Tweede Kamer der Staten-Generaal

Vergaderjaar 2019–2020

2

Aanhangsel van de Handelingen

Vragen gesteld door de leden der Kamer, met de daarop door de
regering gegeven antwoorden

3070
Vragen van de leden Ouwehand, Wassenberg en Van Esch (allen PvdD) aan
de Ministers van Landbouw, Natuur en Voedselkwaliteit, voor Buitenlandse
Handel en Ontwikkelingssamenwerking en van Justitie en Veiligheid over een
alomvattend aanvalsplan om het risico op toekomstige overspringende
zoönotische infectieziekten drastisch te verkleinen (ingezonden 14 april 2020).
Antwoord van Minister De Jonge (Volksgezondheid, Welzijn en Sport) en van
Minister Schouten (Landbouw, Natuur en Voedselkwaliteit), mede namens de
Minister voor Buitenlandse Handel en Ontwikkelingssamenwerking (ontvangen
4 juni 2020). Zie ook Aanhangsel Handelingen, vergaderjaar 2019–2020,
nr. 2600.
Vraag 1
Kunt u bevestigen dat circa 75 procent van alle in het afgelopen decennium
opkomende infectieziekten in mensen zoönotisch zijn, dat wil zeggen dat ze
worden overgedragen van dieren op mensen?1
Antwoord 1
Er zijn diverse kwantitatieve analyses uitgevoerd waarbij de inschatting is dat
het gaat om een percentage tussen de 60 en de 75 procent.
Vraag 2
Erkent u dat elk van de volgende recente grote infectieziekte-uitbraken een
zoönose was: SARS, MERS, Q-koorts, de Mexicaanse griep, ebola, corona en
zika?
Antwoord 2
De introductie van elk van deze infectieziekten heeft vanuit een dierreservoir
plaatsgevonden. De belangrijkste stuwende kracht van de uitbraken van
SARS, COVID-19, Ebola en Mexicaanse griep was een overdracht van mens
tot mens.
Vraag 3
Kunt u bevestigen dat de bovenstaande uitbraken in totaal wereldwijd tot
zeker 260.000 vroegtijdige sterfgevallen hebben geleid?

1

ah-tk-20192020-3070
ISSN 0921 - 7398
’s-Gravenhage 2020

WUR, datum onbekend, Zoönosen: https://www.wur.nl/nl/Onderzoek-Resultaten/
Onderzoeksinstituten/Bioveterinary-Research/Uitgelicht-1/Zoonosen-1.htm

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, Aanhangsel

1

Antwoord 3
Wij kunnen deze inschatting van het aantal sterfgevallen bevestigen.
Vraag 4
Tot hoeveel economische schade hebben bovenstaande uitbraken naar
schatting geleid?
Antwoord 4
Het inschatten van de totale economische schade van deze uitbraken is
complex. Bovendien zijn de virusuitbraken onderling lastig vergelijkbaar.
Voor de coronacrisis geldt dat duidelijk is dat deze grote gevolgen gaat
hebben voor de Nederlandse economie. De omvang hiervan is echter nog
zeer onzeker.
Daarnaast verschilt de economische schade per genoemde uitbraak, omdat
de uitbraken verschillen in duur en verspreiding. Het SARS-virus kende
bijvoorbeeld een zeer beperkte regionale verspreiding, waardoor de
wereldwijde impact beperkt was. Verder vonden de uitbraken plaats in
verschillende periodes. Economieën zijn nu bijvoorbeeld sterker internationaal verbonden dan in 2003, ten tijde van de uitbraak van het SARS-virus,
waardoor de impact van een uitbraak nu groter is. Onderstaande tabel
probeert desondanks op basis van verschillende bronnen een overzicht te
bieden van de economische effecten van de genoemde uitbraken.
Ziekte

Periode

Locatie

Bron

Geschat effect

SARS

2002/2003

China, Hongkong,
Singapore, Taiwan

Wereldbank (2008)

China: USD 14,8 mld. (0,4% bbp-krimp in
2003). Hongkong en Singapore beide 1,1%
bbp-verlies in 2003. Taiwan: 0,6–0,7%
bbp-krimp. Wereldwijd verlies geschat op
USD 54 mld.

MERS

2012–2016

Midden-Oosten en
Zuid-Korea

WHO (2019) en
Nomura (2015)

USD 12 mld. 0,3%-punt bbp-krimp in
Zuid-Korea (2,2% i.p.v. 2,5% groei) in 2015.

Q-koorts

2007–2009

Nederland

SEO economisch
onderzoek (2011)

De totale schade is naar schatting
EUR 161–336 mln. van 2007–2010. O.a.:
Verlies kwaliteit van leven (EUR 67–
145 mln.).
Ziekteverzuim (EUR 12,5–96,5 mln.).

Mexicaanse griep

2009/2010

Pandemie

Kamerstuk 22 894,
nr. 308 (2011)

De aanpak kostte Nederland EUR 340 mln.
van 2009–2011.

Ebola

2014

West-Afrika

Wereldbank (2014)

USD 2.2 mld. bbp-verlies in 2015 in Guinea
(bbp-groeiverwachting gedaald met
3,9%-punt, van 4.0% naar 0,1%, in 2015)
Liberia (bbp-groei daalde van 8,7% in 2013
naar 0,7% in 2014) en Sierra Leone
(–21,5% bbp-groei in 2015).

Zika

2015/2016

Latijns-Amerika en
het Caribisch gebied

Wereldbank (2016)

USD 3,5 mld. in 2016 (0,06% bbp) in
Latijns-Amerika en het Caribisch gebied.

Corona

2019/2020

Pandemie

CPB (2020)
IMF (2020)

Verwachte bbp-krimp in Nederland
1,2–7,7% in 2020.
Verwacht 3% bbp-krimp wereldwijd en
7,5% bbp-krimp in Nederland in 2020.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, Aanhangsel

