwijzingen omtrent de
omstandigheden waaronder, of het tijdstip waarop het overlijden moet hebben
plaatsgevonden (art. 1:427 BW).
De verantwoordelijke griffier stuurt de beschikking op naar de ambtenaar van de
burgerlijke stand van de gemeente Den Haag, die van de beschikking een akte van
inschrijving opmaakt en in het register van overlijden opneemt. Deze akte van
inschrijving van de beschikking heeft dezelfde werking als een ‘gewone’ akte van
overlijden, dus in de zin van art. 1:19f lid 1 BW.
Rechtsgevolgen en terugkeer
De rechtsgevolgen van een verklaring van overlijden zijn in beginsel hetzelfde als
wanneer iemand overlijdt. Om de belangen van de vermiste te beschermen
voorziet de wet echter in een regeling voor de situatie waarin iemand terugkeert.
Op grond van artikel 1:430 BW is een aantal artikelen (die van toepassing zijn in
geval een verklaring van rechtsvermoeden van overlijden is afgegeven) van
overeenkomstige toepassing verklaard. Hierdoor is eenieder die goederen van de
vermiste en overleden verklaarde persoon in zijn bezit of onder zijn bewind heeft,
verplicht om rekening en verantwoording af te leggen en dient deze de
desbetreffende goederen af te geven aan de vermiste (art. 1:422 BW). Indien
binnen vijf jaar blijkt dat de akte onjuist was, hoeven degenen die te goeder trouw
vruchten van de nalatenschap hebben genoten, slechts de helft hiervan terug te
geven. Als na tien jaar de onjuistheid van de akte wordt bewezen, dienen slechts
de dan nog aanwezige goederen te worden afgegeven (art. 1:423 BW). De
verjaringstermijn is twintig jaar nadat de akte is opgemaakt. Ook artikel 1:425
BW, ten aanzien van de staat van kinderen die vóór het nieuwe huwelijk zijn
geboren, is van overeenkomstige toepassing verklaard. Anders dan bij een
verklaring van rechtsvermoeden van overlijden, zijn erfgenamen en legatarissen
van de vermiste niet verplicht om zekerheid te stellen voor hun deel van de
nalatenschap. Een achtergebleven echtgenoot hoeft evenmin zekerheid te stellen
voor de goederen die ontvangen zijn na de ontbinding van de
huwelijksgemeenschap of een verrekenbeding. Deze bepalingen zijn immers niet
van overeenkomstige toepassing.

40

2. BELGIË
2.1 Regelgeving en definitie
Het Belgische Burgerlijk Wetboek (hierna: BBW) geeft in het personen- en
familierecht een regeling in titel IV ‘Afwezigen’ die handelt over een vermoeden
van afwezigheid (afdeling I) en een verklaring van afwezigheid (afdeling II). De
term vermisten wordt in de wet niet als zodanig gebruikt; in plaats daarvan
hanteert de wetgever de term afwezigheid. De oorspronkelijke regeling stamt uit
de tijd van Napoleon, maar is in 2007 vervangen door een compleet nieuwe
regeling.112 De aanleiding was onder meer de tsunamiramp in Zuidoost-Azië in
2004 en de aanslagen in New York in 2001, omdat daardoor naar voren kwam dat
de toen bestaande wetgeving op een aantal punten tekortschoot.113 Bij het
ontwerpen van de nieuwe wetgeving stond het vinden van een balans tussen de
rechten van de verdwenen personen en de rechten van degenen die op terugkeer
wachten voorop.114 De problemen met de oude wetgeving waren velerlei, zoals
een ingewikkelde procedure met drie verschillende fases die door achterblijvers
doorlopen moesten worden. De problemen waarmee achterblijvers
geconfronteerd werden onder de oude wet betroffen daarnaast moeilijkheden in
verband met de ontbinding van het huwelijk en hertrouwen, het openvallen van
de nalatenschap van de afwezige, gezag over kinderen, de uitbetaling van de
levensverzekering en het overlevingspensioen. Voor de erfgenamen van de
vermiste golden verschillende termijnen uiteenlopend van 35 tot 100 (!) jaar
voordat zij definitief bezit konden nemen van de goederen uit de nalatenschap.115
Ook in de literatuur werd de toenmalige regeling sterk bekritiseerd.116 Daarom
werd een eenvoudigere procedure met slechts twee fases voorzien, een fase met
een vermoeden van afwezigheid en een fase met de verklaring van afwezigheid,
112

Wet van 9 mei 2007 tot wijziging van diverse bepalingen betreffende de afwezigheid en de
gerechtelijke verklaring van overlijden; Wet van 10 mei 2007 tot wijziging van sommige
bepalingen van het Gerechtelijk Wetboek betreffende de afwezigheid en de gerechtelijke
verklaring van overlijden; R. Dekkers & A. Wylleman, Handboek burgerlijk recht. I: Personen
en familierecht, Antwerpen: Intersentia, 2009, p. 51.
113
Belgische Senaat, 2006/07, 7 maart 2007, 3 – 1792/5, Verslag namens de Commissie voor
de Justitie uitgebracht door de Heer Mahoux, p. 2; Belgische Senaat, 2006-2007, 17 april 2007,
0614/013, Verslag namens de Commissie voor de Justitie uitgebracht door de Heer Mahoux, p.
2.
114 Belgische Senaat, 2006/07, 7 maart 2007, 3 – 1792/5, Verslag namens de Commissie voor
de Justitie uitgebracht door mevrouw Marie-Christine Marghem, p. 3.
115
Belgische Senaat, 2006/07, 7 maart 2007, 3 – 1792/5, Verslag namens de Commissie voor
de Justitie uitgebracht door de Heer Mahoux, p. 3.
116 W. Pintens, Familiaal vermogensrecht, Antwerpen: Intersentia, 2010, p. 723; Y.-H. Leleu,
‘Enkele opmerkingen over afwezigen en vermisten en over de gerechtelijke verklaring van
overlijden’, Rechtskundig Weekblad, 1994-1995, nr. 19, p. 641-644; F. Swennen, Het personenen familierecht, Een Benadering in Context, Antwerpen-Oxford: Intersentia, 2017, p. 59.

41

die geldt als een overlijden. De termijnen voor deze procedures zijn verkort en
ook de termijnen voor erfgenamen zijn sterk ingekort. Daarnaast zijn bepalingen
ingevoerd over de terugkeer van de afwezige persoon.
Het Belgische recht kent twee fases: een vermoeden van afwezigheid en een
verklaring van afwezigheid. Een vermoeden van afwezigheid kan door de rechter
worden uitgesproken en is erop gericht om met name de vermogensrechtelijke
belangen van de afwezige te behartigen. De afwezige wordt in die periode als
levend aangemerkt. Een verklaring van afwezigheid kan door de rechter worden
uitgesproken na verloop van tijd en heeft alle gevolgen van een ‘gewoon’
overlijden. Daarnaast is er een alternatief voor die gevallen waarin het overlijden
van de afwezige als zeker kan worden beschouwd. In dat geval kan de rechter een
verklaring van overlijden uitspreken waarvoor kortere termijnen gelden dan voor
een verklaring van afwezigheid. Ook de verklaring van overlijden leidt tot een
wijziging van de status naar overleden.
Er is geen definitie van vermiste, omdat het Belgische recht de term vermist niet
als zodanig gebruikt. De wet hanteert het begrip ‘afwezigheid’. In de literatuur
spreekt men wel van vermissing.117 Artikel 112 lid 1 BBW zet de voorwaarden
uiteen voor het vermoeden van afwezigheid:
1) Een persoon is gedurende meer dan drie maanden niet meer verschenen
in zijn woon- of verblijfplaats;
2) Men heeft van hem gedurende ten minste drie maanden geen bericht
ontvangen;
3) Waaruit onzekerheid voortvloeit over zijn leven of dood.
In dat geval kan de vrederechter het vermoeden van afwezigheid vaststellen.
Afwezigheid gaat dus om een persoon die spoorloos is verdwenen, zonder dat
men weet of de betrokkene nog in leven is.118 Uit de parlementaire stukken blijkt
dat ook de minister deze definitie als uitgangspunt neemt.119

117

W. Pintens, Familiaal vermogensrecht, Antwerpen: Intersentia, 2010, p. 72; Y.-H. Leleu,
‘Enkele opmerkingen over afwezigen en vermisten en over de gerechtelijke verklaring van
overlijden’, Rechtskundig Weekblad, 1994-1995, nr. 19, p. 641-644;
118 R. Dekkers, Handboek burgerlijk recht deel I, Antwerpen-Oxford:Intersentia, 2009, p. 50.
119
W. Pintens, Familiaal Vermogensrecht, Antwerpen-Oxford: Intersentia, 2010, p. 726.

42

2.2 Regelingen bij vermissing
2.2.1 Vermogensrechtelijke gevolgen
Voorwaarden voor bewind
De wet kent een uitgebreide, specifieke regeling ter behartiging van de
vermogensrechtelijke belangen van vermisten. Dit geldt voor gevallen waarin de
rechter een vermoeden van afwezigheid heeft uitgesproken. In die gevallen
moeten de vermogensrechtelijke belangen van de afwezige worden behartigd
door een ander. Als de afwezige een ander een algemene volmacht heeft verleend,
treedt deze op als diens belangenbehartiger. Is dat niet het geval, dan benoemt de
rechter een gerechtelijk bewindvoerder die het bewind over het vermogen voert
(art. 113 e.v. BBW).
De groep voor wie een regeling voor de afwezigheid geldt, is groter dan alleen de
groep die vermist is. Ook voor personen die niet vermist zijn, en van wie wel
bekend is waar zij zijn, maar die niet in staat zijn het beheer over hun vermogen
te regelen, is de regeling van het afwezigenbewind van belang. Voor de groep
vermisten zal doorgaans gelden dat zij door hun afwezigheid niet in staat zijn hun
vermogensrechtelijke zaken (goed) te regelen. Het afwezigenbewind kan dan van
toepassing zijn.
Procedure
In het geval iemand afwezig is in de zin van art. 112 BBW, kan de vrederechter
op verzoek een vermoeden van afwezigheid van de vermiste vaststellen. Wordt
een dergelijk verzoek ingediend, dan wordt het OM gehoord en wint de procureur
des Konings inlichtingen in over de vermiste bij de achterblijvers. Het kan gaan
om de echtgenoot, de samenwonende partner, maar ook om bloed- en
aanverwanten tot in de vierde graad van de betrokkene (artikel 1127 Gerechtelijk
Wetboek).120 Op die manier kan worden nagegaan of aan de voorwaarden voor
toewijzing van het verzoek is voldaan, waaronder dat de vermiste sinds drie
maanden niet thuis is geweest en dat in die tijd niets meer van hem/haar is
vernomen. Deze naasten worden ook door de griffier bij gerechtsbrief opgeroepen
en worden op die wijze partij in het geding, tenzij zij zich daartegen verzetten.121
Ze kunnen persoonlijk op de zitting verschijnen en vragen om gehoord te worden.
Ze kunnen hun opmerkingen schriftelijk vóór de dag van de zitting aan de rechter
mededelen (artikel 1127 Gerechtelijk Wetboek). De vrederechter stelt vervolgens
vast of aan de voorwaarden van art. 112 BBW is voldaan en kan dan al dan niet
een vermoeden van afwezigheid uitspreken.
120 R. Dekkers, Handboek burgerlijk recht deel I, Antwerpen-Oxford: Intersentia, 2009, p. 51.
121

R. Dekkers, Handboek burgerlijk recht deel I, Antwerpen-Oxford: Intersentia, 2009, p. 51.

43

De benoemingsbeschikking van een bewindvoerder wordt gepubliceerd in het
Belgisch Staatsblad en twee lokale dagbladen, aldus artikel 113 lid 3 BBW. Dit
doet de griffier van de rechtbank en is dus niet de verantwoordelijkheid van de
achterblijvers.
Bewindvoerder
Op grond van de wet (artikel 113 lid 1 BW) wijst de vrederechter ambtshalve een
gerechtelijk bewindvoerder aan. Deze heeft tot taak om tijdens de periode van
vermoeden van afwezigheid, het vermogen van de afwezige te beheren. Daarbij
dient hij de aard en de samenstelling van de te beheren goederen in acht te nemen.
De benoeming van een bewindvoerder geschiedt overigens enkel wanneer er niet
al een algemene gevolmachtigde is aangewezen door de vermoedelijk afwezige
(artikel 113 BBW).
In deze fase gaat het om het behoud van de rechtspositie van de afwezige; in de
volgende fase – bij een verklaring van afwezigheid – staan de belangen van de
achterblijvers op de voorgrond.122
Gevolgen van bewind
Het ‘afwezigen-bewind’ lijkt sterk op het bewind van de voorlopig bewindvoerder
die aangesteld wordt om de goederen te beheren van personen die daar omwille
van hun gezondheidstoestand geheel of ten dele niet in staat zijn.123 De
gerechtelijk bewindvoerder heeft tot taak de goederen van de vermoedelijk
afwezige te beheren als een goed huisvader. Hij kan zich in zijn beheer laten
bijstaan door een of meer personen die onder zijn verantwoordelijkheid
optreden.124
Artikel 115 lid 3 BBW schrijft voor dat de gerechtelijk bewindvoerder de
vermoedelijk afwezige vertegenwoordigt bij alle rechtshandelingen. Dat geldt
ook voor vertegenwoordiging in juridische procedures, ongeacht of dit als eiser
of als verweerder is. Dit is slechts anders wanneer de echtgenoot van de
vermoedelijk afwezige gemachtigd is om alleen te handelen overeenkomstig
artikel 220 lid 2 BBW of artikel 1420 BBW. De bewindvoerder heeft aldus een
algemene vertegenwoordigingsbevoegdheid (artikel 115 lid 3 BBW). De rechter
kan in zijn uitspraak anders bepalen.

122 Y.-H. Leleu, Droits des personnes et des familles, Brussel: Larcier, 2010, p. 49; W. Pintens,

Familiaal vermogensrecht, Antwerpen: Intersentia, 2010, p. 727.
123 R. Dekkers, Handboek burgerlijk recht deel I, Antwerpen-Oxford: Intersentia, 2009, p. 53.
124
R. Dekkers, Handboek burgerlijk recht deel I, Antwerpen-Oxford: Intersentia, 2009, p. 53.

44

Toezicht
Op verschillende manieren tracht de wetgever de kwetsbare vermogensrechtelijke
belangen van de vermiste te waarborgen: de rechter kan maatregelen nemen om
in te grijpen (waaronder het einde van het bewind uitspreken) en voor bepaalde
vertegenwoordigingshandelingen is voorafgaande toestemming van de rechter
nodig. Daarnaast zijn maatregelen voorzien die het toezicht door de rechter
mogelijk maken, zoals de plicht van de bewindvoerder bij aanvang een verslag in
te leveren van de vermogensrechtelijke stand van zaken van de vermiste, alsmede
een plicht tot het jaarlijks rekenschap afleggen bij de rechter. Hierna worden deze
verschillende mechanismen toegelicht.
Te allen tijde kan de vrederechter, ambtshalve of op verzoek van elke
belanghebbende, van de bewindvoerder zelf of van de procureur des Konings, het
bewind doen eindigen, wijzigen of de bewindvoerder vervangen. Dit blijkt uit
artikel 113 lid 2 BBW.
Binnen een maand na de aanvaarding van zijn taak als bewindvoerder levert hij
bij de vrederechter een verslag in over de vermogenstoestand van de vermoedelijk
afwezige (artikel 114 lid 1 BBW). Daarnaast is de bewindvoerder jaarlijks
rekenschap verschuldigd aan de vrederechter inzake het beheer over het vermogen
van de afwezige. Dit geschiedt door overlegging van een schriftelijk verslag
(artikel 114 lid 1 BBW). De wet bevat een opsomming van de gegevens die daarin
minimaal moeten staan, waaronder inkomsten en uitgaven van het afgelopen jaar.
Verder blijkt uit artikel 114 lid 1 sub 3 tweede zin BBW, dat de vrederechter,
indien hij dat nodig acht, waarborgen kan eisen van de gerechtelijk
bewindvoerder, hetzij bij zijn benoeming, hetzij gedurende de uitoefening van
zijn mandaat.
Alle gelden en tegoeden blijven op naam staan van de afwezige.125 Artikel 115 lid
4
BBW
bepaalt
dat
onverminderd
het
eventueel
bestaande
huwelijksvermogensstelsel tussen de vermoedelijk afwezige en de gerechtelijk
bewindvoerder, de gelden en de goederen van de vermoedelijk afwezige volledig
en duidelijk worden afgescheiden van het persoonlijk vermogen van de
bewindvoerder. Banktegoeden van de vermoedelijk afwezige worden op zijn
naam ingeschreven.
Voor belangrijke handelingen en ingeval van tegenstijdigheid van belangen, is
een bijzondere volmacht vereist van de vrederechter (artikel 115 lid 2 en 3 BBW).
De algehele vertegenwoordigingsbevoegdheid wordt hierdoor dus met een open
geformuleerde norm (tegenstrijdigheid van belangen) beperkt.
125

R. Dekkers, Handboek burgerlijk recht deel I, Antwerpen-Oxford: Intersentia, 2009, p. 53.

45

In de wet is vastgelegd dat de gerechtelijk bewindvoerder bepaalde
vertegenwoordigingshandelingen uitsluitend krachtens een bijzondere
machtiging van de vrederechter kan verrichten.126 Het gaat om:
1) Het in rechte vertegenwoordigen als eiser, met uitzondering van bepaalde
handelingen;127
2) De roerende en onroerende goederen van de vermoedelijk afwezige
vervreemden;
3) Leningen aangaan en hypotheken toestaan alsook toestemming geven tot
het doorhalen van een hypothecaire inschrijving, met of zonder kwijting,
en tot de overschrijving van een bevel tot uitvoerend beslag zonder
betaling;
4) Berusten in een vordering betreffende onroerende rechten;
5) Een nalatenschap, een algemeen legaat of een legaat onder algemene titel
verwerpen of aanvaarden, wat slechts onder voorrecht van
boedelbeschrijving kan geschieden;
6) Een schenking of een legaat onder bijzondere titel aanvaarden;
7) Een pachtovereenkomst of een handelshuurovereenkomst sluiten alsook
een handelshuurovereenkomst hernieuwen en een huurovereenkomst
voor een duur van meer dan negen jaar sluiten;
8) Het aankopen van onroerend goed.
Terugkeer
Wanneer de vermoedelijk afwezige terugkeert, kan hij derdenverzet instellen
tegen het vonnis waarbij de rechtbank van eerste aanleg het vermoeden van
afwezigheid heeft vastgesteld (artikel 117 lid 1 BBW). Op initiatief van de
betrokkene, de gerechtelijk bewindvoerder, van de procureur des Konings en van
iedere belanghebbende kan de vrederechter actie ondernemen. Ook kan hij een
dergelijke beslissing ambtshalve uitspreken. De vrederechter beëindigt het
mandaat van de gerechtelijk bewindvoerder. De vermoedelijk afwezige krijgt zijn
goederen weer terug, die tijdens de periode van vermoedelijke afwezigheid voor
zijn rekening werden beheerd of verworven door de bewindvoerder. Artikel 117
BBW verklaart nog dat de intussen door de bewindvoerder dan wel notaris
verrichte beheersmaatregelen hem kunnen worden tegengeworpen, behalve als er
sprake is van bedrog.

126 Deze opsomming volgt uit artikel 115 lid 3 sub 1, 2, 3, 4, 5, 6, 7, 8 en 9 BW.
127

Daaronder vallen rechtsplegingen en handelingen met betrekking tot huurcontracten;
bewoning zonder akte of bewijs; handelingen bedoeld in de artikelen 1187, tweede lid, 1193bis
en 1225 van het Ger. W.

46

In al deze bovengenoemde gevallen maakt de vrederechter bij gemotiveerde
beschikking een einde aan het bewind. Binnen 30 dagen na deze beschikking
maakt de gerechtelijk bewindvoerder zijn eindverslag over aan de griffie.
De vermoedelijke afwezigheid eindigt wanneer de afwezige terugkeert en
derdenverzet instelt, door het uitspreken door de rechter van een verklaring van
afwezigheid, wanneer er duidelijkheid ontstaat over het overlijden van de
vermiste of wanneer de rechter de vermiste gerechtelijk overleden verklaart. Als
de betrokkene terugkeert maakt de bewindvoerder een verslag op. Komt de
vermoedelijke afwezigheid tot een einde door een verklaring van afwezigheid,
overlijden, of een gerechtelijke verklaring van overlijden dan moet er naast het
verslag ook nog een inventaris van roerende en onroerende zaken die onderdeel
zijn van het gemeenschappelijk vermogen van de echtgenoten worden
opgesteld.128 Voor wettelijk samenwonenden geldt een vergelijkbare regeling
(artikel 1478 BBW).
2.2.2 Erfrechtelijke gevolgen
Met name op het terrein van het erfrecht zijn belangrijke veranderingen
doorgevoerd met de nieuwe wetgeving uit 2007. Voor die tijd gold een
ingewikkelde procedure met zeer lange termijnen. Nu geldt in gevallen waarin
een vermiste persoon gerechtigd is tot een nalatenschap die tijdens zijn vermissing
openvalt, dat de andere belanghebbenden in de nalatenschap zich tot de rechtbank
in eerste aanleg moeten wenden om ofwel een vermoeden van afwezigheid, ofwel
een verklaring van afwezigheid te verzoeken.129 Wanneer een vermoedelijk
afwezige een bewindvoerder heeft, dan is de bewindvoerder gehouden de
erfrechtelijke belangen van de afwezige in de nalatenschap van een derde te
behartigen (artikel 116 BBW). Indien er geen bewindvoerder is aangewezen (en
er evenmin een algemeen gevolmachtigde is) gaat de rechtbank over tot het
aanwijzen van een notaris die de belangen van de vermiste moet
vertegenwoordigen.
Met deze regelgeving zijn de rechten van de vermiste beter beschermd en staat
zijn deel van de erfenis doorgaans onder bewind, maar het kan wel leiden tot een
verzwaring van vereffening van de nalatenschap. Dit past echter, aldus de
128

R. Dekkers, Handboek burgerlijk recht deel I, Antwerpen-Oxford: Intersentia, 2009, p. 55.
In het notariaat is men op dit punt kritisch, vanwege het feit dat onder het oude recht de
eventuele rechten van de afwezige bij de delen van de andere gerechtigden kwamen. Dat is
onder het nieuwe recht niet meer zo, zie W. Pintens, Familiaal vermogensrecht, Antwerpen:
Intersentia, 2010, p. 745 en M. Puelinckx-Coene, Erfrecht, Deel 1, Openvallen en toewijzing
van de nalatenschap, erfovereenkomsten, reserve en inbreng, Antwerpen: Kluwer, 2011, p. 70.
129

47

Belgische auteur Leleu, bij het achterliggende idee van de hervorming van de wet
en moedigt familieleden aan om een verzoek tot een vermoeden van afwezigheid
aan te vragen.130
Zolang voor de vermiste ‘slechts’ een vermoeden van overlijden is uitgesproken,
geldt de vermiste als levend en wordt zijn vermogen intact gelaten. Potentiële
erfgenamen van de vermiste hebben aldus pas aanspraken als een verklaring van
afwezigheid is uitgesproken (zie hierna).
2.2.3 Familierechtelijke gevolgen
Echtscheiding
Voor de relatie van de vermiste met de achterblijver gelden niet direct gevolgen
door het uitspreken door de rechter van het vermoeden van afwezigheid. Het
huwelijk of de wettelijke samenwoning blijft bestaan. Ook het
huwelijksvermogensregime waarin de echtgenoten gehuwd zijn, blijft intact en
rechten en plichten lopen door. Wel zijn er enige bijzondere regels. Artikel 214
voorziet in regels met betrekking tot het bepalen van de echtelijke verblijfplaats,
en artikel 220 BBW geeft de mogelijkheid aan de achterblijvende echtgenoot om
zich door de familiebank te laten machtigen om de in artikel 215 bedoelde
handelingen te verrichten. Artikel 215 BBW geeft de beschikkingsregels met
betrekking tot de rechten die een echtgenoot bezit op het onroerend goed dat het
gezin tot voornaamste woning dient. Daarbij kan het bijvoorbeeld gaan om een
handeling als het bezwaren van de echtelijke woning met een hypotheek of het
beschikken over de inboedel. Dit alles geldt blijkens artikel 1477 BBW ook voor
de wettelijk samenwonende partner.
De achterblijvende partner kan echtscheiding verzoeken, maar dat is doorgaans
niet in zijn voordeel. Hertrouwen is pas mogelijk na echtscheiding of nadat het
huwelijk eindigt door een verklaring van overlijden.
Afstamming
Was de afwezige gehuwd, dan geldt dat kinderen die geboren worden 300 dagen
nadat de rechter het vermoeden van afwezigheid heeft uitgesproken, niet meer
worden aangemerkt als zijn kinderen (art. 316 BBW).131

130

Y.-H. Leleu, Droits des personnes et des familles, Brussel: Larcier, 2010, p. 51.
Art. 315 BBW: ‘Het kind dat geboren is tijdens het huwelijk of binnen 300 dagen na de
ontbinding of de nietigverklaring van het huwelijk, heeft de echtgenoot tot vader. Deze regel
geldt niet wanneer (uit een beslissing houdende vaststelling van het vermoeden van
afwezigheid) blijkt dat het kind geboren is meer dan 300 dagen na de verdwijning van de
echtgenoot, onverminderd de rechten van de te goeder trouw handelende derden.’
131

48

Gezag
Er is geen specifieke regeling met betrekking tot de kinderen die onder gezag
stonden van de vermiste. De gewone regels gelden en dat houdt in dat als de
vermiste de enige beschikbare ouder was die het gezag uitoefende, voorzien moet
worden in de voogdij over de minderjarigen (art. 125 BBW). Is er nog een andere
ouder, dan oefent die het gezag alleen uit (art. 375 BBW).
2.2.4 Beleid bij vermissing
Voor zover kon worden nagegaan, is er geen specifiek beleid gericht op de
achterblijvers van de vermisten. De Belgische overheid heeft wel een website met
zeer summiere informatie voor achterblijvers.132 Hierbij speelt vermoedelijk een
rol dat het slechts om een zeer beperkt aantal gevallen per jaar gaat en er daardoor
weinig ervaring is. Achterblijvers kunnen zelf verschillende stappen zetten,
waarbij een verzoek om een vermoeden van afwezigheid in eerste instantie voor
de hand ligt. In dat kader kan een gerechtelijk bewindvoerder worden benoemd
die de vermogensrechtelijke belangen behartigt. Er is, voor zover kon worden
nagegaan, geen specifieke (overheids)informatie beschikbaar voor achterblijvers
en evenmin is er een (door de overheid gefinancierde) instantie waar
achterblijvers terecht kunnen voor bijstand/hulp.
Uit de literatuur komen geen specifieke knelpunten naar voren met betrekking tot
de bescherming van achterblijvers; benadrukt wordt juist dat de nieuwe wetgeving
van 2007 veel beter dan de oude wetgeving recht doet aan hun positie.133
2.3 Regelgeving doodverklaring
Er kan een onderscheid gemaakt worden tussen gevallen waarin het overlijden
zeker is en die situaties waarin dat niet het geval is. Is het overleden als zeker te
beschouwen, dan kan een gerechtelijke verklaring van overlijden gevraagd
worden (zie hieronder). Hierna worden eerst die gevallen behandeld waarin het
overlijden niet zeker is, waarin een verklaring van afwezigheid gevraagd kan
worden.

2.3.1 Doodverklaring met termijn

132

Zie de website: https://www.belgium.be/nl/familie/overlijden/vermiste_personen (laatst
geraadpleegd op 29 september 2017).
133 F. Swennen, Het personen- en familierecht, Een Benadering in Context, Antwerpen-Oxford:
Intersentia, 2017, p, 59, par. 3; Y.-H. Leleu, Droits des personnes et des familles, Brussel:
Larcier, 2010, p. 48; R. Dekkers, Handboek burgerlijk recht deel I, Antwerpen-Oxford:
Intersentia, 2009, p. 51.

49

Voorwaarden en termijnen
Er zijn twee routes die leiden tot de mogelijkheid een verklaring van afwezigheid
te verkrijgen. De eerste is dat de vrederechter een vermoeden van afwezigheid
heeft uitgesproken en er daarna vijf jaar verstreken zijn. In dat geval kan de
familierechtbank een verklaring van afwezigheid uitspreken. De tweede route is
dat er zeven jaar lang niets vernomen is van de vermiste. Dit heeft zowel
betrekking op het geval er wel een vermoeden van verklaring van afwezigheid
gevraagd is, maar minder lang dan vijf jaar geleden, of er geen verklaring is
gevraagd.134 Ook in die gevallen kan de familierechtbank een verklaring van
overlijden uitspreken. Dit alles volgt uit art. 118 BBW.
Procedure
Iedere belanghebbende en de procureur des Konings kunnen een verzoek indienen
tot het verkrijgen van een verklaring van afwezigheid (artikel 118 lid 1 BBW).
Dit wordt beschouwd als een ‘alsof-overlijden’.135 Na de indiening van het
verzoek wordt het verzoek eerst bekendgemaakt in het Belgisch Staatsblad, twee
lokale dagbladen en één nationaal dagblad in de taal van de procedure. Dit is
gedaan ter bescherming van de afwezige, zeker gelet op de vergaande gevolgen
die de verklaring van afwezigheid heeft (namelijk dat de afwezige niet langer als
juridisch in leven wordt aangemerkt, maar als overleden).136 Ook dit dient in de
sleutel van de bescherming van de afwezige geplaatst te worden. De procureur
des Konings is bevoegd alle informatie die hij nodig heeft in te winnen bij de
gerechtelijk bewindvoerder, en in voorkomend geval, bij de echtgenoot, de
wettelijk samenwonende, evenals de bloed- en aanverwanten tot de vierde graad
van de betrokkene. Deze worden ook bij gerechtsbrief door de griffier opgeroepen
en worden op die wijze partij in het geding, tenzij zij zich daartegen verzetten. Ze
kunnen persoonlijk op de zitting verschijnen en vragen om gehoord te worden. Ze
kunnen hun opmerkingen ook schriftelijk voor de dag van de zitting aan de rechter
mededelen (artikel 1127 Gerechtelijk Wetboek).
Vervolgens dient de rechter een termijn van minimaal één jaar aan te houden sinds
de datum van de laatste publicatie van het uittreksel uit het verzoekschrift, voordat
een vonnis houdende verklaring van afwezigheid mag worden uitgesproken. 137
De griffier is vervolgens verplicht ervoor te zorgen dat de kern van deze uitspraak
gepubliceerd wordt (artikel 120 BBW). Is het vonnis in kracht van gewijsde
134

F. Swennen, Het personen- en familierecht, Een Benadering in Context, Antwerpen-Oxford:
Intersentia, 2017, p. 64.
135
F. Swennen, Het personen- en familierecht, Een Benadering in Context, Antwerpen-Oxford:
Intersentia, 2017, p. 63.
136 F. Swennen, Het personen- en familierecht, Een Benadering in Context, Antwerpen-Oxford:
Intersentia, 2017, p. 64.
137
R. Dekkers, Handboek burgerlijk recht deel I, Antwerpen-Oxford: Intersentia, 2009, p. 56.

50

gegaan, dan wordt dit verzoek van de procureur des Konings bij uittreksel
overgeschreven in de registers van de burgerlijke stand van de laatste woonplaats
van de betrokkene, of bij gebreke daarvan in België, in Brussel (artikel 121 lid 1
BBW).
Nadat het vonnis in kracht van gewijsde is gegaan, geldt de verklaring van
afwezigheid als een akte van overlijden die aldus ook dezelfde gevolgen heeft als
een overlijden. In de Belgische literatuur wordt dit aangeduid met ‘burgerlijke
dood’.138 Deze beslissing wordt op dezelfde wijze als het verzoek bekendgemaakt
(artikel 120 lid 2 BBW). De peildatum is het moment van inschrijving van het
vonnis in de registers van de burgerlijke stand (artikel 121 lid 2 BBW). Dat
betekent dat de nalatenschap van de afwezig verklaarde openvalt.139 Ook moet
voorzien worden in de voogdij over eventuele minderjarige kinderen (art. 125
BBW).140 Er is niet voorzien in een regeling voor het vaderschap van kinderen die
de echtgenote krijgt binnen 300 dagen sinds het alsof-overlijden van de
afwezige.141
Wanneer de verklaring van afwezigheid volgt op een uitgesproken vermoeden van
afwezigheid, zal de rechtbank een einde maken aan de bevoegdheden en taken
van de gerechtelijk bewindvoerder (artikel 117 lid 2 BBW).
Rechtsgevolgen en terugkeer
In het licht van de ingrijpende gevolgen van een doodverklaring is voorzien in een
regeling voor de terugkeer van de betrokkene. Daarmee gelijkgesteld is het geval
waarin bewijs geleverd wordt van het bestaan van de betrokkene; hij hoeft dan
dus niet fysiek te verschijnen. Indien dat het geval is, kan de akte van overlijden
worden verbeterd (artikel 121 BBW). De betrokkene kan in derdenverzet gaan
tegen het vonnis waarbij hij afwezig verklaard is (art. 122 BBW). De afwezige
krijgt zijn goederen terug en ook de goederen die hij had moeten verkrijgen, in de
staat waarin die zich bevinden. Zijn die goederen er niet meer, dan heeft hij recht
op een vergoeding van de waarde ervan.
Zijn huwelijk en huwelijksvermogensstelsel blijven ontbonden. De maatregelen
van gezag/voogdij ten aanzien van de kinderen nemen een einde (art. 124 BBW).
De vaderschapsregel herleeft niet door terugkeer, dus kinderen geboren bij de
voormalig echtgenote van de teruggekeerde afwezige zijn niet automatisch zijn
138 F. Swennen, Het personen- en familierecht, Een Benadering in Context, Antwerpen-Oxford:

Intersentia, 2017, p. 64.
139 Zie voetnoot 2 op pagina 728 van W. Pintens, Familiaal vermogensrecht, Antwerpen:
Intersentia, 2010.
140
R. Dekkers, Handboek burgerlijk recht deel I, Antwerpen-Oxford: Intersentia, 2009, p. 57.
141
F. Swennen, Het personen- en familierecht, Een Benadering in Context, AntwerpenOxford: Intersentia, 2017, p. 64.

