Tweede Kamer der Staten-Generaal

2

Vergaderjaar 2018–2019

24 587

Justitiële Inrichtingen

29 452

Tenuitvoerlegging van de tbs-maatregel

Nr. 741

BRIEF VAN DE MINISTER VOOR RECHTSBESCHERMING
Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal
Den Haag, 26 november 2018
Met deze brief doe ik een aantal toezeggingen gestand ten aanzien van het
gevangeniswezen en de TBS, waaronder toezeggingen die ik recent heb
gedaan tijdens het AO gevangeniswezen van 6 september 2018
(Kamerstuk 24 587, nr. 736) en het AO strafrechtelijke onderwerpen van
8 november 2018. Ik zal hierna achtereenvolgens ingaan op de onderwerpen veiligheid, re-integratie van ex-gedetineerden en zorg. Tot slot
informeer ik uw Kamer over de stand van zaken van het onderzoek naar
het incident met Telefonie voor Justitiabelen.
Veiligheid
Incident contrabande in JC Zaanstad
Op 11 oktober 2018 heeft de Telegraaf foto’s en filmpjes laten zien die zijn
gemaakt vanuit Justitieel Complex (JC) Zaanstad. Ik vind zowel het feit dat
de beelden gemaakt konden worden met een telefoon als de inhoud van
de beelden onacceptabel. Er is door JC Zaanstad direct actie ondernomen.
Een grondige zoekactie op de betreffende afdeling heeft ertoe geleid dat
de betreffende telefoon is gevonden. De gedetineerden die betrokken
waren bij de video’s zijn geïdentificeerd en bestraft. Dit geldt ook voor de
gedetineerden die betrokken waren bij het filmpje dat op 15 oktober 2018
werd gepubliceerd op de internetsite Dumpert.nl.
Naar aanleiding van deze vondsten heeft DJI besloten tot het uitvoeren
van geïntensiveerde zoekacties in JC Zaanstad. Deze geïntensiveerde
zoekacties zijn uitgevoerd met inzet van functionarissen van de Landelijke
Bijzondere Bijstand (LBB) van de Dienst Vervoer en Ondersteuning
(DV&O). Daarbij zijn ook speurhonden ingezet, die in staat zijn drugs en
telefoons op te sporen.

kst-24587-741
ISSN 0921 - 7371
’s-Gravenhage 2018

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 24 587, nr. 741

1

Hieronder staat een overzicht van de contrabande die tijdens twaalf
geïntensiveerde zoekacties (in de periode 15 oktober tot en met
8 november 2018) is aangetroffen op de onderzochte afdelingen.1
In totaal zijn tijdens de speciale zoekacties in deze periode in JC Zaanstad
425 cellen geïnspecteerd en verschillende gemeenschappelijke ruimten
gecontroleerd.
Aangetroffen contrabande tijdens geïntensiveerde zoekacties in JC Zaanstad:
Hasj/Wiet
Hulpmiddelen drugs
Harddrugs
Medicatie1
Lader
Telefoon/smartphone
Headset
Sim kaart
Geld /waardeartikel
Gegevensdrager
Steekwapen2
Slag-stootwapen
Scheermes

40
5
2
38
9
11
2
2
8
1
2
1
4

1

Deze medicatie wordt soms door gedetineerden opgespaard en verhandeld met andere gedetineerden. Dit is onwenselijk uit oogpunt van orde en vanuit zorg voor de gedetineerden. Desondanks gebeurt het dat medicatie zich verspreidt als contrabande onder gedetineerden.
2
De aangetroffen steekwapens betroffen voorwerpen die zijn aangescherpt en daardoor als
steekwapen zouden kunnen dienen.