2

Vraag 5
Erkent u dat wetenschappers, waaronder de meest vooraanstaande virologen,
en de Wereldgezondheidsorganisatie (WHO) al jaren waarschuwen dat
epidemische uitbraken van zoönotische infectieziekten de afgelopen jaren zijn
toegenomen, en dat het wachten was op de volgende ontwrichtende
pandemie?2, 3, 4, 5, 6
Antwoord 5
Ja. We zijn ons in Nederland bewust van de risico’s en zorgen ervoor dat de
kans op dierziekten, waaronder zoönosen, zo klein mogelijk is. Zo werken
overheid, sectoren en veterinaire zorg in Nederland goed samen om
dierziekten te voorkomen, snel te ontdekken, te beheersen of te bestrijden. In
2011 is in Nederland de zogenaamde zoönosestructuur ingericht om ervoor te
zorgen dat de humane en veterinaire gezondheidsorganisaties, waaronder de
Ministeries van VWS en LNV, goed met elkaar samenwerken (https://
www.onehealth.nl/over-one-health/zoonosenstructuur). Zoönotische signalen
worden beoordeeld en indien nodig wordt er opgeschaald. Deze manier van
werken wordt internationaal uitgedragen, bijvoorbeeld via het One Healthproject (COHESIVE) en de Global Health Security Agenda, om andere landen
te ondersteunen zich voor te bereiden op opkomende zoönosen.
Vraag 6
Kunt u bevestigen dat de milieuorganisatie van de Verenigde Naties (UNEP)
waarschuwt dat het risico op het overspringen van ziektes van dieren op
mensen vergroot wordt door de grootschalige en intensieve veehouderij?7
Antwoord 6
In het door u aangehaalde artikel wordt gesteld dat productiedieren een
zogenaamde epidemiologische brugfunctie kunnen vervullen bij het
overspringen van infecties van wilde dieren naar de mens.
Vraag 7
Kunt u bevestigen dat het UNEP waarschuwt dat het risico op het overspringen van ziektes van dieren op mensen vergroot wordt door ontbossing en
menselijke activiteiten in ecosystemen, vanwege het daarmee vergrote
contact tussen mensen en in het wild levende dieren?
Antwoord 7
Ja, in het UNEP Frontiers rapport uit 2016 werd gesteld dat verandering van
landgebruik in het verleden de belangrijkste risicofactor was voor het kunnen
overdragen van infectieziekten van dier op mens. In het officiële persbericht
over COVID 19 wordt door de Executive Secretary van UNEP aangegeven dat
door het degraderen van de ecosystemen en menselijke inbreuk op de
natuur, wij als mensen de gezondheid in gevaar brengen.
Vraag 8
Kunt u bevestigen dat het UNEP waarschuwt dat de illegale handel in wilde
dieren het risico op de uitbraak van zoönosen vergroot?

2

The Guardian, 25 maart 2020, Coronavirus: «Nature is sending us a message», says UN
environment chief: https://www.theguardian.com/world/2020/mar/25/coronavirus-nature-issending-us-a-message-says-un-environment-chief
3
AD, 5 april 2020, Viroloog: «Nederland is vol met gastheren die een virus over kunnen dragen»:
https://www.ad.nl/binnenland/viroloog-nederland-is-vol-met-gastheren-die-een-virus-overkunnen-dragen-br~afbc59f5/
4
VPRO Tegenlicht, 3 april 2020, Dit is een waarschuwing van de natuur, zegt deze VN-milieuchef:
https://www.vpro.nl/programmas/tegenlicht/lees/artikelen/2020/opinie-waarschuwingnatuur.html
5
AD, 30 november 2018, Wereldwijde ziekte-uitbraak? «We maken het virussen veel te
makkelijk»: https://www.ad.nl/wetenschap/wereldwijde-ziekte-uitbraak-we-maken-het-virussenveel-te-makkelijk~afa98c26c/
6
KNAW, datum onbekend, Ron Fouchier: https://www.knaw.nl/nl/leden/leden/15088
7
UNEP Frontiers, 2016, Emerging issues of environmental concern, pagina 18:
http://wedocs.unep.org/handle/20.500.11822/7664

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, Aanhangsel

3

Antwoord 8
Veel factoren zijn van invloed op de problematiek van zoönosen. In het
twitterbericht van UNEP van 1 april jl. wordt illegale en ongereguleerde
handel in wilde dieren als een factor genoemd, naast andere factoren als
veranderingen in landgebruik, intensieve landbouw en klimaatsverandering.
Er wordt verwezen naar het UNEP frontiers rapport uit 2016. In dat rapport in
het hoofdstuk «Zoonoses» (pag. 18–27) wordt echter de illegale handel niet
genoemd. Er wordt daarin wel aangegeven dat steeds meer dieren worden
gehouden door steeds meer mensen en er daardoor meer mogelijkheden van
overdracht ontstaan. Ook stelt UNEP in het rapport dat directe overdracht van
wilde dieren naar mensen zelden voorkomt, maar dat gedomesticeerde
dieren daarin een brugfunctie kunnen vervullen.
Vraag 9
Kunt u bevestigen dat het UNEP waarschuwt dat het risico op zoönotische
uitbraken vergroot wordt door het gebruik van antibiotica in de veehouderij,
waardoor resistente bacteriën gemakkelijker kunnen ontstaan?
Antwoord 9
Zoals aangegeven in het antwoord op vraag 8, zijn er vele factoren die van
invloed zijn op de problematiek van zoönosen. Een infectieziekte die van dier
op mens overgaat kan ook een resistente bacterie betreffen. Antibioticaresistentie is een bedreiging voor de gezondheid van mens en dier. Daarom wordt
in binnen- en buitenland al jaren ingezet op verlaging van het antibioticumgebruik, humaan en veterinair. Dit is een effectieve manier om vermindering
van antibioticaresistentie te bereiken.
Vraag 10
Kunt u bevestigen dat het UNEP waarschuwt dat het risico op nieuwe
zoönotische ziekte-uitbraken vergroot wordt door de klimaatverandering?
Antwoord 10
Ja, dat kunnen wij bevestigen.
Vraag 11
Erkent u dat zowel hoog- als laagpathogene vogelgriepvirussen van dieren op
mensen overgedragen kunnen worden?
Antwoord 11
Sommige laag- en hoogpathogene typen van het vogelgriepvirus kunnen op
mensen worden overgedragen.
Vraag 12
Kunt u bevestigen dat de mortaliteit van het vogelgriepvirus H5N1 onder
mensen 60% is?8
Antwoord 12
Sommige bronnen, zoals de WHO, vermelden een mortaliteit in de groep
geïnfecteerden van 60%. Andere melden dat de mortaliteit niet goed te
bepalen is, omdat niet alle gevallen gediagnostiseerd worden en er mogelijk
ook H5N1-infecties subklinisch (zonder ziekteverschijnselen) verlopen.
Vraag 13
Erkent u dat wetenschappers van het Erasmus MC hebben aangetoond dat
het vogelgriepvirus H5N1 met vijf mutaties zó veranderd kan zijn dat het
gemakkelijk overdraagbaar is van mens op mens? Hoeveel mutaties zijn
daarvoor nodig bij andere hoog-pathogene vogelgriepvirussen?
Antwoord 13
Wetenschappers van het Erasmus MC hebben aangetoond dat het H5N1
vogelgriepvirus met vijf mutaties overdraagbaar werd tussen fretten. Zij
stelden dat het onwaarschijnlijk was dat dit virus tussen mensen zou

