Eindevaluatie reserveringssystematiek
CBR
Ministerie van Infrastructuur en Milieu

Auteur

drs. H. Broere MPA
ir. drs. C. Verschuure
drs. L. van Klink MBA
drs. M. Havermans

Datum

Status

Klant

20.01.11

Defintief

Ministerie van Infrastructuur en Milieu

Eindevaluatie reserveringssystematiek

evaluatie van de werking van de reserveringssystematiek van het CBR voor
rijbewijs B over de periode 2007-2010

Inhoudsopgave
1

Managementsamenvatting
5
1.1
Algemeen
5
1.2
Over de ontwikkeling van de reserveringstermijnen
6
1.3
Over de keuzes die zijn gemaakt bij de totstandkoming van de
nieuwe reserveringssystematiek
7
1.4
Over de mate waarin het CBR adequaat heeft gehandeld in de
aanpak van de reserveringstermijnen
8
1.5
Over de effecten van de nieuwe reserveringssystematiek
8
1.6
Over de waardering van de nieuwe reserveringssystematiek
9
1.7
Over de robuustheid en de toekomstvastheid van de nieuwe
reserveringssystematiek
9
1.8
Aanbevelingen
10

2

Inleiding
12
2.1
Aanleiding voor dit onderzoek zijn de hoge reserveringstermijnen
en behoefte aan een onafhankelijk oordeel
12
2.2
De reserveringstermijn is een belangrijke indicator voor de
kwaliteit van de taakuitvoering
12
2.3
Aanpak onderzoek
13
2.4
De beoordeling van het ICT-systeem of de systematiek voor
andere dan B-examens valt buiten de scope van dit onderzoek 14
2.5
Leeswijzer
14

3

Het CBR-speelveld
3.1
CBR: een organisatie onder een vergrootglas
3.2
Het speelveld
3.3
Conclusie

4

De feiten over 2007-2010: lange reserveringstermijnen leiden tot een
pakket aan maatregelen
22
4.1
Reserveringstermijn 2007-2010: van hoge pieken naar stabiele
lage reserveringstermijnen
22
4.2
In 2007 zijn de termijnen 26 weken lang boven de norm van 8
weken
23
4.3
Na een forse piek in het voorjaar lopen halverwege 2008
termijnen terug tot gemiddeld 4 weken
25
4.4
In 2009 zijn de reserveringstermijnen onder de norm en constant
27
4.5
In 2010 blijven de reserveringstermijnen ruim onder de norm van
5-7 weken
30
4.6
Conclusie
31

5

De analyse van de systematiek en de effecten op de
reserveringstermijn
32
5.1
De reserveringssystematiek als ‘spiegel’ van de relatie tussen CBR
en rijscholen
32

16
16
17
21

5.2
5.3
5.4

5.5
5.6
6

Het ‘oude’ reserveringssystematiek bood flexibiliteit voor
rijschoolhouders
33
De nieuwe reserveringssystematiek: reserveren op naam geeft
meer inzicht voor het CBR
34
Analyse van de maatregelen; focus voor de
reserveringsystematiek ligt op regulering van het gedrag
rijschoolhouders
36
Diverse interpretaties over verband tussen de maatregelen en de
ontwikkeling van de reserveringstermijnen
38
Conclusie
40

Inzicht in de waardering voor de nieuwe reserveringssystematiek
6.1
Het CBR is positief omdat de voorspelbaarheid op meerdere
punten is vergroot
6.2
Rijschoolhouders hebben hun werkwijze aan moeten passen
6.3
Kandidaten hebben relatief weinig gemerkt van de
veranderingen
6.4
Waardering voor Top Internet
6.5
Conclusie

41
41
41
43
44
44

7

Toekomstvastheid van de reserveringssystematiek
45
7.1
Capaciteitsinzet CBR: moet flexibel zijn en berekend op toename
in de vraag
45
7.2
Ontwikkeling van de vraag: raming van harde en zachte
ontwikkelingen
46
7.3
Vertrouwen in de werking en de effecten van de systematiek 46
7.4
Onderhoudsfunctie: luisteren en handelen naar signalen
46
7.5
Techniek: enige kanttekeningen
47
7.6
Conclusie
47

8

Aanbevelingen gericht op het verbeteren van de
reserveringssystematiek
48
8.1
Aanbeveling 1: verdere professionalisering van de
reserveringssystematiek
48
8.1.1
Investeer in de ‘intelligence’ over de vraag
48
8.1.2 Doe regelmatig een ‘Elandproef’
48
8.2
Aanbeveling 2: Blijf de dialoog voeren met alle relevante
stakeholders
49
8.2.1 Blijf open en transparant
49
8.2.2 Blijf eenduidig in de informatievoorziening
49
8.2.3 Over uitbreiding van ‘op naam reserveren’ naar andere
examenproducten
50
8.3
Aanbeveling 3: Ga op zoek naar aanvullende opties om de CBRcapaciteit te flexibiliseren dan wel te ontlasten door
vraagbeïnvloeding.
50
8.3.1
Onderzoek aanvullende mogelijkheden tot flexibilisering van de
CBR-capaciteit
50
8.3.2 Verken mogelijkheden tot het prikkelen van de vraag naar CBRcapaciteit
50

Bijlage 1: Literatuurlijst

51

Bijlage 2: Lijst met geïnterviewde personen

53

Bijlage 3: Enquête rijscholen

54

Bijlage 4: Resultaten enquête rijscholen

63

Bijlage 5: Overzicht reserveringstermijnen week 39 t/m week 48 2010

69

Ministerie van Infrastructuur en Milieu
Eindevaluatie reserveringssystematiek CBR

1

Managementsamenvatting

1.1

Algemeen

5 / 70

2007 en 2008: de reserveringstermijnen voor het afleggen van B-examens (personenauto) lopen op
tot acht weken met pieken tot twaalf weken. Dit is voor kandidaten, rijscholen en het Centraal Bureau
Rijvaardigheidsbewijzen (CBR) geen acceptabele situatie. Mede op aandringen van de Minister van
Infrastructuur en Milieu1 (Ministerie van I&M) en de Tweede Kamer worden vanaf 2008 tijdelijke en in
2009 structurele maatregelen getroffen om de reserveringstermijnen binnen de afgesproken normen
te krijgen. Zo is sinds oktober 2009 de nieuwe reserveringssystematiek volledig ingevoerd. Vanaf dat
moment gaat het CBR een pilotperiode in die een jaar heeft geduurd. In opdracht van het Ministerie
van I&M heeft RebelGroup de reserveringssystematiek voor het examen B geëvalueerd. Deze
evaluatie sluit de pilotperiode af.
De reserveringssystematiek van het CBR moet er voor zorgen dat elke kandidaat tijdig en met een
gelijke kans voor iedereen de gelegenheid krijgt om examen te doen voor een B-rijbewijs.
Het Ministerie van I&M heeft de volgende onderzoeksvragen gesteld:
1.
2.
3.
4.
5.
6.

hoe hebben de reserveringstermijnen zich sinds 1 januari 2008 ontwikkeld?
welke keuzes zijn gemaakt bij de totstandkoming van het nieuwe reserveringssysteem en
welke overwegingen hebben hierbij een rol gespeeld?
welk effect heeft de nieuwe reserveringssystematiek gehad op de reserveringstermijnen voor
het CBR, de rijscholen (groot, middelgroot, klein) en de (her)examen kandidaten?
wat is de waardering van de nieuwe reserveringsystematiek door het CBR, de rijscholen en de
(her)examenkandidaten?
is de nieuwe reserveringssystematiek voldoende robuust en toekomstvast?
zijn op basis van de onderzoeksresultaten aanpassingen van de reserveringssystematiek
noodzakelijk of wenselijk?

Het onderzoek is in de periode van half september tot half december 2010 uitgevoerd. Naast een

bureaustudie zijn gesprekken gevoerd met direct betrokkenen: het Ministerie van I&M, het CBR, de
drie landelijke brancheorganisaties en verschillende rijscholen.
Ruim 5.500 Nederlandse rijscholen krijgen in de periode van 1 november tot 25 november 2010 de
gelegenheid om via internet een enquête over de nieuwe reserveringssystematiek in te vullen. Het
doel is hierbij te onderzoeken hoe zij de nieuwe reserveringssystematiek waarderen. De landelijke
brancheorganisaties, het CBR en het Ministerie van I&M hebben het conceptrapport van deze
eindevaluatie vooraf gelezen. Het doel van deze voorinzage is om na te gaan hoe herkenbaar en
volledig onze bevindingen zijn. In een bijeenkomst met alle partijen op 11 januari 2011 geven alle
betrokkenen aan zich achter het geschetste beeld te scharen.

1

De naam van het Ministerie van Verkeer & Waterstaat is per 14-10-2010 veranderd in het Ministerie van Infrastructuur en Milieu. Voor de

leesbaarheid gebruiken we in de evaluatie de nieuwe naam; ook als het gaat om duidingen van voor deze datum.

Ministerie van Infrastructuur en Milieu
Eindevaluatie reserveringssystematiek CBR

6 / 70

De hoofdconclusies van het onderzoek zijn:
In 2007 en 2008 lopen de reserveringstermijnen op tot boven de norm van zeven respectievelijk
vijf weken. Sinds juli 2008 nemen de reserveringstermijnen af en voldoet de landelijke
reserveringstermijn ruimschoots aan de norm hoewel op lokaal niveau de reserveringstermijn
soms boven de norm komt; de termijn ligt dan rond de drie, vier weken. Sinds oktober 2009 zijn
ook deze overschrijdingen niet meer voorgekomen.
De tijdelijke en structurele maatregelen die het CBR in overleg met de landelijke
brancheorganisaties opstellen, brengen de reserveringstermijnen terug.
Het bestuurlijk draagvlak voor de reserveringssystematiek neemt met het sluiten van het
convenant toe. Het CBR treedt in de periode tot het sluiten van het convenant handelend op en
gaat een actieve dialoog aan met betrokken partijen. De waardering voor de systematiek onder
rijscholen loopt sinds 2009 op en wordt op dit moment gemiddeld beoordeeld met een
rapportcijfer 6. Grote rijschoolhouders waarderen de reserveringssystematiek iets lager dan
kleine rijschoolhouders: een rapportcijfer 5 tegenover een ruime 6.
Een ruime meerderheid van de rijschoolhouders vindt dat de aanpassingen in het
reserveringssysteem hebben geleid tot eerlijkere kansen voor de kandidaten. Bijna de helft van
de rijscholen vindt echter ook dat de aanpak heeft geleid tot minder flexibiliteit.
De aanpassing van de reserveringssystematiek heeft geen negatieve gevolgen gehad voor
kandidaten: ‘Tijdens de verbouwing is de winkel gewoon open gebleven’.
De reserveringssystematiek van het CBR werkt naar behoren en is door het ‘op naam’ reserveren
robuuster geworden, maar het CBR moet de systematiek doorontwikkelen om het geheel
robuust en toekomstvast te houden.

1.2

Over de ontwikkeling van de reserveringstermijnen

periode

stand van zaken

2007-begin 2008

de reserveringstermijnen lopen op tot gemiddeld acht weken met pieken
tot twaalf weken. Dit terwijl 6-8 weken de norm voor de maximale
reserveringstermijn is.
de hoogte van de pieken variëren over de regio’s: de piek voor regio
West-Zuid is het hoogst; ruim een half jaar lang liggen de
reserveringstermijnen hier boven de twaalf weken.

2008

het CBR voert tijdelijke maatregelen in om de termijnen terug te
dringen; quotering van het aantal te reserveren plaatsen per
rijschoolhouder en optimalisatie van de inzet van de CBR-capaciteit.

Ministerie van Infrastructuur en Milieu
Eindevaluatie reserveringssystematiek CBR

7 / 70

medio 2008

de reserveringstermijnen zakken voor het aanvragen van een B-examen
en een herexamen onder de geldende norm van zeven respectievelijk vijf
weken.
de landelijke reserveringstermijnen kennen een stabiel patroon van drie
tot vier weken; op specifieke locaties lopen de reserveringstermijnen nog
wel op.

oktober 2009

de reserveringstermijnen op regionaal niveau laten geen uitschieters
meer zien.

oktober 2010

CBR sluit de pilotperiode af. De reserveringstermijnen zijn laag en er is
draagvlak voor de oplossingen bij de belanghebbende partijen.

De tijdelijke en structurele maatregelen in de periode 2008-2009 (zoals de nieuwe
reserveringssystematiek) hebben bijgedragen aan het terugdringen van de te hoog opgelopen
reserveringstermijnen. Uit de beschikbaar gestelde cijfers maken wij op dat de reserveringstermijnen
al korter werden voorafgaand aan de volledige implementatie van de nieuwe reserveringssystematiek
(‘reserveren op naam’) en dat dit mede is toe te schrijven aan de tijdelijke maatregelen die vanaf 2008
genomen worden.
1.3

Over de keuzes die zijn gemaakt bij de totstandkoming van de nieuwe
reserveringssystematiek

Het CBR concentreert zich – mede ingegeven door de randvoorwaarden van het Ministerie van I&M
en de analyse van de problematiek van de lange reserveringstermijnen door het CBR- in de periode
2008-2009 in sterke mate op de maatregel ‘op naam reserveren’ als structurele beheersmaatregel.
Andere varianten of scenario’s voor het beheersen van de reserveringstermijnen hebben wij niet
aangetroffen in de aan ons ter beschikking gestelde informatie.
De basis voor het ‘ op naam reserveren’ is gelegen in de veronderstelling dat:
het gedrag van rijschoolhouders enigszins gereguleerd moet worden. CBR-examencapaciteit
wordt niet efficiënt gebruikt omdat de rijschoolhouders ver vooruit veel examenplaatsen
opkopen. Deze plaatsen vullen zij niet altijd (efficiënt) in met kandidaten. Hierdoor ontstaan
lange reserveringstermijnen;
het CBR een beter beeld krijgt van de vraag van de examenkandidaten en hierdoor de
capaciteitsplanning kan optimaliseren. Het CBR krijgt dat betere beeld door ‘het op naam
reserveren’ en door het gebruik van DigiD.
Naast deze aanpassingen in de reserveringssystematiek zet het CBR al in 2008 in op het verbeteren
van de beschikbare capaciteit van examinatoren. De bedoeling is dat het CBR hierdoor in alle
perioden van het jaar aan de vraag naar examens kan voldoen. Bovendien implementeert het CBR
een landelijke planningssystematiek voor de inzet van examinatoren. Dit systeem is sinds oktober
2010 volledig operationeel. Met de planningssystematiek kan het CBR zijn examinatoren landelijk
beter verdelen en flexibeler inzetten wanneer lokaal de vraag naar examens toeneemt.

Ministerie van Infrastructuur en Milieu
Eindevaluatie reserveringssystematiek CBR

1.4

8 / 70

Over de mate waarin het CBR adequaat heeft gehandeld in de aanpak van de
reserveringstermijnen

Met toenemende druk van de media, de overheid en de politiek in 2008, treedt het CBR handelend op
en zet zich sterk in voor de introductie van de nieuwe reserveringssystematiek; ‘het reserveren op
naam’.
Het CBR zoekt hierbij actief de dialoog met landelijke brancheorganisaties. Dit versterkt het gevoel
van eigenaarschap bij de landelijke brancheorganisaties BOVAG, FAM en later de VRB en vergroot
het draagvlak voor de gekozen systematiek onder de besturen van deze landelijke organisaties. Uit
deze evaluatie komt het beeld naar voren dat het CBR adequaat heeft gehandeld in de aanpak van de
reserveringstermijnen. In een situatie waarin er grote (politieke) druk was om te handelen, zoekt het
CBR, anders dan in het verleden, bewust de dialoog en de samenwerking met de landelijke
brancheorganisaties van rijschoolhouders. Daarbij richt het CBR zich nadrukkelijk op het verkrijgen
van draagvlak voor het op ‘naam reserveren’. Deze dialoog resulteert in een convenant tussen het
CBR en twee brancheorganisaties , waarbij zij afspraken maken over de nieuwe
reserveringssystematiek. Hierbij merken we op dat de communicatie vanuit het CBR in deze drukke
tijd soms tekort schiet; met name kleine rijschoolhouders voelen zich niet gehoord en weten niet wat
er speelt. Zij worden pas laat geconfronteerd met afspraken die het CBR en de branche maken.
Bij het afsluiten van het convenant met BOVAG en FAM geven de kleine rijschoolhouders aan dat er
onvoldoende aandacht is voor hun positie en belangen. Dat leidt in eerste instantie tot weerstand
onder deze groep rijschoolhouders en in tweede instantie tot het oprichten van een nieuwe landelijke
brancheorganisatie die zich met name inzet voor de kleine rijschoolhouders (VRB). Het CBR past zijn
handelen daarop aan – mede onder invloed van het Ministerie - door gedurende een korte periode
zeer intensief te communiceren naar alle rijschoolhouders.
1.5

Over de effecten van de nieuwe reserveringssystematiek

Uit onze evaluatie blijkt dat het geheel van tijdelijke en structurele maatregelen bijdraagt aan kortere
reserveringstermijnen sinds midden 2008. Het is onmogelijk om met volledig zekerheid te zeggen dat
alleen de tijdelijke en structurele maatregelen leiden tot kortere reserveringstermijnen. Immers, de
reserveringstermijnen hangen af van de wisselwerking tussen het aanbod (CBR-examencapaciteit) en
de vraag (het aantal kandidaten). Factoren als economische groei of krimp, demografie en
maatschappelijke trends beïnvloeden de vraag en de invloed van verschillende parameters niet goed
te isoleren. Wel constateren we dat het invoeren van de nieuwe reserveringssystematiek:
- het strategische inkoopgedrag van sommige rijschoolhouders sterk inperkt; rijscholen kunnen
alleen een examen reserveren voor een ‘echte’ kandidaat;
ervoor zorgt dat het CBR meer informatie kan verzamelen over de kortetermijnontwikkeling van
de vraag;
het voor het CBR mogelijk maakt de inzet van examinatoren beter te plannen.
De nieuwe regels zorgen ervoor dat de vraag naar examens niet vertroebeld wordt met strategisch
gedrag van rijschoolhouders. Daarmee kan het CBR de vraag en het aanbod op elkaar af stemmen en
zo meer invloed uitoefenen op de ontwikkeling van de reserveringstermijn.
De nieuwe reserveringssystematiek leidt tot minder flexibiliteit bij het reserveren van
examenplaatsen voor (grote) rijscholen. Echter, dit verlies aan flexibiliteit geeft vooral kleine
rijscholen meer zekerheid bij het reserveren van een examenplaats.
Met de nieuwe reserveringssystematiek kunnen rijscholen nog steeds samen met de kandidaat
bepalen wanneer en waar het examen plaatsvindt.

Ministerie van Infrastructuur en Milieu
Eindevaluatie reserveringssystematiek CBR

1.6

9 / 70

Over de waardering van de nieuwe reserveringssystematiek

Onder rijschoolhouders is een oplopende waardering merkbaar voor de nieuwe
reserveringssystematiek. In dit onderzoek is een enquête uitgevoerd onder de rijschoolhouders om
hen te vragen naar hun ervaringen met de nieuwe reserveringssystematiek. Daarbij valt op dat de
hoge waardering en het gevoel van ‘eigenaarschap’ voor de nieuwe systematiek door de landelijke
brancheorganisaties (vooral BOVAG en FAM), niet in dezelfde mate wordt gedeeld door de
individuele rijschoolhouders. De algemene waardering van de rijscholen voor de nieuwe
reserveringsregels is een 6 op een schaal van 1 tot 10. De spreiding in de waardering is groot: 50%
geeft een 7 of hoger, terwijl 32% van de respondenten een waardering geeft van 5 of lager. De
grootte van de rijschool heeft effect op het gemiddelde: de kleine en middelgrote rijscholen
waarderen de nieuwe reserveringsregels met een (ruime) 6; de grote rijscholen waarderen de nieuwe
reserveringsregels als onvoldoende (5). Ongeveer tweederde van de rijscholen vindt de nieuwe
reserveringssystematiek nodig. Meer dan de helft van de rijscholen vindt de nieuwe
reserveringssystematiek begrijpelijk, goed uit te leggen, rechtvaardig en eerlijk.
Kort na de bekendmaking van de maatregelen was de weerstand onder, met name, kleine
rijschoolhouders aanzienlijk. Die weerstand kan voor een belangrijk deel worden verklaard door
tekortschietende communicatie in de startfase van dit project; in het bijzonder rondom de periode
van het opstellen en bekendmaken van het convenant. Deze weerstand kwam voort uit ‘niet weten
wat er speelt en onduidelijkheid wat dit voor de werkzaamheden betekent’. Er bestond niet zozeer
weerstand tegen de inhoud van de toen voorgenomen maatregelen.
1.7

Over de robuustheid en de toekomstvastheid van de nieuwe reserveringssystematiek

De evaluatie wijst uit dat de systematiek op dit moment naar behoren functioneert. Immers,
kandidaten hebben – onafhankelijk van (de grootte) hun rijschool of het inkoopgedrag van de
rijschool – in gelijke mate kans op een examen en de termijnen waarop een examen kan worden
gereserveerd zijn voor iedereen gelijk. Wel is het nog de vraag in hoeverre deze systematiek ook
bestand is tegen extremere invloeden (grote pieken en dalen in de vraag).
De toekomstvastheid van het systeem hangt af van een aantal factoren:
De mate waarin het CBR in staat is om zijn examencapaciteit verder te flexibiliseren om in te
spelen op schommelingen in de vraag. Uit het onderzoek blijkt dat het CBR de
planningssystematiek voor de inzet van examinatoren heeft geoptimaliseerd. Bij onverwachte
(niet voorzien door de prognose- en de capaciteitsplanning) en tijdelijke pieken is het CBR niet
goed in staat de examencapaciteit voldoende snel uit te breiden, omdat de directe flexibiliteit
beperkt is en uitbreiding van die flexibiliteit tijd kost. De systematiek is in die gevallen niet geheel
robuust.
De mate waarin het CBR in staat is om de vraag naar examens te ramen, niet alleen op basis van
‘harde’ informatie (als demografie, economie) maar ook op basis van ‘ zachte’ indicatoren (als
gedrag rijscholen en kandidaten). Uit het onderzoek blijkt dat het CBR in 2010 is gestart met het
professionaliseren van de ramingsfunctie (voorspellen van de vraag).
De mate van ‘hard’ zijn van de norm voor de reserveringstermijnen. Gegeven het aantal
examinatoren en het feit dat het opleiden van examinatoren tijd kost, dient men zich te
realiseren dat de capaciteit van het CBR eindig is. Het kan dus voorkomen dat deze norm, bij
grote onvoorziene schommelingen gewoonweg niet te halen is.
Het vertrouwen in de spelregels. Rijschoolhouders zullen geen of minder neiging hebben
strategisch gedrag te vertonen als ze vertrouwen hebben in een systeem waaruit continu een
voorspelbaar antwoord komt. Dat vertrouwen wordt voorts gestimuleerd als het CBR
transparant en voorspelbaar opereert; hierin is eenduidige informatievoorziening aan alle

Ministerie van Infrastructuur en Milieu
Eindevaluatie reserveringssystematiek CBR

-

1.8

10 / 70

partijen van groot belang. Uit het onderzoek blijkt een oplopende waardering en daarmee
vertrouwen in de systematiek. Het vertrouwen in het CBR is wel kwetsbaar, mede doordat de
informatievoorziening door het CBR over de effecten van de systematiek incidenteel niet
eenduidig is, wat leidt tot verwarring en verlies aan vertouwen.
De mate waarin het CBR ook in de toekomst in samenwerking met de sector het systeem blijft
onderhouden en de signalen van de individuele rijschoolhouders kan benutten.

