Tweede Kamer der Staten-Generaal

2

Vergaderjaar 2017–2018

32 827

Toekomst mediabeleid

Nr. 132

BRIEF VAN DE MINISTER VAN JUSTITIE EN VEILIGHEID
Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal
Den Haag, 4 september 2018
Op verzoek van de vaste commissie voor Onderwijs, Cultuur en Wetenschap van 5 juli 2018 en naar aanleiding van de toezegging die ik uw
Kamer tijdens het mondelinge vragenuur van 12 juni jl. (Handelingen II
2017/18, nr. 92) met betrekking tot de aanpassing van de Aanwijzing
toepassing dwangmiddelen bij journalisten deed, stuur ik u, mede
namens de Minister voor Basis- en Voortgezet Onderwijs en Media, een
brief over het afluisteren van een journalist door het Openbaar Ministerie
(hierna: OM) en de bronbescherming van journalisten. Daarnaast heb ik
ook schriftelijke vragen van de leden Van Oosten en Yesilgöz-Zegerius
(beiden VVD) en Groothuizen en Sneller (beide D66) over dit onderwerp
beantwoord. U ontvangt deze antwoorden separaat aan deze brief
(Aanhangsel Handelingen II 2017/18, nrs. 3103 en 3104).
In deze brief zal ik ten eerste ingaan op de bronbescherming van
journalisten en vrije nieuwsgaring in het algemeen. Vervolgens zal ik
nader ingaan op de specifieke zaak die de aanleiding van het eerdergenoemde verzoek is geweest, namelijk het afluisteren van een journalist
door het OM in de moordzaak op de broer van een kroongetuige en op
een tweetal andere incidenten waarbij de bronbescherming van journalisten in het geding is geweest. Ik zal afsluiten met de maatregelen die
naar aanleiding van deze incidenten zijn getroffen, waarbij ik ook het
wetsvoorstel bronbescherming in strafzaken kort zal aanhalen.
Bronbescherming en vrije nieuwsgaring
Bronbescherming is een groot goed in onze democratische samenleving.
De vrijheid van meningsuiting, zoals neergelegd in artikel 10 EVRM en
artikel 7 Grondwet, is een belangrijke pijler onder een democratische
rechtsstaat. Een journalist heeft op grond van artikel 10 EVRM het recht
om zijn bronnen te beschermen en het is overheden in beginsel niet
toegestaan daarop een inbreuk te maken. Journalisten zijn afhankelijk van
hun bronnen om hun werk goed te kunnen doen, en daarom is bronbescherming een zwaarwegend recht. Het recht op bronbescherming is

kst-32827-132
ISSN 0921 - 7371
’s-Gravenhage 2018

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 32 827, nr. 132

1

echter niet absoluut. Uitgangspunt in de huidige Aanwijzing toepassing
dwangmiddelen bij journalisten (hierna: de Aanwijzing) is dat in verband
met de bronbescherming in strafzaken in de praktijk slechts sprake kan
zijn van toepassing van strafvorderlijke dwangmiddelen, als dit het enige
denkbare effectieve middel is om een zeer ernstig delict op te sporen en te
voorkomen. Het moet gaan om misdrijven waarbij het leven, de veiligheid
of de gezondheid van mensen ernstig kan worden geschaad of in gevaar
kan worden gebracht. Het kán derhalve gerechtvaardigd zijn om onder
bijzondere omstandigheden, zoals hiervoor beschreven, strafvorderlijke
dwangmiddelen, waaronder begrepen het opnemen van communicatie
door middel van een technisch hulpmiddel, toe te passen tegen
journalisten.
Incidenten
Tijdens het mondelinge vragenuur van 12 juni jl. heb ik met uw Kamer
gesproken over de zaak waarin het OM belgegevens van een journalist
van het Brabants Dagblad heeft opgevraagd, om uit te vinden wie
informatie lekte over de burgemeestersbenoeming in Den Bosch. Ik heb
toen aangegeven dat het OM zelf heeft verklaard dat er niet volgens de
regels is gehandeld en dat het maatregelen zou treffen om dit in de
toekomst te voorkomen. Op de maatregelen die sindsdien getroffen zijn,
kom ik later in deze brief terug.
Tijdens het dertigledendebat over de aanval op de vrijheid van meningsuiting en de vrije pers van 19 juni jl. heeft het lid Westerveld (GroenLinks)
aan mijn ambtgenoot van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties de
vraag gesteld of de rechter-commissaris in de zaak van de burgemeestersbenoeming wist dat hij toestemming gaf tot het afluisteren van een
journalist. In antwoord op deze vraag merk ik op dat deze zaak momenteel
nog onder de rechter is. Derhalve kan ik op dit aspect op dit moment niet
ingaan.
Korte tijd nadat bovengenoemde zaak omtrent de burgemeestersbenoeming in Den Bosch bekend werd, kwam naar buiten dat het OM een
journalist had afgeluisterd in de moordzaak op de broer van een kroongetuige op 29 maart 2018 in Amsterdam.
In deze zaak is, nadat daartoe een vordering was gedaan bij de rechtercommissaris en deze een machtiging had verleend, een bevel gegeven
om in een openbare ruimte een gesprek op te nemen tussen een
journalist en een andere persoon. Aan het bevel is weliswaar uitvoering
gegeven, maar de betreffende opname is nog diezelfde dag, toen de
handelwijze bekend werd bij de parketleiding, in een kluis gelegd. De
betreffende opname is, ondanks de opdracht van de rechter-commissaris
daartoe, nooit uitgeluisterd en uiteindelijk na overleg met het College van
procureurs-generaal in opdracht van de hoofdofficier van justitie in
Amsterdam vernietigd. Voorafgaand aan het bevel ten aanzien van dit
middel heeft niet de vereiste interne toetsing plaatsgevonden en het OM
was van oordeel dat in dit specifieke geval de opname een ontoelaatbare
inbreuk was op de bronbescherming van journalisten.
Het OM heeft aangegeven dat, voor zover nu duidelijk is, er geen andere
lopende onderzoeken zijn waarin dwangmiddelen tegen journalisten zijn
toegepast. Binnen het OM is tevens onderzocht of er ook afgesloten zaken
zijn die betrekking zouden kunnen hebben op bronbescherming. Hieruit is
naar voren gekomen dat er een onderzoek van het parket Rotterdam naar
schending van het ambtsgeheim door een politieambtenaar is geweest,
waarin in oktober 2017 en februari 2018 de historische printgegevens van
een telefoon van een fotojournalist zijn opgevraagd. Toen bleek dat hierbij
de interne richtlijnen niet waren gevolgd, heeft het parket Rotterdam het
onderzoek stopgezet en de printgegevens laten vernietigen.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 32 827, nr. 132