51

kinderen.142 In de literatuur wordt opgemerkt dat niet helder wordt uit de wet wat
geldt voor de situatie waarin een kind in de tussentijd is geadopteerd door een
nieuwe partner van de achtergebleven ouder. Niet is bepaald dat deze adoptie
eindigt door terugkeer van de betrokkene.143
2.3.2 Doodverklaring zonder termijn
Voorwaarden
In gevallen waarin vast staat dat iemand is overleden, maar er geen
identificeerbaar lijk is gevonden, bestaat de mogelijkheid om de rechter om een
gerechtelijke verklaring van overlijden te vragen. In deze gevallen is de
gebruikelijke aangifte van het overlijden niet mogelijk omdat daarvoor een
identificeerbaar lichaam vereist is. Voor deze situatie is artikel 126 BBW
geschreven. Voorwaarden voor de gerechtelijke verklaring van overlijden zijn
(art. 126 BBW): Er is geen akte van overlijden van een persoon die in
levensbedreigende omstandigheden is verdwenen, terwijl van hem geen
(identificeerbaar) lijk is teruggevonden en het overlijden, gelet op de
omstandigheden, als zeker kan worden beschouwd.144
Aangetoond zal moeten worden dat de persoon ten tijde van de levensbedreigende
omstandigheid ter plekke was. Het kan dan gaan om bijvoorbeeld een natuurramp,
transportongeval, oorlogssituatie, brand, ontploffing of een terroristische aanslag.
Er gelden – anders dan voor de verklaring van afwezigheid – geen termijnen
voordat een verzoek kan worden ingediend.
Procedure
Artikelen 126-127 BBW bepalen dat deze vordering door elke belanghebbende
kan worden ingesteld. Ook de procureur des Konings, al dan niet op verzoek van
de minister van Justitie, kan de vordering instellen, al dan niet voor één of
verschillende personen samen. Meerdere personen kunnen dan tegelijk in één
procedure dood verklaard worden, aldus artikel 127 BBW. Het hoeft daarbij niet
om familieleden te gaan.
In het licht van de bescherming van de rechtspositie van de vermiste geeft artikel
129 BBW als optie dat het verzoek om iemand gerechtelijk overleden te laten
verklaren, gepubliceerd kan worden in het Staatsblad, om zodoende de vermiste
142

F. Swennen, Het personen- en familierecht, Een Benadering in Context, Antwerpen-Oxford:
Intersentia, 2017, p. 58.
143 F. Swennen, Het personen- en familierecht, Een Benadering in Context, Antwerpen-Oxford:
Intersentia, 2017, p. 58.
144 F. Swennen, Het personen- en familierecht, Een Benadering in Context, Antwerpen-Oxford:
Intersentia, 2017, p. 57-58.

52

persoon op te roepen. De rechtbank kan hiervoor kiezen in geval van twijfel. Is er
geen reden voor twijfel, dan blijft dit achterwege. De rechtbank heeft de
bevoegdheid om zelf de termijn te bepalen gedurende welke de uitspraak zal
worden opgeschort (artikel 129 tweede zin BBW).
Tijdens de procedure kunnen bepaalde ad hoc beschermingsmaatregelen worden
genomen ten aanzien van (het vermogen van) de vermiste. Een globalere
bescherming wordt bereikt via de weg van artikel 128 BBW.
De rechter dient tot een oordeel te komen over de vraag of aan de vier
voorwaarden voor toewijzing van een verzoek is voldaan. Daarbij zijn de
omstandigheden van het geval van groot belang. Het gevolg van een geslaagd
verzoek is dat het beschikkende gedeelte van het vonnis wordt opgesteld als een
akte van overlijden (art. 79, 131 lid 2; 133 lid 1 BBW). De datum van overlijden
ligt op de dag van verdwijning, dan wel op een latere datum, vastgesteld door de
rechtbank.
Hoger beroep instellen is mogelijk binnen een termijn van twee maanden vanaf
de kennisgeving van het vonnis aan de partijen. De termijn voor voorziening in
cassatie bedraagt hier dan weer één maand vanaf de kennisgeving van het arrest
aan de partijen (artikel 130 BBW).
Wordt een verzoek tot verklaring van overlijden afgewezen, dan kan later alsnog
een verzoek worden ingediend. Daarvoor is dan wel nieuw bewijsmateriaal
vereist, aldus artikel 133 BBW.
Rechtsgevolgen en terugkeer
De gevolgen zijn via de schakelbepaling van artikel 134 BBW vergelijkbaar met
de gevolgen van een terugkeer van een vermiste voor wie een verklaring van
afwezigheid is uitgesproken: voor vermogen, kinderen en huwelijk geldt
hetzelfde.145
Om erfgenaam te zijn, moet men volgens artikel 720 BBW, de erflater overleven.
Wie is overleden, kan dus niet erven. Voor de nabestaande van een vermist
persoon kan het relevant zijn om vast te stellen of de vermiste persoon juridisch
nog leefde ten tijde van het openvallen van andere nalatenschappen, om zo te
kunnen concluderen of deze vermiste persoon wel of niet erfgenaam was. De
vraag of de erfgenaam nog leefde op het ogenblik van het openvallen van de
nalatenschap zal slechts aan bod komen wanneer zijn rechtsopvolgers de

145 F. Swennen, Het personen- en familierecht, Een Benadering in Context, Antwerpen-Oxford:

Intersentia, 2017, p. 58.

53

nalatenschap opeisen. Op hen rust de bewijslast om aan te tonen dat hun
rechtsvoorganger op dat moment bestond.
Wanneer een vermist persoon bij een erfenis betrokken is, dan gaat de rechtbank
over tot het aanwijzen van de notaris die zijn belangen moet vertegenwoordigen
tot het tijdstip waarop het vonnis houdende verklaring van overlijden wordt
uitgesproken (artikel 126 juncto artikel 128 BBW).
3. DENEMARKEN
3.1 Regelgeving en definitie
De Wet op de vermisten (Lov om borteblevne) regelt de vermissing, waaronder
ook de doodverklaring, van een persoon.146 Op hoofdlijnen worden in de wet
geregeld: de vermogensrechtelijke kant van vermissing vóór de doodverklaring,
bijvoorbeeld het instellen van bewind (paragraaf 1 van de wet);147 de
doodverklaring (paragraaf 2); de terugkeer van de vermiste na een doodverklaring
(paragraaf 4); de boedelverdeling die ex officio volgt na 20 jaar
vermissingsbewind (paragraaf 5) en het erfrecht van een persoon wiens bestaan
onzeker is (paragraaf 6).148
De wet stamt uit 1946 maar is vervolgens een aantal keren gewijzigd.149 De
doodverklaring die zonder termijn kan worden uitgesproken wanneer er een grote
mate van zekerheid bestaat dat de persoon dood is maar er geen identificeerbaar
lijk is, is apart geregeld in de Wet verevening bij dood (Dødsboskifteloven).150
Er zijn geen recente wijzigingen in de regelgeving betreffende vermissing. De
laatste inhoudelijke herziening van de Wet op de vermisten was in 2005 naar
aanleiding van de tsunami in Zuidoost-Azië. Deze herziening had tot doel de
termijnen voor doodverklaring te verkorten en de duur van de procedure in te
korten.

146 Lovbekendtgørelse nr. 766 van 4.8.2005. Deze wet is van toepassing in Denemarken. Het is

niet onderzocht of er een afwijkende regeling is voor Groenland en de Faeröer Eilanden.
147
De wet regelt niet de situatie waarin een persoon door afwezigheid zijn zaken niet kan
waarnemen. Bij afwezigheid kan een bewindvoerder worden benoemd op grond van de Wet op
bewind (Værgemålsloven). Lovbekendtgørelse nr. 1015 van 20.8.2007, art 49.
148 Paragraaf 3 regelt de boedelverdeling van een vermiste met een zeer bescheiden vermogen.
Paragraaf 7 bevat de overgangs- en slotbepalingen.
149 L 1946 397 gewijzigd met de wetten; L 1995 389, L 1996 385, L 2005 451, L 2014 737.
150
Lovbekendtgørelse nr. 1335 van 26.11.2015, paragraaf 4.

54

Het Deense recht kent in beginsel twee fasen bij de vermissing van een persoon:
een fase van vermissing waarbij de vermiste nog als levend wordt beschouwd en
een fase na de doodverklaring, waarbij dezelfde rechtsgevolgen intreden als na
overlijden. Toch dekt dit onderscheid in twee fasen in wetstechnische zin (eerder
dan in praktische zin) niet de hele lading. Dit komt deels omdat de Wet op de
vermisten ook twee (extra) mogelijkheden tot ‘doodverklaring’ bevat. Deze zijn
primair gericht op een vermogensrechtelijk afwikkeling van het vermogen van de
vermiste (hierover meer onder ‘doodverklaring’ onderaan). Daarnaast sluit de
Wet op de vermisten niet uit dat uitkeringen op basis van een
nabestaandenpensioen of levensverzekering eerder dan bij of na de
doodverklaring kunnen worden uitgekeerd. Dit volgt niet direct uit de Wet, maar
is terug te vinden in de wetsgeschiedenis.
Verder teruggaand, is het systeem van doodverklaring bij de invoering van de Wet
op de vermisten in 1946 veranderd. Eerst was er een systeem waarbij na verloop
van tijd steeds meer gevolgen intraden (bijvoorbeeld eerst voorziening in
onderhoud en daarna de verevening van het vermogen van de vermiste), die
geregeld waren in verschillende procedures. Na invoering van de Wet op de
vermisten werd dit een systeem met een door de rechter uitgesproken
‘doodverklaring’. Deze verandering is in wetstechnische zin te beschouwen als
minder ‘zuiver’ dan een opdeling in twee fases (vermissing en doodverklaring)
doet vermoeden.151 Ter illustratie volgt een toelichting aan de hand van twee
uitspraken in het grijze gebied tussen vermissing en doodverklaring.
In eerste instantie kwam in verband met de Tsunami in de periode 2004-2005 de
vraag op of een pensioensverzekering kon worden uitgekeerd aan de begunstigde
voordat de verzekerde/vermiste dood was verklaard. De belangenorganisatie voor
verzekeraars en pensioenbeheerders (Forsikring & Pension) stelde als voorvraag
aan het Ministerie van Belasting (Skatteministeriet) hoe een zodanige uitkering
belastingtechnisch zou worden behandeld. Het vraagstuk is van belang omdat
uitkering in ‘leven’ een hoger belastingtarief kent dan uitkering bij dood. Het
Ministerie deelde mee dat bepalend moet zijn of de vermiste als dood beschouwd
kan worden. Er zijn volgens het Ministerie geen vormvereisten in de
pensioenbelastingwetgeving die bepalen wanneer een persoon als dood kan
worden beschouwd waardoor een gerechtelijke doodverklaring niet vereist zou
zijn. Volgens het ministerie is dan ook bepalend of de pensioenverzekeraar (na
bewijsaanbod) de verzekerde als dood beschouwt. Deze beslissing van de

151 O.A. Borum & J. Trolle, Lov om Borteblevne med kommentar, Kopenhagen: G.E.C. Gads

Forlag, 1946, p. 7-8, p. 30, p. 54-55.

55

pensioenverzekeraar is dan bepalend voor de belastingtechnische afwikkeling van
dat pensioen.152
Deze beslissing is in de literatuur sterk bekritiseerd. Zo wordt gesteld dat ‘twee
keer dood’ met daarbij de kans dat er twee verschillende overlijdenstijdstippen
bestaan, problematisch is voor de belastingtechnische afwikkeling. Verder wordt
gesteld dat de beslissing van het Ministerie niet in lijn is met de relevante
jurisprudentie en de parlementaire geschiedenis, waarin ervan uit wordt gegaan
dat de belastingwetgeving het civielrechtelijk uitgangspunt (hier de
doodverklaring) volgt, tenzij afwijking specifiek voorzien is in de betreffende
regelgeving. Het punt was volgens de betreffende auteur dat het Ministerie, in de
mediastorm door de Tsunami, een reëel probleem met ongeschikte middelen
wilde oplossen. Voor nabestaanden was het probleem dat zij een jaar moeten
wachten voordat een verzoek tot doodverklaring kon worden ingediend en daarna
5-18 maanden zouden moeten wachten voordat er een beslissing tot
doodverklaring is gegeven.153 Volgens de auteur lag het meer voor de hand om de
regeling in het civiele recht inzake doodverklaring te wijzigen door inkorting van
de termijnen. Dit is later dat jaar (2005) ook gebeurd. De mededeling van het
Ministerie van Belasting is echter niet gewijzigd of ingetrokken.
Het tweede voorbeeld gaat over de eisen die moeten worden gesteld aan het bewijs
dat iemand dood is in een zaak over bijzondere kinderbijslag. Deze beslissing
werd genomen door de Sociale Beroepsinstantie (Ankestyrelsen) in 1996 en
becommentarieerd in 1997.154 Het ging om een vrouwelijke vluchteling uit
Somalië met drie kinderen. Zij was getrouwd, maar had sinds haar vlucht uit
Somalië in 1992 geen contact meer met haar man. Zij had in 1993 gehoord dat hij
leefde en in Somalië woonde met een zoon, maar had sindsdien niets meer
gehoord van of over de man. Gezien de grote onrust in Somalië wees dit volgens
haar op de dood van de man. De Sociale Beroepsinstantie vond dat er geen
vermoeden bestond dat de man dood was. Er was in zijn geval geen sprake van
een (concreet) levensgevaar waarbij verwezen werd naar de uitgangspunten van
de Wet op de vermisten. Hieruit kan worden afgeleid dat voor de bijzondere
kinderbijslag een rechterlijke doodverklaring niet nodig is, maar dat de sociale
instanties een bewijswaardering conform de vermissingswetgeving moeten
maken. De auteur die de beslissing becommentarieerde stelde de vraag of de
sociale instanties niet een minder strikte maatstaf moeten hanteren gezien het feit
152

SKM2005.50.DEP van 31.1.2005.
J. Graff Nielsen, Flodbølgen & Sydøstasien, ‘hvornår er en person død i skatteretlig
henseende?’, Skattepolitisk Oversigt, 2005, pp.77-79.
154 H.J. Dam, ‘Enlige forsørgere fra udlandet II’, Nyt fra Ankestyrelsen 1997, nr. 2, via KOM
nr. 19215 van 31.5.1997 op www.retsinformation.dk (laatst bekeken 11 september 2017).
153

56

dat de verklaring van overlijden in deze situatie geen nadelige gevolgen had voor
de vermiste.155
De Wet op de vermisten geeft geen definitie wanneer sprake is van vermissing.
Uit de parlementaire geschiedenis volgt dat het niet mogelijk was een definitie te
geven die alle (in de praktijk voorkomende gevallen) zou dekken. Als
uitgangspunt werd gesteld dat een persoon als vermist moet worden beschouwd
als zijn verblijfplaats voor een langere periode onbekend is en er een reële twijfel
bestaat of hij nog leeft. Het is niet voldoende dat achterblijvers verontrust zijn. Er
moeten bijkomende omstandigheden zijn waardoor het twijfelachtig is of de
persoon nog leeft.156
In de literatuur worden vaak twee te onderscheiden situaties beschreven. Ten
eerste de situatie waarin iemand verdwenen is uit zijn woonomgeving, het lang
geleden is dat zijn naasten van hem hebben gehoord en er daardoor een vermoeden
bestaat dat hij dood is. Ten tweede gaat het om het geval waarin de vermiste is
verdwenen onder zulke omstandigheden dat er reden kan zijn om aan te nemen
dat hij dood is.157
3.2 Regelingen bij vermissing
Het Deense recht kent geen regime inzake vermissing in die zin dat door de rechter
een verklaring van vermissing kan worden uitgesproken. Wel kent de wet op de
vermisten een aantal bepalingen van vermogensrechtelijke aard die van
toepassing zijn in de situatie waarin een persoon vermist is maar nog niet is
doodverklaard.
3.2.1 Vermogensrechtelijke gevolgen
De vermogensrechtelijke kant van vermissing vóór doodverklaring is geregeld in
paragraaf 1 van de Wet op de vermisten. Naast de mogelijkheid tot benoeming
van een bewindvoerder zijn er twee regelingen. Ten eerste de regeling voor
vermisten die gehuwd zijn en waarbij een erfenis of gift die toekomt aan de
achtergebleven echtgenoot of de vermiste (of diens erfgenamen) buiten de
huwelijksgemeenschap wordt gehouden.158 Deze regeling treedt zoals
gebruikelijk pas in werking wanneer de gemeenschap ontbonden wordt door
Supra.
2004/2 LSF 152 onder 2.2, wetsvoorstel met aantekeningen, Wet op de vermisten,
Lovforslag om ændring af borteblevneloven,
157 Karnov, noot 1 bij Wet op de vermisten.
158
Wet op de vermisten art. 4.
155
156

57

echtscheiding of doodverklaring.159 Ten tweede de regeling dat de inkomsten van
de vermiste kunnen worden aangewend voor het levensonderhoud van de
echtgenoot/geregistreerde partner en de kinderen van de vermiste op grond van
een besluit van de Minister van Justitie.160 In het volgende deel zal voornamelijk
worden gekeken naar de bewindregeling. Het bewind geldt specifiek voor
vermissing. De regeling is niet uitgebreid, maar wordt aangevuld met twee
paragrafen uit de Wet op bewind (Værgemålsloven), die direct van toepassing zijn
verklaard op het vermissingsbewind. Dit betreft enerzijds paragraaf 5 die over het
beheer van het vermogen gaat en paragraaf 8 die over bijzonder bewind gaat en
waaronder het vermissingsbewind valt.161 Er hebben recent geen wijzigingen
plaatsgevonden.162
Voorwaarden voor bewind
De persoon moet onder de definitie van een vermiste vallen en het bewind moet
‘nodig’ zijn.163 Aangetoond moet worden dat er sprake is van vermissing,
bijvoorbeeld door het overleggen van een politierapport.164
Procedure
De Staatsadministratie (Statsforvaltningen) is de bevoegde autoriteit voor de
benoeming van een bewindvoerder.165 De Staatsadministratie is sinds 1 juli 2013
één landelijke autoriteit met negen regionale kantoren waar de burger terecht kan
als een bespreking plaats moet vinden. Er is een gespecialiseerde afdeling voor
bewind (Værgemålskontoret). Het verzoek van een nabestaande moet worden
gedaan op een digitaal formulier onder gebruik van zijn (eigen) digitale signatuur
die op de DigiD lijkt. Het verzoek wordt ingediend bij de Staatsadministratie
ongeacht waar in Denemarken de vermiste zijn woonplaats had. Er zijn geen
kosten aan verbonden.166
Er kan echter geen bewind worden ingesteld door de Staatsadministratie als er
bezwaren zijn of als een algeheel bewind wordt verzocht waarbij de onder bewind
159 O.A. Borum & J. Trolle, Lov om Borteblevne med kommentar, Kopenhagen: G.E.C. Gads

Forlag, 1946, p. 14-15. De regeling is dus niet van toepassing in de situatie dat de vermiste
terugkeert na doodverklaring en het huwelijk herleeft omdat de achtergebleven echtgenoot geen
nieuw huwelijk is aangegaan.
160 Wet op de vermisten, art. 2 lid 3. Als er bijzondere redenen zijn, kan dit ook voor anderen
die onderhouden werden door de vermiste, bijvoorbeeld een partner of stiefkind.
161 Wet op de vermisten, art. 1 lid 2 en art. 2 lid 1.
162
De wet op bewind is herzien in 1995 en hierna diverse keren gewijzigd. Deze wijzigingen
betreffen niet direct de paragrafen die van toepassing zijn op het vermissingsbewind;
Lovbekendtgørelse nr. 1015 van 20.8.2007 met latere wijzingen.
163 Wet op de vermisten, art. 1 lid 1.
164 Interview met een medewerker van de Staatsadministratie van 28 augustus 2017.
165 Wet op bewind art. 50.
166
Informatie op www.statsforvaltningen.dk (laatst bekeken 11 september 2017).

58

gestelde
persoon
niet
meer
handelingsbekwaam
is
(een
meerderjarigenbeschermingsmaatregel). Als er bezwaren zijn zal de
Staatsadministratie het verzoek naar de rechtbank doorsturen. Bij
vermissingsbewind zal de Staatsadministratie doorgaans de bevoegde autoriteit
zijn voor het instellen van het bijzonder bewind dat gericht is op het vermogen
van de vermiste.167
Het bewind kan worden verzocht door ‘geïnteresseerden’. Dit is ruim
geformuleerd. Toch zal in eerste instantie gedacht worden aan de naasten van de
vermiste in brede zin.168 Bovendien kan volgens de wetstekst (eventueel op
verzoek van) ook zonder verzoek of op een informeel verzoek een bewindvoerder
worden benoemd.169
Bewindvoerder
De vraag wie als bewindvoerder kan worden benoemd is niet direct in de Wet op
de vermisten geregeld en de betreffende bepaling in de Wet op het bewind is niet
direct van toepassing. Aangenomen kan worden dat hetzelfde geldt als voor het
instellen van bewind voor meerderjarigen. Dit betekent dat er geen specifieke
vereisten zijn. Het komt neer op een concrete afweging waarbij de belangen van
de vermiste een rol spelen. Het kan bijvoorbeeld de echtgenoot of een andere
naaste zijn, ofwel een professionele bewindvoerder.170 Indien een ander dan de
echtgenoot of geregistreerd partner als bewindvoerder is benoemd, voert deze
bewindvoerder het bewind over het aandeel van de vermiste in de
huwelijksgemeenschap samen met de echtgenoot zonder toezicht en zonder
verplichting tot rekening en verantwoording en voert de bewindvoerder alleen het
bewind over het privévermogen van de vermiste.171 Dit leidt er vaak toe dat een
ander dan de echtgenoot, bijvoorbeeld iemand uit de vriendenkring, tot
bewindvoerder wordt benoemd.
Gevolgen van bewind
In eerste instantie moet worden bepaald of het vermogen van de vermiste voor
hem beheerd zal blijven of zal worden verkocht waarbij de opbrengst in één van
de goedgekeurde bewindsadministraties (forvaltningsafdeling) zal worden
ingezet.172 De bewindsadministraties zijn specifiek goedgekeurde afdelingen van
167 Het algemeen beginsel van de wet is dat het bewind ‘op maat’ is met de behoefte, art. 8 Wet

op bewind.
168
Te vergelijken met de Wet op het bewind, art. 16. Het verzoek kan ook afkomstig zijn van
een publieke autoriteit bijvoorbeeld de Gemeenteraad of de Politiedirecteur.
169 Wet op de vermisten, art. 1.
170 Karnov noot 33 bij Wet op het bewind.
171 Wet op de vermisten, art. 3.
172
Wet op de vermisten, art. 2 lid 2 jo. Wet op het bewind, art. 35 lid 2.

59

diverse banken waar vermogen (contant of beleggingen) boven een bepaald
bedrag (DKK 70.000 – EUR 9.400) van minderjarige en onder bewind gestelde
personen als hoofdregel in beheer gegeven moet worden.173 Deze
bewindsadministratie is zeer uitvoerig geregeld en kan hier alleen op hoofdlijnen
worden toegelicht. Het systeem houdt in dat de bewindvoerder vaak niet de
(fysieke) beschikking heeft over het vermogen. De uitkering van bepaalde grotere
bedragen, bijvoorbeeld een levensverzekeringssom, kan niet direct aan de
bewindvoerder geschieden, maar moet direct worden toegevoegd aan het
vermogen in beheer bij de bewindsadministratie.
De bewindvoerder beheert het eigendom, bijvoorbeeld vastgoed, voor de
vermiste. Hij kan daarnaast bijvoorbeeld lopende rekeningen en abonnementen
betalen en huurcontracten beëindigen of afsluiten. Contanten en
beleggingsinstrumenten moeten echter opgenomen worden in de
bewindsadministratie. De bewindvoerder moet de inkomsten aanwenden in het
belang van de onder bewind gestelde (bij vermissing in het belang van de
onderhoudsgerechtigde)174 maar mag het vermogen niet gebruiken zonder
toestemming van de Staatsadministratie (Statsforvaltningen).175
Toezicht
De Staatsadministratie voert samen met de bewindsadministraties toezicht op het
bewind. Er is een verplichting voor de bewindvoerder tot het jaarlijks afleggen
van rekening en verantwoording.176 Dit geldt niet voor het bewind van een
bewindvoerder samen met de echtgenoot (over gemeenschapsvermogen).
Terugkeer
Bij terugkeer van de vermiste zal de benoeming van de bewindvoerder
ingetrokken worden door de Staatsadministratie en zal de vermiste zijn
eigendom/vermogen kunnen terugvorderen.177
3.2.2 Erfrechtelijke gevolgen
Paragraaf 6 van de Wet op de vermisten regelt de situatie waarin de vermiste (nog
niet doodverklaarde) gerechtigd is als erfgenaam in de nalatenschap van een
173 Boven DKK 75.000 (EUR 10.000).
174

O.A. Borum & J. Trolle, Lov om Borteblevne med kommentar, Kopenhagen: G.E.C. Gads
Forlag, 1946, p. 12. Waaronder (met ontheffing) personen die onderhouden werden door de
vermiste maar geen onderhoudsverplichting in juridische zin bestaat, art. 2 Wet op de
vermisten.
175 Wet op het bewind, art. 39 jo. Wet op de vermisten, art. 2 lid 1.
176 Wet op het bewind, paragraaf 5 jo. wet op de vermisten, art 2 lid 1.
177
Art. 50 lid 3 jo. art. 12 wet op het bewind.

60

ander.178 Als hoofdregel geldt dat er geen erfdeel voor de vermiste wordt
vastgesteld wanneer geen gewisheid bestaat dat de vermiste de erflater heeft
overleefd.179 Als vaststaat dat de vermiste de erflater heeft overleefd maar het nu
onbekend is waar hij zich bevindt, komt de erfenis wel aan hem toe.180 Als het
niet is uitgesloten dat de vermiste de erflater heeft overleefd en er bijzondere
redenen zijn, kan het boedelgerecht (skifteretten) beslissen dat het erfdeel dat
eventueel aan de vermiste toekomt wordt bestuurd door een daartoe aangewezen
bank die vermogensbestanddelen beheert (forvaltningsafdeling). Het erfdeel
behoort dan tot de nalatenschap. Dit kan niet langer duren dan de periode van een
jaar nadat het erfdeel onder bestuur is gesteld. Binnen deze termijn moet het
boedelgerecht een beslissing hebben getroffen inzake het erfrecht van de
vermiste.181
In geval van terugkeer van de vermiste kan hij zijn erfdeel terugvorderen. Mocht
de vermiste inmiddels zelf overleden zijn, dan kunnen zijn erfgenamen het erfdeel
ook terugvorderen.182 Voor de terugvordering geldt een termijn van 10 jaar als de
erfenis door de erfgenamen zelf is verdeeld (privat skifte – privé verdeling) en een
termijn van 5 jaar indien de verdeling is gemaakt door een boedelverdeler
(bobestyrer). De termijnen van de terugvordering hangen dus af van de
professionaliteit van de boedelverdeler en de manier van verevening van de
nalatenschap.
Voor de omvang van de vordering na terugkeer geldt de regeling neergelegd in
art. 104 van de Wet op de verevening bij dood (dødsboskifteloven). Deze
algemene regeling is van toepassing in situaties waarin een boedelverdeling
heropend wordt als gevolg van een ‘fout’: bijvoorbeeld indien men een erfgenaam
‘over het hoofd heeft gezien’. Deze regeling werd in 1996 van toepassing
verklaard op het erfrecht van vermisten. Gesteld werd dat er geen reden is om de
vermiste anders te behandelen dan de erfgenaam die over het hoofd is gezien (ten
opzichte van de termijn en omvang van de terugvordering).183 Er is sprake van
een uitgebreide regeling die hier alleen op hoofdlijnen zal worden toegelicht: de
erfgenaam die (onterecht) het erfdeel van de vermiste heeft verkregen moet de
verrijking vergoeden, maar niet meer dan het verlies van de vermiste. Het maakt
voor de vergoeding niet uit of ontvangen gelden of in geld omgezette goederen
verbruikt of teloorgegaan zijn. Er geldt wel een hardheidsclausule met betrekking

178

Als de vermiste dood is verklaard geldt paragraaf 4 van de wet op de vermisten.
Wet op de vermisten, art. 25, lid 1 eerste zin.
180 Wet op de vermisten, art. 26.
181 Wet op de vermisten, art. 25, lid 4.
182 Wet op de vermisten, art. 25, lid 1, tweede en derde regel.
183
Karnov, noot 39 bij de wet verevening bij dood.
179

61

tot de terugbetalingsverplichting, maar deze is strikt geformuleerd (onredelijk
lastig).184
3.2.3 Familierechtelijke gevolgen
Echtscheiding
De echtscheiding is niet geregeld in de Wet op de vermisten. Uit deze wet volgt
wel dat het huwelijk of geregistreerd partnerschap dat ontbonden is na
doodverklaring, herleeft als de achtergelaten echtgenoot op het moment van
terugkeer niet is hertrouwd.185 Een echtgenoot die achterblijft heeft de keuze
tussen een verzoek tot doodverklaring of echtscheiding. Doorgaans heeft de
achtergebleven echtgenoot een betere positie bij een verzoek tot doodverklaring.
Hij is namelijk erfgenaam van de doodverklaarde echtgenoot en met een
doodverklaring wordt ‘alles’ geregeld. Mocht de achtergebleven echtgenoot
kiezen voor de echtscheiding, dan kan deze alleen worden uitgesproken door de
rechtbank en niet door de Staatsadministratie, omdat een administratieve
echtscheiding instemming vereist.186
De achtergebleven echtgenoot of geregistreerd partner kan na echtscheiding
(ofwel doodverklaring) opnieuw trouwen.
Afstamming
De status van kinderen geboren tijdens de vermissing is niet geregeld in de Wet
op de vermisten. Dit betekent dat de regels uit de Kinderwet (Børneloven) van
toepassing zijn. Hieruit volgt dat een vermiste (mannelijke) echtgenoot als vader
wordt geregistreerd ongeacht de vermissing. Deze registratie kan echter zowel
voor als na de bevalling worden ontkracht.187
Gezag
Ook voor het ouderlijk gezag geldt dat dit niet wordt geregeld door de Wet op de
vermisten. Indien de ouders gezamenlijk gezag hadden, dan oefent de
achtergebleven ouder het gezag alleen uit.188 Dit geldt ook voor het bewind over
het vermogen van de minderjarige en de vertegenwoordiging in burgerlijke zaken.
184 Wet verevening bij dood, art. 104.
185 Wet op de vermisten, art. 23.
186

Huwelijkswet (Lov om ægteskabs indgåelse og opløsning), Lovbekendtgørelse nr. 1818 van
23.12.2015, paragrafen 4 en 5.
187
Lovbekendtgørelse nr. 1817 van 23.12.2015. Voor de registratie van mee-moederschap van
een getrouwde of geregistreerde vrouwelijke partner van de moeder geldt de registratie van
ouderschap alleen als er met de bevruchting ingestemd is.
188 Wet op de ouderlijke verantwoordelijkheid (Forældreansvarsloven) Lovbekendtgørelse nr.
1820 van 23.12.2015, art. 28. Wet op het bewind (Værgemålsloven), art. 2.

62

De mogelijkheid bestaat tot het (tijdelijk) aanwijzen van een tweede persoon met
ouderlijk gezag tijdens de vermissing, maar dit is niet noodzakelijk en zal alleen
op verzoek van de achtergebleven ouder geschieden. Een zodanige aanwijzing
kan te maken hebben met de behoefte tot legitimering van het gezag van de
achtergebleven ouder, bijvoorbeeld omdat er belangrijke beslissingen moeten
worden genomen. Indien de vermiste ouder het éénhoofdig gezag bezat, zal
worden voorzien in een (tijdelijke) aanwijzing van een ander (evt. de
achtergebleven ouder zonder gezag).189
3.2.4 Beleid bij vermissing
Er zijn geen aanwijzingen gevonden voor een overkoepelend of specifiek
overheidsbeleid gericht op de positie van achterblijvers bij vermissing. De politie
is de aangewezen instantie voor het zoeken naar de vermiste. Voor vermissingen
in het buitenland kan de burgerservice (Borgerservice) hulp verlenen en er bestaat
ook een slachtofferhulpdienst (Offerrådgivningen). Geen van deze instanties lijkt
hulp te verlenen met betrekking tot juridische problemen. De Staatsadministratie
(Statsforvaltningen) heeft wel een gespecialiseerde afdeling voor bewind
(Værgemålskontoret)
die
antwoord
kan
geven
op
juridische
(vermogensrechtelijke) vraagstukken rondom vermissing. Daarbij kan de
rechtbank ofwel het boedelgerecht ook vragen beantwoorden.
3.3 Regelgeving doodverklaring
Het Deense recht kent twee wetten die de doodsverklaring regelen. Ten eerste
volgt uit de wet op de verevening bij dood (Dødsboskifteloven), dat het
boedelgerecht (skifteretten) een vermiste direct kan doodverklaren wanneer er een
hoge mate van zekerheid is dat de persoon dood is. Deze mogelijkheid, die al
bestond voor de invoering van de Wet op de vermisten in 1946, is ontwikkeld in
de rechtspraak en pas later gecodificeerd. De tweede wet is de Wet op de
vermisten (Lov om borteblevne). Deze regelt de gevallen waarin de
doodverklaring kan worden uitgesproken door de rechtbank in eerste aanleg of
het boedelgerecht. Hiervoor geldt dat een bepaalde termijn sinds de vermissing
verstreken moet zijn. Voor beide wetten geldt dat het niet mogelijk is om een akte
van overlijden (dødsattest) te verstrekken omdat er geen (identificeerbaar) lijk
is.190

189 Huwelijkswet (Lov om ægteskabs indgåelse og opløsning), Lovbekendtgørelse nr. 1818 van

23.12.2015, paragrafen 4 en 5.
190
Karnov, noot 25 bij Wet op de verevening bij dood.

63

Er is dus niet alleen sprake van twee verschillende wettelijke regelingen maar ook
van twee verschillende bevoegde rechterlijke instanties. Dit houdt in dat bij
afwijzing van een verzoek tot doodverklaring zonder termijn door het
boedelgerecht een nieuwe procedure moet worden opgestart bij de rechtbank.
Omgekeerd geldt hetzelfde.
Hoewel het Deense recht (en ook het familierecht) veel administratieve
procedures kent, is voor zover bekend niet overwogen om de doodverklaring bij
een andere instantie neer te leggen. Van belang hierbij is dat Denemarken als klein
land heel weinig zaken betreffende doodverklaring heeft. Het aantal zaken wordt
niet systematisch bijgehouden maar uit statistieken blijkt dat in 2004 3 zaken
werden afgedaan, in 2005, het jaar van de Tsunami, 9 zaken en in 2006 5 zaken.191
3.3.1 Doodverklaring met termijn
In gevallen waarbij het niet als ‘zeker’ te beschouwen is dat de vermiste persoon
dood is, is de Wet op de vermisten van toepassing.
Voorwaarden en termijnen
De hoofdregel is dat de doodverklaring kan worden verzocht wanneer een persoon
5 jaar vermist is.192 Voor 2005 gold een termijn van 10 jaar. De termijn loopt
vanaf het laatste moment waarvan bekend is dat de vermiste nog in leven was. Als
de vermiste ten tijde van zijn verdwijning in levensgevaar verkeerde of er andere
omstandigheden zijn waaruit blijkt dat het in grote mate aannemelijk is dat de
vermiste dood is, is de termijn 6 maanden.193 Met de wetswijziging uit 2005 is de
termijn gewijzigd van een jaar naar 6 maanden. Verder werd het criterium
enerzijds versoepeld van (waarschijnlijke) zekerheid naar een grote mate van
aannemelijkheid. Hoewel de voorwaarden daarmee zijn versoepeld, werd geen
ingrijpende wijziging beoogd.194 Er zijn na de wetswijziging enkele uitspraken
gepubliceerd inzake de verkorte termijn – alle zijn beslissingen getroffen in hoger
beroep door het Hof (Østre Landsret) en in alle zaken is het verzoek afgewezen.
Twee betreffen ‘Syriëgangers’. In beide gevallen was het bewijsaanbod inzake
het overlijden niet sterk genoeg. Het feit dat de Syriëgangers in oorlogsgebied
zaten, dat na een tijd niets meer van hen werd vernomen, en dat via-via informatie

191

Domstolsstyrelsen, beretning 2006.
http://www.domstol.dk/om/publikationer/HtmlPublikationer/Aarsberetninger/Aarsberetning%
202006/kap08.htm (laatst bekeken 11 september 2017).
192 Wet op de vermisten, art. 6 lid 1.
193 Wet op de vermisten, art. 6 lid 2.
194
Karnov, noot 10 bij de wet op de vermisten.