Aanbevelingen

Deze evaluatie leidt tot verschillende aanbevelingen gericht op de verdere professionalisering en
doorontwikkeling van de reserveringssystematiek. De aanbevelingen gaan niet alleen over de verdere
verbetering van de reserveringssystematiek, maar richten zich ook op een optimaal gebruik van de
CBR-capaciteit en de interactie tussen CBR en zijn omgeving. De aanbevelingen zijn zodanig
geformuleerd dat deze realistisch en haalbaar zijn binnen het werkveld waarin het CBR werkt en in de
ontwikkelfase van de systematiek.

Ministerie van Infrastructuur en Milieu
Eindevaluatie reserveringssystematiek CBR

11 / 70

Aanbeveling 1: Werk aan de verdere professionalisering van de reserveringssystematiek op de
volgende punten:
Intensiveer het monitoren en het analyseren van de vraag naar examens (‘intelligence’). Het zo
goed mogelijk voorspellen van vraagontwikkelingen maakt tijdig anticiperen door het CBR
mogelijk. Het CBR is hier al mee begonnen maar het moet deze functie verder verfijnen.

-

Onderwerp de reserveringssytematiek aan een ’elandproef’ om de schokbestendigheid
(voorzienbare schokken en niet-voorzienbare schokken) te bepalen; maak transparant welke
type schokken tot de normale bedrijfsvoering horen en dus opgevangen moeten kunnen worden.
Naast het ‘beproeven’ van de totale systematiek, is het raadzaam dat het CBR proactief de
bestaande ICT-voorzieningen zoals Top Internet op stabiliteit en toekomstvastheid extern laat
auditeren. Betrek hier experts uit andere sectoren bij die zelf ook veel met reserveringssystemen
werken zoals luchtvaartmaatschappijen of reisorganisaties.

Aanbeveling 2: Blijf de dialoog voeren met alle relevante stakeholders. Dit bevordert het vertrouwen
in het CBR en draagt bij aan vertrouwen in de reserveringssystematiek:
-

Continueer de gesprekken met de landelijke brancheorganisaties. Blijf hen betrekken bij
verbetervoorstellen. Dit vraagt een blijvende open houding van het CBR en een blijvende
constructieve houding van de gesprekspartners van het CBR. Overweeg de inzet van een
onafhankelijk voorzitter om deze gesprekken te faciliteren; dit geldt zeker als de externe druk
weer toeneemt.

-

Wees alert op de wensen en gedragingen van alle rijschoolhouders en investeer in de relaties
met deze (kleine) ondernemingen; door het contact met alleen brancheorganisaties voelen met
name kleine rijscholen zich niet altijd gehoord. Het vertrouwen in de systematiek wordt bepaald
door de houding van de mensen die de systematiek dagelijks gebruiken. Wees ook ontvankelijk
voor hun signalen.

-

Informeer alle stakeholders eenduidig en transparant over de werking en effecten van de
systematiek. Hanteer in de communicatie consistente en eenduidige definities, dat voorkomt
verwarring en daarmee mogelijk wantrouwen in het CBR.

Aanbeveling 3: Ga op zoek naar aanvullende opties om de CBR-capaciteit te flexibiliseren dan wel te
ontlasten door vraagbeïnvloeding. Denk daarbij aan de volgende mogelijkheden:
-

Onderzoek andere mogelijkheden tot flexibilisering van de CBR-capaciteit. Aanvullend op de
bestaande flexibilisering van de inzet van examinatoren (overwerk, verlofregulering, spreiding
opleidingen). Denk hierbij aan het inbouwen van een flexibele ‘buffer’ van examinatoren die niet
vast zijn verbonden aan het CBR.

-

Verken innovatieve ideeën om de vraag naar examens te beperken, zoals het introduceren van
een premie voor rijschoolhouders als hun kandidaten in één keer voor het examen slagen. Geef
een positieve prikkel aan rijschoolhouders die kandidaten goed voorbereiden op een examen en
daarmee de capaciteit van het CBR minder zwaar benutten dan rijschoolhouders met een laag
slagingspercentage. Dit kan met name de piekbelasting in het voorjaar terugdringen en zorgen
voor een besparing voor kandidaten die maar één keer examengeld betalen.

Ministerie van Infrastructuur en Milieu
Eindevaluatie reserveringssystematiek CBR

2

Inleiding

2.1

Aanleiding voor dit onderzoek zijn de hoge reserveringstermijnen en behoefte aan een
onafhankelijk oordeel

12 / 70

De reserveringstermijn – de periode tot de eerstvolgende kalenderweek waarin nog 5% van de in te
plannen examenroosters beschikbaar is - kent historisch gezien een sterk seizoensgebonden patroon.
In het voorjaar lopen de reserveringstermijnen van oudsher op door een combinatie van een groter
aantal kandidaten en een beperktere inzet van CBR- examinatoren door vrije dagen. In 2007 en 2008
zijn de reserveringstermijnen voor (her)examenkandidaten zeker in die piekperiode veel hoger dan de
dan geldende norm voor het eerste- en het herexamen van maximaal 6-8 weken. Dit wordt door
onder andere de Minister van I&M en de Tweede Kamer als onacceptabel ervaren.
Vanaf het voorjaar van 2008 neemt het CBR in samenspraak met brancheorganisaties en het
toenmalige Ministerie van Verkeer en Waterstaat een set van tijdelijke en daarna meer structurele
maatregelen om de reserveringstermijnen binnen de geldende norm te krijgen. Dat alles gebeurt
onder grote publieke en politieke aandacht en uiteindelijk met directe politieke betrokkenheid (met
name de Tweede Kamer). In diezelfde tijd stelt het CBR in samenwerking met de branche en met
instemming van de minister de norm opnieuw vast op zeven weken voor een eerste examen en vijf
weken voor een herkansing; de maximale reserveringstermijn van zeven weken is bepaald als midden
tussen de daarvoor geldende grote range van 6-8 weken. Daarbij wordt de termijn van zeven weken
als te lang ervaren voor een herkansing.
De toenmalige Minister van Verkeer en Waterstaat heeft twee tussentijdse evaluaties, uitgevoerd
door het CBR, aan de Tweede Kamer gestuurd2 om te rapporteren over de doorgevoerde
verbeteringen en het effect op de waardering van rijschoolhouders en de lengte van de
reserveringstermijnen.
In oktober 2010 loopt het pilotjaar van de nieuwe reserveringssystematiek af. Tegen deze
achtergrond wenst het Ministerie van I&M een onafhankelijke evaluatie. Dit is ook aan de Tweede
Kamer toegezegd.
2.2

De reserveringstermijn is een belangrijke indicator voor de kwaliteit van de taakuitvoering

De uitdaging voor het CBR is het zo goed mogelijk afstemmen van de vraag naar examens op het
aanbod aan examencapaciteit. Hoe beter het CBR daarin slaagt des te beter het CBR dit deel van zijn
publieke taak uitvoert; kandidaten en rijscholen moeten op een redelijke termijn, tegen redelijke
kosten en met gelijke kansen voor iedereen een examenplaats kunnen krijgen. Een oplopende
reserveringstermijn betekent dat rijscholen op korte termijn beperkt examens kunnen reserveren
voor hun leerlingen.
Zowel de vraag van kandidaten als het aanbod van examenplaatsen varieert. De vraag naar examens
wordt bepaald door het aantal kandidaten dat een rijbewijs wil halen en het slagingspercentage.
Diverse factoren spelen een rol bij het bepalen van het aantal potentiële kandidaten zoals het aantal
18-jarigen in Nederland (demografie), de economische ontwikkeling (in economisch gunstiger tijden
zijn er meer kandidaten), wet- en regelgeving en trends in de maatschappij (modetrends). Daarnaast
speelt het gedrag van rijschoolhouders een belangrijke rol bij die vraag: hoe snel laat een rijschool zijn
kandidaat opgaan voor een examen, hoe ver van tevoren boekt hij een examenplaats en op welke
wijze wil de rijschool zich op deze concurrerende markt onderscheid.
2

Kamerstukken I-II; 2008-2009; 29398; nr. 167 en Kamerstukken I-II; 2009-2010; 29398; nr. 177

Ministerie van Infrastructuur en Milieu
Eindevaluatie reserveringssystematiek CBR

Het aanbod van examens wordt bepaald door het aantal beschikbare examinatoren en de efficiëntie
bij het inzetten van de examinatoren. Figuur 1 schetst dit vraagstuk.

Figuur 1: Optimalisatievraagstuk CBR

De lengte van de reserveringstermijn is een indicatie voor de mate waarin het CBR erin slaagt de
vraag en aanbod op elkaar af te stemmen; bij een toestroom aan kandidaten die groter is dan het
aanbod van examenplaatsen loopt de reserveringstermijn op. Om die reden is de reserveringstermijn
een belangrijke indicator voor de mate waarin het CBR adequaat zijn publieke taak uitvoert Het
Ministerie van I&M stuurt dan ook expliciet op de reserveringstermijn.
2.3

Aanpak onderzoek

Dit onderzoek analyseert de reserveringsystematiek die gebruikt wordt voor het personenautorijbewijs (B-examens inclusief de herkansingen voor deze categorie). Uitgangspunt voor dit
onderzoek zijn de onderzoeksvragen zoals gesteld door het Ministerie van I&M:
1. hoe hebben de reserveringstermijnen zich sinds 1 januari 2008 ontwikkeld?
2. welke keuzes zijn gemaakt bij de totstandkoming van het nieuwe reserveringssysteem en
welke overwegingen hebben hierbij een rol gespeeld?
3. welk effect heeft de nieuwe reserveringssystematiek gehad op de reserveringstermijnen voor
het CBR, de rijscholen (groot, middelgroot, klein) en de (her)examen kandidaten?
4. wat is de waardering van de nieuwe reserveringsystematiek door de het CBR, de rijscholen en
de (her)examenkandidaten?
5. is de nieuwe reserveringssystematiek voldoende robuust en toekomstvast?
6. zijn op basis van de onderzoeksresultaten aanpassingen van de reserveringssystematiek

13 / 70

Ministerie van Infrastructuur en Milieu
Eindevaluatie reserveringssystematiek CBR

14 / 70

noodzakelijk of wenselijk?

Het onderzoek is in de periode van half september tot half december 2010 uitgevoerd in drie fases:
1. bureaustudie van feitelijke informatie
2. analyse van het verkregen materiaal
3. opstellen analyse en conclusies
Voor de bureaustudie is gebruik gemaakt van bestaande gegevens, informatie en rapportages (1e en
2e evaluatie, Kamerstukken, het convenant dat het CBR met de brancheorganisaties heeft gesloten
etc.) en van interne CBR-informatiebronnen. Bijlage 1 bevat een overzicht van de gebruikte
documenten.
Daarnaast hebben wij gesprekken gevoerd met medewerkers van het Ministerie van I&M (Afdeling
Verkeersveiligheid en de Toezichteenheid van DG-Mobiliteit), medewerkers van het CBR,
bestuursleden van de drie landelijke brancheorganisaties en rijscholen. Bijlage 2 bevat een overzicht
van de geïnterviewde personen. Om de waardering van rijscholen over de nieuwe
reserveringssystematiek te onderzoeken is in de periode van 1 november tot 25 november een
enquête gehouden onder de ruim 5.500 rijscholen (in bijlage 3 vindt u de gehanteerde vragenlijst en in
bijlage 4 de resultaten van de enquête).
Ten slotte is een conceptversie van deze rapportage voorgelegd aan betrokkenen (landelijke
brancheorganisaties rijscholen, CBR en Ministerie van I&M). Op 11 januari 2011 heeft een bijeenkomst
plaatsgevonden met vertegenwoordigers van deze partijen. In deze bijeenkomst is de volledigheid en
herkenbaarheid van de bevindingen getoetst. Partijen hebben bevestigd dat onze bevindingen
volledig en herkenbaar zijn. Voorts zijn de conclusies en aanbevelingen door partijen geaccepteerd.
2.4

De beoordeling van het ICT-systeem of de systematiek voor andere dan B-examens valt
buiten de scope van dit onderzoek

Hoewel de toekomstvastheid van de systematiek mede wordt bepaald door de ondersteunende
techniek (met name de ICT-voorzieningen) vormt dit expliciet geen onderdeel van het onderzoek. De
systemen bestaan uit een boekingssysteem (TOP Internet) voor rijschoolhouders en een landelijk
planningssyteem voor de indeling van examinatoren. Al deze systemen zijn door het CBR zelf
ontwikkeld. Het beantwoorden van de vraag in hoeverre deze systemen toekomstvast en
foutgevoelig zijn, vormt geen onderdeel van deze evaluatie. Deze kwestie is onderzocht door
Twijnstra Gudde.
De reserveringssystematiek die geëvalueerd is, wordt gebruikt voor de B-examens. De
reserveringssystematiek en de effecten daarvan voor andere producten vallen expliciet buiten de
scope van dit onderzoek.
2.5

Leeswijzer

Hoofdstuk 3 bevat een schets van de CBR-organisatie en het speelveld waarin het CBR opereert. In
hoofdstuk 4 is een beschrijving van de ontwikkeling van de reserveringstermijnen en de getroffen
maatregelen door het CBR. Vervolgens beschrijft hoofdstuk 5 de analyse van het handelen van het
CBR en de getroffen maatregelen. Hoofdstuk 6 beschrijft de waardering voor de
reserveringssystematiek vanuit het perspectief van rijschoolhouders, kandidaten, het CBR en het
Ministerie van I&M . Op basis van de analyse beschrijft hoofdstuk 7 in hoeverre de systematiek

Ministerie van Infrastructuur en Milieu
Eindevaluatie reserveringssystematiek CBR

toekomstvast is. Tot slot bevat hoofdstuk 8 de aanbevelingen die we doen in het kader van de
toekomstvastheid van de reserveringssystematiek.

15 / 70

Ministerie van Infrastructuur en Milieu
Eindevaluatie reserveringssystematiek CBR

3

16 / 70

Het CBR-speelveld

De werking, de waardering en de effecten van de reserveringssystematiek van het CBR worden mede
bepaald door de context waarin het CBR opereert. Verschillende partijen zijn actief op het speelveld;
naast het CBR zelf bestaat het speelveld uit rijschoolhouders, de kandidaten en het Ministerie van
I&M . De relatie tussen het CBR en de rijscholen wijzigde halverwege jaren ’90 waarbij de rijscholen
steeds meer invloed kregen op de planning van de rijexamens. Tegelijk schuift het CBR als zelfstandig
bestuursorgaan steeds dichter in het overheidsdomein. Het CBR als uitvoeringsorganisatie kan
rekenen op veel aandacht van zowel media als politiek; zeker zodra het publieke beeld bestaat dat
deze organisatie tekort schiet in haar werkzaamheden.
In ons onderzoek staat feitenverzameling voorop, maar we hebben gemerkt dat beelden en verhalen
(‘story telling’) krachtig zijn bij het in kaart brengen van de problematiek en de effectiviteit van de
maatregelen rondom de reserveringstermijnen. Naast een analyse van feiten is het daarom ook van
belang om begrip te hebben van de context en de daarin bestaande beelden. Dit hoofdstuk schetst
kort de eigenschappen van de CBR-organisatie en de context die onmisbaar is voor het goed kunnen
beantwoorden van de gestelde onderzoeksvragen.
3.1

CBR: een organisatie onder een vergrootglas

Het CBR is in 1927 opgericht als particuliere organisatie. Sinds 1948 heeft de overheid het CBR ook
daadwerkelijk aangewezen als verantwoordelijke voor het afnemen van rijexamens, waarmee deze
taak een publieke taak is geworden. Op grond van de Wegenverkeerswet 1994 heeft het Ministerie
van I&M de bevoegdheid voor het afnemen van rijexamens opgedragen aan het CBR.
Het CBR is de enige instantie in Nederland die deze publieke taak uitvoert. Eigen aan dit type
uitvoeringsorganisatie is dat bij het tekortschieten van de prestaties (oplopende
reserveringstermijnen) er kritische vragen worden gesteld door de politiek en de overheid. Deze
aandacht, mogelijk versterkt door de media, zorgt ervoor dat het handelen en de beslissingen onder
een vergrootglas komen te liggen. Dit geldt ook voor de veranderingen die zijn doorgevoerd in de
reserveringssystematiek.
Bij het CBR werkten in 2009 in totaal 1004,5 fte, waarvan 479 fte3 als examinator voor onder andere
het B-rijbewijs. Het CBR biedt voor wat betreft het wegververkeer tien examenproducten; zoals het
examen voor de personenauto ook examens voor het taxi-, vrachtwagen- en aanhangerrijbewijs.
Examens voor het busvervoer worden afgenomen door de divisie CCV van het CBR. De divisie CCV
van het CBR is verantwoordelijk voor de examens voor professionals in wegvervoer,
binnenvaart en logistiek.
De examinatoren werken vanuit de Divisie Rijvaardigheid en nemen examens af op 55 locaties en 53
nader onderzoek locaties4. Zij zijn allen in vaste dienst en nemen doorgaans meerdere typen examens
af afhankelijk van de drukte. In 2010 heeft het CBR de organisatiestructuur aangepast, waarbij de vijf
regio’s opgeheven zijn en de Divisie Rijvaardigheid landelijk georganiseerd is. Tot die tijd werden
examinatoren op regionaal niveau ingezet. Vanaf medio 2008 tot mei 2010 is het CBR gegroeid in een
volledige centrale planning van de inzet van examinatoren. Dit heeft meer flexibiliteit bij de inzet van
examinatoren tot gevolg.
3

Dit aantal is exclusief de examinatoren van de divisie CCV die op detacheringsbasis ook B-examens afnemen (per december 2009,

opgave CBR)
4

Op nader onderzoeklocaties worden bijzondere examens afgenomen waaronder examens voor kandidaten meer dan 5 maal gezakt zijn..

Ministerie van Infrastructuur en Milieu
Eindevaluatie reserveringssystematiek CBR

17 / 70

Omdat examinatoren allen in vaste dienst zijn, is de beschikbare capaciteit aan medewerkers die deze
examens kunnen afnemen (examinatoren) gebonden aan een maximum. Daarbij is de flexibiliteit in
het aanbod van examens beperkt; het CBR kan tijdelijk opleidingen van examinatoren uitstellen in
drukke tijden, kan verlofregulering doorvoeren en examinatoren laten overwerken. Het CBR heeft de
taak om deze ‘schaarse’ capaciteit eerlijk en zorgvuldig toe te delen aan rijschoolhouders en de
kandidaten. De reserveringssystematiek van het CBR moet hen de gelegenheid bieden om in gelijke
mate, eerlijk en tijdig een examen te boeken waarbij zo efficiënt mogelijk wordt omgegaan met de
inzet van examinatoren. Het CBR bepaalt de toegang tot de beschikbare capaciteit aan examinatoren
en moet hierbij een evenwicht houden tussen de (commerciële) belangen van de rijscholen en zijn
eigen publieke verantwoordelijkheid/kerntaak. Gezien deze ‘monopoliepositie’ op het afnemen van
rijvaardigheidsexamens vraagt de overheid het CBR zorgvuldig en met oog voor de belangen van alle
betrokken partijen (rijschoolhouders, kandidaten) te handelen.
3.2

Het speelveld

Het CBR heeft bij het uitvoeren van zijn werkzaamheden te maken met rijschoolhouders en de
landelijke en regionale brancheorganisaties en verenigingen van rijschoolhouders, kandidaten voor
een rijvaardigheidsexamen en het Ministerie van I&M . De relaties tussen de partijen en het CBR zijn
verschillend van aard. Figuur 2 schetst de verschillende relaties.

Kandidaat

Beoordelende-relatie

Contractuele-relatie

Opdrachtgever-opdrachtnemer
Ministerie
CBR
van I&M

Rijschoolhouder
Derde gemachtigde -relatie

Figuur 2: Context van het CBR

Het Ministerie van I&M heeft het CBR de taak tot het afnemen van examens opgedragen. Het
Ministerie zorgt voor beleidskaders, wet- en regelgeving en houdt toezicht op de taakuitvoering van
het CBR. Met rijschoolhouders heeft het CBR een derde gemachtigde relatie; kandidaten machtigen
de rijschool waardoor de rijschool namens de kandidaat kan handelen. Onderling sluit het CBR een
overeenkomst met een rijschool maar in de directe relatie tussen de rijschoolhouder en het CBR loopt
via de kandidaat, waarmee de rijschoolhouder zelf een contractuele relatie heeft. De directe relatie
tussen de kandidaat en het CBR beperkt zich tot het examen.

