DE KWALITEIT VAN DE AFNAME VAN HET CENTRAAL
SCHRIFTELIJK EN PRAKTISCH EXAMEN 2016

Utrecht, januari 2017

Voorwoord
Eindexamenkandidaten in het vmbo staan op het punt vakmensen te worden. Tijdens hun
opleiding hebben ze kennis opgedaan en vaardigheden geleerd. Beheersen ze die voldoende om
toegelaten te worden tot een vervolgopleiding? Dat wordt voor een belangrijk deel bepaald door
het centraal schriftelijk en praktisch examen (cspe).
Deskundigen stellen de inhoud van dat examen zorgvuldig vast. Er geldt een landelijke norm
van wat kandidaten per vak moet kennen en kunnen. Op die manier wordt gegarandeerd dat
iedereen met een beroepsgericht vmbo diploma bepaalde kennis en vaardigheden heeft. Daar
moet de maatschappij op kunnen rekenen.
Dan komt het moment dat de examinator het cspe afneemt. De kwaliteit van de afname bepaalt
of kandidaten een gelijke kans van slagen hebben. Dat blijkt bij veel scholen wel, maar helaas
niet bij alle scholen vanzelfsprekend. Enkele voorbeelden.
Heeft de school voldoende gedaan om het examen geheim te houden? Lukt het de examinator
om de kandidaat – zijn eigen leerling – het examen helemaal zelfstandig te laten uitvoeren? Dat
vraagt een professionele houding. Het gebruik van alleen voorgeschreven materiaal en
gereedschap is nodig voor een betrouwbaar examen. Dat geldt ook voor beoordeling volgens
dezelfde even strenge norm. En zo is er nog een aantal voorwaarden waaraan de afname van
het examen moet voldoen. Welke afspraken maken scholen daar over en wie ziet er op toe?
De wettelijke vereisten en richtlijnen voor het cspe zijn erop gericht om alle kandidaten gelijke
kansen te geven bij het doen van examen. Leven scholen die regels en richtlijnen niet na, dan is
de betrouwbaarheid van het examen in het geding. Het gaat om een gelijke kans van slagen.
Dat maakt dat de Inspectie de kwaliteit van de afname van het cspe onderzoekt en toezicht
houdt. Toezicht dat overigens breed gedragen wordt door scholen. Scholen die niet voldeden,
kregen een onvoldoende en een herstelopdracht.
Uit dit onderzoek blijkt dat de omstandigheden voor het cspe van de onderzochte vakken
verbeterd zijn sinds 2013. Maar de Inspectie constateert ook dat 15 procent van de scholen de
regels en richtlijnen van het cspe niet naleven. Dat is onacceptabel. Diverse onderwijspartijen
onderschrijven onze conclusie en we spraken af dat zij met een pakket maatregelen komen. De
Inspectie onderzoekt in 2018 opnieuw of scholen voldoen aan de regels en richtlijnen.
We moeten de waarde van het diploma kunnen garanderen. Leerlingen hebben het recht op de
zekerheid van een waardevol diploma. Laten we ervoor zorgen dat alle leerlingen met dat
gegeven hun volgende stap in hun beroepsleven kunnen zetten.
Monique Vogelzang
Inspecteur-generaal van het Onderwijs
januari 2017

INHOUD
Samenvatting
Inleiding

8

1.

Doel onderzoek

9

2.

Onderzoeksvraag en wettelijke basis

3.

Onderzoeksopzet, steekproef en onderzoeksactiviteiten 15

4.

5.

6.

10

3.1

Onderzoeksopzet

15

3.2

Steekproef

17

3.3

Uitvoering Onderzoek en onderzoeksinstrumenten

18

Resultaten

21

4.1

Voorbereiden examens en herkansen

23

4.2

Afnemen examen

26

4.3

Beoordelen examen

33

4.4

Ervaren knelpunten

37

4.5

Resultaten (v)so

38

Duiding resultaten en verklaring onregelmatigheden

40

5.1

Duiding resultaten

40

5.2

Verklaring optreden onregelmatigheden

41

5.3

Verklaring optreden onregelmatigheden

42

Conclusie en aanbevelingen

45

6.1

Conclusie

45

6.2

Aanbevelingen

47

6.3

Maatregelen partijen in het Voortgezet Onderwijs

48

BIJLAGEN
Bijlage 1.

Interviewformulier examinator

Bijlage 2.

Interviewformulier schoolleiding/ examensecretaris

Bijlage 3.

Beoordelingsformulier CSPE 2016

Bijlage 4.

Uitkomsten voldoen aan onderzochte randvoorwaarden

Bijlage 5.

Beslisregels

Samenvatting

De Inspectie van het Onderwijs onderzocht in 2016 opnieuw de kwaliteit van de
afname van het centraal schriftelijk en praktisch examen (cspe) in het vmbo-b.
De Inspectie onderzocht 87 afdelingen, verdeeld over de drie vakken Landbouw
breed, Handel en verkoop en Zorg en welzijn breed. In 2008 en 2013 heeft de
Inspectie soortgelijke onderzoeken laten uitvoeren. Nieuw in 2016 was dat de
Inspectie het onderzoek in eigen beheer uitvoerde en scholen door de Inspectie
werden beoordeeld. Ook nieuw was dat – naast de examens in het regulier
voortgezet onderwijs (vo) – ook zes examens van kandidaten uit het
(voortgezet) speciaal onderwijs zijn beoordeeld.
In het voorgezet onderwijs voldeed 85 procent van de onderzochte scholen
(vrijwel) volledig aan vereisten die voortvloeien uit de regels en richtlijnen voor
de voorbereiding, afname, beoordeling en herkansing van examens. De
onderzochte scholen die niet voldeden (15%) kregen een herstelopdracht.
Vergelijken we de resultaten met die uit eerdere onderzoeken, dan zien we in
het algemeen een positieve ontwikkeling. Voor de Inspectie is het duidelijk dat
het cspe op zeer veel scholen uiterst serieus en zorgvuldig benaderd wordt. Toch
leeft een deel van de scholen, ondanks een aangekondigd Inspectieonderzoek,
de richtlijnen en regels van het examen niet na.
Wat beter gaat
De geheimhouding van de examenopgaven en de voorbereiding van het examen
gaan beduidend beter: alle onderzochte scholen verklaarden een kluis te
gebruiken voor het bewaren van het examen die alleen toegankelijk is voor
enkele gemachtigden. Veel scholen stellen duidelijk procedures op schrift,
waarbij examinatoren tekenen voor geheimhouding en het naleven van de
richtlijnen en regels.
Het afnemen van de examens zoals voorgeschreven, is sterk verbeterd. Dat
blijkt uit zowel de observaties als uit de interviews die we afnamen ter
verificatie. Ten opzichte van 2013 verbeterde de wijze waarop de examinatoren
de opdrachten lieten uitvoeren met 15 procent. Ruim 86 procent van de scholen
leeft de regels na. In 2016 werden op 95 procent van de onderzochte scholen
uitsluitend voorgeschreven materiaal, gereedschap en/of hulpmiddelen gebruikt.
Ten opzichte van 2013 betekent dat een stijging van ruim 9 procent.
Veel meer kandidaten leggen in 2016 het examen af op eigen kracht en zonder
hulp van de examinator of andere kandidaten. In 2013 liet het onderzoek zien
dat op 62 procent van de onderzochte scholen kandidaten werden geholpen
tijdens het examen. Dat is in 2016 nog bij 12 procent van de examens
waargenomen. Er zijn eveneens duidelijke vorderingen gemaakt bij het

beoordelen van kandidaten volgens de richtlijnen. Bijna alle examens werden
volgens de norm beoordeeld. Te soepel of juist te strenge beoordelingen heeft
de Inspectie nauwelijks meer waargenomen. In het algemeen werden de
voorgeschreven aspecten beoordeeld, waarbij ook een tweede examinator
zeggenschap had bij het vaststellen van het resultaat.
De resultaten zijn in het algemeen beter. Volgens de Inspectie heeft dat
vermoedelijk te maken met de professionalisering van de sector. De Stichting
Platforms VMBO organiseert sinds dit jaar de Leergang schoolexaminering vmbo
beroepsgericht. Examinatoren vinden de richtlijnen en de informatie bij de
examens duidelijker dan voorheen. Ook veel examensecretarissen van het
voortgezet onderwijs worden professioneler. De examensecretarissen hebben
zich sinds 2014 verenigd in het Platform examensecretarissen (PLEXS).
Daarnaast is zeer denkbaar dat het toezichtaspect van dit onderzoek heeft
meegespeeld. Het vooraf aangekondigde toezicht van de Inspectie én de
beoordeling van de school, is ongetwijfeld bij een aantal scholen drijfveer
geweest tot een nog zorgvuldiger aanpak van het examen. Onderwijspartijen
onderschrijven dit gegeven.
Wat beter moet
Elke school die niet voldoet aan de vereisten uit de regels en richtlijnen omtrent
een centraal examen is er één te veel. De Inspectie vindt het onacceptabel dat
15 procent van de onderzochte scholen de regels en richtlijnen niet wist na te
leven. Ondanks de aankondiging van het Inspectiebezoek, namen onderzoekers
waar dat opdrachten niet op de voorgeschreven manier afgelegd konden
worden, dat kandidaten niet in staat werden gesteld om het examen op eigen
kracht af te leggen en/of dat er niet volgens de voorgeschreven norm
beoordeeld werd.
Scholen die specifieke afspraken en protocollen hebben voor een goed verloop
van het examen op hun school voldoen relatief vaker (drie keer zo vaak) aan
wettelijke vereisten. Tevens blijkt dat scholen die intern toezicht organiseren
rondom het cspe, relatief vaker de wettelijke regels naleven.
Zowel het schoolbestuur als de examinatoren en andere betrokkenen hebben
een belangrijke verantwoordelijkheid voor een kwalitatief goed afgenomen cspe.
Voldoende borging van het examenproces, facilitering, naleven van afspraken en
toezien dat dit gebeurt, vraagt een professionele opstelling in de gehele
organisatie. Dat is in het belang van de maatschappelijke waarde van het vmbodiploma (civiel effect).
De Inspectie roept schoolbesturen op om het examenproces beter te borgen en
systematisch na te gaan of regels, richtlijnen en afspraken gehanteerd en
nageleefd worden en zal daar op toezien. De Inspectie blijft aandacht besteden

in contacten met scholen en schoolbesturen aan de kwaliteit van de afname van
het cspe en houdt daar toezicht op. In 2018 volgt een nieuw onderzoek naar de
afnamepraktijk van het cspe.
De Inspectie heeft de VO-raad, de AOC Raad, de Stichting Platforms VMBO, het
College voor Toetsen en Examens en ook het Ministerie van Onderwijs, Cultuur
en Wetenschap betrokken bij het onderzoek. In twee door de Inspectie
georganiseerde bijeenkomsten bleek dat de partijen de uitkomsten, duiding en
conclusies van het onderzoek onderschrijven. De Inspectie heeft afgesproken
met deze partijen dat zij met een pakket maatregelen komen om de
afnamepraktijk te verbeteren. In 2018 blijkt uit het toezicht welk effect de
maatregelen hebben gehad.

Inleiding

In het vmbo worden beroepsgerichte vakken afgesloten met
het centraal schriftelijk en praktisch examen (cspe). Het cspe
bestaat uit een aantal praktische handelingen en
vaktheoretische vragen. Het betreft een landelijk genormeerd
examen. Alle leerlingen in Nederland die een beroepsgericht
vak kiezen, leggen hetzelfde examen af op het niveau van de
onderwijssoort die zij volgen, zodat de slagingskansen voor
iedere leerling gelijk zijn.
In 2008 en in 2013 liet de Inspectie een onderzoek uitvoeren
naar de kwaliteit van de afname van het cspe. Het ging om
vragen als: Oefenen kandidaten met de examenopdrachten?
Geven examinatoren aanwijzingen tijdens het examen?
Oordelen examinatoren streng of soepel? Wanneer is er een
tweede examinator aanwezig?
De meting in 2013 diende als vervolgmeting op het onderzoek
van 2008. Uit het onderzoek bleek dat veel examinatoren zich
aan de regels en richtlijnen houden. Ook bleek dat nog niet alle
examinatoren zich (volledig) aan de richtlijnen houden. Op
basis van deze uitkomst deed de Inspectie een aantal
aanbevelingen aan het veld: betere communicatie, scholing,
procedures en toezicht kunnen leiden tot kwalitatief betere
examenafname volgens de exameneisen en richtlijnen.
Het College voor Toetsen en Examens, de VO-raad, de AOC
raad en de Stichting Platforms VMBO hebben gehoor gegeven
aan de oproep van de Inspectie om meer kwaliteit. Zij hebben
de communicatie over een goed verloop van het cspe
geïntensiveerd. Ook zijn de cspe formatprotocollen
geactualiseerd en nadrukkelijker onder de aandacht gebracht.
Belangrijke ontwikkelingen die bij moeten dragen aan de
professionalisering van het examen zijn de oprichting in 2014
van het Platform voor examensecretarissen (PLEXS) en de
activiteiten die het platform organiseert. Ook de nieuwe
Leergang Examinering Schoolexamens beroepsgerichte
keuzevakken biedt examinatoren de kans om beter te worden
in het examineren.
In 2016 deden we een themaonderzoek naar de kwaliteit van
de afname van het cspe. We hebben het onderzoek grotendeels
vergelijkbaar ingericht en dezelfde aspecten bij de afname van
het cspe onderzocht als in 2008 en 2013. Voor het eerst kregen

scholen een oordeel, doordat we op de scholen uit de
steekproef een specifiek onderzoek in de zin van de Wet op het
onderwijstoezicht (Wot) uitvoerden. Het doel van het
onderzoek was tweeledig: scholen stimuleren en regels
handhaven. We waardeerden scholen die zich aan de regels
hielden en stimuleerden scholen die zich vrijwel helemaal aan
de regels hielden om het nog beter te doen. Scholen die zich
niet aan de regels hielden, kregen een herstelopdracht.
In dit themaonderzoek (2016) is ook het (voortgezet) speciaal
onderwijs betrokken. Dat is nieuw. De Inspectie ziet namelijk al
enige tijd dat steeds meer scholen voor (voortgezet) speciaal
onderwijs zich inspannen om leerlingen voor te bereiden op
examens. Het gaat dan om examens waarvan het diploma
toegang geeft tot een vervolgopleiding. De Inspectie vindt het
positief dat ieder jaar meer (v)so-leerlingen aan het centraal
schriftelijk en praktisch examen deelnemen.

1 Doel onderzoek

Een centraal examen heeft alleen waarde als de kwaliteit ervan
gegarandeerd is. Het gaat immers om een landelijk examen dat
leidt tot een diploma.
Willen we een betrouwbare uitspraak doen over de kwaliteit
van ons onderwijs, dan is een voorwaarde dat de we weten hoe
het gesteld is met de kwaliteit van de examens. Examens van
goede kwaliteit voldoen aan een aantal voorwaarden, zoals
gelijke slagingskansen voor iedere kandidaat en daarmee
samenhangend: op iedere school gelijkelijke afnamecondities
bij het cspe. Voor een valide en betrouwbaar examen is het van
groot belang dat leerlingen, ongeacht op welke school zij
examen doen, onder zo gelijk mogelijke omstandigheden
examen doen.
Jaarlijks berekent de Inspectie de resultaten van scholen en
onderzoekt zij of deze voldoen aan een voor de school gestelde
norm. Vanaf 2016 tellen de resultaten die de leerlingen
hebben behaald bij het cspe daar ook in mee.
De Inspectie bevordert de kwaliteit van examens door toezicht
te houden op de afname van het cspe en scholen te wijzen op
onregelmatigheden tijdens de onderzoeken naar de afname van
het examen. Deze onderzoeken tezamen leveren een landelijk
beeld op, dat laat zien hoe de kwaliteit van het onderwijs (bij
de onderzochte vakken ervoor staat in Nederland. Andere
vakken en afdelingen hebben wellicht baat bij de algemene
constateringen uit dit rapport.

2 Onderzoeksvraag en de wettelijke basis

Hoe is het gesteld met de kwaliteit van de afname van het cspe
in 2016 op scholen voor voortgezet onderwijs? Deze vraag
hebben we met ons onderzoek beantwoord.
Het specifiek onderzoek dat we op iedere geselecteerde afdeling
uitvoerden, leidde steeds tot een oordeel over een school voor
het examenvak. We hebben beoordeeld in hoeverre scholen
wet- en regelgeving naleven en hoe scholen kwaliteitszorg
omtrent het examen hebben geregeld. Die schooloordelen
samen geven een landelijk beeld.
Voor ons onderzoek naar de kwaliteit van de afname van het
cspe 2016 hebben we in kaart gebracht in hoeverre scholen zich
aan de voorschriften voor de afname van het cspe houden en
waar eventuele knelpunten liggen. De wettelijke eisen zijn
immers bedoeld om te borgen dat scholen het cspe zorgvuldig
en betrouwbaar kunnen voorbereiden, afnemen en beoordelen.
De kwaliteit van de afname hangt dus samen met of en hoe
scholen kandidaten in staat stellen om het examen af te leggen
volgens de wettelijke voorschriften. Uit dit onderzoek volgen
uitspraken over de kwaliteit van de afname van het cspe op het
niveau van de vaksectie (school). Analyse van de gegevens per
school maakt het mogelijk ook uitspraken te doen op landelijk
niveau over drie vakken die voor dit onderzoek zijn
geselecteerd.
De kwaliteit van de afname bestaat uit de volgende onderdelen:
 de voorbereiding van het examen en de herkansing;
 de afname;
 de beoordeling.
In hoeverre scholen voldoen aan de vereisten voor de genoemde
onderdelen? Daarvoor hebben we deelvragen geformuleerd. Per
deelvraag is aangegeven welke deugdelijkheidseisen de basis
vormden voor het Inspectieoordeel.
Het Eindexamenbesluit VO schrijft voor waar het bevoegd gezag
aan moet voldoen bij het examineren van het cspe. Het College
voor Toetsen en Examens (CvTE) vaardigt praktische richtlijnen

uit voor het cspe. De richtlijnen zijn te vinden in de ‘instructie
voor de examinator’ die bij het examen geleverd wordt. De
wettelijke basis van deze richtlijnen is het Eindexamenbesluit
VO.
Onderzoeksvragen en wettelijke basis
1a)
In hoeverre vindt de voorbereiding en
geheimhouding door de school plaats volgens
de wettelijke voorschriften en de instructie voor
de examinator?
Wet

Hier handhaaft de Inspectie op basis van het
Eindexamenbesluit VO (EB). Het gaat dan om
geheimhouding van het examen als bedoeld in
art. 40, tweede lid, EB vooraf en geen
mededelingen doen tijdens het examen als
bedoeld in 40, derde lid, EB en art. 41a EB en
de door het College voor toetsen en examens
gegeven richtlijnen.