8

WHO, datum onbekend, FAQs: H5N1 influenza: https://www.who.int/influenza/
human_animal_interface/avian_influenza/h5n1_research/faqs/en/

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, Aanhangsel

4

verspreiden. Hoeveel mutaties nodig zijn bij andere hoog-pathogene
vogelgriepvirussen is niet bekend, maar dezelfde onderzoekers lieten in een
tweede publicatie zien dat de kans op het ontstaan van mens-overdraagbare
varianten van hoog-pathogene vogelgriepvirussen in de natuur bijzonder
klein is.
Vraag 14
Kunt u bevestigen dat griepvirussen, dus ook het vogelgriepvirus, van zichzelf
een relatief hoge mutatiesnelheid hebben?
Antwoord 14
Vogelgriepvirussen hebben een hoge mutatiesnelheid, net zoals de meeste
RNA-virussen (Ribo Nucleic Acid, ribonucleïnezuur).
Vraag 15
Kunt u bevestigen dat de uitbraak van de Mexicaanse griep in 2009 veroorzaakt werd door mutaties in de varkensgriep in Noord-Amerika, en het heen
en weer springen van het virus tussen mens en dier waardoor het virus zó
veranderde dat het resistent was voor menselijke antistoffen, waardoor vele
mensen ziek werken en overleden? Zo nee, waardoor werd de uitbraak dan
veroorzaakt?
Antwoord 15
De precieze herkomst van het H1N1 Influenza A-virus, dat in 2009 voor het
eerst in Mexico werd aangetroffen, is onbekend. Het virus bevatte naast
kenmerken van varkensgriepvirussen ook kenmerken van humane griep- en
vogelgriepvirussen. Een direct verband met een varken is echter niet
aangetoond. De meeste landen, waaronder Nederland, gebruiken de term
«varkensgriep» daarom niet, omdat er geen eenduidig verband is aangetoond
met varkens. Er zijn geen aanwijzingen dat het virus resistent is geworden
tegen antistoffen. Het RIVM beschouwt deze griepepidemie nu als een
«normale» griep veroorzaakt door Influenza A H1N1.
Vraag 16
Erkent u dat varkens besmet kunnen worden door varkensgriepvirussen,
vogelgriepvirussen en humane virussen en dat deze besmettingen tegelijk in
één dier kunnen plaatsvinden?
Antwoord 16
Van varkens is bekend dat ze gevoelig zijn voor influenza A-virusstammen,
ook voor aviaire en humane influenzastammen. Het is niet uit te sluiten dat
een besmetting met influenzavirussen van verschillende herkomst op één
moment plaats vindt, maar de kans daarop is heel klein. Spreiding tussen
varkens van andere influenzastammen dan typische varkensinfluenza-isolaten
wordt door het European Centre for Disease Prevention and Control (ECDC)
beschouwd als een zelden optredend fenomeen.
Vraag 17
Erkent u dat virussen daarom in varkens gemakkelijk kunnen muteren en
evolueren, waardoor varkens als «mixing vessels» (mengvaten) voor virussen
kunnen worden beschouwd?
Antwoord 17
Niet alle virussen die bij varkens voorkomen muteren snel en vaak. Influenza
A-virusstammen zijn bekend om de antigene drift, het telkens veranderen van
de genetische opmaak. Dit gebeurt bij alle influenza A stammen, ook die van
de mens en bij vogels. ECDC geeft aan dat de verandering van Influenza A
stammen van varkens minder vaak optreedt dan bij Influenza A stammen bij
mensen. Als een varken op hetzelfde moment besmet wordt met verschillende influenza A stammen zou er re-assortment (uitwisseling van erfelijk
materiaal tussen deze stammen in het varken) kunnen optreden. De kans dat
een varken op een en hetzelfde moment wordt besmet is zeer klein en
daarmee dus de kans dat er een nieuw virus ontstaat. Het is niet te voorspellen of dit gebeurt, wanneer en wat dit betekent voor de humane gezondheid.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, Aanhangsel

5

Vraag 18
Kunt u bevestigen dat er tussen 2014 en 2018 20 uitbraken waren van
hoog-pathogene vogelgriep bij Nederlandse pluimveehouderijen? Hoeveel
uitbraken waren er in 2019?
Antwoord 18
Er waren van 2014 tot en met 2018 20 uitbraken van hoog-pathogene
vogelgriep bij pluimveebedrijven in Nederland. In 2019 waren er geen
uitbraken in Nederland.
Vraag 19
Kunt u bevestigen dat in 2019 in het reguliere vogelgriep monitoringsprogramma 20 Nederlandse pluimveehouderijen positief getest zijn op laagpathogene vogelgriep?
Antwoord 19
Er werden in 2019 op 48 bedrijven antistoffen tegen LPAI-virussen aangetoond, waarvan in twee gevallen antistoffen tegen een H5-virus en eenmaal
tegen een H7-virus. Alleen de H5- en H7-typen zijn bestrijdingsplichtig. De
overige 45 waren andere, niet-bestrijdingsplichtige typen van het vogelgriepvirus. Deze bevindingen komen deels uit het reguliere monitoringprogramma
en deels uit de zogenaamde early warning meldingen.
Vraag 20
Kunt u bevestigen dat hoog-pathogene vogelgriep in de eerste maanden van
2020 is opgedoken in Polen, Slowakije, Hongarije, Roemenië, Tsjechië,
Bulgarije en Duitsland, waarbij in het geval van Duitsland vogelgriep is
vastgesteld op 45 kilometer van de Nederlandse grens?
Antwoord 20
Ja. De eerste meldingen van hoog-pathogene vogelgriep kwamen eind 2019
uit Polen. Hierna zijn ook uitbraken gemeld uit de andere Europese lidstaten
en landen.
Vraag 21
Erkent u dat door het gericht fokken van dieren in de veehouderij op
bepaalde commercieel gewenste eigenschappen (zoals snelle groei) de
genetische diversiteit van de dieren in de afgelopen decennia sterk is
afgenomen?
Antwoord 21
Commerciële fokprogramma’s zijn gericht op genetische verbetering van de
gewenste fokdoelkenmerken, maar duurzame fokprogramma’s moeten zich
tegelijkertijd ook richten op het lange termijn behoud van genetische
diversiteit binnen de fokpopulatie. Fokkerij-organisaties proberen in het
algemeen de inteelttoename en daarmee het verlies van genetische diversiteit
beperkt te houden. Monitoring van de impact van fokkerij strategieën en van
selectie is belangrijk. In de Nederlandse veehouderij worden op kleine schaal
ook dieren van zeldzame rassen gehouden. In kleine populaties van zeldzame
rassen is genetische drift (toeval) ook vaak een oorzaak van verlies van
genetische diversiteit binnen de populatie.
Vraag 22
Erkent u dat door het fokken van dieren in de veehouderij op bepaalde
eigenschappen (zoals snelle groei) het afweersysteem tegen ziektes gemiddeld gezien slechter is geworden in de afgelopen decennia?9
Antwoord 22
Die stelling kunnen wij niet onderschrijven. Er is geen bewijs dat er nu meer
infectieziekten bij landbouwhuisdieren voorkomen dan een aantal decennia
geleden of dat dieren nu gevoeliger zijn voor infectieziekten. Of er ziekte