Ondanks het feit dat in de inrichtingen voortdurend maatregelen worden
getroffen om contrabande tegen te houden, is het aantal contrabande dat
is aangetroffen hoog. De aanwezigheid van deze contrabande vind ik niet
acceptabel. Ze vormen een risico voor de orde en veiligheid in de
inrichting en passen niet bij een omgeving waarin de gedetineerde werkt
aan een succesvolle terugkeer in de samenleving. Ook softdrugs die
buiten de PI’s worden gedoogd, zijn binnen de gevangenis niet toegestaan. Bekend is dat de helft van de gedetineerdenpopulatie problemen
heeft met alcohol en/of drugs. Veel gedetineerden hebben dan ook de
neiging om hier binnen de inrichting naar op zoek te gaan en het naar
binnen te smokkelen. De aangetroffen hoeveelheden betroffen in vrijwel
alle gevallen gebruikershoeveelheden.
In de gevallen waarin de aangetroffen contrabande naar een gedetineerde
kon worden herleid, is de betreffende gedetineerde door de directeur
gesanctioneerd, conform de wettelijke mogelijkheden in de vorm van
straffen en maatregelen.
Indien sprake is van vermoedens van voortgezet crimineel handelen,
worden de aangetroffen telefoons voor onderzoek aangeboden aan het
Gedetineerden Recherche Informatiepunt (GRIP) van de politie. De politie
beoordeelt vervolgens of de aangeboden telefoons daadwerkelijk worden
onderzocht.
Het tegengaan van contrabande vergt een afweging van de verschillende
belangen. Daarbij wordt ingezet op veiligheid door o.a. een strenge
toegangscontrole van gedetineerden, bezoekers en personeel, een goede
muurbeveiliging, urinecontroles en celinspecties en tegelijkertijd op
resocialisatie door bijvoorbeeld bezoek en het oefenen met
1

Het betreft hier contrabande die is aangetroffen en geregistreerd bij de intensieve zoekacties.
DJI voert vanaf 2019 een systematiek in waarmee alle aangetroffen contrabande zal worden
geregistreerd (ook bij reguliere celinspecties en toegangscontrole).

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 24 587, nr. 741

2

re-integratieverlof ten behoeve van een veilige terugkeer in de
maatschappij. Dit betekent dat er contacten zijn met de wereld buiten de
PI en er daardoor ook risico’s zijn op het binnenbrengen van contrabande.
DJI investeert in vakmanschap, waaronder veiligheidsbewustzijn, om
personeel toe te rusten met voldoende handvatten om de toezichtsactiviteiten uit te voeren.
Verder heb ik in mijn visie op gevangenisstraffen, die ik op 17 juni 2018
aan uw Kamer heb aangeboden, een aantal andere maatregelen aangekondigd.2 Ik vind het belangrijk dat het gedrag van gedetineerden,
waaronder het smokkelen en bezit van contrabande, zwaarder gaat
meewegen bij het toekennen van vrijheden en bij de voorwaardelijke
invrijheidstelling. Het nieuwe regime van de beperkt beveiligde afdeling
waar gedetineerden verblijven die extramurale arbeid verrichten, wordt
gescheiden van de intramurale capaciteit om vermenging en overdracht
van contrabande te voorkomen. Ook heb ik bij uw Kamer een
wetsvoorstel ingediend voor de strafbaarstelling van de smokkel van
contrabande (Kamerstuk 34 982). Daarnaast investeer ik in innovatie en
techniek om contrabande verder tegen te gaan. Zo loopt er een proef met
een GSM-paraplu om ongewenste telefoonsignalen te detecteren en te
blokkeren. In het voorjaar van 2019 wordt een rapport opgeleverd. Ook is
gekeken naar security scanners als mogelijkheid voor een ander type
apparatuur voor de toegangscontrole. Deze bleken echter onvoldoende
effectief. Momenteel wordt verkend welke technologieën beschikbaar zijn
en kunnen worden ingezet bij DJI. Daarnaast start ik met een onderzoek
naar het tegenhouden van drones.
De zoekacties blijven binnen heel DJI plaatsvinden.
Verloftoekenningen aan tbs-gestelden
Zoals ik aan uw Kamer heb toegezegd licht ik, naar aanleiding van
berichtgeving in de Telegraaf, het tbs-verlofstelsel hieronder toe.3 De
behandeling in het kader van de tbs-maatregel is erop gericht herhaling
van het misdrijf in de toekomst te voorkomen en de tbs-gestelde op een
veilige en verantwoorde wijze terug te laten keren in de samenleving.
Iedere twee jaar bepaalt de rechter in een verlengingszitting over het al
dan niet verlengen van de maatregel.
Hiervoor wint de rechter advies in bij de behandelaars en de officier van
justitie. Als de rechter de tbs-maatregel niet (voorwaardelijk) beëindigt,
dan loopt de behandeling door. De beslissing van de rechter de
tbs-maatregel te verlengen staat los van de vraag of een tbs-gestelde in
het kader van zijn behandeling met verlof kan.
Zonder verloftraject is het niet mogelijk de tbs-gestelde voor te bereiden
op een veilige en gefaseerde terugkeer in de samenleving. Een
tbs-gestelde krijgt pas verlof als de behandeling dusdanig is gevorderd
dat wordt ingeschat dat geen direct delictgevaar meer aanwezig is en het
verlof verantwoord wordt geacht.
Het verloftraject wordt heel zorgvuldig en stapsgewijs ingezet. Eerst gaat
iemand met begeleid verlof, daarna volgen de fasen van onbegeleid
verlof, transmuraal verlof en proefverlof.

