Tweede Kamer der Staten-Generaal

2

Vergaderjaar 2017–2018

34 775 X

Vaststelling van de begrotingsstaten van het
Ministerie van Defensie (X) voor het jaar 2018

Nr. 15

VERSLAG HOUDENDE EEN LIJST VAN VRAGEN EN
ANTWOORDEN
Vastgesteld 25 oktober 2017
De vaste commissie voor Defensie, belast met het voorbereidend
onderzoek van dit voorstel van wet, heeft de eer verslag uit te brengen in
de vorm van een lijst van vragen met de daarop gegeven antwoorden.
De vragen zijn op 5 oktober 2017 voorgelegd aan de Minister van
Defensie. Bij brief van 23 oktober 2017 zijn ze door de Minister van
Defensie beantwoord.
Met de vaststelling van het verslag acht de commissie de openbare
behandeling van het wetsvoorstel voldoende voorbereid.
De fungerend voorzitter van de commissie,
Ten Broeke
De griffier van de commissie,
De Lange

kst-34775-X-15
ISSN 0921 - 7371
’s-Gravenhage 2017

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 34 775 X, nr. 15

1

1
Kunt u aangeven in welke NAVO-landen de ministeries van
Defensie BTW moeten afdragen?
Defensie beschikt niet over een volledig overzicht van de btw-regels voor
de andere ministeries van Defensie in Navo-landen. Wel is bekend dat de
regels omtrent het afdragen van btw per land kunnen verschillen. Enkele
landen, zoals de Verenigde Staten en Denemarken (in dit geval voor
gevechtsvliegtuigen), hebben een btw-vrijstelling voor defensiematerieel.
U bent hierover geïnformeerd in Kamerstukken 34 000 X, nr. 12, 33 279,
nr. 16 en 26 488, nr. 419. Daarin is onder meer aangegeven dat het aan de
Europese Commissie is om voorstellen te doen om, waar dat nodig is
voor een goede werking van de interne markt, te zorgen voor een gelijk
btw-speelveld tussen lidstaten.
2
In hoeverre is de MIVD in staat om structureel op potentiële
crises of escalatie daarvan te reageren door de eenmalige
vrijmaking van € 17 miljoen voor de jaren 2017, 2018 en 2019?
De MIVD kan met de toegekende middelen de komende jaren sneller
anticiperen op potentiële crises of escalatie daarvan, waardoor Nederland
en de Nederlandse krijgsmacht eerder over handelingsperspectief kunnen
beschikken. Ook de bevoegdheden die zijn vastgelegd in de nieuwe Wet
op de inlichtingen- en veiligheidsdiensten dragen significant bij aan het
anticiperend vermogen.
3
Welke aan- en afvoerlijnen zijn inbegrepen bij het fysieke en
digitale deel van Nederland in de wereld dat Defensie streeft te
beschermen? Op welke manier wordt deze bescherming
vormgegeven?
Nederland is een mondiaal knooppunt voor het transport van grondstoffen en goederen (denk aan de havens van Rotterdam en Amsterdam),
van personen (bijvoorbeeld Schiphol) en van digitale data (internetknooppunten). Het dankt daaraan voor een groot deel zijn welvaart. Op de
krijgsmacht wordt in toenemende mate een beroep gedaan om deze
knooppuntfunctie met inbegrip van aan- en afvoerlijnen, te beschermen.
Dit betreft de veiligheid van het internationale scheepvaartverkeer, het
zeker stellen van de ongestoorde toevoer van en naar onze havens (denk
bijvoorbeeld aan piraterijbestrijding, mijnenbestrijding, host nation
support en stabilisatie- en trainingsmissies), het toezicht op de sterk
groeiende passagiersstromen op de luchthavens (door de KMar), de inzet
van Border Security Teams, de bescherming en beveiliging van onze vitale
infrastructuur en de veiligheid van het digitale dataverkeer.
4
Kunt u in een tabel weergeven welke bezuinigingen zijn doorgevoerd en welke extra middelen zijn toegevoegd aan de Defensiebegroting onder de kabinetten Rutte-I en Rutte-II? Kunt u de
bedragen daarbij per jaar noemen en ook de totalen weergeven,
zowel voor de bezuinigingen als de extra middelen (920 miljoen
euro) en het totaal van beide?
Bezuinigingen (in € mln.)

2011

2012

2013

2014

2015

2016

2017

2018

2019

2020

2021

2022

Regeerakkoord Rutte I
Lenteakkoord
Regeerakkoord Rutte II

–200
–84

–400
–84

–529
–84

–577
–84

–616
–84

–635
–84
–17

–635
–84
–39

–635
–84
–48

–635
–84
–48

–635
–84
–48

–635
–84
–48

–635
–84
–48

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 34 775 X, nr. 15

2

Bezuinigingen (in € mln.)
Miljoenennota 2014 (6 mrd. pakket)
Topsectorenbeleid
Bijdrage migratie en strafrechtketen
Herschikking bijdrage Def naar BIV
Subtotaal bezuinigingen
Intensiveringen (in € mln.)
Begrotingsafspraken 2014
Miljoenennota 2015
Contraterrorisme
Miljoenennota 2016, excl. BIV
BIV (Miljoenennota 2016)
BVM 2016 (o.a. migratie)
Saldo maatregelen Miljoenennota
2017
Reservering valutaschommelingen
BVM 2017 (MIVD en KMar)
Miljoenennota 2018 (MIVD, KMar,
WIV)
Subtotaal intensiveringen
Totaal
Trekkingsrecht Defensie uit het BIV

