2018D55069

INBRENG VERSLAG VAN EEN SCHRIFTELIJK OVERLEG
Binnen de vaste commissie voor Onderwijs, Cultuur en Wetenschap
hebben enkele fracties de behoefte om vragen en opmerkingen voor te
leggen over de brief van de Minister voor Basis- en Voortgezet Onderwijs
en Media d.d. 22 oktober 2018 over het ontwerpbesluit tot wijziging van
het Toetsbesluit PO i.v.m. het realiseren van een goede onderlinge
vergelijkbaarheid van de eindtoetsen in het basisonderwijs en speciaal
onderwijs (Kamerstuk 31 293, nr. 416).
De voorzitter van de commissie,
Tellegen
De adjunct-griffier van de commissie,
Alberts

nds-tk-2018D55069

1

Inhoud
I

II

blz.

Vragen en opmerkingen uit de fracties
• Algemeen
• Inbreng van de leden van de CDA-fractie
• Inbreng van de leden van de D66-fractie
• Inbreng van de leden van de SP-fractie
• Inbreng van de leden van de SGP-fractie
Reactie Minister voor Basis- en Voortgezet Onderwijs en
Media

2
2
2
4
5
5
7

I Vragen en opmerkingen uit de fracties
Algemeen
De leden van de VVD-fractie hebben met belangstelling de brief gelezen
en zien daarin geen aanleiding voor het stellen van vragen.
De leden van de CDA-fractie hebben kennisgenomen van het onderliggende ontwerpbesluit. Deze leden hebben nog enige vragen.
De leden van de D66-fractie hebben met interesse kennisgenomen van het
genoemde ontwerpbesluit en willen de regering nog enkele vragen
voorleggen.
De leden van de SP-fractie hebben kennisgenomen van het ontwerpbesluit tot wijziging van het Toetsbesluit PO i.v.m. het realiseren van een
goede onderlinge vergelijkbaarheid van de eindtoetsen in het basisonderwijs en speciaal onderwijs. Zij hebben daar nog enkele vragen over.
De leden van de SGP-fractie hebben kennisgenomen van het conceptbesluit. Deze leden hebben vragen over het proces van invoering, over
andere manieren van ijking dan het systeem van ankeropgaven, over het
recht om ankeropgaven aan te leveren en over de mogelijkheden om deze
opgaven op passende wijze vorm te geven.
Inbreng van de leden van de CDA-fractie
Inleiding
De leden van de CDA-fractie vragen de Minister nader toe te lichten hoe
het doel van de in het ontwerpbesluit genoemde onderlinge vergelijkbaarheid zich verhoudt tot het feit dat de eindtoets niet bedoeld is om
scholen onderling te vergelijken, maar een tweede objectief gegeven is
voor ouders en leerlingen bij het schooladvies voor het voortgezet
onderwijs. Kan de Minister in zijn toelichting aangeven of het in dit kader
dan ook niet belangrijker is dat de schooladviezen op een vergelijkbare
manier tot stand komen en onderling vergelijkbaar zijn dan de
eindtoetsen?
Aanleiding
De leden lezen dat de Inspectie van het Onderwijs in de Staat van het
Onderwijs aangeeft dat het voor haar moeilijker wordt een landelijk beeld
te schetsen op basis van de resultaten van de eindtoets. Deze leden
vragen de Minister nader toe te lichten wat het belang hiervan is voor de
Inspectie, want de eindtoetsen zijn toch niet ontworpen met als doel om
scholen te kunnen beoordelen? Geldt hierbij ook niet dat de eindtoets
slechts het tweede objectieve gegeven is en het daarom belangrijker is