64

bestond dat zij dood zouden zijn, was niet voldoende om te spreken van een grote
mate van aannemelijkheid van overlijden.195
Er zijn verder twee specifieke regelingen waarbij de vermogensrechtelijke
rechtsgevolgen van doodverklaring na verloop van tijd kunnen intreden zonder
dat een persoon dood wordt verklaard.196 Ten eerste wordt de boedel van een
vermiste na 20 jaar vermissingsbewind ex officio verevend na oproep van de
vermiste en zijn eventuele erfgenamen.197 Ten tweede kan de boedel van een
vermiste met zeer weinig vermogen na een jaar vermissing worden verevend
zonder doodverklaring.198 Voor beide geldt dat zij alleen zien op een
vermogensrechtelijke afwikkeling. Er zijn geen aanwijzingen gevonden dat deze
bepalingen tegenwoordig praktische betekenis hebben.
Procedure
Het bevoegde gerecht is de rechtbank in eerste instantie (byretten) waar de
vermiste laatstelijk zijn woon- of verblijfplaats had of waar de Minister van
Justitie de zaak naar verwijst.199 Voor de twee specifieke regelingen gericht op
een vermogensrechtelijke afwikkeling is dit echter het boedelgerecht.
Hierna zal alleen de procedure bij de rechtbank worden toegelicht.
De doodverklaring (dødsformodningsdom) kan bij de rechtbank worden verzocht
door de echtgenoot of geregistreerde partner en erfgenamen of een andere
belanghebbende. Een schuldeiser zal hier in het algemeen niet onder vallen omdat
zijn belang gediend kan worden door zich te wenden tot de bewindvoerder van de
vermiste of hij hiertegen een procedure kan starten.200 Ook de staat zal niet zonder
meer een verzoek kunnen doen tenzij er een specifiek belang is, bijvoorbeeld
omdat de staat erfgenaam van de vermiste is. 201
In eerste instantie wordt een zitting gepland waarin de verzoekers het bewijs
moeten leveren dat er sprake is van vermissing van vijf jaar of aan de eisen voor
toepassing van de termijn van zes maanden levensgevaar of andere
omstandigheden waaruit blijkt dat het in grote mate aannemelijk is dat de vermiste
dood is). Voor deze zitting worden de naasten (echtgenoot, kinderen, familieleden

195 UfR 2014.3487 ØLK en UfR 2016.3526 ØLK.
196 O.A. Borum & J. Trolle, Lov om Borteblevne med kommentar, Kopenhagen: G.E.C. Gads

Forlag, 1946, p. 8, p. 30, p. 54-55.
197
Wet op de vermisten, art. 24.
198
Wet op de vermisten, art. 16. Het vermogen moet minder dan DKK 2.000 (270 EUR) zijn.
199 Wet op de vermisten art. 9.
200 Wet op de vermisten, art.7. Karnov noot 11 bij de wet op de vermisten.
201 O.A. Borum & J. Trolle, Lov om Borteblevne med kommentar, Kopenhagen: G.E.C. Gads
Forlag, 1946, p. 20.

65

en anderen die informatie kunnen hebben) opgeroepen. Na de zitting beslist de
rechtbank of hieraan is voldaan.202
Er bestaan specifieke waarborgen voor de vermiste in deze procedure. Ten eerste
wordt er voor de vermiste een advocaat benoemd.203 Ten tweede moet de vermiste
(na de zitting) worden opgeroepen om te verschijnen. De wetswijziging uit 2005
beoogde de procedure voor oproeping te versnellen. De oproep moet nu door de
rechtbank worden gedaan in plaats van door de verzoeker, en de termijn is
ingekort van drie maanden na de oproep tot een individueel vastgestelde termijn,
die echter niet korter dan een maand mag zijn.204 Volgens de wetgever zou
hiermee de procedurele doorlooptijd voor de doodverklaring met de ingekorte
termijn van 6 maanden gehalveerd worden ten opzichte van het oude recht.205 Bij
een doodverklaring met termijn, die door het boedelgerecht wordt uitgesproken,
wordt de vermiste niet opgeroepen.
Bij een verzoek tot doodverklaring moeten griffierechten worden betaald. Deze
bedragen DKK 400 (€55,00).206 Indien een verzoeker een laag inkomen heeft,
hoeft geen griffierecht te worden voldaan, en zal op kosten van de staat een
advocaat worden benoemd. Het is gebruikelijk, maar niet verplicht dat de
verzoekers vertegenwoordigd zijn door een advocaat. Hoger beroep is mogelijk
bij een van de twee hoven (Landsret). Hoger beroep dient ingesteld te worden
binnen 4 weken na de beschikking houdende doodverklaring van de rechtbank en
binnen twee weken voor de beslissing van de rechtbank dat geen oproep plaats
dient te vinden (afwijzing van het verzoek).207 Daar Denemarken een tweeinstanties systeem hanteert is beroep bij de Deense Hoge Raad (Højesteret) alleen
mogelijk indien een onafhankelijke raad toestemming tot het beroep heeft
gegeven (Procesbevillingsnævnet). Voor de doodverklaring, uitgesproken door de
rechtbank, is echter bepaald dat geen beroep mogelijk is bij het hoogste gerecht.208
De kring van personen die in beroep kunnen gaan is ruimer dan die van bevoegden
om het verzoek in eerste instantie in te dienen. Bevoegd is de verzoeker, de
202

Wet op de vermisten art. 11.
Wet op de vermisten, art. 10.
204 Wet op de vermisten, art. 13 lid 1 en lid 3.
205 Wetsvoorstel met opmerkingen, Lovforslag 2004/2 SF. L 152 van 13.4.2005.
206 Retsafgiftsloven, Lovbekendtgørelse nr. 1252 van 27.11.2014.
207
Wet op de civiele rechtspleging (Retsplejeloven), art. 394 lid 1. Lovbekendtgørelse nr. 1257
van 13.10.2016. De manier van beroep verschilt. Hoger beroep tegen de beslissing tot afwijzing
van het verzoek (kære) heeft geen opschortende werking, tenzij anders wordt bepaald en kan
ook schriftelijk worden behandeld terwijl hoger beroep van de beschikking inzake
doodverklaring van de rechtbank (anke) wel opschortende werking heeft en niet schriftelijk
wordt behandeld. Wet op de civiele rechtspleging, art. 395.
208
Wet op de vermisten, art. 14 lid 2.
203

66

advocaat van de vermiste, anderen die een verzoek hadden kunnen doen en
‘eenieder’ die hierbij (juridisch) belang bij heeft, bijvoorbeeld omdat diegene
belang heeft bij het vaststellen van een ander overlijdenstijdstip.209
Voor de beschikking van de rechtbank geldt dat het overlijdenstijdstip voor de
verklaring van overlijden na de lange termijn van 5 jaar wordt vastgesteld op de
laatste dag van de maand waarin de termijn verloopt. Voor de kortere termijn van
6 maanden is dit op de dag waarop het het meest waarschijnlijk is dat de vermiste
overleden is.210 De beschikking krijgt pas werking als de beroepstermijn van 4
weken is verlopen.211 Dit gegeven wordt in het persoonsregister en centrale
persoonsregister (CPR) opgenomen, maar dit is geen vereiste voor de
rechtskracht.
Rechtsgevolgen en terugkeer
De doodverklaring met termijn, uitgesproken door de rechtbank, bevat alleen een
‘rechtsvermoeden’ van dood (dødsformodningsdom). Mocht blijken dat de
vermiste toch in leven is of op een ander moment overleden is, vervalt het
vermoeden.212 Hoewel dit formeel anders lijkt met de beslissing van het
boedelgerecht zonder termijn wanneer de dood ‘zeker’ is, zoals hieronder zal
worden besproken, is niettemin dezelfde regeling van toepassing verklaard.213
3.3.2 Doodverklaring zonder termijn
Voorwaarden
Volgens de Wet op de verevening bij dood (Dødsboskifteloven) kan een vermiste
persoon zonder termijn worden doodverklaard wanneer het als ‘zeker’ moet
worden beschouwd dat de persoon dood is.214 De situaties waarin het als ‘zeker’
kan worden beschouwd zijn bijvoorbeeld schipbreuk (in koud water) en een
uitgebrand vliegtuig. Het kan ook van toepassing zijn in de situatie dat een
persoon overboord is gevallen en niet is teruggevonden. De toepassing van deze
bepaling is echter restrictief.215 Dit blijkt bijvoorbeeld uit een procedure uit 2011.
Een echtpaar was met twee andere personen aan het duiken. De man ging met een
van de andere personen duiken en geen van hen keerde terug naar de boot. Het
gerecht in hoger beroep oordeelde dat het feit dat de man niet zoals afgesproken
209 Karnov noot 23 bij de wet op de vermisten.
210 Wet op de vermisten, art. 13 lid 2.
211

Wet op de vermisten, art. 15.
O.A. Borum & J. Trolle, Lov om Borteblevne med kommentar, Kopenhagen: G.E.C. Gads
Forlag, 1946, p. 31-32.
213 Wet verevening bij dood, art. 6. Zie hieronder Deel II paragraaf 3.3.2 (rechtsgevolgen en
terug).
214 Art. 5.
215
Karnov, noot 24 bij wet op de verevening bij dood.
212

67

terugkeerde naar de boot en er daarna ook geen teken van leven werd ontvangen
van beiden, niet betekende dat het als ‘zeker’ kon worden beschouwd dat hij
overleden was.216
Procedure
Voor de doodverklaring zonder termijn (dødsfaldskendelse) is het boedelgerecht
bevoegd. Het boedelgerecht is ook bevoegd inzake de twee specifieke regelingen
(20 jaar vermissingsbewind en weinig vermogen) genoemd onder A
(Doodverklaring met termijn). De procedure die hieronder wordt omschreven
geldt alleen voor de doodverklaring zonder termijn.
Het boedelgerecht is geen zelfstandig gerecht, maar een afdeling onder de
rechtbank. Het boedelgerecht houdt zich bezig met verevening van vermogens
van personen (bijvoorbeeld bij dood of scheiding) en bedrijven (bijvoorbeeld
faillissement).
De kring van personen die de doodverklaring zonder termijn bij het boedelgerecht
kunnen indienen, is ruimer geformuleerd dan bij doodverklaring bij de rechtbank.
Deze kan worden verzocht door ‘eenieder’ die daarbij een (juridisch) belang heeft.
Dit kunnen de echtgenoot en erfgenamen zijn, maar ook schuldeisers of anderen,
bijvoorbeeld de levensverzekeraar.217
Bij een verzoek tot doodverklaring moeten griffierechten worden betaald. Deze
bedragen ook in deze procedure DKK 400 (55 EUR) en hoeven niet te worden
voldaan als de verzoeker een laag inkomen heeft.218 Verder zal in dat geval een
advocaat kunnen worden aangewezen op kosten van de staat. Hoger beroep is
mogelijk bij een van de twee hoven (Landsret). Hoger beroep dient ingesteld te
worden binnen twee weken.219 Daar Denemarken een twee-instanties systeem
hanteert is beroep bij de Deense Hoge Raad (Højesteret) alleen mogelijk met
toestemming van een onafhankelijk raad (Procesbevillingsnævnet).
Voor de beslissing van het boedelgerecht geldt dat het overlijdenstijdstip wordt
vastgesteld op het meest waarschijnlijke overlijdenstijdstip. De beslissing gaat in
kracht van gewijsde na het verlopen van de beroepstermijn.220

216 T:FA 2011 354 V.
217 Wet op de verevening bij dood, art. 5. Karnov noot 28 bij de Wet op de verevening bij dood.

Het boedelgerecht kan niet een doodverklaring ex officio uitspreken.
218
Retsafgiftsloven, Lovbekendtgørelse nr. 1252 van 27.11.2014.
219
Wet op de civiele rechtspleging (Retsplejeloven), art. 394 lid 1. Lovbekendtgørelse nr. 1257
van 13.10.2016. De manier van beroep verschilt. Hoger beroep tegen de beslissing van het
boedelgerecht (kære) heeft geen opschortende werking tenzij anders wordt bepaald en kan ook
schriftelijk worden behandeld. Wet op de civiele rechtspleging, art. 395.
220
Wet verevening bij dood, art. 5 lid 2.

68

Rechtsgevolgen en terugkeer
De doodverklaring is een statusbeslissing die eenieder bindt. De persoon wordt in
alle gevallen als ‘dood’ beschouwd. Dit betekent dat zijn vermogen wordt
verevend, een levensverzekering moet worden uitbetaald en een eventueel
huwelijk of geregistreerd partnerschap van rechtswege ontbonden is.
Als de doodverklaarde levend terugkeert vervalt de doodverklaring van
rechtswege. De Wet op de vermisten bevat in paragraaf 4 de regelingen van
terugvordering. Deze zijn ook van toepassing voor de doodverklaring die is
uitgesproken door het boedelgerecht.221 De doodverklaarde kan zijn vermogen
terugvorderen van degene die dit heeft geërfd, indien dat gebeurt binnen een
termijn van 10 jaar na het vastgestelde overlijdenstijdstip.222 De erfgenaam is
alleen verplicht terug te geven wat hij heeft ontvangen. Als de erfgenaam niet te
goeder trouw handelde, is hij wel verplicht de schade te vergoeden.223
Mocht het geërfde aan een derde overgedragen of verbruikt zijn, dan moet de
erfgenaam de waarde van het geërfde op het moment van overdracht/verbruik
vergoeden, maar niet meer dan de huidige waarde.224 Voor zover het geërfde
teloor is gegaan heeft de erfgenaam geen verplichting tot vergoeding.225 Er geldt
een hardheidsclausule voor bepaalde gevallen, waarbij de vergoeding kan worden
verminderd of helemaal weg kan vallen. Dit geldt wanneer het verbruik redelijk
was en (volledige) vergoeding onredelijk zou zijn gezien zijn financiële positie
van de erfgenaam.226
Verzekeringen die zijn uitbetaald naar aanleiding van de doodverklaring, kunnen
door de verzekeringsmaatschappij binnen een termijn van 10 jaar worden
teruggevorderd. Ook hier geldt een hardheidsclausule wanneer de uitkering is
gebruikt voor onderhoud.227 Indien het teruggevorderde niet (volledig) wordt
terugbetaald wordt de vordering van de teruggekeerde verminderd. De
verzekeringsmaatschappij kan er ook voor kiezen om de uitbetaling als finaal te
beschouwen. De vordering op de begunstigde komt dan toe aan de
teruggekeerde.228 Het doel van deze regel is om de verzekeringsmaatschappij
buiten een geschil te houden dat primair ziet op de verhouding tussen de
221221

Wet verevening bij dood, art. 5 lid 2.

222 Wet op de vermisten, art. 17 lid 1.
223 Wet op de vermisten, art. 22.
224 Wet op de vermisten, art. 18 lid 2.
225

Wet op de vermisten, art. 18 lid 3.
Opbrengsten en onderhoudsvoorzieningen bijvoorbeeld pensioen hoeven niet te worden
vergoed, art. 18 lid 4 en art. 21 lid 1.
227 Wet op de vermisten, art. 20 lid 1. Verder geldt ook hier dat niet meer hoeft te worden
vergoed dan is ontvangen en dat teloorgang de verplichting staakt, art. 20 lid 1, 2. regel jo. art.
18.
228
Wet op de vermisten, art. 20 lid 3.
226

69

verzekerde teruggekeerde en diens naasten. In de procedure zal centraal staan of
het redelijk is om de ontvangen bedragen voor levensonderhoud terug te betalen
aan de teruggekeerde.229
In het geval dat het vastgestelde overlijdenstijdstip onjuist blijkt te zijn, kan de
erfgenaam van de doodverklaarde die anders zou hebben geërfd binnen dezelfde
termijn van 10 jaar en genoemde beperkingen, zijn erfenis terugvorderen.230
Knelpunten
Er is in de juridische literatuur weinig aandacht voor het onderwerp vermissing.
De positie van achterblijvers van een vermiste wordt in de pers vaak aan de orde
gesteld na een grote ramp of een individuele vermissingszaak. Zo ook in de zaak
Lisbeth Nielsen, een alleenstaande moeder van twee kinderen. Zij verdween in
oktober 2010, maar haar lijk is nooit gevonden. Haar vriend die eerder twee keer
is veroordeeld voor moord op een partner werd snel aangehouden maar heeft
zelfmoord gepleegd in voorarrest. Volgens persberichten zou het doodverklaren
(zonder termijn door het boedelgerecht) problemen opleveren en waren er
problemen met het financieel op orde brengen van haar zaken.231 Deze zaak heeft
tot vragen aan de Minister van Justitie in de Deense Kamer (Folketinget) geleid.
Gevraagd werd of er wetstechnische belemmeringen waren voor het oplossen van
de zaak en of de minister initiatief wilde nemen naar aanleiding van de zaak. Het
antwoord van de Minister was vrij laconiek. Er wordt verwezen naar de (recent)
gewijzigde wetgeving met inkorting van de termijnen en de mogelijkheid tot het
instellen van een bewind, welke wetswijziging een balans beoogt te bieden tussen
de belangen van de vermiste en de nabestaanden. De minister ziet daardoor geen
reden tot (nieuwe) initiatieven.232 Uiteindelijk is Lisbeth Nielsen volgens
persberichten doodverklaard door het boedelgerecht binnen een jaar na haar
vermissing.233
De Minister van Justitie gaf een soortgelijk antwoord op een vraag in relatie tot
de Syriëgangers in 2014. De vraag was of de wetgeving (namelijk de verkorte
termijn van 6 maanden) soepeler kan worden toegepast. De minister achtte dit niet
nodig.234 Met andere woorden, er worden knelpunten gesignaleerd, maar er is
229 O.A. Borum & J. Trolle, Lov om Borteblevne med kommentar, Kopenhagen: G.E.C. Gads

Forlag, 1946, p. 50
230 Wet op de vermisten, art. 18 lid 2.
231
Ekstra Bladet, 30 oktober 2009, http://ekstrabladet.dk/112/article4198124.ece.
232
Antwoord op vraag nr. 1349 van 15 juli 2010, document nr. JCG40532 op
www.folketinget.dk (laatst bekeken 11 september 2017).
233 Ekstra Bladet, 7 oktober 2010, http://ekstrabladet.dk/112/article4255634.ece (laatst bekeken
11 september 2017).
234 Antwoord op vraag nr. 1460 van 26 augustus 2014, document nr. 1284531 op
www.folketinget.dk (laatst bekeken 11 september 2017).

70

geen eensgezindheid tussen de Kamerleden en de minister over de noodzaak tot
het vinden van een oplossing door middel van wetgeving.

71

4. DUITSLAND
4.1 Regelgeving en definitie
In Duitsland bestaan verschillende wetten waarin juridische aspecten van
vermissing zijn geregeld. Oorspronkelijk waren de regelingen omtrent vermissing
uitsluitend in het Duitse Burgerlijk Wetboek (Bürgerliches Gesetzbuch, BGB)
opgenomen,235 maar sinds 1939 bestaat er een aparte wet, de Vermissingswet
(Verschollenheitsgesetz) die de mogelijkheid regelt om iemand dood te verklaren
indien aan bepaalde voorwaarden is voldaan. Naast de voorwaarden bevat de wet
de gevolgen van de doodverklaring en procedurele aspecten. Voor de periode van
vermissing, voorafgaande aan de doodverklaring, is (Boek 4 van) het Duitse
Burgerlijk Wetboek nog steeds van belang.
Sinds de inwerkingtreding van de Vermissingswet, bestaat er een wettelijke
definitie van het begrip vermissing (Verschollenheit). Uit de memorie van
toelichting blijkt dat deze definitie is opgenomen om de situatie te onderscheiden
van gevallen waarin de dood van een persoon zeker is en er dus geen behoefte is
aan een doodsverklaring.236 Bovendien wilde de wetgever de invulling van dit
begrip niet aan de rechtspraak of de wetenschap overlaten.237 Een natuurlijk
persoon wordt als ‘vermist’ gezien indien:
1) Gedurende een lange tijd;
2) Zijn verblijf onbekend is;
3) Er geen bericht over diens verblijf voorhanden is;
4) Ernstige twijfels aan zijn voortbestaan bestaan.238
4.2 Regelingen bij vermissing
In het Duitse Burgerlijk Wetboek zijn verschillende rechtsgevolgen geregeld voor
de situatie waarin iemand nog niet is doodverklaard, maar wel vermist is. Voor de
vermogensrechtelijke aspecten kan bewind worden ingesteld. Daarnaast is er een
bijzondere erfrechtelijke regeling van toepassing. Deze rechtsgevolgen worden
hierna achtereenvolgens uiteengezet. Aangezien het algemene familierecht van
235

Art. 12-20 BGB, zie ook K. Sabatakakis, Konstantin, Todes- und
Verschollenheitserklärungen und die Wiederverheiratung bei Verschollenheit eines Ehegatten
im deutschen Recht, verglichen mit dem französischen, schweizerischen, griechischen und
englischen Recht, Bonn: R. Schwarzbold, 1970, p. 4.
236
Amtliche Begründung 1312; Staudinger/Norbert Habermann § 1 VerschG, Rn. 2, 2013.
237
K. Sabatakakis, Konstantin, Todes- und Verschollenheitserklärungen und die
Wiederverheiratung bei Verschollenheit eines Ehegatten im deutschen Recht, verglichen mit
dem französischen, schweizerischen, griechischen und englischen Recht, Bonn: R.
Schwarzbold, 1970, p. 4.
238
§ 1 Verschollenheitsgesetz.

72

toepassing is, wordt dit ten aanzien van een aantal punten in hoofdlijnen
weergegeven.
4.2.1 Vermogensrechtelijke gevolgen
In Duitsland bestaan verschillende vormen van bewind, bijvoorbeeld ingeval van
minderjarigheid of ziekte.239 In het kader van vermissing is het
afwezigheidsbewind (Abwesenheitspflegschaft) van belang (art. 1911 BGB).240
Ten aanzien van het afwezigenbewind is het minderjarigenbewind van
overeenkomstige toepassing verklaard.241
Voorwaarden voor bewind
Op grond van artikel 1911 BGB kan, indien nodig, een bewindvoerder worden
aangesteld voor vermogensaangelegenheden van een meerderjarig persoon die
afwezig is en wiens verblijf niet bekend is.242 Het betreft dus een
afwezigenbewind, waaronder de situatie dat iemand vermist is.243 Drie
voorwaarden zijn van belang. In de eerste plaats moet er sprake zijn van
afwezigheid. Bepalend is dat de persoon een onbekend verblijf heeft en bovendien
niet in staat is om naar zijn gewoonlijk verblijf terug te keren om zelf voor zijn
vermogensaangelegenheden te zorgen.244 Een bewindvoerder kan eveneens
worden aangesteld indien voldaan is aan de termijnen zoals genoemd in art. 10
van de Vermissingswet, maar een doodverklaring is uitgebleven.245 In de tweede
plaats
moet
het
gaan
om
vermogensaangelegenheden
(Vermögensangelegenheiten). Het is niet mogelijk om een bewindvoerder aan te
stellen voor persoonlijke aangelegenheden die niet direct gerelateerd zijn aan het

239 Titel 1 en 2 van boek 4 BGB.

Zie § 1884 voor de situatie waarin een minderjarige vermist is. Via beck-online.de zijn 78
uitspraken te vinden over artikel 1911 BGB (zoekterm: 1911 BGB Verschollen, TopRechtsprechung). Van deze uitspraken komt een grote meerderheid (72 zaken) uit 1955 of
eerder. Deze zijn niet meegenomen in dit onderzoek. Naar de overige zaken wordt, indien
relevant, wel verwezen.
241
Art. 1915 BGB.
242 Daarnaast komt deze bepaling ook in beeld in het geval dat het verblijf van de persoon wel
bekend is, maar deze persoon niet in staat is om terug te keren.
243 Münchener Kommentar zum Bürgerlichen Gesetzbuch: BGB, Band 9: Familienrecht II §§
1589-1921, SGB VIII, München: Beck, 2012, § 1911, Rn. 3.
244
J. von Staudinger (red.), Kommentar zum Bürgerlichen Gesetzbuch: Staudinger BGB- Buch
4, Familienrecht §§ 1896-1921 (Rechtliche Betreuung und Pflegschaft), Berlijn: Sellier - De
Gruyter, 2013, § 1911, Rn. 15.
245 J. von Staudinger (red.), Kommentar zum Bürgerlichen Gesetzbuch: Staudinger BGB- Buch
4, Familienrecht §§ 1896-1921 (Rechtliche Betreuung und Pflegschaft), Berlijn: Sellier - De
Gruyter, 2013, § 1911, Rn. 17.
240

73

vermogen.246 De derde voorwaarde is dat er behoefte is aan een bewind
(Fürsorgebedürfnis). Op het moment dat iemand dood is of doodverklaard is op
grond van de Vermissingswet, eindigt het bewind (art. 1921 BGB).247
Procedure
De rechter kan zowel ambtshalve, nadat hij kennis heeft genomen van het feit dat
er behoefte bestaat aan een bewind, als op verzoek een bewindvoerder
benoemen.248 Het (schriftelijke) verzoek kan bijvoorbeeld worden ingediend door
de familie van de vermiste. Het ‘beschermings-/verzorgingsgerecht’
(Betreuungsgericht), onderdeel van het Amtsgericht (het laagste gerecht) is
bevoegd in dit soort zaken.249
Bewindvoerder
De rechter dient een persoon te benoemen die gezien de individuele, financiële en
overige omstandigheden het meest geschikt is als bewindvoerder.250 Dit kan
zowel een bekende zijn van de vermiste als een derde, professionele
bewindvoerder.251
Gevolgen van bewind
Het doel van het bewind is om de vermogensrechtelijke belangen van de afwezige,
zowel binnen als buiten rechte te vertegenwoordigen, door het vermogen
rentedragend te beleggen, voor zover het niet nodig is om aan financiële
verplichtingen te voldoen.252 Zoals reeds eerder genoemd, gaat het hierbij
uitsluitend om de vermogensrechtelijke belangen en niet om de persoonlijke
belangen, zoals betwisting van het vaderschap, een echtscheidingsverzoek, of de
vertegenwoordiging van een minderjarige.253 Een opdracht aan de bewindvoerder
246

J. von Staudinger (red.), Kommentar zum Bürgerlichen Gesetzbuch: Staudinger BGB- Buch
4, Familienrecht §§ 1896-1921 (Rechtliche Betreuung und Pflegschaft), Berlijn: Sellier - De
Gruyter, 2013, § 1911, Rn. 19.
247 Münchener Kommentar zum Bürgerlichen Gesetzbuch: BGB, Band 9: Familienrecht II §§
1589-1921, SGB VIII, München: Beck, 2012, § 1911, Rn. 3.
248
Art. 1915 jo. 1774 BGB. Deze bepaling ziet op de benoeming van een voogd voor een
minderjarige, maar is van overeenkomstige toepassing verklaard in geval van afwezigheid. In
deze laatste situatie ligt het waarschijnlijk minder voor de hand dat de rechter van rechtswege
een bewindvoerder aanstelt.
249 Art. 23c Gerichtsverfassungsgesetz.
250 Art. 1915 jo. 1779 BGB.
251
Art. 1915 jo. 1836 BGB.
252
Art. 1915 jo. 1806 BGB; J. von Staudinger (red.), Kommentar zum Bürgerlichen
Gesetzbuch: Staudinger BGB- Buch 4, Familienrecht §§ 1896-1921 (Rechtliche Betreuung und
Pflegschaft), Berlijn: Sellier - De Gruyter, 2013, § 1911, Rn. 1.
253 J. von Staudinger (red.), Kommentar zum Bürgerlichen Gesetzbuch: Staudinger BGB- Buch
4, Familienrecht §§ 1896-1921 (Rechtliche Betreuung und Pflegschaft), Berlijn: Sellier - De
Gruyter, 2013, § 1911, Rn. 2.

74

om persoonlijke belangen te behartigen is nietig.254 Voorbeelden van
vermogensaangelegenheden zijn onder andere:
- Aanvaarding of verwerping van een erfenis;
- Aanvraag van een verklaring van erfrecht;
- Aanvraag van een faillissement;
- Een huwelijksvermogensrechtelijk geschil. 255
De bewindvoerder heeft eveneens andere processuele bevoegdheden. In
Duitsland kan een individu zich voegen in een strafrechtelijke zaak, indien er
sprake is van private belangen. Een bewindvoerder heeft bijvoorbeeld de
mogelijkheid om, binnen het strafproces, een zogenaamde ‘particuliere eis’
(Privatklage) of een ‘neveneis’ (Nebenklage) in te dienen, als er sprake is van
vermogensrechtelijke belangen.256 Hij heeft eveneens de bevoegdheid om namens
de vermiste een (strafrechtelijke) klacht (Strafantrag) in te dienen, wanneer de
vermogensrechten van de vermiste geschonden worden.257 Op grond van de
Vermissingswet kan de bewindvoerder, als wettelijke vertegenwoordiger van de
vermiste, een verzoek indienen om de vermiste dood te verklaren.258 Hiervoor
heeft hij toestemming nodig van het Beschermingsgerecht (Betreuungsgericht).259
Mocht dit verzoek worden afgewezen, dan mag de bewindvoerder tegen dat
besluit bezwaar maken,260 hetgeen zonder toestemming kan.261 Ook kan hij tegen
een uitspraak waarin de vermiste is doodverklaard in hoger beroep.262

254

J. von Staudinger (red.), Kommentar zum Bürgerlichen Gesetzbuch: Staudinger BGB- Buch
4, Familienrecht §§ 1896-1921 (Rechtliche Betreuung und Pflegschaft), Berlijn: Sellier - De
Gruyter, 2013, BGB § 1911, Rn. 2.
255 J. von Staudinger (red.), Kommentar zum Bürgerlichen Gesetzbuch: Staudinger BGB- Buch
4, Familienrecht §§ 1896-1921 (Rechtliche Betreuung und Pflegschaft), Berlijn: Sellier - De
Gruyter, 2013, § 1911, Rn. 20.
256
J. von Staudinger (red.), Kommentar zum Bürgerlichen Gesetzbuch: Staudinger BGB- Buch
4, Familienrecht §§ 1896-1921 (Rechtliche Betreuung und Pflegschaft), Berlijn: Sellier - De
Gruyter, 2013, § 1911, Rn. 5.
257
J. von Staudinger (red.), Kommentar zum Bürgerlichen Gesetzbuch: Staudinger BGB- Buch
4, Familienrecht §§ 1896-1921 (Rechtliche Betreuung und Pflegschaft), Berlijn: Sellier - De
Gruyter, 2006, § 1911, Rn. 3.
258 Art. 16 lid 2 Verschollenheitsgesetz. Zie ook J. von Staudinger (red.), Kommentar zum
Bürgerlichen Gesetzbuch: Staudinger BGB- Buch 4, Familienrecht §§ 1896-1921 (Rechtliche
Betreuung und Pflegschaft), Berlijn: Sellier - De Gruyter, 2013, § 1911, Rn. 6. Zie ook KG 13
oktober 1955, I W 2459/55, NJW 1955, 1840-1841.
259
Art. 16 lid 3 Verschollenheitsgesetz.
260
Art. 26 Verschollenheitsgesetz.
261 261 J. von Staudinger (red.), Kommentar zum Bürgerlichen Gesetzbuch: Staudinger BGBBuch 4, Familienrecht §§ 1896-1921 (Rechtliche Betreuung und Pflegschaft), Berlijn: Sellier De Gruyter, 2006, § 1911, Rn. 3.
262
OLG Düsseldorf, 21 juli 1997, NJWE-FER 1997, 250, FamRZ 1998, 109.

75

Toezicht
Het familiegerecht (Familiengericht) heeft een toezichthoudende functie op het
bewind. De bewindvoerder moet na zijn benoeming een inventarisatie opmaken
van het vermogen en dit, voorzien van een ‘volledigheids- en juistheidswaarborg’
aan het familiegerecht overleggen.263 Bij het opstellen van de inventarisatie kan
de bewindvoerder zich wenden tot een ambtenaar, een notaris of een andere
deskundige. De rechter kan bepalen dat de inventarisatie door een bevoegde
autoriteit, ambtenaar of notaris moet worden opgemaakt, indien de overgelegde
inventarisatie ontoereikend is.
Terugkeer
Het bewind en alle rechtshandelingen die werden uitgevoerd tijdens het bewind
blijven geldig indien de vermiste terugkeert of als blijkt dat de vermiste is
overleden.264 Het beschermings-/verzorgingsgerecht dient van rechtswege het
bewind op te heffen op het moment dat de vermiste terugkeert.265
4.2.2 Erfrechtelijke gevolgen
Zoals hiervoor reeds genoemd, kan de bewindvoerder namens de vermiste een
hem toekomende nalatenschap aanvaarden of verwerpen. Heeft de vermiste geen
bewindvoerder, maar komt hem wel een deel van een nalatenschap toe, dan kan
het ‘erfgerecht’ (Nachlaßgericht) een bewindvoerder benoemen voor de vermiste,
ten aanzien van de verdeling van de nalatenschap.266 De voorwaarden voor de
benoeming zijn overeenkomstig het afwezigenbewind.267
4.2.3 Familierechtelijke gevolgen
Het Duitse familierecht kent geen specifieke gevolgen in geval van vermissing.
Hierna wordt in hoofdlijnen de regeling ten aanzien van de echtscheiding, het
afstammingsrecht en het gezagsrecht uiteengezet.
Echtscheiding
Zolang iemand vermist wordt, en nog niet is doodverklaard, is de algemene
echtsscheidingswetgeving van toepassing. Dit is geregeld in boek 4 (titel 7) van
het Duitse Burgerlijk Wetboek. De rechter kan op eenzijdig of op gezamenlijk
263 Art. 1802 BGB.
264 J. von Staudinger (red.), Kommentar zum Bürgerlichen Gesetzbuch: Staudinger BGB- Buch

4, Familienrecht §§ 1896-1921 (Rechtliche Betreuung und Pflegschaft), Berlijn: Sellier - De
Gruyter, 2013, § 1911, Rn. 18.
265
Art. 1921 BGB. Zie ook MüKoBGB/Schwab BGB § 1921 Rn. 3-4.
266
Zie ook: FHZivR 5 december 1967, 14, nr. 3411, DNotZ 68, 558.
267
Art. 88 Gesetz über die freiwillige Gerichtsbarkeit.