2011

–284

2012

–484

2013

–613

2014

2015

2016

2017

2018

2019

2020

2021

2022

–15
–1

–15
–1

–15
–1

–15
–1

–15
–1

–15
–1

–15
–1

–15
–1

–15
–1

–6

–6

–2

0

0

0

0

–59,5
–737

–59,5
–776

–59,5
–818

–59,5
–840

–59,5
–845

–59,5
–843

–59,5
–843

–59,5
–843

–59,5
–843

50

115
50
20

115
150
57
220
60
25

115
100
55
245
60

115
100
51
270
60

115
100
51
295
60

115
100
51
345
60

115
100
51
345
60

115
100
51
345
60

197

197

197

197

197

197

20

8

8

0

0

0

40

–284

–484

–613

50
–687
–59,5

185
–591
–59,5

667
–151
–59,5

3

41

64

61

63

63

795
–45
–59,5

842
–3
–59,5

890
48
–59,5

929
87
–59,5

931
89
–59,5

931
89
–59,5

5
Kunt u nader toelichten hoe de 18 miljoen euro voor cybersecurity (26 miljoen minus 8 miljoen voor de MIVD) zal worden
ingezet?
Het kabinet heeft € 26 miljoen beschikbaar gesteld voor cyber security.
Daarvan is € 8 miljoen bedoeld voor het tegengaan van cyberspionage en
-sabotage en toegevoegd aan de defensiebegroting. De overige € 18
miljoen zijn middelen voor onder meer de politie en het OM voor de
bestrijding van cybercrime en het opzetten van een Digital Trust Centre
(DTC) om MKB-bedrijven in staat te stellen hun eigen cybersecurity te
organiseren. Van de € 18 miljoen gaat € 7,5 miljoen naar het Ministerie
van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties, € 8 miljoen naar
Veiligheid en Justitie en € 2,5 miljoen naar het Ministerie van Economische Zaken.
6
Worden met de structurele intensivering van 43,4 miljoen euro
alle knelpunten bij de KMar weggenomen, bijvoorbeeld ten
aanzien van buitenlandse missies? Zo nee, welke aanvullende
intensiveringen zijn geïdentificeerd als vervolgstappen in het
kader het meerjarig perspectief voor Defensie?
Met de intensivering worden de huidige knelpunten in de capaciteit voor
grensbewaking (lucht en maritiem) bij de KMar weggenomen. Hierdoor
ontstaat minder druk op de overige taakvelden, zoals de militaire
politietaak, mobiel toezicht vreemdelingen en expeditionaire inzet.
Tweejaarlijks vindt er een ijkmoment plaats met betrokken ministeries
(V&J, I&M, EZ) om te bepalen of de capaciteit nog in de juiste verhouding
staat tot de behoefte.
7
Wat zijn de mogelijkheden om te leren van of samen te werken
met internationale partners met betrekking tot het versterken
van de ondersteunende eenheden (zoals logistieke, geneeskundige, en inlichtingeneenheden), gezien het feit dat internationale partners, net als Nederland, hier niet voldoende over
beschikken?

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 34 775 X, nr. 15

3

De capaciteit van ondersteunende eenheden is ook bij internationale
partners schaars. Samenwerken en van elkaar leren lost deze schaarste tot
op zekere hoogte op en hiervan wordt ook gebruik gemaakt. Zo neemt
Nederland deel aan een aantal internationale samenwerkingsprojecten
van het Europees Defensie Agentschap op het gebied van logistieke en
medische ondersteuning. Gezamenlijk is het op dit moment evenwel niet
mogelijk om in de ondersteunende behoefte duurzaam te voorzien. Het is
daarom van belang dat Nederland zelf de (gevechts)ondersteunende
eenheden versterkt. Het nieuwe kabinet heeft hiervoor € 400 miljoen
structureel beschikbaar gesteld. Met voldoende ondersteunende
eenheden ontstaat ruimte om Nederlandse deelname aan internationale
samenwerking te intensiveren, internationaal te oefenen en ervaringen uit
te wisselen.
8
Wat betekent het dat rekening gehouden moet worden met een
groeiend beroep op de krijgsmacht in het kader van de nationale
taken? Is dit beroep al aan het groeien? Zijn er concrete
voorbeelden?
Als gevolg van het toenemend aantal veiligheidsrisico’s en -dreigingen in
de wereld en de verwevenheid van de internationale en nationale
veiligheid, is de verwachting dat het beroep van de civiele autoriteiten op
militaire bijstand en steunverlening in het kader van de nationale
veiligheid verder zal toenemen. De stijging van de defensie-inzet op
aanvraag van het civiele gezag is al meerdere jaren zichtbaar, vooral de
inzet van specialistische capaciteiten. Concreet gaat het daarbij om inzet
van duik-, Chemische, Biologische, Radiologische en Nucleaire (CBRN)-,
Unmanned Aerial Vehicle (UAV)-, en search-capaciteit van Defensie ter
ondersteuning van justitiële onderzoeken. Ook de inzet van de Explosieven Opruimingsdienst (EOD) en van de KMar voor bewaking en
beveiliging laat een toename zien.
9
Is het al bekend of de jaarlijkse nationale plannen die
NAVO-lidstaten gaan opstellen openbaar worden gemaakt?
De Navo-bondgenoten zullen eind 2017 voor het eerst nationale plannen
voor de uitvoering van de Wales Defence Investment Pledge indienen. De
bondgenoten besluiten zelf of zij de informatie die zij aanleveren
openbaar willen maken. Nederland zal haar plan openbaar maken. Het is
thans niet duidelijk welke bondgenoten dit ook zullen doen.
10
Hoeveel geld is er nodig om wel te kunnen voldoen aan de
investeringsbehoefte van Defensie?
Het volgende kabinet trekt op basis van het Regeerakkoord structureel
€ 825 miljoen uit om de komende jaren de benodigde investeringen te
kunnen realiseren.
11
Hoe is Defensie van plan om het werken aan de prioriteiten te
combineren? Het betreft dan met name prioriteit 1–3 en 5
tegenover artikel 4 (p.7); hoe verhoudt de verankering van
financiële duurzaamheid zich tot de andere prioriteiten?
Defensie zal in 2018 werken aan vijf prioriteiten. Het verankeren van
financiële duurzaamheid is een van deze prioriteiten. Het verbeteren van
kosteninzicht, het investeren in instructies voor kosten-batenanalyses,

