Tweede Kamer der Staten-Generaal

2

Vergaderjaar 2017–2018

33 009

Innovatiebeleid

32 637

Bedrijfslevenbeleid

Nr. 63

BRIEF VAN DE MINISTER EN STAATSSECRETARIS VAN ECONOMISCHE ZAKEN EN KLIMAAT
Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal
Den Haag, 13 juli 2018
Nederland behoort tot de meest concurrerende en innovatieve landen ter
wereld. De basis hiervoor is een door de jaren heen consistente inzet van
de overheid om innovatie te bevorderen. Die inzet is gebaseerd op drie
pijlers:
1) De eerste pijler is een aantrekkelijk generiek innovatiebeleid waar alle
innovatieve bedrijven van kunnen profiteren. Zo heeft Nederland een
fiscale tegemoetkoming voor R&D-uitgaven (WBSO) en een verlaagd
tarief in de vennootschapsbelasting voor winst die voortvloeit uit
R&D-activiteiten.
2) De tweede pijler is het stimuleren van het aanbod van risicodragende
financiering voor innovatieve bedrijven en projecten, onder andere via
de Seed Capital regeling en het Dutch Venture Initiative.
3) De derde pijler is het bevorderen van publiek-private samenwerking
tussen bedrijfsleven, departementen en kennisinstellingen (topsectorenaanpak). Daarmee worden publieke kennisinstellingen – naast hun
publieke taken – gestimuleerd een deel van de onderzoeksmiddelen in
te zetten op thema’s die voor het bedrijfsleven relevant zijn en worden
bedrijven gestimuleerd te investeren in publiek onderzoek. Publiekprivate samenwerking draagt hiermee ook bij aan een betere benutting
en verspreiding van kennis.
De inzet van de overheid heeft zijn vruchten afgeworpen. Dit blijkt onder
meer uit de gestage stijging op verschillende internationale ranglijsten en
scoreboards op het gebied van concurrentiekracht en innovatie.
Maar de wereld staat niet stil.
In Nederland en overal ter wereld staan we voor enorme maatschappelijke uitdagingen en veranderen zowel nieuwe technologieën als de
digitale revolutie ons leven ingrijpend. Dit vergt een nieuwe aanpak die
niet de technologie en de gevestigde orde van vandaag als vertrekpunt
neemt, maar die nadrukkelijk ook vernieuwers en uitdagers betrekt. De

kst-33009-63
ISSN 0921 - 7371
’s-Gravenhage 2018

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 33 009, nr. 63

1

grote baanbrekende innovaties komen vaak niet alleen van de gevestigde
partijen; er zijn ook nieuwe partijen nodig die het bestaande ecosysteem
versterken. Denk aan de introductie van de digitale fotografie, aan de
revolutie in het elektrisch rijden of aan de ingrijpende veranderingen in
het betalingsverkeer.
In deze brief schetsen wij, mede namens de Minister van Onderwijs,
Cultuur en Wetenschap (OCW), de hoofdlijnen van deze nieuwe aanpak
van het topsectorenbeleid. Ook gaan we in op de bredere inzet voor
toegepast onderzoek en innovatie en de wijze waarop we de middelen uit
de enveloppe toegepast onderzoek en innovatie voor 2019 en verder
willen inzetten. Voor de vernieuwing van het topsectorenbeleid leggen
we, zoals in het regeerakkoord en in de brief van 26 februari1 is aangekondigd, de focus op de economische kansen van maatschappelijke
uitdagingen en openen we de deur nadrukkelijk voor nieuwkomers.2 In de
bijlage3 geven we invulling aan de motie Veldman waarin de regering
wordt gevraagd in te gaan op de toekomstbestendigheid van het
innovatie-instrumentarium, waaronder de balans tussen generiek en
specifiek beleid, de motie Amhaouch waarin de regering wordt verzocht
om te komen tot een strategie die aangeeft hoe inhoud kan worden
gegeven aan de ambitie om 2,5% van het bbp te investeren in R&D en de
motie Tielen/Özdil waarin de regering wordt verzocht te onderzoeken in
hoeverre de bijdrage van het bedrijfsleven aan de investeringen in R&D
kan worden vergroot.4
Maatschappelijke uitdagingen en economische kansen: een
missiegedreven aanpak
We staan voor een aantal grote wereldwijde maatschappelijke uitdagingen waarvoor gerichte cross-sectorale inzet op het gebied van
wetenschap, toegepast onderzoek en innovatie onontbeerlijk is. Het gaat
daarbij om de thema’s energietransitie en duurzaamheid; landbouw, water
en voedsel; gezondheid en zorg; en veiligheid (waaronder cyber-,
defensie- en waterveiligheid). Deze uitdagingen zijn ook potentiële
aanjagers voor ons toekomstig verdienvermogen. Mondiale uitdagingen
zijn immers ook mondiale markten. Denk aan de wereldwijd stijgende
vraag naar hernieuwbare energie, naar voedsel dat duurzaam wordt
geproduceerd, naar dienstverlening op het gebied van cybersecurity en
naar producten en diensten voor betaalbare en toegankelijke gezondheidzorg.
Voor een succesvolle aanpak van de maatschappelijke uitdagingen zijn
technologische doorbraken van groot belang. Sleuteltechnologieën zoals
fotonica, ICT en kunstmatige intelligentie, nano-, kwantum-, en biotechnologie zullen de manier waarop we leven, leren, innoveren, werken en
produceren ingrijpend veranderen. Ook in het Europese onderzoeks- en
innovatiebeleid worden maatschappelijke uitdagingen nog centraler
gepositioneerd en wordt de essentiële rol van sleuteltechnologieën
erkend.