2
3

Kamerstuk 29 279, nr. 439, bijlage.
Conform VKC-verzoek d.d. 6 november 2018, Handelingen II 2018/19, nr. 19, item 25 en
toezegging uit het AO strafrechtelijke onderwerpen van 8 november 2018. Zie ook berichtgeving uit de Telegraaf: https://www.telegraaf.nl/nieuws/2766183/lustmoordenaar-gaat-opverlof

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 24 587, nr. 741

3

Aan elke beslissing over de volgende verloffase liggen adviezen van de
behandelende kliniek en het Adviescollege Verloftoetsing TBS (AVT) ten
grondslag. De adviezen zijn gebaseerd op wetenschappelijk onderbouwde
risicotaxatie-instrumenten. Wanneer de kliniek verneemt dat de
tbs-gestelde zich niet aan de voorwaarden houdt die aan zijn verlofplan
zijn verbonden of wordt verdacht van een strafbaar feit, of andere
omstandigheden zich voordoen die het recidiverisico doen verhogen, zal
de kliniek bezien of de verlofvoorwaarden moeten worden aangepast of
de verlofmachtiging moet worden ingetrokken.
In aanloop naar besluitvorming over de machtiging verlof wordt door de
kliniek en door het Informatiepunt Detentieverloop (IDV) van het OM
contact opgenomen met nabestaanden en slachtoffers. Dat contact dient
twee doelen. Er wordt uitgelegd wat het verlof van een tbs-gestelde
inhoudt en daarnaast wordt geïnventariseerd hoe bij het verlof zoveel
mogelijk rekening kan worden gehouden met wensen en belangen van de
slachtoffers en nabestaanden. Zo kunnen locatie- en gebiedsverboden als
voorwaarde bij het verlof worden opgenomen. De slachtoffers en
nabestaanden worden tevens geïnformeerd wanneer een nieuwe
verlofmachtiging wordt afgegeven.
Zonder al te zeer op de individuele casussen in te gaan, constateer ik dat
het AVT in deze casussen voldoende voortgang in de behandeling heeft
gezien om positief te adviseren over het gevraagde verlof. Daarnaast kan
ik bevestigen dat er contact is geweest met de nabestaanden voor- en
nadat de verlofmachtigingen zijn afgegeven. Dit neemt niet weg dat het
bericht dat een tbs-gestelde met verlof gaat zeer ingrijpend kan zijn voor
de betrokken slachtoffers en nabestaanden.
Re-integratie
Taal, onderwijs en arbeid in PI’s
Zoals ik tijdens het AO strafrechtelijke onderwerpen van 8 november 2018
heb toegezegd, informeer ik uw Kamer over het huidige aanbod aan taal,
onderwijs en arbeid in de PI’s en over de wijze waarop deelname in de
toekomst minder vrijblijvend wordt. Gedetineerden hebben recht op het
volgen van onderwijs en deelname aan andere educatieve activiteiten
voor zover deze zich verdragen met de aard en duur van de detentie en
met de persoon van de gedetineerde. Voor alle gedetineerden is een
basisaanbod aan onderwijs beschikbaar, dat bestaat uit Nederlands,
Engels, rekenen, computervaardigheden en alfabetisering. Daarnaast is
het vanuit het plusprogramma ook mogelijk om vervolg- of vakopleidingen te volgen, zoals een opleiding boekhouden en ondernemersvaardigheden.4
Deelname aan deze activiteiten wordt opgenomen in het detentie- en
re-integratieplan (D&R-plan) van de gedetineerde, als deze activiteiten
voortvloeien uit de concrete re-integratie- en gedragsdoelen van de
gedetineerde die in dit plan worden gesteld en bijdragen aan een
succesvolle re-integratie. Afhankelijk van de re-integratiedoelen van de
gedetineerde kan dit onder andere het volgen van onderwijs of het (beter)
leren van de Nederlandse taal betreffen.

