Tweede Kamer der Staten-Generaal

2

Vergaderjaar 2015–2016

27 923

Werken in het onderwijs

31 524

Beroepsonderwijs en Volwassenen Educatie

Nr. 224

BRIEF VAN DE MINISTER VAN ONDERWIJS, CULTUUR EN
WETENSCHAP
Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal
Den Haag, 9 mei 2016
Met deze brief kom ik mijn toezegging na, gedaan in het Algemeen
Overleg leraren en lerarenopleidingen op 18 november 2015 (Kamerstuk
27 923, nr. 219), om uw Kamer te informeren over bevoegdheid van
docenten in het mbo.
In deze brief licht ik de vigerende wet- en regelgeving over benoembaarheid, bekwaamheid en bevoegdheid van docenten in het middelbaar
beroepsonderwijs (hierna: mbo) nader toe en ga ik in op onderzoek naar
(on)bevoegdheid en de inzet van docenten. Ik zal voorts de maatregelen
toelichten die ik in het kader van het lerarenbeleid heb genomen om de
bevoegdheid, de bekwaamheid en de professionalisering van docenten in
het mbo te bevorderen evenals de maatregelen die ik nog zal nemen ten
aanzien van de zij-instromers in het mbo in relatie tot het lerarenregister.
Het onderwijzend personeel in het mbo
De kwaliteit van het mbo laat de afgelopen jaren een stijgende lijn zien. Zo
is bij veel opleidingen de kwaliteit van het onderwijsproces verbeterd, de
kwaliteit van de exameninstrumenten toegenomen en is bij steeds meer
opleidingen de kwaliteitsborging op orde. Voorts is het percentage
gediplomeerden toegenomen en halen studenten vaker een diploma op
het niveau dat op grond van hun vooropleiding mag worden verwacht.1
Deze kwaliteitsverbetering is voor het grootste deel te danken aan het
onderwijzend personeel in het mbo. Zij zijn immers de belangrijkste
bepalende factor voor de kwaliteit van de lessen en de begeleiding, de
studieresultaten en het welbevinden van de studenten. Ik hecht eraan dit
te benadrukken omdat het verzorgen van onderwijs in het mbo een
1

kst-27923-224
ISSN 0921 - 7371
’s-Gravenhage 2016

De Staat van het onderwijs, Onderwijsverslag 2013/2014 (Kamerstuk 34 000 VIII, nr. 89),
Inspectie van het Onderwijs, 2015; De Staat van het onderwijs. Onderwijsverslag 2014/2015
(Kamerstuk 34 300 VIII, nr. 140), Inspectie van het Onderwijs, 2016.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2015–2016, 27 923, nr. 224

1

complexe en uitdagende opgave is: de opleidingen in het mbo zijn
gebaseerd op meer dan 600 kwalificaties en studenten worden opgeleid
tot beginnend beroepsbeoefenaar in honderden verschillende beroepen
op meerdere kwalificatieniveaus. Daarnaast heeft het mbo ook als taak om
studenten voldoende bagage mee te geven voor doorstroom naar
vervolgonderwijs en om hun rol als burger in de samenleving te
vervullen.
Door de relatie met het beroepenveld en de afnemende sectoren is het
belangrijk dat onderwijsgevenden in het mbo ervaring hebben met en
kennis hebben van de beroepspraktijk. In veel gevallen is in het mbo
daarom vakkennis vereist die niet (alleen) via een lerarenopleiding kan
worden verworven, maar in de praktijk is opgedaan. In het mbo wordt het
onderwijs daarom niet alleen verzorgd door docenten met een lerarenopleiding, maar ook door docenten afkomstig uit de beroepspraktijk. Voorts
leveren instructeurs, praktijkbegeleiders, coaches, leermeesters in
bedrijven en stagebegeleiders een belangrijke bijdrage aan het onderwijsleerproces. De onderwijsarbeidsmarkt in het mbo is dan ook een open
arbeidsmarkt waarin mobiliteit tussen afnemende sectoren en
mbo-instellingen veelvuldig voorkomt. Dit is terug te zien in de samenstelling van het onderwijzend personeel en de wet- en regelgeving inzake
aanstelling en benoeming van onderwijzend personeel is hier ook op
ingericht.
Wie mag er als docent in het mbo benoemd worden?
In de Wet educatie en beroepsonderwijs (hierna: WEB) zijn de eisen
vastgelegd voor benoeming van docenten in het mbo. De hoofdregel is
dat het bevoegd gezag van een mbo-instelling iemand tot docent kan
benoemen indien hij voldoet aan de bekwaamheidseisen, zoals vastgesteld in het Besluit bekwaamheidseisen onderwijspersoneel2. Voorts dient
hij te beschikken over een verklaring omtrent het gedrag (VOG) en mag hij
niet krachtens rechterlijke uitspraak uitgesloten zijn van het geven van
onderwijs.
Een mbo-docent voldoet aan de bekwaamheidseisen indien hij beschikt
over een getuigschrift van een tweedegraads of eerstegraads lerarenopleiding of indien hij een geschiktheidsverklaring van zijn bestuur heeft én
in het bezit is van het getuigschrift pedagogisch-didactische scholing WEB
(hierna: PDG).3 De route van de lerarenopleiding en de route van
geschiktheidsverklaring plus PDG – de zij-instroom – zijn de belangrijkste
routes naar het docentschap in het mbo.
De route van de zij-instroom is vooral bedoeld voor werknemers uit
andere sectoren dan het onderwijs die praktijkervaring hebben in een
beroep, vak of werkzaamheden waarvoor het mbo opleidt en die docent in