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 34 775 X, nr. 15

4

ramingssystematiek en risicomanagement zijn activiteiten die in dit kader
worden uitgevoerd. Met financiële duurzaamheid streeft Defensie naar
een evenwicht tussen doelstellingen, capaciteiten/activiteiten en
middelen. Dit is noodzakelijk om de krijgsmacht structureel betaalbaar te
houden. Dat betekent dat alle initiatieven die worden ontplooid om de
overige prioriteiten te realiseren inpasbaar moeten zijn en blijven binnen
het aan Defensie beschikbaar gestelde budget. Het nieuwe kabinet kan
ervoor kiezen andere prioriteiten te formuleren.
12
Kan de versterking van de materiële gereedheid die onder deze
begroting bewerkstelligd moet worden, uitgedrukt worden in
concrete doelstellingen? Zo ja, kunt u deze doelstellingen
noemen?
In 2018 wordt voortvarend verder gewerkt aan de versterking van de
materiële gereedheid als onderdeel van het structureel herstel van de
basisgereedheid van de krijgsmacht. De norm voor de gereedheid varieert
per eenheid en/of wapensysteem en is afgeleid van de inzetbaarheidsdoelstellingen. Op 19 september 2017 is uw Kamer met de Inzetbaarheidsrapportage 2017 (Kamerstuk 33 763, nr. 133) geïnformeerd over de
prognose voor het behalen van de gereedheidsnormen.
13
Wordt er in het kader van de materiële gereedheid ook gekeken
naar de kwaliteit van de munitievoorraden?
Het plan van aanpak voor de verbetering van de materiële gereedheid
richt zich, als het om munitie gaat, alleen op de kwantitatieve aanvulling
van munitievoorraden. Het borgen van de kwaliteit van de munitie is
vastgelegd in een aantal ministeriële regelingen (MP40–40, MP40–21 en
MP40–20).
14
Kunt u, voor zover mogelijk, een overzicht geven van alle
geplande oefeningen in internationaal verband in 2018?
In 2018 nemen alle defensieonderdelen deel aan internationale
oefeningen. De omvang van de Nederlandse inbreng in deze oefeningen
varieert sterk. Zo zijn er oefeningen met kleinschalige deelname van
bijvoorbeeld een enkel vliegtuig, schip, compagnie of enkele staf(onder)officieren. Andere oefeningen kennen grootschalige deelname met
meerdere vliegtuigen, meerdere schepen en bataljons of zelfs een
brigade. Voorbeelden van grootschalige Nederlandse deelname komend
jaar zijn de Navo oefening Trident Juncture, Frisian Flag en Baltops.
Het aantal internationale oefeningen waaraan Defensie deelneemt is niet
toegenomen ten opzichte van eerdere jaren. Wel nemen de marine, landen luchtmacht met ingang van 2017 met meer eenheden deel. Bovendien
richten de oefeningen zich meer dan voorheen op het beoefenen van de
eerste hoofdtaak van Defensie.
15
Kunt u toelichten waarom de vervanging van de brugleggende
tank, MK-48, NH-90 en VOSS later gereed komen?
In het Materieelprojectenoverzicht (MPO) 2017 worden per project de
voortgang en eventuele belangrijke wijzigingen ten opzichte van het
voorgaande jaar vermeld.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 34 775 X, nr. 15