76

verzoek van de echtgenoten een echtscheiding uitspreken,268 indien het huwelijk
‘stuk gelopen is’ (gescheitert) is.269 Daarvan is sprake wanneer de
levensgemeenschap opgehouden is te bestaan en niet verwacht kan worden dat
deze wordt hersteld. Afhankelijk van de situatie, kan een vereiste zijn dat de
echtgenoten een jaar gescheiden geleefd moeten hebben, voordat de echtscheiding
kan worden uitgesproken.270 Het voorgaande brengt met zich mee dat een
achtergebleven echtgenoot op eenzijdig verzoek een echtscheidingsverzoek kan
indienen.
Afstamming
Het Duitse recht bepaalt dat de echtgenoot die nog niet is doodverklaard, de vader
is van de kinderen die tijdens het huwelijk worden geboren.271 Wordt een vermiste
doodverklaard, en is een kind meer dan 300 dagen ná het vastgestelde doodtijdstip
geboren, dan wordt de vermiste niet van rechtswege de juridische vader van het
kind.272 Dit betekent dat het vaderschap in dat geval niet meer ontkend hoeft te
worden. Wordt de doodverklaring (Todeserklärung) vernietigd als gevolg van de
terugkeer van de vermiste dan wordt het vaderschap over dat kind met
terugwerkende kracht toegekend aan de echtgenoot tot het tegendeel is
bewezen.273
Gezag
In beginsel hebben gehuwde ouders gezamenlijk gezag over een kind en kunnen
ongehuwde ouders verklaren dat zij gezamenlijk het gezag willen uitoefenen.274
Op het moment dat ouders niet meer samenleven, kan ieder van de ouders de
rechter om eenhoofdig gezag verzoeken. Dit verzoek wordt toegewezen als dit in
het belang van het kind is.275
4.2.4 Beleid bij vermissing
Voor zover kon worden nagegaan, is er geen specifiek beleid gericht op de
achterblijvers van de vermisten. Op een enkele website van advocaten is
informatie te vinden over de juridische stappen die genomen kunnen worden bij
vermissing, maar er lijkt geen overheidsinstantie verantwoordelijk voor
ondersteuning aan achterblijvers.
268 Art. 1564 BGB.
269

Art. 1565 BGB.
Art. 1566 BGB.
271
Art. 1592 BGB. Zie ook MüKoBGB/Wellenhofer BGB § 1593 Rn. 11, beck-online.
272 Art. 1593 BGB. Zie ook MüKoBGB/Wellenhofer BGB § 1593 Rn. 11, beck-online.
273 Art. 1599 BGB. MüKoBGB/Wellenhofer BGB § 1593 Rn. 11, beck-online.
274 Art. 1626a BGB.
275
Art. 1671 lid 1 BGB.
270

77

4.3 Regelgeving doodverklaring
De mogelijkheid voor het uitspreken van een doodverklaring is geregeld in de
Vermissingswet (Verschollenheitsgesetz). De wet onderscheidt twee situaties,
namelijk die waarbij de dood van de afwezige zeker is en die waarbij dat niet zo
is. Als de dood als ‘zeker’ te beschouwen is, dan kan de rechter geen
doodverklaring afgeven, want er is niet voldaan aan het vereiste van
vermissing.276 De rechter kan echter, volgens dezelfde wet, wel het tijdstip van
overlijden vaststellen.277 In de andere situatie kan de rechter wel een
doodverklaring afgeven. Deze mogelijkheid bestaat in gevallen van vermissing.
Naar Duits recht gelden er verschillende termijnen waarna om een verklaring van
overlijden kan worden verzocht bij de rechter, voor specifieke situaties zoals
vermissing tijdens oorlog, vermissing op zee, vermissing in de lucht en
vermissing bij gevaar, naast de algemene grond voor doodverklaring. Voor de
algemene grond is niet alleen de termijn van vermissing van belang maar ook de
leeftijd van de vermiste.
Er zijn geen ingrijpende wijzigingen geweest in de Vermissingswet sinds de
inwerkingtred in 1939.278 De voorwaarden en termijnen voor doodverklaring zijn
hoofdzakelijk hetzelfde gebleven.279 De laatste wijziging van de wet zag op de
wijziging van de Duitse mark in de Euro.280
Het aantal procedures inzake doodverklaring (zowel de doodverklaring als het
vaststellen van het overlijdenstijdstip) is over de jaren heen aanzienlijk
verminderd. In 1995 waren er 5.210 procedures, in 2000 2.657, in 2010 1.121 en
in 2015 685 procedures.281 Een groot aantal van die procedures had nog te maken
met de Tweede Wereldoorlog, in 1994 had ongeveer de helft van de procedures
betrekking op de Tweede Wereldoorlog.282
276 Art. 1 lid 2 Vermissingswet (Verschollenheitsgesetz).
277

Art. 39 Vermissingswet.
Gesetz über die Verschollenheit, die Todeserklärung und die Feststellung der Todeszeit met
wet van 4. Juli 1939. De titel is veranderd naar Verschollenheitsgesetz bij de Wet van 26 juli
1957. Hierna wetswijzigingen van: 20 december 1974 (BGB1. I. S. 3651), 25 juli 1986 (BGB1.
I. S. 1142), 5 april 1990 (BGB1. I. S. 701), 18 maart 1994 (BGB1. I. S. 559), 16 december 1997
(BGB1. I. S. 2943) en 27 juni 2000 (BGB1. I. S. 897). Zie ook: H. Heinrichs, ‘Änderung des
Verschollenheitsrechts’, NJW 1994, p. 1711 die de wijzigingen van 18 maart 1994 als
‘marginaal’ bestempelt.
279
Alleen de oorlogsvermissing (art. 4) is gewijzigd op 15 januari 1951.
280 Art. 36 Vermissingswet.
281 Bundesamt für Justiz Referat III 3: Zusammenstellung der Geschäftsübersichten der
Amtsgerichte für die Jahre 1995 bis 2015.
282
H. Heinrichs, ‘Änderung des Verschollenheitsrechts’, NJW 1994, p. 1711.
278

78

4.3.1 Doodverklaring met termijn
Voorwaarden en termijnen
De doodverklaring (Todeserklärung) vereist dat er sprake is van vermissing. De
hoofdregel bij doodverklaring wordt gevormd door de algemene grond voor
doodverklaring die staat in artikel 3 van de Vermissingswet. Echter, wanneer een
specifieke grond voor doodverklaring zich voordoet, sluit dit uit dat een
doodverklaring op grond van de algemene grond plaatsvindt. In eerste instantie
wordt daarom gekeken naar de specifieke gronden voor doodverklaring, en pas
daarna naar de algemene grond.283
Ten eerste kunnen soldaten die in oorlog vermist raken (Kriegsverschollenheit)
doodverklaard worden zodra de oorlog een jaar is beëindigd. In gevallen waarin
de soldaat vermist is geraakt in omstandigheden waarbij zijn dood een hoge mate
van waarschijnlijkheid heeft, is de termijn een jaar na zijn vermissing.284 Er moet
sprake zijn van soldaten van het ‘reguliere’ leger of personen die in opdracht van
dat leger werken. Personen die deelnemen aan een ‘rebellenorganisatie’ in een
burgeroorlog vallen er niet onder.285
De vermissing op zee (Seeverschollenheit) houdt rekening met situaties waarbij
de waarschijnlijkheid van overlijden tijdens een zeevaart op grond van de
specifieke omstandigheden die zich kunnen voordoen op zee duidelijk groter zijn
dan bij de gewone Verschollenheit.286 Bij Seeverschollenheit moet aan drie
voorwaarden voldaan zijn. Ten eerste moet sprake zijn van een vermissing op
open zee (‘das offene Meer’), bijvoorbeeld een oceaan.287 Binnenwateren,
ongeacht hun omvang, zoals de Bodensee horen op grond van de rechtspraak niet
tot deze categorie.288 Ten tweede moet er sprake zijn van een zeevaart (‘Bei einer
Fahrt’). De vermissing op zee is niet beperkt tot een schipbreuk. Wat van belang
is, is dat de betrokken persoon tijdens een schipvaart vermist is geraakt.289 En tot
slot moet de betrokkene vermist zijn in de zin van de wet. Voorbeelden die worden
genoemd zijn schipbreuk, overboord vallen, het verlaten van het schip om te
duiken, een aanvaring op zee, brand of explosie van het schip. Het is dus
voldoende dat de betrokken persoon aanwezig was op het schip en tijdens de vaart
283 Art. 7 Vermissingswet.
284

Art. 4 Vermissingswet.
W. Burandt & D. Rojahn, Erbrecht, München: Verlag C.H. Beck, 2014, §4
(Kriegsverschollenheit), 2. Auflage 2014, Rn. 3-4.
286 W. Burandt & D. Rojahn, Erbrecht, München: Verlag C.H. Beck, 2014, § 5 Rn. 1.
287 BayObLGZ 1986, 301, 303.
288 BayObLGZ 1986, 301, 303.
289
W. Burandt & D. Rojahn, Erbrecht, München: Verlag C.H. Beck, 2014, § 5 Rn. 3.
285

79

verdween.290 De termijn voor doodverklaring bij een vermissing op zee is zes
maanden. Als schipbreuk niet kan worden vastgesteld, begint de termijn van zes
maanden pas een jaar na het laatste tijdstip waarvan bekend is dat het schip nog
gesignaleerd is.291
Indien een persoon vermist raakt tijdens een vliegreis (Luftverschollenheit) is de
termijn voor doodverklaring drie maanden. Dit geldt voornamelijk bij het
neerstorten van een vliegtuig. In gevallen waarin het niet is vast te stellen wanneer
het vliegtuig is neergestort, loopt de termijn vanaf het laatste moment dat de
vermiste leefde.292
Bij een gevaarvermissing (Gefahrverschollenheit) moet worden gedacht aan een
situatie waarbij de waarschijnlijkheid van overlijden van een persoon duidelijk
groter is dan bij een gewone vermissing. Dit komt omdat de persoon zich in een
levensgevaarlijke situatie bevond op het moment dat hij vermist raakte. Hiervoor
geldt een tweetal voorwaarden.293 Ten eerste moet er sprake zijn van
levensgevaar. Dat is een toestand waarbij de waarschijnlijkheid van overlijden
van een persoon in vergelijking met andere personen van dezelfde leeftijd en
hetzelfde geslacht duidelijk hoger is.294 Dus het leven van de betrokken persoon
wordt in ongewone mate bedreigd. Als voorbeelden worden genoemd:
luchtaanval, een ongeluk in de mijngroeven, treinongeval, brand, explosies,
aardbeving, overstroming en vloed, lawine, gevaarlijke expedities, vlucht van het
bezettingsleger aan het eind van een oorlog, een schipbreuk in de
binnenwateren.295 Ten tweede dient de persoon, sinds hij zich in een
levensgevaarlijke situatie bevond, vermist te zijn in die zin van de wet. Sindsdien
moet er sprake zijn van ernstige twijfel aan zijn voortbestaan.296 Als gevolg
hiervan kan de vermiste na afloop van een heel jaar dood worden verklaard.297 De
termijn begint te lopen vanaf de vermissing na afloop van het levensgevaar.298
De algemene grond voor doodverklaring is te vinden in artikel 3 van de
Vermissingswet. Hieruit volgt dat een vermiste persoon na een termijn van tien
jaar vermissing ook dood kan worden verklaard. De termijn loopt vanaf het laatste
moment waarop iets is vernomen van zijn bestaan en er moet tot de termijn van
290 W. Burandt & D. Rojahn, Erbrecht, München: Verlag C.H. Beck, 2014, § 5 Rn. 4.
291 Art. 5 Vermissingswet.
292

Art. 6 Vermissingswet.
W. Burandt & D. Rojahn, Erbrecht, München: Verlag C.H. Beck, 2014, § 7 Rn. 1.
294
W. Burandt & D. Rojahn, Erbrecht, München: Verlag C.H. Beck, 2014, § 7 Rn. 2.
295 W. Burandt & D. Rojahn, Erbrecht, München: Verlag C.H. Beck, 2014, § 7 Rn. 2.
296 W. Burandt & D. Rojahn, Erbrecht, München: Verlag C.H. Beck, 2014, § 7 Rn. 2.
297 W. Burandt & D. Rojahn, Erbrecht, München: Verlag C.H. Beck, 2014, § 7 Rn. 4.
298
Art. 7 Vermissingswet.
293

80

tien jaar ernstige en gegronde twijfel bestaan over zijn of haar leven.299 Als de
vermiste op het moment van het vaststellen van het overlijdenstijdtip (bij de
doodverklaring) 80 jaar is, wordt de termijn verkort tot vijf jaar.300 Een vermiste
persoon die nog geen 25 jaar is, kan daarentegen niet worden doodverklaard op
deze grond.301 Een verklaring hiervoor is dat er een groot belang wordt gehecht
aan de (rest)levensverwachting van de vermiste en het feit dat het verzoek pas na
afloop van de termijn kan worden gedaan.302
Procedure
Het Amtsgericht is de bevoegde rechterlijke instantie om de doodverklaring uit te
spreken.303 Het is de eerste instantie in de gewone rechtspraak. Het Amtsgericht
in de stad waar de vermiste zijn laatste woon- of verblijfplaats had, is bevoegd.
Voor gevallen waarin de woon- of verblijfplaats binnen Duitsland onbekend is, is
het Amtsgericht Berlin Schöneberg bevoegd.304 Het verzoek tot doodverklaring
kan worden ingediend op een formulier305 en de verzoeker hoeft in eerste instantie
niet vertegenwoordigd te zijn door een advocaat.306 Er zijn kosten verbonden aan
het verzoek. Vaak gaat het om een standaardbedrag van €3.000,00 en daar kunnen
nog verdere kosten bijkomen. Indien de doodverklaring wordt uitgesproken
kunnen de kosten worden betaald uit de nalatenschap van de doodverklaarde.307
Op grond van Artikel 16 Vermissingswet kunnen de volgende instanties en
personen een verzoek tot doodverklaring indienen:
1) De Officier van Justitie;
2) De wettelijke vertegenwoordiger van de vermiste;
3) De echtgenoot, levenspartner, de kinderen en de ouders van de vermiste;
4) Iedereen die een juridisch belang heeft bij een doodverklaring.308

299 W. Burandt & D. Rojahn, Erbrecht, München: Verlag C.H. Beck, 2014, §3 Rn. 1.
300 Art. 3 lid 1 Vermissingswet.
301

Art. 3 lid 2. W. Burandt & D. Rojahn, Erbrecht, München: Verlag C.H. Beck, 2014, §3 Rn.5.
W. Burandt & D. Rojahn, Erbrecht, München: Verlag C.H. Beck, 2014, §3 Rn. 4.
303
Art. 14 Vermissingswet.
304 Art. 15 b Vermissingswet.
305 AVR 150 Antrag auf Todeserklärung mit Fragebogen.
306 Art. 78 Zivilprozessordnung.
307
Siegmann Münchener Kommentar zur Insolvenzordnung, Müchen, Verlag C.H. Beck, Band
3., 3. Auflage 2014, Rn 4.
308
Bijvoorbeeld een erfgenaam. Ook een persoon die een erfdeel van de erflater heeft dat in de
nalatenschap van een ander (de vermiste) zit (Erbeserbe), kan een juridisch belang bij de
doodverklaring hebben, Oberlandsgericht Beslissing van 1 december 1964, ‘Auch der
Erbeserbe kann ein Rechtliches Interesse an der Todeserklärung eines Verschollene haben’,
NJW 1965, 917, beck-online.de.
302

81

Verder wordt in Artikel 16 lid 3 bepaald dat de persoon met het ouderlijke gezag
en de voogd een verzoek kunnen indienen, mits zij daarvoor toestemming van het
Familiengericht hebben.
Op grond van de Vermissingswet moet de verzoeker de feiten die ten grondslag
liggen aan het verzoek tot doodverklaring aannemelijk maken.309 Als de rechter
het verzoek ontvankelijk oordeelt, kan een inhoudelijke beoordeling volgen. Het
is aan de rechter om te bepalen of daadwerkelijk aan de voorwaarden voor een
doodverklaring is voldaan. Die verplichting rust ambtshalve op hem.310
Als de rechter oordeelt dat er is voldaan aan de voorwaarden wordt de vermiste
opgeroepen zich te melden binnen een door de rechter vastgestelde termijn.311
Ook anderen die informatie hebben, worden opgeroepen. De rechter beslist hoe
de oproep geplaatst wordt. De oproep moet in ieder geval in een dagelijkse krant
of de Staatscourant (Bundesanzeiger) worden geplaatst. Er moeten minstens zes
weken tussen de oproep en de vastgestelde termijn zitten en ten hoogste een
jaar.312 De rechter kan dan, indien van toepassing, de doodverklaring uitspreken313
en stelt hierbij het overlijdenstijdstip vast.314 De beslissing wordt bekendgemaakt
op dezelfde manier als de oproep geschiedde.315
Een bezwaar (Sofortige Beschwerde) dat is gericht op zowel feiten als
rechtsvragen is mogelijk binnen een termijn van een maand na de uitspraak van
de rechter.316 De verzoeker kan kiezen of hij het bezwaar indient bij het
Amtsgericht of het gerecht in tweede instantie (het Landesgericht).317 De
verzoeker en iedereen die een juridisch belang heeft bij de doodverklaring, kan in
beroep gaan tegen de beslissing om een afwezige dood te verklaren.318 Tegen de
beslissing tot afwijzing van het verzoek kan alleen de verzoeker in beroep gaan.319
Na de beslissing van de tweede instantie kan hiertegen bezwaar worden gemaakt

309 Art. 18 Vermissingswet.
310 Art. 12 FGG (Gesetz über die freiwillige Gerichtsbarkeit). Oberlandsgericht, Beslissing van

28.07.1999, ´Aktenzeichen`, 3Z BR 204/99, beck-online.de.
311
Art. 19 Vermissingswet.
312
Art. 21 Vermissingswet.
313 Voordat de definitieve beslissing wordt genomen om de vermiste dood te verklaren, wordt
aan de Officier van Justitie en de verzoeker gelegenheid gegeven om te worden gehoord, art.
22 Vermissingswet.
314
Art. 23 jo. art. 9 Vermissingswet.
315
Art. 24 Vermissingswet.
316
Art. 26 lid 1.
317 Art. 26 lid 1 Vermissingswet.
318 Art. 26 lid 2 onder a Vermissingswet. Dit geldt ook voor een persoon die belang bij het
vastgestelde overlijdenstijdstip heeft.
319
Art. 26 lid 2 onder b Vermissingswet.

82

bij het Oberlandsgericht, zij het alleen met voorafgaande toestemming van dit
gerecht. Dit bezwaar beperkt zich ook tot de rechtsvragen.
Rechtsgevolgen en terugkeer
De doodverklaring stelt het ‘vermoeden’ vast dat de vermiste op het vastgestelde
tijdstip is overleden en tot dan heeft geleefd.320 De doodverklaring gaat voor een
eerder in het overlijdensregister ingeschreven ander overlijdenstijdstip.321 Deze
heeft werking voor alle rechtsgebieden en verbindt eenieder. De vermiste geldt
als dood en zijn nalatenschap zal openvallen.322 Tegen de doodverklaarde zelf en
potentiële erfgenamen werkt de verklaring voorlopig, want het is een
vermoeden.323
Indien de doodverklaarde terugkeert kan hij of de Officier van Justitie een verzoek
indienen om de doodverklaring te vernietigen (‘Aufhebung’).324 Dit verzoek moet
worden ingediend bij het Amtsgericht waar de procedure tot de doodverklaring
aanhangig is geweest. De beslissing om de doodverklaring te vernietigen moet op
dezelfde manier gepubliceerd worden als de doodverklaring.325
Tot slot is geen bezwaar mogelijk tegen de beslissing om de doodverklaring te
vernietigen.326 De doodverklaarde kan bij terugkomst zijn eigendom
terugvorderen zolang dit recht niet verjaard is.327
4.3.2 Doodverklaring zonder termijn
Voorwaarden
Zoals boven kort aangehaald, kent de Vermissingswet ook een andere procedure
dan de doodverklaring. Het gaat dan om een procedure ter vaststelling van het
tijdstip van overlijden. Deze procedure is geregeld in hoofdstuk IV van de
Vermissingswet en omvat de artikelen 39-45. Deze procedure werd voor het eerst
in 1939 in de wet opgenomen. Daarbij diende de Oostenrijkse wetgeving als
voorbeeld.328

320 Art. 9 lid 1 Vermissingswet.
321 Art. 9 lid 1 Vermissingswet.
322

W. Burandt & D. Rojahn, Erbrecht, München: Verlag C.H. Beck, 2014, § 5 Rn. 2.
W. Schlüter, Erbrecht, München: Verlag C.H. Beck, 1986, p. 31.
324
Art. 30 Vermissingswet.
325 Art. 20 Vermissingswet.
326 Art. 33 Vermissingswet.
327 BGB art. 2018 en 2031.
328
Dit had de naam ‘Verfahren zur Beweisführung des Todes’.
323

83

Deze procedure dient ter vaststelling van het tijdstip van het overlijden van een
persoon waar geen gewone inschrijving in het overlijdensregister plaats heeft
kunnen vinden. Er zijn drie voorwaarden waaraan voldaan moet worden om een
verklaring van overlijdenstijdstip te verkrijgen. Ten eerste mag op grond van de
omstandigheden geen twijfel bestaan over de dood van de betrokken persoon. Dat
houdt in dat er geen twijfel over mag bestaan of de betrokken persoon vermist is
of overleden. Ten tweede moet er onduidelijkheid bestaan over het tijdstip van
overlijden van de persoon. En ten derde, de dood van de betrokken persoon mag
nog niet in het overlijdensregister zijn ingeschreven.329
Procedure
Het verzoek kan worden gedaan door dezelfde instanties en personen die een
verzoek tot doodverklaring kunnen indienen, dat wil zeggen de Officier van
Justitie, de wettelijke vertegenwoordiger van de vermiste, de echtgenoot,
levenspartner of kinderen, alsmede iedereen die een juridisch belang heeft.330
Voordat de procedure van start gaat, dient de verzoeker te bewijzen dat er op
grond van de omstandigheden geen twijfel bestaat over de dood van de betrokken
persoon.331 Indien het verzoek wordt toegewezen, wordt door het Amtsgericht een
oproep gedaan aan eenieder om binnen een bepaalde termijn informatie te
verschaffen over een mogelijk tijdstip van het overlijden. De rechter kan van deze
mogelijkheid afzien indien een verdere verheldering van de omstandigheden niet
te verwachten is door een dergelijke oproep.332 Deze oproep moet in de krant of
in de Staatscourant gepubliceerd worden. De rechter bepaalt zelf binnen welke
termijn de publicatie van het tijdstip van overlijden dient te volgen. De wet bepaalt
dat deze termijn in ieder geval ten minste zes weken en ten hoogste zes maanden
bedraagt. De termijn begint op de dag waarop de oproep voor het eerst
publiekelijk is gemaakt.333
Rechtsgevolgen en terugkeer
Ook bij de procedure tot het vaststellen van het tijdstip van overlijden geldt het
‘vermoeden’ dat de vermiste op het vastgestelde tijdstip is overleden en tot dan
heeft geleefd.334 De doodverklaring gaat voor een eerder in het overlijdensregister
ingeschreven ander overlijdenstijdstip.335 Ook hier geldt dat de verklaring
werking heeft voor alle rechtsgebieden en een ieder verbindt en dat zijn
329

Art. 39 jo. Art. 1 lid 2.
Art. 40 jo. Art. 16 Vermissingswet.
331
Art. 41 lid 1 Vermissingswet.
332 Art. 42 Vermissingswet.
333 Art. 43 Vermissingswet.
334 Art. 44 lid 2 jo. art. 9 lid 1Vermissingswet.
335
Art. 44 lid 2 jo. art. 9 lid 1 Vermissingswet.
330

84

nalatenschap zal openvallen.336 Tegen de doodverklaarde zelf en potentiele
erfgenamen werkt de verklaring voorlopig, want het is eveneens een
vermoeden.337
Indien de doodverklaarde terugkeert kan hij of de Officier van Justitie een verzoek
indienen om de doodverklaring te vernietigen (‘Aufhebung’).338 Dit verzoek moet
worden ingediend bij het Amtsgericht waar de procedure aanhangig is geweest.
Tot slot is geen bezwaar mogelijk tegen de beslissing om de doodverklaring te
vernietigen.339 De doodverklaarde kan bij terugkomst zijn eigendom
terugvorderen zolang dit recht niet verjaard is.340

336

W. Burandt & D. Rojahn, Erbrecht, München: Verlag C.H. Beck, 2014, § 5 Rn. 2.

337 W. Schlüter, Erbrecht, München: Verlag C.H. Beck, 1986, p. 31.
338 Art. 40 jo. Art. 30 Vermissingswet.
339 Art. 40 jo. art. 33 Vermissingswet.
340

BGB art. 2018 en 2031.

85

5. ENGELAND & WALES
5.1 Regelgeving en definitie
In Engeland & Wales nemen vermisten geen speciale positie in het recht in. Zij
kunnen na een bepaalde periode worden doodverklaard, en zolang dit niet is
gebeurd, worden zij juridisch als ‘levend’ beschouwd en is in beginsel het
algemene recht van toepassing. Recent hebben zich twee belangrijke
ontwikkelingen voorgedaan. In de eerste plaats bestaat er sinds 2013 een
specifieke wet, de Presumption of Death Act. Vóór de invoering van deze wet
bestonden er uiteenlopende procedures om iemand dood te verklaren, die
verschillende aspecten regelden.341 Met name van belang was de Coroners Act
1988 op grond waarvan onder bepaalde omstandigheden een
overlijdenscertificaat kon worden afgegeven, ook indien er geen lichaam was
gevonden. Daarnaast was de ‘common law presumption of death’ van belang op
grond waarvan iemand die vermist was, na een periode van 7 jaar dood werd
geacht. Dit laatste leidde niet tot een overlijdenscertificaat, maar tot een verklaring
van overlijden (order), die het mogelijk maakte om over te gaan tot de
afwikkeling van de nalatenschap.342 Een dergelijke verklaring had niet direct
gevolgen voor het huwelijk of geregistreerd partnerschap van de vermiste, maar
de achtergebleven echtgenoot kon na zeven jaar wel hertrouwen (Offences
Against the Person Act 1861). Ingevolge art. 19 van de Matrimonial Causes Act
1973 en art. 37 van de Civil Partnerschip Act 2004 was het mogelijk het huwelijk
te beëindigen indien aannemelijk was dat de vermiste was overleden.343 Met de
nieuwe wetgeving is er één procedure ingevoerd, waarbij nabestaanden kunnen
verzoeken om een verklaring van overlijden.
In de tweede plaats werd in april 2017 de Guardianship (Missing Persons) Act
aangenomen. De Guardianship (Missing Persons) Act 2017 maakt het mogelijk
om in geval van vermissing een bewindvoerder (guardian) aan te stellen. Tot de
invoering van deze wet waren er slechts algemene regelingen van toepassing,
waardoor een derde rechtshandelingen kan verrichten voor iemand anders, maar
deze regelingen lenen zich niet voor de situatie waarin iemand vermist is. Een
vermiste kan bijvoorbeeld geen volmacht (power of attorney) afgeven. Ook
vertegenwoordiging in geval iemand verstandelijk beperkt is, verschilt met de
situatie van vermissing, omdat de vertegenwoordiger in het laatste geval niet de
341

Explanatory Notes, Summary and Background, Presumption of Death Act.

342 [2010] EWHC 3142 (Ch).
343 Chard v Chard [1955] 3 W.L.R. 954; Tweney v. Tweney [1946] P. 180; Bullock v. Bullock

[1960] 1 W.L.R. 975; Law Reform Commission, Consultation Paper Civil Law Aspects of
Missing Persons, Dublin: 2011, p. 33-35.

86

gelegenheid heeft om de vertegenwoordigde in zijn beslissingen te betrekken,
zoals hij, voor zover mogelijk, wel dient te doen in geval van vertegenwoordiging
van een verstandelijk beperkte.344 Om de financiële belangen van de verschillende
betrokkenen, familieleden, crediteuren, en uiteraard de vermiste zelf, beter te
beschermen is de afgelopen jaren gewerkt aan een nieuwe wet (Guardianship
(Missing Persons) Act 2017).345
5.2 Regelingen bij vermissing
5.2.1 Vermogensrechtelijke gevolgen
Op grond van de Guardianship (Missing Persons) Act 2017 kan de rechter een
bewindvoerder aanstellen die de vermogensrechtelijke belangen van de vermiste
vertegenwoordigt. Hoewel de wet zelf is aangenomen, zijn er nog specifieke
aspecten die nadere invulling krijgen door zogenaamde secondary legislation. De
wet zal naar verwachting in het voorjaar van 2018 in werking treden.
Voorwaarden voor bewind
Voor een bewind in geval van vermissing is een aantal voorwaarden vereist. De
vermiste dient afwezig te zijn van zijn gewone verblijfplaats (usual place of
residence) en dient niet te verschijnen bij zijn dagelijkse activiteiten. Bovendien
moet voldaan zijn aan een van de volgende twee voorwaarden.346 De eerste
voorwaarde is dat de verblijfplaats van de vermiste onbekend is of onvoldoende
bekend om contact te hebben over het vermogen en de financiële zaken van de
vermiste. De tweede voorwaarde is dat de vermiste niet in staat is om beslissingen
te nemen ten aanzien van zijn vermogen en financiële zaken, anders dan door
ziekte, letsel of wilsonbekwaamheid.
Daarnaast is een vereiste dat de vermiste (of zijn echtgenoot/partner die het
verzoek indient) zijn ‘domicile’ (lijkt een beetje op verblijfplaats) in Engeland &
Wales had op de dag voor zijn vermissing, of ‘habitually resident’ (lijkt op
gewone verblijfplaats) was in Engeland & Wales in het jaar voorafgaande aan zijn
vermissing.
De rechter kan vervolgens een bewindvoerder aanstellen indien voldoende
vaststaat dat het betreffende vermogen of de financiële zaken waarvoor het
bewind wordt verzocht, van de vermiste zijn en de bewindvoering in zijn belang
344 Zie ook art. 9 en 16 van de Mental Capacity Act 2005.
345

Ministry of Justice, Guardianship of the Property and Affairs of Missing Persons, A
Consultation, p. 9.
346
Art. 1 Guardianship (Missing Persons) Act 2017.

87

is. De vermiste moet ten minste 90 dagen vermist zijn geweest op het moment dat
het verzoek wordt ingediend.347 Deze termijn is opgenomen om onnodige
procedures, in een te vroeg stadium, te voorkomen en voor de duur van de termijn
is aansluiting gezocht bij buitenlandse common law wetgeving (New South Wales,
Australian Capital Territory, Victoria and British Colombia).348 Een laatste
voorwaarde is dat er iemand is die kan optreden als bewindvoerder.
Procedure
In de wet is geen limitatieve lijst opgenomen van personen die een verzoek tot
een ‘guardianship order’ kunnen doen. De achterliggende reden hiervoor is dat
er verschillende individuele omstandigheden een rol kunnen spelen, waarbij een
grote verscheidenheid kan bestaan in de belanghebbenden. In de consultation
paper die in het kader van deze wetgeving is uitgegeven, wordt aangegeven wie
hieronder kunnen vallen. Genoemd worden de echtgenoten, partners,
familieleden, personen die optreden als in loco parentis voor de vermiste, iemand
die direct voorafgaande aan de vermissing verzorgd werd door de vermiste of
ieder ander met een voldoende belang.349 De wet bevat geen opsomming, maar
wel is expliciet opgenomen dat een verzoek van iemand die onvoldoende belang
heeft, niet-ontvankelijk is.350 De echtgenoot, geregistreerde partner, ouder, kind,
broer of zus worden geacht voldoende belang te hebben, dus zij hoeven dat niet
aan te tonen.351 Wanneer een persoon samenleeft met iemand die vermist raakt,
zonder dat sprake is van een geregistreerd partnerschap of huwelijk, kan deze
partner alleen een verzoek indienen wanneer hij hierbij voldoende belang heeft.352
Vooralsnog is niet bepaald of het gerecht in eerste aanleg (high court) bevoegd
zal zijn, of het ‘beschermingsgerecht’ (court of protection).353 Enerzijds kan
aansluiting worden gezocht bij de instantie die een verklaring van overlijden
afgeeft, namelijk het gerecht in eerste aanleg, anderzijds ligt het voor de hand om
de court of protection deze bevoegdheid te geven, aangezien zij ook

347

Art. 3 lid 2 sub b Guardianship (Missing Persons) Act 2017. Op grond van lid 3 van dit
artikel kan een uitzondering worden gemaakt op de 90 dagen termijn, indien het dringend
noodzakelijk is om vóór die termijn maatregelen te treffen ten aanzien van het vermogen en de
financiële aangelegenheden van de vermiste. Zie Explanatory Notes, Clause 3: Making a
guardianship order, nr. 14, Guardianship (Missing Persons) Act.
348 Ministry of Justice, Guardianship of the Property and Affairs of Missing Persons, A
Consultation, p. 27.
349
Ministry of Justice, Guardianship of the Property and Affairs of Missing Persons, A
Consultation, p. 26.
350 Art. 19 lid 1 Guardianship (Missing Persons) Act 2017.
351 Art. 19 lid 3 Guardianship (Missing Persons) Act 2017.
352 Interview met een Engelse advocaat bij Ridley & Hall solicitors, 21 augustus 2017.
353
Art. 23 Guardianship (Missing Persons) Act 2017.

88

vertegenwoordigers benoemt in andere zaken (bijvoorbeeld omdat iemand
verstandelijk beperkt is) en dus expertise op dit gebied heeft.354
Op het moment dat er een verzoek om een guardianship gedaan is, moeten
belanghebbende derden (zoals ouders, partners, kinderen) hiervan op de hoogte
worden gesteld en dient er een advertentie geplaatst te worden met als doel
belanghebbenden te informeren over het voorgenomen bewind.355 Deze vereisten
zijn opgenomen om eventuele derden te beschermen en hen de mogelijkheid te
geven om verweer te voeren.356 Wordt niet aan deze vereisten voldaan, dan is het
verzoek niet-ontvankelijk.357
De kosten van de procedure tot het verkrijgen van een guardianship order zijn
momenteel nog niet vastgesteld. De procedurele regels hierover zijn opgenomen
in paragraaf 57 van de Civil procedure rules. Geschat wordt dat de kosten voor
het verkrijgen van een guardianship order rond de £ 5.000,00 zullen liggen.358
Deze kosten moeten worden gedragen door de vermiste. Het is onduidelijk wie de
kosten draagt wanneer de vermiste persoon geen geld heeft of de bewindvoerder
aangesteld wil worden om de vermiste persoonlijk failliet te laten verklaren. De
duur van de procedure is ook nog niet duidelijk, maar zal waarschijnlijk korter
zijn dan de procedure om een verklaring van overlijden te krijgen (minder dan zes
maanden).359
Bewindvoerder
De bewindvoerder kan een persoon (van 18 jaar of ouder) of een trust corporation
zijn.360 De rechter kan ervoor kiezen om meerdere bewindvoerders te
benoemen.361 Vereist is dat de bewindvoerder instemt met de benoeming, in staat
is om het vermogen en de financiële zaken van de vermiste te vertegenwoordigen
en dat hij zal handelen in het belang van de vermiste. Daarbij dient de rechter
rekening te houden met de relatie tussen de bewindvoerder en de vermiste, en
voor zover mogelijk, te overwegen wat de vermiste van deze bewindvoerder zou
vinden. Eveneens dient de rechter de kennis en vaardigheden van de
bewindvoerder in acht te nemen en rekening te houden met een mogelijke
354

Zie Ministry of Justice, Guardianship of the Property and Affairs of Missing Persons, A
Consultation, p. 25.
355 Art. 20 Guardianship (Missing Persons) Act 2017.
356 Ministry of Justice, Guardianship of the Property and Affairs of Missing Persons, A
Consultation, p. 27.
357
Art. 20 lid 3 Guardianship (Missing Persons) Act 2017.
358
Interview met een Engelse advocaat bij Ridley & Hall solicitors, 21 augustus 2017.
359 Interview met een Engelse advocaat bij Hall solicitors, 21 augustus 2017.
360 Explanatory Notes, Clause 4:Choice of a guardian, nr. 17, Guardianship (Missing Persons)
Act.
361
Art. 16 Guardianship (Missing Persons) Act 2017.