9

Nyu Press, juni 2016, Big Farms Make Big Flu: https://nyupress.org/9781583675892/big-farmsmake-big-flu/

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, Aanhangsel

6

optreedt hangt van heel veel factoren af, zoals hygiëne, bedrijfsvoering en
huisvesting, en hangt niet alleen samen met het afweersysteem van het dier.
Vraag 23
Ziet u de erfelijke versmalling en het verminderde afweersysteem als serieuze
risico’s voor het ontstaan van nieuwe zoönotische mutaties en de verspreiding daarvan?
Antwoord 23
De relatie tussen fokkerij en gevoeligheid van dieren voor ziekten is zeer
complex. Er zijn verschillende factoren van invloed op de gevoeligheid voor
dierziekten, en erfelijke eigenschappen van een dier kunnen daarbij een rol
spelen.
Vraag 24
Kunt u bevestigen dat Nederland het meest veedichte land ter wereld is, met
het hoogste aantal kippen en varkens per vierkante kilometer in vergelijking
met andere landen? Zo nee, waarom niet?10, 11, 12
Antwoord 24
Ja. Nederland heeft door zijn beperkte oppervlakte een hoge veedichtheid,
vooral in Zuidoost Nederland. In andere Europese landen is de veehouderij
geconcentreerd in regio’s met een veedichtheid die vergelijkbaar is met de
veedichtheid in Zuidoost Nederland. Het gaat hier om Vlaanderen, het westen
van Niedersachsen (Duitsland), Bretagne (Frankrijk) en de Po-vlakte (Italië).
Vraag 25
Kunt u bevestigen dat onderzoekers virussen hebben gevonden bij schubdieren die lijken op Covid-19 en dat er sterke aanwijzingen zijn dat het schubdier
als tussenschakel heeft gediend bij de overdracht van Covid-19 op de
mens?13
Antwoord 25
In een recente publicatie in Nature hebben Chinese onderzoekers melding
gemaakt van de vondst van SARS-CoV-2-gerelateerde coronavirussen in een
Javaans schubdier (Manis javanica). Volgens de onderzoekers suggereert
deze bevinding dat schubdieren mogelijk gastheer zijn van nieuwe coronavirussen. Van deze soort is bekend dat zij coronavirussen bij zich kunnen
dragen, maar daarmee is nog niet bewezen dat een schubdier bij aanvang
van de huidige pandemie van SARS CoV-2 een brugfunctie heeft vervuld.
Vraag 26
Kunt u bevestigen dat juist het schubdier een van de meest verhandelde
wilde zoogdieren is?14
Antwoord 26
Het schubdier, ook wel pangolin genoemd, heeft de hoogste beschermingsstatus binnen CITES: de commerciële handel is internationaal verboden. Er
zijn Afrikaanse en Aziatische soorten. De instandhouding van deze soorten in
het wild wordt ernstig bedreigd door stroperij en illegale handel. Internatio-

10

Nieuwscheckers, 29 mei 2019, Heeft Nederland de hoogste veedichtheid ter wereld? Dat hangt
af van de berekening: https://nieuwscheckers.nl/nieuwscheckers/heeft-nederland-de-hoogsteveedichtheid-ter-wereld-dat-hangt-af-van-de-berekening/
11
FAO, datum onbekend, Livestock systems – Pigs: http://www.fao.org/livestock-systems/globaldistributions/pigs/en/
12
FAO, datum onbekend, Livestock systems – Chickens: http://www.fao.org/livestock-systems/
global-distributions/chickens/en/
13
NRC, 26 maart 2020, Nieuw bewijs: schubdier tussenschakel bij overdracht coronavirus:
https://www.nrc.nl/nieuws/2020/03/26/nieuw-bewijs-schubdier-tussenschakel-bij-overdrachtcoronavirus-a3994998
14
Trouw, 11 februari 2020, Het Afrikaanse schubdier is in gevaar door schubbensmokkel:
https://www.trouw.nl/buitenland/het-afrikaanse-schubdier-is-in-gevaar-doorschubbensmokkel~b61ecd91/

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, Aanhangsel

7

naal worden grote hoeveelheden schubben van Afrikaanse soorten gesmokkeld naar Azië.15
Vraag 27
Erkent u dat Nederland een belangrijke rol kan spelen in het voorkomen van
de uitbraak van toekomstige infectieziekten door de legale en illegale handel
in wilde dieren, zowel op internationaal als nationaal vlak, te bestrijden?
Antwoord 27
De manier waarop we met wilde dieren omgaan, en ook de wijze waarop we
met de natuur omgaan en het verlies van biodiversiteit in de wereld zijn van
invloed op de problematiek van zoönosen. Zoals aangegeven in de reactie op
motie van het lid van Esch (PvdD) (zie Kamerstukken 25 295, nr. 87 en 25 295,
nr. 200) zal indien er signalen zijn dat de internationale handel in (wilde)
dieren bij de verspreiding van een zoönose een rol speelt, Nederland dit
Europees aankaarten; er is een bestaand Europees juridisch kader om
importmaatregelen te treffen ten behoeve van de dier- of volksgezondheid,
als dat nodig en proportioneel is.
Zoals toegezegd in bovengenoemde brief zal de Chief Veterinary Officer het
onderwerp inzake handel in wilde dieren als mogelijke bron van nieuwe
infectieziekten bespreken met haar Europese collega’s.
Ten algemene is illegale handel in beschermde diersoorten een bedreiging
van de biodiversiteit en onacceptabel. Hierop wordt blijvend gehandhaafd in
nauwe samenwerking met Europese en internationale partners.
Vraag 28
Bent u bereid zich hiervoor met spoed in te zetten in internationaal (Convention on International Trade in Endangered Species of Wild Fauna and Flora
(CITES) en WHO) en EU-verband?
Antwoord 28
Zoals in het antwoord op vraag 27 verwoord, zet de Minister van Landbouw,
Natuur en Voedselkwaliteit zich hier vooral in Europees verband voor in. Dit
staat los van het CITES-verdrag. Het CITES-verdrag ziet toe op de bescherming van de mondiale biodiversiteit en de rol die internationale handel
daarin speelt, en niet op de volksgezondheid.
Vraag 29
Waarom is het nog altijd toegestaan om wilde en exotische dieren te
verhandelen op beurzen en markten in Nederland, terwijl wetenschappers
waarschuwen dat «markten met levende dieren een broeihaard van ziektes»
zijn? Bent u bereid deze markten in het kader van de preventie van de
verspreiding van zoönosen per direct te verbieden? Zo nee, waarom
niet?16, 17
Antwoord 29
In Nederland zijn beurzen en markten van dieren onder voorwaarden
toegestaan voor de verkoop van dieren van legale herkomst. Het gaat dan
veelal om gefokte dieren. De algemene voorwaarden staan beschreven in het
Besluit houders van dieren. Eén van de algemene regels is dat alle dieren
worden gezien en gecontroleerd door een dierenarts voordat de dieren
worden toegelaten tot de beurs of markt. Voor sommige diersoorten/-groepen
gelden aanvullende regels of zijn markten geheel verboden met het oog op
bijvoorbeeld vogelgriep.
Op 1 april 2021 treedt de Europese diergezondheidsverordening in werking.
In de uitwerking van deze verordening zijn de regels rondom de intracommunautaire deelname van dieren aan tentoonstellingen wat aangescherpt. In het
kader van de nationale implementatie van deze verordening wordt gekeken