1b)

In hoeverre wordt het cspe afgenomen volgens
de instructie voor de examinator?

Wet

Artikel 41a, eerste lid, EB, bepaalt het
volgende:
De examinator beoordeelt de prestaties tijdens
het maken van de opgaven en legt zijn
bevindingen van de verrichtingen van de
kandidaat schriftelijk vast, volgens daartoe
door het College voor Toetsen en Examens
gegeven richtlijnen.

1c)

In hoeverre beoordelen examinatoren de
kandidaten conform de instructies?

Wet

Artikel 41a, eerste lid, EB bepaalt het volgende
t.a.v. beoordelen:
De examinator beoordeelt het werk zo spoedig
mogelijk en past daarbij toe de
beoordelingsnormen, bedoeld in artikel 2,
tweede lid, onderdeel d, van de Wet College
voor Toetsen en Examens. De examinator
drukt zijn beoordeling uit in de score, bedoeld
in artikel 2, tweede lid, onderdeel d, van de
Wet College voor toetsen en examens. De
examinator zendt de score en voor zover
mogelijk het beoordeelde werk aan de
directeur.

1d)

In hoeverre voldoet de school aan de
richtlijnen van CvTE voor de herkansing?

Wet

Artikel 51 van het EB schrijft het volgende voor
over herkansingen:
De kandidaat heeft voor één vak van het
eindexamen waarin hij reeds centraal examen
heeft afgelegd, nadat ingevolge artikel 49,
vierde lid, of artikel 50, vijfde lid, de eindcijfers
zijn bekendgemaakt, het recht om in het

tweede tijdvak of, indien artikel 45, eerste lid,
van toepassing is, in het derde tijdvak,
opnieuw deel te nemen aan het centraal
examen of aan het cspe, met dien verstande
dat indien het betreft het eindexamen van de
basis- of kaderberoepsgerichte leerweg in het
vmbo, dit recht eveneens bestaat voor het
cspe af te nemen door het bevoegd gezag
aansluitend aan het eerste tijdvak of in het
tweede tijdvak. De herkansing van het cspe
bestaat uit het opnieuw afleggen van deze
toets of van één of meer onderdelen daarvan.
Kwaliteitszorg handhavingsdeelvragen
1e)
In hoeverre borgt en bewaakt het bevoegd
gezag de kwaliteit van de afname van het
cspe?
Wet

Artikel 40, derde lid, EB, regelt het volgende:
Tijdens een toets van het centraal examen
worden aan de kandidaten geen mededelingen
van welke aard ook, aangaande de opgaven
gedaan, uitgezonderd mededelingen van het
College voor Toetsen en Examens.

1f)

In hoeverre zorgt de directie voor
geheimhouding voor en tijdens de afname van
het cspe?
Artikel 40, tweede lid, van het
Eindexamenbesluit VO schrijft het volgende
voor: De directeur zorgt ervoor, dat de
opgaven voor het centraal examen geheim
blijven tot de aanvang van de toets waarbij
deze opgaven aan de kandidaten worden
voorgelegd. Het College voor Toetsen en
Examens kan opgaven aanwijzen waarop de
eerste volzin niet van toepassing is.

Wet

1g)

Hoe borgt en bewaakt het bevoegd gezag de
gelijke zeggenschap van de tweede examinator
en hoe verloopt dat in de praktijk?

Wet

In artikel 41a, tweede lid, EB, staat het
volgende over de tweede examinator: Voor het
cspe vmbo vindt de beoordeling tevens plaats
door een tweede examinator. De tweede
examinator kan een deskundige als bedoeld in
artikel 29, tweede lid, van de WVO of een
andere examinator van de school zijn. De
tweede examinator beoordeelt het resultaat
van de opgaven, alsmede de verrichtingen van
de kandidaat zoals blijkend uit de in het eerste
lid bedoelde schriftelijke vastlegging daarvan.
De directeur overhandigt de tweede
examinator daartoe een exemplaar van de
opgaven, de beoordelingsnormen, het procesverbaal, alsmede de regels voor het bepalen
van de score, bedoeld in het eerste lid. Artikel
41, vierde lid, is van overeenkomstige
toepassing.

3 Onderzoeksopzet, steekproef en
activiteiten

In dit hoofdstuk beschrijven we de onderzoeksopzet, hoe de
steekproef is genomen en welke onderzoeksactiviteiten de
Inspectie heeft uitgevoerd. We beschrijven ook hoe de Inspectie
de interne beoordelaarsbetrouwbaarheid heeft gegarandeerd op
welke wijze het onderzoek is uitgevoerd, welke instrumenten zijn
gebruikt en welke beslisregels zijn gehanteerd bij de beoordeling.

3.1 Onderzoeksopzet
Om de kwaliteit van de afname van het examen te kunnen
bepalen, heeft de Inspectie beoordeeld in hoeverre scholen de
wettelijke voorschriften en de richtlijnen van het CvTE voor het
afnemen van het examen naleven. Het Eindexamenbesluit VO
schrijft voor waaraan het bevoegd gezag moet voldoen bij het
examineren van het cspe. Het College voor Toetsen en Examens
(CvTE) geeft praktische richtlijnen voor het cspe. Deze richtlijnen
staan in de ‘instructie voor de examinator’, een document dat
scholen ontvangen bij de examenopgaven. De wettelijke basis
van deze richtlijnen is gelegen in het Eindexamenbesluit VO dat
uitvoering geeft aan de Wet op het voortgezet onderwijs. Het
gaat om wettelijke voorschriften voor en richtlijnen over de
voorbereiding, geheimhouding, afname, beoordeling en
herkansing bij examens. De voorschriften zijn bedoeld om de
omstandigheden waaronder kandidaten examen doen
(afnameconditie) overal zo veel mogelijk hetzelfde te laten zijn.
Dat zorgt voor een eenduidige en daarmee kwalitatief goede
examenafname. Scholen mogen daarom niet afwijken van de
wettelijke voorschriften en richtlijnen.
Het gaat bij dit onderzoek en deze vorm van toezicht dus
nadrukkelijk niet over de inhoud van de examens. De vraag is in
hoeverre de examinator de richtlijnen voor de voorbereiding, de
afname en de beoordeling naleeft.
In 2008 en 2013 voerde het Cito in opdracht van de Inspectie
onderzoeken uit naar de kwaliteit van de afname van het cspe.
Uit dat onderzoek vloeide toen geen oordeel voort over de
kwaliteit van de afname van examens per school.. Het onderzoek

dat de Inspectie nu heeft uitgevoerd, verschilt op een belangrijk
punt van de eerdere onderzoeken die de Inspectie liet uitvoeren.
In 2016 heeft de Inspectie alle onderzochte scholen aan een
specifiek onderzoek onderworpen, dat elke school een oordeel
geeft. Dat oordeel kan zijn:
1. De school voldoet bij het onderzochte vak aan de
richtlijnen voor het cspe van CvTE en de onderzochte
eisen van het Eindexamenbesluit VO.
2. De school voldoet bij het onderzochte vak vrijwel volledig
aan de richtlijnen en volledig aan de onderzochte eisen
van het Eindexamenbesluit VO.
3. De school voldoet niet aan de richtlijnen.
De Inspectie heeft gezocht naar een onderzoeksvorm waarin
enerzijds een vergelijking gemaakt kan worden met de eerdere
onderzoeken in 2008 en 2013 en waarin anderzijds een oordeel
gegeven kan worden per school.
Voorwaarden en beslisregels
Voor dit themaonderzoek werden scholen beoordeeld aan de
hand van zeven voorwaarden die zijn afgeleid uit de wettelijke
kaders en richtlijnen van CvTE en betrekking hebben op de
voorbereiding, afname, beoordeling en herkansing van het
examen. Steeds is gekeken of de scholen bij deze aspecten
voldoen aan het Examenbesluit VO en richtlijnen van het CvTE.
De zeven voorwaarden zijn opgebouwd uit twee tot zes
aandachtspunten (zie hiervoor bijlage 3). De voorwaarden zijn
onderverdeeld in kernvoorwaarden en randvoorwaarden.
1.1 De school heeft procedures opgesteld voor de borging van
een betrouwbaar examen.
1.2 De school leeft de procedures na, zorgt dat het examen
geheim blijft en dat kandidaten tijdig de benodigde en toegestane
informatie krijgen voor de afname.
2.1 De examinator laat de opdrachten uitvoeren zoals deze
bedoeld zijn.1
2.2 Kandidaten leggen het examen zelfstandig en zonder
hulp af.
2.3 Examinatoren zien toe op de toegestane- en de richttijd van
de opdrachten en handelen volgens de richtlijnen bij

1 Bij de vetgedrukte tekst gaat het om kernvoorwaarden. De niet vetgedrukte tekst geeft de randvoorwaarden weer.

overschrijding.
3.1 Examinatoren beoordelen de kandidaten volgens de
norm.
3.2 De school wijst een eerste en tweede examinator aan die
gelijke zeggenschap hebben en in onderling overleg de resultaten
van de kandidaten beoordelen.

Een school toont aan dat de afname van het examen op
voldoende wijze wordt uitgevoerd als voldaan wordt aan alle
drie de kernvoorwaarden en aan minimaal drie van de vier
randvoorwaarden.
Een school voldoet volledig aan regels en richtlijnen op het
onderzochte examen als alle zeven voorwaarden voldoende
aanwezig zijn.
Een school voldoet vrijwel volledig aan de richtlijnen en regels
als niet meer dan een van de randvoorwaarden (1.1, 1.2, 2.3 of
3.2) onvoldoende is. Het gaat hier dus uitsluitend om
randvoorwaarden, niet om kernvoorwaarden.
Als een van de kernvoorwaarden 2.1, 2.2 of 3.1 onvoldoende is
of bij twee onvoldoende beoordeelde voorwaarden voldoet de
school niet aan de richtlijnen en regelgeving. Scholen waarbij
dit het geval was, kregen een herstelopdracht.

3.2 Steekproef
De Inspectie heeft gedurende de afnameperiode van het
examen drie verschillende vakken in het vmbo-b onderzocht:
Handel en verkoop (HV), Zorg en welzijn breed (ZWB) en
Landbouw breed (LB). Deze vakken zijn namelijk representatief
voor de sectoren Landbouw, Economie, en Zorg en welzijn en
hebben een relatief groot aantal examenkandidaten. De vakken
HV en ZWB zijn in 2013 ook onderzocht. Ook het aan LB
verwante vak ‘Verwerking Agrarische Producten’ is toen
onderzocht. De Inspectie onderzocht in totaal 87 afdelingen.
Bij de vakken waar dat mogelijk was, is een ruimere steekproef
getrokken om uitwijkmogelijkheden te creëren indien examens
op hetzelfde moment gepland stonden. Afdelingen die
meededen aan de pilot vernieuwde beroepsprogramma’s
werden uitgesloten van de steekproef.

3.3 Onderzoeksactiviteiten en onderzoeksinstrumenten
Het cspe werd in 2016 afgenomen in de periode 4 april tot en
met 24 juni. Om de kwaliteit van de afname van het cspe te
kunnen beoordelen, observeerden onderzoekers delen van het
cspe. Ook interviewden zij de examinator(en) en
examensecretarissen en/of leden van de schoolleiding. Om
scholen te beoordelen werd ook gebruik gemaakt van
documenten van de school over het cspe. De interviews zijn
gebruikt om de observaties te kunnen verifiëren.
Om accurate observaties uit te kunnen voeren hebben we ons
verdiept en geschoold in de drie geselecteerde vakken en
daarbij behorende examens. Om de drie vakken op afdelingen
vmbo-b te kunnen onderzoeken, moesten we weten wanneer op
welke school de geselecteerde examens afgenomen werden.
Daardoor wisten scholen van tevoren dat ze de Inspectie
konden verwachten. Dat gaf scholen tegelijkertijd een redelijke
kans om de zaak goed op orde te hebben.
Onderzoekers gebruikten de volgende onderzoeksinstrumenten:
‘interviewformulier examinator’ (bijlage 1), ‘interviewformulier
schoolleiding/examensecretaris’ (bijlage 2),
‘beoordelingsformulier CSPE 2016’ (bijlage 3) en ‘beslisregels’
(bijlage 5). Verder beschikten de onderzoekers over de
betreffende examenopgaven, de beoordelingsformulieren voor
dat examen en de instructie voor de examinator voor de drie
examens. Deze documenten zijn te raadplegen via de website
van het Cito.2
Observaties
Om scholen te beoordelen heeft de Inspectie delen van het
examen geobserveerd. Terwijl kandidaten het examen aflegden,
beoordeelde de Inspectie of de school de richtlijnen en regels
van het examen naleefden. Aspecten van de voorbereiding,
afname en beoordeling van het examen werden onderzocht. De
observaties zijn uitgevoerd volgens de methode van
systematische observatie. Daarvoor maakten de onderzoekers
gebruik van het formulier ‘beoordeling CSPE 2016’ (zie bijlage
2

http://www.cito.nl/onderwijs/voortgezet%20onderwijs/centrale_exa
mens/schriftelijke_examens_vmbo/examens_vmbo_2016/vmbo_csp
e_bb_tv1

3). Het formulier bevat de zeven voorwaarden en diverse
aandachtspunten waaraan een kwalitatief goed voorbereid,
afgenomen en beoordeeld examen dient te voldoen.
Interviews
Voor de interviews waren twee interviewformulieren
beschikbaar. De interviews hadden tot doel te achterhalen hoe
de school de kwaliteit van de afname van het examen op school
ervaart en beoordeelt. Veel van deze vragen zijn ook gebruikt
bij de onderzoeken van 2008 en 2013, zodat de uitkomsten
voor de volgmeting kunnen worden gebruikt. De interviews zijn
ook gebruikt om het geobserveerde examen met de school te
bespreken, toelichting te geven of onduidelijkheden op te
helderen.
Voorbereiding en scholing en onderlinge consultatie
Ter voorbereiding op de onderzoeken maakten de onderzoekers
gebruik van de ‘Instructie en Informatie Toezicht op de afname
van het CSPE 2016’. Hierin stond de procedurele werkwijze voor
het onderzoek.
In maart zijn de onderzoekers getraind door toetsdeskundigen
van het Cito. Daarbij is voor de verschillende vakken inhoudelijk
ingegaan op de drie voor het onderzoek geselecteerde
examens. De inhoud, de verwachtingen en voorwaarden van de
examens 2016 zijn daarbij behandeld. De onderzoekers kregen
ook een video van diverse eerdere examenopdrachten te zien,
met beelden van kandidaten die examen doen. De onderzoekers
werd gevraagd om de afname van het examen te beoordelen
met het beoordelingsformulier om vervolgens met elkaar de
interne beoordelaarsbetrouwbaarheid te bespreken.
De groep onderzoekers bestond uit elf personen die onderling
overlegden over de bevindingen en oordelen. In een aantal
gevallen werd een definitief oordeel over de kwaliteit van de
afname van een examen pas uitgesproken na intensief overleg
met elkaar en/of de projectleider. Voor de betrouwbaarheid van
de bevindingen onderzochten individuele onderzoekers in
principe maximaal twee van de drie onderzochte vakken. Dat
maakte ook de inter-beoordelaarsbetrouwbaarheid optimaal.
Ook tijdens het onderzoek hadden de onderzoekers veel
onderlinge consultatie over hun observaties op verschillende
scholen om bij vergelijkbare omstandigheden tot gelijke

oordelen te komen.
Statistische analyse
De resultaten van de interviews en observaties zijn op
statistische wijze geanalyseerd met behulp van SPSS. We
hebben eerst gekeken of de scholen voldeden aan de richtlijnen
door de scores op de kernvoorwaarden 2.1, 2.2 en 3.1 vast te
stellen. Scholen die een onvoldoende scoren op één of meer
van de drie kernvoorwaarden, voldoen niet aan de wet. Ook
wanneer de score op deze drie voldoende is, maar meer dan
twee onvoldoendes zijn gescoord in de overige voorwaarden,
voldoet een school niet aan de richtlijnen.
Vervolgens zijn de interviewresultaten met examinatoren en
examensecretarissen geanalyseerd op zowel kwantitatieve als
kwalitatieve wijze. De gesloten vragen zijn weergegeven in
percentages in tabellen. De open vragen zijn zo veel mogelijk
gecategoriseerd om te analyseren hoe vaak een bepaald
antwoord voorkomt. Deze resultaten zijn vervolgens uitgesplitst
per vak om te bepalen hoe de vakken afzonderlijk hebben
gescoord. Deze uitkomsten zijn vergeleken met de scores in
2008 en 2013 voor een vervolgmeting.