Ministerie van Infrastructuur en Milieu
Eindevaluatie reserveringssystematiek CBR

18 / 70

Rijscholen: een divers geheel met stevige concurrentie
In Nederland zijn circa 5.500 rijscholen5 ingeschreven bij het CBR6. In omvang (aantal kandidaten) en
dienstenpakket verschillen deze rijscholen. In figuur 3 is de omvang van de rijscholen weergegeven
met onderscheid naar grote, middelgrote en kleine rijscholen; grote rijscholen hebben meer dan 250
examens per jaar, middelgrote tussen de 50 en 250 kandidaten en kleine rijscholen tot 50 kandidaten.

Klein (<= 50)
Middelgroot (50250)
Groot (> 250)

e

e

# rijscholen
4614
818

% rijscholen
83.7%
14.8%

# 1 examens
93.426
76453

% 1 examens
44,65
36,54

82
5.514

1.5%
100%

39.336
209.215

18,80
100%

Figuur 3: Omvang rijscholen 2009 naar aantal afgenomen 1e B-praktijkexamens7

De grote rijscholen zijn in de minderheid, maar leiden desondanks een significant deel van de
kandidaten op. De kleinste rijschool werkt op jaarbasis met ongeveer 25 kandidaten; veelal zijn dit
eenmansbedrijven. Om een rijschool te kunnen starten is een Wet Rijonderricht Motorrijtuigen
(WRM) certificaat nodig en een auto met dubbele bediening; de toetredingseisen zijn daarmee
relatief laag. Afgelopen jaren zijn er veel nieuwe toetreders op deze markt gekomen. Dit zorgt voor
zware concurrentie.
De mate van het gebruik van het reserveringssysteem en daarmee de professionaliteit van de
bedrijfsvoering van de rijscholen is mede vanwege de omvang verschillend. Grote rijscholen maken
veelal gebruik van ondersteunend personeel op het gebied van administratie en andere
bedrijfsvoeringaspecten. Terwijl in een kleine rijschool, met een of enkele instructeurs, alle
werkzaamheden (les geven, administratie, reserveren van examencapaciteit) door één persoon
verricht worden.
De relatie tussen het CBR en de rijschoolhouder bestaat uit een onderling contract over het gebruik
van de systemen en anderzijds uit een rekening courant. Bij het reserveren van een examen gaat de
rijschool een betaalverplichting aan. Na het afnemen van het examen boekt het CBR daadwerkelijk
de kosten voor het examen af van de rekening courant.
Landelijk zijn er drie brancheorganisaties actief namens de rijschoolhouders:
- BOVAG rijscholen. De BOVAG is de grootste brancheorganisatie met ongeveer 1.000 leden (variërend
van klein tot groot);
- Federatie Autorijschool Management (FAM).De FAM heeft 24 leden (alleen grote rijscholen);
- Vereniging voor Rijschool Belangen (VRB). De VRB is opgericht in 2009. Vanwege een turbulente
start is het aantal leden niet duidelijk. Op dit moment wordt door de VRB in kaart gebracht
hoeveel leden de vereniging heeft. De VRB richt zich met name op kleine rijscholen.
Daarnaast bestaan er regionale verenigingen of andere samenwerkingsverbanden, die opkomen voor
de belangen van rijschoolhouders of optreden als collectief bij de inkoop.
De directie van het CBR en de voorzitters van de drie landelijke brancheorganisaties hebben periodiek
overleg; tijdens dat ‘voorzittersoverleg’ komen diverse beleidsmatige en uitvoeringstechnische zaken

5

CBR, cijfers 2009

6

Naast deze rijscholen zijn er ook nog rijscholen die niet ingeschreven zijn bij het CBR

7

CBR, cijfers 2009

Ministerie van Infrastructuur en Milieu
Eindevaluatie reserveringssystematiek CBR

19 / 70

aan de orde. Onder meer de problematiek en aanpak van de reserveringstermijn is daar geagendeerd.
Het voorzitterschap kent een roulerend voorzitterschap, waarbij wisselend één van de deelnemers
aan het overleg de voorzittershamer hanteert.
Kandidaten: het halen van je rijexamen doe je maar één keer
Iedereen met een rijbewijs herinnert zich de dag van het rijexamen; spanning, verwachtingen en
hoop. Zo was het en zo zal het altijd zijn. Op zo’n moment is het van belang dat examenkandidaten
tijdig zekerheid hebben over het moment van het ‘afrijden’.
Kandidaten zijn voor het plannen van hun examen afhankelijk van hun rijinstructeur. Voor kandidaten
is er een verschil tussen wachttijd en reserveringstermijn. De reserveringstermijn is door het CBR
gedefinieerd.
Reserveringstermijn
De periode tot de eerstvolgende kalenderweek
waarin nog 5% van de ingezette
examenroosters voor rijscholen beschikbaar is

Wachttijd
De periode vanaf het moment dat de
rijinstructeur zegt dat een kandidaat er aan toe
is tot aan het daadwerkelijke examen.

Figuur 4: Onderscheid tussen reserveringstermijn en wachttijd

De (ervaren) wachttijd voor een kandidaat wordt sterk bepaald in de communicatie met de
rijinstructeur. Binnen de oude reserveringssystematiek bestond er een expliciet verschil tussen
wachttijden en reserveringstermijnen. De wachttijd was de periode vanaf het moment dat de
rijschoolhouders aangaf dat de kandidaat ‘klaar’ is voor het examen, tot aan het daadwerkelijke
examen. Als de rijschoolhouder vooraf voldoende examens had gereserveerd , dan kon de kandidaat
zonder lang wachten examen doen bij het CBR. Indien de rijschoolhouder niet tijdig had ingekocht, bij
een situatie van lange reserveringstermijnen, dan kon de ervaren wachttijd van de kandidaat lang
zijn. Kortom, een rijschoolhouder die tijdig inkocht en daarover duidelijk en tijdig communiceerde
met kandidaten werd veelal niet geconfronteerd met kandidaten die naar hun idee te lang moesten
wachten.
Jaarlijks nemen ongeveer 200.000 kandidaten één of meerdere malen een examen af voor het
rijvaardigheidsbewijs B. Het slagingspercentage voor een B-examen is 46%, met lichte regionale
verschillen en met aanzienlijke verschillen tussen afzonderlijke rijscholen. Dit percentage is over de
jaren licht gestegen.
Figuur 5 schetst de ontwikkeling van de slagingskans door de jaren heen.

Ministerie van Infrastructuur en Milieu
Eindevaluatie reserveringssystematiek CBR

Figuur 5:Slagingspercentages B examens 2008 – 20108

De kandidaat heeft de sterkste relatie met de rijschool. Dit is een contractuele relatie waarbij de
rijinstructeur verantwoordelijk is voor het opleiden van de kandidaat en de kandidaat daarvoor
betaalt. Daarnaast heeft de kandidaat ook een relatie met het CBR. Deze relatie richt zich op het
afnemen van het examen.
Op landelijk niveau is er geen organisatie actief als belangenorganisatie namens kandidaten.
De overheid, Ministerie Infrastructuur en Milieu: meer en meer als opdrachtgever
Het Ministerie van I&M is verantwoordelijk voor de verkeersveiligheid. Op grond van de
Wegenverkeerswet 1994 heeft het Ministerie de bevoegdheid voor het afnemen van rijexamens
opgedragen aan het CBR. Daarnaast is de Minister verantwoordelijk voor het functioneren van het
CBR in algemene zin. De Minister is niet verantwoordelijk voor individuele besluiten van het CBR.
Daarnaast is in een toezichtvisie (2001) geformuleerd hoe het Ministerie van I&M invulling geeft aan
de aansturing van en het toezicht op het CBR als ZBO. Deze toezichtvisie, die in 2001 van kracht
werd, liep vooruit op de instellingswetgeving CBR die van kracht wordt. Met de implementatie van de
Kaderwet ZBO’s zal het aantal bevoegdheden van de Minister worden uitgebreid. Vanwege de
toenemende politieke aandacht en de kritiek op de oplopende reserveringstermijnen heeft het
departement meer ‘directe sturing’ gezet op de bedrijfsvoering wat betreft de
reserveringssystematiek. Vooruitlopend op de instellingswetgeving CBR maakt het Ministerie nu
meer expliciet op welke indicatoren zij stuurt in de bedrijfsvoering van het CBR.
De relatie tussen het Ministerie en het CBR loopt langs twee lijnen:
Aansturing door beleid aan de hand van overleg en uitvoeringstoetsen CBR over voorgenomen
beleid;
Toezicht. Toezicht geschiedt aan de hand van beoordeling van goedkeuringsbesluiten en de
ontwikkeling van de prestaties van het CBR. De reserveringstermijn en het examentarief zijn
voor de taakuitvoering van het CBR wat betreft de rijvaardigheid belangrijke indicatoren.

8

CBR gegevens slagingspercentages 2008-2010

20 / 70

Ministerie van Infrastructuur en Milieu
Eindevaluatie reserveringssystematiek CBR

3.3

21 / 70

Conclusie

Het CBR beweegt zich op een speelveld met veel verschillende actoren en beperkte vrije ruimte door
diverse, soms divergerende belangen van de omringende partijen. Zij wordt enerzijds aangestuurd
vanuit de overheid c.q. politiek en heeft verder te maken met een groot aantal rijscholen op een
concurrerende markt. De uiteindelijke klant is de kandidaat die het examen moet afleggen , maar met
wie het CBR een indirecte relatie heeft en die de examinator alleen ziet tijdens het examen. Het
aanbod van examencapaciteit is slechts beperkt flexibel doordat examinatoren allen in vaste dienst
zijn en het CBR flexibiliteit creëert binnen de bestaande ‘pool’ van examinatoren (overwerken, niet
meer op te leiden en verlofregulering door te voeren, tijdelijk uitbreiden parttime-contracten).
Dit alles zorgt ervoor dat het CBR enerzijds ruimte moet en wil laten voor het commerciële belang
van rijschoolhouders en tegelijk invulling moet geven aan die publieke taak waarbij de
reserveringstermijnen laag moeten zijn en voor iedereen eerlijke kansen biedt.
Daar waar het CBR een van deze doelen niet voldoende realiseert (om wat voor reden dan ook),
ontstaat er ontevredenheid. Gezien de publieke taak, vormt dan ook de politiek en de media zich een
mening over de gang van zaken.

Ministerie van Infrastructuur en Milieu
Eindevaluatie reserveringssystematiek CBR

4

22 / 70

De feiten over 2007-2010: lange reserveringstermijnen leiden
tot een pakket aan maatregelen

In het voorjaar van 2007 liepen de gemiddelde reserveringstermijnen voor het doen van een Bexamen op tot 12 weken. Gezien de norm van 6-8 weken was dit voor zowel kandidaten,
rijschoolhouders als het Ministerie en de Tweede Kamer onacceptabel. De noodzaak om maatregelen
te nemen nam toe en met name het CBR kwam onder druk om actie te ondernemen.
De brancheorganisaties en het CBR beschrijven eind 2008 in het convenant9 de volgende
probleemanalyse:
De knelpunten zijn in het convenant als volgt benoemd:
Het ontbreken van de relatie tussen aantal leerlingen per rijschool en de te reserveren
capaciteit,waardoor rijscholen meer capaciteit kunnen inkopen dan waarvoor daadwerkelijk
leerlingen zijn aangemeld;
Een gedeelte van de door rijscholen gekochte examencapaciteit wordt niet gebruikt, omdat er geen
kandidaat beschikbaar is. Niet alle rijscholen stellen teveel gekochte capaciteit tijdig beschikbaar
voor andere rijscholen, die wel op het gereserveerde examentijdstip een examenkandidaat kunnen
aanleveren;
Het CBR kan onvoldoende flexibiliteit genereren om in te kunnen spelen op de significante
seizoensfluctuaties in de vraag naar examencapaciteit.
Dit hoofdstuk beschrijft de ontwikkeling van de reserveringstermijnen voor het B-examen gedurende
de periode 2007 tot en met najaar 2010 en de maatregelen die het CBR trof om de lengte van de
reserveringstermijnen terug te dringen. Data over de reserveringstermijnen voor 2007 zijn ons niet ter
beschikking gesteld door het CBR, omdat die gegevens niet beschikbaar zijn. Op basis van interviews
is het beeld gereconstrueerd dat sinds 2001, de invoering van het TOP Internet, de
reserveringstermijnen langzaam opliepen; zeker in de piekperioden in het voorjaar van elk jaar. En
dat de problematiek zoals deze ontstond in 2007-2008 daarmee een lange aanloop heeft gehad.
4.1

Reserveringstermijn 2007-2010: van hoge pieken naar stabiele lage reserveringstermijnen

De reserveringstermijn voor het rijexamen B kent van oudsher pieken en dalen; met uitschieters rond
het tweede kwartaal en een rustige periode in het vierde en eerste kwartaal.
In 2007 was er sprake van een maximale reserveringstermijn van acht weken (gemeten als een
gemiddelde over alle regio’s). Echter, de reserveringstermijnen varieerden sterk door het jaar heen,
waardoor een groot aantal weken de norm niet gehaald werd. Sinds begin 2009 is de landelijke
reserveringstermijn niet meer boven de norm geweest. Alleen in de regio’s Noord (9,5) en West-Zuid
(7,7) is in mei 2009 de norm enkele weken (2) overschreden .
In oktober 2010 is de landelijke reserveringstermijn voor het doen van een eerste B-examen of
herexamen ver onder de norm en gemiddeld 2-3 (2,6) weken.

9

Zie convenant CBR, BOVAG, FAM, december 2008.

Ministerie van Infrastructuur en Milieu
Eindevaluatie reserveringssystematiek CBR

Onderstaande figuur 6 schetst het verloop van de reserveringstermijn vanaf 2007 tot 2010.

Figuur 6: Reserveringstermijnen 2007-2010 naar gemiddelde per maand10

Figuur 6 laat zien dat zowel in 2007 als in 2008 de reserveringstermijnen nog ver boven de toen
geldende norm van 6-8 weken lag. Verder is duidelijk dat ook in 2009 nog een ‘piek’ te onderscheiden
is, maar dat daarna de reserveringstermijnen stabiel en laag zijn en binnen de 2-4 weken blijft. Tot
slot valt op dat er vrijwel geen verschil is in de reserveringstermijn tussen een eerste examen en een
herexamen11.
4.2

In 2007 zijn de termijnen 26 weken lang boven de norm van 8 weken

De trend in de reserveringstermijnen
Het oplopen van de reserveringstermijnen heeft een aanloop van een aantal jaren. Vanaf 200712
nemen de reserveringstermijnen toe. De vraag naar plaatsen voor het doen van een B-examen is
onder kandidaten hoog in de twee maanden voorafgaande aan de zomervakanties, en neemt daarna
gewoontegetrouw weer af. Echter, in 2007 verandert dat. De reserveringstermijnen lopen niet terug
na het tweede kwartaal en blijven tot ver in dat jaar boven de vastgestelde norm van 6-8 weken. In
september zijn de reserveringstermijnen onder de acht weken en pas in december zijn de termijnen
weer onder de zes weken; het CBR was in 2007 niet in staat de achterstanden in te lopen in het 3e
kwartaal.

10

CBR, cijfers reserveringstermijnen per week

11

De registratie van de reserveringstermijn voor herkansingen vindt pas plaats sinds april 2009; het moment dat de eerste tijdelijke

maatregelen in werking traden. Vanaf dat moment wordt er onderscheid gemaakt tussen een eerste examen en een herexamen.
12

Gebaseerd op beschikbare informatie vanaf juli 2006

23 / 70

Ministerie van Infrastructuur en Milieu
Eindevaluatie reserveringssystematiek CBR

24 / 70

Onderstaande figuur 7 schetst de ontwikkeling van de reserveringstermijn in 2007.

Figuur 7: Reserveringstermijnen 2007 naar gemiddelde per maand13

In 2007 zijn de reserveringstermijnen gedurende bijna een half jaar (26 weken) boven de, toen
geldende, maximale norm van acht weken met een piek op maximaal 12 weken. In de regio Noord en
West-Zuid Nederland waren de reserveringstermijnen het hoogst; in regio Noord en West-Zuid waren
de reserveringstermijnen respectievelijk negen en 27 weken van het jaar boven de 12 weken. De
algemene trend – oplopende reserveringstermijnen boven de geldende normen - is op alle regio’s van
toepassing geweest en één of meerdere regio’s hebben de landelijke cijfers niet onevenredig hebben
beïnvloed. Met andere woorden, de te lange, landelijke reserveringstermijnen zijn niet toe te
schrijven aan één of meerdere regio’s dan wel examenplaatsen, maar waren een landelijk probleem.
Maatregelen: tijdelijke maatregelen gericht op het beperken van de vraag van kracht vanaf 2007
In juli 2007 komt het CBR met de eerste tijdelijke maatregelen. Een aantal maatregelen treedt direct
in werking, anderen volgen later. Met deze maatregelen wil het CBR met name de vraag naar
examens beperken. Ten eerste door het invoeren van een quoteringsregeling voor de periode van 1
januari 2008 tot en met 31 maart 2008; rijscholen mogen niet meer examentijden boeken dan zij in
2006 aan kandidaten hadden. Het CBR trachtte - naar eigen zeggen - daarmee, bij de invoering van
het ‘examen nieuwe stijl’ een run op de oude examens te voorkomen. Ten tweede stelt het CBR in
eerste instantie dat er altijd 4 weken moet verstrijken alvorens een kandidaat op mag komen voor zijn
herexamen. Uiteindelijk is deze laatste maatregel niet geïmplementeerd.
.

13

CBR, cijfers reserveringstermijnen per week

Ministerie van Infrastructuur en Milieu
Eindevaluatie reserveringssystematiek CBR

25 / 70

Naast de maatregelen om de vraag te dempen voert het CBR nog een aantal andere tijdelijke
maatregelen door. Het CBR had aanwijzingen dat rijschoolhouders gereserveerde plaatsen
vasthielden en niet etaleerden ook al was er geen kandidaat voor . Het tracht deze ‘lucht’ uit het
systeem te krijgen door rijschoolhouders te vragen niet op naam gestelde blokken terug te geven.
Tot slot gaat het CBR op zoek naar mogelijkheden om de examencapaciteit te vergroten en wordt
tegelijk gestart met de evaluatie van de bestaande reserveringssystematiek teneinde mogelijke
verbeteringen in de systematiek in kaart te brengen.
4.3

Na een forse piek in het voorjaar lopen halverwege 2008 termijnen terug tot gemiddeld 4
weken

In de eerste twee maanden van 2008 zijn de reserveringstermijnen laag (variërend van drie tot zes
weken) maar in maart beginnen de termijnen op te lopen tot boven de dan nog geldende norm van 6acht weken. Na het loslaten van de quoteringsregeling, die gold van 1 januari 2008 tot en met 31
maart 2008 lopen de reserveringstermijnen in april 2008 landelijk op met weekgemiddelden tot
boven de 12 weken (onderstaande figuur 8 is een weergave op maandniveau, waardoor de piek niet
verder gaat dan 11 weken).

10 weken boven de norm
van 8 weken
Maximum is 12 weken

Figuur 8: Reserveringstermijnen 2008 naar gemiddelde per maand14

In tegenstelling tot de zelfde periode in 2007 neemt de reserveringstermijn in de zomermaanden af.
Vanaf het voorjaar van 2008 ontstaat de aandacht van media en politiek. Deze aandacht uit zich in
diverse artikelen in dagbladen en vragen van Tweede Kamerleden aan de Minister van I &M. Ook in
het najaar houdt de aandacht aan hoewel de feitelijke reserveringstermijn in het najaar rond de 2-3
weken ligt.

14

CBR, cijfers reserveringstermijnen per week

Ministerie van Infrastructuur en Milieu
Eindevaluatie reserveringssystematiek CBR

26 / 70

Maatregelen: maatregelen gericht om relatie tussen reserveringen en kandidaten terug te
brengen
Op 21 april 2008 geeft de toenmalige Minister van I&M een aanwijzing15 aan het CBR om tijdelijke en
structurele maatregelen te nemen om de wachttijden weer binnen de norm van 6-8 weken te komen.

Bij de structurele oplossing hecht ik er belang aan dat sprake is van een optimale benutting van de
beschikbare capaciteit van het CBR en dat daarbij ook zo goed mogelijk kan worden ingespeeld op de
fluctuatie in de vraag als gevolg van de seizoensinvloeden. Daarnaast hecht ik er belang aan dat in het
nieuwe reserveringssysteem de rijscholen niet méér capaciteit kunnen reserveren dan waarvoor zij
kandidaten in opleiding hebben, zodat er geen sprake is van een marktverstoring.
Figuur 9: Randvoorwaarden die de Minister stelt aan de nieuw te ontwerpen reserveringsystematiek

Door deze aanwijzing wordt het CBR verder aangezet en gelegitimeerd om op korte termijn
maatregelen te treffen in aanvulling op de eerder genomen tijdelijke maatregelen.
Het CBR omschrijft de knelpunten als volgt:
De knelpunten die leiden tot de huidige reserveringsproblematiek zijn:
1. Het ontbreken van de relatie tussen het aantal leerlingen per rijschool en de te reserveren capaciteit,
waardoor rijscholen meer capaciteit kunnen inkopen dan waarvoor daadwerkelijk leerlingen zijn
aangemeld.
2. Een gedeelte van de door de rijscholen gekochte examencapaciteit wordt niet gebruikt, omdat er geen
kandidaat beschikbaar is. Niet alle rijscholen stellen teveel gekochte capaciteit tijdig beschikbaar voor
andere rijscholen, die wel op het gereserveerd examentijdstip een examenkandidaat kunnen
aanleveren.
3. Het CBR kan onvoldoende flexibiliteit genereren om in te kunnen spelen op de significante
seizoensfluctuaties in de vraag naar examencapaciteit.
Figuur 10: Beschrijving van de knelpunten door het CBR. (Bron: Brief van het CBR aan de Minister d.d.16 mei 2008)

Begin mei 2008 heeft het CBR nieuwe, tijdelijke maatregelen aangekondigd die 26 mei 2008 in
werking traden als reactie op de lange termijnen in de voorgaande drie maanden.
De aanvullende tijdelijke maatregelen die het CBR in mei 2008 neemt zijn:
1. Invoeren van een flexibele quotummaatregel (op basis van ingeschreven leerlingen). Het CBR laat
de eerdere quoteringsmaatregel los en vervangt deze door een flexibele quotumregel waarbij het
aantal reserveringen beperkt wordt op het actuele aantal ingeschreven leerlingen.
2. Rijschoolhouders moeten niet op naam gestelde capaciteit twee weken voorafgaand aan de
gereserveerde datum weer beschikbaar stellen. Rijscholen die wel kandidaten hebben, kunnen zo
gebruik maken van de vrijgevallen blokken.
3. Het CBR gaat door met het verruimen van zijn capaciteit door overwerk van examinatoren; in de
praktijk betekent dit dat examinatoren per dag 9 examens afnemen in plaats van de reguliere acht
examens en het incidenteel afnemen van examens op zaterdag.