2

een goed landelijk beeld van de schooladviezen dan van de eindtoetsen te
krijgen?
Eindtoetsen onvoldoende vergelijkbaar
De leden vragen de Minister nader toe te lichten waarom het nodig is dat
eindtoetsen onderling vergelijkbaar zijn en of dit niet op gespannen voet
staat met de wettelijke vrijheid van scholen om te kiezen voor een
eindtoets die het beste bij hen past: hetzij de Cito-eindtoets, hetzij een
alternatieve eindtoets? Deze leden vragen de Minister of een betere
onderlinge vergelijkbaarheid niet het gevaar in zich heeft van dusdanig
vergaande standaardisering dat de toegevoegde waarde van de alternatieve toetsen, namelijk een gelijkwaardig alternatief bieden voor scholen
dat beter bij hun profiel of pedagogisch-didactische concept past dan de
Cito-eindtoets, hiermee steeds kleiner wordt? Gaarne een uitgebreide
toelichting.
De leden vragen de Minister ook toe te lichten wat en op welke onderdelen de eigen invulling voor de alternatieve toetsaanbieders zal zijn na
aanname van dit Toetsbesluit? Waarin zullen deze alternatieve eindtoetsen
nog kunnen afwijken van de Cito-eindtoets?
De leden lezen in het ontwerpbesluit dat er de afgelopen jaren zorgen zijn
gerezen over hoe bij de verschillende eindtoetsen de referentiekaders als
ijkpunt worden genomen; deze bleken in de praktijk van elkaar te
verschillen. Deze leden vragen de Minister dan ook toe te lichten waarom
niet samen met de toetsaanbieders en toetsafnemers en andere betrokken
deskundigen is gekeken hoe kan worden geborgd dat dit wel op een
goede wijze gaat gebeuren? Want als deze ijking goed gebeurt, dan is dat
toch voldoende waarborg voor betrouwbaarheid en goede vergelijkbaarheid door de jaren heen? Waarom heeft de Minister dit niet gedaan,
maar gelijk gekozen voor het via «ankers» beter onderling vergelijkbaar
maken, zo vragen deze leden.
Wijzigingen Toetsbesluit PO in verband met verbeteren vergelijkbaarheid
eindtoetsen
De leden lezen in het ontwerpbesluit dat voortaan de toetsaanbieders
gelijkluidende categorieën van schoolsoorten gaan hanteren. Deze leden
vragen een toelichting van de Minister wat deze verschillen precies waren.
Hoe konden dezelfde schoolsoorten onder verschillende categorieën
worden gehanteerd: de namen van de categorieën staan toch vast?
Tevens vragen deze leden een bevestiging van de Minister dat ook in het
nieuwe systeem een gecombineerd advies kan worden gegeven zoals
bijvoorbeeld vmbo-tl/havo of havo-vmbo.
De leden vragen de Minister waarom het nodig is om niet alleen dezelfde
eindtoets van jaar tot jaar met elkaar te vergelijken, maar ook verschillende eindtoetsen. Gaarne nadere toelichting.
De leden lezen dat door de introductie van een set van opgaven die voor
alle toetsaanbieders hetzelfde moet zijn – een zogenoemd «anker» – de
onderlinge vergelijkbaarheid wordt geborgd. Deze leden vragen de
Minister om een nadere toelichting, wat betekent dit «anker» precies en in
hoeverre verschilt dit van de huidige praktijk? Hoe verhoudt deze gelijke
set van opgaven zich tot de vrijheid van scholen om te kiezen voor een
toets die het beste bij hun profiel of pedagogisch-didactische concept
past? Op welke wijze is dit dan nog mogelijk na inwerkingtreding van dit
ontwerpbesluit? Leidt de invoering van dit «anker» niet tot dusdanig
vergaande standaardisering dat er de facto sprake zal zijn van
«Citoïsering» van de schooltoetsen? Gaarne een uitgebreide toelichting.
De leden lezen dat de Expertgroep heeft aangegeven dat er drie opties zijn
voor het bovengenoemde «anker», te weten een gezamenlijk «anker»
(gezamenlijke set aan opgaven) invoeren in de pretests; een gezamenlijk