4 Resultaten

In dit hoofdstuk presenteren we de resultaten van het onderzoek.
De resultaten zijn gebaseerd op de analyse van
schooldocumenten, observaties van een deel van het examen, en
interviews. Per school hebben we een oordeel gegeven op basis
van deze onderzoeksactiviteiten. Vervolgens hebben we ook een
landelijke analyse gemaakt door de verschillende onderzoeken op
scholen te analyseren. We hebben de resultaten vervolgens waar
mogelijk vergeleken met eerdere onderzoeken naar de
afnamepraktijk van het cspe in 2008 en 2013. Voor het
themaonderzoek is enerzijds gekeken of en in hoeverre de
scholen uit de steekproef voldoen aan de wettelijke voorschriften
en anderzijds hoe zij omgaan met de richtlijnen van de CvTE.
Dit hoofdstuk beschrijft de resultaten van het voldoen aan de
kernvoorwaarden. Het gaat om voorwaarden gesteld aan de
afname en beoordeling van examens, waarbij niet voldoen aan
een van die voorwaarden leidt tot overtreding van regels of nietnaleven van richtlijnen’. De bevindingen over de
randvoorwaarden zijn opgenomen in bijlage 5. In dit hoofdstuk
besteden we ook aandacht aan maatregelen die leiden tot een
goede borging van het examenproces.
Volledig voldoen, (vrijwel) voldoen of niet voldoen aan
voorwaarden en naleving wettelijke voorschriften
Afwijken van de wettelijke voorschriften en richtlijnen van het
CvTE bij het uitvoeren en beoordelen van examenopdrachten is
onacceptabel. Een geobserveerde onregelmatigheid leidt in
principe tot het oordeel dat de school niet voldoet. De opdrachten
dienen volledig uitgevoerd te worden zoals voorgeschreven en er
mogen uitsluitend voorgeschreven materialen, gereedschappen
en/of hulpmiddelen gebruikt worden. Verder is voorgeschreven
dat kandidaten het examen op eigen kracht en zelfstandig
afleggen. Hulp van examinatoren of overleg met andere
kandidaten is niet toegestaan. Het beoordelen van de
examenopdrachten dient te verlopen volgens de voorschriften; er
mogen geen beoordelingsaspecten weggelaten of toegevoegd
worden. Te soepel of te streng beoordelen is niet acceptabel.
Uit de Inspectieoordelen bleek dat 85 procent van de onderzochte

scholen (vrijwel volledig) voldoet aan de richtlijnen en regels.
Ongeveer 15 procent van de scholen voldeed niet en kreeg een
herstelopdracht. Als scholen niet voldeden aan de richtlijnen
kwam dat doordat examinatoren de kandidaten de opdrachten
niet lieten maken zoals deze bedoeld zijn, kandidaten niet
zelfstandig werkten en/of hulp kregen, er niet volgens de norm
beoordeeld werd of door een combinatie hiervan.
Tabel 1. Percentage scholen dat voldoet aan richtlijnen

Aantal
69
5
13
87

Voldoet
Voldoet vrijwel
Voldoet niet
Totaal

Percentage
79%
6%
15%
100%

Binnen de som van 85 procent scholen die (vrijwel) volledig
voldoen aan de richtlijnen en regels, voldoet 79 procent volledig
aan de richtlijnen. 6 procent van de scholen had een van de
randvoorwaarden niet op orde die te maken had met de
voorbereiding, organisatie of kwaliteitszorg van het examen,
het hanteren van richtlijnen omtrent toegestane tijd en richttijd
of het aanwijzen van een tweede examinator. De Inspectie
gedoogde maximaal één onregelmatigheid, om toch vrijwel
volledig te voldoen aan de richtlijnen en regels.
Tabel 2. Percentage scholen per vak dat voldoet aan de richtlijnen

Landbouw
breed

Handel en
verkoop

Zorg en
welzijn

Voldoet
volledig

72%

74%

93%

Voldoet vrijwel

7%

3%

7%

Voldoet niet

21%

23%

0%

Totale N

N=29

N=31

N=27

Het vak Zorg en welzijn breed scoorde opvallend goed. Alle
onderzochte examens Zorg en welzijn breed voldeden (volledig of
vrijwel volledig) aan de richtlijnen en regels. 23 procent van de
onderzochte examens handel en verkoop en 21 procent van de
examens Landbouw breed voldeden niet.
Dertien scholen voldeden niet aan de regels en richtlijnen. In
totaal 23 keer (op 13 verschillende scholen) werd niet voldaan
aan de kernvoorwaarden. Enkele scholen hadden dus meerdere
(kern)voorwaarden onvoldoende.

4.1 Voorbereiden examen en herkansen
Om de voorbereiding en de organisatie van het examen te
beoordelen hebben we onderzocht welke procedures voor een
goed verloop van het examen zijn opgesteld en in hoeverre deze
gehanteerd worden.
Aanwezigheid schoolprocedures
Voor het onderzoek hebben we documenten van de school over
het cspe bestudeerd en onze observaties en interviews gebruikt.
We onderzochten:
1. of de verantwoordelijkheid voor het bewaken van de
kwaliteit van de afname van het cspe duidelijk is belegd;
2. welke regels de school heeft opgesteld over bijvoorbeeld
geheimhouding, het aanstellen van een tweede
examinator en de herkansing;
3. in hoeverre het bevoegd gezag het toezicht op de
naleving van de schoolregels heeft georganiseerd en
4. of een examensecretaris is aangesteld.
Uit ons onderzoek blijkt dat 94 procent van de onderzochte
scholen procedures heeft opgesteld voor de borging van een
betrouwbaar examen. Bij het vak Landbouw breed is dat in 97
procent van de gevallen. Bij Zorg en welzijn voldoet 93 procent
aan deze voorwaarde en bij Handel en verkoop 94 procent van de
scholen.

Tabel 3. Procedures voor de borging van een betrouwbaar examen in
percentages (n=87)

Nee
Ja

Bewaking
kwaliteit
afname

Regels
afname

3%
97%

7%
93%

Bevoegd
gezag ziet
toe op
naleving
19%
81%

Examensecretaris
aangesteld
1%
99%

Op drie scholen (3%) bleek de verantwoordelijkheid voor de
bewaking van de kwaliteit van de afname van het examen niet
duidelijk belegd te zijn. 7 procent van de scholen bleek geen
regels opgesteld te hebben voor de afname van het cspe. De
Inspectie heeft deze scholen geadviseerd om regels op te
stellen. Bij 81 procent van de scholen ziet het bevoegd gezag
toe op naleving van de regels bij het cspe of heeft het bevoegd
gezag zulk toezicht georganiseerd. Bij scholen die aangeven
het intern toezicht te hebben georganiseerd, wordt dat toezicht

op de diverse scholen door verschillende functionarissen
uitgevoerd. Genoemd werden de schoolleiding, de
examensecretaris, administratief medewerkers van de school,
andere docenten, de vakgroep, de voorzitter van de vakgroep,
de mentoren van de kandidaten, de examinatoren zelf. Soms
luidde het antwoord dat de examinatoren zelf toezicht houden
of dat niemand hiervoor is aangesteld.
Op slechts één school was geen examensecretaris aangesteld.
De Inspectie heeft met deze school afgesproken dat zij deze
wettelijke verplichting nakomen.
Tabel 4. Procedures voor de borging van een betrouwbaar examen per
vak in percentages

Landbouw
Nee
Ja
Totaal
Zorg en
Welzijn
Nee
Ja
Totaal
Handel en
Verkoop
Nee
Ja
Totaal

Bewaking
kwaliteit
afname
(1.1.1)

Regels
afname
(1.1.2)

Bevoegd
gezag ziet
toe op
naleving
(1.1.3)

Examensecretaris
aangesteld
(1.1.4)

3%
97%
N=29

3%
97%

21%
79%

0%
100%

4%
96%
N=27

7%
93%

15%
85%

0%
100%

3%
97%

10%
90%

23%
77%

3%
97%

N=31

Als we de vakken onderling vergelijken blijkt dat op één school
na, bij alle onderzochte scholen de bewaking van de kwaliteit
van de afname van het cspe ergens formeel belegd is. Dat zegt
overigens niet dat dit ook gebeurt.
Bij Landbouw breed kwam het vaakst (97%) naar voren dat er
schoolregels zijn opgesteld over bijvoorbeeld geheimhouding,
het aanstellen van een tweede examinator en de herkansing. Bij
het vak Zorg en welzijn gebeurt dat op 93 procent van de
scholen en bij Handel en verkoop op 90 procent van de scholen.
Als we het wel of niet voldoen aan de regels en richtlijnen
relateren aan procedures voor borging van het examen, blijkt
dat van de scholen die niet voldoen 15 procent (2 van de 13
scholen) geen procedures op school heeft opgesteld voor een
goed verloop van het cspe. Bij scholen die volledig of vrijwel
volledig voldoen aan regels en richtlijnen is dat bij 5 procent (4

van 74) van de scholen het geval.
Ook blijkt dat 38 procent (5 van 13) van de scholen die niet
voldoen aan regels en richtlijnen geen intern toezicht hebben
georganiseerd. Bij scholen die vrijwel volledig of geheel voldoen
ligt dat percentage op 16.
Hanteren schoolprocedures
De Inspectie heeft beoordeeld in hoeverre de school haar eigen
procedures naleeft. Het gaat dan om procedures over
geheimhouding, de organisatie van het examen, veiligheid en
hygiëne. We onderzochten:
1. in hoeverre er getekend wordt voor ontvangst van het
examen en geheimhouding;
2. waar de school het examen voor de afname bewaart;
3. geheimhouding en inzage algemene informatie;
4. uitreiken en innemen examen;
5. in hoeverre het benodigde materiaal georganiseerd is; en
6. in hoeverre de afname veilig en hygiënisch verloopt.
Veel scholen kiezen ervoor om afspraken te maken met hun
examinatoren over een goed verloop van het examen en
geheimhouding. Als een school het examenpakket ontvangt en
aanneemt van de koerier dient de gemachtigde te tekenen.
Scholen waar examinatoren niet hoeven tekenen voor
ontvangst, kregen het advies om dat voortaan wel zo af te
spreken en te doen. Veel scholen spreken ook af dat
examinatoren moeten tekenen voor ontvangst en
geheimhouding van het examen. 46 van 85 examinatoren
geven aan dat zij werken met schriftelijke, door examinatoren
te ondertekenen afspraken voor de ontvangst en
geheimhouding van het examen. 15 van 85 examinatoren
geven aan dat er wel schriftelijke afspraken zijn opgesteld,
maar dat zij die niet hoeven ondertekenen. Volgens 28 procent
(24 van 85) van de examinatoren maakt op school alleen
mondelinge afspraken. Twee examinatoren geven aan dat er
geen afspraken zijn gemaakt.

Tabel 5. Afspraken over geheimhouding en verloop examen volgens
examinatoren

Percentage
mondelinge afspraken
schriftelijke afspraken,
zonder ondertekenen
schriftelijke afspraken,
verplicht ondertekenen
geen afspraken
Ontbrekend

28%
15%

Aantal scholen
van totaal
24/85
13/85

54%

46/85

2%
2

2/85
2/87

*

) Noot: Bij scholen die onder de categorie Ontbrekend vallen, was de situatie onvoldoende duidelijk voor
beoordeling

Alle scholen verklaarden dat zij het examen in een kluis
bewaren waar slechts enkele bevoegde personen toegang toe
hebben. Alle scholen reikten het examen aan het begin van het
examen uit en namen het weer in aan het einde. Alle
onderzochte examens verliepen op veilige en hygiënische wijze.
86 procent van de examinatoren geeft aan de algemene
informatie over het examen vooraf te verstrekken aan de
leerlingen.
Tabel 6. Vooraf verstrekken informatie over examen

Percentage
Nee
Ja
Ontbrekend*)

16%
86%
4%

Aantal scholen van het
totaal
13/83
71/83
4/87

*

) Noot: Bij scholen die onder de categorie Ontbrekend vallen, was de situatie onvoldoende duidelijk voor
beoordeling

4.2 Afname
Bij de afname hebben we onderzocht of de opdrachten worden
uitgevoerd zoals voorgeschreven en of er niet iets wordt
toegevoegd, weggelaten, vervangen of aangepast aan de
opdracht. Ook hebben we onderzocht in hoeverre examinatoren
alleen voorgeschreven materiaal, gereedschap en/of
hulpmiddelen beschikbaar stellen. Verder is beoordeeld in
hoeverre kandidaten in staat gesteld worden om het examen op
eigen kracht af te leggen, dus zonder hulp en overleg met de
examinatoren of andere kandidaten.
Opdrachten uitvoeren zoals bedoeld
Om examenopdrachten uit te laten voeren zoals bedoeld,
beoordeelden we:

1.

in hoeverre examinatoren de opdrachten laten uitvoeren

zoals bedoeld en dus geen onderdelen toevoegen, weglaten,
vervangen of aanpassen; en
2.

in hoeverre alleen het voorgeschreven materiaal,

gereedschap en/of hulpmiddelen worden gebruikt.
Uit de observaties blijkt dat gemiddeld genomen bij 8 van 87
(9%) van de onderzochte examens de opdrachten niet worden
uitgevoerd volgens de richtlijnen. In die gevallen worden
bijvoorbeeld opdrachten weggelaten en daar juist wel of juist
geen punten voor toegekend. Ook wordt soms verkeerd materiaal
of gereedschap gebruikt (andere planten dan voorgeschreven) of
ontbreekt materiaal (een kassa of rekenmachine waardoor
kandidaten moesten hoofdrekenen).
Bij het vak Zorg en welzijn bleek uit de observaties dat alle
examinatoren de kandidaten in de gelegenheid stelden om de
opdrachten zoals voorgeschreven uit te voeren. Bij Handel en
verkoop lukte dat niet in 13 procent van de examens en bij
Landbouw breed ging dat in 14 procent van de examens mis.
Onderdelen toevoegen, weglaten, vervangen of aanpassen
We hebben examinatoren gevraagd hoe vaak zij onderdelen
toevoegen, weglaten, vervangen of aanpassen. Gemiddeld
genomen geeft 7 procent (6 van 85) van de examinatoren aan
één of twee keer per examen af te wijken door onderdelen toe te
voegen, weg te laten, te vervangen of aan te passen. 93 procent
van de examinatoren geeft aan nooit af te wijken. In 2008 zei 64
procent en in 2013 75 procent van de examinatoren nooit
onderdelen toe te voegen, weg te laten, te vervangen of aan te
passen.
Tabel 7. Toevoegen, weglaten, vervangen of aanpassen in percentages
volgens examinatoren

vijf of meer keer
drie of vier keer
een of twee keer
geen enkele keer
Ontbrekend
*

2008
0%
1%
35%
64%
-

2013
1%
1%
23%
75%
-

2016
0%
0%
7%
93%
2

) Noot: Bij scholen die onder de categorie Ontbrekend vallen, was de situatie onvoldoende duidelijk voor
beoordeling

Tabel 8. Toevoegen, weglaten, vervangen of aanpassen in percentages
zoals geobserveerd per vak

Landbouw
Niet of nooit (vijf of meer
regelafwijkingen)
Af en toe (drie of vier
regelafwijkingen)
Regelmatig (een of twee
regelafwijkingen)
Vaak tot zeer vaak (geen
enkele regelafwijking)
Totaal
Zorg en Welzijn
Niet of nooit (vijf of meer
regelafwijkingen)
Af en toe (drie of vier
regelafwijkingen)
Regelmatig (een of twee
regelafwijkingen)
Vaak tot zeer vaak (geen
enkele regelafwijking)
Totaal
Handel en Verkoop
Niet of nooit (vijf of meer
regelafwijkingen)
Af en toe (drie of vier
regelafwijkingen)
Regelmatig (een of twee
regelafwijkingen)
Vaak tot zeer vaak (geen
enkele regelafwijking)
Totaal

Uitvoering
volgens
richtlijnen

Gebruik
voorgeschreven
materialen etc.