89

belangenstrijd tussen de vermiste en de bewindvoerder. Het enkele feit dat de
voorgestelde bewindvoerder een echtgenoot, partner, ouder, kind, broer, zus of
ander familielid is, betekent niet direct dat sprake is van een belangenstrijd.362
Gevolgen van bewind
De beschikking kan verzocht worden ten aanzien van het gehele of een deel van
het vermogen en de financiële zaken van de vermiste.363 De bewindvoerder is
bevoegd om, als vertegenwoordiger van de vermiste, bepaalde rechtshandelingen
te verrichten. Aangezien dit bewind in strijd is met de algemene beginselen ten
aanzien van eigendomsrechten, namelijk de mogelijkheid om zelf te beschikken
over eigen goederen, wordt van de bewindvoerder verwacht dat hij uiterst
zorgvuldig en in het belang van de vermiste handelt.364 Daarbij dient hij rekening
te houden met de omstandigheden van het geval, en dient hij advies in te winnen
en mee te nemen in zijn beslissingen.365 Uiteindelijk is het aan de rechter om te
bepalen of een bewindvoerder in het belang van de vermiste heeft gehandeld.
De bewindvoerder krijgt de bevoegdheid om over het vermogen en de financiële
zaken van de vermiste te beschikken, of die handelingen te verrichten zoals
vermeld in de beschikking.366 Dit betekent dat hij bijvoorbeeld mag investeren
met het vermogen van de vermiste, diens goederen mag verkopen, verhuren of er
een hypotheek op mag vestigen, hij mag verplichtingen die jegens de vermiste
bestaan, afdwingen en hij mag zelf verplichtingen van de vermiste nakomen.
Daarnaast mag de bewindvoerder in rechte optreden voor de vermiste en
levensonderhoud uitkeren aan de personen die afhankelijk zijn van de vermiste.367
Hierbij is nog onduidelijk wat deze uitkering voor levensonderhoud precies
inhoudt. Het is bijvoorbeeld onduidelijk of dit een minimale uitkering moet zijn
of hetzelfde bedrag als de personen die afhankelijk zijn van de vermiste voor
vermissing ontvingen van de vermiste.368 Een bewindvoerder is niet bevoegd om
namens de vermiste een uiterste wilsbeschikking op te stellen.369 De rechter kan,
van rechtswege door middel van wettelijke aanwijzingen (directions)’, een
bewindvoerder opleggen hoe hij in een specifiek geval moet handelen en kan de
omvang van de bevoegdheid bepalen.370 Zo kan de bewindvoerder bijvoorbeeld
362

Art. 4 Guardianship (Missing Persons) Act 2017.

363 Art. 5 Guardianship (Missing Persons) Act 2017.
364

Ministry of Justice, Guardianship of the Property and Affairs of Missing Persons, A
Consultation, p.21.
365
Ministry of Justice, Guardianship of the Property and Affairs of Missing Persons, A
Consultation, p. 22.
366
Art. 6 Guardianship (Missing Persons) Act 2017.
367 De wet bevat een niet-limitatieve opsomming van de bevoegdheden van de bewindvoerder.
368 Interview met de Regional Manager (South) at Missing People, 17 juli 2017.
369 Of als trustee op te treden voor andermans eigendom.
370
Art. 10 Guardianship (Missing Persons) Act 2017.

90

verplicht worden om te rapporteren aan de Public Guardian, een uitvoerende
overheidsinstantie onder het Ministerie van Justitie dat toezicht houdt op
bewindvoerders. Daarnaast kan de rechter de vrijheid van de bewindvoerder
limiteren, door aan het handelen van de bewindvoerder bepaalde voorwaarden te
verbinden. Ook is het mogelijk dat familieleden interveniëren in de procedure als
zij bepaalde twijfels hebben over de bewindvoerder.371
De rechter legt in de beschikking de duur van het bewind vast, waarbij een
maximumtermijn van vier jaar geldt. Na deze periode is het mogelijk om het
bewind en (dezelfde) bewindvoerder te verlengen, als de vermiste niet is
teruggekeerd.372

Toezicht
Er zijn twee toezichtsystemen op het bewind door een bewindvoerder: toezicht
door de Public Guardian en toezicht door de rechter. De bewindvoerder staat
onder toezicht van de Public Guardian, een uitvoerend agentschap dat
gefinancierd wordt door het Ministerie van Justitie.373 Oorspronkelijk hield de
Public Guardian slechts toezicht in het kader van de Mental Capacity Act, maar
met de komst van een bewindvoering voor het vermogen van vermisten, zijn deze
verantwoordelijkheden uitgebreid.374
Daarnaast houdt de rechter toezicht en heeft hij de mogelijkheid in te grijpen. De
rechter kan, op verzoek van belanghebbenden of van rechtswege, een verklaring
afgeven dat de bewindvoerder ten aanzien van een bepaalde handeling buiten zijn
bevoegdheid heeft gehandeld of ten onrechte niet heeft gehandeld.375 Daarnaast
kan de rechter een verplichting aan de bewindvoerder opleggen om rekening en
verantwoording af te leggen aan de Public Guardian.376
Terugkeer
Bij terugkeer van de vermiste kan de rechter op verzoek, of ambtshalve, het
bewind ongedaan maken.377 Zodra de bewindvoerder op de hoogte raakt van de
terugkeer van de vermiste, dient hij een verzoek met die strekking in te dienen bij
de rechter voor een ongedaanmaking (revocation order).
371 Interview met een Engelse advocaat bij Ridley & Hall solicitors, 21 augustus 2017.
372

Art. 7 Guardianship (Missing Persons) Act 2017.
Art. 17 Guardianship (Missing Persons) Act 2017.
374
Ministry of Justice, Guardianship of the Property and Affairs of Missing Persons, A
Consultation, p. 33.
375 Art. 11 Guardianship (Missing Persons) Act 2017.
376 Art. 6 lid 3 Guardianship (Missing Persons) Act 2017.
377
Art. 13 Guardianship (Missing Persons) Act 2017.
373

91

5.2.2 Erfrechtelijke gevolgen
In de Guardianship Act zijn geen regels over erfrecht opgenomen, anders dan de
hierboven genoemde regel dat de guardian niet bevoegd is om namens de
vermiste een uiterste wilsbeschikking op te stellen. Ook het erfrecht zelf bevat
geen specifieke regels voor vermiste personen.378 In beginsel zal de
bewindvoerder de vermiste vertegenwoordigen op het moment dat hij gerechtigd
is als erfgenaam tot een nalatenschap van een ander die tijdens zijn vermissing is
overleden. In de situatie dat anderen gerechtigd zouden zijn tot de nalatenschap
als de vermiste is overleden (plaatsvervangers), zijn er verschillende
mogelijkheden. In de eerste plaats bestaat er een zogeheten Benjamin order voor
gevallen waarin een verdeling na overlijden moet worden gemaakt en het onzeker
is of de vermiste in leven is.379 De rechter kan toestemming geven om de
nalatenschap te verdelen alsof de vermiste dood is, en de andere begunstigden
worden beschermd indien de vermiste persoon toch in leven blijkt te zijn.380
Daarnaast is het mogelijk om een verzekering af te sluiten.381 Dit betekent dat de
nalatenschap naar de persoon gaat die gerechtigd zou zijn als de vermiste is
overleden, maar dat deze een verzekering afsluit voor de situatie dat de vermiste
terugkeert. Dit wordt aanbevolen als het gaat om kleinere bedragen, die dan
gedekt worden door de verzekeringsuitkering. Tot slot kan de rechter de
nalatenschap toedelen aan de ‘plaatsvervanger’ waarbij een contract wordt
opgesteld dat deze een vergoeding betaalt aan de vermiste als deze toch in leven
blijkt te zijn.382
5.2.3 Familierechtelijke gevolgen
Ten aanzien van familierechtelijke gevolgen bij vermissing bestaat geen
specifieke regeling in Engeland & Wales, waardoor de algemene regelingen van
toepassing zijn. Hierna worden enkele familierechtelijke onderwerpen op
hoofdlijnen besproken.
Echtscheiding
Wanneer een persoon vermist is maar nog geen verklaring van overlijden is
uitgesproken, kan de achterblijvende echtgenoot een eenzijdig verzoek tot
scheiding indienen, als sprake is van duurzame ontwrichting (irretrievable
378

Interview met de Regional Manager (South) at Missing People, 17 juli 2017.
Zie Re Benjamin; Neville v Benjamin [1902] 1 Ch 723.
380 Interview met een Engelse advocaat bij Ridley & Hall solicitors, 21 augustus 2017.
381 Re Evans, Evans v Westcombe [1999] 2 All ER 777.
382 https://www.lawskills.co.uk/articles/2012/03/missing-or-uncooperative-beneficiaries-whatare-the-options-for-personal-representatives (laatst bekeken 11 september 2017).
379

92

breakdown).383 De procedure is hetzelfde als wanneer een persoon vertrokken is,
maar niet vermist wordt en er daardoor slechts één partij aanwezig is bij de
rechtszaak.384 De algemene regels omtrent echtscheiding zijn hierbij van
toepassing.
Afstamming
In Engeland & Wales is het pater est quem nuptiae-beginsel van toepassing,
waardoor de echtgenoot van de moeder van rechtswege de vader wordt van het
kind.385 Dit geldt evenzeer als het kind binnen een bepaalde periode wordt
geboren nadat de echtgenoot is overleden.386 Hoe langer de periode na overlijden
is, des te eenvoudiger is het om te bewijzen dat het vaderschap ongedaan gemaakt
moet worden.
Gezag
Wanneer twee ouders gezamenlijk ouderlijk gezag hadden en een van beiden
vermist raakt, blijft het gezag bij beide ouders.387 Indien de enige ouder met
ouderlijk gezag vermist raakt, worden de kinderen onder het gezag van een
familielid geplaatst (relative care). De regels bij overlijden van de enige ouder
met ouderlijk gezag zijn hierbij van toepassing.
5.2.4 Beleid bij vermissing
Achterblijvers kunnen bij verschillende organisaties, zoals Missing Persons en de
Lucie Blackman Trust, terecht op het moment dat er iemand in hun omgeving
vermist is. Dit zijn particuliere organisaties, die niet met publieke middelen
gefinancierd worden. Deze organisaties bieden hulp en ondersteuning aan
achterblijvers. Dit kan zijn door middel van advies, het verspreiden van foto’s van
een vermist familielid of het geven van juridische ondersteuning.
5.3 Regelgeving doodverklaring
In de Wet vermoeden van overlijden (Presumption of Death Act 2013) is
vastgelegd aan welke voorwaarden moet zijn voldaan voordat een verklaring van
overlijden kan worden afgeven en wat de gevolgen zijn van een dergelijke
verklaring. In de volgende paragrafen wordt nader op deze voorwaarden en
gevolgen ingegaan.
383

Art. 1 lid 1 Matrimonial Causes Act 1973.
Interview met de Regional Manager (South) at Missing People, 17 juli 2017.
385 N. Lowe en G. Douglas, Bromley’s Family Law, Oxford: Oxford University Press 2015, p.
260-261.
386 Preston-Jones v Preston Jones [1951] 1 All ER 124.
387
Interview met de Regional Manager (South) at Missing People, 17 juli 2017.
384

93

5.3.1 Doodverklaring met termijn
Voorwaarden en termijnen
Ten aanzien van de vermiste is vereist dat deze een zekere band heeft met
Engeland en Wales, doordat deze of zijn echtgenoot/geregistreerd partner zijn
(domicile) in Engeland en Wales had op het moment van het laatste levensteken
of (habitually resident) was in het jaar voorafgaande aan de vermissing.388
Iemand kan worden doodverklaard indien het tenminste zeven jaar onbekend is
of hij nog in leven is (has not been known to be alive for a period of at least 7
years).389 De periode van zeven jaar komt overeen met het common law beginsel
zoals dat bestond voor de invoering van de wet.390 De Minister (Secretary of State)
heeft de bevoegdheid om in uitzonderlijke gevallen de periode van zeven jaar te
verkorten of te verlengen.391 Wanneer de vermiste persoon minder dan zeven jaar
vermist is, kan van de verzoekers worden verwacht dat zij aantonen dat ze alles
hebben gedaan wat in hun macht ligt om contact op te nemen met de vermiste
(bijvoorbeeld: het opvragen van het politiedossier, aantonen dat niemand de
bankrekening van de vermiste digitaal heeft bezocht of geld gepind heeft, of
aantonen dat het algemeen bekend is dat er sprake is van een vermissing en dat
niemand informatie heeft).392 De rechter moet bepalen of voldoende bewezen is
dat een persoon niet meer in leven is. Dit hangt altijd af van de omstandigheden
van het geval. Na zeven jaar is de bewijslast veel lager en hoeft de verzoeker
slechts aan te tonen dat er geen teken van leven is geweest. Wanneer hier sprake
van is, moet de rechter het verzoek tot doodverklaring altijd toewijzen.393
Procedure
In beginsel mag iedereen een verzoek tot doodverklaring bij het gerecht in eerste
aanleg (High court) indienen.394 Indien dit echter iemand anders is dan de
echtgenoot, geregistreerde partner, ouder, kind, (half-) broer of zus van de
vermiste,395 dan is het verzoek alleen ontvankelijk indien de verzoeker voldoende
belang (sufficient interest) heeft bij de zaak (determination of the application).
Het is aan de rechter om te bepalen wanneer hiervan sprake is.396 Wanneer een
388 Explanatory Notes, Section 1: Applying for declaration, nr. 15, Presumption of Death Act.
389 A v H [2016] EWHC 762 (Fam).
390

Watson v. England (1844) 14 Simons 28.
Art. 17 Presumption of Death Act.
392
Interview met de Regional Manager (South) at Missing People, 17 juli 2017.
393 Interview met een Engelse advocaat bij Ridley & Hall solicitors, 21 augustus 2017.
394 Art. 2 Presumption of Death Act.
395 Zie voor de definitie van broer en zus (sibling) art. 20 lid 1 Presumption of Death Act.
396
Explanatory Notes, Section 1: Applying for declaration, nr. 14, Presumption of Death Act.
391

94

persoon samenleeft met iemand die vermist raakt, zonder dat sprake is van een
geregistreerd partnerschap of huwelijk, kan hij alleen een verzoek indienen
wanneer hij hierbij voldoende belang heeft.397
Het gerecht in eerste aanleg mag op ieder moment van de procedure stukken
sturen naar de Attorney General om hen te informeren over het verzoek om
doodverklaring.398 Daarnaast mogen de genoemde verzoekers en de Attorney
General zich in een bestaande procedure voegen.399 Anderen mogen dit alleen
met toestemming van het gerecht in eerste aanleg. Er bestaat geen vereiste om een
vermiste op te roepen. Daarentegen moet wel in een krant een oproep worden
geplaatst om derden te informeren dat een verzoek tot verklaring van overlijden
is ingediend.400 Dit is echter bedoeld om derden te informeren. Bij de aanvraag
moeten verklaringen (statements) worden overgelegd van familie, vrienden of
andere personen. Daarnaast moet een formulier ingevuld worden om de rechter
van de nodige informatie te voorzien.401
Om stukken te kunnen insturen, hebben de verzoekers persoonlijke informatie
over de vermiste persoon nodig, zoals bijvoorbeeld het politiedossier. Meestal
gaat het om vertrouwelijke informatie. De verzoekers zijn in het geval van het
politiedossier afhankelijk van de welwillendheid van de politie om de informatie
te delen. In veel gevallen is het nodig voor de verzoekers om een nieuwe
rechtszaak (court order) te starten om de informatie te verkrijgen.402
Het duurt tussen de vier en zes maanden voordat een verklaring van overlijden
wordt afgegeven (vanaf het moment van het indienen van het verzoek).403 De
kosten hangen af van hoeveel verklaringen er bij de aanvraag worden overgelegd.
Het is mogelijk om in beroep te gaan tegen een uitspraak. Hiervoor gelden de
algemene regels voor hoger beroep in Engeland en Wales. Dit betekent dat een
hoger beroep alleen mogelijk is wanneer er een fout in de feiten of in de toepassing
van het recht is gemaakt, en niet wanneer partijen het oneens zijn met de uitkomst
van de zaak.404

397 Interview met een Engelse advocaat bij Ridley & Hall solicitors, 21 augustus 2017.
398

Art. 10 Presumption of Death Act.
Art. 11 Presumption of Death Act.
400
Art. 9 Presumption of Death Act.
401 Interview met een Engelse advocaat bij Ridley & Hall solicitors, 21 augustus 2017.
402 Interview met de Regional Manager (South) at Missing People, 17 juli 2017.
403 Interview met een Engelse advocaat bij Ridley & Hall solicitors, 21 augustus 2017.
404
Interview met een Engelse advocaat bij Ridley & Hall solicitors, 21 augustus 2017.
399

95

De verklaring bevat in de eerste plaats de datum waarop de vermiste geacht wordt
te zijn overleden.405 Dit is met name van belang voor de vermogensrechtelijke
gevolgen. Indien het gerecht in eerste aanleg wel vermoedt dat de vermiste is
overleden, maar onzekerheid bestaat over het moment van overlijden, dan vormt
de vermoedelijke datum van overlijden het uitgangspunt. In de situatie dat zeven
jaar is verstreken, maar het vermoeden van overlijden niet vast is komen te staan,
komt de overlijdensdatum na de periode van zeven jaar te liggen.406
De verklaring van overlijden moet worden geregistreerd in een register. De
rechter stuurt zijn uitspraak van overlijden naar de Registrar General, nadat de
uitspraak in kracht van gewijsde is gegaan.407 Deze neemt de uitspraak op in het
register of presumed death. Daarna kunnen de nabestaanden (next of kin) in
aanmerking komen voor een toeslag. Het registreren duurt een paar weken.
Rechtsgevolgen en terugkeer
Een belanghebbende kan een variation order indienen als later blijkt dat de
vermiste toch op een ander tijdstip is overleden. Daarnaast kan de vermiste een
verzoek indienen bij de rechter om sommige beslissingen van de rechter ongedaan
te maken. Niet alle beslissingen van de rechter kunnen ongedaan worden gemaakt,
de ontbinding van het huwelijk bijvoorbeeld niet.408 De doodverklaring heeft in
Engeland gevolgen voor het vermogen (property) en het huwelijk of geregistreerd
partnerschap van de vermiste. Het huwelijk is dus ontbonden nadat de verklaring
van overlijden is uitgesproken.409 Als de achterblijvende partner opnieuw trouwt
na de verklaring van overlijden, kan het nieuwe huwelijk ook niet ongeldig
worden verklaard als de eerste partner toch in leven blijkt te zijn.410
5.3.2 Doodverklaring zonder termijn
Voorwaarden
Op grond van artikel 1 van de Presumption of Death Act 2013 is het mogelijk om
iemand dood te verklaren indien vermoed wordt dat deze persoon is overleden (is
thought to have died). Hieraan is geen termijn verbonden. Evenals voor de

405

Art. 2 lid 2 Presumption of Death Act.
Explanatory Notes, Section 2: Making declaration, nr. 17, Presumption of Death Act.
407
N. Lowe en G. Douglas, Bromley’s Family Law, Oxford: Oxford University Press 2015, p.
960.
408 Art. 6 lid 2 Presumption of Death Act.
409 Interview met de Regional Manager (South) at Missing People, 17 juli 2017.
410
Interview met een Engelse advocaat bij Ridley & Hall solicitors, 21 augustus 2017.
406

96

doodverklaring met termijn is vereist dat de vermiste een zekere band heeft met
Engeland en Wales.411
Procedure
De procedure voor een doodverklaring zonder termijn is overeenkomstig de
procedure voor een doodverklaring met termijn (zie hiervoor Deel III paragraaf
5.3.1, procedure)
Rechtsgevolgen en terugkeer
De Engelse wet maakt ten aanzien van de rechtsgevolgen en terugkeer van de
vermiste evenmin een onderscheid tussen een doodverklaring met en zonder
termijn.

411 Doordat deze of zijn echtgenoot/geregistreerd partner zijn (domicile) in Engeland en Wales

had op het moment van het laatste levensteken of (habitually resident) in het jaar voorafgaande
aan de vermissing (Explanatory Notes, Section 1: Applying for declaration, nr. 15, Presumption
of Death Act)

97

DEEL III: RECHTSVERGELIJKING
In dit hoofdstuk worden de rechtstelsels van Nederland, België, Denemarken,
Duitsland en Engeland & Wales met elkaar vergeleken, waarbij dezelfde structuur
wordt aangehouden als in de landenrapporten.
1. Regelgeving en definitie
Uit de landenrapporten blijkt dat alle landen een wettelijk regime hebben voor
vermisten. In Nederland is deze wetgeving, net als in België, voornamelijk
opgenomen in het Burgerlijk Wetboek. Daarnaast wordt in een enkele andere wet
een aspect van vermissing geregeld, in Nederland bijvoorbeeld in de Algemene
nabestaandenwet. Ook het Duitse Burgerlijk Wetboek voorziet in een aantal
bepalingen die zien op vermissing, deze bepalingen betreffen met name de
vermogensrechtelijke gevolgen van vermissing. Daarnaast bestaat er een
specifieke Vermissingswet (Verschollenheitsgesetz), waarin de voorwaarden en
gevolgen van een doodverklaring zijn opgenomen. Denemarken en Engeland &
Wales hebben eveneens specifieke wetgeving. De wet op de vermisten (Lov om
borteblevne) regelt de vermissing, waaronder de doodverklaring in Denemarken
en de Wet vermoeden van overlijden (Presumption of Death Act 2013) ziet op de
doodverklaring in Engeland & Wales. Naast deze laatste wet, heeft Engeland ook
een specifieke wet voor de vermogensrechtelijke gevolgen van vermissing,
namelijk de Wet bewindvoerder (vermiste personen) (Guardianship (Missing
Persons) Act 2017).
De wijze waarop vermissing wordt gedefinieerd verschilt in de onderzochte
landen. Bovendien kan een onderscheid worden gemaakt tussen lansen die een
expliciet wettelijke definitie hebben opgenomen (België, Duitsland en Engeland
& Wales) en landen met een meer impliciete definitie (Nederland en
Denemarken). Uit de Nederlandse wet is op te maken dat iemand vermist is indien
het bestaan van een persoon onzeker is. Hierbij is geen nadere wettelijke invulling
gegeven. Wel blijkt uit de parlementaire geschiedenis en de jurisprudentie dat
bijvoorbeeld van een onzeker bestaan sprake is indien er een ongewoon lange tijd
verstreken is of een ongeluk is gebeurd, zonder dat er een levensteken van de
afwezige is ontvangen. De Deense wet kent evenmin een wettelijke definitie van
de vermiste, maar daar wordt als uitgangspunt genomen dat iemand vermist is,
wanneer zijn verblijfplaats onbekend is voor een langere periode en er een reële
twijfel bestaat of hij nog leeft. In België wordt de term vermist niet als zodanig
gebruikt, maar hanteert de wet het begrip ‘afwezigheid’. De voorwaarden voor
afwezigheid zijn wel in de wet opgenomen, en vormen de meest vastomlijnde
definitie van de onderzochte landen. Zo luidt de wet in België: 'Iemand is afwezig

98

indien 1. hij gedurende meer dan drie maanden niet meer is verschenen in zijn
woon- of verblijfplaats; 2. men van hem gedurende ten minste drie maanden geen
bericht heeft ontvangen; 3. daaruit onzekerheid voortvloeit over zijn leven of
dood.’ Ook de Duitse wetgever heeft er bewust voor gekozen om een expliciete
definitie op te nemen. Een natuurlijk persoon wordt in Duitsland als ‘vermist’
gezien indien 1) gedurende een lange tijd, 2) zijn verblijf onbekend is en 3) er
geen bericht over diens verblijf voorhanden is en er bovendien 4) ernstige twijfels
aan zijn voortbestaan bestaan.
In dit onderzoek wordt onderscheid gemaakt tussen verschillende fases, namelijk
de fase waarin de vermiste juridisch nog in leven is en de fase waarin de vermiste
kan worden doodverklaard. In alle onderzochte landen bestaan specifieke
regelingen voor vermisten en hun achterblijvers die zien op de fase waarin iemand
vermist is, maar nog niet is doodverklaard. De aard en omvang van deze
regelingen verschillen echter. Hierna wordt eerst een vergelijking gemaakt van de
regelingen bij vermissing (paragraaf 2) en vervolgens worden de voorwaarden
voor de en gevolgen van een doodverklaring met elkaar vergeleken (paragraaf 3).
2. Regelingen bij vermissing
Vermissing kan op veel terreinen juridische gevolgen hebben. Onderzocht is
welke specifieke regelgeving in Nederland, België, Denemarken, Duitsland en
Engeland & Wales bestaat – met betrekking tot het vermogen, het erfrecht en het
familierecht – voor de situatie waarbij iemand vermist is, maar (nog) niet is
doodverklaard. Hierna wordt dit uiteengezet en wordt de vraag beantwoord wat
dit in juridisch opzicht mogelijk voor achterblijvers van een vermiste persoon
betekent.
2.1 Vermogensrechtelijke gevolgen
Een belangrijke constatering is dat al deze landen een specifieke regeling in het
leven geroepen hebben voor de vermogensrechtelijke gevolgen van het vermist
zijn van een persoon. Opvallend is dat de regelingen overeenkomstige
rechtsfiguren kennen, namelijk de mogelijkheid om een bewindvoerder aan te
stellen die de vermogensrechtelijke belangen van de vermiste dient te behartigen.
In Nederland, België en Duitsland is deze regeling onderdeel van de algemene
regelingen in het Burgerlijk Wetboek voor vermiste/afwezige personen. Hoewel
in Nederland een ‘specifieke’ bepaling is opgenomen die ziet op vermissing (art.
1:409 BW), wordt het vermogensbewind voor minderjarigen van
overeenkomstige toepassing verklaard op deze situatie. Het Duitse Burgerlijk

99

Wetboek bevat eveneens een specifieke bepaling ten aanzien van bewindvoering
in geval van afwezigheid. Deze bepaling valt echter onder de algemene wetgeving
ten aanzien van meerderjarigenbewindvoering. In geval van vermissing, kan in
Duitsland dus het algemene meerderjarigenbewind worden toegepast. In België
ziet de gehele regeling specifiek op afwezigen (waaronder vermisten, maar ook
andere afwezige personen). In de Belgische wetgeving is daarbij aansluiting
gezocht bij de wetgeving aangaande de voorlopige bewindvoerder, die wordt
aangesteld indien een meerderjarige vanwege zijn (gezondheidstoestand) niet in
staat is om zijn vermogen te beheren.
In Engeland & Wales is de regeling opgenomen in een aparte wet die ziet op het
vermogensbeheer van vermisten. Deze regeling is zeer recent aangenomen. De
eerste zaken kunnen waarschijnlijk pas vanaf mei 2018 worden ingediend, dus het
is nog niet bekend hoe het in de praktijk zal werken. Ook Denemarken kent een
specifieke wet betreffende de gevolgen van vermissing, maar in de eerste
paragraaf van de wet, die ziet op het vermogen van de vermiste, zijn bepaalde
onderdelen van de Wet op het bewind (voor meerderjarigen) van overeenkomstige
toepassing verklaard. Er bestaat dus geen geheel afwijkend bewind voor de
situatie van vermissing.
Uit het voorgaande blijkt dat alleen in België en Engeland & Wales een specifiek
bewind is ingesteld voor afwezigen/vermisten. In de andere landen wordt
aansluiting gezocht bij de bestaande regelingen, namelijk het
minderjarigenbewind (Nederland en Duitsland) of het algemene bewind (voor
zowel meerder- als minderjarigen, Denemarken).
Voorwaarden voor bewind
De onderzochte landen hebben ongeveer dezelfde voorwaarden voor het instellen
van een bewind in geval van vermissing. In Nederland, België en Duitsland is
daarbij (al dan niet expliciet) aansluiting gezocht bij het afwezigenbewind,
waardoor het bewind op een grotere categorie van toepassing is dan alleen voor
vermisten. In Engeland en Denemarken daarentegen ziet de regeling specifiek op
vermisten en niet op afwezigheid.
In Nederland kan de rechter een bewindvoerder benoemen, indien iemand zijn
woonplaats heeft verlaten, hij onvoldoende orde heeft gesteld op het bestuur van
zijn goederen en er een noodzaak is om in het bestuur te voorzien. Een vermiste,
namelijk iemands wiens bestaan onzeker is geworden, is gelijkgesteld met iemand
die zijn woonplaats heeft verlaten. In Duitsland zijn deze elementen ook van
belang, namelijk dat iemand afwezig is, een onbekend verblijf heeft en dat bewind
ten aanzien van zijn vermogensaangelegenheden noodzakelijk is. Bovendien kan

100

er slechts een bewindvoerder worden aangesteld, indien de vermiste nog niet is
doodverklaard. De voorwaarden zijn in België concreter dan in de hiervoor
genoemde landen, hetgeen samenhangt met het feit dat eerst een ‘vermoeden van
afwezigheid’ wordt vastgesteld. Iemand wordt vermoed afwezig te zijn, wanneer
iemand drie maanden niet in zijn woon- of verblijfplaats verschijnt en er
gedurende die periode geen bericht is ontvangen, zodat daaruit onzekerheid
voortvloeit over zijn bestaan. Ook in Engeland & Wales kan een bewindvoerder
worden aangesteld indien iemand vermist is. Hiervan is sprake als iemand afwezig
is van zijn gewone verblijfplaats en zijn dagelijkse activiteiten, en zijn
verblijfplaats niet (of onvoldoende) bekend is om contact te hebben. Dit kan
bijvoorbeeld zijn omdat iemand gevangen zit in het buitenland, of omdat sprake
is van een gijzeling of ontvoering. De Deense wet luidt dat als iemand ‘vermist’
is er, indien nodig, een bewind kan worden uitgesproken. Hoewel geen definitie
is opgenomen voor vermissing, wordt in de parlementaire geschiedenis wel een
nadere invulling gegeven van dit begrip. Van belang is dat de verblijfplaats voor
langere tijd onbekend is en er een reële twijfel bestaat of de vermiste nog in leven
is. Opvallend is dat in alle landen, behalve in Engeland & Wales, de onzekerheid
van het bestaan een belangrijk element vormt als het gaat om het instellen van een
bewind in het kader van een vermissing.
Procedure
In het licht van de bescherming van de vermiste persoon en de achterblijvers is
van belang wie kan verzoeken om een bewind en welke instantie bevoegd is om
een bewindvoerder te benoemen. Dat is in de onderzochte rechtsstelsels niet
hetzelfde geregeld. Wel vergelijkbaar is dat belanghebbenden in alle landen een
verzoek kunnen indienen. In geen van de landen is deze term uitputtend
gespecificeerd. Uit de achterliggende stukken blijkt meestal dat in eerste instantie
gedacht wordt aan de directe naasten van de vermiste. Het gaat hier dus concreet
om de achterblijvers van de vermiste persoon. In de tweede plaats kan de overheid
het initiatief nemen, maar de manier waarop dat het geval is, is uiteenlopend. Het
Openbaar Ministerie kan een verzoek indienen bij de rechter (Nederland en
België). Een tweede optie is dat het gerecht ambtshalve een beslissing kan nemen
(Denemarken en Duitsland). In Engeland heeft de staat in beginsel geen
mogelijkheid om een verzoek in te dienen en kan ook het OM geen verzoek
indienen.
In alle onderzochte landen is een gerecht bevoegd om in geval van vermissing een
bewind op te leggen. In Nederland, België en Duitsland is daarbij gekozen voor
het laagste gerecht dat in bepaalde vermogens- en familiezaken bevoegd is. In
Denemarken is de Staatsadministratie bevoegd. In Engeland is nog niet bekend
welk gerecht bevoegd zal zijn, maar zal een keuze worden gemaakt tussen het

101

gerecht in eerste aanleg of ‘the court of protection’. De eerste heeft competentie
als het gaat om het afgeven van een doodverklaring, terwijl de laatste expertise
heeft op het gebied van het toewijzen van vertegenwoordigers.
Bewindvoerder
Indien aan de voorwaarden voor bewind is voldaan, wijst het bevoegde gerecht
een bewindvoerder toe. In alle onderzochte landen kan dit zowel een bekende van
de vermiste zijn, als een professionele bewindvoerder.
Gevolgen van bewind
De reikwijdte van de bevoegdheden van de bewindvoerder verschilt in de
onderzochte landen. De bewindvoerder is in al deze landen verantwoordelijk voor
het waarnemen van de financiële belangen van de vermiste. Alleen in Nederland
is expliciet in de wet geregeld dat de bewindvoerder ook een verantwoordelijkheid
kan hebben als het gaat om niet-vermogensrechtelijke belangen.
Ten aanzien van de financiële belangen is de bewindvoerder in al deze landen
bevoegd om bepaalde rechtshandelingen namens (en in het belang van) de
vermiste te verrichten. In Engeland & Wales lijken deze bevoegdheden het meest
verstrekkend, aangezien de bewindvoerder bevoegd is om te investeren met het
vermogen van de vermiste, diens goederen te verkopen, te verhuren of er een
hypotheek op te vestigen, zolang de rechter dit niet heeft uitgesloten. Daarnaast
kan hij in rechte optreden, zowel als eiser als verweerder. De rechter heeft wel de
mogelijkheid om de bewindvoerder restricties op te leggen, bijvoorbeeld door
voor bepaalde handelingen toestemming te verlangen van de Public Guardian. In
Nederland, België, Denemarken en Duitsland is de bewindvoerder beperkt in zijn
handelen en dient hij voor specifieke rechtshandelingen toestemming te hebben
van het gerecht (Nederland) of een andere overheidsinstantie (Denemarken).
Hierbij kan bijvoorbeeld gedacht worden aan het kopen van goederen, zoals een
woning, van of voor de vermiste.
Toezicht
De bewindvoerder staat in alle onderzochte landen onder toezicht van een
overheidsorgaan. Hij moet ofwel rekening en verantwoording afleggen aan een
gerecht (Nederland, België en Duitsland), of wel aan een andere
overheidsinstantie (Denemarken en Engeland & Wales).
Terugkeer
Op het moment dat de vermiste terugkeert kan het bewind worden beëindigd. In
tegenstelling tot Nederland en Denemarken is hiervoor in België, Duitsland en
Engeland & Wales tussenkomst van een rechter noodzakelijk. In Nederland kan

102

dit in overeenstemming met de bewindvoerder en in Denemarken eindigt het
bewind door intrekking van de benoeming door de Staatsadministratie.
2.2 Erfrechtelijke gevolgen
In Nederland, Denemarken en Engeland & Wales bestaat specifieke regelgeving
met betrekking tot de erfrechtelijke positie van de vermiste. In Nederland is dit
opgenomen in titel 18 (afwezigheid, vermissing en vaststellen van overlijden in
bepaalde gevallen) van Boek 1 van het Burgerlijke Wetboek. In Denemarken
vormt dit een paragraaf in de Wet op de vermisten en in Engeland & Wales is dit
gebaseerd op gewoonterecht en rechtspraak.
In de overige twee landen is het algemene erf- en vermogensrecht van toepassing.
Dit betekent dat in België en Duitsland, op het moment dat de vermiste recht heeft
op (een deel van) een nalatenschap van een derde, de bewindvoerder de vermiste
dient te vertegenwoordigen en voor diens erfrechtelijke belangen dient op te
komen. In Duitsland kan de bewindvoerder bijvoorbeeld een nalatenschap
aanvaarden of verwerpen. In Engeland & Wales is expliciet bepaald dat de
bewindvoerder niet bevoegd is om een uiterste wilsbeschikking voor de vermiste
op te stellen.
Ook in Nederland zal de bewindvoerder de vermiste vertegenwoordigen op het
moment dat hij gerechtigd is als erfgenaam of legataris. De bewindvoerder is dan
verplicht om een boedelbeschrijving op te maken. Evenals in Engeland & Wales
is de bewindvoerder in Nederland niet bevoegd om een uiterste wilsbeschikking
op te stellen. In Denemarken wordt in beginsel geen erfdeel vastgesteld voor de
vermiste, indien niet zeker is of hij nog in leven is. Als de mogelijkheid bestaat
dat de vermiste de erflater heeft overleefd en er bijzondere redenen zijn, dan kan
de rechter bepalen dat het erfdeel voor de vermiste gedurende een jaar moet
worden beheerd door een daartoe aangewezen bank. Binnen een jaar moet er
vervolgens duidelijkheid komen over het erfrecht van de vermiste. Is de erfenis
verdeeld, en keert de vermiste persoon terug of blijkt dat hij op een ander tijdstip
is overleden, dan kunnen de vermiste of zijn erfgenamen hun gedeelte
terugvorderen. Afhankelijk van de wijze waarop de nalatenschap is verdeeld
(particulier of professioneel), geldt hiervoor een termijn van 10 of 5 jaar.
In Nederland en Engeland & Wales hebben achterblijvers de mogelijkheid om de
rechtbank te verzoeken om een machtiging tot de uitoefening van het recht van
erfgenaam of legataris. Deze machtiging wordt afgegeven indien de achterblijver
gerechtigd zou zijn tot een deel van een nalatenschap, als de vermiste niet meer
in leven zou zijn en het bestaan van de vermiste onzeker is.