15

Brief minister van V&W aan directie CBR, april 2008

Ministerie van Infrastructuur en Milieu
Eindevaluatie reserveringssystematiek CBR

27 / 70

Naast deze tijdelijke maatregelen werkt het CBR in het najaar van 2008 in directe samenspraak met
de dan bestaande landelijke brancheorganisaties, BOVAG en FAM, aan de voorbereiding van
structurele maatregelen. Hierbij hanteert het CBR naar eigen zeggen de volgende uitgangspunten:
-Iedere kandidaat heeft recht op een voorspelbare termijn waarop een examen kan worden afgelegd,
zodat de opleiding hierop kan worden afgestemd.
-Iedere kandidaat heeft evenveel kans op een examen, ongeacht de rijschool waar de rijopleiding
wordt gevolgd, klein of groot.
-Een eerste examen moet binnen een termijn van zeven weken kunnen worden gereserveerd. Deze
termijn is vanuit de opleiding als een reële termijn aangemerkt, aangezien binnen deze periode
goed kan worden ingeschat wanneer een kandidaat klaar is voor het examen.
-Een herexamen moet binnen een termijn van vijf weken kunnen worden gereserveerd. Deze termijn is
vanuit de opleiding als een reële termijn aangemerkt, aangezien binnen deze periode goed kan
worden ingeschat wanneer een kandidaat klaar is voor het herexamen.
-De wijziging van het reserveringssysteem wordt als een pilot ingevoerd, waarbij op basis van
tussentijdse evaluaties eventuele knelpunten kunnen worden bijgesteld.
-De structurele maatregelen zullen tot een noodzakelijke inperking van de bestaande flexibiliteit van
de rijschool leiden. Het CBR zal deze vermindering van flexibiliteit, daar waar het geen negatieve
gevolgen voor de reserveringstermijnen heeft, zoveel mogelijk beperken.
Op 17 december 2008 sluiten zij het convenant 'Aanpak Reserveringstermijnen'. Tezamen vormen de
maatregelen uit het convenant de basis van de nieuwe reserveringssystematiek van het CBR en
bestaan uit:
1. Op naam reserveren van herexamens B vanaf 1 april 2009; Dit houdt in dat rijschoolhouders vanaf
die datum een herexamen B alleen kunnen reserveren als deze is gekoppeld aan de naam van een
kandidaat. Hiermee is de relatie tussen de reserveringen en de kandidaat direct geworden;
2. Invoeren van het gebruik van DigiD en het machtigen van rijschoolhouders voor het aanvragen
van een examen vanaf 6 juli 2009; Dat betekent in de praktijk dat rijscholen vanaf het moment dat
de machtiging is afgegeven voor de kandidaat een examen of tussentijdse toets kunnen
aanvragen. Het invoeren van de machtiging zorgt voor een betere inschatting van het aantal
kandidaten door het CBR. Bovendien wordt hiermee de informatievoorziening vanuit het CBR
naar de kandidaat verbeterd. De kandidaat wordt op het moment van de reservering of een
wijziging van een reservering per email geïnformeerd. Ook ontvangt de kandidaat na het examen
het uitslagformulier per email.;
3. Op naam reserveren van een eerste examen B vanaf 10 oktober 2009;
Ook voor het eerste examen is de relatie tussen de reservering en de kandidaat direct.
Voorts stelt het CBR in samenwerking met de branche en met goedkeuring van de Minister de norm
voor een maximale reserveringstermijn vast op zeven weken voor een eerste examen en op vijf weken
voor een herkansing. Het CBR en de brancheorganisaties achten deze normen reëel gezien de
benodigde opleidingstermijn voor een eerste examen of herexamen.
4.4

In 2009 zijn de reserveringstermijnen onder de norm en constant

In het jaar dat de nieuwe reserveringssystematiek gefaseerd wordt ingevoerd zijn de
reserveringstermijnen voor zowel eerste als herexamens onder de dan geldende normen van zeven
en vijf weken.
Tijdens de seizoensdrukte in het 2e kwartaal liep de reserveringstermijn op naar vijf à zes weken voor
het eerste examen en vier weken voor het herexamen, maar bleef binnen de gestelde norm. Wel

Ministerie van Infrastructuur en Milieu
Eindevaluatie reserveringssystematiek CBR

28 / 70

waren er lokaal nog uitschieters. In 2009 is nog sprake van het reguliere ‘seizoenseffect’ . Echter, de
piek is veel minder hoog en het CBR is in staat om de reserveringstermijnen onder controle en binnen
de norm van zeven en vijf weken te houden. Vanaf mei 2009 daalden de reserveringstermijn naar 2-4
weken.
De reserveringstermijnen voor het herexamen B zijn vanaf april 2009 (eerste moment dat cijfers
beschikbaar zijn) betrekkelijk constant zijn en bewegen zich binnen een bandbreedte van 2-4 weken.

0 weken boven de norm
Maximum is 7 weken

Figuur 11: Reserveringstermijnen 2009 naar gemiddelde per maand16

Maatregelen: implementatie van de afspraken uit het convenant en uitgebreide communicatie
In de periode tussen het tekenen van het convenant en implementatie van de diverse structurele
maatregelen onderneemt het CBR diverse activiteiten gericht op communicatie over de nieuwe
reserveringsystematiek. Direct na het afsluiten van het convenant zorgt het ‘uit de lucht gaan’ van de
CBR internetsite tot onduidelijkheid en onrust over de afspraken. In reactie op deze onrust
organiseert het CBR meer dan 80 regionale voorlichtingsbijeenkomsten, tientallen publicaties in de
Reflector en andere vakbladen en uitgebreide berichtgeving via het Top internet. De
informatiebijeenkomsten worden slecht bezocht. Tijdens interviews met betrokkenen is aangegeven
dat de voorlichtingsbijeenkomsten zo kort van te voren werden aangekondigd dat aanwezigheid
bijna niet mogelijk was. Ook hebben geïnterviewden aangegeven dat rijschoolhouders zo boos waren
dat ze niet aanwezig wilden zijn.

16

CBR, cijfers reserveringstermijnen per week

Ministerie van Infrastructuur en Milieu
Eindevaluatie reserveringssystematiek CBR

29 / 70

In deze periode werd de VRB opgericht. Onder meer uit zorgen voor de positie van de kleine
rijschoolhouders en het feit dat men het gevoel had onvoldoende betrokken te zijn bij de gemaakte
afspraken in het kader van het convenant.
Later dat jaar wordt de VRB actief betrokken bij het landelijk overleg tussen brancheorganisatie en
het CBR, en sindsdien maakt de VRB onderdeel uit van het zogenoemde ‘voorzittersoverleg’.
De maatregelen zoals vastgelegd in het convenant, zijn in zes maanden gefaseerd uitgevoerd. De
aanleiding voor deze fasering was de door het CBR gewenste zorgvuldige technische implementatie
van de diverse maatregelen. Geïnterviewden hebben aangegeven begrip te hebben voor het feit dat
er fasering was, maar vroegen zich wel af of er daadwerkelijk zoveel tijd nodig was per fase. Voorts
gaf de Tweede Kamer aan dat zij na elke fase geïnformeerd wilde worden over de effecten van de
maatregelen en op basis van deze evaluaties zou instemmen met de start van de volgende fase. Het
CBR voerde deze evaluaties uit.
Op 1 april 2009 startte de eerste fase met het reserveren op naam van herexamens. De kandidaten
waren bekend en rijinstructeurs konden gemakkelijk de naam toevoegen aan een reservering. In de
tweede fase beginnend op 6 juli 2009 introduceerde het CBR het gebruik van DigiD. Kandidaten
kunnen vanaf dat moment de rijschool machtigen via DigiD voordat een rijschool een examen kan
boeken. Bij de invoering van fase 3 werd dit voor nieuwe reserveringen verplicht. Tot slot start op 19
oktober 2009 fase 3. Vanaf dat moment moeten rijinstructeurs ook reserveringen voor eerste
examens op naam boeken.
De eerste evaluatie gericht op het reserveren op naam voor herexamens B heeft als centrale
conclusies:
-De gemiddelde reserveringstermijnen voor het praktijkexamen personenauto zijn sterk gedaald ten
opzichte van het voorjaar van 2007 en van 2008. Daar waar het CBR in het voorjaar van 2007 en
2008 nog te maken had met een landelijk gemiddelde; reserveringstermijn van rond de 12 weken,
ligt die nu voor 1e examens en toetsen gemiddeld onder de 7 weken en voor herexamens
gemiddeld onder de 5 weken
-Alhoewel de gemiddelde reserveringstermijnen voldoen aan de gestelde normen, hebben diverse
examen locaties voor 1e examens te kampen met te lange reserveringstermijnen.
In het kader van deze eerste evaluatie wordt ook door het CBR een enquête uitgevoerd onder
rijscholen. Veel vragen hebben betrekking op gedrag, of men op de hoogte is van bepaalde
maatregelen en hoe de inzet van de gebruikte communicatiemiddelen wordt ervaren. In het voorjaar
2009 ervaart 56% van de respondenten de reserveringstermijn als langer. Uit de enquête gehouden in
het kader van deze evaluatie - waarin 2010 met 2008 wordt vergeleken - is dit gedaald naar 12%.
De tweede evaluatie uitgevoerd door het CBR heeft als belangrijkste conclusies:
De gemiddelde reserveringstermijnen voor het praktijkexamen personenauto zijn sterk gedaald
ten opzichte van het voorjaar van 2007 en van 2008. Daar waar het CBR in het voorjaar van 2007
en 2008 nog te maken had met een landelijk gemiddelde reserveringstermijn van rond de 12
weken, ligt die nu voor 1e examens en toetsen gemiddeld onder de 7 weken en voor herexamens
gemiddeld onder de 5 weken
Alhoewel de gemiddelde reserveringstermijnen voldoen aan de gestelde normen, hebben
diverse examen locaties voor 1e examens te kampen met te lange reserveringstermijnen
Sinds 6 juli 2009 kunnen kandidaten inloggen op mijn.cbr.nl om de rijopleider vrijwillig te
machtigen voor het aanvragen van examens en tussentijdse toetsen voor de categorie
personenauto. De technische implementatie hiervan is probleemloos verlopen

Ministerie van Infrastructuur en Milieu
Eindevaluatie reserveringssystematiek CBR

30 / 70

Ook voor de tweede evaluatie worden rijscholen bevraagd. Uit deze enquête komt naar voren dat
55% van de geënquêteerden het eens is met de stelling dat binnen 7 weken een 1e examen kan
worden gereserveerd. In het kader van deze evaluatie geeft 73% van de respondenten een gelijk
antwoord.
De uitkomsten van deze evaluaties- en de oplopende waardering van rijschoolhouders voor de
systematiek – is aanleiding s voor de Tweede Kamer om in te stemmen met de start van fase 3 van de
invoering van de nieuwe reserveringssystematiek.
4.5

In 2010 blijven de reserveringstermijnen ruim onder de norm van 5-7 weken

In 2010 zijn de reserveringstermijnen - gemeten tot en met september – laag en ruim onder de norm
van 7 weken voor een examen en 5 weken voor een herexamen. Er is nauwelijks verschil tussen het
eerste examen en een herexamen. Daarnaast is het vlakke verloop van de reserveringstermijnen
opvallend; er zijn nauwelijks scherpe pieken of dalen in de ontwikkeling van de termijnen. Voor het
eerst sinds jaren is geen seizoenspiek meer te zien; Het CBR is in staat om bij variërende vraag de
examencapaciteit goed af te stemmen(zie hoofdstuk 5 voor nadere uitleg).

0 weken boven de norm
Maximum is 4 weken

Figuur 12: Reserveringstermijnen 2010 naar gemiddelde per maand17

Maatregelen: In 2010 voert het CBR zeer beperkt veranderingen door
In 2010 voert het CBR geen grote veranderingen door. Wel past het CBR in samenspraak met de
branche het systeem zo aan dat er meer flexibiliteit ontstaat zonder dat daarbij de koppeling tussen
de kandidaat en de reservering wordt losgelaten.

17

CBR, cijfers reserveringstermijnen per week

Ministerie van Infrastructuur en Milieu
Eindevaluatie reserveringssystematiek CBR

Onderstaande figuur schetst de aanpassingen na de invoering van de nieuwe maatregelen.

1

Per:
6 juli 2009

2

20 juli 2009

3
4
5

20 juli 2009
5 oktober 2009
5 oktober 2010

6

20 december 2010

Maatregel:
Binnen 24 uur na het boeken kan de rijinstructeur kosteloos een
examen annuleren
Indien twee kandidaten van tijd wisselen telt deze wisseling slechts
voor de initiatiefnemer en niet voor degene die meewerkt. Hij mag
later nog een keer wisselen.
Kandidaten mogen ook wisselen met een lege plek
Kandidaten kunnen wisselen in combi-blokken
Een kandidaat voor een eerste examen mag ook wisselen met een
herexamen
Een rijschool mag voor een kandidaat eenmalig wisselen met een
tijd die eerder is dan het al ‘op naam’ gestelde examen waarbij de
open gevallen plaats niet hoeft te worden opgevuld

Figuur 13: Aanpassingen aan het system die meer flexibiliteit inhouden voor de rijscholen

Daarnaast verbetert het CBR in 2010 het planningssysteem en gaat zij over naar centrale planning en
betere prognosemodellen om beter in te spelen op toekomstige vraag. Dat wordt geïmplementeerd
in oktober 2010.
4.6

Conclusie

De tijdelijke en structurele maatregelen (nieuwe reserveringssystematiek) in de periode 2008-2009
droegen in positieve zin bij aan het terugdringen van de te hoog opgelopen reserveringstermijn. Uit
de beschikbaar gestelde cijfers maken wij op dat de reserveringstermijnen al korter werden
voorafgaand aan de volledige implementatie van de nieuwe reserveringssystematiek (‘reserveren op
naam’) en mede is toe te schrijven aan de tijdelijke maatregelen die vanaf 2008 waren genomen;
quotering van het aantal te reserveren plaatsen per rijschoolhouder en optimalisatie van de inzet van
CBR-capaciteit. Het lijkt erop dat er met de tijdelijke maatregelen nog steeds sprake is van een
seizoenspiek. Het CBR was met die tijdelijke maatregelen niet helemaal in staat om de toegenomen
vraag zodanig op te vangen dat de reserveringstermijnen weer iets opliepen.
Sinds de invoering van fase 3 van de structurele maatregelen zijn de lokale pieken in de
reserveringstermijnen achterwege gebleven. In alle examenplaatsen zijn de reserveringstermijnen
binnen de afgesproken normen gebleven. Bovendien zijn de reserveringstermijnen stabiel; wel zijn er
nog verschillen tussen examenplaatsen in de lengte van de termijnen, maar alle termijnen blijven
onder de norm.

31 / 70

Ministerie van Infrastructuur en Milieu
Eindevaluatie reserveringssystematiek CBR

5

32 / 70

De analyse van de systematiek en de effecten op de
reserveringstermijn

Om de effecten van de reserveringssystematiek te beoordelen, is het allereerst van belang goed
begrip te hebben van de inrichting en werking van de reserveringssystematiek. Daarbij is in dit
onderzoek een vergelijking gemaakt tussen de systematiek voor medio 2009 en de systematiek na
deze datum (‘de nieuwe reserveringssystematiek’). Op hoofdlijnen gaat het om een verandering van
een systematiek waarin eerst de rijschoolhouders aan het stuur zitten van de capaciteitsinzet CBR,
naar een systematiek waarin het CBR de regie kan voeren over de ontwikkeling van de
reserveringstermijnen.
5.1

De reserveringssystematiek als ‘spiegel’ van de relatie tussen CBR en rijscholen

De reserveringssystematiek is het instrument waarmee het CBR de vraag naar en het aanbod van
examencapaciteit op elkaar afstemt. Door de tijd heen is deze reserveringsystematiek veranderd. Tot
begin jaren negentig was er sprake van een volledig gecentraliseerde aanpak bij het aanvragen van
een examen voor het B-examen. Alle schriftelijke aanvragen door rijschoolhouders namens hun
kandidaten werden verzameld op het hoofdkantoor van het CBR (‘stapels aanvragen in Rijswijk’) en
vanuit Rijswijk gekoppeld aan een examinator en een examenlocatie. De rijschoolhouder en de
kandidaat kregen daarna een uitnodiging om op de door het CBR vastgestelde tijdstip en locatie
aanwezig te zijn. Dit ging gepaard met onvoorspelbare reserveringstermijn/wachttijden, waarbij de
reserveringstermijnen soms opliepen tot een half jaar. Kortom, een systematiek waarbij per
kandidaat een examen werd aangevraagd en waarbij het CBR eenzijdig bepaalde waar en wanneer
het examen werd afgenomen.
In de jaren negentig is de overstap gemaakt naar een aanpak waarin rijschoolhouders zelf bepalen
wanneer kandidaten examen doen via het ‘elektronisch planningssysteem (ESP)’. Rijschoolhouders
reserveerden toen – als zij de beschikking hadden over een directe computerverbinding met het CBR–
examens (‘blokken’) zonder daar de naam van de kandidaat ver vooraf aan te verbinden. Aan de
andere kant was het CBR regionaal georganiseerd, waarbij het reserveren van examens en het
plannen van de inzet van examinatoren op dat niveau werd geregeld. Dit betekende een kanteling in
de relatie tussen CBR en rijschool. Ten opzichte van de voorgaande aanpak bepaalde het CBR niet
langer de plaats en tijdstip van een examen, maar de rijschool kreeg het stuur in handen.

Ministerie van Infrastructuur en Milieu
Eindevaluatie reserveringssystematiek CBR

5.2

Het ‘oude’ reserveringssystematiek bood flexibiliteit voor rijschoolhouders

De oude reserveringssystematiek was benaderbaar voor rijscholen via het TOP Internet. Een
schematische uitwerking van deze systematiek is weergegeven in Figuur 144Figuur 14.

Figuur 14: Reserveren volgens de ‘oude’ reserveringssystematiek

Op hoofdlijnen werkte de ‘oude’ systematiek als volgt:
Het CBR stelde examencapaciteit beschikbaar op basis van het aantal beschikbare
examinatoren;
Rijschoolhouders hadden de mogelijkheid om 26 weken voorafgaand aan een examen op de
naam van de rijschool een examen te reserveren. Er bestond geen beperking op het aantal
examentijden of -plaatsen dat een rijschool kon boeken;
Bij het reserveren ontstond een betalingsverplichting voor de rijschool;
De rijschool kon tot een dag voor het examen wachten met het doorgeven van de naam van de
kandidaat; het zogenaamde ‘op naam stellen’;
In het geval dat de rijschool geen kandidaat had voor een examentijd, kon de school deze
examentijd etaleren; dit houdt in dat de examentijd weer op de markt kwam voor andere
rijscholen via de TOP CBR website. Andere rijscholen konden deze plaats voor een beschikbare
kandidaat gebruiken. Als een andere rijschool dit examen overnam, nam hij ook de
betalingsverplichting over. De uiteindelijke betaling van het examen aan het CBR vond plaats na
het afnemen van het examen.
Deze oude systematiek was dus volledig vraaggestuurd en bood rijscholen de kans om ongelimiteerd
en zeer flexibel examenplaatsen in te kopen.
Het CBR stelde capaciteit ter beschikking en rijschoolhouders bepaalden dus tot op het laatste
moment (een dag of soms zelfs uren voorafgaand aan het examen) of en welke kandidaat examen

33 / 70

Ministerie van Infrastructuur en Milieu
Eindevaluatie reserveringssystematiek CBR

34 / 70

ging doen. Het CBR had geen mogelijkheden zelf in te grijpen op het gedrag van rijschoolhouders;
bijvoorbeeld in het geval dat rijscholen hun niet-gebruikte plaatsen niet teruggaven.
In alle interviews is een beeld geschetst van enkele rijscholen en administratiekantoren die ‘gebruik’
gingen maken van het systeem en ofwel speculeerden met examentijden ofwel de
reserveringssystematiek inzette als marketing voor de rijschool. Een precieze schatting van het aantal
rijscholen dat zo handelde ontbreekt, maar blijkbaar hadden deze wel een ontregelend effect op de
werking van de systematiek.
Vervolgens moesten andere rijscholen ook steeds verder vooruit kopen om plaatsen voor hun
kandidaten te reserveren.
Het systeem bood dus aan de ene kant veel flexibiliteit maar vergde van rijscholen alert gedrag om in
te spelen op ontwikkelingen in de markt en oplopende reserveringstermijnen.
5.3

De nieuwe reserveringssystematiek: reserveren op naam geeft meer inzicht voor het CBR

De tijdelijke maatregelen die het CBR trof in de periode 2007-2008, werden in de loop van 2009 stap
voor stap vervangen door het verplicht op naam reserveren van een examenplaats en het gebruik van
DigiD door de kandidaat (en de daaruit voortvloeiende berichtgeving door het CBR aan de
kandidaat). De nieuwe reserveringssystematiek bestaat dus feitelijk uit de structurele maatregelen
die het CBR trof eind 2008. Figuur 15 schetst de reserveringssystematiek op basis van de afspraken in
het Convenant.

