Tweede Kamer der Staten-Generaal

2

Vergaderjaar 2014–2015

24 724

Studiefinanciering

Nr. 134

BRIEF VAN DE MINISTER VAN ONDERWIJS, CULTUUR EN
WETENSCHAP
Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal
Den Haag, 30 september 2014
In het akkoord over de hervorming van de studiefinanciering heb ik met
de PvdA, VVD, D66 en GroenLinks afgesproken te zullen verkennen of er
aanvullende maatregelen nodig zijn voor meerjarige masters in tekortsectoren als straks de basisbeurs plaatsmaakt voor het studievoorschot.1
Deze afspraak is conform de afspraak in het Techniekpact 2020.2 Hierbij
bied ik u, mede namens de Minister van Economische Zaken, de resultaten van de verkenning aan3, alsmede de kabinetsreactie op deze
resultaten. Zo kunnen beide nog onderdeel zijn van de behandeling van
het wetsvoorstel tot invoering van het studievoorschot in de Tweede
Kamer. Dit heb ik u toegezegd in het debat over het studiefinancieringsakkoord van 5 juni 2014.4
1. Samenvatting belangrijkste resultaten
In de verkenning meerjarige masters is onderzocht welke effecten de
maatregelen in de studiefinanciering naar verwachting kunnen hebben op
de instroom van studenten in meerjarige masters in tekortsectoren, en
hoe eventuele effecten zich verhouden tot de huidige arbeidsmarkt en de
verwachtingen in de nabije toekomst. Vervolgens is bekeken welke
denkbare interventies er zijn om eventuele onwenselijke effecten om te
buigen, zowel door de overheid als door de onderwijsinstellingen en
werkgevers. De meerjarige masters in (tekort)sectoren zijn hierbij verdeeld
in vier typen opleidingen: zorgmasters, techniekmasters, researchmasters
en educatieve masters; alle van minimaal 120 ects. De verkenning is
uitgevoerd door onderzoeksbureau SEO Economisch Onderzoek (SEO).

1

Kamerstuk 24 724, nr. 123
Kamerstuk 32 637, nr. 57 (bijlage)
Raadpleegbaar via www.tweedekamer.nl
4
Handelingen II, 2013/14, nr. 90, item 4.
2
3

kst-24724-134
ISSN 0921 - 7371
’s-Gravenhage 2014

Tweede Kamer, vergaderjaar 2014–2015, 24 724, nr. 134

1

De kernconclusie van het rapport van SEO is: de instroomeffecten van het
studievoorschot op de meerjarige masteropleidingen in (tekort)sectoren,
zijn kleiner dan de effecten op de totale instroom. Deze conclusie wordt
aan de hand van de onderstaande drie punten nader toegelicht.
1.1 Mogelijke effecten op instroom
Om specifieke uitspraken te kunnen doen over de effecten van het
studievoorschot op de instroom in de meerjarige masters, heeft SEO
allereerst een analyse gemaakt van de verwachte effecten van het
studievoorschot in het algemeen. De bevindingen van SEO komen
grotendeels overeen met mijn eigen bevindingen over de effecten van een
verhoging van de private bijdrage in het hoger onderwijs, mede op basis
waarvan het akkoord in de studiefinanciering is vormgegeven.5
SEO stelt dat de algemene instroom als gevolg van het studievoorschot
naar verwachting met ongeveer twee procent zal afnemen. Dit komt
overeen met de bevindingen van het CPB, die uitgaan van 1,5% in het hbo
en 2,1% in het wo.6 Het CHEPS benadrukt in zijn internationale onderzoek
bovendien nog eens het tijdelijk karakter van dergelijke effecten: «het
algemene beeld dat naar voren komt is dat een verhoging van de private
bijdragen voor hoger onderwijs slechts beperkte en tijdelijke effecten
heeft op de deelname aan hoger onderwijs. Het aantal studenten dat zich
aanmeldt bij universiteiten en hogescholen daalt doorgaans niet of
marginaal ({). Bovendien herstellen de traditionele deelnamepatronen
zich al weer na één of twee jaren. Ook blijft de verhouding tussen
studenten uit lage en hoge inkomensgroepen doorgaans gelijk.» 7
Voorts vindt SEO, in lijn met mijn eigen eerdere onderzoeken, dat
jongeren uit de lagere inkomensgroepen sterker reageren op prijsveranderingen dan jongeren uit de midden- en hogere inkomensgroepen. Dat
laatste is reden geweest om in het studiefinancieringsakkoord de
aanvullende beurs te verhogen, de terugbetaalregeling te versoepelen en
maatregelen te nemen om schakelen en doorstromen te bevorderen.
1.2 Specifieke effecten op instroom meerjarige master
De kern van het onderzoekrapport van SEO betreft het onderzoek naar de
specifieke effecten van het studievoorschot op de instroom in de
meerjarige masteropleidingen in de tekortsectoren. Uit de analyse van
SEO blijkt dat de effecten van het studievoorschot op de instroom in
meerjarige masteropleidingen kleiner zijn dan de algemene effecten die
naar verwachting zullen optreden.
Studenten laten zich bij de keuze voor een meerjarige masteropleiding in
de tekortsectoren namelijk relatief sterk leiden door inhoudelijke
motivatie. Bovendien heeft deze groep weinig volwaardige alternatieve
opleidingen tot zijn beschikking. De weglek van studenten in de overgang
van de bachelor naar een master in andere richtingen is klein in de
opleidingsrichtingen die opleiden voor een baan in de tekortsectoren.
Kortom, studenten stromen doorgaans na hun bachelor gewoon door in
de aansluitende meerjarige master.