103

2.3 Familierechtelijke gevolgen
Uit de landenrapporten blijkt dat er geen specifieke regelgeving ten aanzien van
het familierecht in geval van vermissing bestaat, waardoor de algemene wet- en
regelgeving van toepassing is. Uit de interviews, zowel met de betrokkenen als
met de experts, blijkt dat aldaar in de praktijk nauwelijks problemen worden
ervaren. In het navolgende worden enkele familierechtelijke aspecten, die van
belang kunnen zijn bij vermissing, nader toegelicht.
Echtscheiding
In geen van de onderzochte landen (Denemarken, België, Nederland, Duitsland
en Engeland &Wales) is er een specifieke regeling met betrekking tot
echtscheiding in geval van vermissing. Op grond van de algemene regelgeving
kan een achtergebleven echtgenoot een eenzijdig verzoek tot echtscheiding
indienen. In Denemarken is de echtscheidingsprocedure in beginsel een
administratieve procedure die geen rechterlijke tussenkomst vereist, maar wordt
een verzoek van een achtergebleven echtgenoot doorgestuurd naar het gerecht in
eerste aanleg, omdat voor een administratieve afhandeling toestemming van beide
partijen vereist is. In de overige landen is de echtscheidingsprocedure, zowel op
grond van het algemene recht, als in geval van vermissing, gerechtelijk.
Afstamming
Het pater est-beginsel vormt in alle onderzochte landen de hoofdregel. Dat
betekent dat als de echtgenote van een vermiste man een kind krijgt tijdens zijn
vermissing, de man van rechtswege de vader van het kind wordt.
Gezag
In alle onderzochte landen zijn de algemene gezagsregels van toepassing. Dit
betekent dat de achtergebleven ouder het gezag alleen kan uitoefenen (al dan niet
met gerechtelijke tussenkomst), als de achterblijvende ouder en de vermiste ouder
beiden het gezag hadden. Indien de vermiste eenhoofdig gezag had, dan dient de
rechter (al dan niet tijdelijk) een voogd te benoemen, of eventueel de andere ouder
met het gezag te belasten.
2.4 Beleid
Uit de informatie die beschikbaar was, en uit eigen desk research blijkt dat er in
de onderzochte landen nauwelijks beleid bestaat ten aanzien van vermisten en hun
achterblijvers. Doordat het Slachtofferbeleid in Nederland recent veel aandacht
heeft gekregen, lijkt Nederland voorop te lopen als het gaat om de hulpverlening

104

voor achterblijvers. Slachtofferhulp Nederland speelt hierbij een centrale rol,
waar de expertise op dit gebied geconcentreerd wordt. Gezien de beperkte
omvang van het aantal zaken is het van groot belang dat deze kennis
gecentraliseerd is. Ook in Engeland & Wales zijn er belangenorganisaties die zich
inzetten voor vermisten en achterblijvers. Een groot verschil is echter dat deze
hulpverlening door de overheid noch wordt gesubsidieerd noch gefaciliteerd.
3. Regelgeving doodverklaring
De mogelijkheid tot doodverklaring van een vermiste bestaat in alle onderzochte
landen. Hierbij verdient opmerking dat deze mogelijkheid voor Engeland pas in
2014 in werking is getreden.412 In alle landen wordt ook een onderscheid gemaakt
tussen gevallen waarin de dood als ‘zeker of zonder twijfel’ te beschouwen is,
maar de dood niet op normale wijze kan worden vastgesteld en gevallen waarbij
de dood ‘mogelijk of waarschijnlijk’ is. In de laatstgenoemde gevallen is altijd
sprake van een termijn in de zin van een wachttijd voordat de doodverklaring kan
worden verzocht en uitgesproken.
Dit systeem is in alle onderzochte landen wettelijk geregeld. Voor de landen die
een Burgerlijk Wetboek kennen (Nederland, België en Duitsland) is de wettelijke
regeling in dit wetboek neergelegd, hoewel in Duitsland een aparte wet van
toepassing is. In Nederland zijn de beide te onderscheiden regelingen neergelegd
in Titel 18 van Boek 1; Afwezigheid, vermissing en vaststellen van overlijden in
bepaalde gevallen en in België in Titel IV; Afwezigen. Voor Denemarken,
Duitsland en Engeland is aparte wetgeving van toepassing. Voor Denemarken
gaat het om de hoofdwet Vermiste personen (Lov om borteblevne) en is de
doodverklaring die als zeker te beschouwen is opgenomen in de Wet verevening
bij dood (Dødsboskifteloven). Voor Duitsland is in beide situaties de
Vermissingswet (Verschollenheitsgesetz) van toepassing. Voor Engeland geldt
sinds 2014 de nieuwe wet: de Presumption of Death Act 2013.
In alle landen, met uitzondering van Duitsland, is de wetgeving betreffende
doodverklaring in de afgelopen 15 jaar gewijzigd. In Nederland was dat in 2002,
in België werd de wet in 2007 ingrijpend herzien en in Denemarken in 2005. Voor
Engeland & Wales geldt dat het recht in 2013 in een specifieke wettelijke regeling
is neergelegd ter vervanging van verspreide wetgeving en common law recht.
Voor de wijzigingen in Nederland, België en Denemarken geldt dat er sprake is
geweest van inkorting van de termijnen om iemand dood te verklaren in het belang
412

Hiervoor was er een aantal procedures mogelijk waarbij verschillende aspecten
betreffende het vermogen en lopende zaken van de vermiste geregeld konden worden,
maar niet een ‘doodverklaring’ die alles in één keer regelde.

105

van de achterblijvers en dat rampen zoals de aanslag op het WTC in New York
en de Tsunami in Zuidoost-Azië hierbij een rol hebben gespeeld. Deze
verschuiving in de te beschermen belangen van die van de vermiste naar die van
achterblijvers ligt ook ten grondslag aan de nieuwe Engelse Presumption of Death
Act 2013.
3.1 Doodverklaring met termijn
Voorwaarden en termijnen
De Nederlandse en Deense materiële regeling voor een doodverklaring met
termijn lijken op elkaar. Kenmerkend hiervan is dat de verklaring (voor Nederland
de ‘verklaring van vermoedelijk overlijden’) na een termijn van vijf jaar
vermissing kan worden verzocht. Als de vermiste echter in ‘levensgevaar’
verkeerde en zijn dood daarom waarschijnlijk is, is een kortere termijn van
toepassing. In Nederland is dit sinds 2002 een termijn van een jaar, en de termijn
hiervoor is in het Deense recht in 2005 ingekort van een jaar naar zes maanden.
Het Belgische recht is iets anders ingericht, doordat de doodverklaring met
termijn – de verklaring van afwezigheid – pas kan worden verzocht vijf jaar nadat
de rechter ‘het vermoeden van afwezigheid’ voor gevallen van vermissing heeft
uitgesproken, ofwel 7 jaar sinds men voor het laatst enig levensteken heeft
ontvangen van de vermiste. Het Belgisch recht kent geen kortere termijn voor
gevallen waarin het overlijden niet zeker is, maar waarin er wel sprake was van
levensgevaar.
Het Duitse recht wijkt hiervan af doordat het veel uiteenlopende gronden voor
doodverklaring kent. Er zijn naast de algemene grond voor doodverklaring
specifieke regelingen voor vermissing tijdens oorlog, vermissing op zee,
vermissing tijdens een vliegreis en vermissing bij levensgevaar. Deze hebben alle
vrij korte termijnen voordat de doodverklaring verzocht kan worden. Bij
levensgevaar (zonder dat er sprake is van een van de specifieke regelingen) is dit
één jaar. Hiernaast bestaat de algemene grond met een ‘lange’ wachttermijn van
tien jaar. Deze tien jaar termijn is echter ook leeftijdsafhankelijk. De termijn
wordt ingekort naar vijf jaar wanneer de vermiste de leeftijd van 80 jaar heeft
bereikt (die is namelijk reden voor een kortere levensverwachting) en de
doodverklaring op deze algemene grond van een persoon onder de 25 jaar is niet
mogelijk (de reden is de langere levensverwachting).
Voor het Engelse recht geldt één termijn van zeven jaar. De minister (Secretary
of state) heeft echter de bevoegdheid om afwijkende regels te stellen voor
bijzondere gevallen.

106

Procedure
De procedure tot doodverklaring heeft in alle landen een vergelijkbaar
‘basisverloop’. Ten eerste moet worden vastgesteld of er voldaan is aan de
voorwaarden en termijnen. Daarna wordt de vermiste (en/of evt. anderen met
informatie, bijvoorbeeld in Engeland & Wales) opgeroepen om te verschijnen
vóór een bepaald door de rechter vastgesteld tijdstip dat varieert van tenminste
een maand in Denemarken tot tenminste een jaar in België. Als geen levensteken
wordt vernomen en het bewijs voldoende is, kan de vermiste doodverklaard
worden. De waarborgen voor de vermiste zitten dan voornamelijk in de
bewijsvoering en de oproep van de vermiste. Voor Denemarken wordt specifiek
genoemd dat de vermiste ook een advocaat krijgt toegewezen.
In Nederland, Denemarken, Duitsland en Engeland & Wales is de bevoegde
autoriteit de rechtbank (het algemene gerecht in eerste instantie), terwijl in België
de gespecialiseerde familierechtbank is aangewezen. In alle landen kunnen de
‘belanghebbenden’ een verzoek tot doodverklaring indienen. De aanwijzing van
wie als belanghebbende telt is meer uitvoerig neergelegd in de wetgeving voor
Duitsland en Engeland & Wales dan de andere landen, maar voor alle landen geldt
dat in iedere geval de naaste familie, de echtgenoot, geregistreerd partner,
kinderen en ouders belanghebbenden zijn. In drie van de landen kan ook de staat
een verzoek doen; in Nederland het openbare ministerie, in België de procureur
des konings en in Duitsland de officier van justitie. Dit is in Engeland & Wales in
beginsel niet mogelijk en voor Denemarken geldt dat dit alleen mogelijk is
wanneer er een concreet belang van de staat is, bijvoorbeeld indien de staat
erfgenaam van de vermiste is.
Hoger beroep (in Duitsland bezwaar) van de beslissing van de rechter in eerste
instantie is in alle landen mogelijk, maar er zijn in hoger beroep vaak beperkingen.
Zo is dit niet mogelijk in Denemarken en vereist toestemming en/of is beperkt tot
de rechtsvragen in Nederland, Duitsland en Engeland & Wales.
Rechtsgevolgen en terugkeer
In alle landen geldt dat de doodverklaring in beginsel dezelfde rechtsgevolgen
heeft als de dood. Het feit dat er in het Nederlandse, Deense en Duitse recht sprake
is van een ‘vermoeden’ van dood heeft primair betrekking op de optie van
terugkeer. Het vermogen van de vermiste wordt vereffend en de echtgenoot kan
een nieuw huwelijk aangaan. Er moeten eventueel voorzieningen worden
getroffen voor minderjarigen die onder gezag stonden van de vermiste.

107

3.2 Doodverklaring zonder termijn
Voorwaarden
In alle landen bestaat de mogelijkheid tot doodverklaring in situaties waarin de
dood als ‘zeker of zonder twijfel’ te beschouwen is, maar de dood niet op normale
wijze kan worden vastgesteld. Hiervoor geldt geen termijn. De doodverklaring
kan meteen worden uitgesproken. Voor Nederland is dit in art. 1:426 BW
geregeld. Vereist is dat ‘alle omstandigheden in aanmerking genomen het
overlijden van iemand als zeker kan worden beschouwd’. Een vergelijkbare
bepaling is te vinden in art. 126 van het Belgische Burgerlijk Wetboek waar
specifiek de verdwijning in ‘levensbedreigende omstandigheden’ wordt benoemd.
Ook voor Deens, Duits en Engels recht zijn overeenkomstige bepalingen te vinden
in de aparte wetgeving.
Procedure
De procedure tot doodverklaring zonder termijn is in alle landen eenvoudiger dan
die met termijn doordat de vermiste niet wordt of niet hoeft opgeroepen te worden
(hoewel de rechter dit in België wel kan doen). In andere opzichten is de
procedure vergelijkbaar. Voor Denemarken geldt specifiek dat een ander gerecht
bevoegd is. Dit heeft tot gevolg dat de verzoeker goed moet overwegen welke
procedure gestart wordt, omdat bij afwijzing van het verzoek een geheel nieuwe
procedure dient te worden gestart.
Rechtsgevolgen en terugkeer
Evenals bij de doodverklaring met termijnen, heeft de doodverklaring zonder
termijn dezelfde gevolgen als bij overlijden. Dit betekent dat de nalatenschap
afgewikkeld kan worden en een eventueel huwelijk ontbonden wordt. In alle
landen bestaan specifieke regelingen in geval een echtgenoot overlijdt binnen een
bepaalde periode voorafgaande aan een geboorte. In de situatie van vermissing
heeft dit tot gevolg dat de vermiste niet de juridische ouder van het kind is, als hij
wordt doodverklaard en het kind meer dan ongeveer 300 dagen na het vastgestelde
tijdstip van afwezigheid/overlijden is geboren. Eventueel moeten er
voorzieningen worden getroffen voor minderjarigen die onder gezag stonden van
de vermiste, aangezien het gezag door de dood wordt beëindigd.
Een onderscheid kan worden gemaakt tussen de landen waar de terugkeer van de
vermiste van rechtswege de doodverklaring opheft (Denemarken) en de landen
waar een gang naar de rechter vereist is (België, Duitsland, Nederland). In alle
landen geldt dat de teruggekeerde zijn vermogen kan terugvorderen, maar dat dit
recht in bepaalde opzichten beperkt is.

108

Knelpunten
Er worden in alle landen nauwelijks knelpunten gesignaleerd betreffende de
doodverklaring. Voor Nederland geldt dat er wel knelpunten zijn genoemd, maar
die hebben met name betrekking op de periode vóór de doodverklaring. Voor
Denemarken zijn in het Deense parlement door Kamerleden vragen gesteld over
de (te restrictieve) toepassing van voorwaarden voor doodverklaring, maar er
blijkt geen meerderheid voor een wetswijzing te zijn. Een Engelse advocate heeft
aangegeven dat het feit dat een samenlever geen wettelijke belanghebbende is,
maar een aanmerkelijk belang moet aantonen, in de praktijk tot problemen kan
leiden.
3.3 Quick scan procedure doodverklaring in tien Europese landen
Doodverklaring

Nederland

België

Denemarken

Duitsland

Welke wet

Titel 18 Boek 1
BW, met name
afdeling 2 en 3

Artikel 118 BW
(verklaring van
afwezigheid) en
artikel 126 BW
(gerechtelijke
verklaring van
overlijden)

Verschollenheitsgesetz

Autoriteit

Bij verklaring van
rechtsvermoeden
van overlijden:
rechtbank van
woonplaats
vermiste (indien
niet bekend: Rb.
Den Haag)
In geval van een
directe
doodverklaring is
de Rb. Den Haag
exclusief bevoegd
5, 1, 0

Familierechtbank

Dødsboskifteloven
en
Lov
om
borteblevne (Wet op
verevening bij dood
en
hoofdwet
vermiste personen).
In de
eerste wet
wordt geregeld dat
een doodverklaring
zonder termijn kan
worden uitgesproken
In geval van
termijnen en in
specifieke situaties,
de rechtbank en
indien een vermiste
direct wordt
doodverklaard, het
boedelgerecht
(Byrer, Skifteretten)

Termijnen (in
jaren)
0 = direct

Oproep

Vereisten

7, 5, 0

Vermiste persoon
wordt opgeroepen
zich te melden
binnen een maand
of langer (naar
inzicht rechtbank).
De oproeping
geschiedt op de
door de rechter
bepaalde wijze.
Evt. kan de oproep
nog een keer
herhaald worden

Het verzoek tot
overlijden kan
worden
gepubliceerd in het
Staatsblad, in geval
van twijfel (keuze
aan Rechtbank)

5 jaar: sprake van
vermissing van een

7 jaar: wanneer er
zeven jaar geen

Beiden verstrekken
geen akte van
overlijden
5, 6 maanden, 0

Rechtbank: de
vermiste moet
worden opgeroepen
om ter zitting te
verschijnen door de
rechtbank, met een
termijn van ten
minste een maand
(naar inzicht van de
rechtbank)
Boedelrechter: geen
oproep van de
vermiste
5 jaar: hoofdregel.
De termijn loopt

Engeland &
Wales
Presumption of
Death Act 2013

Laatste gerecht van
de woon- of
verblijfplaats van
de vermiste, en
anders het laagste
gerecht
(Amtsgericht)
Berlijn Schöneberg

Rechtbank

10, 5, 1, 6
maanden, 3
maanden

7, 0
De Minister
(secretary of
state) heeft de
bevoegdheid de
periode van
zeven jaar te
verkorten of
verlengen
Ja, maar met als
doel om te
informeren of
mensen bezwaar
hebben tegen
doodverklaring
en niet om de
vermiste op te
roepen

De vermiste en
derden met
informatie worden
opgeroepen om
zich te melden,
met tenminste een
termijn van 6
weken en ten
hoogte een jaar. De
rechter bepaalt
deze wijze van de
oproep
10 jaar/ 5 jaar:
sinds de laatste

7 jaar: wanneer
het tenminste

109

Doodverklaring

Nederland

België

Denemarken

Duitsland

persoon, en
onzeker of hij nog
in leven is
(wanneer er
gedurende lange
tijd niks is
vernomen van de
vermiste en er
geen concrete
aanwijzingen zijn
dat de vermiste
nog in leven is)

nieuws is
ontvangen van de
afwezige

vanaf het laatste
moment dat nog
bekend is dat
vermiste in leven
was.

keer waarbij men
iets van hem heeft
vernomen. In
beginsel 10 jaar,
tenzij de persoon
80 is, dan 5 jaar.
Een persoon onder
de 25 jaar kan niet
op deze grond
doodverklaard
worden

Engeland &
Wales
zeven jaar
onbekend is of
een persoon nog
in leven is. De
Secretary of state
heeft de
bevoegdheid de
periode van
zeven jaar te
verkorten of
verlengen

1 jaar: geldt voor
soldaten aan het
einde van een
oorlog

Direct: er moet
worden vermoed
dat iemand is
overleden.

6 maanden:
wanneer een schip
is gezonken

De vermiste
moet een zekere
connectie
hebben met
Engeland/
Wales: vermiste
of diens
echtgenoot/
geregistreerd
partner heeft
domicilie in
Engels/ Wales
ten tijde van het
laatste levensteken of in het
jaar voor de
vermissing

1 jaar: sprake van
vermissing van een
persoon en
waarschijnlijk dat
hij is overleden
(wanneer het
aannemelijk is dat
iemand betrokken
was bij een
ongeluk, maar het
overlijden niet
vaststaat en er
geen lichaam is
gevonden)
Direct: Indien het
overlijden als
zeker kan worden
beschouwd
(wanneer de
vermissing in
Nederland heeft
plaatsgevonden, of
op een reis met een
Nederlands schip
of vliegtuig, de
vermiste
Nederlander was
of zijn woon- of
verblijfplaats in
Nederland had)

5 jaar: wanneer het
vijf jaar geleden is
dat er een vonnis
vermoeden van
afwezigheid werd
vastgesteld
Direct: wanneer
aan bepaalde
voorwaarden is
voldaan:
-Er is geen akte
van overlijden
-van een persoon
die in
levensbedreigende
omstandigheden is
verdwenen,
-terwijl van hem
geen
(identificeerbaar)
lijk is
teruggevonden en
-het overlijden,
gelet op de
omstandigheden,
als zeker kan
worden beschouwd
bijv. hotelbrand,
vliegtuigramp,
lawine,
vulkaanuitbarsting

6 maanden: wanneer
de vermiste in
levensgevaar
verkeerde toen hij
nog niet vermist
was, of er andere
omstandigheden zijn
waaruit blijkt dat het
aannemelijk is dat
vermiste dood is.
Moet niet “zeker”
zijn, want dan moet
verzoek bij
boedelgerecht
ingediend worden
Direct: het moet als
“zeker” beschouwd
worden dat de
persoon dood is
(restrictieve
toepassing)

3 maanden:
wanneer een
vliegtuig is
neerstort

Tabel I: kort overzicht Nederland, België, Denemarken, Duitsland, Engeland & Wales

110

Doodverklaring
Welke wet

Frankrijk
Titel IV en art. 88
Code Civil

Zweden
Lag (2005:130) om
dödförklaring

Noorwegen
Lov om forsvunne
personar (LOV2015-05-12-27)

Autoriteit

Rechtbank

Belastingdienst
(Skatteverket)

Rechtbank
(Tingretten)

Zwitserland
Schweizerisches
Zivilgesetzbuch art.
35 - 38 en
Zivilstandsverordnung
Kantonrechter
(Zivilstandsamt)

Termijnen (in
jaren)
0 = direkt
Oproep

20, 10

5, 1, 0

5, 1, 0

5, 1, 0

De vermiste dient
te worden
opgeroepen in 2
kranten; rechtbank
kan eventuele
andere wijzen
bepalen waarop de
vermiste dient te
worden opgeroepen

De belastingdienst
plaatst een oproep
om zich binnen 6
of 2 maanden te
melden. Geldt niet
als het
overduidelijk is dat
vermiste dood is.

De rechtbank roept
een vermiste op,
met een termijn
van tenminste 3
maanden.

Wanneer het
verzoek door de
rechter wordt
toegekend, moet de
rechter door middel
van een publicatie,
ten minste een jaar,
trachten indicaties
van de
verblijfplaats van
de vermiste te
verkrijgen

Vereisten

Een verklaring van
afwezigheid kan 10
jaar na een
vermoeden van
afwezigheid
worden
uitgesproken of 20
jaar, zonder dat een
vermoeden van
afwezigheid is
uitgesproken.

Niet eerder dan 5
jaar: alle andere
(zie hierna)
gevallen

Na 5 jaar: dit is de
algemene regel,
dus in alle andere
gevallen, dan de
hieronder
genoemde gevallen

Na 5 jaar: bij een
lange afwezigheid
zonder
kennisgeving

Is de dood van een
vermiste
waarschijnlijk,
omdat hij is
verdwenen in
levensbedreigende
omstandigheden:
scheepsramp, vuur,
vloedgolf, oorlog,
aardbeving, dan
kan de vermiste
direct worden
doodverklaard

Niet eerder dan 1
jaar: bij hoge mate
waarschijnlijkheid
dat vermiste dood
is
Direct: hoge mate
van zekerheid dat
persoon dood is
(bijv. schipbreuk)
Achterblijvers
dienen via een
formulier een
verzoek in bij de
regionale
belastingdienst
waar de vermiste
zijn woonplaats
had

Na 1 jaar: Indien de
vermiste is onder
zulke omstandigheden is verdwenen
dat het
hoogstwaarschijnlijk is dat hij is
overleden. Dat
geldt ook als hij
betrokken was bij
een groot ongeluk,
een natuurramp,
een oorlogsstrijd of
een andere
levensbedreigende
situatie

1 jaar: bij een
verdwijning met
een hoog risico op
overlijden
Direct: een persoon
kan worden
doodverklaard
wanneer de dood
absoluut zeker is
bijv. verblijf in een
volledig vernietigd
voertuig,
verdrinking met
getuigen,
aanwezigheid bij
een natuurramp

Direct: indien er
geen reden is om te
twijfelen

Oostenrijk
Todeserklärungsge
setzes

Gerechtshof
(Bezirksgericht)
waar vermiste
persoon woon- of
verblijfplaats had.
Indien onbekend,
gerechtshof Innere
Stadt Wien
10, 5, 1, 6
maanden, 3
maanden, 0
Bij een uitspraak
tot doodverklaring
doet de rechter
oproep aan de
vermiste om zich
gedurende een
periode te melden.
Daarnaast moet de
rechter of de
curator van de
vermiste berichten
over de uitspraak.
Deze periode duurt
tenminste 6 weken
maar niet langer
dan 1 jaar
10 jaar: na het
einde van het jaar
waarin de vermiste
nog leefde. Voor
het einde van het
jaar waarin een
vermiste 25 jaar is
geworden, is
doodverklaring niet
mogelijk
5 jaar: na einde van
het jaar waarin de
vermiste nog leefde
en de vermiste ten
tijde van de
doodverklaring 80
jaar of ouder is.
1 jaar: vermissing
in een levensbedreigende situatie
in overige gevallen
6 maanden bij
vermissing op zee
bij schipbreuk
3 maanden als de
vermiste zich
bevond in een
neergestort
vliegtuig
Direct: vermiste
nam deel aan
oorlog: na het
einde van het jaar
waarin vrede is
gesloten of de
oorlog beëindigd,
kan hij dood
worden verklaard

Tabel II: kort overzicht Frankrijk, Zweden, Noorwegen, Zwitserland, Oostenrijk

111

DEEL IV: RECHTSVERGELIJKENDE SYNTHESE EN ANALYSE
In dit deel wordt ingegaan op de verhouding van het Nederlandse recht tot het
recht van de anderen landen en de Recommendation CM/Rec(2009)12, on
Principles concerning missing persons and the presumption of death, d.d. 9
december 2009. Centraal staat de vraag of het Nederlandse recht voldoet aan deze
Recommendation in het licht van geconstateerde knelpunten en of er eventueel
inspiratie te vinden is voor deze knelpunten in de buitenlande stelsels.
In Deel II paragraaf 2 zijn de gesignaleerde knelpunten benoemd. Alvorens in te
gaan op de mogelijke lessen die geleerd kunnen worden uit de rechtsvergelijking,
worden de knelpunten hier nog een keer kort weergegeven.
1. Gesignaleerde knelpunten
Zoals ook blijkt uit de evaluatie van het maatwerk voor achterblijvers van
vermiste personen, uitgevoerd door Bureau Beke in dezelfde periode als dit
onderzoek, ervaren achterblijvers met name financiële problemen. Na een
vermissing zijn er al snel geen inkomsten meer uit werk, terwijl er (nog) geen
recht bestaat op eventuele uitkeringen (van bijvoorbeeld levensverzekeringen).
Tegelijkertijd lopen financiële verplichtingen door, zoals abonnementen, premies,
rente en lasten in verband met de hypotheek of huur, en belastingen. Echtgenoten
en geregistreerde partners beschikken vaak niet over een volmacht van de ander,
waardoor zij niet in staat zijn hun huis te verkopen en hypotheekverstrekkers over
kunnen gaan tot executoriale verkoop, hetgeen vaak minder geld oplevert. De
mogelijkheid om een bewindvoerder aan te stellen wordt vaak ingeschat als een
langdurige en kostbare procedure, terwijl zijn bevoegdheden beperkt zijn en het
als een inbreuk op de privacy wordt ervaren. Door moeizaam contact met
instanties, voor welke het geen dagelijkse praktijk is, kunnen de financiële
problemen zich opstapelen. Daarnaast staat vast dat hoe langer de periode duurt
die overbrugd moet worden (voordat een vermiste de wettelijke status ‘dood’
verkrijgt), hoe groter de financiële problemen kunnen worden.
2. Algemene observaties
In de eerste plaats is een belangrijke conclusie die uit de rechtsvergelijkende
studie voortvloeit dat het terrein van vermissing en doodverklaring onderbelicht
is in alle landen. Er is weinig informatie te vinden en in de juridische literatuur is
er weinig geschreven. Het geringe aantal zaken waar het om gaat speelt in dit
opzicht waarschijnlijk een bepalende rol.

112

Belangrijk is ook de constatering dat regelgeving vaak gericht is op de
rechtspositie van de vermiste, hoewel bij recente herzieningen in een aantal
onderzochte landen meer oog is gekomen voor de belangen van achterblijvers,
zoals bijvoorbeeld in België, Denemarken en Engeland &Wales. Voor België en
Engeland & Wales betekende dat slechts dat de zeer moeilijke procedure(s) iets
minder complex en korter werd(en), maar dat de termijnen nog steeds langer zijn
dan in Nederland. Alleen in Denemarken is de termijn korter dan in Nederland en
is de procedure ingekort.
Het Nederlandse beleid en de regelgeving lopen voorop – mede doordat
achterblijvers zich hierin actief hebben opgesteld – nu dit beleid en deze
regelgeving zich meer richten op de gevolgen die een vermissing heeft voor
degenen die achterblijven. Er is meer oog voor de atypische problemen waarmee
zij zich door de vermissing geconfronteerd zien, mede gelet op de context dat er
door het kleine aantal zaken, weinig ervaring mee is, niet bij de overheid en niet
bij instanties. Dat probleem staat, mede in het licht van de politieke aandacht voor
een gedegen slachtofferbeleid, beter op de agenda dan voorheen. Dat is in de
andere landen veel minder (of zelfs geheel niet) het geval.
Opvallend is dat, hoewel in alle landen (afgezien van Duitsland) in de laatste 15
jaar wetsherzieningen zijn doorgevoerd, daarbij weinig aandacht is besteed aan
de relevantie van moderne communicatiemiddelen. Een uitzondering hierop
vormt Denemarken waar dit in het wetgevingsproces wel aan de orde is gekomen
en een belangrijk argument vormde voor een verkorting van de termijn en van de
procedure. De komst van sociale media en mobiele telefoons doet de vraag rijzen
of de balans tussen belangen van vermiste en achterblijvers niet zou moeten
veranderen. Immers, hierdoor is het in een aantal gevallen eenvoudiger om een
levensteken te geven, ook in moeilijke situaties. Het ontbreken van een
levensteken zou kunnen leiden tot het verkorten van termijnen, omdat het de
verwachting rechtvaardigt dat de vermiste niet meer zal terugkomen. Mocht dat
wel zo zijn, dan geldt dat de wetgeving voorziet in een regeling voor terugkeer.
3. Vermissing
3.1 Wetgeving en definitie
Uit de vergelijking blijkt dat de regelingen ten aanzien van vermissing in de
onderzochte landen in verschillende wetten zijn neergelegd, ofwel als onderdeel
van het Burgerlijk Wetboek (de civil law landen), ofwel als een aparte wet (de
meer common law landen). Dit onderscheid draagt niet direct bij aan een oplossing
voor Nederland, maar interessant is het verschil dat bestaat in terminologie ten

113

aanzien van de vermissing en doodverklaring. In Nederland kan een verklaring
van ‘rechtsvermoeden van overlijden’ worden verzocht. Uit de interviews en het
evaluatieonderzoek van Bureau Beke blijkt dat het voor nabestaanden emotioneel
een grote drempel kan zijn om dit verzoek in te dienen. De Belgische wet kent
een vergelijkbaar regime, maar in plaats van een verklaring van een
rechtsvermoeden van overlijden, wordt een verklaring van afwezigheid
afgegeven. Uit de Nederlandse parlementaire geschiedenis blijkt dat bewust
gekozen is voor de terminologie ‘verklaring van vermoeden van overlijden’ en
niet voor een verklaring van vermissing, omdat dit niet zou stroken met de
‘nieuwe gronden’ zoals opgenomen in artikel 1:413 BW, namelijk dat de dood
van de vermiste waarschijnlijk is, of onzeker is dat de vermiste nog leeft en met
zijn dood ernstig rekening moet worden gehouden.413 Ondanks deze bewuste
keuze, zou gezien de gesignaleerde problematiek, een andere terminologie
overwogen kunnen worden.
Daarnaast verschilt de definitie van een vermiste. Terwijl de Nederlandse wet een
algemene definitie hanteert, namelijk dat het bestaan van een persoon onzeker is,
bestaan in België en Duitsland meer expliciete definities. In Duitsland wordt een
natuurlijk persoon als vermist gezien indien gedurende een lange tijd zijn verblijf
onbekend is en er geen bericht over diens verblijf voorhanden is en er bovendien
ernstige twijfels zijn aan zijn voortbestaan. In België is iemand (al) afwezig na
drie maanden, hetgeen samenhangt met de termijn waarna een bewindvoerder kan
worden aangesteld. Ook in Engeland & Wales is hiervoor een specifieke termijn
(van drie maanden) opgenomen. Een open term, zoals in Nederland, biedt de
rechter een grotere discretionaire bevoegdheid. Bovendien is niet gebleken van
knelpunten ten aanzien van dit punt.
3.2 Vermogensrechtelijke gevolgen van vermissing
Uit de Kamerstukken, de interviews en het evaluatieonderzoek van Bureau Beke
blijkt dat achterblijvers de mogelijkheid om een bewindvoerder aan te stellen niet
altijd als een goede optie zien in Nederland. De procedure zou lang duren en
kostbaar zijn. De Nederlandse regeling ten aanzien van afwezigenbewind is
vergelijkbaar met de onderzochte landen en deze biedt de mogelijkheid om een
bewindvoerder aan te stellen die de vermogensrechtelijke belangen van de
vermiste dient te behartigen. Dat de regeling in Denemarken en Engeland &
Wales, in tegenstelling tot de andere landen, uitsluitend ziet op vermisten en niet
op een bredere categorie van afwezigen, doet daar niet aan af. Ook de kring van
verzoekers die een verzoek tot instelling van een bewind kunnen doen, is
413

Nota naar aanleiding van verslag, 27 117, nr. 6, p. 2-4.