4

Als een gedetineerde een aaneengesloten periode goed gedrag laat zien, kan hij van het
basisprogramma promoveren naar het plusprogramma. Dit programma bestaat voor een groot
deel uit dezelfde activiteiten als in het basisprogramma, alleen worden deze activiteiten vaker
aangeboden en gerichter ingevuld. Gedetineerden in het plusprogramma kunnen daarnaast
deelnemen aan re-integratietrainingen en kunnen in aanmerking komen voor verlofverlening.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 24 587, nr. 741

4

In mijn visie op gevangenisstraffen heb ik aangegeven dat ik het
belangrijk vind dat re-integratieactiviteiten minder vrijblijvend worden
ingevuld (bijlage bij Kamerstuk 29 279, nr. 439). Uitvoering van de
concrete afspraken in het D&R-plan zal daarom intensiever worden
gemonitord. Het niet nakomen van deze afspraken wordt meegewogen bij
beslissingen over het verlenen van interne en externe vrijheden.
Gedrag binnen detentie gaat ook een grotere rol spelen bij penitentiaire
arbeid. Op dit moment geldt een recht en plicht op arbeid, maar in de
praktijk werkt verplichte deelname aan arbeid niet altijd goed: ongemotiveerde gedetineerden zitten hun tijd in de arbeidszaal uit, presteren niet of
nauwelijks en houden andere gedetineerden van het werk. In mijn visie
heb ik uiteengezet dat onderdeel van de normalisatie van arbeid is dat
gedetineerden worden aangesproken op hun eigen verantwoordelijkheid
om van de deelname aan arbeid een succes te maken. Dit is van belang
voor een succesvolle re-integratie in de maatschappij en arbeidsmarkt na
afloop van detentie. In het wetsvoorstel betreffende de wijziging van
detentiefasering en voorwaardelijke invrijheidstelling zullen daarom
enkele wijzigingsvoorstellen worden opgenomen die prikkels inbouwen
om de arbeidsprestaties van gedetineerden te verbeteren en het mogelijk
maken om ongemotiveerde gedetineerden (tijdelijk) uit te sluiten van
arbeid. Uitgangspunt blijft dat voor een actieve invulling van detentie en
succesvolle re-integratie zoveel mogelijk gedetineerden arbeid verrichten
en hiertoe gemotiveerd worden.
Procesevaluatie Social Impact Bond (SIB)
Naast arbeid binnen detentie, is arbeid buiten detentie van belang voor
een succesvolle re-integratie. Met deze brief bied ik uw Kamer de
uitkomsten aan van de «Procesevaluatie Social Impact Bond werk na
detentie».5 Doel van deze SIB is om middels publiek-private samenwerking, door gebruik te maken van een financieringsconstructie
genaamd SIB, effectieve arbeidstoeleiding te bevorderen onder (ex-)
gedetineerden.
In dit onderzoek is enerzijds nagegaan hoe de SIB-constructie is vormgegeven en of een dergelijke constructie ook voor toekomstige pilots ingezet
kan worden en anderzijds hoe de arbeidstoeleidingsinterventie is
uitgevoerd.
Bij een SIB formuleert de opdrachtgever de doelstellingen en de randvoorwaarden. De investeerder selecteert een uitvoerende partij en betaalt
deze. Pas bij het behalen van de doelstellingen betaalt de opdrachtgever
aan de investeerder. De onderzoekers constateren dat betrokken partijen
enthousiast zijn over de samenwerking en dat veel inzicht is verkregen
over de wijze waarop SIB’s in de toekomst kunnen worden opgezet. De
SIB wordt als een veelbelovende constructie gezien voor het ontwikkelen
en testen van innovatieve en doelgerichte projecten waarvoor anders
onvoldoende overheidsgelden beschikbaar worden gesteld.
Naast de procesevaluatie wordt ook een effectmeting uitgevoerd,
waarmee wordt onderzocht of de personen uit de behandelgroep na de
looptijd van het programma beter in staat zijn om zelf in hun levensonderhoud te voorzien en minder terugvallen in de criminaliteit. De mate
van succes en de uitbetaling aan de investeerders hangt af van de mate
van recidive en arbeidsdeelname.
De onderzoekers constateren dat de arbeids- en recidivedoelstellingen van
de SIB mogelijk te ambitieus zijn geformuleerd. Er zijn op basis van
5