15

https://www.traffic.org/what-we-do/species/pangolins/
AAP, 12 augustus 2019, Nieuw onderzoek van Stichting AAP naar florerende handel in
exotische huisdieren in Nederland: https://www.aap.nl/nl/news/nieuw-onderzoek-van-stichtingaap-naar-florerende-handel-exotische-huisdieren-nederland
17
MO* Mondiaal nieuws, 28 maart 2020, Corona is alleszins niet de schuld van de vleermuis:
https://www.mo.be/interview/corona-alleszins-niet-de-schuld-van-de-vleermuis
16

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, Aanhangsel

8

naar regels rondom tentoonstellingen en beurzen. Het risico op zoönosen
wordt daarbij meegenomen.
Omdat mens tot mens overdracht de stuwende kracht van de epidemie is,
zijn evenementen zoals beurzen en markten in elk geval tot 1 september
verboden. Of er aanvullende maatregelen nodig zijn, zal worden bezien.
Vraag 30
Kunt u bevestigen dat Rotterdam en Schiphol belangrijke doorvoerhavens zijn
voor de handel in wilde dieren, en dat Nederland daarmee een mogelijke
schakel is in de verspreiding van zoönosen? Zo nee, bent u bereid daar nader
onderzoek naar te doen verrichten?18
Antwoord 30
Nederland is met de haven van Rotterdam en Schiphol een belangrijk invoeren doorvoerland in algemene zin. De handel in levende zoogdiersoorten die
beschermd worden onder het CITES-verdrag betreft voor het grootste deel
gefokte of gekweekte specimen. Er is geen signaal dat Nederland op deze
wijze een mogelijke schakel is in de verspreiding van zoönosen. De Minister
van LNV ziet nu dan ook geen aanleiding om hier verder onderzoek naar te
doen. Als er risico’s zijn met betrekking tot de verspreiding van een zoönose
worden er Europees of internationaal maatregelen genomen door de daartoe
bevoegde gremia. Zo geldt bijvoorbeeld een importverbod voor (uit het wild
afkomstige) vogels in verband met de mogelijke verspreiding van vogelgriep.
Vraag 31
Kunt u bevestigen dat Interpol al geruime tijd aandacht vraagt voor het
gebrek aan capaciteit voor het opsporen van de handel in wilde dieren?19
Antwoord 31
In het aangehaalde artikel uit 2016 vraagt Europol aandacht voor de
prioritering. Nederland werkt samen met de Europese partners op het gebied
van het opsporen van de illegale handel in bedreigde dieren. Dit gebeurt
onder meer op grond van het EU Action Plan against Wildlife Trafficking.20
Ook participeert Nederland actief in het door Europol gecoördineerde
EMPACT21/Envi-crime-programma op het gebied van wildlife-criminaliteit,
bijvoorbeeld in de actie gericht op de aanpak van cybercrime. Daarnaast
werkt Nederland breder internationaal samen, zoals tijdens de Interpolactie
Thunderball in 201922, maar ook bilateraal bij strafrechtelijke onderzoeken.
Vraag 32
Erkent u dat door het gebrek aan opsporingscapaciteit dat wat er van de
handel in wilde dieren die op dit moment wél onderschept wordt, slechts het
topje van de ijsberg vormt?
Antwoord 32
Opsporingscapaciteit staat altijd onder druk en is onderhevig aan zorgvuldige
prioritering Voor de vervolging geldt dat in 2005 het Functioneel Parket van
het Openbaar Ministerie is opgericht voor de aanpak van onder andere
wildlife crime. Nederland neemt een groot aantal zendingen van illegaal
verhandelde dieren in beslag (top 5 EU-lidstaten).23 Blijvende inzet en
samenwerking is van belang. We hebben niet het beeld dat dit slechts een
klein percentage is van de daadwerkelijke illegale handel. De totale omvang
van illegale handel is nooit met zekerheid vast te stellen, waardoor het exacte
aandeel niet is te bepalen. Mondiaal is er nog zeker een wereld te winnen en
is capaciteitsopbouw en de aanpak van corruptie cruciaal.
18

Nieuwsuur, 6 februari 2016, Europa speelt grote rol in illegale dierenhandel: https://nos.nl/
nieuwsuur/artikel/2085286-europa-speelt-grote-rol-in-illegale-dierenhandel.html
Nieuwsuur, 6 februari 2016, Europa speelt grote rol in illegale dierenhandel: https://nos.nl/
nieuwsuur/artikel/2085286-europa-speelt-grote-rol-in-illegale-dierenhandel.html
20
https://ec.europa.eu/environment/cites/trafficking_en.htm
21
European Multidisciplinary Platform Against Criminal Threats
22
https://www.interpol.int/News-and-Events/News/2019/Wildlife-trafficking-organized-crime-hithard-by-joint-INTERPOL-WCO-global-enforcement-operation
23
https://ec.europa.eu/environment/cites/pdf/reports/EU-seizures-report-2018FINAL%20(rev%2009-04-20).pdf
19