5

Kamerstuk 24 724, nr. 131.
CPB. Deelname-effecten van de invoering van het sociaal leenstelsel in de bachelor- en
masterfase. Bijlage bij: Kamerstuk 24 724, nr. 131.
7
CHEPS (2013). International expierences with student financing. Bijlage bij: Kamerstuk 24 724,
nr. 131.
6

Tweede Kamer, vergaderjaar 2014–2015, 24 724, nr. 134

2

Zouden studenten zich wel meer laten leiden door financiële motieven bij
hun studiekeuze, dan nog zou de keuze in het voordeel van de meerjarige
master uitvallen. Daarbij geldt dat ook de arbeidsmarktperspectieven en
salarisontwikkelingen voor de banen in de tekortsectoren – waarvoor de
meerjarige masters opleiden – over het algemeen genomen goed zijn, met
name voor de technische en medische meerjarige masteropleidingen.
Voor de relevante eerstegraads lerarenopleidingen wordt een goede
arbeidsmarkt voor de richtingen natuur en techniek verwacht, en een
redelijk tot matig perspectief voor de richtingen economie, maatschappij
en talen. Voor afgestudeerden van researchmasters is het arbeidsmarktbeeld onduidelijk, met name omdat zij veelal starten als promovendi.
1.3 Door SEO gesuggereerde beleidsmaatregelen
Uitgangspunt bij alle mogelijke beleidsmaatregelen is dat overheid,
onderwijsinstellingen en werkgevers gezamenlijk de gevolgen van het
studievoorschot voor instroom in de meerjarige masters monitoren.
Mochten betrokken partijen van mening zijn dat er na invoering van het
studievoorschot alsnog ongewenste effecten optreden, dan kunnen
eventuele maatregelen het beste aangrijpen bij de inhoudelijke motivatie
en financiële afweging van studenten bij hun studiekeuze, zo geeft SEO
aan. Maatregelen waaraan gedacht kan worden, zien onder andere op
algemeen of doelgroepspecifiek stimuleringsbeleid, beurzenprogramma’s,
het bieden van baangaranties, een fiscale stimulans, of het verhogen van
de salarissen. Probleem bij al deze maatregelen is wel dat de effectiviteit
ervan in de praktijk heel moeilijk is aan te tonen.
2. Kabinetsreactie
De resultaten van de verkenning laten zien dat de te verwachten effecten
van het studievoorschot op de instroom van studenten in meerjarige
masteropleidingen, juist kleiner zijn dan de effecten op de totale instroom
in het hoger onderwijs. Ik zie dan ook geen aanleiding om in de studiefinanciering aanvullende maatregelen te treffen voor deze groep. Hieronder
zal ik een korte toelichting geven op de belangrijkste punten uit het
rapport.
2.1 (Master)studenten kiezen hun studie voornamelijk op basis van
inhoud
Uit de analyse van het onderzoek naar studiekeuzedeterminanten, blijkt
dat studenten aan meerjarige masteropleidingen vooral inhoudelijk
gedreven hun studierichting kiezen, meer nog dan andere studenten.
Studenten die kiezen voor een meerjarige masteropleiding zijn weinig
gevoelig voor argumenten die betrekking hebben op studiekosten of
studieduur. De keuze van de studierichting lijkt daardoor niet door
prijsveranderingen te kunnen worden beïnvloed, en een langere en dus
duurdere studie is voor deze groep niet minder aantrekkelijk. Voor
bètastudenten geldt dat zij nog meer intrinsiek gedreven hun studiekeuze
maken dan andere studenten in meerjarige masteropleidingen van
maatschappelijk belang.
Studenten die een bachelor hebben afgerond die voorbereidt op een
meerjarige masters in een tekortsector, stromen vrijwel allemaal door in
die aansluitende master. Deze groep heeft weinig volwaardige alternatieve opleidingen tot zijn beschikking. De weglek van studenten in de
overgang van bachelor naar masters in andere richtingen is dus klein in
deze groep. De techniek-, zorg- en researchmasters zijn allemaal
meerjarig. Ook de verschillende masteropleidingen tot eerstegraadsdocent duren alle langer dan een jaar.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2014–2015, 24 724, nr. 134