2

Besluit bekwaamheidseisen onderwijspersoneel, Staatsblad, jaargang 2005, nr. 460. Het betreft
zowel vakinhoudelijke als pedagogisch-didactische bekwaamheidseisen voor het beroep van
leraar. De bekwaamheidseisen worden periodiek herijkt.
3
Aan de bekwaamheidseisen wordt ook voldaan op grond van:
– een getuigschrift van een met goed gevolg afgelegd staatsexamen dat overeenkomt met een
getuigschrift of diploma van een tweedegraads lerarenopleiding;
– een getuigschrift of diploma van een opleiding die vóór 1 augustus 1991 was gericht op het
beroep van leraar in het voortgezet onderwijs;
– een erkenning van beroepskwalificaties op grond van artikel 5 van de Algemene wet
erkenning EG-beroepskwalificaties; of
– een buitenlands getuigschrift dat gelijkwaardig is aan een Nederlands getuigschrift of
diploma van een hbo- of wo-lerarenopleiding.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2015–2016, 27 923, nr. 224

2

het mbo willen worden.4 De zij-instroom is een voor het mbo belangrijke
route naar het docentschap, enerzijds om praktijkkennis en -ervaring
binnen de opleidingen te halen en anderzijds omdat er voor bepaalde
vakgebieden geen lerarenopleidingen bestaan. Het bevoegd gezag van
een mbo-instelling beoordeelt of de zij-instromer (een docent zonder
getuigschrift van een lerarenopleiding) voldoet aan de vakinhoudelijk
bekwaamheidseisen, geschikt is voor het beroep van docent en beschikt
over een voldoende (voor)opleidingsniveau (minimaal hbo werk- en
denkniveau) en geeft hierover een geschiktheidsverklaring af. Op basis
van deze verklaring kan de zij-instromer starten met een opleidingstraject
dat leidt tot het PDG. Het PDG is het bewijs dat voldaan is aan de
pedagogisch-didactische bekwaamheidseisen voor het beroep van leraar
en is vastgelegd in de Wet op het hoger onderwijs en wetenschappelijk
onderzoek (WHW). Een zij-instromer is tijdelijk benoembaar als docent
gedurende het opleidingstraject en krijgt twee jaar de tijd om het PDG te
behalen. Deze termijn kan met nog eens twee jaar verlengd worden. Na
het behalen van het PDG is de zij-instromer benoembaar als docent die
aan de bekwaamheidseisen voldoet. Overigens kan een zij-instromer in
plaats van een PDG ook een (verkort) opleidingstraject doorlopen om het
getuigschrift van een tweedegraads lerarenopleiding te behalen.5
In de WEB staan twee andere benoemingsgronden voor docenten. Deze
hebben in de eerste plaats betrekking op gastdocenten. Deze docenten
zijn veelal afkomstig uit de beroepspraktijk en hebben bijzondere
expertise en ervaring die relevant is voor de mbo-opleidingen. Zij hoeven
niet te voldoen aan de bekwaamheidseisen en zijn structureel
benoembaar. Aan hun benoeming zijn daarom wel beperkingen
verbonden: ze mogen maar een beperkt aantal uren als gastdocent
ingezet worden (gemiddeld voor maximaal vier klokuren per week op
jaarbasis) en moeten hun werkzaamheden als gastdocent uitvoeren onder
toezicht en verantwoordelijkheid van een docent die voldoet aan de
bekwaamheidseisen.
In de tweede plaats heeft een mbo-instelling de mogelijkheid om tijdelijk
iemand zonder geschiktheidsverklaring als docent te benoemen. De WEB
voorziet in deze mogelijkheid voor die gevallen waarin er geen gekwalificeerde docent beschikbaar is (binnen de instelling of op de arbeidsmarkt)
voor het onderwijs dat gegeven moet worden (ventielfunctie). Het betreft
dan personen die noch aan de vakinhoudelijke noch aan de pedagogischdidactische bekwaamheidseisen voldoen. Zij kunnen ingezet worden voor
twee jaar met de mogelijkheid van nog eens twee jaar verlenging indien
de mbo-instelling dit noodzakelijk acht in verband met de kwaliteit en de
voortgang van het onderwijs. De mbo-instelling en de betreffende docent
hebben dan wel een inspanningsverplichting om ervoor te zorgen dat de
docent binnen de verlengingstermijn van twee jaar alsnog aan de
vakinhoudelijke en pedagogisch-didactische bekwaamheidseisen gaat
voldoen.