1

Kamerstuk 33 009, nr. 49.
Dit is in lijn met de aanbevelingen in diverse adviezen en evaluaties. Zie AWTI «Balans van de
Topsectoren» (Kamerstuk 32 637 nr. 151) en Tussenevaluatie TKI-toeslagregeling (Kamerstuk
32 637 nr. 254), Evaluatie MIT (Kamerstuk 32637;33 009 nr. 276) en Evaluatie Topsectorenaanpak (Kamerstuk 32 637 nr. 289). Dit sluit ook dit aan bij de Motie Verhoeven-Vos die de
regering verzoekt oplossingen voor maatschappelijke uitdagingen centraler te stellen in het
Topsectorenbeleid en die is herbevestigd in de motie Moorlag/Van der Lee.
3
Raadpleegbaar via www.tweedekamer.nl.
4
Kamerstukken 33 009, nr. 57, 33 009, nr. 55 en 29 338, nr. 177.
2

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 33 009, nr. 63

2

De economische kansen van de maatschappelijke uitdagingen en de
ambitie om een vooraanstaande rol te spelen op een aantal sleuteltechnologieën zijn daarom de centrale uitgangspunten in de vernieuwde
topsectorenaanpak.
Missiegedreven aanpak in Europees Onderzoeks- en Innovatiebeleid
De Europese Commissie heeft recent haar voorstel voor het nieuwe
onderzoeksprogramma Horizon Europe naar het Europees Parlement
gestuurd. Het voorgestelde budget van € 94,1 miljard voor de
periode 2021–2027 zou een substantiële verhoging betekenen ten
opzichte van het budget van het huidige Horizon 2020 programma.
De Commissie stelt voor om circa de helft hiervan in te zetten op
projecten en samenwerking om «global challenges» aan te pakken
en de concurrentiekracht te versterken. Dit zal voor een deel
plaatsvinden aan de hand van «moonshot» missies. De missies zelf
zullen richting 2021 worden gedefinieerd.
De bedoeling is dat door het opstellen van concrete missies
bedrijven, onderzoekers en maatschappelijke organisaties
gezamenlijk werken aan bijvoorbeeld het vinden van effectieve
behandelingen voor Alzheimer of het ontwikkelen van CO2-neutrale
scheepvaart. Met een missiegedreven innovatieaanpak sluit het
kabinet dus goed aan bij de ontwikkelingen in het Europese
onderzoeks- en innovatiebeleid en de beschikbare middelen.
Dit betekent concreet dat voor de maatschappelijke uitdagingen een
aantal heldere missies wordt opgesteld. Dat gebeurt op initiatief van de
betrokken departementen en in nauwe samenspraak met topteams,
bedrijfsleven, kennisinstellingen en relevante maatschappelijke partners
zoals woningcorporaties of patiëntenverenigingen. Door gezamenlijk
missies te formuleren, maken we de kennisvraag expliciet en bevorderen
we samenwerking en krachtenbundeling om maatschappelijke uitdagingen aan te pakken en economische kansen beter te benutten. Deze
missies zullen uiterlijk in 2019 door het kabinet worden vastgesteld. Wij
zullen uw Kamer daar over informeren. De uitwerking van de missies
wordt waar relevant gekoppeld aan maatschappelijke akkoorden die zijn
of worden gesloten, zoals over het klimaat en het preventieve gezondheidsbeleid en de zorg. Op deze manier wordt versnippering van agenda’s
en middelen voorkomen. Missies kunnen verschillende vormen
aannemen: een duidelijk doel is noodzaak maar er is geen «one size fits
all» definitie van missies.5
Voor de sleuteltechnologieën zullen op initiatief van het Ministerie van
Economische Zaken en Klimaat (EZK) door de relevante topsectoren,
departementen en kennisinstellingen meerjarige programma’s worden
opgesteld om de ontwikkeling en benutting van deze enabling technologieën (waaronder ICT) te versnellen.
PhotonDelta
PhotonDelta is een goed voorbeeld van hoe in publiek-private
samenwerking een groot consortium wordt gebouwd rondom de
sleuteltechnologie fotonica. Dit plan heeft als ambitie om het
ecosysteem rondom geïntegreerde fotonica te versterken en in 2030
een omzet van € 1 miljard te behalen met 4000 banen. Opgesteld
door het ICT-boegbeeld geeft PhotonDelta invulling aan de Nationale
Agenda Fotonica. Alle betrokken partijen (TNO, NWO, provincies
Overijssel, Gelderland en Noord-Brabant, TU/e en UT, Brainport, TKI
5