5

Nederland heeft zich in december 2016 aangesloten bij de Duitse
verwerving van brugleggende tanks. Met Duitsland is een leverschema
overeengekomen, waardoor de levering van de Nederlandse brugleggende tanks in 2020 zal worden voltooid.
Voor het project Verbetering MK48 torpedo geldt dat dit project het tempo
volgt van het project Instandhouding Walrusklasse onderzeeboten. Zie
tevens het antwoord op vraag 4 van de feitelijke vragen over het MPO
2017.
Alle NH-90 helikopters zijn geleverd. Echter, het modificeren van de NH-90
als maritieme transporthelikopter zal nog enige tijd in beslag nemen.
Gedetailleerde informatie hierover vindt u in de jaarrapportage
helikopters die binnenkort aan uw Kamer zal worden toegezonden.
Voor het project VOSS geldt dat de operationele gebruikerstesten ten
behoeve van het smart vest meer tijd vergen dan voorzien. Naar
verwachting worden deze testen begin 2018 voltooid. Hierdoor staat de
projectplanning onder druk.
16
Op welke schaal wil het ministerie de verbinding zoeken met
startups? Hoeveel startups wil het ministerie hiermee ondersteunen en met wat voor bedragen? In welke vorm zal het
ministerie de startups begeleiden?
Defensie zet diverse instrumenten in om innovatie bij de krijgsmacht te
bevorderen. Het stimuleren van innovaties gebeurt bijvoorbeeld via de
Defensie Innovatie Competitie en de Commissie Defensie Materieel
Ontwikkeling (CODEMO). Defensie zoekt ook samenwerking met nieuwe
innovatiepartners. Daarbij gaat het in het bijzonder om startups, die het
innovatief vermogen van Defensie kunnen versterken. Een eerste stap
hierbij is de ontwikkeling van een netwerk met innovatiehubs zoals
StartupDelta, TekDelta, Brainport, Brightlands en YES!Delft. Samenwerking met startups begint met het uitwisselen van informatie. Het is
nog niet mogelijk het aantal te ondersteunen startups te noemen, evenals
de hiermee gemoeide bedragen. De samenwerking met startups is
maatwerk. Het kan bijvoorbeeld gaan om experimenteren, kennisuitwisseling, certificering in een militaire omgeving of aanpassing van een civiel
prototype aan de eisen van militaire gebruikers.
17
Bent u van plan minder «van de plank» kopen, gezien het
voornemen om permanent te innoveren? In welke mate moet de
DMO veranderen om op deze wijze nieuw materieel aan te kopen?
Voor de verwerving van materieel is de operationele behoefte leidend: die
is bepalend voor de aan het materieel te stellen eisen. Op grond daarvan
wordt beoordeeld welk materieel moet worden verworven en op welke
wijze de verwerving wordt aangepakt. In beginsel koopt het Ministerie van
Defensie «van de plank». Als het materieel waaraan behoefte is niet «van
de plank» kan worden gekocht, dan kan worden gekozen voor deelname
aan een ontwikkeling en kan Defensie als launching customer optreden.
Bij alle verwervingsprojecten wordt gekeken naar mogelijkheden om te
innoveren. Binnen de DMO is innovatie een speerpunt. Binnen de DMO is
begin 2017 ook een innovatiecentrum opgericht. Taak van dit centrum is
om (samen met de andere innovatiecentra in de krijgsmacht) innovaties
aan te jagen.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 34 775 X, nr. 15

6

18
Welke projecten bent u voornemens via het Europese Defensie
Fonds uit te voeren?
Besprekingen tussen EU-lidstaten over het Europees Defensie Fonds zijn
nog gaande, evenals het identificeren van projecten. Potentiële projecten
moeten voldoen aan een aantal voorwaarden. Projecten moeten zich in de
ontwikkelingsfase bevinden en aansluiten op een van de geïdentificeerde
tekorten en prioriteitsgebieden uit het Capability Development Plan (CDP).
Het kabinet zet in op verdere voortzetting van bilaterale en Europese
samenwerking op het gebied van gezamenlijk(e) aankoop en ontwikkeling
van materieel, met als doel elkaar te versterken en de inzetbaarheid van
de gezamenlijke krijgsmachten te vergroten door verregaande
interoperabiliteit.
19
Welke consequenties heeft het loslaten vanaf 2018 van de
gelijktijdige sturing op formatie, vulling en budget (O=P=F) op het
streven naar 100% vulling? Is het streven naar 100% vulling in
2021 haalbaar?
In 2021 zijn voldoende middelen beschikbaar voor honderd procent
vulling van de formatie. Dat wil echter niet zeggen dat de formatie ook
honderd procent gevuld is met vast personeel. Het loslaten van O=P=F
zorgt voor meer flexibiliteit. Het plan van aanpak Behoud en Werving en
het concept van de Adaptieve Krijgsmacht voorzien in een pakket aan
maatregelen die dit mogelijk moet maken.
20
Wat betekent het dat «Defensie zich (zal) { richten op het
veranderende verwachtingspatroon van jongeren»?
De arbeidsmarkt verandert snel. Waar jongeren voorheen kozen voor een
baan voor het leven, kiezen zij nu vaker voor een «project voor even»
waarbij de oriëntatie verandert van baanzekerheid naar werkzekerheid.
Defensie probeert op dit veranderende verwachtingspatroon van jongeren
in te spelen door medewerkers gedurende hun werkzame periode bij
Defensie uitdagend werk te bieden. Dit kan zowel bij Defensie als (tijdelijk)
buiten Defensie. In gerichte arbeidsmarktcampagnes worden jongeren via
verschillende media bereikt, waarbij onder meer gebruik wordt gemaakt
van bekende vloggers en veel bezochte jongerensites. Verder worden
nieuwe, meer flexibele contractvormen ontwikkeld waarbij meer
maatwerk aan jongeren kan worden geboden.
21
In hoeverre is het mogelijk extra missies aan te gaan naast de
voorziene inzet op dat terrein in 2018?
Zoals blijkt uit bijlage 1 van de inzetbaarheidsrapportage is het niveau van
inzet hoger dan voorzien bij de nota «In het belang van Nederland». Het
aangaan van nieuwe missies is alleen mogelijk ten koste van andere inzet
en/of van nationaal en internationaal toegezegde capaciteiten voor
bijvoorbeeld een EU Battle Group of de Nato Response Force.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 34 775 X, nr. 15