4

De route van de zij-instroom is ook een mogelijkheid voor pabo-gediplomeerden die in het
mbo als docent willen werken, aangezien zij nog niet aan alle bekwaamheidseisen voor
docenten in het mbo voldoen.
5
Een tweedegraads lerarenopleiding kan ook in deeltijd gevolgd worden, Het gaat dan, evenals
de voltijdopleiding, om een opleiding van 240 studiepunten ofwel een nominale studieduur van
vier jaar. Daarnaast is het in individuele gevallen- afhankelijk van vooropleiding, kennis en
ervaring – mogelijk om binnen een kortere studieduur een getuigschrift van een tweedegraads
lerarenopleiding te behalen. Bijvoorbeeld door het volgen van een kopopleiding van 60
studiepunten ná afronding van een vakinhoudelijke hbo-bachelor.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2015–2016, 27 923, nr. 224

3

Benoembaar, dus ook bevoegd en bekwaam?
In de vigerende wet- en regelgeving van het mbo komt het begrip
«bevoegdheid» niet voor; bevoegdheid is dus geen wettelijk gedefinieerd
begrip in tegenstelling tot de bekwaamheidseisen die wel wettelijk zijn
omschreven.
Met bevoegdheid wordt in het onderwijs in het algemeen bedoeld of
iemand het onderwijs aan leerlingen mag verzorgen c.q. les mag geven
Het wordt vaak ook gebruikt in meer specifieke zin, namelijk om aan te
geven dat een leraar of docent les mag geven in een bepaald vak(gebied),
aan leerlingen in bepaalde leerjaren (bijvoorbeeld de bovenbouw van het
vwo) of in een bepaalde sector. Voor het mbo geldt dan als hoofdregel dat
je bevoegd (en benoembaar) bent als je voldoet aan die bekwaamheidseisen, hetzij – zoals ik in het voorgaande reeds heb aangegeven – op basis
van een getuigschrift van een tweede of eerstegraads lerarenopleiding (of
een ander gelijkwaardig getuigschrift), hetzij op basis van een geschiktheidsverklaring plus een PDG. 6 Voorts is in het mbo geen sprake van een
bevoegdheid voor een bepaald vak of vakgebied: mbo-docenten zijn in
principe breed inzetbaar, ongeacht welke tweede of eerstegraads
lerarenopleiding ze gevolgd hebben of voor welk vak ze opgeleid zijn.7
Voorts mogen mbo-docenten les geven in alle leerjaren, ongeacht hun
vooropleiding. Dit laat onverlet dat mbo-docenten wel vakinhoudelijk
bekwaam moeten zijn voor het onderwijs dat ze geven. Het is aan het
bevoegd gezag de vakinhoudelijke bekwaamheid van docenten voor een
bepaald vak te beoordelen.
Dat mbo-docenten breed inzetbaar zijn, is niet zonder reden. Dit heeft te
maken met de inrichting van het mbo-onderwijs. In het mbo is er noch
sprake van een onder- en bovenbouw, noch van een vakkenstructuur zoals
in het vo. Er is ook geen regeling die voorschrijft welke vakgebieden een
bepaalde opleiding dient te omvatten en evenmin een gestandaardiseerde
lijst van vakgebieden die binnen het mbo worden verzorgd. Dit kan per
mbo-instelling verschillen. Beperking van de inzet van docenten tot een
vak of vakgebied is binnen de organisatie van het mbo-onderwijs vrijwel
niet te realiseren. Voorts heeft de brede inzet van docenten ook te maken
met het gegeven dat in het mbo het onderwijs verzorgd wordt door
multidisciplinaire teams bestaande uit onder andere docenten, instructeurs en onderwijsassistenten. In deze teams hebben docenten een
andere functie dan alleen die van vakdocent.
De ruimte die het bevoegd gezag van een mbo-instelling heeft om
docenten ook buiten hun eigen vakgebied in te zetten, brengt voor het
bevoegd gezag wel de verantwoordelijkheid met zich mee om de
vakbekwaamheid van docenten te beoordelen en hen waar nodig te
faciliteren om vakinhoudelijk bekwaam te worden op het nieuwe
vakgebied door middel van scholing en opleiding. Dit is ook in het eigen
belang van de mbo-instelling: de instelling is verantwoordelijk voor de
kwaliteit van het onderwijs en gekwalificeerde docenten zijn onontbeerlijk
om deze kwaliteit te garanderen. In de WEB is dan ook vastgelegd dat
6

Met het getuigschrift van een tweedegraads lerarenopleiding mag je les geven in het praktijkonderwijs, mbo, vmbo en de eerste drie leerjaren van havo en vwo. Dit wordt ook wel het
tweedegraadsgebied genoemd. Met het getuigschrift van een eerstegraads lerarenopleiding
mag je lesgeven in de leerjaren vier en vijf van de havo en de laatste drie leerjaren van het vwo
(het zogeheten eerstegraadsgebied), maar ook in het tweedegraadsgebied. Een geschiktheidsverklaring plus PDG heeft hetzelfde landelijke civiele effect als het getuigschrift van een
tweedegraads lerarenopleiding, maar geeft alleen toegang tot het docentschap in een
mbo-instelling.
Op grond van de overgangsregeling WEB zijn ook docenten benoembaar die vóór de inwerkingtreding van de WEB benoembaar waren in het MBO.
7
Memorie van toelichting, Wet beroepen in het onderwijs (Wet BIO),