Zie ook Kamerstuk 24 587, nr. 659.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 24 587, nr. 741

5

tussenmetingen in de effectmeting aanwijzingen dat de beoogde toename
van duurzame arbeid niet voldoende gerealiseerd gaat worden. Dit kan
echter pas definitief in 2021 bij de effectmeting worden vastgesteld.
Dit onderzoek geeft mij een belangrijk inzicht in het proces van het werken
met een SIB. De resultaten van dit onderzoek kunnen ook er aan bijdragen
om het instrument SIB op rijksniveau en op gemeentelijk niveau verder te
brengen. In afwachting van de definitieve resultaten van de effectmeting
worden de (tussen)resultaten en werkzame bestanddelen in het
programma Koers en Kansen meegenomen.
Zorg
Hierbij bied ik uw Kamer een advies aan van de Raad voor de Strafrechtstoepassing en Jeugdbescherming (RSJ) over gedetineerden met
psychische problematiek6. In navolging van een uitgebreider onderzoek in
2012 bracht de RSJ deze zomer een advies uit over psychische zorg voor
gedetineerden. Ik ben tevreden over het feit dat de RSJ verbeteringen
heeft aangetroffen. Tegelijkertijd signaleert de RSJ knelpunten en doet
een aantal aanbevelingen. Mijn reactie hierop volgt begin 2019, waarbij ik
het resultaat van een analyse naar het verloop van forensische zorgtrajecten én de door mij, in het VAO gevangeniswezen van 3 oktober 2018
(Handelingen II 2018/19, nr. 8, item 8), toegezegde analyse naar de druk op
zowel de EZV- als PPC-capaciteit betrek.7
Daarnaast bied ik uw Kamer het onderzoeksrapport «Pilotevaluatie
doorzorgfunctionaris PI» aan8, dat door het WODC in opdracht van DJI is
uitgevoerd. Om de toegang tot zorg in detentie te verbeteren en de
verbinding tussen zorg binnen en buiten het gevangeniswezen te
versterken, heeft DJI in zeven inrichtingen geëxperimenteerd met de inzet
van een zogeheten «Doorzorgfunctionaris». De functionaris is een
psychiatrisch geschoolde zorgprofessional, zoals een Sociaal Psychiatrisch Verpleegkundige. De focus van de werkzaamheden van de
doorzorgfunctionaris ligt op het motiveren van gedetineerden voor zorg
en het realiseren van zorg, door samen te werken met zorginstellingen
waar iemand met psychische problemen na het uitzitten van zijn detentie
naartoe kan (continuïteit van zorg).
De uitkomst van de evaluatie is dat de doorzorgfunctionaris van toegevoegde waarde is. De komst van deze functionaris brengt met zich mee
dat vaker wordt samengewerkt met ketenpartners en het onderlinge
contact beter verloopt. Ook pakt hij of zij problematiek van gedetineerden
op die eerder slechts beperkt of op dat moment niet kon worden opgepakt
door de aanwezige psychologen in de PI. Met als resultaat dat psychologen worden ontlast en dus meer tijd kunnen besteden aan het behandelen van gedetineerden. Kortom: een groter aantal gedetineerden krijgt
zorg tijdens en na detentie, en gestarte trajecten worden vaker voortgezet
als iemand van buiten naar binnen komt of andersom.
Uit het experiment kunnen ook lessen worden getrokken. Zo constateren
de onderzoekers dat bij PI’s onduidelijkheid bestond, en soms nog
bestaat, over de afbakening van taken van de doorzorgfunctionaris ten
opzichte van de taken van de casemanager, die een bijdrage levert op de
vijf basisvoorwaarden voor re-integratie waarvan zorg er één is.