Mariana Mazzucato, Research and Innovation in the European Union, 2018.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 33 009, nr. 63

3

HTSM, de Ministeries van Landbouw, Natuur en Voedselkwaliteit
(LNV) en EZK) zijn gecommitteerd en initiële toezeggingen voor 8
jaar zijn onder voorbehoud bevestigd voor een totaalbedrag van
€ 145 miljoen uit de benodigde € 250 miljoen. De resterende
middelen zullen worden bijeengebracht door de industrie (mkb) en
uit Europese middelen. De afspraken met alle partijen in deze
publiek-private samenwerking worden de komende tijd uitgewerkt in
een convenant.
Van missies naar kennis- en innovatieagenda’s
Missies zijn richtinggevend voor het opstellen van publiek-private
kennis-en innovatieagenda’s (KIA’s). Daarmee zijn niet langer sectoren,
maar maatschappelijke uitdagingen en sleuteltechnologieën het
uitgangspunt van die agenda’s.
Waar bij de missies de departementen het initiatief hebben, hebben de
topteams het initiatief bij het opstellen van deze agenda’s en het
uitwerken van hun inzet op het gebied van human capital en internationalisering.6 Bij het opstellen van de kennis- en innovatieagenda’s worden de
relevante departementen en kennisinstellingen intensief betrokken.7 De
topsectoren zullen in veel gevallen aan meerdere thema’s en missies
bijdragen. Daarbij wordt ingezet op sectoroverstijgende samenwerking
waar dit leidt tot versterkte effecten.
Daarbij is openheid van het proces om tot kennis-en innovatieagenda’s te
komen cruciaal. Voor de grote maatschappelijke uitdagingen zijn immers
baanbrekende vernieuwingen noodzakelijk. Dit vraagt ook om de
betrokkenheid van nieuwe partijen.
Door een open proces te organiseren, betrekken we partijen die voorheen
niet vanzelf deelnamen. Dat biedt kansen aan mkb’ers, startups en
scale-ups, maar het benut bovenal de creativiteit die deze nieuwe partijen
inbrengen. Dat geldt ook voor maatschappelijke organisaties die heel
andere visies en belangen kunnen inbrengen en de nodige nieuwe
impulsen geven.
Klimaatakkoord
Voor de maatschappelijke uitdaging voor klimaat en energie is het
kabinet begin dit jaar met een groot aantal betrokken partijen aan
een grote opgave begonnen: het uitwerken van een Klimaatakkoord
waarin afspraken worden vastgelegd over de manier waarop we in
Nederland het ambitieuze doel van 49% broeikasgasreductie in 2030
ten opzichte van 1990 gaan bereiken. De vijf sectortafels brengen (op
basis van een indicatieve sectorale verdeling van deze reductieopgave) de mogelijke opties in beeld die daaraan bij kunnen dragen
en maken vervolgens afspraken over de benodigde inzet en
instrumenten om deze reductieopgave voor 2030 te realiseren met
6

De huidige negen topsectoren worden gecontinueerd. Doordat hun agenda’s in veel gevallen
aan meerdere thema’s bijdragen, komt geleidelijk een gecoördineerde inzet voor een missiegerichte agenda tot stand.
7
Zoals de Ministeries van Justitie & Veiligheid en Defensie bij de uitwerking van veiligheidsgerelateerde thema’s, de Ministeries van Infrastructuur & Waterstaat (I&W)en LNV bij de uitwerking
van Circulaire Economie binnen het thema duurzaamheid en het Ministerie van I&W bij de
uitwerking van Duurzame Mobiliteit binnen het thema duurzaamheid. Het Ministerie van
Sociale Zaken en Werkgelegenheid wordt betrokken bij onderzoek naar arbeidsmarktthema’s,
waaronder brede participatie, binnen de KIA’s en missies. De dit najaar door LNV uit te brengen
Visie op landbouw, natuur en voedselkwaliteit en de daarbij behorende departementale
Strategische Kennis en Innovatieagenda wordt betrokken bij de missiegedreven KIA landbouw,
water en voedsel.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 33 009, nr. 63