Tweede Kamer, vergaderjaar 2015–2016, 27 923, nr. 224

4

mbo-instellingen zorg moeten dragen voor de duurzame borging van de
kwaliteit van docenten en ander onderwijspersoneel en moeten
waarborgen dat zij hun bekwaamheid onderhouden. Voorts dient iedere
mbo-instelling gegevens bij te houden over bekwaamheidsonderhoud en
bekwaamheid van docenten. Dit laat onverlet dat docenten ook zelf de
verantwoordelijkheid hebben om hun bekwaamheid te onderhouden en
zich verder te ontwikkelen door middel van scholing en opleiding. In de
cao mbo zijn ook afspraken opgenomen die de docent daartoe de
mogelijkheden biedt.
Samenvattend geldt dus voor het mbo dat (behoudens enkele uitzonderingsgevallen) iemand die voldoet aan de bekwaamheidseisen
benoembaar is als docent en bevoegd is om les te geven in alle leerjaren
en in principe voor ieder onderdeel van een mbo-opleiding of onderwijsinhoud. Hierbij dient aangetekend te worden dat een getuigschrift van een
lerarenopleiding een bevoegdheid geeft voor de hele mbo-sector, terwijl
een geschiktheidsverklaring plus PDG alleen leidt tot een bevoegdheid om
les te geven aan de instelling die de geschiktheidsverklaring heeft
afgegeven. De bevoegdheid van de zij-instromer is dus instellingsgebonden. Indien de zij-instromer de overstap maakt naar een andere
mbo-instelling, kan deze instelling echter wel besluiten de eerder
afgegeven geschiktheidsverklaring over te nemen. Docenten die tijdelijk
benoemd en in opleiding zijn (voor het PDG of voor het getuigschrift van
een lerarenopleiding) voldoen nog niet aan alle bekwaamheidseisen. Zij
geven les tijdens hun opleiding en zijn dus tijdelijk bevoegd om onderwijs
te verzorgen. Pas als ze hun opleiding met succes hebben afgerond, zijn
ze definitief bevoegd.
Docenten die echter binnen de daartoe vastgestelde wettelijke termijn hun
opleiding niet hebben afgerond en nog steeds als docent benoemd en
werkzaam zijn, zijn echter onbevoegd. Zij mogen niet meer als docent
ingezet worden in het mbo. Onbevoegd zijn ook pabo-gediplomeerden die
als docent zijn benoemd zonder dat ze een opleiding volgen.
Gastdocenten vormen een aparte categorie: zij voldoen weliswaar niet
aan de bekwaamheidseisen (en zijn strikt genomen onbevoegd), maar
voor hen geldt geen wettelijke verplichting om aan de bekwaamheidseisen te voldoen vanwege hun beperkte en aan voorwaarden
gebonden inzet. Ze mogen dus zonder enige opleidingsverplichting
structureel als gastdocent benoemd worden. Ook degenen die tijdelijk als
docent benoemd mogen worden zonder geschiktheidsverklaring, vormen
een aparte categorie. Zij voldoen eveneens niet aan de bekwaamheidseisen, maar mogen toch tijdelijk lesgeven, ook als ze geen opleiding
volgen om aan de bekwaamheidseisen te gaan voldoen.
Wat is er bekend over (on)bevoegdheid en inzet van
mbo-docenten?
In de afgelopen jaren zijn er verschillende onderzoeken gedaan naar de
opleidingsachtergrond van mbo-docenten. Deze kunnen inzicht geven in
de mate waarin (on)bevoegdheid voorkomt. Voorts is er onderzoek
gedaan naar de inzet van docenten buiten hun eigen vakgebied. Bij de
resultaten van deze onderzoeken moet aangetekend worden dat ze vaak
niet representatief zijn voor de hele sector en daarom vooral een indicatie
geven van de feitelijke situatie rond (on)bevoegdheid. Onderstaand zal ik
kort de resultaten van deze onderzoeken toelichten.
Uit de Monitor Convenant Leerkracht (2010) blijkt dat 73% van de
mbo-docenten een diploma van een lerarenopleiding heeft, 17% een PDG,
6% een pabo-diploma en 4% geen enkel relevant diploma of getuig-