0%

3%

3%

0%

10%

3%

86%

93%

N=29
0%

0%

0%

0%

0%

0%

100%

100%

N=27
0%

0%

3%

0%

10%

7%

87%

94%

N=31

Ook uit de observaties blijkt dat in 91 procent (79 van 87) van de
examens geen onderdelen worden toegevoegd, weggelaten,
vervangen of aangepast. In 2008 was dat 47 procent en in 2013
64 procent.
Tabel 9. Toevoegen, weglaten, vervangen of aanpassen in percentages volgens
examinatoren per vak 2016

vijf of meer
keer
drie of vier
keer
één of twee
keer
geen
enkele keer
Ontbrekend

Handel en
verkoop
0

Zorg en
Welzijn
0

Landbouw

0

0

0

3%
(1 van 30)
97%
(29 van 30)
N=1

12%
(3 van 26)
88%
(23 van 26)
N=1

7%
(2 van 29)
93%
(27 van 29)
N=0

0

Het is opvallend dat 12 procent van de examinatoren van het
vak Zorg en welzijn aangeeft één of twee keer per examen de

opdrachten net iets anders te laten uitvoeren dan bedoeld in de
richtlijnen. Uit observaties blijken echter geen afwijkingen. De
onderzoekers hebben een deel van het examen geobserveerd.
Bij het vak Handel en verkoop valt op dat slechts één
examinator aangeeft één à twee keer af te wijken van de
richtlijnen over het laten uitvoeren van de opdrachten, terwijl
uit de observaties naar voren kwam dat in 13 procent van de
examens één, twee, drie of vier keer werd afgeweken. Bij het
vak Landbouw is in 14 procent van de examens één of twee
een afwijking geconstateerd tijdens de observaties en worden
onderdelen toegevoegd, weggelaten, vervangen of aangepast.
7 procent van de examinatoren geeft aan per examen één a
twee keer een onderdeel toe te voegen, weg te laten, te
vervangen of aan te passen.
Gebruik voorgeschreven materiaal, gereedschap en/of
hulpmiddelen.
Aan examinatoren is gevraagd in hoeverre zij gebruik maken
van voorgeschreven materiaal, gereedschap en/of
hulpmiddelen, zodat de opdrachten zoals bedoeld uitgevoerd
kunnen worden. 89 procent van de bevraagde examinatoren
geeft aan dat ze alleen voorgeschreven materiaal, gereedschap
en/of hulpmiddelen laten gebruiken bij het examen. In 2008
was dat 72 procent en in 2013 77 procent.
Tabel 10. Afwijken van gebruik voorgeschreven materiaal, gereedschap
en/of hulpmiddelen in percentages volgens examinatoren in 2008, 2013
en 2016

vijf of meer keer
drie of vier keer
één of twee keer
geen enkele keer

2008
0%
0%
28%
72%

2013
0%
0%
23%
77%

2016
0%
0%
11%
89%

Uit de observaties blijkt dat 95 procent van de examinatoren
louter het voorgeschreven materiaal, gereedschap en/of
hulpmiddelen gebruikt. In 2008 was dat 47 procent en in 2013
61 procent.
Tabel 11. Gebruik voorgeschreven materiaal, gereedschap en/of hulpmiddelen
in percentages zoals geobserveerd in 2008, 2013 en 2016

vijf of meer keer
drie of vier keer
één of twee keer
geen enkele keer

2008
0%
3%
50%
47%

2013
0%
6%
33%
61%

2016
1%
0%
3%
95%

Bij het vak Zorg en welzijn breed kwam uit de observaties naar
voren dat alle onderzochte examens voldeden aan de
richtlijnen omtrent materiaal, gereedschap en/of hulpmiddelen.
93 procent van de examinatoren Zorg en welzijn breed geeft
desgevraagd aan exact te voldoen aan de richtlijnen omtrent
gereedschap, materiaal en/of hulpmiddelen. Uit observaties
van de Inspectie bij Handel en verkoop blijkt dat 94 procent
van de examinatoren zich aan de richtlijnen omtrent
gereedschap, materiaal en/of hulpmiddelen houdt en bij
Landbouw breed 93 procent. 77 procent van de examinatoren
Handel en verkoop en 90 procent van de examinatoren bij
Landbouw breed 90 procent zegt deze richtlijnen volledig na te
leven.
Tabel 12. Gebruik voorgeschreven materiaal, gereedschap en/of
hulpmiddelen in percentages volgens examinatoren per vak

vijf of meer
keer
drie of vier
keer
een of twee
keer
geen enkele
keer

Handel en
verkoop
0%

Zorg en
welzijn
0%

Landbouw

0%

0%

0%

14%

7%

10%

86%

93%

90%

0%

Tabel 13. Gebruik voorgeschreven materiaal, gereedschap en/of hulpmiddelen
in percentages zoals geobserveerd per vak

vijf of meer keer
drie of vier keer
een of twee keer
geen enkele
keer

Handel en
verkoop
0%

Zorg en
welzijn
0%

Landbouw

0%
7%
94%

0%
0%
100%

0%
3%
93%

0%

Tabel 14. Hulp van examinatoren aan kandidaten tijdens examen in
percentages zoals geobserveerd

2008

2013

2016

vijf of meer keer

7%

10%

0%

drie of vier keer

20%

15%

2%

een of twee keer

54%

52%

12%

geen enkele keer

20%

23%

86%

Zelfstandig en zonder hulp afleggen examen
Het examen dient zelfstandig en zonder hulp te worden afgelegd. We
beoordeelden:
1.

in hoeverre kandidaten het examen op eigen kracht en zonder

hulp van de examinator maken;

2.

in hoeverre kandidaten het examen zelfstandig en zonder hulp

van andere kandidaten maken.
Uit de observaties blijkt dat gemiddeld genomen 86 procent van de
examens volledig op eigen kracht en zonder hulp wordt afgelegd.
Afwijkingen daarvan waren bijvoorbeeld: verstrekken van
goedbedoelde maar niet toegestane adviezen, een opdracht zo
organiseren en klaarzetten dat deze niet fout kon gaan, kiezen voor
een opstelling bij een verkoopgesprek waarbij kandidaten niet anders
konden dan met elkaar meeluisteren, meer toelichting op de
opdrachten geven dan toegestaan, bepaalde gedeelten uit opdrachten
voorlezen en de nadruk leggen op voorwaarden die gesteld worden
aan het uitvoeren van de opdracht. Ten slotte waren er ook gevallen
waarin de examinator zelf onderdelen van de opdracht uitvoerde.
Bij Zorg en welzijn breed bleek uit de observaties dat alle kandidaten
het examen op eigen kracht, zelfstandig en zonder hulp van anderen
aflegden. Bij Landbouw breed was dat bij 83 procent en bij Handel en
verkoop in 77 procent van de examens het geval.
Examen zelfstandig afleggen zonder hulp examinator
Gemiddeld genomen over de drie onderzochte vakken wordt 86
procent van de examens afgelegd op eigen kracht zonder hulp van
de examinator, zo blijkt uit de observaties. Uit observaties in 2008
en 2013 bleek dat respectievelijk 20 procent en 23 procent van de
examinatoren geen enkele hulp gaven aan de kandidaten tijdens het
examen. Van het totaal aantal ondervraagde examinatoren geeft 87
procent aan dat de kandidaten het examen geheel op eigen kracht
afleggen en geen hulp krijgen van de examinator. In 2008 was dat
29 procent en in 2013 was dat 38 procent.
Tabel 15. Hulp van examinatoren aan kandidaten tijdens examen in
percentages volgens examinatoren

2008

2013

2016

vijf of meer keer

0%

1%

1%

drie of vier keer

6%

5%

1%

een of twee keer

63%

56%

8%

geen enkele keer

29%

38%

89%

Uit de observaties bij de examens Zorg en welzijn breed blijkt
dat alle geobserveerde kandidaten het examen afleggen op
eigen kracht en zonder hulp van de examinatoren. 93 procent
van de examinatoren geeft aan dat zij geen enkele keer hulp

bieden tijdens het examen. Bij het vak Handel en verkoop
zagen we in 77 procent en bij Landbouw breed in 82 procent
van de onderzochte examens dat kandidaten het examen op
eigen kracht zonder hulp van examinatoren aflegden. 83
procent van de examinatoren Handel en verkoop geeft aan geen
hulp te bieden aan examenkandidaten tijdens het examen. Van
de examinatoren van het vak Landbouw breed antwoordt 93
procent dat zij kandidaten niet helpen gedurende het examen.
Examen op eigen kracht zonder hulp andere kandidaten
Situaties waarin kandidaten elkaar konden helpen (bijvoorbeeld
overleg tussen kandidaten, als dit niet was toegestaan) zijn we
bijna niet tegengekomen. Dat was slecht het geval bij één van
de onderzochte examens. In 2008 werd 63 procent van de
examens volgens deze richtlijn uitgevoerd. In 2013 was dat in
72 procent van de gevallen.
Tabel 16. Hulp van andere kandidaten tijdens examen in percentages
zoals geobserveerd

vijf of meer keer
drie of vier keer
een of twee keer
geen enkele keer

2008

2013

2016

1%
7%
30%
63%

1%
5%
23%
72%

0%
1%
0%
99%

Volgens de examinatoren komt het in het geheel niet voor dat
kandidaten hulp krijgen van andere kandidaten (bijvoorbeeld
kunnen overleggen, samenwerken of af kunnen kijken). In
2008 gaf 82% van de examinatoren aan dat kandidaten
zelfstandig, zonder hulp van andere kandidaten het examen
aflegden. Dat was in 2013 volgens examinatoren in 80% van
de examens het geval.
Tabel 17. Hulp van andere kandidaten tijdens examen in percentages
volgens examinatoren

2008

2013

2016

vijf of meer keer

0%

0%

0%

drie of vier keer

0%

1%

0%

een of twee keer

18%

18%

0%

geen enkele keer

82%

81%

100%

Bij Landbouw breed observeerden we één examen waar
kandidaten elkaar (onbewust) hielpen. Dat lag aan de door de
examinator gecreëerde examenopstelling en viel de kandidaten
niet te verwijten. Bij Zorg en welzijn breed en bij Handel en

verkoop hebben we geen onderlinge hulp geconstateerd. Alle
ondervraagde examinatoren gaven aan dat hulp van de ene aan
de andere kandidaat niet voorkomt.

4.3 Beoordelen
Om een oordeel te geven over de beoordeling van het examen
door examinatoren hebben we onderzocht in hoeverre de
voorgeschreven beoordelingsaspecten gehanteerd worden en of
de voorgeschreven norm op correcte wijze wordt toegepast.
Volgens de norm beoordelen
In het correctievoorschrift van het cspe staan de regels voor de
beoordeling, algemene regels, eventuele vakspecifieke regels,
het beoordelingsmodel en de berekeningswijze weergegeven.
Het beoordelingsmodel bestaat uit een beoordelingsschema en
een toelichting daarop. Het beoordelingsschema bevat de
normen voor de aspecten waaraan een kandidaat dient te
voldoen.
We hebben beoordeeld in hoeverre de richtlijnen voor de
beoordeling worden gehanteerd door te kijken of examinatoren:
1. alle beoordelingsaspecten hanteren (geen weglatingen);
2. de beoordelingsaspecten gebruiken die op het
correctievoorschrift aangegeven zijn (geen eigen of andere
aspecten);
3. oordelen volgens de norm (niet strenger);
4. oordelen volgens de norm (niet soepeler).
In 98 procent van de examens beoordelen examinatoren
volgens de norm. Bij het vak Zorg en welzijn vonden we geen
onregelmatigheden en hielden alle examinatoren zich aan de
richtlijnen. Bij één examen Landbouw breed kwam uit de
observatie naar voren dat de richtlijnen ‘beoordelen volgens de
norm’ niet werden nageleefd. Dat was ook het geval bij een
school waar het examen Handel en verkoop afgenomen werd.
Weglaten beoordelingsaspecten
Bij slechts één examen zagen we dat bepaalde aspecten niet
beoordeeld werden. Dat kwam omdat deze aspecten niet naar voren
kwamen tijdens een verkoopgesprek. In 2008 bleek uit de observaties
dat in 54 procent van de examens geen beoordelingsaspecten werden

weggelaten en in 2013 ging dat op voor 52 procent van de
geobserveerde examens.
Tabel 18. Examinatoren letten op minder beoordelingsaspecten in percentages
zoals geobserveerd

vijf of meer keer
drie of vier keer
een of twee keer
geen enkele keer

2008

2013

2016

1%
10%
35%
54%

1%
16%
30%
52%

0%
0%
1%
99%

Examinatoren op vier scholen gaven aan dat zij een enkele keer (één
à twee keer per examen) op minder beoordelingsaspecten letten dan
voorgeschreven. In 2008 trad dit volgens de examinatoren bij 72
procent van de examens op en in 2013 bij 76 procent. In 2016 was
dit 95 procent.
Tabel 19. Examinatoren letten op minder beoordelingsaspecten in percentages
volgens examinatoren

vijf of meer keer
drie of vier keer
een of twee keer
geen enkele keer

2008

2013

2016

1%
3%
24%
72%

0%
1%
23%
76%

0%
0%
5%
95%

Geen eigen of andere aspecten
In 2016 bleek op één geval na, uit de observaties dat er geen
andere beoordelingsaspecten werden gebruikt dan
voorgeschreven. Dat was in 2008 in 58 procent en in 2013 in
72 procent van de examens nog het geval.
Tabel 20. In hoeverre examinatoren op andere beoordelingsaspecten
letten in percentages zoals geobserveerd

vijf of meer keer
drie of vier keer
een of twee keer
geen enkele keer

2008

2013

2016

0%
2%
40%
58%

0%
2%
25%
72%

0%
0%
1%
99%

95 procent van de examinatoren geeft aan geen enkele keer
andere beoordelingsaspecten mee te nemen bij de beoordeling.
In 2008 gaven examinatoren in 52 procent van de gevallen aan
geen andere beoordelingsaspecten mee te nemen in de
beoordeling. In 2013 gold dat voor 75 procent.
Tabel 21. In hoeverre examinatoren op andere beoordelingsaspecten letten in
percentages volgens examinatoren

vijf of meer keer

2008

2013

2016

2%

1%

0%

drie of vier keer
een of twee keer
geen enkele keer

10%
36%
52%

0%
24%
75%

0%
3%
97%

Examinatoren Zorg en welzijn en Landbouw breed geven aan
nooit andere beoordelingsaspecten te hanteren. 10 procent van
de examinatoren bij Handel en verkoop geeft aan dit per examen
één à twee keer te doen.
Streng beoordelen
Bij slechts één van de observaties werd strenger beoordeeld dan
voorgeschreven. Geen van de examinatoren geeft aan te streng
te beoordelen. Uit observaties uitgevoerd in 2008 bleek dat 73
procent van de examinatoren even streng als voorgeschreven
beoordeelde en in 2013 gold dat voor 83 procent van de
geobserveerde examens. 78 van 83 ondervraagde examinatoren
geeft in 2016 aan dat zij niet strenger beoordelen dan
voorgeschreven. Als zij dat doen, komt dat door twijfel of de
kandidaat het juist heeft gedaan (nadeel van de twijfel) of omdat
de beoordelingsvoorschriften volgens examinatoren op meerdere
manieren te interpreteren zijn. 65 procent van de examinatoren
was in 2008 van mening dat er streng genoeg werd beoordeeld,
maar niet te streng. In 2013 was dat 91 procent.
Tabel 22. In hoeverre examinatoren strenger beoordelen dan
voorgeschreven in percentages zoals geobserveerd

vijf of meer keer
drie of vier keer
een of twee keer
geen enkele keer

2008

2013

2016

0%
1%
26%
73%

0%
0%
17%
83%

0%
0%
1%
99%

Tabel 23. In hoeverre examinatoren strenger beoordelen dan
voorgeschreven in percentages volgens examinatoren

vijf of meer keer
drie of vier keer
een of twee keer
geen enkele keer

2008

2013

2016

0%
2%
33%
65%

0%
1%
8%
91%

0%
1%
5%
94%

Soepel beoordelen
98 procent van de geobserveerde examens werd soepel genoeg,
maar niet te soepel beoordeeld. Bij in totaal twee examens
constateerde de Inspectie dat er te soepel werd beoordeeld. Het
betrof een examen Landbouw en een examen Handel en verkoop.
94 procent (78 van 83) van de examinatoren geeft aan nooit te
soepel te beoordelen bij het examen. Het percentage is bepaald

op basis van 83 bruikbare antwoorden. Uit vier antwoorden kon
geen oordeel opgemaakt worden.
Redenen om te soepel te beoordelen zijn: examinatoren gunnen
de kandidaten het voordeel van de twijfel, willen inzet of goede
bedoelingen belonen, houden rekening met persoonlijke
omstandigheden, willen de toekomstkansen van een kandidaat
niet bederven. Examinatoren beoordelen soms ook te soepel
omdat bepaalde vaardigheden te weinig of anders naar voren zijn
gekomen in de lessen, omdat de examinator niet in staat is op
alle kandidaten tegelijkertijd te letten of omdat de examinator
meent dat de kandidaat gebaat is bij succeservaringen.
Tabel 24. In hoeverre examinatoren soepeler beoordelen dan voorgeschreven
in percentages zoals geobserveerd

2008

2013

2016

vijf of meer keer

1%

4%

0%

drie of vier keer

21%

12%

0%

een of twee keer

54%

52%

1%

geen enkele keer

23%

32%

99%

In 2008 bleek uit observaties dat in 23 procent van de examens
niet te soepel werd beoordeeld. Dat percentage steeg in 2013
naar 32 procent en is dus 98 procent in 2016. Als we kijken
naar de wijze waarop examinatoren dit ervaren, laat Tabel 25
zien dat het in 2008 gaat om 46 procent van de examens. In
2008 hadden de examinatoren dus het gevoel dat in 46 procent
van de examens niet te soepel werd beoordeeld. In 2013 was
dat volgens examinatoren in 51 procent van de examens. En in
2016 ligt dat dus op 94 procent.
Tabel 25. In hoeverre examinatoren soepeler beoordelen dan voorgeschreven
in percentages volgens examinatoren

vijf of meer keer
drie of vier keer
een of twee keer
geen enkele keer

4.4

2008

2013

2016

0%
2%
52%
46%

0%
2%
47%
51%

1%
0%
5%
94%

Ervaren knelpunten

In het onderzoek hebben we bekeken in hoeverre scholen de
richtlijnen en regels van het cspe hebben gehanteerd. In de
interviews hebben we ook op kwalitatieve wijze onderzocht
welke knelpunten scholen ervaren bij het examen. Dat deden
we om de kwantitatieve resultaten beter te kunnen duiden en

om ruimte te bieden aan scholen om feedback te geven op het
cspe. Overigens wordt het examen ieder jaar geëvalueerd door
de Stichting Platforms VMBO en gebruikt het College voor
Toetsen en Examens de uitkomsten om de normering van het
examen vast te stellen.
Veel examinatoren zijn positief over het examen. Het gaat dan
om zowel de inhoud als de uitvoerbaarheid. Ook vinden veel
scholen het zinvol dat de Inspectie de afname van het cspe
onderzoekt, maar geven examinatoren ook aan dat het
Inspectiebezoek bij hen wat extra spanning meebrengt. Voor
veel kandidaten in het vmbo-b leidt het praktisch examen
sowieso tot veel stress.
Een deel van de terugkoppeling die scholen geven over het
examen, gaat over de inhoud. Het gaat dan hoeveel aandacht
er is voor bepaalde aspecten van het vak. De vraagstelling bij
enkele onderdelen wordt ervaren als te theoretisch en te talig.
Dat zeggen examinatoren ook over de minitoetsen. Bij
sommige onderdelen heeft het examen veel tekst. Met name
vmbo-b leerlingen hebben moeite met begrijpend lezen. Een
oordeel van de Inspectie over de inhoud van het examen ligt
buiten de vraagstelling van dit onderzoek en is hier niet aan de
orde. De enquête van de Stichting Platforms VMBO die zij na
iedere cspe uitzetten, geeft wel mogelijkheden om inhoudelijke
knelpunten te benoemen.
Veel examinatoren laten weten dat het veel tijd kost om het
examen te organiseren. Een enkeling voegt daaraan toe dat
examens ook duur zijn, bijvoorbeeld bij hoge kosten voor
materiaal. Ook zijn er examinatoren die aangeven dat het
onwenselijk is dat de herkansing, althans de herkansing van de
praktische opdrachten, identiek is aan het examen dat
kandidaten in eerste instantie afleggen.