3

2.2 Kosten-baten analyse meerjarige masters valt gunstig uit
Zouden kosten wel een (grotere) rol spelen, dan kan dat op twee
manieren. In de eerste plaats kan de student de kosten afwegen tegen de
baten, en besluiten een (specifieke) studie te gaan volgen als de waarde
van het diploma groter is dan de investering; of ervan af te zien als dat
niet het geval is. Het onderzoek van SEO laat zien dat de extra baten van
de opleiding doorgaans ruim opwegen tegen de extra kosten. Een extra
opleidingsjaar leidt doorgaans tot een extra looninkomen van 4% tot 10%.
Een recente Nederlandse analyse laat zien dat het financieel rendement
van een extra onderwijsjaar de afgelopen jaren is toegenomen. Voor
mannen was het effect van onderwijs in 1999 nog 5%, in 2009 was het 8%.
Voor vrouwen was de stijging kleiner: van 10,5% in 1999 naar 11,5% in
2009. Ook vanuit dit perspectief geven de bevindingen geen aanleiding tot
aanvullende maatregelen.
Binnen de vier onderscheiden masters geldt dat met name de
zorgmasters financieel lonen, en zo een investering zijn die zich makkelijk
terugverdient. Maar ook in de technieksectoren is de loonontwikkeling
goed. De loonontwikkeling van leraren ligt iets onder het academisch
gemiddelde, en ook het startsalaris van iemand met een researchmaster
ligt nog wat lager dan het gemiddelde startsalaris van een academicus. In
het laatste geval geldt echter wel dat deze groep vaak later in zijn carrière
alsnog een salarissprong maakt, namelijk als de promotie is afgerond.
Voor de salarisontwikkeling van de eerstegraads leraren geldt dat daar
recent al afspraken over zijn gemaakt in de cao-akkoorden. Dit zal ik nader
toelichten in paragraaf drie.
De arbeidsmarktperspectieven in de sectoren waarvoor de betreffende
meerjarige masters opleiden, zijn over het algemeen beter dan het
gemiddelde arbeidsmarktperspectief voor hoger opgeleiden; zowel in
zorg, techniek en onderwijs zijn de arbeidsmarktbeelden gunstig. Alleen
voor de studenten met een researchmaster op zak is het arbeidsmarktbeeld diffuus.
2.3 Financiële toegankelijkheid meerjarige masters
Het tweede argument dat SEO onderscheidt, heeft te maken met de
financiële toegankelijkheid van het hoger onderwijs: is de financiële
barrière niet te groot om een studie te gaan volgen in het hoger
onderwijs? Met name jongeren uit de lagere inkomensgroepen kunnen
sterker reageren op prijsveranderingen, stelt SEO. Precies om deze reden
heb ik bij de invoering van het studievoorschot tot flankerende maatregelen voor deze groep besloten. De aanvullende beurs blijft voor deze
groep niet alleen behouden, maar wordt zelfs verhoogd tot maximaal
€ 365 per maand. Evenals studenten aan een eenjarige masteropleiding,
kunnen studenten aan meerjarige masteropleidingen voor de nominale
duur van hun studie aanspraak maken op deze aanvullende beurs. Voor
de thuiswonende student wordt daarmee het verlies van de basisbeurs
volledig gecompenseerd.
Daarnaast zal ik de komende jaren extra inzetten op het stimuleren van
schakelen en doorstromen tussen mbo, hbo en wo. Ik zal de effecten op
de instroom en participatie nauwgezet blijven volgen. Tot slot versoepel ik
de terugbetalingsvoorwaarden aanzienlijk in het wetsvoorstel tot
invoering van het studievoorschot. De verlenging van de terugbetaaltermijn van 15 naar 35 jaar, de verlaging van het maximale aflospercentage van 12% naar 4% van het inkomen, en de verhoging van het
inkomensniveau waaronder niet hoeft te worden terugbetaald, garanderen dat elke oud-student aan zijn aflosverplichting zal kunnen voldoen.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2014–2015, 24 724, nr. 134