2

Maatregelen
Naar aanleiding van bovengenoemde incidenten waarbij de bronbescherming van journalisten in het geding is geweest, heeft het OM een
aantal maatregelen getroffen om dit in de toekomst te voorkomen. Daarbij
merk ik op dat de betreffende incidenten hebben plaatsgevonden, vóórdat
ik op 12 juni jl. uw Kamer heb toegezegd dat er maatregelen zullen
worden getroffen om dergelijke incidenten te voorkomen.
Aanpassing Aanwijzing toepassing dwangmiddelen bij journalisten
De Aanwijzing wordt op dit moment aangepast en in lijn gebracht met het
aangenomen Wetsvoorstel bronbescherming in strafzaken. Het is de
bedoeling dat de aangepaste Aanwijzing tegelijk met de Wet bronbescherming in strafzaken op 1 oktober a.s. in werking zal treden. Ook wordt
de Aanwijzing verder verduidelijkt, om elke interpretatieruimte weg te
nemen. Het moet voor iedereen binnen het OM duidelijk zijn hoe te
oordelen en te handelen in situaties waarbij journalisten betrokken zijn.
De aangepaste Aanwijzing zal te zijner tijd in de Staatscourant worden
gepubliceerd.
Opleidingstrajecten OM
Het OM heeft mij laten weten dat binnen de opleidingstrajecten van het
OM, zowel in de leergang voor nieuwe officieren van justitie als in de
permanente educatie (nog) meer ruimte wordt gemaakt voor het
onderwerp «journalistieke bronbescherming». Ook zal de aangepaste
Aanwijzing in de werkpraktijk en de opleiding tot officier van justitie een
nog prominentere plek krijgen.
Het wetsvoorstel bronbescherming in strafzaken
Het wetsvoorstel bronbescherming in strafzaken1 is op 3 juli jl. aangenomen in de Eerste Kamer en de wet zal op 1 oktober a.s. in werking
treden. Deze wet codificeert in de eerste plaats dat journalisten en
publicisten zich op een recht op bronbescherming kunnen beroepen. Deze
wet regelt dat bij de toepassing van dwangmiddelen tegen journalisten en
publicisten, altijd vooraf een machtiging moet worden gevraagd aan de
rechter-commissaris. De rechter-commissaris zal deze machtiging alleen
kunnen verlenen als het algemeen belang bij het verkrijgen van de
informatie evident zwaarder weegt dan het belang van de vrije nieuwsgaring en het belang van de bronbescherming.
Voor het opvragen van verkeersgegevens van journalisten en publicisten
is bijvoorbeeld expliciet bepaald dat dergelijke vorderingen alleen kunnen
worden gedaan op vordering van de officier van justitie met machtiging,
te verlenen door de rechter-commissaris. Dit is een toevoeging aan de
artikelen 126n, tweede lid en 126u, tweede lid, Wetboek van Strafvordering, die bepalen dat de officier van justitie opdracht kan geven aan
aanbieders van communicatiediensten om gegevens te verstreken over
het communicatieverkeer van een gebruiker van die dienst.
Tot slot wil ik nogmaals benadrukken dat het recht op bronbescherming
een groot goed is en dat journalisten in alle vrijheid hun beroep moeten
kunnen uitoefenen. Daarbij merk ik op dat Nederland wereldwijd gezien
een uitstekende reputatie heeft wat betreft persvrijheid.
Nederland staat op dit moment op de 3e plaats in de World Press Freedom
Index, wat onder meer te danken is aan de onafhankelijke positie van de
1

Kamerstuk 34 032

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 32 827, nr. 132

3

Nederlandse media en de recente codificering van de bronbescherming in
strafzaken.
Ik ga ervan uit dat de recente wetswijziging en de getroffen maatregelen
een belangrijke bijdrage zullen leveren aan de positie van journalisten in
het algemeen en het recht op bronbescherming in het bijzonder.
De Minister van Justitie en Veiligheid,
F.B.J. Grapperhaus

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 32 827, nr. 132

4