4

inachtneming van de stappen die richting 2050 gezet moeten
worden. Daarbij geven de sectortafels tevens aan welke kennis- en
innovatieopgaven dit met zich meebrengt. Deze opgaven komen
samen in een integrale kennis- en innovatieagenda voor klimaat en
energie die, gekoppeld aan het klimaatakkoord, de koers bepaalt
voor de benodigde kennis- en innovatie-inzet. Deze integrale agenda
omvat tevens de agenda van de Topsector Energie en andere
relevante topsectoren die een bijdrage kunnen leveren aan de
klimaat- en energieopgave.
Het Klimaatakkoord proces is een mooi voorbeeld van de manier
waarop een maatschappelijke opgave, samen met een groot aantal
stakeholders, uitgewerkt wordt naar concrete doelen of missies en
het vandaar uit formuleren van de benodigde kennis- en
innovatie-inzet.
Op een aantal punten willen we aanpassingen doorvoeren om de
openheid in het proces en de kansen voor nieuwe partijen en het creëren
van nieuwe markten te vergroten.
Allereerst zal in de kennis- en innovatieagenda’s een separate paragraaf
valorisatie (technology transfer) en vermarkting worden opgenomen,
zodat ontwikkelde innovaties nog beter gedeeld en verspreid kunnen
worden. In deze paragraaf wordt expliciet aandacht besteed aan de vraag
hoe nieuwkomers, uitdagers, innovatief mkb, startups en scale-ups,
betrokken kunnen worden bij de invulling van de kennis- en innovatieagenda’s. Zo krijgen deze partijen een prominente plek in het vernieuwde
beleid.
Ten tweede zal in de paragraaf over valorisatie en vermarkting uiteen
worden gezet wat er, naast onderzoek en innovatie, nodig is om
vernieuwing daadwerkelijk geïmplementeerd te krijgen. Aspecten als de
overheid als launching customer, (vernieuwing in) wet- en regelgeving,
vergunningverlening, beprijzing en het aangeven van knelpunten op het
gebied van financiering kunnen namelijk van doorslaggevend belang zijn
voor het creëren van markten voor innovaties.
De kennis- en innovatieagenda’s zullen veel aandacht geven aan de
aansluiting bij Europese en regionale initiatieven. Dat leidt tot logische
verbanden, want ook in de Europese en in de regionale programma’s
spelen deze maatschappelijke uitdagingen en sleuteltechnologieën en hun
economische kansen een belangrijke rol (zie ook het kader Missiegedreven aanpak in Europees Onderzoeks- en Innovatiebeleid).
Missiegedreven innovatie: Brede agenda Defensie &
Veiligheid
Voor de uitdagingen op het gebied van veiligheid is een intensieve
meerjarige samenwerking tussen overheden, kennisinstellingen en
het bedrijfsleven noodzakelijk. Verschillende departementen
(Defensie, EZK, Justitie en Veiligheid (J&V), Binnenlandse Zaken en
Koninkrijksrelaties (BZK), OCW) ontwikkelen samen met de kennisinstellingen (NWO, TNO, NLR, Marin, universiteiten en hogescholen)
en topsectoren (HTSM, Logistiek, Creatieve Industrie, Water en
Maritiem) een brede agenda die zich richt op de hele keten van
fundamenteel en toegepast onderzoek tot de inkoop en implementatie van innovaties. In deze agenda worden vijf actielijnen uitgewerkt: 1. Digitale Veiligheid; 2. Opereren in netwerken; 3. Fysieke
veiligheid; 4. Human factors; 5. Concept Development & Experimentation.
Het doel is om innovatieve en economisch kansrijke projecten vorm
te geven die bijdragen aan een veiliger samenleving.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 33 009, nr. 63

5

Bijzonder aandachtspunt daarbij is het verzekeren van een goede
aansluiting van Nederland bij het Europees Defensie Fonds (EDF)
voor defensieonderzoek en capaciteitenontwikkeling ter versterking
van de Europese defensie-industrie.
Op deze manier ontstaan verbindingen over de hele keten van fundamenteel onderzoek tot marktintroductie. Ook ontstaat er verwevenheid
tussen agenda’s van ministeries, topteams en regionale en Europese
overheden. Dat is de kracht van het werken met missies. Daarnaast zijn
veel van de routes uit de Nationale Wetenschapsagenda (NWA) van
belang voor de missies. Waar de routes van de NWA en de agenda’s van
de topteams in elkaars verlengde liggen, wordt ingezet op het creëren van
synergie.
Schematisch ziet de vernieuwde aanpak er als volgt uit:

Van kennis- en innovatieagenda’s naar actie
De beschreven aanpak is te beschouwen als een vorm van »missiegedreven innovatie» zoals bedoeld in de motie van de leden Verhoeven en
Mei LiVos (Kamerstuk 34 550 XIII, nr. 38) en herbevestigd in de motie van
de leden Moorlag en Van der Lee (Kamerstuk 33 009, nr. 58) die vraagt om
het versterken van de innovatiekracht voor de maatschappelijke opgaven
energie, voedsel en grondstoffenvoorziening.
Missiegedreven werken houdt in dat rond concrete doelen een integrale
aanpak wordt uitgewerkt, waarbinnen verschillende partijen, sectoren en
disciplines in de gehele onderzoeks- en innovatieketen bij elkaar komen
en hun krachten bundelen, gericht op een concreet resultaat. Samenwerking dwars door sectoren en ondersteund door sleuteltechnologieën
wordt veel meer vanzelfsprekend. Zo komen echt vernieuwende oplossingen tot stand.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 33 009, nr. 63