Tweede Kamer, vergaderjaar 2015–2016, 27 923, nr. 224

5

schrift8. Dat zou betekenen dat 10% van de mbo-docenten in 2010
onbevoegd was. De Inspectie van het Onderwijs (hierna: Inspectie) komt
in 2012 tot een percentage van 7% onbevoegde mbo-docenten, maar
onduidelijk is of hierbij ook pabo-gediplomeerden (zonder PDG) zijn
meegerekend.9 In het meest recente Onderwijsverslag stelt de Inspectie
vast dat bijna twee derde van de docenten een lerarenopleiding heeft
afgerond en één op de vijf docenten beschikt over een PDG. Drie procent
van de docenten heeft noch een getuigschrift van een lerarenopleiding,
noch een PDG.10 In de monitor Onderwijs Werkt! (2015) geeft 95% van de
bevraagde mbo-docenten aan over een onderwijsbevoegdheid te
beschikken.11 Dit geeft echter geen uitsluitsel over het percentage
onbevoegden, want een pabo-diploma werd ook meegeteld als onderwijsbevoegdheid.
Bovenstaande cijfers lijken te wijzen op een afname van onbevoegde
docenten in het mbo in de afgelopen vijf jaren, maar de cijfers laten –
zoals eerder gememoreerd – geen harde conclusies toe. Een afname van
het aantal onbevoegde docenten ligt wel in de lijn der verwachtingen
gezien de grote investeringen die de sector en de individuele
mbo-instellingen de afgelopen jaren hebben gedaan in de professionalisering van docenten.
Op basis van gegevens uit het lerarenregister – waarvan het wetsvoorstel
recentelijk naar uw Kamer is verstuurd – zal binnen afzienbare tijd een
compleet beeld gegeven kunnen worden van het aantal bevoegde, tijdelijk
bevoegde en onbevoegde docenten in het mbo.
Naar de inzet van docenten buiten hun eigen vakgebied heeft de Inspectie
in 2011 onderzoek gedaan.12 De resultaten van dit onderzoek geven een
redelijk betrouwbare indicatie van de mate waarin lesgeven in een ander
vakgebied in de mbo-sector voorkwam in het betreffende jaar. Uit de
cijfers van de Inspectie blijkt dat 85% van de docenten uitsluitend op hun
eigen vakgebied wordt ingezet en 15% ook op andere vak- of bevoegdheidsgebieden onderwijs verzorgt, waarvan twee derde voor een
substantieel deel (>25%). Er is daarbij een duidelijk verschil tussen
docenten algemene vakken en docenten beroepsgerichte vakken: een
kwart van de docenten algemene vakken wordt buiten het oorspronkelijke
vakgebied ingezet tegenover 9% van de docenten beroepsgerichte vakken.
Verder blijkt dat docenten met een diploma lerarenopleiding substantieel
meer worden ingezet buiten hun eigen bevoegdheidsgebied dan docenten
met een PDG (die vanwege hun specifieke beroepservaring zijn binnengehaald). Door de Inspectie is geen samenhang vastgesteld tussen de inzet
van onbevoegden of de inzet van docenten buiten hun eigen vakgebied en
het overall kwaliteitsoordeel van de onderzochte opleidingen.
In het onderzoek van de Inspectie is niet nagegaan wat de achterliggende
redenen zijn om docenten buiten hun eigen vakgebied in te zetten, maar
dit zou onder meer kunnen samenhangen met tijdelijke vervanging van
kortere of langere duur van zieke collega’s of collega’s met zwangerschapsverlof. Daarnaast kan er ook sprake zijn van meer structurele inzet
buiten het eigen vakgebied die terug is te voeren op arbeidsmarktimperfecties, zoals onvoldoende aanbod van docenten van lerarenopleidingen
in een bepaald vakgebied en onvoldoende (geschikt) aanbod van
8

Monitor Convenant Leerkracht 2010. Eindrapport, ResearchNed, 2011
Onderzoek bevoegdheden docenten mbo 2011, Inspectie van het Onderwijs, 2012 (Kamerstuk
31 524, nr. 85)
10
Staat van het Onderwijs 2014/2015, Inspectie van het Onderwijs, 2015 (Kamerstuk 34 300 VIII,
nr. 140)
11
Onderwijs Werkt! Rapportage van een enquête onder directie/management en docenten uit
het po, vo, mbo en hbo, Meting 2015, Regioplan, 2015
12
Onderzoek bevoegdheden docenten mbo 2011, Inspectie van het Onderwijs, 2012 (bijlage bij
Kamerstuk 31 524, nr. 150)
9