7

22
Op welke termijn verwacht u een akkoord met de bonden te
kunnen sluiten aangaande de arbeidsvoorwaarden van het
defensiepersoneel?
Defensie heeft op 12 oktober jl. een onderhandelaarsresultaat bereikt met
de bonden over de arbeidsvoorwaarden.
23
Welke consequenties heeft de lagere personele vulling voor de
uitgaven voor personeelsexploitatie? Worden deze lager begroot
en zo ja, hoe worden de middelen die daardoor vrijkomen
aangewend?
In de begroting 2018 wordt uitgegaan van de formele formatie. Bij eerste
en tweede suppletoire begroting worden eventuele effecten van een
lagere vulling verwerkt. Eventueel vrijvallende middelen kunnen worden
gebruikt voor inhuur om de effecten van een lagere vulling op te vangen.
24
Zijn de bevindingen van het rapport van de Onderzoeksraad voor
Veiligheid van invloed geweest op de voorbereiding van de
verlengingsbesluiten voor de missies in Afghanistan, Irak en
Mali? Zo ja, hoe?
In reactie op uw verzoek van 4 oktober jl. zal uw Kamer een aparte brief
ontvangen over de artikel 100-brieven in relatie tot het rapport van de
Onderzoeksraad voor Veiligheid.
25
Hoe lang kan de krijgsmacht de genoemde bijdragen leveren, en
kan dit tegelijkertijd?
Bij elk verlengingsbesluit wordt opnieuw gekeken naar de uitvoerbaarheid
van de Nederlandse bijdrage aan een internationale operatie of missie.
Zoals vermeld in de inzetbaarheidsrapportage kan de krijgsmacht in geval
van meerdere langdurige operaties niet of niet volledig voorzien in de
benodigde schaarse (gevechts)ondersteuning. Voorts heeft langdurige
inzet van eenheden gevolgen voor de gereedheid van deze eenheden.
Waar nodig wordt de Nederlandse bijdrage hierop aangepast, zoals
recentelijk het geval was bij de Nederlandse bijdrage aan de strijd tegen
ISIS en MINUSMA.
26
Kunt u een overzicht geven van de aantallen VPD-inzet van de
afgelopen vijf jaar, inclusief de voorlopige stand van 2017?
In 2017 zijn tot op heden 32 VPD’s uitgevoerd en nog 3 in de planning. In
het onderstaande overzicht zijn de uitgevoerde VPD’s per jaar
weergegeven.
Vanaf 1/3/2011
2012
2013
2014
2015
2016
Tot 11/10/17

12
32
42
54
46
29
32

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 34 775 X, nr. 15

8

27
In hoeverre wordt de operationele gereedheidsnorm gehaald door
personeelstekorten op te heffen door personeel «rond te
pompen», bijvoorbeeld van het ene schip naar het andere schip?
In welke mate vormt de huidige ondervulling een rem op, c.q. een
gevaar voor, de operationele gereedheid van de totale Krijgsmacht in geval van de eerste hoofdtaak?
Het komt met regelmaat voor dat personeel tijdelijk bij een andere
eenheid wordt geplaatst om het gereedstellingsproces van die eenheid te
ondersteunen. Hiermee wordt het voor die eenheid mogelijk om alle
stappen in dat proces zo goed mogelijk te doorlopen en de status
operationeel gereed te bereiken voor organieke taken en/of inzet voor een
specifieke missie.
Het zonodig tijdelijk toewijzen van schaars personeel aan (enkele)
geprioriteerde eenheden heeft tot gevolg dat de overige eenheden niet
volledig kunnen oefenen en trainen. De ondervulling heeft vooral
gevolgen voor het voortzettingvermogen en voor de belasting van de
desbetreffende schaarse categorieën personeel. Defensie is zich bewust
van deze belasting en beziet welke maatregelen soelaas kunnen bieden.
Zo heeft het CZSK afgekondigd de verplaatsingsfrequentie naar beneden
te brengen.
28
Waarom zijn er geen uitgaven aan externe inhuur personele
uitgaven begroot voor de taakuitvoering zeestrijdkrachten en
luchtstrijdkrachten?
Voor inhuur hebben het CZSK en het CLSK geen apart budget opgenomen
vanaf 2018. Inhuur wordt gefinancierd uit een (eventuele) onderrealisatie
van het formatiebudget door vacatures. Hiermee wordt een directe link
gelegd tussen de personele vulling en benodigde inhuur.
29
Kan nader verklaard worden op basis waarvan het verschil tussen
totale operationele eenheden en Norm OG wordt gebaseerd?
Door de cyclus voor onderhoud, opwerken, operationeel gereed zijn en
recuperatie – de operationele cyclus – is het niet mogelijk dat alle
eenheden op hetzelfde moment de status «operationeel gereed (OG)»
hebben. De Norm OG is gebaseerd op de inzetbaarheidsdoelstellingen.
Deze doelstellingen bepalen hoeveel eenheden OG moeten zijn. De
eenheden die niet OG zijn maken onderdeel uit van het voortzettingsvermogen.
30
Waarom zijn de begrote uitgaven aan externe inhuur personele
uitgaven voor de taakuitvoering Koninklijke Marechaussee ruim
tweeëneenhalf keer hoger dan voorgaande jaren?
Het kabinet heeft in 2018 € 22 miljoen extra beschikbaar gesteld voor
grensbewaking. Deze extra middelen lopen op tot € 43,4 miljoen
structureel vanaf 2019. Omdat bij de KMar nog onvoldoende personeel is
geworven en opgeleid wordt gebruik gemaakt van inhuur, waardoor de
raming voor externe inhuur in 2018 hoger is dan in voorgaande jaren. Zo
wordt extern personeel ingehuurd om tijdelijk de beveiliging van
bepaalde object(en) over te nemen.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 34 775 X, nr. 15