6

De kennis- en innovatieagenda’s worden richtinggevend voor de middelen
die NWO8, ZonMW en TO2-instellingen9 inzetten op de topsectoren, voor
de inzet van de PPS-toeslag en voor de mkb-innovatiemiddelen (MIT).
Deze werkwijze leidt tot afstemming tussen publieke en private inspanningen op het gebied van kennis en innovatie, en borgt dat publieke
middelen op een samenhangende wijze worden ingezet op de missiegedreven agenda’s.
Om een stevig perspectief neer te leggen voor de geschetste aanpak
informeren wij u ook over de inzet van middelen voor 2019 en verder.
Hierbij bouwen wij voort op de drie sporen bij de inzet van de enveloppe
voor toegepast onderzoek en innovatie die in de brief van 26 februari voor
de inzet in 2018 is neergelegd. Daarnaast gaan we in op internationalisering en human capital.
Versterking van het toegepast onderzoek
Om te zorgen dat TO2-instellingen hun taken succesvol kunnen uitvoeren,
verhogen we de totale bijdrage voor de vijf instituten voor toegepast
onderzoek in 2019 met € 56 miljoen en vanaf 2020 met jaarlijks € 75
miljoen. Het doel is om de Rijksbijdrage voor de afzonderlijke
TO2-instituten op minimaal 15% van de omzet te brengen. De versterking
van het toegepast onderzoek bestaat uit drie elementen.
Ten eerste moet de kennisbasis10van de grote instituten voor toegepast
onderzoek (TO2) voor de komende jaren blijvend versterkt worden met
€ 42 miljoen. De kennisbasis geeft publieke kennisinstellingen ruimte voor
vernieuwing en lange termijn onderzoek om voorbereid te zijn op vragen
van overheden en bedrijven en – waar het aansluit op de expertise van
TO2 – mee te kunnen doen in de volle breedte van de Nationale Wetenschapsagenda. Hierdoor blijven de TO2-instellingen relevant voor
opdrachten en projecten voor zowel publieke als private sector. De
gezamenlijke departementen dragen, in samenspraak met het bedrijfsleven en kennisinstellingen, zorg voor een goede aansturing van het
toegepast onderzoek binnen deze kennisbasis. Met deze brede
kennisbasis11wordt de toekomstige kennis voor publieke vraagstukken en
versterking van het concurrentievermogen gecreëerd.
Ten tweede wordt voor missiegedreven onderzoek dat via de kennis- en
innovatieagenda’s wordt geprogrammeerd € 33 miljoen verdeeld over de
TO2-instituten.
Ten derde moeten TO2-instellingen voor de uitoefening van hun taken
kunnen beschikken over onderzoeksfaciliteiten die relevant zijn voor
missiegerelateerd onderzoek.12 De financiering van grote onderzoeksfaciliteiten komt ook uit deze € 75 miljoen. De prioriteit ligt bij het creëren van
NWO draagt € 275 miljoen bij aan de topsectoren waarvan de ruim € 100 miljoen in het kader
van publiek-private samenwerking; dit is gezamenlijke programmering waarbij wetenschappers
en bedrijven samen onderzoeksprojecten opzetten en financieren. Binnen de middelen voor
topsectoren is ook ruimte voor investeringen in vrij onderzoek en talent en voor publiek-privaat
geprogrammeerd onderzoek waarvoor geen private cofinanciering nodig is. Al het onderzoek
voldoet aan de criteria van wetenschappelijke excellentie.
9
Vanuit de totale Rijksbijdrage aan TO2 wordt in 2018 € 187 miljoen ingezet voor de topsectoren
(zie topsectoren tabel begroting EZ 2018, p 32 (Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 34 775
XIII, nr. 2). Dit bedrag is exclusief de extra middelen voor toegepast onderzoek uit het regeerakkoord voor 2018 en verdere jaren.
10
De kennisbasis betreft de strategische capaciteit om onderzoek uit te voeren waarmee
toekomstige kennisvragen beantwoord kunnen worden en te kunnen vernieuwen.
11
Deze kan breder zijn dan de missies, te denken valt aan onderzoek naar veranderingen van
banen door technologische ontwikkelingen.
12
Een voorbeeld hiervan is de Duits-Nederlandse Windtunnel waarin nieuwe vliegtuigontwerpen
kunnen worden getest met focus op het reduceren van brandstofgebruik. Zie ook kamerstuk
27 406 nr. 225.
8