Tweede Kamer, vergaderjaar 2015–2016, 27 923, nr. 224

6

zij-instromers. Voorts speelt een belangrijke rol dat voor meerdere
(onderdelen van) mbo-opleidingen of specifieke onderwijsinhouden geen
aparte lerarenopleidingen of zelfs opleidingen op hbo-niveau bestaan. Zo
zijn er geen lerarenopleidingen voor docent kapper of docent tegelzetter
en zijn er evenmin opleidingen op hbo-niveau voor deze beroepen.
Studenten zullen echter wel opgeleid moeten worden voor deze
beroepen. Tenslotte kan het voorkomen dat docenten moeten
overstappen naar een ander vakgebied, bijvoorbeeld omdat het onderwijs
dat zij verzorgden niet meer voorkomt of wordt aangeboden door de
mbo-instelling.
Welke beleidsmaatregelen en initiatieven zijn en worden
genomen?
Zoals ik aangaf, kunnen mismatches op de onderwijsarbeidsmarkt van het
mbo een belangrijke oorzaak zijn van de inzet van onbevoegde docenten
of van inzet van docenten buiten hun eigen vakgebied. Het is in eerste
instantie aan de mbo-instellingen zelf om hun eigen personeelsbestand
goed in kaart te brengen en vast te stellen wat hun behoefte is aan
docenten (maar ook aan ander onderwijsgevend personeel, bijvoorbeeld
instructeurs) zowel kwantitatief als kwalitatief, zowel op de korte als op de
langere termijn. Daarbij kunnen mbo-instellingen onder andere gebruik
maken van arbeidsmarktonderzoek dat door sectororganisaties als de
MBO Raad en door OCW uitgevoerd wordt. De instellingen zullen echter
de vertaalslag moeten maken naar het personeelsbeleid en de inzet van
instrumenten als werving en selectie, personeelsgesprekken, professionalisering, bekwaamheidsonderhoud en omscholing. Het is aan de instellingen om met behulp van deze instrumenten ervoor te zorgen dat ze
beschikken over docenten die bevoegd en bekwaam zijn en blijven. Daar
hebben ze ook de middelen voor.
In aanvulling daarop is het belangrijk dat er ook op sectoraal niveau
maatregelen en initiatieven worden genomen die het personeelsbeleid
van de instellingen kunnen ondersteunen en versterken. Daarbij gaat het
om maatregelen die de bevoegdheid, de bekwaamheid en het bekwaamheidsonderhoud van docenten bevorderen en de aansluiting tussen de
vraag naar en het aanbod van mbo-docenten verbeteren. Onderstaand
licht ik de belangrijkste maatregelen toe die ik in samenspraak met het
veld op dit terrein heb genomen en nog ga nemen, onder andere in het
kader van de Lerarenagenda 2013–2020.13
Professionalisering: kwaliteitsafspraken met mbo-instellingen
In het vorige bestuursakkoord – «Focus op vakmanschap» (2011–2015) –
heb ik afspraken gemaakt met de sector mbo om te investeren in de
verdere professionalisering van het personeel. Dit betrof niet alleen de
professionalisering van docenten en instructeurs, maar ook het versterken
van de kwaliteit van de onderwijsteams. Voorts hadden de afspraken ook
betrekking op de professionalisering van het bestuur en de versterking
van het onderwijskundig leiderschap van het management. Met Focus op
vakmanschap is een belangrijke stap gezet in de verbetering van de
kwaliteit van het (onderwijzend) personeel en het HRM-beleid. In het kader
van het huidige bestuursakkoord en de kwaliteitsafspraken met
mbo-instellingen wordt deze lijn doorgetrokken en stel ik jaarlijks een
investeringsbudget van € 184 miljoen. beschikbaar dat voor een
aanzienlijk deel voor professionalisering ingezet kan worden. Uit de
plannen van aanpak die ik vorig jaar van de instellingen heb ontvangen,
blijkt dat zij nog steeds volop inzetten op de professionalisering van het
13

Lerarenagenda 2013–2020: de leraar maakt het verschil, Ministerie van OCW, 2013 (Kamerstuk
27 923, nr. 171)

Tweede Kamer, vergaderjaar 2015–2016, 27 923, nr. 224

7

personeel en van de organisatie.14 Zij onderkennen daarmee het belang
hiervan voor de kwaliteit van het onderwijs.
Opleiden van docenten voor het beroepsonderwijs
Eind 2012 heb ik uw Kamer geïnformeerd over een drietal maatregelen
om het aanbod van docenten voor het beroepsonderwijs beter te laten
aansluiten op de vraag en de behoefte van de mbo-instellingen en
scholen voor vmbo, zowel in kwalitatieve als kwantitatieve zin.15 Vanaf
begin 2013 zijn hogescholen, lerarenopleidingen, de Vereniging
Hogescholen, de MBO Raad en de VO-Raad aan de slag gegaan met de
implementatie van deze maatregelen. De eerste maatregel betreft de
introductie van een educatieve minor in vakbacheloropleidingen in het
hbo. Studenten die zo’n educatieve minor hebben gevolgd, kunnen met
een aanvullende kopopleiding een volledige tweedegraads bevoegdheid
halen. In totaal bieden acht hogescholen de educatieve minor aan.
De tweede maatregel betreft de ontwikkeling en invoering van twee
afstudeerrichtingen (algemeen vormend onderwijs en beroepsgericht
onderwijs) in tweedegraads lerarenopleidingen, met name in de
AVO-vakken. Hiermee wordt de student, met behoud van brede benoembaarheid en bevoegdheid, meer specifiek voorbereid op het leraarschap.
Accenten in pedagogische en didactische aanpak spelen daarbij een
belangrijke rol. In de afstudeerrichting beroepsonderwijs (mbo en vmbo)
is expliciet ruimte voor beroepsvoorbereiding, specifieke (zorg)vragen van
bepaalde groepen (v)mbo-leerlingen en omgang met het beroepenveld.
De eerste lichting studenten van deze nieuwe afstudeerrichtingen zal in
augustus 2017 afstuderen.
De derde maatregel is de verbetering en borging van de kwaliteit van
zij-instroomtrajecten voor het mbo. Lerarenopleidingen en
mbo-instellingen hebben daartoe gezamenlijk kwaliteitskaders opgesteld
en ingevoerd: de mbo-instellingen hebben het «Kwaliteitskader zij-instroom MBO» vastgesteld en
ingevoerd en de lerarenopleidingen het «Landelijk Raamwerk Pedagogisch Didactisch Getuigschrift».
In 2015 hebben de eerste zij-instromers hun Pedagogisch Didactisch
Getuigschrift behaald via het zwaardere en kwalitatief verbeterde traject.
Verder stimuleer ik door middel van de subsidie zij-instroom (onderdeel
van de regeling Lerarenbeurs voor scholing en zij-instroom) het opleiden
van beroepsbeoefenaren uit het bedrijfsleven tot mbo-docent. Ik
constateer hierbij een positieve ontwikkeling: in het mbo is het aantal
deelnemers aan een gesubsidieerd zij-instroomtraject toegenomen van
305 in 2010 tot 448 in 2013.16
Zij-instromers en het lerarenregister
In aansluiting op de genoemde kwaliteitsverbeteringen van het
zij-instroomtraject, ben ik voornemens nog een volgende stap zetten.
In het voorgaande heb ik uitgelegd dat zij-instromers tijdens hun
opleiding (voor het PDG of het getuigschrift van de lerarenopleiding)
tijdelijk bevoegd zijn. Vanwege die tijdelijke bevoegdheid mogen zij zich
niet registreren in het lerarenregister. Pas als ze hun opleiding succesvol
hebben afgerond en aan de bekwaamheidseisen voldoen, zijn ze definitief
bevoegd en mogen ze zich registreren. Van de MBO Raad en de Onderwijscoöperatie (hierna: OC) heb ik een voorstel ontvangen dat tot doel
heeft tot een nadere duiding te komen van de bevoegdheid van