4.5 Resultaten voortgezet speciaal onderwijs
Ook scholen voor voortgezet speciaal onderwijs (vso) kiezen
ervoor om leerlingen het cspe af te laten leggen. Twee vsoscholen hebben een examenlicentie. Leerlingen van de andere
vso-scholen leggen als extraneus-kandidaten het examen van
een reguliere vo-school af. Sommige scholen krijgen
toestemming van de vo-school om het examen of delen van het

examen onder hun verantwoordelijkheid op de eigen vso-school
af te nemen. Met name op de vso-scholen die een symbiose3
overeenkomst hebben met de reguliere vo-school, waarin de
scholen regelen dat de leerlingen het vak volgen op de
reguliere school, leggen de leerlingen ook het examen af op de
reguliere school.
In 2016 zijn naast de 87 afdelingen in het regulier voortgezet
onderwijs eveneens 6 cspe’s onderzocht die afgelegd zijn door
kandidaten uit het (v)so. Het gaat om een beperkt en klein
aantal onderzochte scholen met als doel enig inzicht te krijgen
in het verloop van het examen bij deze doelgroep. De beperkte
omvang van het aantal onderzochte scholen heeft gevolgen
voor de representativiteit. We kiezen ervoor om de bevindingen
weer te geven, maar we trekken geen verstrekkende conclusies
op basis van dit geringe aantal onderzochte examens.
Niettemin komen de uitkomsten redelijk overeen met de
uitkomsten in het regulier voortgezet onderwijs. Als Inspectie
stellen wij vast dat 83 procent van de onderzochte (v)soscholen (vrijwel) volledig de regels en richtlijnen naleeft. In het
voortgezet onderwijs is het percentage 85 procent. De school
die niet wist te voldoen aan de vereisten en de school die niet
volledig wist te voldoen kregen herstelopdrachten.
Bij vijf van zes onderzochte cspe’s voor (v)so-kandidaten werd
gewerkt met door de school opgestelde procedures voor een
goed verloop van het examen. Als een school procedures had
opgesteld, werden deze nageleefd.
Bij alle onderzochte cspe’s die afgelegd zijn voor (v)sokandidaten, stelden de examinatoren de kandidaten in staat
om de opdrachten uit te voeren zoals voorgeschreven. Bij één
school namen we onregelmatigheden waar bij twee van de
gestelde kernvoorwaarden. De kandidaten werden niet in staat
gesteld om het examen op eigen kracht af te leggen
(kernvoorwaarde 2.2) en de kandidaten werden niet volgens de
norm beoordeeld (kernvoorwaarde 3.1). Tevens zagen de
examinatoren bij deze school niet toe op randvoorwaarde 2.3.
Zij hielden zich niet aan de voorschriften voor het hanteren van

3 Symbiose houdt in dat een leerling die ingeschreven staat op het (voortgezet) speciaal onderwijs gedeeltelijk onderwijs
kan volgen in het basisonderwijs, het speciaal basisonderwijs, het voortgezet onderwijs of in een instelling voor educatie
en beroepsonderwijs. Scholen sluiten hiervoor onderling een symbioseovereenkomst.

de toegestane tijd en de richttijd van de opdrachten. Er was
nog een school die niet aan deze randvoorwaarde voldeed.
Bij alle onderzochte examens gemaakt door (v)so-leerlingen
was zowel een eerste als een tweede examinator met gelijke
zeggenschap aangewezen. Beide examinatoren beoordeelden
de kandidaten in onderling overleg.
De scholen met onregelmatigheden in het examen kregen een
herstelopdracht.

5 Duiding en verklaring resultaten

Dit hoofdstuk geeft duiding aan de resultaten en bevindingen.
We proberen ook te verklaren waarom nog niet alle scholen
voldoen aan vereisten uit de regels en richtlijnen.

5.1 Duiding resultaten
In alle drie de onderzoeken naar de kwaliteit van het cspe (in
2008, 2013 en 2016), is veel aandacht besteed aan de kwaliteit
en scholing van de onderzoekers en de interne
beoordelaarsbetrouwbaarheid. De onderzoekers in voorgaande
jaren en in 2016 hebben dezelfde scholing en instructie gehad.
Wel is het onderzoek in 2016 voor een deel anders dan de
eerdere onderzoeken. In 2016 voerde de Inspectie het
onderzoek in eigen beheer uit en kregen onderzochte scholen
een oordeel van de Inspectie en eventueel de opdracht om
onregelmatigheden te herstellen. Voor het eerst doet de
Inspectie dus uitspraken over een percentage onderzochte
scholen dat voldoet, vrijwel volledig voldoet of niet voldoet aan
vereisten uit de regels en richtlijnen. Het bezoek aan het
examen was dit jaar daarmee tweeledig: zowel een onderzoek
als uitoefening van toezicht op naleving.
Om de resultaten van het onderzoek te duiden, dient rekening
gehouden te worden met de rol die het toezicht heeft gespeeld
bij het onderzoek en de resultaten. De toezichthoudende rol kan
immers verstrekkende maatregelen voor scholen tot gevolg
hebben. Uitkomsten van het onderzoek in eerdere jaren hadden
voor scholen op de korte termijn een meer vrijblijvend karakter.
Het valt niet uit te sluiten dat de consequenties van het
Inspectietoezicht heeft geleid tot strategisch gedrag van
examinatoren tijdens de interviews. Bij veel voorwaarden en
aandachtspunten geven zij aan dat de school zich beter aan de
regels en richtlijnen houdt en minder vaak afwijkt. De
antwoorden komen een stuk gunstiger uit dan bij vorige
onderzoeken. Een overeenkomstige forse verbetering zien we
echter ook terug in de uitkomsten uit de observaties die de
Inspectie deed. Uit de observaties komen aanzienlijk minder
regelafwijkingen naar voren dan in de jaren ervoor. Dat duidt

erop dat examinatoren niet alleen zeggen dat het beter gaat,
maar dat (al dan niet dankzij de aanwezigheid van de
toezichthouder) de afnamepraktijk is verbeterd.
Doordat vakken in de loop van de tijd veranderen of
verdwijnen, was het niet mogelijk om in 2016 exact dezelfde
vakken te onderzoeken als bij de eerdere metingen. De
steekproef heeft grote overeenkomsten als het gaat om de
gekozen onderwijsafdeling (vmbo-b), maar er is verschil in de
onderzochte vakken bij de afgelopen metingen. Daarbij zijn de
vakken soms inhoudelijk veranderd en is een vak opgeheven,
waardoor er in 2016 een niet eerder onderzocht vak voor
onderzoek is geselecteerd.
De steekproef is in 2016 opgezet op dezelfde manier als in
voorgaande jaren. Van de vmbo-afdelingen die in 2016 zijn
bezocht, is meer dan de helft (61%) ook in 2013 bezocht. De
overlap met de scholen uit 2013 heeft te maken met het
beperkt aantal scholen dat een bepaald cspe afneemt. Mogelijk
heeft dat ertoe geleid dat scholen die in beide steekproeven
zaten, hebben geleerd van het eerdere onderzoek en hun
afnamepraktijk daardoor zijn gaan verbeteren. Wellicht is dat
een verklaring voor de (positieve) verschillen in het navolgen
van de richtlijnen.

5.2 Verklaring verbetering resultaten
De resultaten zijn in het algemeen beter dan die uit voorgaande
onderzoeken. Dat blijkt uit zowel de observaties als de
interviews die ter verificatie zijn gebruikt. Een verklaring voor
de verbeterde resultaten kan zijn dat de sector zich verder
geprofessionaliseerd heeft. Het onderwijsveld heeft gehoor
gegeven aan onze oproep na het onderzoek CSPE 2013. Het
veld heeft bijgedragen aan professionalisering door intensievere
communicatie over een goed verloop van het cspe, de
oprichting en activiteiten van PLEXS, de jaarlijkse specifieke
voorbereiding en evaluatiemomenten van het
landbouwonderwijs, de start van de Leergang
Schoolexaminering vmbo en door formatprotocollen cspe te
actualiseren en bekendheid te geven. Examinatoren geven aan
dat de richtlijnen en de begeleidende informatie duidelijker is
geworden in de loop van de jaren.

Het is daarnaast zeer denkbaar dat het extern en van tevoren
aangekondigd toezicht – waarbij de Inspectie oordeelt over de
school – leidde tot een nog zorgvuldiger aanpak van het
examen. Uit contacten met de onderwijspartijen blijkt dat zij
het effect van het toezicht onderschrijven.

5.3 Verklaring optreden onregelmatigheden
De cspe’s die zijn onderzocht, zijn naar het oordeel van de
Inspectie zodanig goed geconstrueerd dat ze goed uit te voeren
en te organiseren zijn. Iedere professioneel werkende school
moet in staat zijn om het examen af te nemen volgens de
voorgeschreven regels en richtlijnen. Als Inspectie hebben we
verklaringen gezocht voor de onregelmatigheden die toch bij
het examen zijn geconstateerd. De verklaringen vinden we
vooral in (aspecten van) de organisatie, facilitering en borging
van het examen. Veel, maar nog niet alle scholen maken en
borgen het proces voor een goed verloop van het cspe. Uit het
onderzoek blijkt dat wanneer scholen geen duidelijke geborgde
afspraken maken, dat (geregeld) leidt tot onvoldoende
facilitering en een onprofessionele benadering van het examen.
Scholen doen er verstandig aan om afspraken te maken over
wat de schoolleiding verwacht van een professionele
examinator. Of wat een examinator van de schoolleiding mag
verwachten, bijvoorbeeld als het gaat over de beschikbare tijd
en faciliteiten voor het examen. Hieronder zetten we uiteen dat
het voldoende borgen van het examenproces, examinatoren
ruim genoeg faciliteren en een professionele houding ertoe
leiden dat de regels en richtlijnen worden nageleefd. We laten
ook zien dat daar waar dat niet gebeurde, niet voldaan werd
aan vereisten uit de regels en richtlijnen..
Schoolafspraken en borging
Veel scholen, maar nog niet allemaal, kiezen ervoor om
afspraken te maken voor een goed verloop van het cspe op hun
school. De VO-raad biedt op haar website een
standaardprotocol voor een goed verloop van het cspe volgens
de geldende regels en richtlijnen. Scholen kunnen dat protocol
toesnijden op hun specifieke situatie. Steeds meer scholen
maken bijvoorbeeld aanvullende afspraken over geheimhouding
en hoe om te gaan met de regels en richtlijnen. Het CvTE

adviseert bijvoorbeeld om alle examinatoren op school het cspe
van tevoren te laten maken.
Duidelijke afspraken zijn een belangrijke randvoorwaarde voor
een kwalitatief goede afname van het examen. Toch kwamen
we ook scholen tegen met duidelijke protocollen en afspraken,
waar in de praktijk maar weinig van terechtkwam. Afspraken
alleen zijn niet genoeg, scholen dienen ook te zorgen naleving
daarvan. We hebben gemerkt dat scholen niet altijd controleren
in hoeverre examinatoren zich professioneel opstellen en de
afspraken naleven.
Tijd en facilitering
In 2016 bleek opnieuw dat het veel tijd kost om een praktisch
examen te organiseren en af te nemen. Het (ervaren) gebrek
aan tijd en ruimte leidt er volgens sommige examinatoren soms
toe, dat het examen niet volgens de regels en richtlijnen wordt
afgenomen. Hoewel sterk aanbevolen, lukt het examinatoren
dan bijvoorbeeld niet om het examen zelf vooraf te maken. Of
soms lukte het examinatoren bijvoorbeeld niet om alle
kandidaten die het examen aflegden te beoordelen, doordat te
veel kandidaten tegelijkertijd examen deden.
Professionele rol examinator
Kandidaten mogen een professionele houding van hun
examinator verwachten. Een onderdeel van de professionaliteit
van leraren in het vmbo is dat zij de rol van examinator kunnen
aannemen. Tijdens een examen wordt de leraar veelal de
examinator en de leerling wordt kandidaat. Dat vraagt een
andere opstelling van de examinator. De examinator
organiseert het examen dusdanig dat de kandidaat in staat is
om de opdrachten op eigen kracht af te leggen volgens de
voorgeschreven regels en richtlijnen.
Toch bleek ook in 2016 dat niet alle examinatoren in staat zijn
om de vereiste professionele houding aan te nemen, wat ertoe
kan leiden dat:
-

de opdrachten niet op de voorgeschreven manier afgelegd
worden;

-

kandidaten de opdrachten niet op eigen kracht afleggen;

-

er niet beoordeeld wordt volgens de norm.

Dat heeft uiteenlopende oorzaken, zoals:

-

rekening houden met de achtergrond van de leerling ten
koste van de objectieve benadering van de kandidaat;

-

kandidaten het voordeel van de twijfel gunnen omdat de
examenstof niet voldoende behandeld is in de lessen. De
stof was bijvoorbeeld anders, niet of te minutieus
behandeld;

-

kandidaten het voordeel van de twijfel gunnen omdat de
examinator van mening is dat de leerlingen onder hun
kunnen presteren tijdens het examen;

-

beoordelen van inzet en motivatie, in plaats van kennis en
kunde;

-

slechte voorbereiding van examinatoren, waaronder het
slecht lezen van de examendocumenten;

-

onvoldoende organisatie waardoor te veel kandidaten
tegelijkertijd examen doen om ze accuraat te beoordelen.

6 Conclusie en aanbevelingen

In dit hoofdstuk trekken we conclusies die voortvloeien uit het
onderzoek. Ook doen we aanbevelingen om de kwaliteit van de
afname van het cspe verder te verhogen. In dit hoofdstuk
beschrijven we ook wat de Inspectie de komende tijd
onderneemt om te zorgen dat scholen zich beter aan de
examenregels en -richtlijnen gaan houden.

6.1 Conclusie
De Inspectie heeft scholen gewaardeerd, gestimuleerd en
beoordeeld. Het toezicht heeft ook geleid tot opdrachten aan
een aantal schoolbesturen om onregelmatigheden vaak nog
binnen de examenperiode te herstellen en op die manier recht
te doen aan examenkandidaten.
85 procent van de scholen voldoet (vrijwel) volledig aan de
vereisten uit de regels en richtlijnen van het cspe. 80 procent
voldoet volledig. Deze scholen benaderen het cspe uiterst
serieus en zorgvuldig en hebben ook de randvoorwaarden in
zijn geheel op orde. 5 procent van de scholen kan nog net iets
verbeteren als zij voldoen aan een onvoldoende beoordeelde
randvoorwaarde. In het algemeen is binnen de onderzochte
voorwaarden en aandachtspunten veel en forse winst geboekt
ten opzichte van voorgaande onderzoeken. Dat blijkt zowel uit
de resultaten van de vragen aan de examinatoren als uit de
uitkomsten van de observatoren. Ten slotte leeft ook bij de vsoscholen een belangrijk deel (vrijwel) volledig de regels en
richtlijnen na, namelijk vijf van zes scholen (83%).
Tegelijkertijd voldoet 15 procent van de onderzochte scholen
niet aan de vereisten uit de regels en richtlijnen. De Inspectie
vindt dat maatschappelijk gezien onacceptabel. De onderzoeken
door de toezichthouder zijn nota bene van tevoren
aangekondigd. Scholen wisten dat ze de Inspectie konden
verwachten, maar slaagden er niet in om te voldoen aan de
wettelijke vereisten. De Inspectie roept schoolbesturen op om
het examenproces beter te borgen en na te gaan of regels,
richtlijnen en schoolafspraken gehanteerd worden en ziet
daarop toe.

Verantwoordelijkheid schoolbesturen en examinatoren
Zowel het schoolbestuur als de examinatoren en andere
betrokkenen hebben een belangrijke verantwoordelijkheid voor
een kwalitatief goed afgenomen cspe. Voldoende borging van
het examenproces, facilitering, naleven van afspraken en
toezien dat dit gebeurt, vraagt een professionele opstelling van
de betrokkenen.
Borging examenprocessen
De Inspectie is van mening dat de schoolbesturen waarvan
scholen niet voldoen aan de regels en richtlijnen, dienen te
zorgen voor adequate afspraken omtrent het cspe en dat deze
op de juiste manier geborgd zijn. Het alleen opstellen van
afspraken is niet voldoende, het gaat om het hanteren ervan.
Goede afspraken en protocollen maken, naleven en hier op
toezien, is essentieel voor een goed verloop van het examen.
De Inspectie blijft schoolbesturen hierop aanspreken.
Tijd en facilitering
Vast staat dat schoolbesturen hun examinatoren voldoende
moeten faciliteren om het examen voor te bereiden, te
organiseren en te beoordelen. Examinatoren van scholen die
voldeden aan regels en richtlijnen gaven aan dat de organisatie
weliswaar veel tijd kost, maar dat als zij goed gefaciliteerd
worden het zeker te doen is om het cspe volgens de regels en
richtlijnen af te nemen. Ze kunnen bijvoorbeeld vroeg genoeg
beschikken over de verschillende examenzendingen om zich
voor te bereiden. Examinatoren mogen van schoolbesturen
professionele ondersteuning verwachten.
Professionele opstelling
Een professioneel schoolbestuur stelt professionele eisen aan
examinatoren. Van examinatoren mag verwacht worden dat zij
het examen zoals voorgeschreven voorbereiden, afnemen en
beoordelen. Dat vergt een zorgvuldige en serieuze benadering
van het examen waarbij eenduidig samengewerkt wordt.
Examinatoren dienen zich rondom het examen objectief en
betrouwbaar op te stellen en kandidaten in staat te stellen om
te laten zien wat zij kunnen. Daar waar dat niet gebeurt, is het
schoolbestuur aan zet.