9

31
Kunt u beschrijven welke concrete maatregelen tot op heden zijn
genomen om in de richting te bewegen van de investeringsquote
van 20%? Welke maatregelen volgen nog op termijn?
Er is de afgelopen jaren hard gewerkt aan het realiseren van een stijgende
investeringsquote. De resultaten daarvan zijn inmiddels zichtbaar.
De concrete maatregelen die bijdragen aan de realisatie van de investeringen zijn:
– het verbeteren van prognoses van projecten door het standaardiseren
van de methodiek voor ramingen en risicomanagement;
– het realistischer maken van projectbudgetten door vanaf de plan-fase
de schommelingen in prijspeil en valuta in de plannen te verwerken;
– bij een herijking van het investeringsplan worden projecten die reeds
in uitvoering zijn in beginsel buiten beschouwing gelaten;
– het vereenvoudigen van het proces voor zowel DMP-projecten als voor
kleinere projecten;
– het verruimen van de toepassing van afroepcontracten;
– het uitbreiden van de personele capaciteit voor verwerving met een
flexibele schil;
– het versterken van opdrachtgeverschap en opdrachtnemerschap door
het investeringsprogramma en individuele investeringsprojecten tijdig
voor te leggen aan de uitvoeringsorganisaties;
– meer het accent leggen op het langjarig karakter van de investeringen
(15 jaar).
32
Hoeveel kost de bouw van de motoronderhoudsfaciliteit in
Woensdrecht en welke delen nemen het Ministerie van Economische Zaken en de provincie Brabant voor hun rekening?
Het budget voor de bouw van de motorenonderhoudsfacilteit in Woensdrecht bedraagt circa € 88 miljoen. Hiervan betalen de provincie Noord
Brabant en het Ministerie van Economische Zaken ieder 25 procent.
Defensie betaalt de overige 50 procent.
33
Hoeveel extra banen worden met de ingebruikname van de
nieuwe motoronderhoudsfaciliteit in Woensdrecht gecreëerd?
Het is op dit moment nog niet mogelijk hiervan een exacte prognose te
geven, omdat nog niet duidelijk is hoe de werklast aan de F135 motoren
en het aantal motoren zich precies zal ontwikkelen. Met de huidige kennis
van het aantal F-35»s bij partnerlanden, wordt rekening gehouden met
150 directe arbeidsplaatsen. Dit aantal arbeidsplaatsen wordt over circa 10
jaar bereikt als de F-35 vloot volledig is ingevoerd bij de F-35 partnerlanden.
34
Is bekend hoeveel andere NAVO-landen investeren in cybersecurity en hoe staat dit in verhouding tot hun algehele defensiebudget?
Nee, dit is niet bekend. Navo-lidstaten investeren niet enkel vanuit het
defensiebudget in cybersecurity. In het rapport over cyber security dat
Herna Verhagen in opdracht van de Cyber Security Raad heeft opgesteld
(Nederland digitaal droge voeten: de economische en maatschappelijke
noodzaak van meer cyber security, oktober 2016, www.cybersecurity-

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 34 775 X, nr. 15

10

raad.nl) worden de recente, generieke investeringen in cyber security van
een aantal NAVO-lidstaten geschetst.
35
In welke mate verwacht u de komende jaren geschikt cyberpersoneel aan te kunnen trekken? In hoeverre is Defensie op dit
specifieke gebied in staat te concurreren met de private sector,
zowel met betrekking tot het werven van personeel als het
behoud ervan als het eenmaal is opgeleid?
Het werven en behouden van personeel op cybergebied vraagt bij een
aantrekkende arbeidsmarkt een gerichte en doorlopende inspanning van
Defensie. Defensie gaat de extra behoefte aan cyberpersoneel invullen
door gebruik te maken van een combinatie van werven en opleiden van
eigen medewerkers, inschakeling van cyberreservisten en door inhuur van
cyberspecialisten. Defensie en het bedrijfsleven proberen te voorkomen
dat zij elkaar beconcurreren om dit cyberpersoneel binnen te halen, maar
juist de samenwerking te zoeken door gedeeld werkgeverschap, gezamenlijke opleiding en wisselstroom.
36
Is er sprake van een gewenst evenwicht in het aantal militairen
per rang in 2016? Zo nee, op welke wijze zal dit verder wijzigen?
Nee, dit wordt vooral veroorzaakt door het grote aantal vacatures in de
laagste rangen bij Defensie. Verder doen de personele tekorten zich voor
bij de schaarstecategorieën. De maatregelen uit het beleidsplan Behoud
en Werving moeten uiteindelijk leiden tot een herstel van het gewenste
evenwicht in het aantal militairen per rang.
37
In welke vormen zoekt u voor de cateringdienstverlening nu
samenwerking met de markt, daar uitbesteding van de catering
aan de markt in 2015 juist is gestaakt?
In de brief van 23 september 2015 over de toekomst van Paresto
(kamerstuk 34 300 X, nr. 131) en de nagestuurde financiële onderbouwing
(kamerstuk 34 550 X, nr. 10) bent u geïnformeerd over hoe de bedrijfsvoering van Paresto doelmatiger wordt gemaakt en de cateringdienstverlening meer in samenwerking met de markt wordt uitgevoerd. De
genoemde maatregelen zijn inmiddels in uitvoering. Aanvullend richt
Paresto zich onder meer op het inhuren van (catering)personeel, het laten
bereiden van gerechten en het laten keuren van voedsel in het kader van
de voedselveiligheid.
38
Zijn er binnen Defensie tevredenheidsonderzoeken naar de
cateraar? Indien deze beschikbaar zijn, kunt u deze delen, ook in
vergelijking met eerdere jaren?
Paresto voert klanttevredenheidsonderzoeken uit teneinde de dienstverlening te kunnen verbeteren. Het laatste klanttevredenheidsonderzoek is
eind 2015 uitgevoerd. Uit dit onderzoek bleek dat Paresto 3,5 op een
schaal van 1–5 scoort. Dit wijkt daarmee nauwelijks af van de rijksbrede
benchmark.
39
Kunt u de mutatie «Aanvulling AOW Hiaat» in artikel 10
toelichten?