14

Lees, herken en ontdek! Professionalisering in het MBO, MBO Raad, 2016
Kamerstuk 27 923, nr. 148
16
Brief over de onderwijsarbeidsmarkt. Kamerstuk 27 923, nr. 210
15

Tweede Kamer, vergaderjaar 2015–2016, 27 923, nr. 224

8

zij-instromers die in opleiding zijn en daarmee een volwaardige
inschrijving van deze categorie in het lerarenregister mogelijk te maken.,
Op hoofdlijnen houdt dit voorstel in dat er striktere eisen aan de kwaliteit
van de zij-instromers gesteld gaan worden alsmede aan hun inzet op
vakinhoudelijk terrein. Een en ander zal ik in overleg met de OC en de
MBO Raad nader uitwerken. Daarbij zal ik bezien in hoeverre de WEB op
dit punt moet worden aangepast. Ik ben zeer verheugd dat de OC en de
MBO Raad gezamenlijk tot dit voorstel zijn gekomen. In het mbo wordt
immers een groot beroep gedaan op het vakmanschap van mensen die
vanuit de beroepspraktijk hun waardevolle kennis en ervaring overdragen
op volgende generaties. Met het voorstel wordt de waarde en betekenis
van de zij-instromers voor het mbo duidelijk erkend.
Het voorstel sluit ook aan op de brede doelstelling van het register om
een impuls te geven aan het bekwaamheidsonderhoud, zodat docenten
hun kennis en vaardigheden bijhouden. Het brengt voor individuele
docenten en voor de beroepsgroep als geheel de verantwoordelijkheid
met zich mee om periodiek aan bekwaamheidsonderhoud te doen en dit
vast te leggen in het register. Voor hun werkgevers brengt het de
verantwoordelijkheid met zich mee om de docenten voldoende ruimte en
faciliteiten te bieden voor bekwaamheidsonderhoud. Dit komt de kwaliteit
van het onderwijs ten goede.
Samenwerking lerarenopleidingen voor technische vakken
De kwaliteit van het onderwijs staat of valt met de beschikbaarheid van
voldoende goede docenten. De afgelopen jaren heeft zich een sterke
daling voorgedaan van het aantal studenten aan de lerarenopleidingen
voor technische vakken. Het aanbod van docenten vanuit de lerarenopleidingen voor technische vakken is daarom de afgelopen tien jaar meer dan
gehalveerd. Gezien de te verwachten vervangingsvraag door de grote
uitstroom van oudere docenten in de komende jaren, bestaat het risico op
een tekort van docenten voor deze vakken. Bovendien dreigen er
problemen te ontstaan rond de instandhouding van de educatieve
infrastructuur voor het opleiden van docenten in technische vakken: zo
zijn de meeste lerarenopleidingen al gestopt met het aanbieden van
voltijdopleidingen voor deze vakken. Het verheugt mij daarom dat de
lerarenopleidingen van de betrokken hogescholen plannen ontwikkelen
om intensief te gaan samenwerken en hun onderwijs- en onderzoeksinfrastructuur op het gebied van technisch beroepsonderwijs te bundelen. Men
streeft naar een structureel, duurzaam samenwerkingsverband met
stevige betrokkenheid van de MBO Raad, de VO-Raad en de Stichting
Platforms VMBO en waarin ook branches, O&O-fondsen, SBB/sectorkamers, mbo-instellingen en vmbo-scholen een rol hebben. De betrokken
hogescholen ontvangen subsidie van OCW in het kader van de Subsidieregeling flexibel hoger onderwijs voor volwassenen. De subsidie wordt
aangewend voor de ontwikkeling van een meer flexibele opzet van de
Lerarenopleiding Technisch Beroepsonderwijs (LTB). Verder wordt met
hen gesproken over mogelijke ondersteuning bij de opstart van een
verdergaande samenwerking.
Techniekpact
Gezien de dreigende tekorten aan docenten voor technische vakken, heb
ik enige tijd geleden met Doekle Terpstra afgesproken dat hij in het kader
van het Techniekpact met betrokken partijen – bedrijven, lerarenopleidingen, mbo-instellingen, vmbo-scholen, regionale en lokale overheid –
nagaat welke oplossingsrichtingen er zijn voor de geconstateerde
knelpunten rond het opleiden van docenten voor het technisch beroepsonderwijs. Tijdens de landelijke dag van het Techniekpact op 18 april