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, Aanhangsel

9

Vraag 33
Deelt u derhalve de mening dat zowel Nederland als Europa meer prioriteit
moet geven aan het bestrijden van de handel in wilde dieren en dat er in
Nederland meer kennis en capaciteit op het gebied van toezicht en handhaving moet komen? Bent u bereid hier snel werk van te maken? Zo ja, hoe en
op welke termijn? Zo nee, waarom niet?
Antwoord 33
«Wilde dieren» is een breed begrip waar allerlei Europese en internationale
regels voor gelden. Als het gaat om de internationale handel in beschermde
of bedreigde diersoorten wordt deze gereguleerd door het CITES-verdrag.
Illegale handel wordt bestreden. Daartoe wordt nationaal, Europees en
internationaal nauw samengewerkt. Nederland committeert zich ook aan het
EU Action Plan against Wildlife Trafficking. Kennis van soorten, regels en
bijvoorbeeld illegale routes is cruciaal en moet ook op peil blijven. Door alle
Nederlandse ketenpartners wordt daarop ingezet, waarbij ook veel kennis
Europees en internationaal wordt gedeeld. De capaciteit moet ook goed op
elkaar worden afgestemd om ook adequaat samen op te kunnen trekken,
ieder vanuit zijn eigen rol. Dit wordt periodiek bekeken. Zoals ook al eerder
aan uw Kamer gemeld in reactie op de motie van het lid van Esch (PvdD)
(Kamerstukken 25 295, nr. 89 en 25 295, nr. 200), is er geen aanleiding om
handhaving of toezicht naar aanleiding van de corona-uitbraak nu te
intensiveren.
Vraag 34
Erkent u dat CITES-vergunningen waarmee gecontroleerd wordt of de dieren
gefokt of uit het wild gevangen zijn, in de praktijk zeer eenvoudig te vervalsen
zijn?24
Antwoord 34
In algemene zin is het helaas zo dat allerlei soorten documenten kunnen en
worden vervalst. Dit komt ook bij CITES-documenten voor. Om dergelijke
illegale praktijken te ondervangen worden tal van voorzorgsmaatregelen
genomen. Om fraude verder terug te dringen wordt er in CITES en Europees
verband gewerkt aan het opzetten van e-permitting. Het gaat nog wel tijd
kosten om dit mondiaal in te voeren.
Vraag 35
Deelt u de mening dat ook de handel in gefokte dieren verboden moet
worden om de bestrijding van de handel effectiever en efficiënter te maken?
Zo nee, waarom niet?
Antwoord 35
Indien het gaat om de bestrijding van illegale handel, helpt een verbod op
handel in gefokte dieren niet. Als het gaat om de geoorloofde handel in
bedreigde/beschermde diersoorten die onder het CITES-verdrag vallen, geldt
dat de handel in gekweekte of gefokte dieren de wilde populaties ontziet.
Vanuit biodiversiteitsoogpunt is dit belangrijk. Hierdoor wordt een duurzame
handel bewerkstelligd, welke in CITES-verband wordt gecontroleerd en
gemonitord. De Minister van LNV ziet daarom geen aanleiding voor een
verbod op de handel in gefokte dieren.
Vraag 36
Erkent u dat er ook via internet en het dark web veelvuldig legaal en illegaal
wilde dieren worden verhandeld? Zo nee, bent u bereid daar nader onderzoek
naar in te stellen?25

24

Nieuwsuur, 6 februari 2016, Europa speelt grote rol in illegale dierenhandel: https://nos.nl/
nieuwsuur/artikel/2085286-europa-speelt-grote-rol-in-illegale-dierenhandel.html
25
NRC, 12 augustus 2019, Tientallen exotische zoogdieren te koop op Facebook en Marktplaats:
https://www.nrc.nl/nieuws/2019/08/12/tientallen-exotische-zoogdieren-te-vinden-op-facebooken-marktplaats-a3969800

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, Aanhangsel

10

Antwoord 36
Ja, internet is een kanaal waarlangs dieren te koop worden aangeboden,
legaal en illegaal. Ook het dark web wordt incidenteel hiervoor gebruikt.
Hierop wordt risicogericht gehandhaafd.
Vraag 37
Hoe is het mogelijk dat in Nederland veel wilde, exotische dieren nog altijd
als huisdier gehouden mogen worden?
Antwoord 37
Beschermde dieren afkomstig uit het wild in Nederland (EU) mogen niet
worden gehouden als huisdieren. Ook is het verboden om grote katachtigen
en primaten in Nederland te houden, alsmede diersoorten die op de Unielijst
voor zorgwekkende invasieve uitheemse soorten staan. Voor beschermde
uitheemse soorten gelden er onder het CITES-verdrag strenge regels over
welke diersoorten wel of niet verhandeld mogen worden. Voor diersoorten,
waarvoor geen verbod geldt om deze te houden, gelden er regels die als doel
hebben de dieren te beschermen. Zo gelden er bijvoorbeeld regels voor het
houden en verzorgen van (landbouw)huisdieren.
Vraag 38
Erkent u dat een positieflijst voor zoogdieren, reptielen en vogels veel zou
bijdragen aan het bestrijden van het houden van wilde dieren in Nederland?
Wanneer kunnen we dergelijke positieflijsten verwachten?
Antwoord 38
Positieflijsten voor zoogdieren, reptielen en vogels worden opgesteld met het
oog op dierenwelzijn en gevaar voor de mens. Een lijst van alle, in Nederland
gehouden diersoorten wordt beoordeeld aan de hand van risicofactoren voor
dierenwelzijn en gevaar voor de mens (letsel- en zoönoserisico). Deze lijst
bevat zowel gedomesticeerde als uit het wild afkomstige diersoorten, die niet
verboden zijn om in Nederland te houden (zie het antwoord op vraag 37).
Positieflijsten zorgen ervoor dat het helder wordt welke diersoorten geen
gevaar voor de mens opleveren en wat de welzijnsrisico’s zijn bij het houden
van verschillende diersoorten. Nadat een positieflijst is vastgesteld, is het niet
langer toegestaan bepaalde diersoorten te houden die nu in Nederland
worden gehouden.
De Minister van LNV is gestart met het opstellen van een positieflijst voor
zoogdieren. Zij verwacht een conceptlijst aan het einde van het jaar te kunnen
consulteren op internetconsultatie.nl. De lijsten voor vogels, reptielen en
amfibieën volgen later.
Vraag 39
Kunt u bevestigen dat de mens tegenwoordig wereldwijd ook meer contact
met wilde dieren heeft dan vroeger, vanwege de toenemende ontwikkeling
van economische activiteiten zoals landbouw, houtkap, mijnbouw, en aanleg
van infrastructuur, dorpen en steden in natuurgebieden? Zo nee, waarom
niet?
Antwoord 39
Het is aangetoond dat meer diersoorten en populaties, die voorheen
afgezonderd van mensen leefden, door de verstoring en vernietiging van
habitats en ecosystemen nu wel in contact komen met de mens. Het kan
overigens niet gezegd worden dat de mens gemiddeld meer contacten heeft
met wilde dieren. Door toenemende urbanisatie neemt het aantal mensen dat
in nauw contact staat met de natuur eerder af.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, Aanhangsel