114

vergelijkbaar in de onderzochte landen. In alle landen is een balans gevonden
tussen de verschillende belangen van de vermiste, de naasten en derden. Het
instellen van het bewind is primair bedoeld ter bescherming van de belangen van
de vermiste zelf, maar kan ook een oplossing bieden voor een deel van de
praktische en juridische problemen.
Gesignaleerde knelpunten betreffen de persoon van de bewindvoerder en zijn
bevoegdheden. In alle landen is het mogelijk om een bekende als bewindvoerder
te benoemen. Een probleem kan echter zijn dat deze weinig ervaring heeft en het
daarom veel tijd en inspanning zal kosten. Een alternatief is om een derde (een
professional) te benoemen, maar achterblijvers kunnen het als een privacyinbreuk ervaren dat iemand anders beslissingen voor het vermiste familielid
neemt. Geen van de onderzochte landen biedt hiervoor een oplossing en een
dergelijke oplossing is ook niet goed denkbaar, want om zijn taken uit te voeren
heeft de bewindvoerder inzicht in de feiten nodig, ook als het daarbij om privacy
gaat. Ten aanzien van de bevoegdheden van de bewindvoerder is aangegeven dat
deze slechts beperkt zijn. Deze mogelijkheid biedt immers een oplossing voor
bepaalde financiële verplichtingen, die kunnen worden stopgezet, maar
garandeert geen inkomen (in de vorm van een uitkering bijvoorbeeld door de
overheid of in de vorm van een verzekering). Dat zijn problemen die hun oorzaak
hebben in het feit dat de vermiste als levend geldt, maar er niet is en dus niet kan
bijdragen aan het inkomen. Hoewel de bevoegdheden van een bewindvoerder in
Engeland & Wales ruimer lijken te zijn dan in Nederland (al kunnen de
bevoegdheden ook beperkt worden door de rechter), biedt dit geen oplossingen
voor de in Nederland benoemde problemen.
3.3 Erfrechtelijke en familierechtelijke gevolgen
In vergelijking met België en Duitsland heeft Nederland een vergaande
mogelijkheid voor achterblijvers om een machtiging tot uitoefening van het recht
van erfgenaam of legataris te verzoeken. Op grond van het common law recht in
Engeland &Wales bestaat een vergelijkbare regeling. Een aanvulling op het
Nederlandse recht is dus in dit opzicht niet aan de orde. Bovendien wordt dit in
de praktijk ook niet als knelpunt ervaren. Familierechtelijke gevolgen worden
evenmin als knelpunt ervaren.414 De achtergebleven echtgenoten kunnen
eenzijdig een echtscheiding aanvragen, al is dit doorgaans financieel ongunstig

414

Er kunnen echter problemen ontstaan indien beide ouders het gezag hebben. Uit het
onderzoek van Bureau Beke blijkt bijvoorbeeld dat het aanvragen van een paspoort voor een
minderjarige tot problemen kan leiden, omdat van beide ouders een handtekening vereist is. De
Nederlandse wet voorziet reeds in een oplossing, aangezien het gezag geschorst kan worden op
grond van artikel 1:253r jo. 1:253q BW.

115

(immers, als ze wachten tot het overlijden, zijn ze ook erfgenaam van de vermiste
echtgenoot; zijn ze ex-echtgenoot dan erven ze niets).
4. Doodverklaring
Vooropgesteld dient te worden dat de wetgeving ten aanzien van doodverklaring
– met en zonder termijnen – in Nederland lijkt te voldoen aan de aanbevelingen
zoals opgenomen in de Recommendation van de Raad van Europa. Dit is niet
vreemd, gezien het feit dat de Nederlandse wetgeving hiervoor model heeft
gestaan. Ten aanzien van doodverklaring doen zich in Nederland weinig
problemen voor; dat lijkt ook zo te zijn in de andere landen. Evenals in de
Recommendation kent Nederland drie wachttermijnen voor verschillende
situaties, waarbij de rechter een discretionaire bevoegdheid behoudt om in
individuele gevallen te beoordelen of aan de vereisten van een verklaring van (een
rechtsvermoeden van) overlijden is voldaan. Daarnaast is de kring van verzoekers
ruim geformuleerd en komt de bevoegde instantie overeen met de aanbeveling
van de Recommendation. De toegang tot en duur van de procedure verdienen
echter aandacht, mede omdat dit ook als knelpunt wordt ervaren door
achterblijvers. Dit punt is inmiddels onder de aandacht gebracht van de Raad voor
de Rechtspraak.
4.1 Termijnen doodverklaring
Evenals in de Recommendation zijn in de Nederlandse wet verschillende
termijnen opgenomen die tegemoetkomen aan het feit dat de omstandigheden
waaronder iemand vermist is geraakt in elke situatie anders zijn. Daarbij wordt de
balans gezocht tussen de belangen van de vermiste, de achterblijvers en derden.
Bovendien is een belangrijke functie van de wachttijden om misbruik en fraude
zoveel mogelijk te voorkomen. In vergelijking met de andere landen zijn de
termijnen voor het indienen van een verzoek tot een verklaring van (een
rechtsvermoeden van) overlijden in Nederland relatief kort (0, 1 jaar en 5 jaar).
Alleen in Denemarken geldt een kortere termijn van zes maanden, in geval het
waarschijnlijk is dat de vermiste is overleden. Dit zou een oplossing kunnen zijn
die het overwegen waard is, omdat in die gevallen waarin het overlijden
waarschijnlijk is, het belang van de vermiste om niet te snel doodverklaard te
worden versus het belang van de achterblijvers om door te kunnen gaan met hun
leven en de juridische en praktische kant van zaken zo snel mogelijk te kunnen
regelen, minder gewicht in de schaal zou hoeven te leggen. Het is in deze tijd
waarin zelfs in oorlogsgebieden nog steeds communicatie via mobiele telefoons
en sociale media mogelijk is en waarin bij grote rampen ter plekke polshoogte
genomen kan worden, minder voor de hand liggend dat iemand een jaar vermist
is en geen levensteken geeft, maar wel nog in leven is. Er zijn wel omstandigheden

116

waarin dat anders is, bijvoorbeeld ontvoering. Mocht in een zeer uitzonderlijk
geval blijken dat dit wel zo is, dan bestaat er na terugkeer de mogelijkheid weer
als levend aangemerkt te worden.
4.2 Duur van de procedure
In Nederland wordt de duur van de procedure als knelpunt aangemerkt. Het
verzoek kan (pas) een dag na het verstrijken van de termijn worden ingediend,
waarna er een zitting volgt waarin het bewijs beoordeeld wordt en de wijze van
oproeping wordt bepaald. De oproeptermijn voor de vermiste is minimaal een
maand. Als de doodverklaring wordt uitgesproken is er een beroepstermijn van
drie maanden. Pas hierna kan de doodverklaring worden ingeschreven. Al met al
kan het daarom lang duren, ook als de termijn eenmaal voorbij is, voordat de
statusverandering geëffectueerd is. Er was onvoldoende informatie beschikbaar
om de doorloop en doorlooptermijnen te onderzoeken voor alle overige landen.
Wel volgt uit de rechtsvergelijking dat er in andere landen ook nog veel tijd
overheen kan gaan nadat de rechter een oproep heeft gedaan om de vermiste te
informeren van de op hand zijnde beslissing. Het valt wel op dat in Denemarken
specifiek aandacht is besteed aan de duur van de procedure waarbij de intentie is
geweest dat een doodverklaring (met zes maanden termijn) binnen een jaar rond
moet zijn. Deels is de oproeptermijn ingekort naar minimaal 1 maand (zoals in
Nederland). Verder moet de rechtbank sinds 2005 de oproep zelf plaatsen (voor
een snellere afwikkeling) in plaats van door de verzoekers. Daarbij geldt in
Denemarken een recent ingekorte beroepstermijn van 4 weken (in vergelijking
met 3 maanden in Nederland) waarna de beslissing in kracht van gewijsde gaat
(zonder verdere vereisten van inschrijving). Dus op basis van de
rechtsvergelijking kan gesteld worden dat de formele procedure waarschijnlijk
korter is dan in Nederland. In de delen V en VI wordt hier nader op ingegaan.

117

DEEL V: GESIGNALEERDE OPLOSSINGEN
1. Introductie
In dit deel worden verschillende oplossingen besproken die in de interviews,
literatuur en het parlementaire debat naar voren zijn gebracht. Daarmee worden
onderzoeksvraag 5, 5a, 5b en 5c beantwoord. Deze oplossingen worden verkend
in het licht van hetgeen bekend is in de bestaande literatuur en Kamerstukken over
de problemen van achterblijvers. Daarbij wordt, conform de toezegging van de
Minister, ingegaan op een aantal ideeën die in het parlementair debat zijn
voorgesteld. Het gaat daarbij, overeenkomstig de startnotitie, om de voorstellen
gedaan tijdens het op 29 juni 2016 gehouden rondetafelgesprek en tijdens het
Algemeen Overleg van 28 september 2016.415 Geopperd is toen de vraag of het
mogelijk is maatwerk te leveren bij alle vermissingen, waarbij een optie zou
kunnen zijn om de wachttijd van één jaar op te heffen. Ook wordt verkend wat de
juridische meerwaarde is en wat mogelijke complicaties zijn van de introductie
van een officiële verklaring van vermissing. Van belang is daarbij aandacht te
besteden aan de vraag welke organisatie een dergelijke verklaring zou moeten
afgeven (bijv. OM of politie), wat de duur is en wat daarvan de rechtsgevolgen
zouden (moeten) zijn. Geopperd zijn de volgende varianten: declaratoir, om de
bestaande protocollen in werking te zetten, of meer een – al dan niet selectief –
incassomoratorium. Een andere mogelijkheid die in dit kader geëxploreerd wordt
is schorsende werking voor financiële verplichtingen. Meer specifiek gaat het om
de vraag naar de meerwaarde en de complicaties van een verklaring van
onvermogen met een maximale duur van 5 jaar en 10 maanden. Deze zou
schorsende werking hebben voor alle financiële verplichtingen van een vermiste
persoon.
De eerdergenoemde Recommendation van de Raad van Europa kan bij het in kaart
brengen van deze mogelijkheden richting bieden. Benadrukt wordt daarin immers
dat er continu een belangenafweging plaats moet vinden tussen de belangen van
de vermiste, van zijn achterblijvers en van derden. Dat betekent dat de
voorgestelde oplossingen idealiter een balans vinden tussen de uiteenlopende
belangen van de drie betrokken groepen. In de Inleiding is reeds kort uiteengezet
welke belangen de verschillende betrokkenen hebben en hieronder worden daaruit
handvaten afgeleid met betrekking tot het in kaart brengen van de verschillende
mogelijkheden.

415

Kamerstukken II, 2016/17, 33 552, nr. 22.

118

Voor de vermiste zelf is het van belang dat zijn status als rechtssubject niet te snel
en niet zonder waarborgen kan worden afgenomen. Een dergelijke ingreep vereist
tussenkomst van een onafhankelijke instantie, die volgens in het recht
neergelegde regels toetst of aan de voorwaarden voor toepassing van de regeling
is voldaan. Het belang van de vermiste, die doorgaans niet vrijwillig is vermist, is
erbij gediend dat er een regeling is die hem bij terugkeer een mogelijkheid geeft
juridisch weer als levend aangemerkt te worden en niet te veel nadeel te lijden
van het tussentijds vermist zijn. Het eventueel terugdraaien ervan moet niet tot
onoverkomelijke bezwaren leiden.
Voor de achterblijvers is het van belang dat het recht/de staat de vermiste niet te
snel als overleden aanmerkt, maar hebben ze aan de andere kant het belang dat
hun eigen leven door de vermissing niet onnodig ingewikkeld wordt. In het
onderzoek is een aantal problemen gesignaleerd dat uit vermissing voortvloeit.
Het is in het belang van achterblijvers dat de voorgestelde instrumenten
daadwerkelijk bijdragen aan een praktische oplossing voor de problemen waar ze
tegen aanlopen.
Voor de overheid en derden – het algemene rechtsverkeer – is het van belang dat
er rechtszekerheid bestaat over de status van burgers/contractspartijen. Te lange
periodes van een onzekere status zijn vanuit dit perspectief minder wenselijk.
Daarnaast geldt het belang om hun rechten uit overeenkomsten en bestaande
verplichten zoveel mogelijk geeffectueerd te zien en niet te lang in
rechtsonzekerheid te verkeren over de positie van de vermiste. Qua oplossingen
zou van derden een proportionele belasting en inspanning gevraagd mogen
worden en is er daarmee een grens aan hetgeen qua inspanning en kosten gevraagd
kan worden. In dit opzicht zijn niet alle derden hetzelfde, omdat van een
particuliere onderneming minder verwacht kan worden dan van grote
commerciële partijen en de overheid. Onder het belang van de overheid kan ook
het algemene belang geschaard worden dat de algemene middelen op een goede
wijze worden ingezet.
De laatste jaren is er meer aandacht voor de positie van achterblijvers, ook omdat
ze dit onderwerp zelf op de politieke agenda hebben gezet. Schrijnende
voorbeelden uit de praktijk zijn onder de aandacht gebracht van media en in het
parlementair debat aan de orde gekomen. Daarbij heeft de minister binnen het
bredere beleid van slachtofferbeleid een aantal lijnen gevolgd, die hierna
besproken worden. Eerst komen oplossingen aan bod die in verband staan met
doorlopende financiële verplichtingen die bij de achterblijvers terecht komen. Een
tweede categorie oplossingen heeft betrekking op het gebrek aan inkomsten als

119

het inkomen van de vermiste wegvalt. De derde categorie ziet op oplossingen ten
aanzien van procedurele aspecten.
2. Oplossingen ten aanzien van financiële verplichtingen
Uit de parlementaire stukken, de interviews en ook uit de evaluatie van Bureau
Beke blijkt dat de voornaamste problemen na een vermissing betrekking hebben
op de financiële gevolgen van een vermissing. Na een korte periode valt het
inkomen van de vermiste weg, terwijl verschillende soorten financiële
verplichtingen (langdurig) doorlopen zolang de vermiste nog de status ‘levend’
heeft. Hierbij kan gedacht worden aan abonnementen, (verplichte) premies, rente
en lasten in verband met de hypotheek, huur en belastingen. In deze paragraaf
wordt een aantal mogelijke oplossingen in kaart gebracht die hierop betrekking
hebben.
2.1 Maatwerk in contact met instanties
In het parlementair debat over achterblijvers van vermiste personen is naar voren
gekomen dat achterblijvers gebaat zijn bij erkenning als aparte doelgroep bij
instanties, waaronder overheidsinstanties, en bedrijven waar zij mee te maken
krijgen bij het stopzetten van bijvoorbeeld contracten of het niet langer hoeven
voldoen aan (wettelijke) financiële verplichtingen. Een deel van deze zaken is niet
goed te regelen door een bewindvoerder, omdat het probleem niet zozeer is dat er
niemand is die dat kan regelen, als wel dat de gewenste rechtsgevolgen
(beëindigen van de financiële verplichting) volgens de hoofdregels niet haalbaar
zijn, omdat een vermiste geldt als levend. De uitkomst van het parlementair debat
was dat de minister het zinvol vond om op korte termijn te komen tot praktische
oplossingen voor achterblijvers in relatie tot instanties. In overleg met
Slachtofferhulp Nederland zijn protocollen ontwikkeld die instanties – zowel
overheidsinstanties als overkoepelende organisaties van marktpartijen416 –
hanteren als zich een achterblijver bij hen meldt. Het doel van de protocollen c.q.
het maatwerk is het streven naar een efficiënte en correcte bejegening van
achterblijvers door medewerkers van instanties waar ze mee te maken kunnen
krijgen. De vraag in hoeverre dit werkt is onderwerp van een ander onderzoek in
opdracht van het Ministerie van Veiligheid en Justitie dat door Bureau Beke is
verricht. Onderdeel van dat onderzoek is ook het beter in beeld brengen van de
praktische en juridische problemen die ontstaan en welke instanties daarbij
betrokken zijn. Ook is nagegaan wat de ervaringen van achterblijvers met deze
416 Belastingdienst, het Nederlands Genootschap van Burgemeesters (NGB), de Nederlandse

Vereniging voor Burgerzaken (NVVB), het Verbond van Verzekeraars, Zorgverzekeraars
Nederland, het CAK, de Nederlandse Vereniging van Banken (NVB), de Pensioenfederatie,

120

instanties zijn. Uit dit onderzoek blijkt dat er al een goede basis is gelegd voor de
verbetering van de dienstverlening voor achterblijvers van vermiste personen.
Achterblijvers worden erkend als aparte groep en verschillende partijen hebben
zich gecommitteerd aan het ontwikkelen van maatwerk. Een belangrijke conclusie
uit het onderzoek is dat Slachtofferhulp Nederland een cruciale rol speelt bij de
dienstverlening en dat deze rol verstevigd zou moeten worden.417
Gezien de verscheidenheid aan situaties waarin iemand vermist kan raken en de
verschillende soorten relaties die de vermiste kan hebben met de achterblijvers,
verdient maatwerk de voorkeur boven een standaardregime. Van belang voor de
vermiste zelf is dat in de afspraken die gemaakt worden, ook aandacht wordt
besteed aan zijn rechtspositie, mocht hij terugkeren. Bij het maken van afspraken
met de instanties zal dus ook de situatie aan bod moeten komen dat de vermiste
terugkeert, zodat dit niet leidt tot onoverkomelijke bezwaren voor hem.
Aangenomen kan worden dat daarvoor ruimte is. Voor achterblijvers biedt dit
praktische oplossingen die toegespitst zijn op hun specifieke situatie. Vereist is
wel dat maatwerk geboden wordt en achterblijvers niet overgeleverd zijn aan de
coulance van de instanties. Maatwerk bieden is voor grote overkoepelende
instanties een mogelijkheid, maar voor kleine ondernemingen die niet zijn
aangesloten bij een bracheorganisatie ligt dit anders. Van hen kan niet verwacht
worden dat ze zich aan protocollen committeren en voor hen weegt hun eigen
belang relatief zwaarder dan voor grote partijen, die meer draagkracht hebben,
zowel qua organisatie als financieel. Voor derden, inclusief de overheid, is ook
van belang dat misbruik zoveel mogelijk wordt voorkomen. In dat kader kan het
voor instanties en ondernemingen van belang zijn om een (officiële) verklaring
van vermissing te ontvangen. Dit komt aan bod in de volgende paragraaf. Ook een
in het kader van het onderhavige onderzoek geïnterviewde achterblijver merkt op
dat een combinatie van de verklaring van vermissing afgegeven door het OM of
de Nationale Politie in combinatie met (uniforme) protocollen, met
Slachtofferhulp Nederland als (geïnstitutionaliseerde) waakhond, de bestaande
problemen vermoedelijk grotendeels zal oplossen.
2.2. Een verklaring van vermissing
Een optie die is aangedragen in het debat is de mogelijkheid voor achterblijvers
om een verklaring te krijgen uit het Centraal Register Vermiste Personen dat de
vermiste persoon daarin is geregistreerd. Sinds december 2016 zou de politie al
een formele verklaring kunnen afgeven dat iemand als vermist gemeld staat. Aan
deze verklaring zijn geen rechtsgevolgen verbonden. Gelet op het feit dat de
417 I. van Leiden, M. Hardeman en A. van Wijk, De achterblijvers, een evaluatie van het

maatwerk voor achterblijvers van vermiste personen, Arnhem: Bureau Beke 2017.

121

verklaring van de politie afkomstig is, heeft die geen declaratoire status. Dat zou
namelijk tussenkomst van de rechter vereisen. Uit het onderzoek van Bureau Beke
blijkt echter dat een dergelijke aparte registratie van vermissingen in het
registratiesysteem van de politie niet bestaat. Wel kan de politie een bewijs van
vermissing uit het politieregistratiesysteem genereren en dat lijkt voor de meeste
instanties te volstaan. 418 Daarmee lijkt een aparte verklaring van vermissing niet
noodzakelijk, aldus Bureau Beke.
Een andere oplossing die door achterblijvers wordt aangedragen is het creëren van
een wettelijke verklaring van vermissing, die bepaalde rechtsgevolgen met zich
meebrengt. Deze zou door de rechter moeten worden uitgesproken, gelet op de
onderliggende belangen. Een dergelijke oplossing vraagt om een zorgvuldige
belangenafweging, met name tussen de achterblijvers en derden, en om een goede
afbakening, zodat misbruik zoveel mogelijk voorkomen wordt. Daarbij rijst de
vraag welke rechtsgevolgen hier aan verbonden zouden moeten zijn. Hieronder
worden enkele mogelijke (rechts)gevolgen in kaart gebracht.
2.3 Incassomoratorium
Een mogelijk rechtsgevolg van een dergelijk verklaring van vermissing zou een
incassomoratorium kunnen zijn. Daarmee zouden schuldeisers die een vordering
hebben op de vermiste (en daarmee op het inkomen van de achterblijvers) tijdelijk
geen maatregelen van verhaal en executie kunnen inzetten. Dat betekent dat er ten
aanzien van financiële verplichtingen, zoals verzekeringspremies en
belastingschulden, tijdelijk geen inning plaats vindt. Dit kan bijvoorbeeld voor
een beperkte periode van maximaal een half jaar zoals bij het
schuldenmoratorium, dat in het kader van de Wet gemeentelijke
schuldhulpverlening in april 2017 in werking is getreden, het geval is.419 In deze
periode hebben achterblijvers de mogelijkheid om samen met de betreffende
instanties tot afspraken te komen, zonder dat er een voortdurende druk is om aan
alle financiële verplichtingen te voldoen. De vraag is hoe dit ingekleed zou
kunnen worden. In het bestek van dit onderzoek worden slechts enkele aspecten
belicht, maar mocht de wetgever hiertoe overgaan, dan dient deze optie goed
doordacht te worden. Bij de schuldhulpverlening is een gang naar de rechter nodig
op verzoek van het college van B&W. In het kader van de procedure tot het
verkrijgen van een verklaring van vermissing zou tevens een verzoek tot het
418

I. van Leiden, M. Hardeman en A. van Wijk, De achterblijvers, een evaluatie van het
maatwerk voor achterblijvers van vermiste personen, Arnhem: Bureau Beke 2017, par. 4.2.1.
419 Stb 2017, 83, Besluit van 6 maart 2017 tot invoering van een afkoelingsperiode voor
natuurlijke personen ter stabilisering van hun financiële situatie alsmede tot vaststelling van het
tijdstip van inwerkingtreding van artikel 5 van de Wet gemeentelijke schuldhulpverlening
(Besluit breed moratorium).

122

opleggen van een incassomoratorium ingediend kunnen worden op de grond dat
de vermiste in de toestand verkeert dat hij heeft opgehouden te betalen.
Vanuit de positie van de vermiste bezien is het een goede zaak dat schulden zich
niet opstapelen en niet inbaar zijn, waardoor incassoboetes e.d. een risico zijn.
Wel is het van belang dat binnen deze procedure ook aandacht bestaat voor zijn
rechtspositie.
Een andere vraag is of dit van alle betrokken derden verlangd kan worden,
bijvoorbeeld van de (particuliere) verhuurder van de vermiste. Daarbij is van
belang wat de gevolgen zullen zijn na afloop van het moratorium, hoe groot het
risico is op het niet betaald krijgen van de inmiddels flink opgelopen schulden en
hoe lang het moratorium loopt (hoe langer, hoe hoger de bedragen zullen zijn).
Ook hier is de vraag of dit gevergd kan worden mede afhankelijk van de betrokken
derde: commercieel of niet-commercieel, klein en particulier (denk aan de
aannemer die een woning verbouwd heeft voor een substantieel bedrag), de
hoogte van de schuld in verhouding tot de omvang van de wederpartij, etc. Voor
kleine partijen kan een moratorium onder omstandigheden buitenproportioneel
zijn. Het risico voor het voldoen van verplichtingen ligt eerder in de sfeer van de
achterblijvers dan bij de derde. Om deze belangen te wegen zou de rechter hierbij
een rol kunnen vervullen door te bepalen welke schulden binnen het moratorium
vallen en welke niet. Mogelijk kan inspiratie worden ontleend aan het Besluit ten
aanzien van het schuldenmoratorium waarin is opgenomen dat een schuldenaar
tijdens de afkoelingsperiode in ieder geval zijn betalingsverplichtingen na dient
te komen uit verbintenissen tot het geregeld leveren van gas, water, elektriciteit
en verwarming, tot verzekering van zorgkosten, opstal, wettelijke
aansprakelijkheid en motorrijtuigen, alsmede tot betaling van huur of
hypotheeklasten.
Een verklaring van vermissing gecombineerd met een kortdurend moratorium
lijkt wel daadwerkelijk een praktische oplossing te kunnen bieden aan
achterblijvers, omdat de financiële druk tijdelijk weg valt, waardoor er tijd en rust
zijn om de zaken te regelen. Bedacht moet wel worden dat de schulden in de
tussentijd oplopen, en de betaling na het verstrijken van de termijn, alsnog dient
plaats te vinden, tenzij er andere afspraken worden gemaakt met de (grote)
partijen en de overheid. Een samenspel van maatwerk en opschorting van
verplichtingen levert dan waarschijnlijk ook betere resultaten op. De vraag of het,
gelet op de verschillende algemene belangen (een goede regeling treffen voor
mensen in nood, en een efficiënte besteding van geld en middelen) een goed idee
is om naast de bestaande mogelijkheden nog een nieuw instrument in te voeren,
is een kwestie van afweging van belangen.

123

2.4 Langdurige opschorting financiële verplichtingen
Een verklaring van vermissing zou ook ten grondslag kunnen liggen aan een
alternatief voor het incassomoratorium, namelijk het opschorten van alle
betalingen tot het moment dat een verklaring van een vermoeden van overlijden
is afgegeven. In de position papers in het kader van het Rondetafelgesprek is
voorgesteld om aan te knopen bij een periode van maximaal 5 jaar en 10 maanden,
namelijk de maximale wachttermijn plus de tijd die nodig is om een procedure te
voeren.420 Dit wordt in de stukken ook wel een ‘verklaring van onvermogen om
zaken te behartigen’ genoemd. De vraag is wat opschorting precies voor gevolgen
met zich meebrengt. Indien het inhoudt dat de verplichtingen tijdelijk niet voldaan
hoeven te worden, maar na de periode van een kleine zes jaar alsnog betaald
moeten worden, is het de vraag of dit de problemen oplost. Immers, de schulden
zijn dan niet tenietgegaan en moeten alsnog worden betaald. Het is de vraag of dit
bijdraagt aan het daadwerkelijk oplossen van de problemen van de vermiste en
achterblijvers, die na die periode met grote schulden geconfronteerd worden,
terwijl er in de periode juist minder inkomsten zijn geweest. Dit lijkt niet
verstandig. Ook lijken er aanzienlijke belastingtechnische moeilijkheden te
kunnen rijzen als de hypotheeklasten opgeschort worden, omdat alleen betaalde
rentelasten voor aftrek in aanmerking komen en niet de verschuldigde lasten,
waarvoor achteraf technisch ingewikkelde belastingaangiften moeten
plaatsvinden.
Afgezien van de vraag of dit bijdraagt aan een daadwerkelijke oplossing van de
problemen, kan de vraag gesteld worden hoe deze oplossing zich verhoudt tot de
belangen van de vermiste en van derden. De belangen van de vermiste worden
door deze oplossing ook geraakt, omdat de financiële verplichtingen die hij heeft,
gedurende zijn afwezigheid doorlopen. Bij terugkeer kunnen deze verplichtingen,
afhankelijk van de periode en de omstandigheden van het geval, tot grote
bedragen zijn opgelopen. Het is de vraag of die schulden kunnen worden voldaan
en of dit in het belang van de vermiste is.
Wat kan verwacht worden van de derde? Dit is onder andere afhankelijk van de
duur van de maatregel, en dus van de termijnen die gelden voor het aanvragen van
een verklaring van een vermoeden van overlijden. Kan van de derde verwacht
worden dat de betalingen 1 tot 5 jaar worden opgeschort? Hierbij is wederom de
status en positie van de derde van belang, waaronder zijn financiële draagkracht.
Van de overheid mag wellicht meer verwacht worden dan van een (kleine)
particuliere crediteur. Het instellen van een dergelijke regeling zal daarom goed
420

Position paper R. Korver t.b.v. rondetafelgesprek Onderzoek “Status Vermist”, 29 juni 2016.

124

(misbruikbestendig) gereguleerd moeten worden. Daarbij moet duidelijk zijn wat
de voorwaarden zijn, welke schulden hiervoor in aanmerking komen, en wat de
duur is van de opschorting.

2.5 Volmacht en bewindvoering
Voor een deel van de financiële zaken zou het kunnen helpen als partners elkaar
een algemene volmacht geven om in geval van vermissing de nodige
rechtshandelingen te verrichten. Dat zou bijvoorbeeld standaard onderdeel
kunnen zijn van een samenlevingscontract of huwelijkse voorwaarden, maar zou
ook kunnen met behulp van een website met een voorbeeld en door partijen zelf
kunnen worden ondertekend. Dit zou met name niet bijzonder moeilijk te
realiseren zijn voor mensen met een partner die naar de notaris gaan voor
huwelijkse voorwaarden, een testament of een samenlevingscontract, omdat er via
het notariaat in de standaardmodellen een regeling opgenomen zou kunnen
worden. In de situatie dat een alleenstaande of een kind vermist raakt, ligt dit
moeilijker, maar het is niet uit te sluiten dat voorlichting en het ter beschikking
stellen van een voorbeeldvolmacht een deel van de problemen oplost. Het afgeven
van een volmacht hoeft niet veel geld te kosten, zeker niet als een onderhandse
akte voldoende is,421 of het in een toch al te sluiten notariële akte terecht komt,
zoals huwelijkse voorwaarden. Het belang van de vermiste kan met de volmacht
door een ander worden behartigd, maar er zijn weinig waarborgen dat zijn
belangen ook goed worden behartigd, zoals bij bewindvoering. Aangenomen dat
de volmacht doorgaans verleend zal worden aan een naaste, is het risico dat hieruit
voortvloeit wellicht te overzien. Of het voor de achterblijvers daadwerkelijk een
oplossing biedt, is niet op voorhand vast te stellen. Een nadeel kan namelijk zijn
dat niet alle derden de volmacht accepteren. Voor derden kan in dit opzicht ook
sprake zijn van enige rechtsonzekerheid, omdat de volmacht niet altijd erkend zal
worden.
Daar komt bij dat een volmacht in zekere zin een alternatief biedt voor een al
bestaand juridisch instrument, namelijk de bewindvoerder, die op dit moment al
veel kan regelen, zoals het beëindigen van abonnementen, verzekeringen en het
in eigen hand hebben om een huis te verkopen. Ook aan bewindvoering kunnen
kosten verbonden zijn. De indiening van een verzoek kost €78 aan griffierechten.
Daarnaast kan een bewindvoerder kosten in rekening brengen als loon. Dat laatste
geldt met name als het om een professionele bewindvoerder gaat. Met
bewindvoering zijn de belangen van vermiste, achterblijvers en derden geregeld
421 Voor bepaalde handelingen is een notariële akte nodig, bijvoorbeeld het aangaan van een

hypotheekakte (art. 3:260 lid 3 BW). Ook banken vereisen soms een notariële akte voor
volmachten om de bankzaken van een ander te regelen.

125

door een heldere wettelijke regeling die waarborgen en rechtszekerheid biedt voor
alle betrokkenen. De belangenbehartiging voor de vermiste staat hier voorop en
uit de regeling van het bewind blijkt dat er diverse waarborgen zijn ingebouwd
om aan zijn kwetsbare positie recht te doen. Voor derden levert bewindvoering
geen nadelen op; de bewindvoerder handelt namens de vermiste. Derden lijden
hier geen nadeel van. Voor de achterblijvers kan het bewind ook een oplossing
bieden, omdat de bewindvoerder financiële zaken kan regelen, waarbij ook
rekening gehouden kan worden met de situatie zoals die na vermissing is ontstaan.
Het recente beleid van de overheid om in het kader van vermissing meer aandacht
aan voorlichting over het bewindvoerderschap te bieden aan achterblijvers is in
dat verband een goede stap, omdat onder achterblijvers ten onrechte het idee kan
leven dat bewindvoering veel tijd en geld kost en weinig oplost. Uit het onderzoek
van Bureau Beke blijkt eveneens dat in slechts 20% van de gevallen een
bewindvoerder wordt aangesteld, terwijl de meeste achterblijvers die een
bewindvoerder hadden, aangaven dat het geholpen heeft bij de problemen waar
zij tegen aan liepen.
Volmacht en bewindvoering bieden geen oplossing voor tekorten aan financiële
middelen die door de vermissing of het overlijden kunnen ontstaan. Dit is dus,
vanuit de achterblijvers bezien, op zijn best een gedeeltelijke oplossing.
3. Oplossingen ten aanzien van het ontbreken van inkomsten
3.1 Financiële ondersteuning door de overheid
Door achterblijvers wordt de suggestie gedaan dat er een uitkering zou kunnen
worden verstrekt door de overheid die de achterblijvers in staat stelt om op een
normale manier verder te leven. Het hoeft niet hetzelfde inkomensniveau te zijn
als vóór de vermissing, maar wel genoeg om van te kunnen leven. Daardoor
zouden achterblijvers hun huis niet hoeven te verkopen, want dat zou nog een
grote verandering erbij zijn. Er zou ook voldoende geld moeten zijn om de
kinderen zo goed mogelijk te kunnen opvoeden en verzorgen. Voor hen is het
belangrijk dat de structuur en veiligheid behouden blijven, want het is al zwaar
genoeg. Daarbij is van belang te betrekken dat er voor veel risico’s voor burgers
voorzieningen
zijn
getroffen
die
uit
algemene
middelen
of
(werknemersverzekerings-)premies worden gefinancierd, zoals bijvoorbeeld het
overlijden van een partner (Nabestaandenwet), arbeidsongeschiktheid (WIA), het
onder een bepaalde inkomensgrens komen door wat voor oorzaak dan ook
(Participatiewet) en ouderdom (AOW). Veel (andere) risico’s kunnen worden
verzekerd door burgers, zoals via een levensverzekering voor het risico van
overlijden. Inkomensrisico’s als gevolg van vermissing behoren daar echter niet
toe.