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 33 009, nr. 63

7

structurele oplossingen met maatwerk per instituut. Dit wordt het
komende jaar verder uitgewerkt.
Ten vierde is het van belang dat TO2 instellingen nog beter met het mkb
kunnen samenwerken bij de publiek-private samenwerking. We
verwachten dat TO2-instellingen een budget oplopend tot structureel
€ 7,5 miljoen expliciet met het mkb oppakken.
Bundeling van krachten op het terrein van watertechnologie
Watertechnologie is een verzamelnaam van technologieën op het
vlak van water die onmisbaar zijn voor maatschappelijke uitdagingen
op het terrein van klimaat, circulaire economie, duurzame energievoorziening en duurzame land- en tuinbouw. Zo is bijvoorbeeld de
verzilting van kustgebieden een probleem door de toenemende
watervraag, klimaatverandering en relatieve zeespiegelstijging met
als gevolg een tekort aan zoetwater voor drinkwater, landbouw,
industrie, natuur en (stedelijk) waterbeheer. Onder de naam
COASTAR (COastal Aquifer STorage and Recovery) onderzoeken
Deltares, KWR en Arcadis naar oplossingen door bijvoorbeeld opslag
in de ondergrond in te zetten voor een robuuste zoetwatervoorziening.
Om de krachten van het bedrijfsleven en toepassingsgericht
onderzoek (instituut Wetsus, diverse universiteiten en hogescholen,
de KNAW en NWO) nog sterker te bundelen wordt door deze partijen
gewerkt aan het ontwikkelen van een nationaal programma. Zo
kunnen de economische kansen voor de sector van meer dan 1.000
mkb-bedrijven nog beter gecombineerd worden met het oplossen
van maatschappelijke uitdagingen.
Internationalisering
Voor het realiseren van economische kansen op maatschappelijke thema’s
en sleuteltechnologieën is internationalisering essentieel. Hierbij richt de
aanpak van de topsectoren zich op de vorming van consortia van
kennisinstellingen en bedrijven, van klein tot groot. Dit draagt met name
bij aan de verdere internationalisering van het innovatieve mkb. De
integrale agendaontwikkeling is gericht op export, internationale
innovatiesamenwerking en acquisitie. Een goede organisatie van de
uitvoering door private en publieke partijen is daarbij een belangrijke
voorwaarde voor succes.
Kabinet en private partners hebben in lijn met het advies van de Stuurgroep Buijink begin 2018 hiervoor de International Strategic Board
Nederland (ISB-NL) opgericht. Eerste opdracht aan de ISB-NL is het
opstellen van een internationaliseringsstrategie gericht op kansrijke
landen, regio’s en thema’s. De topsectoren zijn bij uitstek in staat om
invulling te geven aan deze strategie. Deze strategie is ook opgenomen in
de nota Investeren in Perspectief13 en wordt nader uitgewerkt in de
Handelsbrief, die de Minister van Buitenlandse Handel en Ontwikkelingssamenwerking na de zomer naar de Kamer stuurt. Voor een efficiënte
uitvoering is extra capaciteit, zowel aan private als publieke zijde,
beschikbaar gemaakt. Grote concrete publiek-private projecten die goede
coördinatie vereisen worden opgepakt door de Werkplaats. De topsectoren zijn onder andere betrokken bij de projecten van de Food-hub in
Panama en het schoonmaken van de Ganges.

13

Kamerstuk 34 952, nr. 1.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 33 009, nr. 63

8

Human capital
Werknemers en zelfstandigen en de kennis en kunde die zij bijdragen, zijn
van groot belang voor het groeivermogen van onze economie en het
oplossen van de maatschappelijke uitdagingen. Een vitale arbeidsmarkt
waarop vraag en aanbod elkaar makkelijk vinden vraagt om een optimale
aansluiting van onderwijs en arbeidsmarkt en voortdurende investeringen
in die kennis en kunde (leven lang ontwikkelen). Alle betrokken publieke
en private arbeidsmarktpartijen moeten daarvoor samenwerken op het
relevante, regionale, schaalniveau. Door de huidige krapte op de
arbeidsmarkt is iedereen nodig: duurzame inzetbaarheid van oudere
werknemers is een belangrijk aandachtspunt, maar ook technologische
ontwikkelingen om arbeidsbeperkten te ondersteunen waardoor ze
aantrekkelijker worden op de arbeidsmarkt dragen daar aan bij. Participatie vanuit brede lagen in de samenleving en economische kansen
versterken elkaar hier.
Topteams leveren een bijdrage aan de optimale aansluiting tussen
arbeidsmarkt en onderwijs door het structureel verbinden van bedrijven,
kennisontwikkeling en innovatie en beroepsonderwijs. In de roadmap
«Human Capital Topsectoren 2016 – 2020» richten de topteams zich onder
andere op:
• aanjagen en opzetten van learning communities waarin leren, werken
en innoveren samenkomen: fieldlabs, living labs en Centra voor
innovatief Vakmanschap en Centres of Expertise,
• beurzen, stages en programma’s voor talentontwikkeling door
onderwijs en bedrijven,
• bewustwording toekomstige beroepen en lange termijn arbeidsmarktperspectief (kwantitatief en kwalitatief),
• programma’s als teach the teacher, lectorenplatforms, experimenten
en pilots over uitwisseling tussen bedrijven en onderwijs.
De topteams werken daarbij nauw samen met het Techniekpact. Hier
identificeren zij de knelpunten in de beschikbaarheid van menselijk
kapitaal, bijvoorbeeld bij de energietransitie of technologieontwikkeling.
Daarnaast werken zij aan vergroting van het aanbod van goed opgeleide
technici van alle niveaus. Ze sluiten hierbij aan bij andere bestaande
samenwerkingsverbanden tussen overheden, bedrijven, werknemers,
werkgevers en onderwijs waar wordt ingezet op het bij elkaar brengen
van vraag en aanbod14. De komende periode wordt verder uitgewerkt hoe
de aansluiting van de regionale arbeidsmarkten op deze missies verder
kan worden verbeterd, bijvoorbeeld bij de zoektocht naar voldoende
geschikt personeel voor de verduurzamingsopgave in de gebouwde
omgeving.
PPS-toeslag
De PPS-toeslag vervult een belangrijke rol bij de stimulering van
publiek-private samenwerking. De toeslag is een directe financiële prikkel
voor publieke en private partijen om samen te werken op het gebied van
kennis en innovatie15. Mede als gevolg van de PPS-toeslag is de private
financiering van publiek onderzoek de afgelopen jaren gestegen naar
€ 500 miljoen. Hiermee is de private sector een belangrijke bron
geworden voor de financiering van publiek-privaat onderzoek door
publieke onderzoeksinstellingen in Nederland. We willen daarom het
14