Figuur 15: Reserveren volgens de huidige reserveringssystematiek

Op hoofdlijnen werkt de nieuwe reserveringssystematiek als volgt:
Het CBR stelt ook in het nieuwe systeem 26 weken vooruit capaciteit beschikbaar voor de
verschillende producten op basis van het aantal examinatoren en de te verwachten vraag per
locatie en per product;
De rijschoolhouder reserveert via het TOP Internet, nadat hij door de kandidaat gemachtigd is
via DigiD om een examentijd te boeken, een examentijd en locatie. Hiermee ontstaat net als in
het oude systeem een betalingsverplichting voor de rijschool die na het afnemen van het examen
voldaan wordt via de rekening courant;

Ministerie van Infrastructuur en Milieu
Eindevaluatie reserveringssystematiek CBR

-

-

-

35 / 70

Het CBR informeert de kandidaat, na een machtiging, per email over de reserveringen (en
wijzigingen daarvan die door de rijschool voor hem worden gemaakt). Daarnaast ontvangt de
kandidaat ook het uitslagformulier digitaal.
Binnen 24 uur na boeking kan de examentijd zonder gevolgen worden teruggegeven. Na die tijd
is het teruggeven of het ruilen van tijden onderling zeer beperkt mogelijk; in eerste instantie 1
keer tussen kandidaten van 1 rijschool en met instemming van beide kandidaten. Inmiddels is
deze, zeer strikte, ruilregel versoepeld (zie Figuur 13).
Een aantal examenblokken voor 1e examens of tussentijds toetsen mag tot 7 weken voor de
examendatum naamloos worden ingekocht. Dit aantal is gemaximeerd tot 10% van het aantal
kandidaten van de voorafgaande 4 kwartalen. In de praktijk maken rijschoolhouders nauwelijks
gebruik van deze mogelijkheid; slechts 0,24% van de examens wordt naamloos gereserveerd. Op
de examentijd wordt het examen afgenomen. Deze maatregel wordt genomen om – binnen de
kaders van gemaakte afspraken – rijschoolhouders enige flexibiliteit te geven in de reservering
van examens.

Met deze veranderingen is de relatie tussen CBR en rijscholen opnieuw veranderd; deze systematiek
is gebaseerd op gelijke mogelijkheden en kansen voor alle rijscholen met behulp van een centraal
reserveringssysteem. Hierbij hebben de rijscholen nog wel de mogelijkheid om in samenspraak met
de kandidaat de plaats en tijdstip van het examen te kiezen, maar dat kan vanaf zeven weken voor
het examen alleen nog ‘op naam’ van de kandidaat.
Sinds juli 2009 kunnen kandidaten hun rijschool machtigen met DigiD. Het aantal machtigen per
week varieerde in 2010 sterk; op het laagste punt waren er 3.091 (week 29) machtigingen en het
hoogste aantal is 5.740(week 40). Vanaf juli 2009 tot midden november 2010 hebben 319.403
kandidaten hun rijschool gemachtigd. Er staan nog een derde, 105.373, machtigingen open wat
betekent dat deze kandidaten nog niet zijn geslaagd voor hun examen. Uit de machtiging volgt dat
voor ongeveer de helft van de kandidaten de rijopleiding langer dan een jaar neemt alvorens te slagen
voor het praktijkexamen. Figuur 16 laat zien dat de reserveringstermijnen stabiel zijn terwijl de vraag
op basis van het aantal machtigen met DigiD fluctuaties vertoont.

Figuur 16: Reserveringstermijnen ten opzichte van machtigingen DigiD

Ministerie van Infrastructuur en Milieu
Eindevaluatie reserveringssystematiek CBR

5.4

Analyse van de maatregelen; focus voor de reserveringsystematiek ligt op regulering van
het gedrag rijschoolhouders

In 2008 neemt de externe druk op het CBR toe en wordt de schreeuw om maatregelen te nemen
groot. Media, politiek en andere ‘stakeholders’ eisen dat het CBR orde op zaken stelt. Zonder dat er
sprake is van acute dreiging van negatieve gevolgen voor de verkeersveiligheid – de
hoofdverantwoordelijkheid van het CBR - ontstaat er een crisissfeer rondom het CBR. Op dat
moment heeft het CBR in betrekkelijk korte tijd een combinatie van tijdelijke en structurele
maatregelen afgekondigd en (deels) uitgevoerd18. Ook bij de toen bestaande landelijke
brancheorganisaties van rijscholen (BOVAG en FAM) ontstond een gevoel van urgentie om
maatregelen te nemen. De problematiek van sterk oplopende reserveringstermijnen, het strategisch
gedrag van sommige rijscholen bij het gebruik van de toen geldende reserveringsregels en de daaruit
voortkomende ongelijke kansen voor rijscholen op een examen, was voor hen aanleiding om mee te
denken en mee te werken aan de aanpassing van de reserveringssystematiek.

18

Voorbeelden van maatregelen die wel aangekondigd waren en niet uitgevoerd zijn, zijn 1) de Garantieperiode uit het convenanten 2)
CBR kondigde in september 2007 aan dat herexamens alleen nog worden gereserveerd konden worden op een datum die op zijn vroegst
vier weken na het voorgaande examen valt.

36 / 70

Ministerie van Infrastructuur en Milieu
Eindevaluatie reserveringssystematiek CBR

37 / 70

Maatregelen 2007 - 2010
Juli 2007 1e tijdelijke maatregelen
De eerst tijdelijke maatregelen werden in juli 2007 aangekondigd en een aantal maatregelen
traden direct in werking.
Het CBR zet tot 1 oktober 2007 geen nieuwe capaciteit in voor de periode 1 januari 2008 tot 1
april 2008.
Per 1 oktober 2007 wordt een maximum ingevoerd voor de examentijd die een rijschool kan
reserveren voor de periode 1 januari 2008 tot 1 april 2008.Dit maximum is gebaseerd op
dezelfde periode uit 2006.
Het CBR benadert rijscholen die overmatig veel examentijd hebben gereserveerd. Aan deze
rijscholen wordt dringend verzocht deze examencapaciteit ter beschikking te stellen.
Het CBR evalueert het examenreserveringssysteem
Het CBR zoekt naar mogelijkheden om examencapaciteit te verhogen
Mei 2008 2e tijdelijke maatregelen
Invoeren flexibele quotummaatregel (op basis van ingeschreven leerlingen).
Capaciteit die niet op naam staat komt 2 weken van tevoren weer beschikbaar.
Het CBR gaat onverminderd door met overwerk.
2009 gefaseerde invoer huidige reserveringsregels
Op 17 december 2008 sluiten het CBR en de landelijke brancheorganisaties (FAM, BOVAG) het
Convenant 'Aanpak Reserveringstermijnen' over de nieuwe aanpak. De maatregelen uit het
convenant worden in 2009 geïmplementeerd.
1 april 2009: Fase 1 herexamens zijn uitsluitend op naam te reserveren
6 juli 2009: Fase 2 kandidaten kunnen op vrijwillige basis rijschool machtigen met DigiD
19 oktober 2009: Fase 3 Alleen op naam te reserveren

Figuur 17: Overzicht van de tijdelijke en de structurele maatregelen

Het CBR richtte zich, zoals toegelicht in hoofdstuk 4 op een aantal knelpunten. Figuur 18 geeft
schematisch een overzicht van de knelpunten en de oplossing in de vorm van maatregelen.
Knelpunt

Maatregel

Het ontbreken van de relatie tussen het aantal
leerlingen per rijschool en de te reserveren
capaciteit, waardoor rijscholen meer capaciteit
kunnen inkopen dan waarvoor daadwerkelijk
leerlingen zijn.

‘Op naam’ reserveren

Het teruggeven van gekochte
examencapaciteiten die niet gebruikt wordt
omdat er geen geschikte kandidaat beschikbaar

‘Op naam’ reserveren

Ministerie van Infrastructuur en Milieu
Eindevaluatie reserveringssystematiek CBR

38 / 70

is.
Verhogen van de flexibiliteit bij het inzetten van
examencapaciteit

Overwerk
Verlofregulering
Spreiding opleidingen
Centraal planningssysteem

Beter voorspelbaar maken van de vraag

Invoeren DigiD
Verbeteren prognose modellen

Figuur 18: Overzicht van de knelpunten en de genomen structurele maatregelen

Wat betreft de reserveringssystematiek heeft het CBR in zijn analyse van de ontstane situatie in 20072008 duidelijk ingezet op het eerste punt; het voorkomen van strategisch gedrag bij het inkopen van
examens vanuit commerciële overwegingen . Uit de stukken blijkt dat het CBR veel tijd nam om de
brancheorganisaties te overtuigen dat niet de examencapaciteit maar dit strategisch gedrag van
rijschoolhouders voor de hoge reserveringstermijnen zorgden. Hoewel de oplossing in lijn ligt met de
randvoorwaarden van het Ministerie en de uitgangspunten van het CBR zelf, is op basis van de
ontvangen stukken niet duidelijk of, in deze voor het CBR drukke tijd, ook andere ingrepen
overwogen zijn door het CBR. Tijdens de interviews is meermaals aangegeven dat er kanttekeningen
zijn te plaatsen of dit echt de enige oplossing was; nu moesten rijschoolhouders hun gedrag
aanpassen ten behoeve van de systematiek. Onder meer is gesuggereerd dat één van de tijdelijke
maatregelen – gericht op betere benutting van de CBR-capaciteit – wellicht voldoende zou kunnen
zijn.
In eerste instantie richtte het CBR zich al in de tijdelijke maatregelen op dit strategische gedrag; eerst
via een vaste quoteringsmaatregel, vervolgens een variabele quotummaatregel en tot slot het
reserveren ‘op naam’. Gegeven het feit dat de reserveringstermijn al terugliep na implementatie van
de tijdelijke maatregelen, lijken die al effect te hebben gehad. Halverwege 2008 zijn de
reserveringstermijnen omlaag gegaan en sindsdien zijn de termijnen ruim onder de maximale norm.
Het ‘op naam’ reserveren heeft in ieder geval geleid tot een eenvoudiger opgave voor het CBR; het
CBR hoeft niet langer rekening te houden met strategisch (inkoop)gedrag van rijschoolhouders en
kan zich richten op het afstemmen van de daadwerkelijke vraag naar examencapaciteit.
Bij de gesprekken over de inhoud van het convenant heeft het CBR zich gericht op de bestaande
landelijke brancheorganisaties. Echter, op basis van de interviews is duidelijk geworden dat
communicatie met andere partijen dan de landelijke brancheorganisatie beperkt was. Dit leidde tot
ruis en onrust bij rijscholen. In tweede instantie heeft het CBR dit hersteld door een uitgebreide
communicatiecampagne (informatiebijeenkomsten, nieuwsbrieven, berichtgeving via reguliere
nieuwskanalen, internetsite CBR etc.).
5.5

Diverse interpretaties over verband tussen de maatregelen en de ontwikkeling van de
reserveringstermijnen

In de tijd dat het CBR achtereenvolgens de tijdelijke en de structurele maatregelen nam, zijn de
reserveringstermijnen significant afgenomen. Hieruit zou gemakkelijk de conclusie kunnen worden
getrokken dat de maatregelen dus effect hebben gehad. Toch is dit verband niet met volledige
zekerheid te leggen. Immers, de reserveringstermijnen ondervinden invloed van meer trends dan
alleen de reserveringsystematiek zelf. Hier valt te denken aan:

Ministerie van Infrastructuur en Milieu
Eindevaluatie reserveringssystematiek CBR

-

39 / 70

Het aantal kandidaten. In diezelfde periode heeft er een economische teruggang plaatsgevonden
die mogelijk invloed heeft op het aantal kandidaten;
De lager reserveringstermijnen zelf, zorgen voor ander gedrag van rijschoolhouders. Als een
rijschoolhouder vertrouwen heeft dat hij altijd op korte termijn een examentijd kan boeken, zal
deze minder lang vooruit boeken. Vertrouwen is hierbij een sleutelwoord;
Tijdelijk meer examinatoren voor B-rijbewijzen door vraaguitval bij andere producten en latere
invoering van het brommerrijbewijs.

-

-

Wel kan gesteld worden dat met deze aanpassingen het systeem ontdaan is van strategisch gedrag
en daarmee beter beheersbaar.
In de interviews is met name de economische teruggang genoemd als reden voor de teruggelopen
reserveringstermijnen. Hierbij constateerden rijscholen dat ook zij minder kandidaten zien. Mogelijk
kan dit laatste ook verklaard worden uit de grote hoeveelheid nieuwe toetreders in de markt; het
aantal kandidaten per rijschool neemt dan af. Dit beeld hebben wij getoetst en daaruit kwam naar
voren dat het aantal rijexamens voor categorie B en voor de andere examen producten niet sterk is
gedaald.
Jaar

Totaal weg examens

B

2009
2008
2007
2006
2005
2004
2003
2002

632.987
639.337
610.434
569.935
554.092
557.266
546.106
586.104

407.773
405.542
384.833
366.783
354.463
375.099
382.750
427.130

Figuur 19: Aantal afgenomen wegexamens over de periode 2002-200919

19

CBR jaarverslagen 2002 - 2009

Overig weg o.a motor,
bus en vracht
225.214
233.795
225.601
203.152
199.629
182.167
163.356
158.974

Ministerie van Infrastructuur en Milieu
Eindevaluatie reserveringssystematiek CBR

5.6

Conclusie

Het CBR heeft in zijn maatregelen en in de communicatie daarover vooral ingezet op het inperken
van strategisch gedrag als legitimering voor het ‘op naam reserveren’. Deze oplossing past binnen de
randvoorwaarden die het rijk heeft gesteld en de uitgangspunten die het CBR zelf heeft gesteld.
Daarnaast heeft het CBR zich gericht op het flexibiliseren van de examencapaciteit en het invoeren
van een landelijk planningssysteem. In de ontvangen stukken is niet duidelijk of ook andere
maatregelen overwogen zijn.
Door het samenspel van de diverse tijdelijke en structurele maatregelen en het effect van mogelijke
externe/exogene ontwikkelingen is de conclusie dat de daling van de reserveringstermijnen niet
volledig kan worden toegeschreven aan de nieuwe reserveringssystematiek. Mogelijk kunnen er ook
andere trends of factoren een rol hebben gespeeld bij het verlagen van de reserveringstermijnen.
Tegelijk constateren we dat de nieuwe reserveringssystematiek heeft geleid tot een beter
beheersbaar vraagstuk; de kans op strategisch gedrag en onbedoelde effecten is kleiner geworden.
Daarom kan het CBR zich richten op het afstemmen van daadwerkelijke vraag naar examens op
examencapaciteit.

40 / 70

Ministerie van Infrastructuur en Milieu
Eindevaluatie reserveringssystematiek CBR

6

41 / 70

Inzicht in de waardering voor de nieuwe
reserveringssystematiek

In een relatief korte periode voerde het CBR grote veranderingen in het reserveringssysteem door. De
maatregelen zijn gedefinieerd in nauw overleg met de brancheorganisaties. Dit hoofdstuk beschrijft
de veranderingen die de verschillende partijen moesten ondergaan om zich aan te passen op deze
maatregelen en de uiteindelijke waardering voor het reserveringssysteem zoals dat nu is.
De waardering is in deze evaluatie gemeten door interviews. Daarnaast is de waardering specifiek
voor rijschoolhouders onderzocht aan de hand van een internetenquête. Deze enquête is door 509
rijscholen ingevuld. Hiermee ligt de respons dicht bij de 10% . De enquête en een samenvatting van
de resultaten is te vinden in respectievelijk bijlage 3 en bijlage 4.
6.1

Het CBR is positief omdat de voorspelbaarheid op meerdere punten is vergroot

Verschillende medewerkers van het CBR hebben in interviews aangegeven tevreden te zijn met de
nieuwe reserveringssystematiek; de reserveringstermijnen zijn beheersbaar en het CBR is beter in
staat om vraag en aanbod op elkaar af te stemmen. In beginsel kent het CBR zeven weken
voorafgaande aan een datum de namen van kandidaten van de reeds geboekte examens. Vanaf dat
moment kunnen kandidaten alleen nog toegevoegd worden als er ruimte is. In die tijd zijn er wel
kandidaten die wisselen maar de mogelijkheden daarvoor zijn beperkt; in de praktijk gebeurt dat ook
weinig volgens het CBR. Hierdoor kan het CBR de examinatoren met een redelijke mate van
zekerheid al enkele weken vooruit plannen. Tegelijk is de flexibiliteit bij het inplannen van
examinatoren een belangrijk element in het beheersbaar en op vergelijkbaar niveau houden van de
reserveringstermijn. Doordat examinatoren niet meer ver vooruit (meer dan 26 weken) in een
examenplaats worden vastgelegd is het CBR in staat om de capaciteit in examenplaatsen in te zetten
waar de vraag het grootst is.
Verder is het CBR, door het invoeren van DigiD beter in staat de examenvraag in kaart te brengen en
hiermee krijgt het CBR tijd om in te spelen op fluctuaties in de vraag door bijvoorbeeld capaciteit te
verplaatsen tussen producten en tussen examenplaatsen.
6.2

Rijschoolhouders hebben hun werkwijze aan moeten passen

In de periode 1 tot 25 november is een enquête gehouden onder alle 5.500 rijscholen die zijn
aangesloten bij het CBR. In totaal hebben 509 rijscholen de enquête ingevuld. Ten opzichte van de
eerdere enquêtes in het kader van de eerste (1089 respondenten) en tweede tussentijdse evaluatie
(1063 respondenten) hebben aan deze enquête minder rijscholen deelgenomen. In hoeverre dit
verband houdt met de positieve of negatieve waardering van de nieuwe systematiek hebben wij niet
kunnen achterhalen. Een beperkte telefonische ronde onder circa 30 rijscholen leerde wel dat
rijscholen de enquête niet hadden ingevuld omdat ze het probleem als opgelost ervoeren.
De algemene waardering, op basis van de enquête, voor de nieuwe reserveringssystematiek is een 6
op een schaal van 1 tot 10. Er is sprake van een grote spreiding; 49% geeft een schoolcijfer 7 of hoger,
terwijl 32% van de respondenten een waardering geeft van 5 of lager. De grootte van de rijschool
heeft effect op het gemiddelde: de kleine en middelgrote rijscholen waarderen de nieuwe
reserveringsregels met een 6; de grote rijscholen waarderen de nieuwe reserveringsregels als

Ministerie van Infrastructuur en Milieu
Eindevaluatie reserveringssystematiek CBR

42 / 70

onvoldoende (5). Niet helemaal onverwacht, omdat de grote rijscholen het meeste flexibiliteit in
hebben moeten leveren.
Ook uit de interviews blijkt dat rijschoolhouders, hoewel ze niet altijd de noodzaak zagen van nieuwe
regels, tevreden zijn met het reserveringssysteem omdat de reserveringstermijnen op dit moment
ruim onder de norm liggen. Zij kunnen gemakkelijk zien hoe lang de reserveringstermijn op welke
locatie is. Rijscholen worden in het algemeen gedwongen om meer vooruit te plannen doordat ze al
veel eerder een examenplaats op naam moeten stellen en dus moeten bepalen of een kandidaat klaar
is voor zijn examen.
Brancheorganisaties geven aan dat voor met name kleine rijscholen dit een verandering van de
werkzaamheden inhoudt. Grotere rijscholen hebben vaker iemand die deze planning en
administratieve taken op zich neemt. Daarnaast zijn er teleurgestelde rijscholen ; door het op naam
stellen kunnen zij niet langer meer te veel examens inkopen om zich op die manier te onderscheiden
van andere rijscholen.
Ongeveer tweederde van de rijscholen vindt de nieuwe reserveringsregels nodig. Meer dan de helft
van de rijscholen vindt de nieuwe reserveringsregel begrijpelijk, goed uit te leggen, rechtvaardig en
eerlijk. Minder dan de helft van de rijscholen vindt de nieuwe reserveringsregels toegerust op drukte
(in het hoogseizoen), gebruiksvriendelijk en toekomstvast. En slechts een kwart vindt de nieuwe
reserveringsregels flexibel, en voor de grotere rijscholen geldt dat nog in sterkere mate. Ten slotte
vindt 25% van de rijscholen de nieuwe reserveringssystematiek ingewikkeld.
Op de vraag in hoeverre men het eens is met de stelling dat er in 2010 over het algemeen binnen de
norm (zeven weken B-examen; vijf weken B-herexamen) kan worden gereserveerd, oordelen de
respondenten behoorlijk positief. Driekwart van de rijscholen is van mening dat er binnen de norm
een eerste B-examen kan worden gereserveerd. Er zijn ook rijscholen die het daar niet mee eens zijn;
mogelijke verklaring voor deze houding kan zijn is dat deze respondenten van oordeel zijn dat de
beschikbare examentijden ongunstig is (bijvoorbeelden examens om 08:00 uur). Over het binnen de
norm reserveren van een B-herexamen is men iets minder enthousiast.
Totaal
Binnen 7 weken reservering B-examen
Binnen 5 weken reservering B-herexamen

73.3%
66.9%

Klein20
(<= 50)
75.4%
69.9%

Middelgroot
(51-250)
73.6%
67.6%

Groot
(> 250)
55.9%
41.2%

Figuur 20: Mening rijscholen over reserveren binnen de norm

Daarnaast is ook nog gevraagd naar de mening van de rijschoolhouders over de huidige
reserveringstermijnen (2010) ten opzichte van 2008, eerst in het algemeen, en daarna in het bijzonder
voor het hoogseizoen. Een mogelijke verklaring voor de rijscholen die aangeven dat de
reserveringstermijnen langer zijn geworden is dat deze rijscholen voor 2009 niet werden
geconfronteerd met reserveringstermijnen; zij konden immers naamloos capaciteit reserveren en
daar op elk gewenst tijdstip een kandidaat aan verbinden.