6.2 Aanbevelingen

De Inspectie roept schoolbesturen die het cspe niet op orde
hebben op om verder te professionaliseren en beter samen te
werken. De Inspectie blijft aandacht besteden aan het cspe in
contacten met schoolbesturen en tijdens kwaliteitsonderzoeken
op scholen. We gaan af op sterke signalen van
onregelmatigheden bij het centraal examen en treden op.
Examensecretaris aanstellen
De Inspectie beveelt scholen voor het voortgezet speciaal
onderwijs aan die het examen op de eigen school afnemen om
een examensecretaris aan te stellen die het examineren op de
eigen school regelt en de kwaliteit bewaakt. Het is aan te
bevelen om ook deel te nemen aan het landelijke Platform voor
examensecretarissen (PLEXS).
Schriftelijke afspraken die examinatoren ondertekenen
Steeds meer scholen kiezen ervoor om examinatoren te laten
tekenen voor geheimhouding en het hanteren van de regels en
richtlijnen van het cspe. Veel scholen werken met speciaal voor
het cspe opgestelde schoolprotocollen voor een goed verloop
van het examen. Naast geheimhouding en het hanteren van de
regels, kan ook gedacht worden aan afspraken om de gelijke
zeggenschap van examinatoren, de rol van de
examensecretaris, het organiseren van intern toezicht en het
afnemen van herkansingen te borgen. De VO-raad heeft een
standaardprotocol opgesteld, dat scholen als voorbeeld kunnen
gebruiken. De Inspectie is voorstander van het maken van
duidelijke schriftelijke afspraken binnen de school over een
goed verloop van het examen en voor controle op de naleving
ervan.
Verantwoordelijkheid nemen: schoolbesturen en examinatoren
De Inspectie vindt dat het cspe een serieuze en professionele
aanpak vergt. De Inspectie spreekt schoolbesturen aan op hun
verantwoordelijkheid daarin. Het borgen van het examenproces
is daarbij onontbeerlijk.
Scholing
De Stichting Platforms VMBO is in 2016 gestart met de leergang
‘schoolexaminering voor de beroepsgerichte keuzevakken’. De
leergang is gericht op het schoolexamen bij de beroepsvakken,
maar de algemene aanname van onderwijspartijen is dat dit
ook een positieve weerslag heeft op de examinering van het

cspe. Ongeveer een kwart van de examinatoren heeft
deelgenomen aan enige vorm van scholing over examinering.
De Inspectie juicht de professionalisering van examinatoren toe
en hoopt dat het aantal examinatoren dat hiervoor kiest en het
aantal schoolbesturen dat deelname stimuleert, sterk toeneemt
de komende tijd.

6.3 Maatregelen partijen in het Voortgezet Onderwijs
De Inspectie heeft de VO-Raad, de AOC-Raad, de Stichting
Platforms vmbo en het College voor Toetsen en Examens
betrokken bij het onderzoek. Uit gesprekken met deze partijen
blijkt dat zij de uitkomsten, de duiding en de conclusies van het
onderzoek onderschrijven. De Inspectie heeft met deze partijen
afgesproken dat zij met een pakket maatregelen komen om de
afnamepraktijk te verbeteren. De Inspectie blijft aandacht
besteden aan de kwaliteit van de afname van het cspe in
contacten met scholen en schoolbesturen. In 2018 beoordeelt
de inspectie opnieuw in hoeverre scholen de regels en
richtlijnen van het cspe naleven.
Afgesproken maatregelen zijn blijvende aandacht op
verschillende manieren en momenten, maar met een
eenduidige boodschap over het cspe door de diverse partijen.
De partijen spraken onder meer af om de handen ineen te slaan
en voor de afname periode 2017 te komen tot de uitgave: ‘wat
moet en wat kan voor een goed verloop van het cspe’.
Verder staan nog een aantal andere maatregelen op stapel als
speciale trainingen voor beginnende examinatoren, doorgaan
met en het vergroten van het bereik van de Leergang
Examineren, samenwerken met het Platform voor
examensecretarissen (PLEXS), aandacht voor de eisen en regels
omtrent de herkansing en schoolbesturen in staat stellen om
door middel van audits en zelfevaluatie hun
verantwoordelijkheid voor het cspe te laten nemen. De format
examenprotocollen van de AOC-Raad en VO-Raad worden
geactualiseerd en meer toegeschreven op de verschillende
praktische vakken. Veel wordt ook verwacht van de te
ontwikkelen opgavenbank die de mogelijkheid biedt om de
uitvoering door examinatoren te evalueren en te verbeteren.

De Inspectie ziet erop toe dat scholen ook bij het cspe voldoen
aan de deugdelijkheidseisen. Daar waar scholen niet voldoen,
treden we op en geven we scholen de opdracht tot herstel.
Waar mogelijk proberen we aan te sluiten bij het beleid van de
school en daarin stimulerend te zijn om de kwaliteit van het
cspe te bevorderen. De Inspectie blijft het belang van een goed
verloop van het examen benadrukken en spreekt
schoolbesturen hier structureel op aan tijdens
toezichtsactiviteiten. De Inspectie onderzoekt de
examenpraktijk opnieuw in 2018.

BIJLAGE 1. Interviewformulier Examinator
Interviewformulier EXAMINATOR
CSPE afname voortgezet onderwijs 2016
Naam school:
BRIN-/vest.nr.:
Onderzoeksnummer:
Datum(s) onderzoek:
Inspecteur:
Tijdstip afname cspe:

Van:……………………….. Tot:………………………………………

Onderwijssector:

Voortgezet Onderwijs 0

Onderwijssoort:

Vmbo basis

0

Aantal geobserveerde kandidaten:

Voortgezet Speciaal Onderwijs
0
Vmbo kader 0
Vmbo g/l
0
Aantal aangewezen examinatoren:

..…….
………..
Vak/Onderdeel:

DE VOORBEREIDING OP HET CENTRAAL SCHRIFTELIJK en
PRAKTISCH EXAMEN
1. Maakt de school afspraken met u over een goed verloop van het examen en
geheimhouding?
-Ja, mondelinge afspraken
0
-Ja, schriftelijke afspraken, maar die hoef ik niet te ondertekenen 0
-Ja, schriftelijke afspraken, die ik moet ondertekenen
0
-Nee
0
2. In welk document worden de afspraken en procedures over de geheimhouding en de
afname van het CSPE bij u op school beschreven? (Kopie opvragen)
Document:…………………………………………………………………………………………
……
………………………………………………………………………………………………………
…..
3. Bevat dit document afspraken over :
- Geheimhouding
- Rol tweede examinator
- De herkansingsmogelijkheden
- Richtlijnen van het CSPE
- De rol van de examensecretaris

Ja 0
Ja 0
Ja 0
Ja 0
Ja 0

Nee 0
Nee 0
Nee 0
Nee 0
Nee 0

Weet niet 0
Weet niet 0
Weet niet 0
Weet niet 0
Weet niet 0

(Ter triangulatie vraag je dit aan examensecretaris/schoolleiding, de examinator èn controleer je dit in het
examenprotocol/document. Je oordeel leg je vast op het examenobservatieformulier bij indicator 1.1)

4. Wie ziet er op toe dat deze afspraken worden nageleefd?
- De schoolleiding
0
- De examensecretaris
0
- Niemand
0

- Anders

0

5. Heeft u scholing gevolgd om beter te kunnen examineren?
- Ja
0
- Nee 0

6. Hoeveel dagen voor de eerste afnamedatum van het praktijkexamen heeft u als docent
het
volgende examenmateriaal ontvangen?
de instructie voor de examinator ongeveer .……. dagen van tevoren
de examenopdrachten ongeveer …….. dagen van tevoren
het correctievoorschrift ongeveer …….. dagen van tevoren

7.

Heeft u de kandidaten van tevoren algemene informatie verstrekt over het
onderwerp en/of de aard van de examenopdrachten en zo ja hoe lang van tevoren?
A
B

0 Nee
0 Ja, namelijk ongeveer ……. dagen van tevoren

Toelichting. Examinatoren mogen algemene informatie, die af te leiden valt uit de
grijze vlekken examens, maar we willen weten in hoeverre zij dat ook daadwerkelijk
doen.

7a

Scholen willen de kandidaten zo goed mogelijk op het examen voorbereiden.
Sommige scholen gebruikten daarvoor opdrachten uit het nog af te nemen
praktijkexamen. Vindt u het wenselijk dat dit gebeurt?
A
0 Ja,
omdat………………………………………………………………………………
B
0 Nee

7b
Heeft u kandidaten in de periode tussen de ontvangst van het examenmateriaal en
de eerste
afnamedatum op enigerlei wijze laten oefenen met de examenopdrachten
2016 (of onderdelen
daarvan)?
A
B
7c

0 Nee
0 Ja

Indien ja, in welke mate en op welke wijze?
…………………………………………………………………………………………………
…

7d

Indien ja, Wist u dat dit tegen de richtlijnen is?
0 Ja
0 Nee

DE AFNAME VAN HET CENTRAAL SCHRIFTELIJK en PRAKTISCH
EXAMEN
8
Hoe vaak wijkt u af van de manier waarop de opdrachten moeten worden uitgevoerd
(bijvoorbeeld: een examenopdracht toevoegen, weggelaten, vervangen of aanpassen)?
A. vijf of meer keer
B. drie of vier keer
C. een of twee keer
D. geen enkele keer
9.

In hoeverre wijkt u af van de voorgeschreven materialen, gereedschap en/of
hulpmiddelen dan is aangegeven?
A. vijf of meer keer
B. drie of vier keer
C. een of twee keer
D. geen enkele keer

10

0
0
0
0

0
0
0
0

Hoe vaak krijgen kandidaten tijdens het examen hulp van de examinator(en)?
A. vijf of meer keer
B. drie of vier keer
C. een of twee keer
D. geen enkele keer

0
0
0
0

Toelichting. Tenzij dat in het correctievoorschrift is aangegeven, mogen kandidaten
geen hulp krijgen van de examinator. De kandidaat moet de opdrachten geheel
zelfstandig uitvoeren. Examinatoren mogen leerlingen wel aansporen en
bemoedigen, mits dit niet ten koste gaat van de zelfstandige uitvoering van de
opdracht.
11

Hoe vaak ontvangen kandidaten tijdens het examen hulp van andere kandidaten?
A. vijf of meer keer
B. drie of vier keer
C. een of twee keer
D. geen enkele keer

0
0
0
0

Toelichting. Tenzij dat in het correctievoorschrift is aangegeven, mogen de
kandidaten tijdens het examen niet met elkaar overleggen of elkaar helpen. De
kandidaat mag uitsluitend aan de examinator om hulp vragen, en niet aan
medekandidaten.

DE BEOORDELING VAN HET PRAKTIJKEXAMEN
12

Hoe kijkt u aan tegen de correctievoorschriften, zijn deze voldoende duidelijk?

A.
Ja
B.
Nee, niet in alle gevallen
want…………………..…………………………………………….
……………………………………………………………………………………………………………
………….
13

Hoe vaak interpreteert u beoordelingsaspecten op een andere manier dan het
beoordelingsschema aangeeft?

A. vijf of meer keer
B. drie of vier keer
C. een of twee keer
D. geen enkele keer
14

Hoe vaak let u op minder beoordelingsaspecten dan het beoordelingsschema
aangeeft?
A. vijf of meer keer
B. drie of vier keer
C. een of twee keer
D. geen enkele keer

15

0
0
0
0

Hoe vaak beoordeelt u strenger dan het beoordelingsvoorschrift aangeeft?
A. vijf of meer keer
B. drie of vier keer
C. een of twee keer
D. geen enkele keer

15b

0
0
0
0

Hoe vaak let u op andere beoordelingsaspecten dan het beoordelingsschema
aangeeft?
A. vijf of meer keer
B. drie of vier keer
C. een of twee keer
D. geen enkele keer

15a

0
0
0
0

0
0
0
0

Als u kandidaten strenger beoordeelt, waarom is dat dan?
........................................................
.......................................................................................................................................
..............
.......................................................................................................................................
...............
...................................................................................

16a

Hoe vaak beoordeelt u soepeler dan het beoordelingsvoorschrift aangeeft?
A. vijf of meer keer
B. drie of vier keer
C. een of twee keer
D. geen enkele keer

16b

0
0
0
0

Als u kandidaten soepeler beoordeelt, om welke redenen doet u dat dan?
(meer antwoorden zijn mogelijk)
Aanwijzing voor de interviewer: antwoordmogelijkheden A t/m K één voor één met
de examinator doornemen.
A
B
C
D

Om de kandidaat het voordeel van de twijfel te geven
Om inzet of goede bedoelingen te belonen
Om rekening te houden met persoonlijke omstandigheden van de kandidaat,
bijvoorbeeld in de thuissituatie
Omdat het onderwerp of de vaardigheid in de lessen te weinig aan bod is
gekomen

E
F
G
H
I
J
K

Om rekening te houden met de manier waarop het onderwerp of de
vaardigheid in de lessen behandeld is
Om kandidaten te beoordelen zoals zij dat in de lessen gewend zijn
Omdat ik als examinator onvoldoende op alle kandidaten tegelijkertijd kan
letten
Omdat de kandidaat gebaat is bij “succeservaringen”
Omdat de kandidaat sowieso drempelloos kan instromen in het mbo
Om de toekomstkansen van de kandidaat niet te bederven
Andere reden(en), namelijk
…………………………………………………………………………………………
…………………………………………………………………………………………
…………………………………………………………………………………………

17a

Gebruikt u “eigen” beoordelingsmiddelen (naast het beoordelingsschema),
bijvoorbeeld als “tussenstap”?
(meer antwoorden zijn mogelijk)
A
B
C
D

17b

Nee
Ja, in de vorm van een exacte kopie van het beoordelingsschema of
onderdelen daarvan
Ja, in de vorm van een aanvulling op of uitwerking van het
beoordelingsschema of onderdelen daarvan
Zowel B als C

Indien ja, om welke redenen gebruikt u “eigen” beoordelingsmiddelen?
(meer antwoorden zijn mogelijk)
A

Alleen als tussenstap tijdens de beoordeling (om later over te nemen in het
beoordelingsschema)
B
Omdat het beoordelingsschema onvolledig is
C
Omdat het beoordelingsmiddel te algemeen is
D
Om eigen aspecten in de beoordeling te betrekken
E
Om soepeler te beoordelen
F
Om strenger te beoordelen
G
Andere reden,
namelijk…………………………………………………………………….
…………………………………………………………………………………………………
………

18

Is er een tweede examinator bij de afname en beoordeling van de praktijkopdrachten
betrokken?
A
B
C

18a

Nee
Ja, bij een deel van de praktijkopdrachten
Ja, bij alle praktijkopdrachten

Indien ja, wat is de functie van de tweede examinator(en) die tijdens de beoordeling
aanwezig is/zijn?
(meer antwoorden zijn mogelijk)
A
B
C
D

Praktijkdocent in het geëxamineerde vak
Docent in een ander vak
Docent van een andere school (bijvoorbeeld ROC)
Klassen- of onderwijsassistent

E
Overige functie,
namelijk……………………………………..………………………………..
…………………………………………………………………………………………………
…
18b

Indien ja bij vraag 18, hoe vaak stellen de examinatoren de scores voor de
praktijkopdrachten niet in onderling overleg vast?
A. vijf of meer keer
B. drie of vier keer
C. een of twee keer
D. geen enkele keer

0
0
0
0

DE HERKANSING
19

Welke herkansingsmogelijkheden wordt uw kandidaten geboden?
A
B
C

20


Hoe vaak kan een kandidaat het praktijkexamen of onderdelen daarvan herkansen?

A
B
C
D

21

Herkansen van het volledige praktijkexamen
Herkansen van één of meer maar niet alle examenonderdelen
Geen herkansingsmogelijkheden

Een keer
Twee keer
Drie keer
Vier of meer keer (bijvoorbeeld tot de kandidaat een voldoende heeft)

Welk percentage van de kandidaten voor uw vak maakt gebruik van een
herkansing?
Ongeveer …. procent van de kandidaten voor mijn vak

22

Mogen kandidaten (onderdelen van) een voldoende gemaakt praktijkexamen
herkansen om een hoger cijfer te halen (bijvoorbeeld ter compensatie van een slecht
gemaakt avo-vak)?
A
B
C

22a

Nee
Ja
Alleen in specifieke situaties zoals …..

Komt het voor dat kandidaten ter voorbereiding op de herkansing extra uitleg krijgen
of kunnen oefenen met examenopdrachten?
A
B

Nee
Ja, maar alleen extra uitleg

 Eindexamenbesluit artikel 51.1: de herkansing van het praktisch gedeelte van het centraal examen bestaat uit
het opnieuw afleggen van deze toets of van een of meer onderdelen daarvan. Herkansing kan pas plaatsvinden
nadat de kandidaat het gehele cspe heeft afgelegd.
 Een cspe mag één keer herkanst worden. BB en KB leerlingen mogen zowel een cse als een cspe
vak herkansen.