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 34 775 X, nr. 15

11

In mijn brief van 6 december 2016 (Kamerstuk 34 550-X, nr. 55) bent u
geïnformeerd over de aanpassing van de voorziening AOW-gat. De
aanpassing leidde tot een hogere compensatie voor oud defensiemedewerkers met een AOW-gat. Met de extra middelen die voortkomen uit het
amendement Harbers/Nijboer (Kamerstuk 34 550-X, nr. 27) is Defensie
grotendeels in staat de hogere compensatie te dekken. De overig
benodigde middelen zijn gedekt uit artikel 12 Nominaal en Onvoorzien.
40
Is het bedrag dat is toegevoegd aan de post middensomproblematiek op artikel 12, oplopend tot 39 miljoen euro in 2017,
voldoende om de overschrijding van formatiebudgetten te
compenseren?
Defensie verwacht in 2018 geen overschrijding van het formatiebudget.
41
Waarom wordt er geen subsidie meer verleend aan de Stichting
Nederlandse Veteranendag?
42
Waarom wordt er geen subsidie meer verleend aan Multicultureel
netwerk Defensie?
Defensie is op grond van de Regeling defensiesubsidies gehouden haar
subsidieverleningen iedere vijf jaar te evalueren. Bij het opstellen van de
begroting waren de evaluaties van de subsidieverlening aan de Stichting
Nederlandse Veteranendag en aan het Multicultureel netwerk Defensie
nog niet beschikbaar. In afwachting van de afronding van de evaluatie zijn
de subsidiemiddelen nog niet toebedeeld.
43
Kan nader worden toegelicht waar de subsidie aan de Stichting
Vincent van Gogh voor gebruikt zal worden?
De stichting Vincent van Gogh heeft een gespecialiseerde afdeling voor
veteranen, de Veteranen Intensieve Behandelunit (VIBU). De VIBU is een
specifieke behandeleenheid voor veteranen met ernstige (maatschappelijk
ontwrichtende) psychische problemen. De behandeleenheid heeft 24 uur
per dag, 7 dagen in de week bedden en zorg beschikbaar om veteranen
die verder binnen de geestelijke gezondheidszorg nergens terecht kunnen
op te vangen en te behandelen. De VIBU bereidt veteranen met ernstige
en complexe problematiek ook voor op behandeling van hun trauma in de
reguliere veteranenzorg.
44
Waarop baseert u dat de onderzeeboten in 2032, als de nieuwe
boten eenmaal aangeschaft moeten zijn, minder zullen kosten
dan de huidige Walrusklasse (Wapensysteem 6)?
Uit het wapensysteemsjabloon onderzeeboten is niet af te leiden dat
Defensie uitgaat van lagere exploitatiekosten van de nieuwe onderzeebootcapaciteit in vergelijking met de huidige Walrusklasse. Tot 2031 bevat
de financiële reeks van de onderzeeboten naast de kosten van de
exploitatie van de Walrusklasse, de kosten voor het instandhoudingsprogramma Walrusklasse, de kosten voor de verbetering van de MK 48
torpedo en de investeringskosten van de nieuwe capaciteit. In de
uitwerking van de exploitatiekosten van de nieuwe onderzeebootcapaciteit (vanaf 2031) heeft Defensie gebruik gemaakt van de inzichten over
de exploitatiekosten van de Walrusklasse. Op dit moment wordt er
interdepartementaal gewerkt aan een kosten-batenanalyse voor de

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 34 775 X, nr. 15

12

vervanging van de onderzeebootcapaciteit. Daarmee zal ook meer
duidelijkheid komen over de exploitatiekosten.
45
Waarom lopen de kosten voor de F16, nadat deze in 2024 0 zijn,
in 2025 en 2026 weer op (Wapensysteem 16a)?
De bedragen in de jaren 2025, 2026 en 2027 zijn gerelateerd aan de
investeringen voor het project F-16 Verbetering lucht-grond bewapening
(fase II). Dit project bestaat uit twee delen. Het eerste deel van het
projectbudget is voor aanschaf van munitie voor de F-16. Het tweede deel
van het budget is gereserveerd voor de aanschaf van munitie voor de F-35
(2025, 2026 en 2027). Deze bedragen zijn per abuis bij het wapensysteem
F-16 opgenomen, maar hadden moeten worden toegerekend aan de F-35
(wapensysteem 16b).
46
Kunt u verklaren waarom de kosten voor de F35 in 2032 bijna
verdubbelen ten opzichte van het jaar er voor (wapensysteem
16b)?
In het financieel overzicht voor het wapensysteem 16B zijn zowel de
investeringen als de exploitatie van de F-35 opgenomen. In de investeringsreeks is ongeveer € 11 miljoen per jaar voor de periode 2032–2053
opgenomen voor de dekking van exploitatielasten. Het resterende bedrag
vanaf 2032 is cumulatief opgenomen in het bedrag van die kolom.
47
Zijn in de algeheel begrote kosten van de F35 al de baten
meegenomen van de nieuw te bouwen motoronderhoudsfaciliteit
in Woensdrecht (Wapensysteem 16b)?
Nee, de investeringen in de motoronderhoudsfaciliteit F135 maken geen
deel uit van het verwervingsbudget voor de F-35. Deze post is opgenomen
in het onderdeel «voorzien in infrastructuur» van begrotingsartikel 6,
«investeringen krijgsmacht». Toekomstige baten bij de exploitatie van
deze faciliteit zullen dan ook terugvloeien naar dit begrotingsartikel.
48
Kunt u aangeven op welke termijn de Ballistic Missile Defence
shooting capability van de LCF fregatten zal worden gecomplementeerd (Wapensysteem 1)?
Defensie onderzoekt de mogelijkheden voor het onderscheppen van
ballistische dreigingen vanaf een fregat. Het is aan het nieuwe kabinet om
een keuze te maken over Ballistic Missile Defence interceptie capaciteit.
49
Uit recente onderzoeken van onder meer militaire vakbonden
blijkt dat het vertrouwen in de leiding van de Defensieorganisatie
is afgenomen; wat gaat de regering concreet doen om dit
vertrouwen te herwinnen?
Het bieden van toekomstperspectief en goede arbeidsvoorwaarden zijn
van groot belang voor het herstel van vertrouwen. Het onderhandelaarsresultaat met de bonden over de arbeidsvoorwaarden is daarom van
grote betekenis.
Voor het herstel van vertrouwen zijn ook concrete resultaten bij het herstel
van de krijgsmacht belangrijk. Het weer op orde krijgen van de basisge-