20

Omvang rijschool op basis van aantal eerste B-examens per jaar

Ministerie van Infrastructuur en Milieu
Eindevaluatie reserveringssystematiek CBR

Totaal

Klein
(<= 50)
De reserveringstermijnen zijn ten opzichte van 2008 korter geworden
Algemeen
61.8%
66.0%
Hoogseizoen
53.9%
58.1%
De reserveringstermijnen zijn ten opzichte van 2008 langer geworden
Algemeen
12.3%
9.7%
Hoogseizoen
10.7%
9.1%

43 / 70

Middelgroot
(51-250)

Groot
(> 250)

58.8%
50.3%

42.9%
28.2%

14.4%
10.1%

22.9%
26.5%

Figuur 21: Mening rijscholen over de reserveringstermijnen 2010 ten opzichte van 2008

Bijna tweederde van de rijscholen vindt dat de aanpak ook daadwerkelijk heeft geleid tot kortere
reserveringstermijnen, al varieert deze perceptie wel met de grootte van de rijschool. Een grote
meerderheid vindt ook dat de aanpak heeft geleid tot eerlijkere kansen en daar zijn zowel de kleine
als de grotere rijscholen het over eens. Bijna de helft van de rijscholen vindt dat de aanpak heeft
geleid tot minder flexibiliteit. Een minderheid van de rijscholen (8.8%) is van mening dat de invoering
van de maatregelen een positief effect heeft op de slagingspercentages. Het slagingspercentage is
door de nieuwe maatregelen niet negatief beïnvloed. In hoofdstuk 3 is te zien dat het
slagingspercentage een stijgende trend laat zien. Opvallend is ook dat ongeveer één op de vijf
rijscholen van mening is dat de invoering heeft geleid tot meer lessen voor het (her-)examen.
De directe communicatie van CBR met de kandidaat wordt door niet alle rijscholen als prettig
ervaren. Enkele brancheorganisaties merkten op dat ze dat zagen als een inbreuk op de relatie tussen
de rijschool en de kandidaat.
6.3

Kandidaten hebben relatief weinig gemerkt van de veranderingen

Het perspectief van de kandidaat is benaderd vanuit de waarnemingen van de rijschoolhouders en het
CBR. Ook maakte het perspectief van de kandidaat onderdeel uit van de enquête voor de
rijschoolhouders. De achtergrond bij deze aanpak is dat een kandidaat niet beide situaties heeft
meegemaakt; zij kunnen dus geen vergelijking maken. Bovendien kunnen we de mening van de
kandidaten van twee jaar geleden niet achterhalen. Aangezien een rijinstructeur uren naast een
kandidaat in de auto zit, is het naar hun waarneming vragen een betere indicatie.
Gevraagd aan rijschoolhouders in de enquête naar een inschatting van de waardering over de
reserveringstermijn van hun kandidaten, geeft 64.0% tevreden te zijn; ook hier zijn kleine rijscholen
duidelijk positiever dan de middelgrote en grote rijscholen (66.1%; 54.9% en 42.9%).
Brancheorganisaties en het CBR schatten in de interviews in dat kandidaten niet veel gemerkt
hebben van de veranderingen in het reserveringssystematiek. Als de rijinstructeur alert was in de
oude systematiek, anticipeerde hij op de lange reserveringstermijnen en boekte hij vooruit tijden die
hij later op naam stelden. In de praktijk vertelde de rijinstructeur pas enkele weken voor het examen
aan een kandidaat dat hij op een specifieke datum op kon komen voor een examen (hoewel de
examenplaats/datum soms al langer in het bezit was van de rijschool). Alleen als de rijschool niet
anticipeerde op het oplopen van de reserveringstermijnen door ook verder vooruit in te kopen,
merkte de kandidaat iets van die langere reserveringstermijn. Ook in het geval van herkansingen
werd de wachttijd zichtbaar als de rijschool niet al examentijden vooruit geboekt had.

Ministerie van Infrastructuur en Milieu
Eindevaluatie reserveringssystematiek CBR

44 / 70

Het Ministerie van I&M bevestigde dit positieve beeld in het interview. Zij staafden dit aan het feit dat
er momenteel nagenoeg geen klachten meer binnenkwamen bij het ministerie over de
reserveringssystematiek. Daar waar dat in 2008 zeker wel het geval was.
Verder is de communicatie tussen het CBR en de kandidaat toegenomen. Na het machtigen van de
rijschool, wordt de kandidaat geïnformeerd over de handelingen van de rijschool. Ook leidt de
informatievertrekking van het CBR via internet tot meer transparantie voor de kandidaat in termen
van slagingspercentages (www.rijschoolgegevens.nl) van rijscholen, kosten van het CBR
(http://www.cbr.nl/brochure.pp?id=57) en de reserveringstermijn voor de verschillende locaties
(http://www.cbr.nl/reserveringstermijn.pp).
6.4

Waardering voor Top Internet

In het algemeen wordt de TOP Internet website van het CBR gewaardeerd met een 6.7 (op een schaal
van 1 tot 10); 61% geeft een schoolcijfer 7 of hoger. De grootte van de rijschool heeft enig effect op
het gemiddelde: de kleine rijscholen waarderen de TOP Internet website met een 6.8, de middelgrote
rijscholen met een 6.6 en de grote rijscholen met een 6.3.
6.5

Conclusie

Met de getroffen maatregelen heeft het CBR meer grip gekregen op het reserveren van examens. Het
CBR is dan ook tevreden met de werking van deze systematiek; onder meer omdat hiermee ook beter
inzicht is ontstaan in de vraagontwikkeling en aan de hand van die gegevens kan het CBR beter zijn
capaciteit inplannen.
Rijscholen hebben hiervoor flexibiliteit moeten inleveren, maar zijn doorgaans positief over de
huidige reserveringstermijnen en derhalve met de maatregelen.
Rijscholen moesten doorgaans hun werkwijze aanpassen; zij waarderen de systematiek met een 6,1.
Grote rijscholen moesten langer vooruit bedenken wie wanneer examen kon gaan doen daar waar zij
voorheen vlak voor het examen nog kandidaten wisselden. Voor kleine rijscholen was het – in de oude
systematiek- vaak te risicovol om ver vooruit te boeken. Desalniettemin moesten ook zij in de nieuwe
systematiek maximaal zeven weken vooruit bedenken wie over zeven weken toe was aan het
examen. De waardering voor de nieuwe reserveringsystematiek is onder kleine rijschoolhouders
positiever dan onder de grote rijscholen.
Kandidaten hebben geen nadelige effecten ondervonden van de aanpassingen in de
reserveringssystematiek: ‘Tijdens de verbouwing is de CBR-winkel open gebleven’.

Ministerie van Infrastructuur en Milieu
Eindevaluatie reserveringssystematiek CBR

7

45 / 70

Toekomstvastheid van de reserveringssystematiek

De reserveringssystematiek moet toekomstvast zijn. Dat betekent dat in de toekomst de
reserveringstermijnen continu binnen de norm van 7 weken voor een eerste examen en 5 weken voor
een herexamen blijft en dat de toedeling van CBR-capaciteit eerlijk, doelmatig en tijdig gebeurt. In dit
onderzoek is de toekomstvastheid van de systematiek getoetst aan een aantal punten, te weten:
-flexibiliteit inzet CBR-capaciteit naar tijd en plaats;
-inzicht in de ontwikkeling van de vraag, zowel korte en lange termijn op basis van
toekomstscenario’s;
-vertrouwen in de systematiek bij alle gebruikers van de systematiek;
-0nderhoud aan de systematiek en het vermogen om te luisteren;
-werking van de ondersteunende techniek.
De vraag is in hoeverre op dit moment aan de voorwaarden wordt voldaan die de systematiek
toekomstvast maken. Daarbij hoort wel direct de kanttekening dat geen enkel ‘verdeelsysteem’
zonder onderhoud kan; het systeem zal mee moeten groeien met de ontwikkelingen in de
maatschappij.
In de enquête onder rijscholen is gevraagd in hoeverre men het eens is met de stelling dat de huidige
reserveringssystematiek ook in de toekomst garant staat voor stabiele en korte
reserveringstermijnen . Uit de antwoorden hierop blijkt op z’n minst enige twijfel, vooral de grote
rijscholen zijn terughoudend.
De huidige reserveringsregels staan ook in de toekomst garant voor
Totaal
Klein
Middelgroot
% (helemaal) mee eens
(<= 50)
(51-250)
Stabiele en korte reserveringstermijnen
42.4%
43.2%
41.3%

Groot
(> 250)
25.0%

Figuur 22: De mening van rijscholen over toekomstvastheid

7.1

Capaciteitsinzet CBR: moet flexibel zijn en berekend op toename in de vraag

Van primair belang is dat het CBR beschikt over instrumenten om de beschikbare capaciteit naar tijd
en plaats op een flexibele wijze te verbinden aan de vraag. Deze flexibiliteit wordt bepaald door de:
Mogelijkheden om examinatoren door het jaar heen met wisselende intensiteit in te zetten
(variëren met bezettingsgraad)
Informatie over de ontwikkeling van de vraag op korte termijn.
Het CBR investeert in het flexibiliseren van zijn capaciteitsplanning, door te sturen op verlofregulering
van examinatoren, door geen opleidingen en trainingen van (nieuwe) examinatoren te plannen in de
piekperiode en door over te werken. Ondanks deze vormen van flexibilisering is de capaciteit van het
CBR eindig: een examinator neemt maximaal acht examens op een dag af, eventueel negen tijdens
periodes van extreme drukte. Het tijdelijk ‘ oprekken’ van de CBR-capaciteit door dit type
maatregelen is dan ook gebonden aan een limiet. Immers, uit het oogpunt van personeelskosten
(overwerk is duur) en het welzijn van de medewerkers kan niet langdurig worden overgewerkt.
Ook is het aannemen van nieuwe examinatoren niet in alle gevallen een optie. Bij relatief beperkte
fluctuaties in de vraag is het CBR in staat tijdelijk extra capaciteit in te zetten. Echter, grote schokken
kunnen niet zomaar worden opgevangen. Als de aanloop voldoende lang is en de vraag hoog blijft,
kan het CBR nieuwe examinatoren aannemen. Bij onverwachte (niet voorzien door de prognose- en

Ministerie van Infrastructuur en Milieu
Eindevaluatie reserveringssystematiek CBR

46 / 70

de capaciteitsplanning) en tijdelijke pieken is het CBR niet goed in staat de examencapaciteit
voldoende snel uit te breiden, omdat de directe flexibiliteit beperkt is en uitbreiding van die
flexibiliteit tijd kost. De systematiek is in die gevallen niet geheel robuust.
7.2

Ontwikkeling van de vraag: raming van harde en zachte ontwikkelingen

De vraag naar examens wordt beïnvloed door een combinatie van harde en zachte ontwikkelingen in
diverse factoren:
Demografie: ontwikkeling van het aantal 18-jarigen;
Economie: de veronderstelling is dat economische groei/krimp direct effect heeft op de vraag
naar examens;
Gedrag van rijschoolhouders;
Nieuwe rijvaardigheidseisen en/of nieuwe producten verplicht gesteld door de landelijke of
Europese overheid: denk aan ‘begeleid rijden’, bromfietscertificaat;
Trends, hypes.
De mate waarin het systeem toekomst vast is, hangt af van de mate waarin het CBR op basis van
harde en zachte elementen in staat is de vraag te voorzien op zowel de korte (ook via DigiD) als de
middenlange en lange termijn. Op dit moment hanteert het CBR prognosemodellen maar die zijn nog
niet volledig doorontwikkeld. Voor beleidswijzigingen voert het Ministerie van I&M overleg met het
CBR zodat zij kunnen anticiperen.
7.3

Vertrouwen in de werking en de effecten van de systematiek

Vertrouwen in de reserveringssystematiek (regels, techniek, beherende organisatie) is een
belangrijke pijler voor de toekomstvastheid. Uit deze evaluatie – en uit eerdere onderzoeken (CBR,
Verkeerspro21) – blijkt dat rijscholen (toenemend) vertrouwen hebben in de werking en de effecten
van de systematiek. Als rijscholen vertrouwen hebben, dan zal de kans op strategisch gedrag lager
zijn. Dit vertrouwen moet wel dagelijks verdiend worden. Medebepalend voor de toekomstvastheid is
de mate waarin gebruikers van de reserveringsystematiek vertrouwen hebben.
Het onderzoek heeft aangetoond dat de landelijke brancheorganisaties zich hebben verbonden aan
de huidige reserveringssystematiek. Met name BOVAG en FAM voelen zich – samen met het CBR –
eigenaar van deze systematiek. Zij waren direct betrokken bij de voorbereiding, ontwikkeling en
uiteindelijke besluitvorming. Dit gevoel van ‘eigendom’ op bestuurlijk niveau levert een belangrijke
bijdrage aan de toekomstvastheid en het vertrouwen in de systematiek.
Het ‘eigenaarschap’ is om begrijpelijke redenen minder sterk bij de branchevereniging VRB, die pas
opgericht werden nadat het Convenant werd vastgesteld. In absolute zin zijn er veel kleine
rijschoolhouders; indien deze rijscholen zich niet verbonden zouden voelen met de systematiek dan
maakt dit de toekomstvastheid kwetsbaar.
7.4

Onderhoudsfunctie: luisteren en handelen naar signalen

De maatschappij verandert en ook de gebruikers veranderen. De ontwikkeling sinds 2000 tot heden is
daar een bewijs van. Het systeem moet met zijn tijd mee blijven gaan en blijven aansluiten op de
wensen en eisen van de klant. Het CBR onderhoudt met name een relatie met brancheorganisaties
via voorzittersoverleg. Dit zijn de momenten waarop het CBR hoort wat de gebruikers van de

21

Zie bericht op www.verkeerspro.nl, ‘Driekwart rijscholen positief over reserveren op naam’, 5 oktober 2010.Onderzoek van

Verkeerspro.nl onder 114 rijinstructeurs.

Ministerie van Infrastructuur en Milieu
Eindevaluatie reserveringssystematiek CBR

systematiek vinden. De toekomstvastheid van de systematiek wordt medebepaald door de mate
waarin het CBR in staat is om signalen op te vangen over de werking en effecten van de systematiek
en daar tijdig naar de te handelen.
7.5

Techniek: enige kanttekeningen

De technische kwaliteit van het reserveringssysteem vormt geen onderdeel van deze evaluatie. Dat
wil zeggen de onderliggende ICT-systemen en de gebruikersvriendelijkheid van met name het Top
Internet zijn niet onderzocht. Tijdens de verschillende gesprekken hebben wij wel signalen gekregen
over deze aspecten. Tijdens het interview gaven gebruikers aan dat het systeem storingsgevoelig is
en bovendien op vaste tijdstippen traag werkt door het vele gebruik. Deze storingsgevoeligheid zou
nog niet tot grote problemen leiden maar wordt als vervelend ervaren omdat er geen back-up
systeem is; bij een storing is er dus geen mogelijkheid het systeem te benaderen. De
toekomstvastheid wordt medebepaald door de mate waarin ook de ICT systemen de functies blijven
ondersteunen.
7.6

Conclusie

Uit de enquête is gebleken dat de meningen verdeeld zijn over de toekomstvastheid van de
reserveringssystematiek. Uit de evaluatie is gebleken dat meer factoren de toekomstvastheid
bepalen. De systematiek met als basis ‘op naam’ reserveren is robuust in die zin dat het strategisch
gedrag inperkt waardoor het vraagstuk op de essentie wordt teruggevoerd. De overige factoren die
de toekomstvastheid bepalen zijn de mate waarin het CBR:
- de examencapaciteit blijvend flexibiliseert;
- de vraagontwikkeling goed kan inschatten;
- het vertrouwen krijgt van de rijscholen;
- onderhoud blijft uitvoeren aan zowel de systematiek als de ICT-systemen.
De afgelopen jaren, mede onder druk van de publieke opinie, heeft het CBR laten zien zich bewust te
zijn van deze factoren en is actief gestuurd op deze aspecten. Het CBR is de goede weg ingeslagen
maar zal de weg nog verder moeten bewandelen.

47 / 70

Ministerie van Infrastructuur en Milieu
Eindevaluatie reserveringssystematiek CBR

8

48 / 70

Aanbevelingen gericht op het verbeteren van de
reserveringssystematiek

Op basis van dit onderzoek en de beschrijving van de ‘robuustheid en toekomstvastheid’ is er een
aantal aanbevelingen voor zowel het CBR, het Ministerie van I&M en de (brancheorganisaties van)
rijschoolhouders. De aanbevelingen zijn gericht op:
1. verdere professionalisering van de reserveringssystematiek;
2. verbeteren van de dialoog tussen CBR en stakeholders;
3. verdere flexibilisering van de CBR-capaciteit en andere opties om de de CBR-capaciteit te
ontlasten door vraagbeïnvloeding;
Om de toekomstvastheid van de systematiek te versterken moeten alle betrokken partijen
doorlopend alert zijn op de ontwikkeling van de reserveringstermijn. Dit sluit aan bij de constatering
dat elk ‘verdeelsysteem’ onderhouden moet worden. Zo ook de reserveringssystematiek van het
CBR.
De aanbevelingen zijn zodanig geformuleerd dat deze realistisch en haalbaar zijn in de context van
het CBR en de fase van ontwikkeling van de systematiek.
8.1

Aanbeveling 1: verdere professionalisering van de reserveringssystematiek

8.1.1 Investeer in de ‘intelligence’ over de vraag
Door het ‘op naam’ reserveren en het gebruik van DigiD heeft het CBR een beter beeld van de
vraagontwikkeling op korte termijn (2-4 maanden) en kan zij daardoor beter de inzet van
examinatoren plannen. Dat betreft de vraagontwikkeling voor het afnemen van rijexamens voor een
personenauto (rijbewijs B); voor andere CBR-producten is deze werkwijze niet operationeel.
Het CBR is niet alleen gediend bij een goede raming van de vraagontwikkeling op korte termijn, maar
zal ook moeten investeren in het verbeteren van de prognoses op middellange (1 jaar) en lange
termijn (1-5 jaar). Met andere woorden: investeer in strategische vraagverkenningen waardoor het
CBR tijdig kan inspelen op potentiële veranderingen.
Dat betekent dat:
- Het CBR niet alleen rekening moet houden met ‘harde’ factoren, zoals demografie en economie,
maar ook meer ‘zachte’ factoren moet betrekken in zijn ramingen/prognoses. Denk daarbij aan
het (markt-)gedrag van rijschoolschouders, nieuwe opleidingsvormen, modes/hypes etc.
- Het CBR en de brancheorganisaties alert moeten blijven op de wensen en gedragingen van alle
rijschoolhouders;
- Betrek ook ontwikkelingen voor andere examenproducten en kijk niet alleen naar de vraag naar
B-examens.
8.1.2 Doe regelmatig een ‘Elandproef’
Het CBR heeft zijn planningssystematiek verbeterd, waardoor zij, in combinatie met DigiD, beter in
staat is om variaties in de vraag naar examens in te schatten. Vervolgens verdeelt het CBR de
examencapaciteit over de examenlocaties. Hierbij heeft ze beperkt mogelijkheid om extra vraag op te
vangen door examinatoren te vragen over te werken, het verlof te reguleren en opleidingen uit te
stellen. Schommelingen die groter zijn dan deze flexibiliteit zullen, tenzij het CBR voldoende tijd
heeft gehad nieuwe examinatoren op te leiden, leiden tot het oplopen van de reserveringstermijnen.

Ministerie van Infrastructuur en Milieu
Eindevaluatie reserveringssystematiek CBR

49 / 70

Uit de ons verstrekte informatie is niet duidelijk hoe groot deze schokken moeten zijn voordat de
reserveringstermijnen te ver oplopen.
Om de grenzen van de CBR-capaciteit en de werking van de reserverings- en planningsystematiek te
verkennen met dit soort schokken, verdient het aanbeveling om periodiek de gehele systematiek te
onderwerpen aan oefeningen waarbij zogenoemde ‘ongewenste topgebeurtenissen’ aan de orde
komen; de Elandproef. Een dergelijke risicoanalyse geeft inzicht in de kwetsbare punten in de
systematiek, en geeft ook een beeld van de omstandigheden waaronder handhaving van de huidige
normen voor de reserveringstermijnen niet meer realistisch is.
Naast het ‘beproeven’ van de totale systematiek, is het raadzaam dat het CBR proactief de bestaande
ICT-voorzieningen zoals Top Internet op stabiliteit en toekomstvastheid extern laat auditeren. Betrek
hier experts uit andere sectoren bij die zelf ook veel met reserveringssystemen werken zoals
luchtvaartmaatschappijen of reisorganisaties.
8.2

Aanbeveling 2: Blijf de dialoog voeren met alle relevante stakeholders

Een dialoog bevordert het vertrouwen in het CBR en draagt bij aan het vertrouwen in de
reserveringssystematiek en bepaalt daarmee de toekomstvastheid.
8.2.1 Blijf open en transparant
De waardering en het gevoel van eigenaarschap bepalen het vertrouwen in de
reserveringssystematiek wat vervolgens weer bepalend is voor de effectiviteit van deze systematiek.
Om dat vertrouwen te handhaven is een goede relatie met alle landelijke brancheorganisaties van
belang. Blijf hen betrekken bij verbetervoorstellen. Dit vraagt een blijvende open houding van het
CBR en een blijvende constructieve houding van de gesprekspartners van het CBR. Overweeg de
inzet van een onafhankelijk voorzitter om deze gesprekken te faciliteren. Momenteel is er sprake van
een wisselende voorzitter maar een onafhankelijke voorzitter zou meer vrijheid geven aan partijen
om hun belangen kenbaar te maken.
Wees daarbij alert op het feit dat alleen contact met de landelijke brancheorganisaties niet voldoende
is. Het vertrouwen in de systematiek wordt bepaald door de houding van de mensen die de
systematiek dagelijks gebruiken. Dat zijn vaak kleine rijscholen die niet altijd aangesloten zijn of zich
niet vertegenwoordigd voelen via een brancheorganisaties. Wees ook ontvankelijk voor hun signalen.
8.2.2 Blijf eenduidig in de informatievoorziening
Tijdens perioden van verandering is het van belang dat betrokkenen eenduidig worden geïnformeerd.
Gebeurt dat niet, dan is de kans op verwarring en daarmee verlies van vertrouwen groot. Over de
prestaties van de reserveringssystematiek hebben wij in dit onderzoek diverse indicatoren en
verschillende typen gegevens gezien. Over de ontwikkeling van de vraag wordt soms gesproken over
het aantal afgenomen examens; over kandidaten en over ingeplande examens. Informatie waaraan
verschillende conclusies kunnen worden verbonden. Informeer alle stakeholders eenduidig en
transparant over de werking en effecten van de systematiek. Kies daarom een beperkt aantal
indicatoren die verwijzen naar de ontwikkeling van de vraag en communiceer consistent en
regelmatig hierover naar de buitenwereld.