4

Deze drie maatregelen zien er samen op dat geen enkele student vanwege
financiële redenen hoeft af te zien van een studie in het hoger onderwijs;
ook als deze studie een meerjarige master bevat.
3. Aanvullende beleidsmaatregelen
De inventarisatie die SEO gemaakt heeft van mogelijke beleidsmaatregelen, laat zien dat beleidsmaatregelen ofwel moeten aansluiten op de
beïnvloeding van de inhoudelijke studiekeuze, ofwel op de beïnvloeding
van de kosten-batenanalyse, of moeten zien op het vergroten van de
mogelijkheden voor een student om zich te kwalificeren voor een
opleiding. In dat verband vind ik het belangrijk om hier nog twee
initiatieven te noemen die het kabinet de afgelopen jaren vanuit dit
perspectief heeft ontplooid, namelijk de Lerarenagenda en het
Techniekpact. Ook de maatregelen om het financieel bewustzijn bij
jongeren te vergroten, is tot slot nog een belangrijk thema.
3.1 Lerarenagenda
Belangrijk in relatie tot de instroom in de meerjarige educatieve masters,
zijn de initiatieven die vanuit de Lerarenagenda worden ontplooid. Juist
ook vanwege het belang dat ik hecht aan goede arbeidsvoorwaarden voor
docenten, wil ik deze afspraken ook hier noemen.
In het sectorakkoord met het primair onderwijs is bijvoorbeeld
afgesproken dat de overheid een tegemoetkoming biedt voor studiekosten aan (academische) pabo-afgestudeerden die een (hbo- of wo)
masteropleiding volgen en in dat kader een onderzoeksopdracht doen bij
een school. Bekeken wordt nog op welke manier deze tegemoetkoming
wordt vormgegeven. In het sectorakkoord met het voortgezet onderwijs is
genoemd dat het bieden van een tegemoetkoming aan studenten die
direct na het behalen van hun diploma, een masteropleiding volgen in een
tekortvak en waarbij de student een onderzoeksopdracht doet of een
stageplek heeft bij zijn of haar school, tot de mogelijkheden behoort om
meer masteropgeleiden aan te trekken voor het leraarsvak.
In het onderhandelaarsakkoord van de CAO voortgezet onderwijs is voorts
afgesproken om de loonontwikkeling in het voortgezet onderwijs vanaf
2015 aan de ontwikkeling van de lonen in de marktsector te koppelen.
Door deze afspraak in het onderhandelaarsakkoord, is de verwachting
voor de loonontwikkeling in het voortgezet onderwijs gelijk aan die van de
marktsector. Voor eerstegraads docenten is daarnaast in het kader van de
functiemixmaatregelen de afspraak gemaakt dat zij vanaf 2014 bij
instroom in de LD-schaal worden geplaatst. Dit is de hoogste schaal voor
lesgevend personeel in het vo. Hierdoor zal het startsalaris van deze groep
stijgen. Deze maatregelen helpen om de onderwijssector aantrekkelijker te
maken voor afgestudeerden van de eerstegraads lerarenopleidingen, en
beïnvloeden dus op positieve wijze de kosten-batenanalyse van de
educatieve masters.
3.2 Techniekpact 2020
Het kabinet vindt het belangrijk dat het aantal technici op de arbeidsmarkt
de komende jaren zal toenemen. Er is de komende jaren immers volop
werk voor talenten met een bètatechnisch profiel. De overheid zet zich er
daarom hard voor in om studenten te interesseren voor techniekstudies.
Deze activiteiten zijn gericht op het aantrekkelijker maken van het
onderwijs, het aanboren van nieuwe doelgroepen en het verbeteren van
het imago. Veel van deze initiatieven zijn gebundeld in het Nationaal
Techniekpact 2020, een samenwerking tussen onderwijs, bedrijfsleven,