Bijvoorbeeld Leven Lang Ontwikkelen (Kamerstuk 300 12 nr. 77), Matchen op Werk (Kamerstuk
29 544, nr. 821) en de intentieverklaring Perspectief op werk die in de zomer 2018 wordt
ondertekend.
15
Kamerstuk 32 637, nr. 254.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 33 009, nr. 63

9

PPS-toeslagpercentage op het inmiddels verhoogde percentage van 30%
houden en de ondersteuning van ANBI-bijdragen, zoals beschreven in de
brief van 26 februari, voortzetten. Het voortzetten van de ingezette lijn
komt neer op een inzet van structureel € 50 miljoen per jaar16. De
PPS-toeslag komt voor het overgrote deel (93%) terecht bij kennisinstellingen, waarvan meer dan 40% bij TO2-instellingen.17
De missiegedreven kennis- en innovatieagenda’s vormen het kader
waarbinnen de PPS-toeslag zal worden ingezet. Overheden, bedrijven en
kennisinstellingen zullen gezamenlijk de voortgang en effectiviteit van
projecten monitoren. Binnen deze kaders kunnen de toeslagmiddelen
breed, dat wil zeggen over de gehele agenda, worden ingezet. In de
praktijk zien we soms knelpunten optreden in de vertaling van de
PPS-toeslagregeling naar concrete projecten en programma’s. Het gaat
dan bijvoorbeeld om de inzet van de PPS-toeslag voor:
• meerjarige publiek-private programma’s;
• onderzoek waarvoor nog geen private cofinanciering is;
• onderzoek door Rijkskennisinstellingen (RKI’s);
• onderzoek door private kennisinstellingen;
• onderzoek in internationale samenwerkingsprojecten.
We vinden het van belang dat de PPS-toeslag voor deze doelen ingezet
kan worden, uiteraard passend binnen de missiegedreven kennis- en
innovatieagenda’s. Daarnaast moeten de onderzoekstellingen voldoen aan
de criteria voor een onderzoeksorganisatie en de bepalingen voor
Intellectueel eigendom en moet het onderzoek bijdragen aan de Nederlandse kennisinfrastructuur. Als er zich in de PPS-toeslagregeling of in de
toepassing daarvan knelpunten voordoen, zullen we die zoveel mogelijk
oplossen.
Bouw en Technologie Innovatie Centrum (BTIC)
Niet alle partijen die belangrijk zijn voor het bereiken van de
maatschappelijke opgaven weten op dit moment de PPS-toeslag te
vinden. Wij zetten ons in om ook deze partijen beter te betrekken en
kansen te bieden. Dit heeft inmiddels geresulteerd in het initiatief
van bedrijven, kennisinstellingen en overheden om een innovatiecentrum op te richten, gericht op de omvangrijke verduurzamingsopgave in de gebouwde omgeving. Op 6 juni jl. is de intentieverklaring voor de oprichting van een Bouw en Techniek
Innovatiecentrum (BTIC) ondertekend. In het BTIC gaan de kennisinstellingen TNO, 4TU-Bouw, Vereniging Hogescholen samenwerken
met Bouwend Nederland, NL Ingenieurs en de installatiebedrijven
verenigd in UNETO-VNI. De Ministeries van BZK, I&W en EZK
hebben de intentieverklaring medeondertekend. Deze partijen in de
Bouw- en Technieksector gaan hun krachten bundelen om te komen
tot langjarige kennisprogramma’s. Deze PPS-kennisprogramma’s
moeten een belangrijke basis gaan vormen om de ontwikkeling en
toepassing van de noodzakelijke innovaties te realiseren. Daarbij
werkt het BTIC nauw samen met o.a. het TKI Urban Energy.
Thematische Technology Transfer
Samen met de Minister van OCW werken we aan een regeling voor
Thematische Technology Transfer (Thematische Knowledge Transfer) met
middelen uit het Toekomstfonds om de kennisinstellingen die excellent
onderzoek verrichten op een bepaald gebied met elkaar te verbinden ten
16