Ministerie van Infrastructuur en Milieu
Eindevaluatie reserveringssystematiek CBR

50 / 70

8.2.3 Over uitbreiding van ‘op naam reserveren’ naar andere examenproducten
Het geëvalueerde reserveringssysteem met het ‘op naam’ reserveren is van toepassing op het Bexamen en sinds 4 oktober 2010 ook op het AM2-examen (bromfietspraktijk) met aangepaste
parameters. Hoewel het voor de hand ligt om een goed werkende systematiek uit te rollen over de
andere producten, is het raadzaam hier zorgvuldig mee om te gaan en bij de afweging diverse
factoren in overweging te nemen. De rijschoolsector heeft de afgelopen periode veel maatregelen
zien langskomen waarop zij hun gedrag moesten aanpassen. Uit de interviews blijkt duidelijk dat men
behoefte heeft aan rust en gewenningstijd. Voorts blijkt uit de praktijk dat elke wijziging in spelregels,
met effecten op de ondersteunende ICT van de reserveringssystematiek, kan leiden tot storingen of
tijdelijk uitvallen van Top Internet.
8.3

Aanbeveling 3: Ga op zoek naar aanvullende opties om de CBR-capaciteit te flexibiliseren
dan wel te ontlasten door vraagbeïnvloeding.

Denk daarbij aan onderstaande mogelijkheden.
8.3.1 Onderzoek aanvullende mogelijkheden tot flexibilisering van de CBR-capaciteit
De bestaande capaciteit van het CBR is door overwerk, verlofregulering en spreiding van de
opleidingen in enige mate geflexibiliseerd. In ieder geval voldoende om de huidige lage
reserveringstermijnen te handhaven. Deze flexibilisering gebeurt met een personeelsbestand dat
overwegend bestaat uit medewerkers in vaste dienst (vol- of deeltijd). Het CBR krijgt te maken met
een toenemende uitstroom van examinatoren (pensionering). Mede tegen die achtergrond en het
belang van een flexibele inzet van de capaciteit, verdient het aanbeveling dat het CBR de
mogelijkheden verkent van het verder flexibiliseren van de capaciteit. Daarvoor zijn diverse vormen
denkbaar die in het kader van dit onderzoek evenwel niet in detail zijn verkend. Denk hierbij aan het
inbouwen van een flexibele ‘buffer’ van examinatoren die niet vast zijn verbonden aan het CBR.
8.3.2 Verken mogelijkheden tot het prikkelen van de vraag naar CBR-capaciteit
Het CBR heeft op dit moment geen of zeer beperkte mogelijkheden om de vraag naar
examencapaciteit te beïnvloeden. Het CBR heeft er – vanuit het perspectief van optimale benutting
van de schaarse capaciteit - baat bij als rijscholen kandidaten zodanig opleiden dat hun
slagingspercentage hoog is. Hierdoor neemt de kans op een tweede of vervolgexamens af. Hoewel
het CBR slagingspercentages openbaar maakt, bestaat er op dit moment voor rijschoolhouders geen
positieve of negatieve prikkel om kandidaten zodanig op te leiden dat hun slagingskans optimaal is.
Dit zou ertoe kunnen leiden dat de kosten voor kandidaten verlaagd kunnen worden omdat zij niet
meerdere keren moeten betalen voor een examen. Het verdient aanbeveling te onderzoeken of het
(financieel) positief prikkelen van rijschoolhouders die kandidaten goed voorbereiden op een examen
en daarmee de capaciteit van het CBR minder zwaar belasten dan rijschoolhouders met een lage
slagingspercentages, een realistisch en haalbaar scenario is; met mogelijk een positieve financiële
consequentie voor de kandidaat omdat hij maar een keer betaalt voor het afleggen van het
rijexamen. Onderzocht moet ook worden hoe dit zich verhoudt tot de randvoorwaarde ‘tegengaan
marktverstoring.

Ministerie van Infrastructuur en Milieu
Eindevaluatie reserveringssystematiek CBR

Bijlage 1: Literatuurlijst
CBR, Jaarverslagen 2002 – 2009
CBR, Brieven naar rijschoolhouders periode juli 2007 – september 2010
CBR, Artikelen Refelector 2008 – 2009
CBR, Evaluatie fase 1, Aanpak reserveringstermijnen, 2009
CBR, Evaluatie fase 2, A anpak reserveringstermijnen, 2009
CBR, BOVAG en FAM, Convernant aanpassing reserveringssystematiek praktijkexamens CBR, 2008
CBR, Verslag werkgroep reserveringssystematiek van maandag 21 juli 2008
CBR, Interne memo voorgenomen acties evaluatie TOP, 22 november 2007
CBR, Evaluatie reserveringssystematiek praktijkexamens B CBR, BOVAG/VAN en FAM branchevoorzittersoverleg september 2007
CBR, Update geëtaleerde blokken categorie B mei t/m september 2007, Deskundigenpanel Bovag
VAN en FAM, oktober 2007
CBR, Evaluatie reserveringssystematiek praktijkexamens CBR, FAM symposium, november 2007
CBR, Reserveringsproblematiek praktijkexamens CBR, BOVAG/FAM/CBR branche-voorzittersoverleg
april 2008
CBR, Status discussie nieuwe reserveringssystematiek praktijkexamens B CBR, branchevoorzittersoverleg september 2008
CBR, Status discussie nieuwe reserveringssystematiek praktijkexamens CBR, werkgroep
reserveringssystematiek BOVAG/FAM/CBR werkgroep reserveringssystematiek, oktober 2008
CBR, Status reserveringstermijnen praktijkexamens B CBR, BOVAG/FAM/CBR branchevoorzittersoverleg november 2008
CBR, Status reserveringstermijnen praktijkexamens B CBR, BOVAG/FAM/CBR branchevoorzittersoverleg januari 2009
CBR, Elementen voor de discussie over een nieuwe reserveringssystematiek van praktijkexamens van
het CBR, brainstorm langetermijnmaatregelen BOVAG/FAM/CBR juli 2008
CBR, Vervolg discussie over een nieuwe reserveringssystematiek van praktijkexamens van het CBR,
brainstorm langetermijnmaatregelen BOVAG/FAM/CBR augustus 2008
CBR, Vervolg discussie over een nieuwe reserveringssystematiek van praktijkexamens van het CBR,
brainstorm langetermijnmaatregelen BOVAG/FAM/CBR september 2008

51 / 70

Ministerie van Infrastructuur en Milieu
Eindevaluatie reserveringssystematiek CBR

CBR, kwartaalcijfers 2010, november 2010
Incontrol Enterprise Dynamics, CBR-Capaciteitsmodellering Eindrapport, 2008
Ministerie van I&M , begeleidende brief Evaluatie fase 1 en fase 2, 2009
Ministerie van I&M , briefwisseling met het CBR april 2008 – augustus 2009
Ministerie van I&M , brieven aan de Tweede Kader der Staten-Generaal
RVRO, Stop de evaluatie fase 1. Aanpak reserveringstermijn van het CBR geëvalueerd, 2009
Traffic Test, Periodiek Rijopleidingsonderzoek 2004/2005, 2005
Tweede Kamer der Staten-Generaal, verslag van algemeen overleg 17 september 2009

52 / 70

Ministerie van Infrastructuur en Milieu
Eindevaluatie reserveringssystematiek CBR

53 / 70

Bijlage 2: Lijst met geïnterviewde personen
Gerlof Buurman (Toezichteenheid), Koos van der Zalm (Toezichteenheid), Marloes Donkers en Sjoerd
Boot (Verkeersveiligheid) van het Directoraat-Generaal Mobiliteit van het Ministerie van I&M
Willy van Summeren en Nico Van Swam, secretaris en voorzitter van de Vereniging Rijschool Belang
(VRB)
Thorald Rasker, voorzitter van brancheorganisatie Federatie Autorijscholen Management (FAM)
Roger Keijbeck, voorzitter van brancheorganisatie BOVAG
Vincent Kok (directiesecretaris), Jan Molthof (manager divisie Rijvaardigheid), Theo van Rijt (adjunctmanager Rijvaardigheid ) en Jan van Soest (examenmanager) van het Centraal Bureau
Rijvaardigheidsbewijzen (CBR), Marck Tjalsma, hoofd planning & prognose CBR.

Ministerie van Infrastructuur en Milieu
Eindevaluatie reserveringssystematiek CBR

Bijlage 3: Enquête rijscholen
In het voorjaar van 2008 liepen de reserveringstermijnen voor praktijkexamens B (personenauto) op
tot boven de toen geldende normen (6−8 weken). Het CBR heeft naar aanleiding hiervan in overleg
met de BOVAG en de FAM (en later ook de VRB) nieuwe spelregels geformuleerd voor het reserveren
van praktijkexamens B. De betrokken partijen legden deze nieuwe spelregels in december 2008 vast
in de ‘Aanpak Reserveringstermijnen’.
Het doel van deze aanpak is ervoor te zorgen dat een eerste B examen of tussentijdse toets binnen 7
weken, en een B herexamen binnen 5 weken kan worden gereserveerd. Kern van deze aanpak is, dat
de examencapaciteit veel meer dan voorheen gekoppeld moet zijn aan de naam van een kandidaat.
De belangrijkste elementen uit de Aanpak Reserveringstermijnen zijn:
-

Rijscholen reserveren B-praktijk examens op naam van de kandidaat;
Kandidaten machtigen hun rijschool via DigiD om praktijkexamens en toetsen voor de categorie
B (personenauto) voor hen te mogen reserveren;
Beperken van de mogelijkheid tot naamloos reserveren.

Ondertussen werken rijschoolhouders en CBR een jaar met deze maatregelen. De voormalig Minister
van Verkeer en Waterstaat heeft de Tweede Kamer toegezegd de Aanpak Reserveringstermijnen na
afloop van het eerste jaar te laten evalueren en heeft RebelGroup gevraagd dit te doen. De evaluatie
moet vaststellen of de maatregelen hebben gezorgd voor stabiele reserveringstermijnen die ook in
het hoogseizoen binnen de normen blijven.
Een onderdeel van de evaluatie is het peilen van de mening van de rijschoolhouders over de Aanpak
Reserveringstermijnen. Hierom willen wij u nu vragen een aantal vragen te beantwoorden. Het
invullen van de vragenlijst kost u ongeveer 10 minuten. Probeert u de vragen zoveel mogelijk vanuit het
perspectief van uw rijschool te beantwoorden.
In opdracht van RebelGroup wordt het onderzoek uitgevoerd door Evidens onderzoekdiensten BV,
een onafhankelijk marktonderzoekbureau uit Amsterdam. Evidens garandeert dat er vertrouwelijk
met uw gegevens zal worden omgegaan. De rapportage zal alleen verslag doen over groepen van
rijscholen.

54 / 70

Ministerie van Infrastructuur en Milieu
Eindevaluatie reserveringssystematiek CBR

55 / 70

Amsterdam, oktober 2010
1.

Is uw rijschool aangesloten bij een landelijke branchevereniging?
 ja
 nee ga naar vraag 3

2.

Bij welke landelijke branchevereniging(en) is uw rijschool aangesloten?
(meerder antwoorden mogelijk)
 BOVAG
 FAM
 VRB


3.

Hoeveel eerste B-examens nam uw rijschool af in 2009?
 minder dan 25





4.

tussen 26 en 50
tussen 51 en 100
tussen 101 en 250
meer dan 250

Hoe lang heeft uw rijschool al ervaring met het reserveren van praktijkexamens en tussentijdse toetsen voor
de categorie B (personenauto)?
 korter dan 1 jaar
 langer dan 1 jaar, maar korter dan 2 jaar


5.

Anders, nl:

langer dan 2 jaar

Op welke examenlocatie(s) neemt uw rijschool de meeste examens af?
(maximaal drie antwoorden)
Alkmaar
Bussum
Groningen
Leusden

Schalkhaar

Weert
Winschoten

Meppel

Schelluinen
's−Hertogenbosc
h
Sittard

Middelburg
Mierlo
Nijmegen

Sneek
Spijkenisse
Terneuzen

Zwolle

Rijswijk
Roosendaal
Rotterdam

Tiel
Utrecht
Venlo

Almelo

Den Helder

Haarlem

Lichtenvoorde

Amsterdam

Doetinchem

Harderwijk

Maastricht

Apeldoorn

Dordrecht

Heerenveen

Arnhem
Assen
Barendrecht

Eindhoven
Emmeloord
Emmen

Heerlen
Hoogeveen
Hoorn

Bergen op Zoom
Berkel−Enschot
Breda

Enschede
Goes
Gouda

Horn Limburg
Leeuwarden
Leiden

Zaandam
Zutphen

Ministerie van Infrastructuur en Milieu
Eindevaluatie reserveringssystematiek CBR

56 / 70

De meest gebruikte manier van contact tussen rijschool en CBR is via de website TOP CBR. De nu volgende vragen
gaan specifiek over het gebruik van die website in het kader van het reserveren van B-examens en toetsen in 2010.
6.

Wat is uw waardering voor de website TOP CBR waarmee u bij het CBR examens en toetsen reserveert voor
de categorie B (personenauto), uitgedrukt in een rapportcijfer van 1 (zeer slecht) tot 10 (uitmuntend)?
1


7.

2


3


4


5


6


7


8


9


10


Wilt u aangeven in hoeverre u het eens bent met de onderstaande stellingen over het gebruik van de TOP
CBR website die u gebruikt voor het reserveren van examens en toetsen voor de categorie B (personenauto)?
(als u geen antwoord kunt geven, kunt u ‘geen mening’ aankruisen)
helemaal
mee
oneens

mee
oneens

niet mee
eens /
niet mee
oneens

mee
eens

helemaal
mee
eens

geen
mening

a. De TOP CBR website is eenvoudig te
bedienen













b. De TOP CBR website is
gebruiksvriendelijk













c. Het gebruik van de TOP CBR website
is omslachtig













d. De TOP CBR website is tijdens
openingstijden goed beschikbaar













e. Het gebruik van de TOP CBR website
is betrouwbaar













Het reserveren van een examen of
een toets via de TOP CBR website
kost veel tijd













g. De TOP CBR website is goed
toegerust op piekbelasting













h. De TOP CBR website reageert
doorgaans snel op mijn invoer

























[randomiseren]

f.

i.

Op de TOP CBR website worden
wijzigingen in de reserveringen direct
doorgevoerd

Ministerie van Infrastructuur en Milieu
Eindevaluatie reserveringssystematiek CBR

57 / 70

Het gaat bij de nu volgende vragen om uw waardering voor de huidige reserveringsregels in algemene zin
(reserveren op naam, 10% naamloos en de ruilmogelijkheden), dus los van de bediening van de TOP CBR-website.
8.

Wat is uw waardering voor de reserveringsregels voor examens en toetsen voor de categorie B
(personenauto) in 2010, uitgedrukt in een rapportcijfer van 1 (zeer slecht) tot 10 (uitmuntend)?
1


2


3


4


5


6


7


8


9


10


9.

Zou u zo vriendelijk willen zijn uw waardering toe te lichten?
<Open>

10.

En wat is uw inschatting van de tevredenheid van uw kandidaten over de reserveringstermijn van examens
en toetsen voor de categorie B (personenauto) in 2010? De meeste kandidaten zijn daarover:
 ontevreden
 onverschillig
 tevreden
 weet ik niet / kan ik niet beoordelen

11.

Wilt u aangeven in hoeverre u het eens bent met de onderstaande stellingen over de reserveringsregels van
examens en toetsen voor de categorie B (personenauto) in 2010?
(als u geen antwoord kunt geven, kunt u ‘geen mening’ aankruisen)
De reserveringsregels zijn:
[randomiseren]
a. nodig
b. flexibel
c. eerlijk
d. gebruiksvriendelijk
e. ingewikkeld
f. toekomstvast
g. goed uit te leggen
h. rechtvaardig
i. begrijpelijk
toegerust op drukte in het
j.
hoogseizoen

helemaal
mee
oneens

mee
oneens

mee
eens

helemaal
mee
eens

geen
mening




niet mee
eens /
niet mee
oneens























































































Ministerie van Infrastructuur en Milieu
Eindevaluatie reserveringssystematiek CBR

58 / 70

12.

Ten opzichte van de reserveringstermijnen voor examens en toetsen voor de categorie B (personenauto) uit
2008 zijn de huidige reserveringstermijnen:
 langer geworden
 gelijk gebleven
 korter geworden
 weet niet / kan ik niet beoordelen

13.

Zou u zo vriendelijk willen zijn uw antwoord toe te lichten?
<Open>;<alleen voor valide antwoorden>

14.

Het voorjaar is de drukste periode voor het afleggen van examens categorie B. Ten opzichte van de
reserveringstermijnen in het voorjaar van 2008 (voor de invoering van de nieuwe reserveringsregels) zijn de
reserveringstermijnen in het voorjaar van 2010:
 langer geworden
 gelijk gebleven
 korter geworden
 weet niet / kan ik niet beoordelen

15.

Zou u zo vriendelijk willen zijn uw antwoord toe te lichten?
<Open>;<alleen voor valide antwoorden>

In 2008 liepen de reserveringstermijnen voor examens en toetsen in de categorie B op tot boven de toen
afgesproken norm van 6-8 weken. Naar aanleiding daarvan heeft het CBR in overleg met de landelijke organisaties
voor rijscholen de Aanpak Reserveringstermijnen opgesteld, waarin werd afgesproken hoe dit probleem structureel
kon worden aangepakt.
16.

Hieronder staat een aantal stellingen over de totstandkoming van deze Aanpak Reserveringstermijnen. Wilt
u voor elke stelling aangeven in hoeverre u het daarmee eens of oneens bent?
Als u de vraag niet kunt beantwoorden, dan kunt u ‘geen mening’ aankuisen.

[randomiseren]
a.In de Aanpak Reserveringstermijnen
zijn de juiste maatregelen genomen
(reserveren op naam, DigiD ,
beperking naamloos reserveren) om
de reserveringstermijnen structureel te
beheersen
b. B
Er is snel genoeg gereageerd op
signalen uit de markt
c.
Bij de totstandkoming van de
reserveringsregels is voldoende
rekening gehouden met het belang
van kleine rijscholen

helemaal
mee
oneens

mee
oneens

niet mee
eens /
niet mee
oneens

mee
eens

helemaal
mee
eens

geen
mening





































Ministerie van Infrastructuur en Milieu
Eindevaluatie reserveringssystematiek CBR

d.
Bij de totstandkoming van de
reserveringsregels is voldoende
rekening gehouden met het belang
van grote rijscholen
e.
Men had kunnen volstaan met het
inzetten van meer examencapaciteit
f.
Men had kunnen volstaan met het
reserveren op naam
g.
In het convenant is terecht vastgesteld
dat het op grote schaal naamloos
reserveren het belangrijkste probleem
was
h.
In het convenant zijn de kleinere
rijscholen voldoende
vertegenwoordigd.
i.
Er is daadwerkelijk iets gedaan met de
tussentijds geuite verbetersuggesties
van de rijscholen
j.
Door de 10%-regeling en de
mogelijkheid kandidaten te ruilen is
enige flexibiliteit aan de
reserveringssystematiek toegevoegd
k.
Het CBR heeft in het hoogseizoen 2010
voldoende examencapaciteit
beschikbaar gesteld om goed aan de
vraag naar examens te kunnen
voldoen
l.
Met de nieuwe reserveringsregels
wordt de bestaande examencapaciteit
van het CBR beter benut
17.













































































































Wat is uw waardering voor de manier waarop u door het CBR op de hoogte bent gesteld van de maatregelen
die in het kader van de Aanpak reserveringssystemen zijn doorgevoerd, uitgedrukt in een rapportcijfer van 1
(zeer slecht) tot 10 (uitmuntend)?
1


18.

59 / 70

2


3


4


5


6


7


8


9


Hoe bent u geïnformeerd over de inhoud van de maatregelen die in het kader van de Aanpak
reserveringssystemen zijn doorgevoerd?
(meerdere antwoorden toegestaan)
 Via Informatie op het internet (www.cbr.nl; TOP internet)
 Via de lijst met veelgestelde vragen (FAQ) van rijscholen over

10


Ministerie van Infrastructuur en Milieu
Eindevaluatie reserveringssystematiek CBR

60 / 70

de Aanpak Reserveringstermijnen










Via een flyer van het CBR over de Aanpak
Reserveringstermijnen
Via informatiebijeenkomsten van het CBR
Via informatiebijeenkomsten van de BOVAG
Door middel van een digitale folder voor de rijschool via TOP
internet
Door middel van een digitale folder voor de kandidaat via
www.cbr.nl
Door middel van de telefonische Klantenservice
Via artikelen in Reflector, het maandblad voor de
rijschoolbranche
Op andere wijze, nl:
Ik ben niet geïnformeerd

19.