Tweede Kamer, vergaderjaar 2014–2015, 24 724, nr. 134

5

regio en het Rijk. Het doel van het Techniekpact is om een tekort aan
technisch personeel te voorkomen door de kwaliteit van het techniekonderwijs te verbeteren, door meer jongeren voor techniek te interesseren,
het onderwijs en de arbeidsmarkt beter op elkaar aan te laten sluiten en
de werkenden die er zijn in de techniek, daar ook te behouden.
Onder impuls van het Techniekpact zijn in de afgelopen jaren door een
groot aantal landelijke en regionale organisaties waardevolle initiatieven
gestart die de positie van «de techniek» in Nederland hebben versterkt. De
positieve signalen die we over deze verandering hebben ontvangen,
zetten door. Zo neemt de belangstelling van studenten voor technische
opleidingen flink toe. Het aantal eerstejaars studenten dat zich heeft
ingeschreven voor een technische bachelor opleiding aan een universiteit
respectievelijk een hogeschool voor het studiejaar 2013/14, is met 12% en
7% gestegen ten opzichte van het voorgaande jaar. Uit de vooraanmeldingen voor het huidige collegejaar (2014/15) lijkt er ook sprake te zijn van
een (lichte) stijging. De definitieve instroomcijfers worden in januari
bekend gemaakt door de Vereniging Hogescholen en de VSNU.
Voor het studiejaar 2014/15 hebben de Topsectoren 529 beurzen
beschikbaar gesteld om studenten al in een vroeg stadium van hun studie
kennis te laten maken met (technische) bedrijven. Via de sectorakkoorden
met het primair en voortgezet onderwijs wordt de aandacht voor
wetenschap en technologie geborgd. Er is structureel meer geld
beschikbaar voor het technisch middelbaar beroepsonderwijs. Om de
knelpunten op de arbeidsmarkt weg te werken, zijn door de technische
branches sectorplannen opgesteld.8
3.3 Voorlichting
Met name in relatie tot de financiële toegankelijkheid, is het belangrijk dat
studenten zich bewust zijn van het profijt dat een meerjarige masteropleiding hun levert. Goede voorlichting over de kosten en de baten van een
opleiding in het hoger onderwijs is een belangrijke voorwaarde bij
invoering van het studievoorschot, zeker ook in relatie tot de meerjarige
masters. De perceptie van de student op deze punten is leidend. Heldere
en goed beschikbare informatie over kosten en verdienpotentieel van
meerjarige masteropleidingen helpt de student de financiële afweging op
basis van de juiste gegevens te maken. De studiebijsluiter met informatie
over de opleiding is hiervoor een belangrijk instrument. Elke studiebijsluiter moet dergelijke informatie bevatten.
De Minister van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap,
M. Bussemaker

8

Kamerstuk 32 637 nr. 133

Tweede Kamer, vergaderjaar 2014–2015, 24 724, nr. 134

6