Tweede Kamer, vergaderjaar 2015–2016, 27 923, nr. 224

9

jongstleden heb ik van hem hierover een advies in ontvangst mogen
nemen. In dat advies doet hij een voorstel voor een regionale aanpak
waarmee de aansluiting tussen vraag en aanbod duurzaam verbeterd en
het opleidingsstelsel toekomstbestendig en meer responsief kan worden.
Ik heb het voornemen de nadere uitwerking van de voorgestelde aanpak
in een of meerdere regio’s te ondersteunen.
Opleiden in de school
Via de Regeling tegemoetkoming kosten opleidingsscholen stel ik
middelen beschikbaar om het opleiden van docenten in de school –
waarbij toekomstige leraren zowel bij de lerarenopleiding als op school
hun opleiding krijgen (duaal traject) – te bevorderen, ook in het mbo.
Opleiden in de school draagt bij aan een betere voorbereiding van
toekomstige docenten op de beroepspraktijk in het mbo en aan een betere
afstemming van de initiële opleiding op de behoeften van de
mbo-instellingen. In het mbo zijn er momenteel twee erkende opleidingsscholen en mijn streven is dit aantal substantieel te verhogen. Zo is er in
2016 financiële ruimte om de acht mbo-instellingen die een samenwerkingsverband hebben met een lerarenopleiding, te subsidiëren als
aspirant-opleidingsschool. Aspirant-opleidingsscholen krijgen drie
schooljaren ontwikkeltijd en in het vierde schooljaar volgt de
NVAO-beoordeling voor het verkrijgen van de status van erkende c.q.
structureel bekostigde opleidingsschool. Verder is de MBO Raad een
sectoraal Kennispunt voor opleiden in de school gestart dat door OCW
wordt gesubsidieerd. Dit Kennispunt ondersteunt onder andere
mbo-instellingen bij het opzetten van een samenwerkingsverband met
een lerarenopleiding en ondersteunt de bestaande samenwerkingsverbanden bij het uitwerken van plannen ten behoeve van de subsidieaanvraag in het kader van de aspirant-opleidingsscholen
Bekwaamheidseisen onderwijsondersteunend personeel
Naast de kwaliteit van docenten wordt er ook geïnvesteerd in de kwaliteit
van het onderwijsondersteunend personeel in het mbo dat rechtstreeks
betrokken is bij het onderwijsleerproces, zoals instructeurs en onderwijsassistenten. Conform de afspraak in het Nationaal Onderwijs Akkoord
wordt momenteel aan de ontwikkeling van bekwaamheidseisen voor deze
beroepsgroep gewerkt. De beroepsvereniging voor opleiders in het mbo
(BVMBO) – die zowel docenten vertegenwoordigt als onderwiijsondersteunend personeel dat direct betrokken is bij het onderwijsleerproces –
heb ik verzocht om in afstemming met alle betrokken stakeholders een
voorstel te ontwikkelen voor deze bekwaamheidseisen. Op basis van dit
voorstel – dat ik in mei van dit jaar verwacht te ontvangen – zullen de
bekwaamheidseisen voor deze belangrijke beroepsgroep in het mbo
worden vastgelegd in het Besluit bekwaamheidseisen onderwijspersoneel.
Tot slot: de mbo-instellingen hebben de afgelopen jaren stevig geïnvesteerd in professionalisering van docenten, management en onderwijsondersteunend personeel. Daarbij is ook in toenemende mate de verantwoordelijkheid voor de inrichting van het onderwijs bij de onderwijsteams
belegd en benutten onderwijsgevenden daarbij hun professionele ruimte.
Ik constateer ook dat mbo-instellingen in toenemende mate professionalisering, bekwaamheid en bevoegdheid niet alleen als op zich zelf staande
aandachtsgebieden beschouwen, maar ook de verbinding leggen tussen
professionalisering en personeelsbeleid in bredere zin, kwaliteitsbeleid en

Tweede Kamer, vergaderjaar 2015–2016, 27 923, nr. 224

10

bedrijfsvoering.17 Er liggen op dit terrein nog genoeg uitdagingen, maar
er zijn al belangrijke stappen gezet in de versterking van de professionele
cultuur en het vergroten van de focus op kwaliteit. Op basis van de
recente kwaliteitsafspraken kunnen de instellingen de volgende stappen
op de ingeslagen weg zetten.
De Minister van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap,
M. Bussemaker

17

Kwaliteit in het mbo. Startrapportage, MBO in bedrijf, 2015 (bijlage bij Kamerstuk 31 524, nr.
255)

Tweede Kamer, vergaderjaar 2015–2016, 27 923, nr. 224

11