Hieronder staat een aantal stellingen over informatievoorziening in het kader van de Aanpak
Reserveringstermijnen. Wilt u voor elke stelling aangeven in hoeverre u het daarmee eens of oneens bent?
Als u de vraag niet kunt beantwoorden, dan kunt u ‘geen mening’ aankruisen.
helemaal mee
niet mee mee
helemaal geen
mee
oneens
eens /
eens
mee
me[randomiseren]
oneens
niet mee
eens
ning
oneens






a. Het CBR heeft de rijschoolhouders op
tijd op de hoogte gesteld van de in te
voeren maatregelen





b. Het CBR heeft de maatregelen naar de 
rijschoolhouders helder omschreven
en begrijpelijk uitgelegd
c. Het CBR heeft de juiste middelen






gebruikt om de rijscholen te
informeren over de ingevoerde
maatregelen






d. Het CBR heeft de rijscholen voorzien
van de juiste hoeveelheid (niet te
weinig, niet te veel) informatie

20.

In hoeverre bent u het eens met de stelling dat er in 2010 over het algemeen binnen 7 weken een reservering
voor een B-examen gemaakt kan worden?
 Helemaal mee oneens
 Mee oneens
 Niet mee eens / niet mee oneens  ga naar vraag 23
 Mee eens ga naar vraag 23


21.

Helemaal mee eens ga naar vraag 23

U hebt aangegeven dat u het niet eens bent met de stelling dat er in 2010 over het algemeen binnen 7 weken
een reservering voor een B-examen gemaakt kan worden. Zou u zo vriendelijk willen zijn uw antwoord toe te
lichten?
<Open>

Ministerie van Infrastructuur en Milieu
Eindevaluatie reserveringssystematiek CBR

22.

En in hoeverre bent u het eens met de stelling dat er in 2010 over het algemeen binnen 5 weken een
reservering voor een B-herexamen gemaakt kan worden?
 Helemaal mee oneens
 Mee oneens




23.

61 / 70

Niet mee eens / niet mee oneens ga naar vraag 25
Mee eens ga naar vraag 25
Helemaal mee eens ga naar vraag 25

U hebt aangegeven dat u het niet eens bent met de stelling dat er in 2010 over het algemeen binnen 5 weken
een reservering voor een B-herexamen gemaakt kan worden. Zou u zo vriendelijk willen zijn uw antwoord
toe te lichten?
<Open>
De reserveringsregels die zijn ingevoerd in het kader van de Aanpak Reserveringstermijnen betekende niet
alleen voor het CBR, maar ook voor de rijscholen een verandering in de manier van werken. Kunt u reageren
op de volgende stellingen?

24.

Het invoeren van de huidige
reserveringsregels:
[randomiseren]
a. heeft voor mij tot minder flexibiliteit
geleid
b. heeft het reserveren van examens en
toetsen makkelijker gemaakt
c. heeft ertoe geleid dat het reserveren
van examens en toetsen me meer tijd
kost
d. heeft geleid tot een efficiënte manier
van het reserveren van examens en
toetsen
e. leidt tot meer administratie bij het
reserveren van examens en toetsen
f.
heeft ertoe geleid dat het reserveren
van examens ook voor de kandidaten
duidelijker is geworden
g. heeft gezorgd voor kortere
reserveringstermijnen
h. geeft me meer grip op de planning van
mijn kandidaten
i.
heeft geleid tot begrijpelijke
reserveringsregels
j.
heeft geleid tot eerlijkere kansen op
een examenplaats voor alle rijscholen
reserveringsregels
k. heeft ingrijpende gevolgen voor mijn
manier van werken bij het reserveren
van examens en toetsen
l.
was moeilijk aan mijn kandidaten uit te
leggen

helemaal
mee
oneens

mee
oneens

niet mee
eens /
niet mee
oneens

mee
eens

helemaal
mee
eens

geen
mening
















































































































































Ministerie van Infrastructuur en Milieu
Eindevaluatie reserveringssystematiek CBR

m
n.
o.
p.

25.

















































Cijfers van het CBR laten zien dat de reserveringstijd voor de eerste B-examens en de B-herexamens in 2010
binnen de gestelde normen (resp. 7 en 5 weken) blijft. In hoeverre bent u het ermee eens dat de huidige
reserveringsregels ook in de toekomst garant staan voor stabiele en kortere reserveringstijden ?
 Helemaal mee oneens
 Mee oneens
 Niet mee eens / niet mee oneens



26.

was moeilijk aan mijn personeel uit te
leggen
heeft geleid tot meer lessen tussen het
moment van aanvragen en het examen
heeft geleid tot meer lessen voor
herexamenkandidaten
heeft mijn slagingspercentage positief
beïnvloed

62 / 70

Mee eens
Helemaal mee eens

Als u tot slot nog een suggestie zou mogen doen om dereserveringsregels met betrekking tot het reserveren
van B (her-)examens en toetsen te verbeteren, wat zou u daar dan nog graag aan gewijzigd of toegevoegd
zien?
<Open>

Al uw antwoorden zijn in goede orde verwerkt.
Hartelijk bedankt voor uw medewerking!

Ministerie van Infrastructuur en Milieu
Eindevaluatie reserveringssystematiek CBR

63 / 70

Bijlage 4: Resultaten enquête rijscholen
Om rijscholen de gelegenheid te geven hun mening te uiten over de aanpak reserveringtermijnen,
heeft er van 1 en 25 november een enquête online gestaan. Deze enquête was bereikbaar via de TOP
CBR website. De enquête kon per IP-adres eenmaal worden ingevuld. Om volgorde-effecten te
vermijden werden de stellingen per respondent (binnen de hoofdstukken van de vragenlijst) in een
willekeurige volgorde gepresenteerd.
Er zijn 509 bruikbare vragenlijsten ingevuld. De respons van dit onderzoek is lager dan bij de
onderzoeken uit fase 1 (1089) en fase 2(1063). Om de reden van de lage respons te achterhalen zijn er
35 willekeurige rijscholen gebeld. Uit de belronde bleek dat in veel gevallen de link op TOP Internet
niet was opgevallen: men gaat naar TOP met een doel bijvoorbeeld het reserveren van een examen
en let dan niet speciaal op de nieuwsitems. Tweede reden was dat rijschoolhouders ervoeren dat de
problemen rondom het reserveren van B-examens en toetsen weer onder controle is. Om deze
redenen zag men beperkte noodzaak om de enquête in te vullen of elkaar daartoe aan te sporen. De
verdeling van de respons naar de omvang van de rijschool op basis van het aantal 1e examens staat in
de onderstaande figuur .

Klein (<= 50)22
Middelgroot (50-250)
Groot (> 250)

Nov 2010
299
58.7%
170
33.4%
40
7.9%
509
100.0%

Fase 1
60.0%
33.0%
7.0%
100.0%

Fase 2
69.0%
27.0%
5.0%
100.0%

Populatie 2009
83.7%
14.8%
1.5%
100.0%

Figuur 23: omvang rijscholen versus respondenten

De omvang van de rijschool heeft in de huidige en de enquêtes uit fase 1 en fase 2 invloed op de
resultaten. Toch is ervoor gekozen om in dit rapport de resultaten ongewogen weer te geven.
Algemene waardeling reserveringsregels een 6
De algemene waardering voor de nieuwe reserveringsregels (reserveren op naam,10% naamloos en
de ruilmogelijkheden) is een 6.0 op een schaal van 1 tot 10. Bijna de helft (49%) geeft een 7 of hoger.
De grootte van de rijschool heeft effect op het gemiddelde: de kleine en middelgrote rijscholen
waarderen de nieuwe reserveringsregels met een 6; de grote rijscholen waarderen de nieuwe
reserveringsregels als onvoldoende (5).
De reserveringsregels zijn
Totaal
Klein
(<= 50)
Nodig
63.2%
67.5%
Begrijpelijk
57.6%
57.9%
Goed uit te leggen
52.5%
56.1%
Rechtvaardig
50.1%
53.5%
Eerlijk
51.0%
52.8%
Toegerust op drukte in het hoogseizoen
44.5%
47.2%
Gebruiksvriendelijk
45.4%
44.6%
Ingewikkeld (*)
26.8%
24.0%
Toekomstvast
39.4%
41.0%
22

Grootte van de rijschool gebaseerd op aantal eerste B-examens

Middelgroot
(51-250)
57.8%
59.0%
49.1%
46.6%
50.3%
40.4%
48.4%
28.6%
39.1%

Groot
(> 250)
54.3%
48.6%
40.0%
40.0%
40.0%
42.9%
37.1%
40.0%
28.6%

Ministerie van Infrastructuur en Milieu
Eindevaluatie reserveringssystematiek CBR

Flexibel

64 / 70

23.1%

26.2%

21.1%

8.6%

*Negatieve stelling
Figuur 24: Waardering deelaspecten reserveringsregels

Ongeveer tweederde van de rijscholen vindt de nieuwe reserveringsregels nodig. Meer dan de helft
van de rijscholen vindt de nieuwe reserveringsregel begrijpelijk, goed uit te leggen, rechtvaardig en
eerlijk. Minder dan de helft van de rijscholen vindt de nieuwe reserveringsregels toegerust op drukte
(in het hoogseizoen), gebruiksvriendelijk en toekomstvast. Slechts een kwart vindt de nieuwe
reserveringsregels flexibel, en voor de grotere rijscholen geldt dat nog in sterkere mate. Tenslotte
vindt 25% van de rijscholen de nieuwe reserveringssystematiek ingewikkeld.
Effecten van de huidige reserveringssystematiek
Op de vraag in hoeverre men het eens is met de stelling dat er in 2010 over het algemeen binnen de
normtijd (7 weken B-examen; 5 weken B-herexamen) kan worden gereserveerd oordeelt men
behoorlijk positief. Driekwart van de rijscholen is van mening dat er binnen de norm een 1e B-examen
kan worden gereserveerd. Over het binnen de norm reserveren van een B-herexamen is men
gemiddeld iets minder positief.
Totaal
Binnen 7 weken reservering B-examen
Binnen 5 weken reservering B-herexamen

73.3%
66.9%

Klein
(<= 50)
75.4%
69.9%

Middelgroot
(51-250)
73.6%
67.6%

Groot
(> 250)
55.9%
41.2%

Figuur 25: Reserveren binnen de norm

Gevraagd naar een inschatting van de waardering over de reserveringstermijn van hun kandidaten,
geeft 60.8% tevreden; ook hier zijn kleine rijscholen duidelijk positiever dan de middelgrote en grote
rijscholen (66.1%; 54.0% en 51.4%).
Daarnaast is ook nog gevraagd naar de mening van de rijschoolhouders over de ontwikkeling van de
reserveringstermijnen door de invoering van de nieuwe reserveringsregels zijn de
reserveringstermijnen ten opzichte van 2008 , eerst in het algemeen, en daarna in het bijzonder voor
het hoogseizoen.
Totaal

Klein
Middelgroot
(<= 50)
(51-250)
De reserveringstermijnen zijn ten opzichte van 2008 korter geworden
Algemeen
61.8%
66.0%
58.8%
Hoogseizoen
53.9%
58.1%
50.3%
De reserveringstermijnen zijn ten opzichte van 2008 langer geworden
Algemeen
12.3%
9.7%
14.4%
Hoogseizoen
10.7%
9.1%
10.1%

Groot
(> 250)
42.9%
28.2%
22.9%
26.5%

Figuur 26: Reserveringstermijnen 2010 ten opzichte van 2008

Naast de inschatting van de reserveringstermijnen is ook gevraagd naar andere gevolgen van de
reserveringsregels.

Ministerie van Infrastructuur en Milieu
Eindevaluatie reserveringssystematiek CBR

Het invoeren van de huidige reserveringsregels
Totaal
Klein
Middelgroot
(<= 50)
(51-250)
Heeft gezorgd voor kortere
58.3%
65.1%
52.7%
reserveringstermijnen
Heeft geleid tot eerlijkere kansen op een
58.1%
60.7%
54.1%
examenplaats voor alle rijscholen
Heeft voor mij tot minder flexibiliteit
53.9%
46.8%
60.1%
geleid
Heeft geleid tot een efficiënt manier van
46.1%
48.8%
45.3%
het reserveren van examens en toetsen
Heeft ingrijpende gevolgen voor mijn
45.6%
39.3%
52.0%
manier van werken bij het reserveren van
examens en toetsen
Leidt tot meer administratie bij het
44.2%
39.7%
48.6%
reserveren van examens en toetsen
Heeft ertoe geleid dat het reserveren
44.9%
38.9%
51.4%
meer tijd kost
Heeft het reserveren van examens en
36.4%
40.5%
33.1%
toetsen makkelijker gemaakt
Heeft ertoe geleid dat reserveren van
34.3%
38.9%
29.7%
examens voor de kandidaten duidelijker is
geworden
Geeft mij meer grip op planning van mijn
33.9%
37.3%
33.1%
kandidaten
Was moeilijk aan mijn kandidaten uit te
28.8%
23.4%
31.8%
leggen
Heeft geleid tot meer lessen voor
22.1%
21.8%
23.6%
herexamenkandidaten
Heeft geleid tot meer lessen tussen het
19.4%
17.5%
21.6%
moment van aanvragen tot het examen
Was moeilijk aan mijn personeel uit te
13.8%
6.0%
20.9%
leggen
Heeft mijn slagingspercentage positief
8.1%
9.1%
7.4%
beïnvloed

65 / 70

Groot
(> 250)
32.4%
55.9%
79.4%
29.4%
64.7%

58.8%
61.8%
20.6%
20.6%

11.8%
55.9%
17.6%
23.5%
41.2%
2.9%

Figuur 27: Effecten invoering reserveringsregels

Bijna tweederde van de rijscholen vindt dat de aanpak ook daadwerkelijk heeft geleid tot kortere
reserveringstermijnen, al varieert deze perceptie wel met de grootte van de rijschool. Een grote
meerderheid vindt ook dat de aanpak heeft geleid tot eerlijker kansen, en daar zijn zowel de kleine als
de grotere rijscholen het over eens. Zoals te verwachten was vindt bijna de helft van de rijscholen dat
de aanpak heeft geleid tot minder flexibiliteit. En ook hierin speelt de omvang van de rijschool een
belangrijke rol: de grote rijscholen hebben meer flexibiliteit ingeleverd dan de kleinere. Ongeveer één
op de vijf rijscholen van mening is dat de invoering heeft geleid tot meer lessen voor het (her-)
examen.

Ministerie van Infrastructuur en Milieu
Eindevaluatie reserveringssystematiek CBR

66 / 70

Totstandkoming Reserveringssystematiek
Na het oplopen van de reserveringstermijnen heeft het CBR in overleg met de landelijke organisaties
voor rijscholen de Aanpak Reserveringstermijnen opgesteld, waarin werd afgesproken hoe dit
probleem structureel kon worden aangepakt. De onderstaande aspecten gaan over de
totstandkoming van deze aanpak.
Totaal
% (helemaal) mee eens
In de aanpak zijn de juiste maatregelen
genomen
Er is terecht vastgesteld dat het op grote
schaal naamloos reserveren het grootste
probleem was
Met de nieuwe reserveringsregels wordt
de bestaande examencapaciteit beter
benut
Men had kunnen volstaan met het
reserveren op naam
Er is daadwerkelijk iets gedaan met
tussentijdse verbetersuggesties van de
rijscholen
Bij de totstandkoming van de
reserveringsregels is voldoende rekening
gehouden met het belang van kleine
rijscholen
Door de 10% regeling en de
ruilmogelijkheden is er enige flexibiliteit
toegevoegd
Bij de totstandkoming van de
reserveringsregels is voldoende rekening
gehouden met het belang van grote
rijscholen
Men had kunnen volstaan met het
inzetten van meer examencapaciteit
In het convenant zijn de kleinere
rijscholen voldoende vertegenwoordigd.
Er is snel genoeg gereageerd op signalen
uit de markt
Het CBR heeft in het hoogseizoen van
2010 voldoende examencapaciteit
beschikbaar gesteld

56.6%

Klein
(<= 50)
60.2%

Middelgroot
(51-250)
53.3%

Groot
(> 250)
44.1%

63.4%

70.7%

54.6%

47.1%

58.2%

61.0%

55.9%

47.1%

46.7%

51.4%

41.4%

35.3%

44.0%

48.3%

41.4%

23.5%

44.5%

47.5%

41.4%

33.5%

45.6%

45.6%

49.3%

29.4%

40.7%

41.7%

42.1%

26.5%

33.5%

31.7%

36.2%

35.3%

27.6%

26.3%

29.6%

29.4%

22.9%

25.1%

21.7%

11.8%

66.3%

71.8%

58.6%

58.8%

Figuur 28: Totstandkoming aanpak reserveringstermijnen

Tweederde van de rijscholen vindt dat het naamloos reserveren het probleem was bij het uit de hand
lopen van de reserveringstermijnen en dat er in het hoogseizoen van 2010 voldoende capaciteit in
ingezet. Een ruime meerderheid van de rijscholen vindt ook dat de beschikbare examencapaciteit
beter wordt benut. Eénderde van de rijscholen vindt dat het toevoegen van meer examencapaciteit
had volstaan. Slechts één op de vier rijscholen vindt dat er snel genoeg is gereageerd.

Ministerie van Infrastructuur en Milieu
Eindevaluatie reserveringssystematiek CBR

67 / 70

Communicatie over de Aanpak Reserveringstermijnen
De algemene waardering over de communicatie over de Aanpak Reserveringstermijnen is een 6.4 (op
een 10 punt schaal). Ruim de helft geeft een 7 of hoger. Ook hier heeft de grootte van de rijschool
effect op het gemiddelde: de kleine rijscholen geven een iets hoger cijfer, een 6.6 ten opzichte van
een 6 door grote rijscholen. De oordelen over de diverse aspecten met betrekking tot de inhoud van
de communicatie over de Aanpak Reserveringstermijnen staan in Figuur 29.
Totaal
‘% (helemaal) mee eens’
Tijdig
Juiste middelen
Juiste hoeveelheid
Helder & begrijpelijk

69.9%
68.8%
59.7%
58.1%

Klein
(<= 50)
73.0%
71.1%
62.5%
61.3%

Middelgroot
(51-250)
66.4%
65.8%
58.4%
56.4%

Groot
(> 250)
61.8%
61.8%
44.1%
41.2%

Figuur 29: Waardering communicatie

Het merendeel van de rijscholen heeft de informatie over de Aanpak Reserveringstermijnen van het
internet (TOP internet), uit de nieuwsbrief (Reflector) en uit het bezoeken van
informatiebijeenkomsten.
Totaal
Internet (TOP internet, www.cbr.nl)
Reflector
Informatiebijeenkomsten CBR
Flyer CBR over aanpak
Digitale folder voor de rijschool

87.1%
60.0%
53.4%
29.9%
26.5%

Klein
(<= 50)
85.6%
65.4%
55.6%
32.3%
30.0%

Middelgroot
(51-250)
90.7%
56.3%
47.7%
27.2%
20.5%

Groot
(> 250)
82.4%
35.3%
61.8%
23.5%
26.5%

Figuur 30: Informatiebronnen

Robuust en toekomstvast
Uit het antwoord op de vraag in hoeverre men het eens is met de stelling dat de huidige
reserveringsregels ook in de toekomst garant staan voor stabiele en korte reserveringstermijnen blijkt
enige twijfel.
De huidige reserveringsregels staan ook in de toekomst garant voor
Totaal
Klein
Middelgroot
% (helemaal) mee eens
(<= 50)
(51-250)
Stabiele en korte reserveringstermijnen
47.5%
51.2%
46.6%

Groot
(> 250)
23.5%

Figuur 31: Toekomstvast

Waardeling TOP Internet website
In de enquête is gevraagd naar de waardering van de Top CBR. Dit is de website waarmee rijscholen
examens reserveren. Voor veel rijscholen is de TOP Internet website het belangrijkste
contactmedium met de CBR en als zodanig ook de belichaming van de nieuwe reserveringsregels.
Er is in de enquête als eerste naar de waardering van de Top website gevraagd om onderscheid te
maken in de mening over de regels en het gebruik van de website. De algemene waardering van de
TOP website is een 6.7 (op een schaal van 1 tot 10); 61% geeft een cijfer 7 of hoger. De grootte van de
rijschool heeft enig effect op het gemiddelde: de kleine rijscholen waarderen de TOP Internet website
met een 6.8, de middelgrote rijscholen met een 6.6 en de grote rijscholen met een 6.3. Opvallend is
de score voor het toegerust zijn op piekbelasting: slechts 33% van de rijscholen is ervan overtuigd dat
het TOP Internet goed is toegerust op piekbelasting.

Ministerie van Infrastructuur en Milieu
Eindevaluatie reserveringssystematiek CBR

De website TOP CBR
Totaal
Klein
% (helemaal) mee eens
(<= 50)
Goed beschikbaar
70.3%
76.3%
Betrouwbaar
69.7%
73.9%
Wijzigingen worden direct doorgevoerd
70.9%
70.1%
Eenvoudig te bedienen
63.5%
61.5%
Reageert snel op mijn invoer
55.2%
63.9%
Gebruiksvriendelijk
58.8%
58.8%
Omslachtig in gebruik (*)
28.7%
27.1%
Toegerust op piekbelasting
32.9%
35.7%
Het reserveren van een examen kost veel
32.1%
26.1%
tijd (*)
*Negatieve stelling
Figuur 32: Waardering TOP CBR

68 / 70

Middelgroot
(51-250)
67.9%
66.1%
72.6%
66.7%
47.6%
60.1%
32.7%
29.8%
37.5%

Groot
(> 250)
35.9%
53.8%
69.2%
64.1%
23.1%
53.8%
23.1%
25.6%
53.8%

Ministerie van Infrastructuur en Milieu
Eindevaluatie reserveringssystematiek CBR

Bijlage 5: Overzicht reserveringstermijnen
week 39 t/m week 48 2010

69 / 70

Ministerie van Infrastructuur en Milieu
Eindevaluatie reserveringssystematiek CBR

70 / 70