De verdere mogelijkheden voor beleidsmatige en doelmatigheidsverbeteringen van de
PPS-toeslagregeling zullen worden bezien.
17
Rathenau, Stimulering publiek-private samenwerking via de PPS-toeslag Onderzoek en
Innovatie, februari 2018.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 33 009, nr. 63

10

behoeve van kennisbenutting. Het doel is om een impuls te geven aan
specifieke combinaties van sterke wetenschapsgebieden, markten en
maatschappelijke doelen.
Mkb
De inzet voor de versterking van het mkb en de valorisatie en startups, die
eerder is aangekondigd, zijn van onverminderd belang. Naast de
expliciete ruimte die we bieden voor samenwerking met TO2-instellingen,
continueren we daarom de inzet voor het mkb volgens de eerder
uitgewerkte inzet voor het Innovatiekrediet, de MIT, startups en Valorisatie
en Techniekpact en SBIR. We zullen hierbij ook de mogelijkheden van
innovatiepartnerschappen onderzoeken, waarmee onder andere het
Ministerie van J&V goede resultaten boekt.
Voor het (innovatieve) mkb zetten we structureel € 25 miljoen in uit de
enveloppe voor toegepast onderzoek en innovatie. Tevens stellen we voor
aantal onderdelen deze kabinetsperiode extra middelen vanuit EZK
beschikbaar. De Staatssecretaris heeft u hierover verder geïnformeerd in
haar brief over het MKB-actieplan, die naar de Kamer is verzonden.
Tabel 1: Investeringen in Toegepast Onderzoek en Innovatie, in € miljoen
Beleidspakket/instrument

2019

2020

2021

2022

2023

Structureel

Toegepast onderzoek TO21
w.v. kennisbasis
via KIA’s
Thematisch PPS
Innovatiekracht mkb2

56
42
14
26
30

75
42
33
40
35

75
42
33
47
28

75
42
33
50
25

75
42
33
50
25

75
42
33
50
25

Totaal

112

150

150

150

150

150

1
2

W.v. specifiek voor het mkb een budget oplopend tot € 7,5 miljoen structureel.
Exclusief bijdrage vanuit TO2 voor het mkb.

Tabel 2: Verdeling middelen toegepast onderzoek over de TO2-instellingen,
in € miljoen1, 2
2019

2020 en verder

TNO, inclusief ECN
Marin
NLR
Deltares
Wageningen Research

25,0
3,1
3,5
6,6
17,8

34,8
3,3
4,6
7,0
25,4

Totaal

56,0

75,03

De € 42 miljoen extra middelen die in 2018 beschikbaar zijn, worden structureel doorgetrokken
met dezelfde verdeelsleutel. Het meerdere wordt verdeeld o.b.v. het aandeel in de Rijksbijdrage,
waarbij conform het advies van de Cie. Schaaf een ondergrens van de totale Rijksbijdrage van
15% van de omzet wordt geborgd.
2
Van de totale TO2-middelen wordt minimaal € 10 miljoen ingezet t.b.v. de TO2-bijdrage aan de
Sleuteltechnologieën, bij kwalitatief goede proposities kan dit bedrag verder oplopen.
3
Inclusief afrondingsmarge.
1

Afsluitend
In deze brief hebben we de hoofdlijnen van een vernieuwde aanpak in het
innovatiebeleid met een sterkere focus op de economische kansen van
een aantal grote maatschappelijke thema’s geschetst. In samenhang
daarmee is ook aangegeven hoe wij de enveloppe toegepast onderzoek
en innovatie, die in het regeerakkoord is toegezegd, gaan inzetten in 2019
en verder.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 33 009, nr. 63

11

Het doel van deze aanpak is het realiseren van impact: op de maatschappelijke uitdagingen waarvoor we staan, maar óók op de economische
kansen die daaruit voortvloeien. De hoofdlijnen die in deze brief zijn
geschetst, gaan we nu samen met alle betrokken partijen verder
uitwerken.
De Minister van Economische Zaken en Klimaat,
E.D. Wiebes
De Staatssecretaris van Economische Zaken en Klimaat,
M.C.G. Keijzer

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 33 009, nr. 63

12