6

Raadpleegbaar via www.tweedekamer.nl
Penitentiair Psychiatrisch Centrum (PPC), Extra Zorgvoorziening (EZV).
8
Raadpleegbaar via www.tweedekamer.nl
7

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 24 587, nr. 741

6

Op grond van de opgedane ervaringen bezie ik hoe gevolg kan worden
gegeven aan dit experiment. Hierbij betrek ik deze evaluatie en andere
initiatieven op het terrein van continuïteit van zorg.
Telefonie voor Justitiabelen
Ter voorkoming van voortgezet crimineel handelen binnen detentie
worden telefoongesprekken van gedetineerden door DJI opgenomen.
Gesprekken tussen gedetineerden en advocaten zijn hiervan uitgesloten.
Bij brief van 7 november 2018 heb ik uw Kamer geïnformeerd dat er
desondanks toch gesprekken tussen gedetineerden en advocaten zijn
opgenomen en dat ik hier een onafhankelijk onderzoek naar zal instellen,
aangezien het onacceptabel is dat de vertrouwelijkheid van gesprekken
tussen advocaten en gedetineerden onvoldoende gewaarborgd is
geweest.9
Het doel van dit onderzoek is, zoals ook in bovengenoemde brief is
opgenomen, vast te stellen hoe het heeft kunnen gebeuren dat
gesprekken tussen gedetineerden en advocaten zijn opgenomen, wat de
consequenties hiervan zijn geweest en hoe ervoor wordt gezorgd dat dit
in de toekomst niet meer kan gebeuren. Daarnaast zal onderzocht worden
hoe lang het opnemen zoals hierboven omschreven heeft plaatsgevonden.
Het onderzoek strekt zich uit tot de beschikbare gegevens. Relevant
daarbij is de wettelijke bewaartermijn voor opgenomen gesprekken en het
feit dat DJI heeft gewerkt conform de afspraken in het tussen DJI en de
NOvA gesloten «Convenant Nummerherkenning DJI» en het hierbij
behorende «Dossier Afspraken en Procedures Nummerherkenningsysteem», waardoor de inhoud, maar niet de loggegevens, van ruim 3.000
abusievelijk opgenomen gesprekken is gewist.
Graag informeer ik uw Kamer dat er de afgelopen weken meerdere malen
overleg is geweest tussen mijn ministerie en de NOvA. Tijdens deze
contacten is besloten een onafhankelijke commissie in te stellen om
eerdergenoemd onderzoek te verrichten. Op dit moment wordt deze
commissie samengesteld. Deze zal bestaan uit een voorzitter, een
IT-deskundige en een jurist. Daarbij acht ik het van belang dat in de
commissie kennis aanwezig is van een grote uitvoeringsorganisatie.
Daarnaast is van belang dat het de commissie vrij staat om – indien
noodzakelijk – een derde partij aan te trekken om technisch onderzoek te
verrichten. Verder wordt op dit moment samen met de NOvA gewerkt aan
een onderzoeksopdracht.
Ik zal uw nader Kamer informeren zodra de resultaten van het onderzoek
bekend zijn.
Ik wil uw Kamer ten aanzien van de telefoonvoorzieningen binnen DJI
voorts nog informeren over de omstandigheid dat DJI op dit moment
door een drietal eisers, waaronder de Nederlandse Vereniging van
Strafrechtadvocaten, is betrokken in een kort geding over het gebruik van
een voicemailfunctionaliteit van de door DJI gebruikte telefonievoorziening. Kort gezegd is in deze procedure door eisers het standpunt
opgenomen dat het verplichte gebruik van de voicemail in een tweetal

9

Kamerstuk 24 587, nr. 739.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 24 587, nr. 741

7

inrichtingen een belemmering is voor het vrije verkeer tussen gedetineerden en advocaten. Deze procedure is onder de rechter, zodat ik er op
dit moment niet verder op in kan gaan.
De Minister voor Rechtsbescherming,
S. Dekker

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 24 587, nr. 741

8