3

«anker» invoeren in zowel pretests als in operationele toetsen; of een
gezamenlijk «anker» invoeren in de operationele toetsen. Volgens de
Expertgroep heeft invoering van de derde optie het grootste effect op de
vergelijkbaarheid van de toetsen. Deze leden vragen de Minister een
nadere onderbouwing te geven voor de keuze voor de derde optie
alsmede een opsomming van de voor- en nadelen van de eerste en
tweede optie zodat duidelijk wordt op basis van welke argumenten de
derde optie als meest geschikt wordt beschouwd door de Expertgroep en
de Minister.
De leden zien het belang van een gelijke moeilijkheidsgraad door de jaren
heen van een eindtoets. Deze leden vragen de Minister nader toe te
lichten waarom hij van mening is dat deze gelijke moeilijkheidsgraad
alleen te bereiken is met het door hem gekozen «anker» en niet door het
verbeteren van de borging van de referentieniveaus als ijkpunten. Kan de
Minister ook onderbouwd aangegeven of de toegevoegde waarde van de
alternatieve eindtoetsen, te weten beter aansluiten bij het profiel of de
pedagogisch-didactische visie van de school, beter gewaarborgd wordt
door het verbeteren van de borging van de referentieniveaus als ijkpunt
dan door het voorgestelde anker?
De leden lezen dat in het huidige Toetsbesluit nog staat dat volledige
verversing van alle toetsopgaven nodig is voor de validiteit van de toets,
maar dat bij gedeeltelijke herhaling van het «anker» deze validiteit ook
voldoende gewaarborgd is door onder meer de omvangrijke digitale
itembanken waaruit de digitale eindtoetsen putten, waardoor het niet van
te voren bekend is welke opgaven worden gebruikt. Deze leden vragen de
Minister hoe voorkomen wordt dat dezelfde opgaven in de daaropvolgende jaren worden gebruikt? Is het niet zo dat omdat je niet weet van te
voren welke opgaven worden gebruikt, het in theorie ook zo kan zijn dat
dezelfde opgaven meerdere keren achtereenvolgend worden gebruikt? Zo
ja, is het mogelijk om ervoor te zorgen dat dit niet kan voorkomen
gedurende een bepaalde periode? Is het niet nodig om ook te voorkomen
dat leerlingen die met de oude opgaven hebben geoefend, hetzij op
school hetzij via een vorm van huiswerkbegeleiding en deze oude
opgaven weer tegenkomen in hun eigen eindtoets, hier geen voordeel van
hebben ten opzichte van de leerlingen bij wie de eindtoets eerder is
afgenomen? Dat zou toch ook een effect kunnen hebben op de moeilijkheidsgraad? Deze leden vragen de Minister tevens hoe dit geborgd wordt
in het geval de eindtoets (nog) niet digitaal wordt afgenomen. Tot slot
vragen deze leden de Minister nader toe te lichten of de ervaringen met
de examens Nederlands als tweede taal op dit punt nog aanleiding geven
tot een nadere afweging.
Inbreng van de leden van de D66-fractie
Inleiding
De leden van de D66-fractie vinden dat in het genoemde ontwerpbesluit
bij de eindtoets teveel de nadruk ligt op meetbaar beleid en te weinig op
de ontwikkeling van een kind. Kan de Minister nader toelichten wat hij
bedoelt met dat eindtoetsen in de praktijk onvoldoende vergelijkbaar zijn
en dit op orde moet worden gebracht? Deze leden menen dat verschillende meetinstrumenten juist bijdragen aan de validiteit en betrouwbaarheid van resultaten. Graag een reactie hierop van de Minister.
Aanleiding
De leden lezen dat een gezamenlijk «anker» in de eindtoetsen de
onderlinge vergelijkbaarheid vergroot. Deze leden vrezen dat hierdoor de
momentopname van de eindtoetsen een te grote rol gaat spelen in de