C
D
22b

Ja, maar alleen oefenen met examenopdrachten
Ja, zowel B als C 

Indien bij de vorige vraag alternatief C of D, van welk materiaal wordt daarbij gebruik
gemaakt?
(meer antwoorden zijn mogelijk)
A
B
C

Opdrachten uit eerdere praktijkexamens
Opdrachten uit het praktijkexamen
Ander materiaal (bijvoorbeeld zelfgemaakte opdrachten)

AFSLUITENDE VRAGEN
23

Hoeveel jaar geeft u dit vak aan examenklassen?
A. Ik geef dit vak al …… jaar
B. Ik heb dit vak tot …. jaar geleden voor …. jaar gegeven.
(Als de examinator bijvoorbeeld een oud-docent is.)

24

Welke knelpunten ervaart u bij het CSPE?

……………………………………………………………………………………………………………
……………………………………………………………………………………………………………

25
Heeft u nog iets op te merken of toe te
lichten?...............................................................

 B is toegestaan, C alleen als het opgaven van vorige schooljaren betreft.

BIJLAGE 2: Interviewformulier
Schoolleiding/Examensecretaris
Interviewformulier SCHOOLLEIDING/ EXAMENSECRETARIS
CSPE afname voortgezet onderwijs 2016
Naam school:

BRIN-/vest.nr.:
Onderzoeksnummer:
Datum(s) onderzoek:
Inspecteur:
Tijdstip afname cspe:
Onderwijssector:

Van:……………………… tot…………………………..
Voortgezet Onderwijs 0
Voortgezet Speciaal Onderwijs 0

Onderwijssoort:

Vmbo basis

Aantal geobserveerde kandidaten:
………
Vak/Onderdeel:

0

Vmbo kader

0

Vmb g/l

0

Aantal aangewezen examinatoren:
…………

1. Heeft de school afspraken gemaakt over een goed verloop van het examen en
geheimhouding?
-Ja, mondelinge afspraken
0
-Ja, schriftelijke afspraken, maar die hoeft de examinator niet te
ondertekenen
0
-Ja, schriftelijke afspraken, die de examinator moet ondertekenen
0
-Nee
0
2. In welk document worden de afspraken en procedures over de geheimhouding en de
afname van
het bij u op school beschreven? (Kopie opvragen)
Titel
document:………………………………………………………………………………………………
…………………………………………………………………………………………………………..
3. Bevat dit document afspraken over:
- Geheimhouding
- Maken examen door examinator vòòr afname
- Rol tweede examinator
- Rol ICT systeem-beheerder
- Rol Examensecretaris
- De herkansingsmogelijkheden
- Hanteren richtlijnen van het CSPE
- Het begeleiden van beginnende examinatoren
- Rol en betrokkenheid bevoegd gezag

Ja 0
Ja 0
Ja 0
Ja 0
Ja 0
Ja 0
Ja 0
Ja 0
Ja 0

Nee 0
Nee 0
Nee 0
Nee 0
Nee 0
Nee 0
Nee 0
Nee 0
Nee 0

(Ter triangulatie vraag je dit aan de examensecretaris/schoolleiding, de examinator èn controleer je dit in het
examen document. Je oordeel leg je vast op het examenobservatieformulier bij indicator 1.1)

4. Wie ziet er op toe dat deze regels worden nageleefd?
- De schoolleiding
0
- De examensecretaris
0
- Het bevoegd Gezag
0
- Niemand
0
- Anders,
namelijk…………………………………………………………………………………
…………………………………………………………………………………………………
……
5.
op

In hoeverre bent u van mening dat de richtlijnen van het cspe nageleefd worden hier
school?
- In 100% van de centraal schriftelijk en praktische examens
- Tussen 90% en 100% van de centraal schriftelijk en praktische examens
- Tussen 75% en 90% van de centraal schriftelijk en praktische examens
- Tussen 50% en 75% van de centraal schriftelijk en praktische examens
- Tussen 25% en 50% van de centraal schriftelijk en praktische examens

0
0
0
0

- Tussen 0% en 25%

0

van de centraal schriftelijk en praktische examens

6. Hoe ziet de school daar op toe? (meerdere antwoorden mogelijk)
- We wonen de afnames steekproefsgewijs bij.
0
- We bevragen leerlingen of de afname van het cspe volgens de richtlijnen is
verlopen. 0
- We vragen aan examinatoren of de afname van het cspe volgens de richtlijnen
is verlopen.
0
- Anders:
………………………………………………………………………………………………..
…………………………………………………………………………………………………
…………

7. Wat doet u om werken volgens de instructies van het CvTE te bevorderen?
- Verstrekken checklists en protocollen VO-raad
0
- Controle of examinatoren kennis namen van de septembermededelingen vanCvTE
0
- Verstrekken nieuwsbrieven en examenenquête van de platforms vmbo
0
- Wij houden toezicht op de naleving door examens bij te wonen
0
- Anders: ………………………………………………………………………………………………
……………………………………………………………………………………………………………

8. Biedt u medewerkers scholing aan om zich te professionaliseren op een rol als
examinator?
- Ja
0
- Nee 0
9. Op welke wijze evalueert u de afname van het
cspe?.................................................................

……………………………………………………………………………………………………………
……
……………………………………………………………………………………………………………
…….

10. Hoe borgt u de kwaliteit van het examen? Is dat een cyclisch proces?
…………………………..
……………………………………………………………………………………………………………
…….
……………………………………………………………………………………………………………
…….

11. Hoe verhouden de gemiddelde cijfers op het cspe zich tot de cijfers bij de AVO vakken?
- Ze wijken minder dan 0,5 punt af van de AVO vakken
0
- Ze wijken meer dan 0,5 punt af van de AVO vakken
0
- We hebben dit niet in kaart gebracht, omdat …………………. 0
……………………………………………………………………………………………………………
………….
11 a. Welke verklaring heeft u voor een (eventuele) grote afwijking van het gemiddeld CSPE
resultaat tov de resultaten op het centraal schriftelijk examen bij de AVO vakken? (alleen
invullen als de afwijking meer dan 0,5 punt
bedraagt?………………………………………………………………………………………………
……………
……………………………………………………………………………………………………………
………….
……………………………………………………………………………………………………………
………….

12. Welke mogelijkheden ziet u om de kwaliteit van de afname van het cspe bij u op school
te verbeteren?
……………………………………………………………………………………………………………
………….
……………………………………………………………………………………………………………
………….

BIJLAGE 3. CSPE Beoordelingsformulier
CSPE afname beoordelingsformulier
voortgezet onderwijs
- Afname 2016 Naam school:
BRIN-/vest.nr.:
Onderzoeksnummer:
Datum(s) onderzoek:
Inspecteur:
Tijdstip afname cspe:

van:…………….
tot:……………………………
Voortgezet Onderwijs 0
Voortgezet Speciaal Onderwijs 0

Onderwijssector:
Vmbo basis

0

Vmbo kader

0

Vmbo gl

0

Onderwijssoort:
Aantal geobserveerde kandidaten: ……..

Aantal aangewezen examinatoren:
………

Vak/Onderdeel:

Afname praktijk van het cspe
Indicatoren en aandachtspunten
1. Voorbereiding examen en herkansing. De
school borgt de kwaliteit van het centraal
schriftelijk en praktisch examen (CSPE).
1.1 De school heeft procedures opgesteld voor
de borging van een betrouwbaar examen.
Aandachtspunten
De verantwoordelijkheid voor het bewaken van de kwaliteit van de
afname van het cspe is duidelijk belegd.
De school heeft regels opgesteld over de afname van het cspe. (in ieder
geval over geheimhouding, beoordeling, aanstellen 2e examinator,
hanteren richtlijnen en normen, herkansing)
Het bevoegd gezag ziet toe op de naleving van de schoolregels op dit
gebied.
De school stelt een examensecretaris aan. Deze organiseert de afname
van de examens zodanig dat de kandidaten een eerlijke kans hebben om
het examen te halen.
Gebruikswijzer: Bij deze indicator gaat het om voorwaarden, procedures en
afspraken waarmee de school de kwaliteit van de afname van het cspe behoudt.
De school heeft een duidelijke examenprocedure opgesteld die bekend is bij
examinatoren en leerlingen. De school zorgt voor een examensecretaris die zorgt
voor een zorgvuldige organisatie van de examens. Examinatoren zijn
gefaciliteerd, examenruimtes zijn georganiseerd en kandidaten weten tijdig waar
ze hoe laat moeten zijn zodat de examens op tijd kunnen starten. Het bevoegd
gezag ziet er op toe dat de afspraken nagekomen worden en het cspe soepel en
eerlijk verloopt. Als de eerste twee aandachtspunten voldoende zijn, is aan deze
voorwaarde voldaan.
-

Ja 0

Nee 0

Ja

Nee
+

-

+

-

+

-

+

-

1.2

De school leeft de procedures na, zorgt dat
het examen geheim blijft en dat de
kandidaten tijdig de benodigde en
toegestane informatie krijgen voor de
afname.

Ja

Aandachtspunten
-

-

-

De examinator of gemachtigde tekent voor de ontvangst en
geheimhouding van het examen. (Interview en protocol)
De school bewaart het examen in een kluis. (interview en protocol)
De examinatoren verstrekt vooraf alleen de algemene informatie over
het cspe aan leerlingen. De kandidaten hebben te maken
examenopdrachten niet ingezien voor het examen begint en zien het
examen alleen in tijdens het examen. (bij een herkansing niet anders
dan tijdens het eerste tijdvak). (interview en protocol)
De examinator reikt het examen uit aan het begin van het examen en
neemt alle examens in na het examen. (observatie, interview en
protocol)
De kandidaten verkrijgen het benodigde materiaal conform de
richtlijnen. (interview en protocol)
De examinator zorgt voor een examenafname die veilig en hygiënisch is
en die het milieu niet onnodig belast. (protocol, observatie, interview)

0

Nee 0

Ja

Nee

+

-

+

-

+

-

+

-

+

-

+

-

Gebruikswijzer: Vraag naar de getekende documenten en controleer of de school
de examens bewaart in een veilige kluis die alleen toegankelijk is door daartoe
door de schoolleider gemandateerde medewerkers. Controleer of de
examinatoren het examen aan het begin uitreiken en ook weer innemen na
afloop. Voldoende als aan alle aandachtspunten wordt voldaan.

2. Afname examen. De school laat kandidaten
de opdrachten uitvoeren zoals
voorgeschreven en binnen de gestelde tijd.
2.1

De examinator laat de opdrachten
uitvoeren zoals deze bedoeld zijn.

Aandachtspunten:

De examinator houdt zich strikt aan de manier waarop de opdrachten
bedoeld zijn en wijkt niet af van de manier waarop de opdrachten
moeten worden uitgevoerd.
De kandidaten gebruiken uitsluitend materiaal, gereedschap en/of
hulpmiddelen die zijn aangegeven in de toelichting voor de examinator.
Gebruikswijzer: Examinatoren moeten de kandidaten de opdrachten laten
uitvoeren zoals aangegeven in het Examen (met eventueel een Uitwerkbijlage) en
de Toelichting voor de examinator. Er mogen geen onderdelen worden
toegevoegd, weggelaten, vervangen of aangepast (denk bijvoorbeeld aan het
weglaten van “moeilijke’ opdrachten).
Een overzicht van de voorgeschreven middelen is opgenomen in de Toelichting
voor de examinator.
Deze voorwaarde is voldoende als beide aandachtspunten met een vier (opgeteld
acht punten) beoordeeld zijn.
1. Niet of nooit staat voor: vijf of meer regelafwijkingen
2. Af en toe staat voor: drie of vier regelafwijkingen
3. Regelmatig staat voor: een of twee regelafwijkingen
4. Vaak tot zeer vaak staat voor: geen enkele regelafwijking
-

Ja 0

Nee 0

1 Niet of nooit
2 Af en toe
3 Regelmatig
4 (Zeer) vaak
1 2 3
0 0 0
0

0

0

4
0
0

2.2

Kandidaten leggen het examen zelfstandig
en zonder hulp af.

Aandachtspunten:

Kandidaten leggen het examen af op eigen kracht en krijgen geen hulp
van de examinator.
De kandidaten leggen het examen zelfstandig af en helpen elkaar niet.
Gebruikswijzer: Tenzij dat in het correctievoorschrift is aangegeven, mogen
kandidaten geen hulp krijgen van de examinator. De kandidaat moet de
opdrachten geheel zelfstandig uitvoeren. Examinatoren mogen kandidaten wel
aansporen en bemoedigen, mits dit niet ten koste gaat van de zelfstandige
uitvoering van de opdracht. Tenzij dat in het correctievoorschrift is aangegeven,
mogen de kandidaten tijdens het examen niet met elkaar overleggen of elkaar
helpen. De kandidaat mag uitsluitend aan de examinator om hulp vragen, en niet
aan medekandidaten.
-

Ja 0

Nee 0

1 Niet of nooit
2 Af en toe
3 Regelmatig
4 (Zeer) vaak
1
2
3 4
0 0 0 0
0

0

0

0

Deze voorwaarde wordt als voldoende beoordeeld als beide aandachtspunten een
vier scoren (opgeteld acht punten).
1. Niet of nooit staat voor: vijf of meer regelafwijkingen
2. Af en toe staat voor: drie of vier regelafwijkingen
3. Regelmatig staat voor: een of twee regelafwijkingen
4. Vaak tot zeer vaak staat voor: geen enkele regelafwijking

2.3

Examinatoren zien toe op de toegestaneen de richttijd van de opdrachten en
handelen volgens de richtlijnen bij
overschrijding.

Aandachtspunten:
Examinatoren organiseren de tijdswaarneming van het examen en zien
toe op de toegestane en op de richttijden.
Examinatoren handelen volgens de richtlijnen bij overschrijding van de
toegestane tijd. Juist ook daar waar de opdracht draait om werktempo.
Examinatoren houden zich aan de richttijden, tenzij een schoolspecifieke
situatie vraagt om afwijking hiervan.
Afwijking van richttijden vanwege een schoolspecifieke situatie geldt dan
voor alle kandidaten van een school.
De examinator verantwoordt zich in een proces verbaal over de afwijking
van de richttijd.
Gebruikswijzer: Met toegestane tijd bedoelen we de maximaal periode waarin
leerlingen aan een opdracht mogen werken volgens het examen. Deze zijn
bijvoorbeeld bedoeld om het werktempo van leerlingen te kunnen examineren. De
richtlijnen schrijven voor wat te nemen stappen zijn bij overschrijding van de
toegestane tijd. Dat kan bijvoorbeeld zijn het staken van de opdracht of
doorwerken maar aftrek van punten door de overschrijding.
Ook is er sprake van richttijden waar scholen zich in principe aan moeten houden,
tenzij de schoolspecifieke situatie vraagt om meer tijd. (Bijvoorbeeld als
leerlingen moten wachten voor het gebruik van een bepaalde machine). Scholen
moeten alle leerlingen op school dan even veel tijd gunnen. Bij overschrijding van
de richttijden, moet dit vermeld worden in een proces verbaal van het examen.
Aan de voorwaarden is voldaan als vier van de vijf voorwaarden met ja
beantwoord is.
1. Niet of nooit staat voor: vijf of meer regelafwijkingen
2. Af en toe staat voor: drie of vier regelafwijkingen
3. Regelmatig staat voor: een of twee regelafwijkingen
4. Vaak tot zeer vaak staat voor: geen enkele regelafwijking

Ja 0

Nee 0

Ja

Nee

+

-

+

-

+

-

+

-

+

-

3. Beoordeling examen. Examinatoren
beoordelen de kandidaten volgens de norm
en in samenspraak.
3.1

Examinatoren beoordelen de kandidaten
volgens de norm.

Aandachtspunten:

De examinator hanteert alle beoordelingsaspecten (geen weglatingen)
De examinator hanteert alleen de beoordelingsaspecten die op het
correctievoorschrift aangegeven zijn (geen eigen en andere aspecten)
De examinator oordeelt volgens de norm (dus niet strenger dan het
correctievoorschrift voorschrijft).
De examinator oordeelt volgens de norm; (dus niet soepeler dan het
correctievoorschrift voorschrijft).
Gebruikswijzer: examinatoren ontvangen een correctievoorschrift dat beschrijft
welke aspecten op welke wijze beoordeeld moeten worden. Examinatoren dienen
zich te houden aan het voorschrift. Het correctievoorschrift bestaat uit ‘Regels
voor de beoordeling’, ‘Algemene regels’, ‘Vakspecifieke regels’,
‘Beoordelingsmodel’, ‘Beoordelingsschema’, ‘Toelichting bij het
beoordelingsschema’, ‘Berekening cijfer’ en ‘informatie over het inzenden van de
scores’. Mocht het voorkomen dat een examinator vragen heeft over de
beoordeling of tegen een probleem aanloopt, dan dient deze contact op te nemen
met de Examen en Toetslijn van het CvTE, die gedurende de afnameperiode
bereikbaar is.
-

Ja 0

Nee 0

1 Niet of nooit
2 Af en toe
3 Regelmatig
4 (Zeer) vaak
1
2 3
0 0 0
0 0 0

4
0
0

0

0

0

0

0

0

0

0

Alleen voldoende als de vier aandachtspunten met een vier beoordeeld zijn.
(Opgeteld 16 punten).
1. Niet of nooit staat voor: vijf of meer regelafwijkingen
2. Af en toe staat voor: drie of vier regelafwijkingen
3. Regelmatig staat voor: een of twee regelafwijkingen
4. Vaak tot zeer vaak staat voor: geen enkele regelafwijking

3.2

De school wijst een eerste en tweede
examinator aan die gelijke zeggenschap
hebben en in onderling overleg de
resultaten van de kandidaten beoordelen.