11

Vraag 40
Onderschrijft u het wetenschappelijke feit dat voor virussen die aanvankelijk
alleen in het (wilde) dierenrijk circuleren, er geen groepsimmuniteit voor
mensen is opgebouwd en dat daarom juist dit soort virussen zeer gevaarlijk
voor mensen zijn wanneer deze virussen van dieren op mensen overspringen?26
Antwoord 40
Virussen die via het dierenrijk bij de mens terecht komen kunnen een
probleem vormen voor de gezondheid van individuele mensen. Zo’n virus is
nieuw voor mensen en hierdoor kan de weerstand van mensen voor dit
specifieke virus minder zijn. In de meeste gevallen gaat het om een eenmalige overdracht van dier naar mens en speelt het feit dat er geen groepsimmuniteit is geen rol. In uitzonderlijke gevallen, zoals nu bij SARS-CoV-2, kan
het virus zich efficiënt verder verspreiden van mens tot mens. Dit is een
gevaar voor de volksgezondheid.
Vraag 41
Erkent u dat door de verkleining van het leefgebied van wilde dieren en door
de opmars van agro-industriële monoculturen in die gebieden het grensvlak
waarop mensen en (wilde) dieren elkaar treffen de laatste decennia veel
groter is geworden?
Antwoord 41
Verandering van landgebruik en van landbouwsystemen zijn volgens
onderzoek de oorzaak van een groot aantal van de overdrachten van
dierziekten op mensen.
Zie ook het antwoord op vraag 39.
Vraag 42
Erkent u dat door ontbossing, het verlies aan biodiversiteit en de toename
van de agro-industriële monoculturen dierlijke virussen veel makkelijker dan
voorheen kunnen rondwaren op het grensvlak waar (wilde) dieren en mensen
elkaar treffen en daardoor ook makkelijker kunnen overslaan op mensen?27
Antwoord 42
Er zijn vele factoren van invloed op de problematiek van zoönosen, zoals
beschreven bij mijn antwoorden hiervoor zoals vraag 8.
Vraag 43
Kunt u derhalve de stelling onderschrijven die tal van virologen huldigen, dat
het juist menselijke activiteit is die het risico op het overslaan van virussen
van dieren op mensen veel groter heeft gemaakt?28
Antwoord 43
Het klopt dat bijvoorbeeld de manier waarop de mens met wilde dieren
omgaat, en ook de wijze waarop zij met de natuur omgaat en het verlies van
biodiversiteit in de wereld van invloed zijn op de problematiek van zoönosen.

26

AD, 30 november 2018, Wereldwijde ziekte-uitbraak? «We maken het virussen veel te
makkelijk»: https://www.ad.nl/wetenschap/wereldwijde-ziekte-uitbraak-we-maken-het-virussenveel-te-makkelijk~afa98c26c
27
The Guardian, 18 maart 2020,«Tip of the iceberg»: is our destruction of nature responsible for
Covid-19?: https://www.theguardian.com/environment/2020/mar/18/tip-of-the-iceberg-is-ourdestruction-of-nature-responsible-for-covid-19-aoe
28
Een Vandaag AVROTROS, 7 april 2020,Het coronavirus dwingt ons tot gedragsverandering:
«Als we niet omdenken zal dit niet de laatste pandemie zijn»: https://eenvandaag.avrotros.nl/
amp/item/het-coronavirus-dwingt-ons-tot-gedragsverandering-als-we-niet-omdenken-zal-ditniet-de-laatste-pan/?__twitter_impression=true

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, Aanhangsel

12

Vraag 44
Erkent u net als het UNEP dat veranderend landgebruik (bijvoorbeeld
ontbossing) en wereldwijde intensivering van de landbouw tegenwoordig de
twee belangrijkste drijvende krachten zijn achter het ontstaan en de verspreiding van zoönotische ziektes?29 Zo nee, waarom niet?
Antwoord 44
Zoals aangegeven in het antwoord op vraag 7, stelt het UNEP Frontiers
rapport uit 2016 dat verandering van landgebruik in het verleden de
belangrijkste risicofactor is voor het kunnen overdragen van infectieziekten
van dier op mens. In uitzonderlijke gevallen, zoals nu bij SARS-CoV 2, kan het
virus zich verder verspreiden van mens tot mens en spelen zaken als
globalisering en reisgedrag een rol in de verspreiding.
Vraag 45
Kunt u bevestigen dat Nederland de grootste importeur is van veevoer (soja)
en palmolie van de Europese Unie?30, 31
Antwoord 45
Soja
Ja, Nederland is de grootste bruto importeur van sojabonen en sojameel in
de EU.
Uiteindelijk wordt ongeveer 11% van deze soja-import in Nederland geconsumeerd. Dit volume is volledig afgedekt door de duurzaamheidscertificaten
RTRS, Round Table on Responsible Soy, dat wil zeggen duurzaam en zonder
ontbossing of ecosysteemconversie geproduceerd.
Soja die in Nederland wordt verwerkt tot veevoer en dierlijke producten en
wordt uitgevoerd is afgedekt met certificaten onder de FEFAC Soy Sourcing
Guidelines (SSG). Deze SSG garanderen dat de sojaproductie legaal was
maar niet noodzakelijkerwijs vrij van ontbossing.
Palmolie
Binnen de EU is Nederland ook de grootste bruto importeur van palmolie.
Ongeveer 12% wordt gebruikt door de Nederlandse veevoederbranche.
Inmiddels is alle palmolie die in voeding en diervoeders voor de binnenlandse markt wordt verwerkt gecertificeerd duurzaam. Palmolie wordt als
duurzaam bestempeld als het voldoet aan de standaarden van de Roundtable
on Sustainable Palm Oil (RSPO).
Wanneer naast de binnenlandse markt ook de palmolie wordt betrokken die
in Nederland werd verwerkt in voedingsmiddelen voor de export, was 89
procent van de in 2018 geïmporteerde palmolie gecertificeerd duurzaam. Voor
palmolie die in Nederland werd verwerkt tot diervoer was het aandeel
duurzaam geproduceerd 68 procent; een forse toename ten opzichte van de
53 procent in 2016.
Vraag 46
Erkent u dat de productie van palmolie en veevoer (soja) leidt tot ontbossing
en het ontstaan van monoculturen in landen elders?
Antwoord 46
De productie van palmolie en de productie van soja in de tropen en
subtropen is een belangrijke aanjager van ontbossing en een oorzaak van
ecosysteemconversie. Om dat risico zoveel mogelijk te vermijden, kopen
Nederlandse marktpartijen bij voorkeur gecertificeerde palmolie en soja.
Nederland zet zich in Europees en internationaal verband actief in voor
verdere verduurzaming van de wijze waarop soja en palmolie worden
geproduceerd, inclusief de milieuproblematiek, de verbetering van arbeids-