4

beoordeling van kwaliteit van het onderwijs en de school. Graag een
reactie van de Minister.
Eindtoetsen onvoldoende vergelijkbaar
De leden menen dat het meten van referentieniveaus voldoende ijkpunt
vormt om de onderlinge vergelijkbaarheid te vergroten zonder de
diversiteit uit de meetinstrumenten te halen. De Minister geeft aan dat uit
praktijkervaring blijkt dat verschillende eindtoetsen er niet in zijn geslaagd
op gelijke wijze referentieniveaus te meten. Deze leden vragen de Minister
om eerst de producenten van de eindtoetsen aan te spreken op dit gebrek,
alvorens een wijziging toe te passen in de wet.
Inbreng van de leden van de SP-fractie
Aanleiding
De onvergelijkbare eindtoetsen bemoeilijkten het voor de Inspectie om
een landelijk beeld van de resultaten van de eindtoets te schetsen. In
hoeverre heeft deze onvergelijkbaarheid ook effect gehad op de beoordeling van scholen op basis van de resultaten van de eindtoets, zo vragen
de leden van de SP-fractie. Kan het zijn dat scholen benadeeld zijn? Is de
Minister daarnaast van mening dat het resultaat van de eindtoets het
juiste middel is om te beoordelen of de resultaten van een school
voldoende zijn? Deze leden vragen de Minister, zijn antwoord toe te
lichten.
Eindtoetsen onvoldoende vergelijkbaar
De leden vragen de Minister of het daadwerkelijk zo is dat de eindtoets als
tweede, objectief gegeven dient bij het schooladvies voor het voortgezet
onderwijs, terwijl uit cijfers van het Centraal Bureau voor Statistiek (CBS)
blijkt dat in schooljaar 2016–2017 bijna 58.000 leerlingen na de uitslag van
de eindtoets in het reguliere basisonderwijs in aanmerking kwamen voor
een bijstelling naar boven van het oorspronkelijke leerkrachtadvies, maar
dit advies slechts bij twee op de tien daadwerkelijk naar boven is
bijgesteld. Wat vindt de Minister van deze cijfers en welke oorzaken ziet
hij, zo willen deze leden weten.
Wijzigingen Toetsbesluit PO in verband met verbeteren vergelijkbaarheid
eindtoetsen
De verschillende eindtoetsen dienen in hun toetsadviezen dezelfde
categorieën te hanteren van schoolsoorten voor het vervolgonderwijs. De
voornoemde leden vragen de Minister waarom het praktijkonderwijs niet
als advies uit de eindtoets kan komen.
Inbreng van de leden van de SGP-fractie
Aanleiding
De leden vragen de Minister in te gaan op de verhouding tussen twee
doelen van de eindtoets, namelijk enerzijds het in kaart brengen van de
resultaten van de leerling ten opzichte van de referentieniveaus en
anderzijds het geven van een advies ten aanzien van het vervolgonderwijs. Zij constateren dat deze doelen op gespannen voet met elkaar
staan en dat het voorgenomen besluit juist de functie van de eindtoets ten
behoeve van de individuele leerling onder druk lijkt te zetten. Terwijl bij
het eerste doel het belang van vergelijkbaarheid wordt benadrukt, is het
tweede doel juist gebaat bij ruimte voor differentiatie. Deze leden merken