126

Mocht de overheid een regeling willen overwegen, dan zou hiervoor een bredere
verkenning geïndiceerd zijn.422
De vraag hoe de belangen zich hier tot elkaar verhouden, is een kwestie van
afweging. De belangen van de vermiste worden hierdoor niet direct geraakt;
indirect kan het voordelig zijn als hij zou terugkeren. De belangen van derden die
in een rechtsverhouding tot de vermiste staan, worden hierdoor evenmin
rechtstreeks geraakt, al kan er indirect meer geld zijn om aan lopende
verplichtingen te voldoen. Het gaat daarom met name om een afweging van
publieke middelen die worden ingezet versus de financiële risico’s die op
achterblijvers rusten. Het betreft een zeer beperkt aantal gezinnen waardoor de
kosten die uit de algemene middelen voldaan moeten worden, beperkt zullen zijn.
Aan de andere kant rijst in verband met de kleine omvang van de groep – en de
alternatieven die in dit onderzoek aan de orde komen – de vraag of dit, in
samenhang bezien, opweegt tegen het opzetten van een nieuwe regeling en de
uitvoeringskosten die daarbij komen kijken.
Dit punt hangt nauw samen met de vraag naar de termijnen bij een onzeker
overlijden. Hoe langer die termijn is, hoe structureler en ernstiger de financiële
problemen van achterblijvers kunnen zijn, met name als het om een vermiste
kostwinner gaat. Daarnaast bestaat een nauw verband met de vraag of het
daadwerkelijk mogelijk is om aan de hand van protocollen en goed werkende
contactpersonen maatwerkoplossingen met grote instanties te maken, zodat
voorkomen kan worden dat mensen in financiële nood komen doordat niet
duidelijk is of de vermiste terugkeert. Gesteld dat het een en ander goed
functioneert of zal gaan functioneren, dan is de noodzaak voor een financiële
regeling minder groot. Is dat niet zo, dan lijkt het belangrijk dat er nagedacht
wordt of er mogelijkheden zijn om te voorkomen dat de familiewoning verkocht
moet worden door de onduidelijke status die te lang duurt, terwijl er alternatieven
zijn (zoals een uitkering uit de levensverzekering waarmee een deel van de
hypotheekschuld afbetaald zou kunnen worden). Een financiële voorziening
daarvoor zal jaarlijks geen groot beslag leggen op het overheidsbudget.
Tegelijkertijd is het van belang dat problemen die hun oorzaak vinden in het
overlijden zelf, en dus niet zozeer in de vermissing, risico’s zijn die buiten het
bestek van dit onderzoek vallen. Het gaat daar namelijk om risico’s en problemen
die voor iedereen gelden die een naaste verliest door overlijden.
422 Als voorbeeld wordt gedacht aan de Wet schadefonds geweldsmisdrijven die voorziet in

uitkeringen bij schade als gevolg van bepaalde misdrijven. Vgl. de website van het
Schadefonds: https://schadefonds.nl/ (geraadpleegd op 1-10-2017).

127

4. Oplossingen ten aanzien van de procedure
4.1 Voorwaarden bewindvoering
De mogelijkheden die bewindvoering biedt worden door achterblijvers niet altijd
als positief ervaren, omdat het veel tijd en geld zou kosten.423 Ook uit de
interviews die voor het onderhavige onderzoek zijn gehouden, komt dit punt naar
voren. Zoals blijkt uit het Nederlandse landenrapport, is in geval van vermissing
het afwezigenbewind van toepassing. De voorwaarden voor een afwezigenbewind
zijn opgenomen in lid 1 van artikel 409 BW; iemand moet zijn woonplaats hebben
verlaten, de afwezige heeft onvoldoende orde op het bestuur van zijn goederen en
er bestaat een noodzaak om in het bestuur te voorzien. In het tweede lid van dit
artikel is expliciet bepaald dat iemand wiens bestaan onzeker is geworden,
gelijkgesteld wordt met iemand die zijn woonplaats heeft verlaten. Dit wekt
wellicht de indruk, dat de rechter moet toetsen of er sprake is van een vermissing,
waarbij evenals bij het afgeven van een verklaring van een rechtsvermoeden van
overlijden, een lange tijd verstreken moet zijn en eerst een oproep plaats moet
vinden. Daartoe verplichten de wet en wetsgeschiedenis echter niet. Het is van
belang dat de voorwaarden voor het instellen van een bewindvoerder veel ruimte
aan de rechter laten om te beoordelen of sprake is van een persoon die zijn
woonplaats heeft verlaten en niet voldoende orde op zaken gesteld heeft dan wel
of sprake is van een persoon wiens bestaan onzeker is geworden. In een
verzoekschrift zou de ruimte die de bepaling biedt ook benut kunnen worden door
duidelijk te stellen waarom aan toepassing van de voorwaarden voor toepassing
van artikel 1:409 BW is voldaan. Door deze voorwaarden te strikt te hanteren
schiet dit het doel van de bewindvoering voorbij, dat juist gericht is op de periode
voordat een verklaring van rechtsvermoeden van overlijden kan worden
afgegeven. Ook in termen van een belangenafweging is dit een optie die een goede
balans vindt. De belangen van de afwezige/vermiste worden juist gediend met een
bewindvoering, de positie van achterblijvers kan beter worden geregeld en ook
voor derden is er rechtszekerheid doordat de bewindvoerder kan handelen namens
de afwezige/vermiste. Aldus dient het criterium dat zijn bestaan onzeker is
geworden of die onbereikbaar is, ook al staat niet vast dat hij zijn woonplaats heeft
verlaten, ruim geïnterpreteerd te worden.
4.2 Verkorten van de procedure
Indien het bestaan van een persoon onzeker is, kan pas na vijf jaar om een
verklaring van rechtsvermoeden van overlijden worden verzocht. De vraag rijst
423 I. van Leiden, M. Hardeman en A. van Wijk, De achterblijvers, een evaluatie van het

maatwerk voor achterblijvers van vermiste personen, Arnhem: Bureau Beke 2017, par. 4.1.2.

128

of deze termijn nog nodig is, gezien de moderne communicatie- en
opsporingsmiddelen. In deze context is het conceptwetsvoorstel tot regeling van
zoekmiddelen bij urgente persoonsvermissingen (wet zoekmiddelen urgente
persoonsvermissingen) van belang.424 Het doel is de politie en OM vooral in de
eerste, cruciale fase van de vermissing specifieke zoekmiddelen te geven. De
bevoegdheden mogen alleen worden ingezet bij urgente persoonsvermissingen.
Het gaat dan bijvoorbeeld om personen die een gevaar vormen voor zichzelf, of
die in onmiddellijk gevaar zijn, zoals personen die suïcide willen plegen of
dementerende ouderen die vermist raken.
Ook zou meer gewicht kunnen worden toegekend aan de belangen van
achterblijvers. De lange termijn leidt voor hen tot grote problemen. Voor derden
zijn twee aspecten aan de lange termijn verbonden. Aan de ene kant kunnen lange
termijnen leiden tot een grotere periode van rechtsonzekerheid en meer risico van
het niet (kunnen) voldoen aan betalingsverplichtingen. Aan de andere kant zou
een korte termijn misbruik van de regeling kunnen versterken. Zoals in de
inleiding opgemerkt, lijkt dit risico te overzien, gezien onder meer het feit dat er
in het onderzoek geen zaken zijn gevonden van terugkeer van vermiste of van
misbruik. Het is met name in het belang van de vermiste dat zijn rechtspositie
stevig gewaarborgd is en dat de rechtspositie van de vermiste niet te snel “van
levend naar dood” gaat. De regeling inzake terugkeer mitigeert deze nadelige
gevolgen. Gelet op de afweging van de belangen, zou een mogelijke oplossing
zijn om de wettelijke termijn te verkorten. Ook denkbaar is in het geheel geen
termijn in de wettelijke regeling op te nemen en het aan de rechter over te laten
om in een vroeg stadium op basis van een discretionaire bevoegdheid een termijn
te bepalen, afhankelijk van de omstandigheden van het geval. Een dergelijke
benadering kan meer recht doen aan de grote verscheidenheid die bestaat in de
omstandigheden waaronder iemand vermist kan raken. Op deze manier kan
wettelijk maatwerk worden geboden, waarbij de verschillende belangen door de
rechter worden afgewogen. Daar staat tegenover dat de rechtsonzekerheid over de
toe te passen termijn zal toenemen.
4.3 Aanvang procedure vervroegen
Naast het verkorten van de termijnen zou er ook winst behaald kunnen worden
ten aanzien van de duur van de procedure. Op dit moment kan een verzoek om
een verklaring van een rechtsvermoeden van overlijden pas worden ingediend
nadat een bepaalde termijn verstreken is. Een alternatief is om het mogelijk te
maken het verzoek eerder in te dienen en de oproepprocedure eerder in gang te
424

Zie voor de tekst van het concept-wetsvoorstel dat nog geen nummer heeft:
https://www.internetconsultatie.nl/persoonsvermissingen.

129

zetten, zodat de zitting direct na het verstrijken van de termijn plaatsvindt en een
verklaring kort daarna kan worden afgegeven en ingeschreven. Deze laatste optie
is in termen van een belangenafweging als volgt te zien. De belangen van de
vermiste worden hierdoor niet onevenredig benadeeld, nu de termijnen zelf niet
worden verkort. Bovendien is zijn rechtspositie tot op zekere hoogte beschermd
door de regeling van terugkeer. Mocht een vermiste aldus alsnog terugkeren, en
dat lijkt in de praktijk niet veel te gebeuren, dan kan alsnog recht worden gedaan
aan zijn belangen. Voor achterblijvers biedt de verkorting van de procedure een
duidelijke verbetering, omdat het sneller mogelijk wordt om de (met name
financiële) problemen op te lossen. Ook voor derden is dit verhelderend, omdat
de rechtspositie van alle betrokkenen eerder duidelijk is. Om dit mogelijk te
maken is, aanpassing van de wet (artikel 1:413 BW) vereist.
Afsluitend kan worden opgemerkt dat in deel V verschillende opties zijn verkend
om de problemen waar achterblijvers mee geconfronteerd worden na een
vermissing van een naaste, te verminderen. In het volgende deel worden de
resultaten uit de rechtsvergelijking en dit deel in onderlinge samenhang
gepresenteerd.

130

DEEL VI: CONCLUSIES
In dit onderzoek staat de vraag centraal welke beleids- en wettelijke maatregelen
er bestaan voor (achterblijvers van) vermiste personen in Nederland, België,
Denemarken, Duitsland en Engeland & Wales en of deze maatregelen een
oplossing kunnen bieden voor de gesignaleerde knelpunten (van achterblijvers) in
Nederland. Daarnaast is op verkennende wijze ingegaan op de vraag of er
eventueel andere mogelijkheden zijn om deze knelpunten op te lossen. De
beoordeling van oplossingen is in de sleutel van een belangenafweging gezet,
mede op basis van de Recommendation CM/Rec(2009)12, on Principles
concerning missing persons and the presumption of death, d.d. 9 december 2009
van de Raad van Europa. Daarbij zijn de belangen van de vermiste, de
achterblijvers en derden (inclusief overheid en het algemeen belang) in kaart
gebracht. In dit deel worden de resultaten van het onderzoek samengebracht om
deze vraag te beantwoorden.
Vooropgesteld dient te worden dat omstandigheden waaronder iemand vermist
raakt van geval tot geval kunnen verschillen, net als de verschillende soorten
relaties die de vermiste kan hebben met de achterblijvers. Voor achterblijvers
roept dit uiteenlopende problemen op. Dit vraagt om een benadering, die de
ruimte biedt om recht te doen aan de individuele situatie. Mede gelet hierop en
het feit dat het om een beperkt aantal vermissingen per jaar gaat, kan het lastig
zijn om een wettelijke regeling te treffen die voor die uiteenlopende gevallen en
behoeftes passend is. Met dit in het achterhoofd, zou maatwerk buiten het
wettelijke kader om in eerste instantie de voorkeur verdienen. In deze context is
het onderzoek van Bureau Beke van belang. Daaruit blijkt dat al een goede basis
is gelegd voor de verbetering van de dienstverlening voor achterblijvers van
vermiste personen en verschillende partijen hebben zich gecommitteerd aan het
ontwikkelen van maatwerk. Een belangrijke conclusie uit het onderzoek is dat
Slachtofferhulp Nederland een cruciale rol speelt bij de dienstverlening en dat
deze rol verstevigd zou moeten worden. Een verklaring van vermissing,
afgegeven door de politie, zou een belangrijk bewijsmiddel kunnen zijn om de
protocollen in werking te laten treden. Met het oog op de belangen van de vermiste
zelf zal bij het maken van maatwerkafspraken tussen achterblijvers en bedrijven
en instanties ook aandacht besteed moeten worden aan de rechtspositie van de
vermiste bij terugkeer. Verder dient bedacht te worden dat het bieden van
maatwerk voor grote overkoepelende instanties en bedrijven een mogelijkheid is,
maar voor kleine ondernemingen ligt dit moeilijker en kan dit niet zonder meer
worden gevergd.

131

Naast het bevorderen van maatwerk van instanties waarvoor aanpassing van
wetgeving in beginsel niet vereist is, zijn er ook oplossingen denkbaar waarbij
wetgeving wel aangepast zou moeten worden. Daarbij zou een combinatie van
aanpassing van de wet en het bestaande beleid en protocollen te overwegen zijn.
Bij de vraag of een (aangepaste of nieuwe) wettelijke regeling een goed idee is, is
het uitgangspunt een belangenafweging tussen de vermiste, de achterblijvers en
derden (waaronder de overheid). Daarbij dient tevens oog te zijn voor de grote
verscheidenheid aan omstandigheden waaronder iemand vermist kan raken.
Uit de rechtsvergelijkende analyse en synthese blijkt dat Nederland voldoet aan
de (minimum) normen die gesteld worden in de Recommendation van de Raad
van Europa. Opgemerkt dient te worden dat de Recommendation ziet op de
voorwaarden en termijnen voor een doodverklaring en niet op de regelingen in de
situatie voorafgaande aan een doodverklaring, wanneer de betrokkene vermist is,
terwijl niet duidelijk is wat zijn lot is. Achterblijvers ondervinden juist in deze
periode van onzekerheid over het bestaan van hun naaste (met name financiële)
problemen. Hoe langer deze periode is, hoe groter deze problemen kunnen
worden. Een mogelijke suggestie die voortvloeit uit de rechtsvergelijking is een
verkorting van de wettelijke termijnen voordat een verklaring van
rechtsvermoeden van overlijden verzocht kan worden. Zo kan een achterblijver in
Denemarken al na een half jaar om een verklaring van overlijden verzoeken,
indien het waarschijnlijk is dat de vermiste is overleden. In Nederland is deze
termijn een jaar. In de situatie, waarin het overlijden waarschijnlijk is, zou meer
gewicht toegekend kunnen worden aan de belangen van de achterblijvers, dan aan
die van de vermiste. Gezien de moderne communicatie- en opsporingsmiddelen
kan er eerder dan vroeger vanuit worden gegaan dat iemand is overleden, indien
na een ramp, ongeluk of in oorlogsgebied, geen teken van leven van de betrokkene
is vernomen. Daarbij zou opsporing van een vermiste onder omstandigheden
makkelijker kunnen, gelet op het conceptwetsvoorstel tot regeling van
zoekmiddelen bij urgente persoonsvermissingen (wet zoekmiddelen urgente
persoonsvermissingen).425 Bovendien zijn er wettelijke waarborgen voor de
vermiste, indien deze toch in leven blijkt te zijn en terugkeert. Deze mogelijkheid
zou vragen om een aanpassing van de termijn in artikel 1:413 lid 2 sub b BW.
De vijf jaar-termijn, voor de situatie waarin het bestaan van een persoon onzeker
is, valt eveneens binnen de normen die gehanteerd worden in de Recommendation,
en ook in andere landen is geen kortere termijn van toepassing. Desalniettemin
kan de vraag worden opgeroepen of deze termijn ingekort dient te worden naar
425

Zie voor de tekst van het conceptwetsvoorstel:
https://www.internetconsultatie.nl/persoonsvermissingen.

132

bijvoorbeeld drie jaar of zelfs helemaal geen termijn. Dezelfde overwegingen
spelen hier een rol, namelijk dat het door moderne communicatie- en
opsporingsmiddelen, anders dan voorheen, makkelijker is om een levensteken te
geven c.q. te ontvangen dan voorheen. Het risico van verdwijnen met het oogmerk
om bepaalde verplichtingen te ontlopen, is een punt dat meegewogen moet
worden, maar in het onderzoek zijn geen aanwijzingen gevonden voor misbruik
van de wettelijke regeling van art. 1:413 BW. Bovendien is er, ook internationaal,
een verschuiving waarneembaar, waarbij in toenemende mate belang wordt
gehecht aan de belangen van achterblijvers. Indien er helemaal geen wettelijke
termijn meer zou zijn, zou de rechter een discretionaire bevoegdheid moeten
krijgen om in een vroeg stadium, afhankelijk van een omstandigheden van de
vermissing, een op de feiten toegesneden termijn te bepalen. Het voordeel van
maatwerk gaat hand in hand met het nadeel van een grote rechtsonzekerheid,
omdat de rechter niet langer aan termijnen gebonden is. Rechters zullen niet vaak
een vermissingszaak behandelen, en het opbouwen van expertise om tot een
zekere uniformering te komen via rechtspraak is daardoor lastig. Gelet hierop zou
een concentratie van deze zaken bij één rechtbank binnen Nederland hiervoor een
oplossing kunnen bieden. De voor- en nadelen daarvan moeten in kaart gebracht
worden, zoals bijvoorbeeld langere reistijd voor achterblijvers.
Voor de periode dat iemand vermist is, maar nog niet is doodverklaard, kan
gedacht worden aan wettelijke regelingen om de financiële positie van
achterblijvers te beschermen. De bestaande regeling ten aanzien van
bewindvoering biedt in bepaalde gevallen uitkomst. Van belang is dat de
procedure voor het aanstellen van een bewindvoerder niet te lang mag duren,
aangezien op korte termijn zaken geregeld moeten worden. Om deze reden zou
het criterium dat ‘het bestaan van een persoon onzeker is’ ruim geïnterpreteerd
moeten worden, met andere woorden, de rechter zou doorgaans geen lange
termijnen hoeven aan te houden voordat een bewindvoerder benoemd wordt.
Immers, daarmee zou namelijk het doel van de bewindvoering niet gerealiseerd
worden doordat er eerst jaren gewacht moet worden voordat een bewindvoerder
orde op zaken kan stellen. De bevoegdheden van de bewindvoerder zijn duidelijk
in de wet omschreven en er zijn veel waarborgen voor de vermiste. Aan de andere
kant kunnen niet alle financiële zaken geregeld worden door een bewindvoerder.
Uit het onderzoek van Bureau Beke komt naar voren dat achterblijvers niet vaak
gebruik maken van deze mogelijkheid, hetgeen deels veroorzaakt lijkt te worden
door een verkeerde beeldvorming over de kosten van bewindvoering en de
mogelijkheden die dit biedt. In dit opzicht kan goede informatie bijdragen aan het
beter benutten van deze mogelijkheid. In dit opzicht zijn de laatste jaren al stappen
gezet onder meer door voorlichting in brochures van de Rijksoverheid, die ook te
vinden zijn op de website van Slachtofferhulp Nederland.

133

Ook het verlenen van een volmacht voor het geval de volmachtgever vermist zou
raken, kan bijdragen aan de mogelijkheid om juridische zaken te regelen. Dit vergt
wel dat dit geregeld wordt voordat vermissing een feit is, bijvoorbeeld als een
standaardclausule in huwelijkse voorwaarden of een samenlevingscontract. Het
financiële probleem kan hier niet mee worden opgelost.
Om achterblijvers tegemoet te komen in het plotseling wegvallen van het inkomen
van de vermiste zouden de mogelijkheden verkend kunnen worden om van
overheidswege een tijdelijke uitkering te verstrekken. Gezien het geringe aantal
vermissingen zullen de kosten (vanuit de publieke middelen) beperkt zijn, terwijl
het voor de betreffende achterblijvers van groot belang kan zijn. In hoeverre dit
bijdraagt aan de daadwerkelijk oplossing van de problemen, zal afhangen van de
voorwaarden en de hoogte van zo’n uitkering.
In de tweede plaats zijn oplossingen aangedragen die inhouden dat financiële
verplichtingen voor een kortere of langere duur worden opgeschort. De
mogelijkheid om (van rechtswege) betalingen op te schorten bij vermissing,
bestaat in geen van de onderzochte landen. Overal ligt het betalingsrisico bij de
achterblijvers. Een dergelijke regeling vraagt om een goede afbakening. Betreft
het een opschorting voor een langere periode (bijvoorbeeld de voorgestelde
termijn van 5 jaar en 10 maanden) dan komen de belangen van derden in het
geding. Bovendien worden de problemen van achterblijvers (en vermisten) niet
opgelost, aangezien het een opschorting betreft en de schulden blijven bestaan en
in die periode tot grote bedragen kunnen oplopen. Een incassomoratorium,
waarbij de achterblijvers een ‘adempauze’ krijgen om met de verschillende
instanties regelingen te treffen, is mogelijk wel een oplossing, omdat de
belangenafweging tussen de belangen van alle betrokkenen op die wijze enigszins
in balans blijft. Het is zaak goed na te denken over de juridische inbedding van
een dergelijk instrument, omdat de rechtspositie van derden hierdoor geraakt
wordt. Dit laat onverlet de mogelijkheid van een vrijwillig moratorium.
Een andere les, die uit de rechtsvergelijking volgt, betreft de terminologie. In
Nederland dienen achterblijvers een verklaring van rechtsvermoeden van
overlijden te verzoeken. Dit wordt door achterblijvers als een (emotionele)
drempel ervaren. Hoewel bij de invoering van deze bepaling bewust gekozen is
voor deze terminologie en niet voor een verklaring van afwezigheid, zou dit
gezien de gesignaleerde problematiek, heroverwogen kunnen worden.

134

Afsluiting
De situatie waarin mensen na de vermissing van een naaste terecht komen, is
juridisch een complexe zaak. In een periode waarin hun leven op zijn kop staat,
moeten belangrijke beslissingen worden genomen, en rekeningen worden betaald,
terwijl het inkomen van de vermiste doorgaans is weggevallen. Langdurende
vermissing van meer dan een jaar komen naar schatting 100 keer per jaar voor,
waarvan 50 volwassenen. Op grond van de wettelijke regeling van vermissing en
afwezigenbewind wordt in Nederland per jaar slechts een aantal keren een
procedure gevoerd. Op dit terrein speelt een belangrijke rol dat er door het geringe
aantal zaken relatief weinig aandacht en expertise is op dit terrein. Uit de
rechtsvergelijkende studie vloeit voort dat het terrein van vermissing en
doodverklaring onderbelicht is in alle landen. Er is weinig informatie te vinden en
in de juridische literatuur is er weinig over geschreven. Het Nederlandse beleid,
tot stand gekomen binnen het bredere beleidsthema Slachtofferbeleid en
aangespoord door actieve achterblijvers die het onderwerp politiek geagendeerd
hebben, loopt voorop. Hierdoor bestaat er meer oog voor de atypische problemen
waar achterblijvers tegen aanlopen. In dit onderzoek zijn op basis van de
rechtsvergelijking en het verkennen van andere opties een aantal mogelijkheden
in kaart gebracht om die problemen te beperken. Daarbij biedt iedere optie een
eigen balans in de afweging van de belangen van de diverse betrokken partijen.
Dit kan de basis zijn om vervolgbeleid te maken om de situatie van achterblijvers
te verbeteren.

135

136

LITERATUURLIJST
Borum & Trolle 1946
O.A. Borum & J. Trolle, Lov om Borteblevne med kommentar, Kopenhagen:
G.E.C. Gads Forlag, 1946.
Burandt & Rojahn 2014
W. Burandt & D. Rojahn, Erbrecht, München: Verlag C.H. Beck, 2014.
CM/Rec 2009
Recommendation CM/Rec (2009) 12, on Principles concerning missing
persons and the presumption of death, d.d. 9 december 2009.
Dam 1997
H.J. Dam, ‘Enlige forsørgere fra udlandet II’, Nyt fra Ankestyrelsen 1997.
Dekkers & Wylleman
R. Dekkers & A. Wylleman, Handboek burgerlijk recht. I: Personen en
familierecht, Antwerpen: Intersentia, 2009.
Dekkers 2009
R. Dekkers, Handboek burgerlijk recht deel I, Antwerpen-Oxford: Intersentia,
2009.
Harderman & van Leiden 2017
M. Harderman & I. van Leiden, ‘Langdurig vermiste personen. De aard en
omvang en lessen voor de opsporing’, Proces, Tijdschrift voor
Strafrechtspleging, 2017, nr. 3, p. 224-236.
Heinrichs 1994
H. Heinrichs, ‘Änderung des Verschollenheitsrechts’, NJW 1994.
Jansen 2016
I. Jansen, Groene Serie Personen- en Familierecht, Deventer: Kluwer
(losbladig en online), titel 18 Boek 1 BW.
Law Reform Commission 2011
Law Reform Commission, Consultation Paper Civil Law Aspects of Missing
Persons, Dublin: 2011.
Leiden, Van 2017
I. van Leiden, M. Hardeman en A. van Wijk, De achterblijvers, een evaluatie
van het maatwerk voor achterblijvers van vermiste personen, Arnhem: Bureau
Beke 2017.
Leleu 1994-1995
Y.-H. Leleu, ‘Enkele opmerkingen over afwezigen en vermisten en over de
gerechtelijke verklaring van overlijden’, Rechtskundig Weekblad, 1994-1995,
nr. 19, p. 641-644.
Leleu 2010
Y.-H. Leleu, Droits des personnes et des familles, Brussel: Larcier, 2010.
Lowe & Douglas 2015
N. Lowe and G. Douglas, Bromley’s Family Law, Oxford: Oxford University
Press 2015.
Ministry of Justice 2017

137

Ministry of Justice, Guardianship of the Property and Affairs of Missing
Persons, A Consultation, 2017.
Nielsen, Flodbølgen & Sydøstasien 2005
J. Graff Nielsen, Flodbølgen & Sydøstasien, ‘hvornår er en person død i
skatteretlig henseende?’, Skattepolitisk Oversigt, 2005.
Pintens 2010
W. Pintens, Familiaal vermogensrecht, Antwerpen: Intersentia, 2010.
Sabataki,1970
K. Sabatakakis, Konstantin, Todes- und Verschollenheitserklärungen und die
Wiederverheiratung bei Verschollenheit eines Ehegatten im deutschen Recht,
verglichen mit dem französischen, schweizerischen, griechischen und
englischen Recht, Bonn: R. Schwarzbold, 1970.
Schlüter 1986
W. Schlüter, Erbrecht, München: Verlag C.H. Beck, 1986.
Schwab 2012
D. Schwab et al, Münchener Kommentar zum Bürgerlichen Gesetzbuch: BGB,
Band 9: Familienrecht II §§ 1589-1921, SGB VIII, München: Beck, 2012.
Siegmann 2013
M. Siegmann et al, Münchener Kommentar zur Insolvenzordnung, München:
Verlag C.H. Beck, Band 3.
Von Staudinger 2013
J. von Staudinger (red.), Kommentar zum Bürgerlichen Gesetzbuch:
Staudinger BGB- Buch 4, Familienrecht §§ 1896-1921 (Rechtliche Betreuung
und Pflegschaft), Berlijn: Sellier - De Gruyter, 2013.
Swennen 2017
F. Swennen, Het personen- en familierecht, Een Benadering in Context,
Antwerpen-Oxford: Intersentia, 2017.
Vlaardingerbroek 2017
P. Vlaardingerbroek, Het hedendaags personen- en familierecht, Deventer:
Kluwer 2017.
Zeben, van 1981
C.J. van Zeben (red.), Parlementaire Geschiedenis van het Nieuwe Burgerlijk
Wetboek, boek 1, Deventer: Uitgevers Maatschappij Kluwer, 1981.
LIJST MET GERAADPLEEGDE WETGEVING
Wetgeving
 Lov nr. 397 af 12. Juli 1946 om borteblevne, som sat i kraft ved lov nr.
335 af 19. november 1954, som ændret ved anordning nr. 398 af 20. april
2010, gewijzigd met de wetten: L 1995 389, L 1996 385, L 2005 451, L
2014 737.
 Wet van 3 april 1969, Stb. 167. Vervanging van het eerste boek van het
Burgerlijk Wetboek door Boek 1 van het nieuwe Burgerlijk Wetboek en,
in verband daarmede, wijziging van dit boek en de overige boeken van

138















het Burgerlijk Wetboek, het Wetboek van Burgerlijke Rechtsvordering,
het Wetboek van Strafrecht, het Wetboek van Strafvordering en andere
wetten, alsmede vaststelling van overgangsbepalingen.
Wet van 3 april 1969, houdende vervanging van het eerste boek van het
Burgerlijk Wetboek door Boek 1 van het nieuwe Burgerlijk Wetboek en,
in verband daarmede, wijziging van dit boek en de overige boeken van
het Burgerlijk Wetboek, het Wetboek van Burgerlijke Rechtsvordering,
het Wetboek van Strafrecht, het Wetboek van Strafvordering en andere
wetten, alsmede van overgangsbepalingen (Invoeringswet Boek 1 nieuw
B.W.).
Verschollenheitsgesetz in der im Bundesgesetzblatt Teil III,
Gliederungsnummer 401-6, veröffentlichten bereinigten Fassung, das
zuletzt durch Artikel 182 der Verordnung vom 31. August 2015 (BGBl.
I S. 1474) geändert worden is, 04.07.1939.
2004/2 LSF 152, Wet op de vermisten, Lovforslag om ændring af
borteblevneloven.
Wet van 9 mei 2007 tot wijziging van diverse bepalingen betreffende de
afwezigheid en de gerechtelijke verklaring van overlijden.
Wet van 10 mei 2007 tot wijziging van sommige bepalingen van het
Gerechtelijk Wetboek betreffende de afwezigheid en de gerechtelijke
verklaring van overlijden.
Wet op bewind (Værgemålsloven), Lovbekendtgørelse nr. 1015 van
20.8.2007.
Presumption of Death Act, 26-3-2013.
Retsafgiftsloven, Lovbekendtgørelse nr. 1252 van 27.11.2014.
Lovbekendtgørelse nr. 1335 van 26.11.2015.
Lovbekendtgørelse nr. 1817 van 23.12.2015.
Guardianship (Missing Persons) Act 2017, 27-4-2017.

Beleidsstukken
 Kamerstukken II¸14883 (R 1082), nr. 2, Trb. 1968.
 Stb. 1969, 259 (Memorie van Toelichting bij de wet van 3 april 1969, Stb.
1969, 167, afdeling 2, p. 111.
 Kamerstukken II, 1967, 8346.
 Kamerstukken II, 1998/99, 26200.
 Kamerstukken II, 1999/00, 27117.
 Kamerstukken II, 2000/01, 27117.
 Wet van 21 maart 2002 tot wijziging van enige bepalingen van het
Burgerlijk Wetboek in verband met de problematiek van vermissing
van personen, Stb. 2002, 176.
 Wet van 22 november 2006 tot wijziging van Boek 1 van het Burgerlijk
Wetboek in verband met herschikking van de bevoegdheidsverdeling
tussen rechtbank en kantonrechter, alsmede van artikel 12 van dat Boek

139









en van artikel 268 van het Wetboek van Burgerlijke Rechtsvordering,
Stb. 2006, 589.
Kamerstukken II, 2005/06, 30521.
Belgische Senaat, 2006/07, 7 maart 2007, 3 – 1792/5.
Belgische Senaat, 2006-2007, 17 april 2007, 0614/013.
Trb. 2014, 23.
Bundesamt für Justiz Referat III 3: Zusammenstellung der
Geschäftsübersichten der Amtsgerichte für die Jahre 1995 bis 2015.
Kamerstukken II, 2015/16, 33552.
Kamerstukken II, 2016/17, 33552.

LIJST MET GERAADPLEEGDE JURISPRUDENTIE
Nederland
- HR 20 december 1946, NJ 1947/109, m.nt. D.J. Veegens.
- Hof Amsterdam, 12 januari 2005, ECLI:NL:GHAMS:2005:AU1057.
- Rb. Groningen, 13 januari 2009, ECLI:NL:RBGRO:2009:BH0709.
- Rb. Groningen, 12 januari 2010, ECLI:NL:RBGRO:2010:BK9670.
- Rb. Groningen, 21 juni 2011, ECLI:NL:RBGRO:2011:BQ9138.
- Hof Den Haag, 22 juni 2011, ECLI:NL:GHSGR:2011:BR6594.
- Hof Den Haag, 20 juli 2011, ECLI:NL:GHSGR:2011:BR3896.
- Rb. Arnhem, 12 maart 2012, ECLI:NL:RBARN:2012:BW0482.
- Rb. Den Haag, 19 maart 2012, ECLI:NL:RBSGR:2012:BV9424.
- Hof Den Haag, 21 maart 2012, ECLI:NL:GHSGR:2012:BX0622.
- Rb. Den Haag, 4 februari 2013, ECLI: NL:RBDHA:2013:BZ2439.
- Rb. Den Haag, 7 oktober 2013, ECLI:NL:RBDHA:2013:14555.
- Rb. Den Haag, 14 oktober 2013, ECLI:NL:RBDHA:2013:19657.
- Rb. Den Haag, 21 oktober 2013, ECLI:NL:RBDHA:2013:14833.
- Rb. Den Haag, 16 december 2013, ECLI:NL:RBDHA:2013:18702.
- Rb. Den Haag, 25 augustus 2014, ECLI:NL:RBDHA:2014:13375.
- Rb. Den Haag, 13 oktober 2014, ECLI:NL:RBDHA:2014:13736.
- Rb. Den Haag, 23 februari 2015, ECLI:NL:RBDHA:2015:2474.
- CRvB, 4 september 2015, ECLI:NL:CRVB:2015:3430.
- Rb. Den Haag, 15 oktober 2015, ECLI:NL:RBDHA:2015:12132.
- Rb. Den Haag, 14 december 2015, ECLI:NL:RBDHA:2015:16261.
- Rb. Den Haag, 20 april 2016, ECLI:NL:RBDHA:2016:4590.
- Rb. Den Haag, 25 mei 2016, ECLI:NL:RBDHA:2016:5892.
- Rb. Den Haag, 7 september 2016, ECLI:NL:RBDHA:2016:13543.
- Rb. Den Haag, 22 september 2016, ECLI:NL:RBDHA:2016:11462.
- Hof Den Haag, 21 juni 2017, ECLI:NL:GHDHA:2017:2031.
Overig
-

-

Watson v. England (1844) 14 Simons 28.
Neville.v Benjamin [1902] 1 Ch 723.

140

-

Tweney v. Tweney [1946] P. 180.
Preston-Jones v Preston Jones [1951] 1 All ER 124.
Chard v. Chard [1955] 3 W.L.R. 954.
KG 13 oktober 1955, I W 2459/55, NJW 1955, 1840-1841.
Bullock v. Bullock [1960] 1 W.L.R. 975.
FHZivR 5 december 1967, 14, nr. 3411, DNotZ 68, 558.
BayObLGZ 1986, 301.
OLG Düsseldorf, 21 juli 1997, NJWE-FER 1997, 250, FamRZ 1998,
109.
Oberlandsgericht, 28 juli 1999, 3Z BR 204/99.
Evans v. Westcombe [1999] 2 All ER 777.
SKM2005.50.DEP van 31.1.2005.
T:FA 2011 354 V.
UfR 2014.3487 ØLK.
UfR 2016.3526 ØLK.
A v H [2016] EWHC 762 (Fam).

141

BIJLAGE 1 SAMENSTELLING VAN DE BEGELEIDINGSCOMMISSIE

Voorzitter
Prof. mr. P. Vlaardingerbroek, emeritus hoogleraar Familie-en Jeugdrecht,
Tilburg University, Tilburg

Leden

Mr. M.L. Brunetti, medewerker directie Wetgeving en Juridische Zaken,
Ministerie van Veiligheid en Justitie
Mr. dr. T. Heukels, medewerker directie Wetgeving en Juridische Zaken,
Ministerie van Veiligheid en Justitie
Mr. dr. J.B.J. van der Leij, wetenschappelijk medewerker, WODC
Mr. dr. A.E. Oderkerk, universitair hoofddocent internationaal privaatrecht en
rechtsvergelijking, Universiteit van Amsterdam, Amsterdam

142

143