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 34 775 X, nr. 15

13

reedheid heeft daarbij de hoogste prioriteit. Het extra budget dat hiervoor
beschikbaar is, werpt langzaam maar zeker zijn vruchten af. Zo komen er
meer reservedelen beschikbaar en kan er beter worden geoefend. Ook de
generieke geoefendheid wordt op peil gebracht en verder wordt geïnvesteerd in mensen, reservedelen, brandstof, oefenmunitie, operationele IT,
inlichtingencapaciteit en verbindingsmiddelen. In 2018 moeten de effecten
van het herstel ook op de werkvloer duidelijker merkbaar worden.
50
Diverse OVV-rapporten onderstrepen het belang van aandacht
voor de veiligheid van personeel; in hoeverre, en op welke wijze,
wordt uitvoering gegeven aan de in de rapporten opgesomde
aanbevelingen? Op welke wijze wordt gewerkt aan een opener
veiligheidscultuur?
Op de conclusies en aanbevelingen uit een rapport van de Onderzoeksraad voor Veiligheid wordt een initiële reactie bij de aanbieding van
het rapport aan uw Kamer gegeven. Binnen zes maanden na de publicatie
van een OVV-rapport ontvangt uw Kamer in een beleidsreactie een
uitgebreide uitleg op de opvolging die Defensie aan de aanbevelingen
geeft.
Uit eerdere onderzoeken is duidelijk geworden dat meer aandacht voor de
veiligheidscultuur en voor het veiligheidsbewustzijn vereist is. Mede
daarom is een actieplan opgesteld. Daarin staan onder meer maatregelen
om te komen tot een hoger niveau van veiligheidsbewustzijn. De
Veiligheidsraad Defensie, een forum op het hoogste ambtelijk niveau
onder leiding van de Secretaris-generaal, heeft dit actieplan in april 2017
vastgesteld en ziet toe op de realisatie van de benoemde maatregelen uit
dat actieplan. Een aantal maatregelen uit het actieplan is al gerealiseerd.
Zo is het actualiseren van de Risico Inventarisaties en Evaluaties (RI&E’s)
defensiebreed in gang gezet. Ook wordt er meer aandacht besteed aan
veiligheid in opleidingen voor commandanten en leidinggevenden. In de
beleidsreacties op de rapporten van de Onderzoeksraad voor Veiligheid
die met uw Kamer zullen worden gedeeld, wordt nader ingegaan op de
veiligheidscultuur binnen Defensie.
51
In hoeverre sluiten de formuleringen van de inzetbaarheidsdoelstellingen nog voldoende aan bij de gewijzigde veiligheidssituatie
in de wereld, zoals ook beschreven in het document «Houvast in
een onzekere wereld» van februari 2017? Dienen de inzetbaarheidsdoelstellingen, en de verwoording daarvan, in grotere mate
aan deze gewijzigde veiligheidssituatie te worden aangepast? Zo
nee, waarom niet?
52
In hoeverre voldoet het huidige systeem van operationele
gereedheidsdoelstellingen, zoals beschreven in de doelstellingenmatrixen, nog voor de eerste defensietaak, namelijk de verdediging in bondgenootschappelijk verband?
De inzetbaarheidsdoelstellingen en de daarvan afgeleide doelstellingenmatrix zijn gebaseerd op de ontwikkelingen en uitgangspunten zoals
beschreven in de nota «In het belang van Nederland». Het nieuwe kabinet
zal de doelstellingen en verwoording daarvan aanpassen in de op te
stellen Defensienota.
De Navo stelt, vanwege de grotere assertiviteit en onberekenbaarheid van
Rusland, hogere eisen aan de beschikbaarheid, gereedheid, paraatheid en
verplaatsbaarheid van Nederlandse militaire eenheden. Daarom stelt

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 34 775 X, nr. 15

14

Nederland, evenals andere lidstaten van de Navo, meer dan in de twee
decennia na de Koude Oorlog, eenheden beschikbaar voor de verdediging
en bescherming van het bondgenootschappelijk grondgebied. Het
systeem van operationele gereedheidsdoelstellingen geeft inzicht in hoe
Nederland invulling aan deze hogere eisen geeft.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 34 775 X, nr. 15

15