29

UNEP Frontiers, 2016, Emerging issues of environmental concern, pagina 22:
http://wedocs.unep.org/handle/20.500.11822/7664
OEC, datum onbekend, Which countries import Soybeans? (2017): https://oec.world/en/
visualize/tree_map/hs92/import/show/all/1201/2017/
31
World’s Top Exports, 3 oktober 2019, Palm Oil Imports by Country:
http://www.worldstopexports.com/palm-oil-imports-by-country/
30

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, Aanhangsel

13

omstandigheden en de naleving van mensenrechten. Zie verder het antwoord
op vraag 48.
Daarnaast wil de EU minder afhankelijk worden van import en meer
zelfvoorzienend worden in de (duurzame) productie van plantaardige eiwitten.
In deze context werkt Nederland momenteel aan een nationale eiwitstrategie
toegesneden op de Nederlandse situatie.
Vraag 47
Kunt u bevestigen dat Nederland het land is met de hoogste veedichtheid ter
wereld en dat het voer voor de dieren die in Nederland gefokt, gehouden en
gedood worden voor een deel geïmporteerd wordt uit gebieden waar
verregaande ontbossing plaatsvindt of heeft plaatsgevonden?32
Antwoord 47
Uit de Grondstoffenwijzer van de Nederlandse Vereniging voor de Diervoederindustrie (Nevedi) uit 2018 blijkt dat circa 67% van de door de Nederlandse
veevoerindustrie verwerkte veevoergrondstoffen uit Europa afkomstig was
(waarvan 12% uit Nederland), 20% uit Zuid-Amerika, 8% uit Noord-Amerika
en 5% uit Azië. Voor het eerste deel van de vraag wordt verwezen naar het
antwoord op vraag 24. Met betrekking tot de herkomst van het diervoer
wordt verwezen naar de antwoorden op vragen 45 en 46.
Vraag 48
Erkent u dat Nederland als een van de grootste veroorzakers van wereldwijde
ontbossing een extra grote verantwoordelijkheid heeft om te stoppen met het
veroorzaken van ontbossing en de verdere toename van agro-industriële
monoculturen een halt toe te roepen, zowel in eigen land als in het buitenland, om het risico op het ontstaan op zoönotische ziektes te verkleinen? Zo
nee, waarom niet?
Antwoord 48
Dat in Nederland gevestigde ondernemingen een rol spelen in mondiale
handelsketens maakt Nederland nog niet tot «een van de grootste veroorzakers van wereldwijde ontbossing». Het kabinet beseft dat grondstoffen
worden geïmporteerd waarvan de productie kan leiden of heeft geleid tot
ontbossing en zet zich daarom in voor de verduurzaming van de productie
van die grondstoffen. Alhoewel het tegengaan van ontbossing primair de
verantwoordelijkheid is van het land waar ontbossing plaatsvindt, zet het
kabinet zich in voor het realiseren van volledig ontbossingsvrije handelsketens vanaf 2030, juist vanwege de erkenning dat bossen van groot belang zijn
voor het bereiken van de klimaatdoelstellingen, het behoud van biodiversiteit
en het grote belang van bossen voor de lokale bevolking. Samen met mijn
collega voor Buitenlandse Handel en Ontwikkelingssamenwerking heeft de
Minister van LNV onze inzet geschetst in de brief van 9 maart jl. (Kamerstuk
30 196, nr. 708).
Vraag 49
Vindt u het verantwoord om bestaande risico’s op een nieuwe uitbraak van
een besmettelijke mens-op-mens-infectieziekte te laten voortbestaan in
afwachting van een mogelijke nieuwe pandemische uitbraak?
Antwoord 49
De manier waarop mensen met dieren omgaan, maar ook de veranderingen
aan ecosystemen en het verlies van biodiversiteit zijn zaken die de problematiek van zoönosen beïnvloeden. Daar is internationaal aandacht voor en zal de
komende tijd aandacht voor moeten blijven. Hoe dan ook zal er altijd een
risico op een nieuwe uitbraak blijven bestaan. Al eeuwenlang leven mens en
dier samen. Het is aan onze en toekomstige generaties om ervoor te zorgen
dat risico’s die daarbij horen zo klein mogelijk zijn.

32

Nieuwscheckers, 29 mei 2019, Heeft Nederland de hoogste veedichtheid ter wereld? Dat hangt
af van de berekening: https://nieuwscheckers.nl/nieuwscheckers/heeft-nederland-de-hoogsteveedichtheid-ter-wereld-dat-hangt-af-van-de-berekening/

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, Aanhangsel

14

Vraag 50
Bent u bereid om gezamenlijk tot een alomvattend aanvalsplan te komen om
het gevaar van overspringende zoönosen tussen landbouwdieren en wilde
dieren, en mogelijke mens-op-mens besmettingen drastisch te verminderen?
Antwoord 50
Het kabinet zet zich in tegen schadelijke veranderingen in landgebruik, zoals
ontbossing, en voor het behoud van biodiversiteit en is goed voorbereid op
uitbraken van zoönosen door de Nederlandse zoönosestructuur. Het doet dit
in goede samenwerking met zijn Europese en internationale partners. Het
kabinet zal zich ervoor blijven inzetten dat de risico’s zo klein mogelijk zijn of
kleiner worden.
Vraag 51
Bent u bereid deze vragen een voor een en op korte termijn te beantwoorden
gelet op het actuele en grote maatschappelijke belang om dit soort pandemieën in de toekomst te voorkomen?
Antwoord 51
Gezien de vragen interdepartementale afstemming vereisten, zijn de vragen
niet binnen de gebruikelijke termijn beantwoord. Uw Kamer is daarvan eerder
op de hoogte gesteld bij brief op 24 april jl.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, Aanhangsel

15