Aandachtspunten:
Er zijn zowel een eerste als een tweede examinator aangewezen;
De eerste en tweede examinator beoordelen de kandidaten en stellen in
onderling overleg het examenresultaat vast.
De tweede examinator heeft een gelijke zeggenschap bij de beoordeling.
Gebruikswijzer: Een tweede examinator is verplicht aanwezig bij de beoordeling.
Tijdens de afname hoeft deze niet aanwezig te zijn. Deze indicator is voldoende
als alle aandachtspunten aanwezig zijn en dus met ja beantwoord.

Ja 0

Nee 0

Ja

Nee
+

-

+

-

+

-

BIJLAGE 4. Resultaten randvoorwaarden en bijvangst
I. Scholing
Ongeveer een kwart van de examinatoren geeft aan dat zij scholing hebben gevolgd die
gericht was op het examineren. De verschillen tussen de diverse vakken zijn hierbij groot.
Bij het vak landbouw breed heeft 45% de examinatoren scholing gevolgd. Bij zorg en
welzijn iets meer dan 10%. Bij handel en verkoop is dat ongeveer één op de vijf.
Tabel 26. Scholing in examineren volgens examinatoren in percentages
Handel en
Zorg en
Landbouw
verkoop
Welzijn
Ja
19
11
45
Nee
77
82
52
*

) Noot: waar totaal percentage afwijkt van 100, was situatie onvoldoende duidelijk voor beoordeling

II. Herkansing
Bij ongeveer een kwart van de onderzochte scholen kunnen leerlingen het hele examen
herkansen op ongeveer 75% examenonderdelen. Kandidaten bij twee scholen kregen
meerdere herkansingsmogelijkheid. Deze scholen beroepen zich op het examenbesluit VO
artikel 51, lid 1 waarin niet duidelijk genoeg naar voren zou komen komt hoe vaak een
leerling kan herkansen. Iets meer dan 10% van de examinatoren staat toe dat leerlingen
een voldoende gemaakt cspe of een onderdeel daarvan herkanst om een hoger cijfer te
halen.

Tabel 27. Herkansingsmogelijkheden die geboden worden in percentages
Percentage
Herkansen van het volledige praktijkexamen
Herkansen van één of meer maar niet alle
examenonderdelen
Geen herkansingsmogelijkheden

24
74
1

Ter voorbereiding op de herkansing moet 23% van de leerlingen het doen zonder uitleg of
hulp bij het oefenen met examenopdrachten uit eerdere jaren. 35% kan extra uitleg
krijgen, 12% kan alleen oefenen met eerdere examenopdrachten en 29% van de
leerlingen kan zowel oefenen als extra uitleg krijgen. Het gebeurde volgens examinatoren
in 2016 niet dat voor de herkansing werd geoefend met het cspe 2016. Voor de
herkansing kent het cspe geen andere versies voor de praktijkopdrachten en deze zijn
dus identiek aan de het reeds gemaakte examen en al bekend bij de kandidaten. De
theoretische mini-toets die ook onderdeel uitmaakt van het cspe kent wel meerdere
varianten.
Tabel 28. Voorbereiding op herkansing
Percentage
geen

23,0

alleen extra uitleg

35

alleen oefenen met
examenopdrachten

12

zowel uitleg als oefenen

29

III. Hanteren richtlijnen toegestane- en richttijd
Examinatoren hanteren de toegestane- en de richttijd van de opdrachten en handelen
volgens de richtlijnen bij overschrijding. Er is onderzocht in hoeverre examinatoren de
tijdswaarneming organiseren en de richtlijnen omtrent tijd hanteren.
Gemiddeld genomen houdt 98% van de onderzochte scholen zich aan de richtlijnen
omtrent de toegestane- en richttijd van het examen. Bij één school kregen leerlingen
zonder duidelijke reden een kwartier extra voor een opdracht.

IV. Meningen correctievoorschrift
We hebben examinatoren gevraagd hoe zij aankijken tegen het correctievoorschrift en of
deze voldoende duidelijk zijn. 62% van de kandidaten beschouwt het correctievoorschrift
als voldoende duidelijk. 38% van de examinatoren vindt het voorschrift niet in alle
gevallen voldoende duidelijk. Als hen gevraagd wordt dit nader toe te lichten, geven zij
aan dat het correctievoorschrift multi-interpretabel kan zijn en ruimte voor discussie
overlaat, dat de voorschriften erg uitgebreid zijn, dat het format niet overzichtelijk is, dat
de puntentelling onduidelijk is of beter anders zou kunnen zijn, er op praktische punten
wordt beoordeeld en niet op kwaliteit, leerlingen niet worden beoordeeld op wat ze
hebben geleerd of het correctievoorschrift niet helemaal overeenkomt met de instructie.
We kwamen niet tegen dat examinatoren het correctievoorschrift onwerkbaar vonden,
maar wel dat het volgens hen op punten verbeterd kan worden. Slechts twee
examinatoren van 87 gebruiken ‘eigen’ beoordelingsmiddelen naast het
beoordelingsschema. Zij deden dit als een tussenstap bij de beoordeling om de oordelen
later over te nemen op het beoordelingsformulier en één maal omdat het
beoordelingsformulier onduidelijk zou zijn. Overigens wordt alle examinatoren
geadviseerd om het examen zelf van tevoren te maken en als er onduidelijkheden zijn om
te bellen met de Examenlijn voor advies en raad.
Tabel 29. Duidelijkheid van het correctievoorschrift volgens examinatoren
Frequentie

Percentage

Ja

54

62

Nee, niet in alle

33

38

87

100

gevallen
Totaal
V. Beoordelen in samenspraak
In het Examenbesluit VO staat dat de beoordeling van het cspe tevens plaats vindt door
een tweede examinator. De tweede examinator beoordeelt het resultaat van de opgaven,
alsmede de verrichtingen van de kandidaat zoals blijkend uit de in het eerste lid bedoelde
schriftelijke vastlegging daarvan. We hebben beoordeeld of:

1.

Er zowel een eerste als tweede examinator is aangewezen door het bevoegd
gezag

2.

De eerste en tweede examinator in onderling overleg het resultaat vaststellen

3.

De examinatoren gelijke zeggenschap hebben bij de beoordeling.

Uit onderzoek blijkt dat 95% van de scholen aan de regels omtrent het aanwijzen van een
tweede examinator voldoen. Bij 98% van de onderzochte scholen is er zowel een eerste
als een tweede examinator aangewezen. Bij 94% van de onderzochte scholen is ook een
tweede examinator aangewezen. Deze heeft gelijke zeggenschap bij de beoordeling in
95% van de examens. In 87% van de examens is de tweede examinator aanwezig bij alle
praktijkopdrachten. 10% van de tweede examinatoren is aanwezig bij een deel van de
praktijkopdrachten. En in 2% van de examens was er in z’n geheel geen tweede
examinator aanwezig. Scholen waar dat werd geconstateerd, kregen een herstelopdracht
van de Inspectie.
Tabel 30. Aanwezigheid van tweede examinator bij afname en beoordeling
praktijkopdrachten volgens examinatoren
Frequentie Percentage
Nee

2

2

Ja, bij een deel van de

9

10

Ja, bij alle praktijkopdrachten

76

87

Totaal

87

100

praktijkopdrachten

Bij zorg en welzijn breed waren in alle gevallen tweede examinatoren aangewezen die
betrokken waren bij de beoordeling die in samenspraak verliep waarbij zij gelijke
zeggenschap hadden. Bij landbouw breed was dat het geval 97% en bij handel en
verkoop 90%. Het aanwijzen van een tweede examinator is voor de meeste examens
landbouw breed en handel en verkoop gebeurd. Bij beide vakken ging het om een
percentage dat hoger ligt dan 97% (Beiden in één geval niet). Het in onderling overleg
vaststellen van het examenresultaat waarbij beide examinatoren gelijke zeggenschap
hadden, gebeurde bij handel en verkoop in 90% van de examens. Bij Landbouw breed
was dat 97%. Scholen die geen tweede examinator hadden aangewezen die in onderling
overleg het examenresultaat vaststelden, kregen een herstelopdracht van de Inspectie.
Tabel 31. Aanwezigheid van tweede examinator bij afname en beoordeling
praktijkopdrachten volgens examinatoren per vak
Handel en
Zorg en
Landbouw
verkoop
Welzijn

Nee
Ja, bij een deel v/d
praktijkopdrachten

Freq.
1

Perc.
3

Freq.
0

Perc.
0

Freq.
1

Perc
3

4

12,9

3

11,1

2

7

Ja, bij alle

26

84

24

89

26

90

31

100

27

100

29

100

praktijkopdrachten
Totaal

Bijlage 5. Beslisregels toezicht Centraal en Schriftelijk Praktisch Examen 2016
Om te bepalen of een school voldoet of niet voldoet aan de richtlijnen zijn beslisregels opgesteld. In principe
dienen scholen te voldoen aan alle richtlijnen van het examen en zijn afwijkingen onacceptabel.
De richtlijnen zijn geordend in drie domeinen, die ieder bestaan uit voorwaarden. De voorwaarden zijn
onderverdeeld in aandachtspunten. De domeinen zijn:
1. Voorbereiding examen en herkansing (1.1, 1.2),
2. Afname (2.1, 2.2, 2.3),
3. Beoordeling. (3.1, 3.2)
Deze domeinen bestaan uit zeven voorwaarden, die weer bestaan uit meerdere aandachtspunten. De
voorwaarden zijn:
1.1 De school heeft procedures opgesteld voor de borging van een betrouwbaar examen (ja/nee oordeel)
1.2 De school leeft de procedures na, zorgt dat het examen geheim blijft en dat de kandidaten tijdig de
benodigde en toegestane informatie krijgen voor de afname. (Ja/nee oordeel)
2.1 De examinator laat de opdrachten uitvoeren zoals deze bedoeld zijn. (1,2,3,4 oordeel) MOET
VOLDOENDE ZIJN
2.2 Kandidaten leggen het examen zelfstandig en zonder hulp af. (1,2,3,4 oordeel) MOET VOLDOENDE
ZIJN
2.3 Examinatoren zien toe op de toegestane tijd en de richttijd van de opdrachten en handelen volgens de
richtlijnen bij overschrijding.(Ja/nee oordeel)
3.1 Examinatoren beoordelen de kandidaten volgens de norm. (1,2,3,4 oordeel) MOET VOLDOENDE
ZIJN
3.2 De school wijst een eerste en tweede examinator aan die gelijke zeggenschap hebben en in onderling
overleg de resultaten van de kandidaten beoordelen. (Ja/nee oordeel)
Pagina 66 van 71

Voldoen, vrijwel volledig voldoen, niet voldoen
Scholen die alle zeven aandachtspunten voldoende hebben, voldoen aan de examenrichtlijnen.
Omdat het een praktisch examen betreft kan het zijn dat de context maakt dat er afgeweken wordt. Daarom
is de categorie ‘de school voldoet vrijwel volledig aan de richtlijnen’ toegevoegd. Het gaat dan om maximaal
één onvoldoende voorwaarde. Dit geldt niet bij de voorwaarden 2.1, 2.2 of 3.1. Deze moeten voldoende
zijn. Van de voorwaarden 1.1, 1.2, 2.3 of 3.2 mag er maximaal één onvoldoende zijn om toch ‘vrijwel
volledig aan de richtlijnen te voldoen’.
Een school voldoet niet als meer dan één voorwaarde onvoldoende wordt beoordeeld of als voorwaarde 2.1,
2.2, of 3.1 onvoldoende is.
Onderzoekers hebben de professionele ruimte om beredeneerd af te wijken van deze beslisregels.

SCHEMATISCHE WEERGAVE BESLISREGELS
1. Voorbereiding examen en herkansing. De
school borgt de kwaliteit van het centraal
schriftelijk en praktisch examen (cspe).
1.1 De school heeft procedures opgesteld voor
de borging van een betrouwbaar examen.
Aandachtspunten

Voldoende
Ja 0

Nee 0

Ja 0

Nee 0

Ja

Nee

Pagina 67 van 71

BESLISREGELS:

Voldoende als de eerste twee
aandachtspunten met ja beantwoord
zijn.

-

De verantwoordelijkheid voor het bewaken van de kwaliteit van de
afname van het cspe is duidelijk belegd.

+

-

-

De school heeft regels opgesteld over de afname van het cspe (in ieder
geval over geheimhouding, beoordeling, aanstellen 2e examinator,
hanteren richtlijnen en normen).
Het bevoegd gezag ziet toe op de naleving van de schoolregels op dit
gebied.
De school stelt een examensecretaris aan. Deze organiseert de afname
van de examens zodanig dat de kandidaten een eerlijke kans hebben om
het examen te halen.

+

-

+

-

+

-

-

1.2 De school leeft de procedures na, zorgt dat
het examen geheim blijft en dat de kandidaten
tijdig de benodigde en toegestane informatie
krijgen voor de afname.
Aandachtspunten
-

-

-

De examinator of gemachtigde tekent voor de ontvangst en
geheimhouding van het examen (interview en protocol).
De school bewaart het examen in een kluis (interview en protocol).
De examinator verstrekt vooraf alleen de algemene informatie over het
cspe aan leerlingen. De kandidaten hebben de te maken
examenopdrachten niet ingezien voor het examen begint en zien het
examen alleen in tijdens het examen (bij een herkansing niet anders dan
tijdens het eerste tijdvak) (interview en protocol).
De examinator reikt het examen uit aan het begin van het examen en
neemt alle examens in na het examen (observatie, interview en
protocol).
De kandidaten verkrijgen het benodigde materiaal conform de richtlijnen
(interview en protocol).
De examinator zorgt voor een examenafname die veilig en hygiënisch is
en die het milieu niet onnodig belast (protocol, observatie, interview).

Voldoende als aan alle aandachtspunten
is voldaan.
Ja
Ja

0

Nee 0

Nee
+

-

+

-

+

-

+

-

+

-

+

-

Pagina 68 van 71

2. Afname examen. De school laat kandidaten
de opdrachten uitvoeren zoals aangegeven en
binnen de gestelde tijd.
2.1 De examinator laat de opdrachten
uitvoeren zoals deze bedoeld zijn.
Aandachtspunten:
-

-

De examinator houdt zich strikt aan de manier waarop de opdrachten
bedoeld zijn en wijkt niet af van de manier waarop de opdrachten
moeten worden uitgevoerd.
De kandidaten gebruiken uitsluitend materiaal, gereedschap en/of
hulpmiddelen die zijn aangegeven in de toelichting voor de examinator.

2.2 Kandidaten leggen het examen zelfstandig
en zonder hulp af.
Aandachtspunten:
-

Kandidaten leggen het examen af op eigen kracht en krijgen geen hulp
van de examinator.
De kandidaten leggen het examen zelfstandig af en helpen elkaar niet.

2.3 Examinatoren zien toe op de toegestane
tijd en de richttijd van de opdrachten en
handelen volgens de richtlijnen bij
overschrijding.

BESLISREGELS

1 Niet of nooit
2 Af en toe
3 Regelmatig
4 (Zeer) vaak
1

2

3

4

0

0

0

0

0

0

0

0

1 Niet of nooit
2 Af en toe
3 Regelmatig
4 (Zeer) vaak
1
2
3

4

0

0

0

0

0

0

0

0

Ja

Nee

Aandachtspunten:
Pagina 69 van 71

2.1 Voldoende als bij beide
aandachtspunten twee keer de score
vier toegekend wordt. (Opgeteld acht
punten)

2.2 Voldoende als bij beide
aandachtspunten twee keer de score
vier toegekend wordt (opgeteld acht
punten)

2.3 Voldoende als vier van de vijf
aandachtspunten met ‘ja’ beantwoord
zijn.

-

Examinatoren organiseren de tijdswaarneming van het examen en zien
toe op de toegestane tijd en op de richttijden.
Examinatoren handelen volgens de richtlijnen bij overschrijding van de
toegestane tijd.
Examinatoren houden zich aan de richttijden, tenzij een schoolspecifieke
situatie vraagt om afwijking hiervan.
Afwijking van richttijden vanwege een schoolspecifieke situatie geldt dan
voor alle kandidaten van een school.
De examinator verantwoordt zich in een proces verbaal over de afwijking
van de richttijd.

+

-

+

-

+

-

+

-

+

-

BESLISREGELS:
3. Beoordeling examen. Examinatoren
beoordelen de kandidaten volgens de norm en in
samenspraak.
3.1 Examinatoren beoordelen de kandidaten
volgens de norm.
Aandachtspunten:
De examinator hanteert alle beoordelingsaspecten (geen weglatingen).
De examinator hanteert alleen de beoordelingsaspecten die op het
correctievoorschrift aangegeven zijn (geen eigen en andere aspecten).
De examinator oordeelt volgens de norm (dus niet strenger dan het
correctievoorschrift voorschrijft).
De examinator oordeelt volgens de norm (dus niet soepeler dan het
correctievoorschrift voorschrijft).

Voldoende als 3.1 en 3.2 voldoende zijn.

1 Niet of nooit
2 Af en toe
3 Regelmatig
4 (Zeer) vaak

3.1 Voldoende als vier keer de
maximumscore (4) wordt toegekend
(opgeteld 16 punten)

1
0
0

2
0
0

3
0
0

4
0
0

0

0

0

0

0

0

0

0

Pagina 70 van 71

3.2 voldoende als drie aandachtspunten
met ‘ja’ beantwoord zijn.

3.2 De school wijst een eerste en tweede
examinator aan die gelijke zeggenschap hebben
en in onderling overleg de resultaten van de
kandidaten beoordelen.
Aandachtspunten:
Er zijn zowel een eerste als een tweede examinator aangewezen;
De eerste en tweede examinator beoordelen de kandidaten en stellen in
onderling overleg het examenresultaat vast.
De tweede examinator heeft een gelijke zeggenschap bij de beoordeling.

Ja

Nee
+

-

+

-

+

-

Pagina 71 van 71