5

allereerst op dat differentiatie reeds onder druk staat door het beperkte
aantal vaardigheden uit het referentiekader dat getoetst wordt. Door de
dominante rol van de ankeropgaven wordt bovendien de differentiatie in
de wijze van toetsen verder ingesnoerd door een eenzijdige psychometrische benadering. Waarom wordt het belang van een breed schooladvies
zo sterk onder druk gezet door een beperkte definitie van vergelijkbaarheid, zo vragen zij. Deze leden vragen ook waarom de afweging van
deze belangen niet bij uitstek een thema is dat thuis hoort in de beleidsreactie op de evaluatie van de wet, mede gelet op de aangenomen motie
van de leden Bisschop en Rog1. Uit de scenario’s voor ijking aan de
referentieniveaus blijkt dat ook kwalitatieve winst te behalen valt zonder
vooralsnog tot verplichte ankeropgaven over te gaan.
Vergelijkbaarheid eindtoetsen
De voornoemde leden lezen dat de veronderstelling van de wetgever was
dat ijking van de eindtoetsen aan de referentieniveaus voldoende
waarborg zou vormen voor betrouwbaarheid en vergelijkbaarheid. Zij
constateren dat de Minister met dit conceptbesluit meteen ook grijpt naar
het instrument van ankeropgaven ondanks het feit dat alternatieven
bestaan die beter aansluiten bij de bedoeling en verwachting van de
wetgever. Hoe is dit vanuit het oogpunt van proportionaliteit te rechtvaardigen en waarom is het niet geboden om op basis van de evaluatie,
waarin ook de door de Kamer gevraagde alternatieven aan bod komen,
eerst ten principale de bedoeling van de wet te bespreken?
Wijzigingen Toetsbesluit PO
Deze leden hebben de indruk dat de keuzes ten aanzien van de ankeropgaven leiden tot een rekolonisatie van de eindtoets door Cito. Deze leden
hebben namelijk begrepen dat de inhoud van de ankeropgaven in ieder
geval het eerste jaar afkomstig is geweest van Cito. Zij vragen waarom
niet in een zoveel mogelijk gelijkwaardige positie van toetsaanbieders
wordt voorzien als het gaat om ankeropgaven, zoals voorgesteld in de
scenario’s voor ijking van eindtoetsen. En indien dat voornemen voor de
toekomst wel bestaat, waarom wordt niet in het besluit gewaarborgd dat
alle aanbieders, mogelijk naar rato van hun aandeel, kunnen voorzien in
een deel van de ankeropgaven, zo vragen deze leden de Minister.
De leden vragen een toelichting op de legitimatie van het voorstel in het
licht van de tekst en de bedoeling van de wet. Deze leden merken dat
voortdurend wordt gewezen op het belang van het ijken van toetsen aan
de referentieniveaus. Zonder af te doen aan het belang van het relateren
aan de referentieniveaus constateren zij dat deze verplichting tot op heden
nog steeds niet in werking is getreden. Zij vragen hoe het te rechtvaardigen is dat via de route van het Toetsbesluit aanpassingen worden
verricht die uitgaan van een verplichting die niet bestaat. Uit het feit dat
de wetgever kennelijk heeft gemeend dat de beoogde relatie tussen de
referentieniveaus en de toetsresultaten nog niet in werking dient te treden
maken de leden op dat een grondslag voor het stellen van eisen in het
Toetsbesluit dienaangaande ontbreekt. Zij zijn ook van mening dat de
thematiek zozeer raakt aan de essentie van het systeem van de eindtoets
dat het inmiddels voor de hand ligt deze eerst integraal te bespreken in
het kader van de evaluatie.
De leden vragen of de Minister onderkent dat ook de wijze van toetsen en
presenteren van opgaven een belangrijk argument was voor het toelaten
van alternatieve eindtoetsen. Deze leden vragen de Minister, zeer concreet
te beschrijven welke ruimte de toetsaanbieders hebben om de ankerop1

Kamerstuk 34 775 VIII, nr. 101.

6

gaven zodanig vorm te geven dat zij passen bij het onderscheidende
karakter van hun toets. Eveneens vragen zij waarom het besluit hieromtrent geen bepalingen bevat.
De voornoemde leden vragen een reactie op het risico dat de meerjarige
aanwezigheid van ankeropgaven de betrouwbaarheid van toetsen aantast.
Weliswaar zal de bekendheid met de inhoud van de ankeropgaven voor
leerlingen en buitenstaanders beperkt zijn, maar dat geldt naar de mening
van deze leden niet voor de leraren. Leraren zullen na verloop van jaren in
beeld hebben wat de inhoud van ankeropgaven is en aan de hand van
hun kennis en ervaring hun leerlingen, al dan niet bewust, voorbereiden
op de toets. In hoeverre kan de status van het anker op termijn worden
ondergraven, zo vragen zij.
Artikel II. Inwerkingtreding
Deze leden constateren dat het voornemen is de ankeropgaven per
1 augustus te verplichten, terwijl deze opgaven al met het oog op het
schooljaar 2018–2019 als verplicht zijn gepresenteerd2. Deze leden vragen
waarom zonder rechtsgrond wezenlijke veranderingen in de toets zijn
aangebracht die de vrijheid van de aanbieders van alternatieve toetsen
beperken. De toelichting vermeldt weliswaar dat de huidige aanbieders de
maatregel steunen, maar dat doet niets af aan het feit dat deze maatregel
door de toetsaanbieders publiekelijk als een beperking van de ruimte voor
eigen keuzes is benoemd. Zij constateren dat de gang van zaken veel
trekken vertoont van het verschijnsel fantoomwetgeving dat door de
commissie Dijsselbloem gewraakt is en zij vragen de Minister kritisch te
reflecteren op dit proces en de lessen die eruit getrokken dienen te
worden.
II Reactie Minister voor Basis- en Voortgezet Onderwijs en Media

2

Zie bijvoorbeeld Kamerstuk 34 775 VIII, nr. 127.

7