Tweede Kamer der Staten-Generaal

2

Vergaderjaar 2013–2014

33 750 VII

Vaststelling van de begrotingsstaten van het
Ministerie van Binnenlandse Zaken en
Koninkrijksrelaties (VII) voor het jaar 2014

Nr. 11

BRIEF VAN DE MINISTER VAN BINNENLANDSE ZAKEN EN
KONINKRIJKSRELATIES
Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal
Den Haag, 15 oktober 2013
In 2011 heeft de Tilburgse School voor Politiek en Bestuur (TSPB) onder
leiding van prof. dr. Frank Hendriks in opdracht van het ministerie van
Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties een monitor gemaakt inzake de
legitimiteit van het democratisch bestuur. Deze is in augustus 2011
verschenen.1 Omwille van het belang van het thema en om de
mogelijkheid te creëren om de meest recente trends en ontwikkelingen op
het terrein van democratisch bestuur te kunnen duiden, is recentelijk een
update van deze monitor gemaakt. Deze is opnieuw door de TSPB en prof.
Hendriks gemaakt. Bij deze ontvangt u een afschrift van het rapport2 en
een korte toelichting op de inhoud in deze brief.
De Legitimiteitsmonitor Democratisch Bestuur 2013 bestaat uit twee
onderdelen. Het eerste gedeelte betreft een actualisatie van de data
afkomstig uit het onderzoek van 2011. Het tweede deel is een verdiepende
studie naar de relatie tussen lokale schaal en burgerbetrokkenheid in
internationaal perspectief.
De monitor vormt een analyse van kwantitatieve gegevens uit diverse
bestaande databestanden, waaronder het Continu Onderzoek Burgerperspectieven en de Culturele Veranderingen in Nederland (beide van het
Sociaal-Cultureel Planbureau), de Langlopende Internet Studies voor de
Sociale wetenschappen (LISS) van de Universiteit Tilburg en de Eurobarometer. Op basis van deze cijfers worden in het eerste gedeelte trends
geduid over de legitimiteit van het democratisch bestuur in Nederland, op
het niveau van systeem-, actor- en beleidslegitimiteit.

1

Deze is destijds niet aan uw Kamer toegestuurd, maar wel terug te vinden via: http://
www.rijksoverheid.nl/documenten-en-publicaties/rapporten/2011/08/17/legitimiteitsmonitordemocratisch-bestuur.html
2
Ter inzage gelegd bij het Centraal Informatiepunt Tweede Kamer

kst-33750-VII-11
ISSN 0921 - 7371
’s-Gravenhage 2013

Tweede Kamer, vergaderjaar 2013–2014, 33 750 VII, nr. 11

1

Over het algemeen kan gezegd worden dat er sinds 2011 geen trendbreuken in de beleving van de legitimiteit van het democratisch bestuur te
zien zijn. Hoewel er wel degelijk specifieke legitimiteitsproblemen te
constateren zijn (o.a. het teruglopende ledenaantal van politieke partijen
en de volatiliteit van het vertrouwen van burgers in regering en mindere
mate parlement [p. 26 en 28]), kan op basis van de cijfers niet gezegd
worden dat er sprake is van een legitimiteitscrisis. Het vertrouwen in de
democratie als systeem blijft onverminderd hoog. Wel zijn er ontwikkelingen te zien op het terrein van aanvullende democratische instrumenten,
zoals een lichte groei van de wens om sterke leiders (p. 12); ook hecht een
stabiele meerderheid van de burgers sinds eind jaren negentig belang aan
instrumenten van directe democratie, zoals het referendum en de gekozen
burgermeester (p. 19). Net als in 2011 constateren de onderzoekers verder
op basis van de cijfers dat de specifieke legitimiteitsproblemen meer
liggen op het terrein van de responsiviteit van het democratisch bestuur
dan op de effectiviteit ervan. Er zijn wel enkele nieuwe, relevante signalen,
zoals dat «het gevoel met belastingen bij te dragen» met ongeveer een
derde is afgenomen tussen 2009 en 2012 (p. 39).
In het tweede, verdiepende gedeelte wordt Nederland vergeleken met een
zevental andere Europese landen, te weten België, Duitsland, Verenigd
Koninkrijk, Zwitserland, Estland, Denemarken, Noorwegen (en in enkele
gevallen EU-breed). De focus in dit gedeelte ligt op het in kaart brengen
van de voorkeuren en oordelen van burgers ten aanzien van het niveau
van lokaal bestuur, de schaal waarop dat functioneert en de veranderingen die daarin plaatsvinden. U vindt hierin internationaal vergelijkende
cijferreeksen over de omvang van het lokale bestuur, tempo en ontwikkelingen van schaalvergroting, tevredenheid en vertrouwen in het lokaal
bestuur en gehechtheid aan het lokale niveau. De belangrijkste conclusies
hier zijn, dat het Nederlandse lokaal bestuur in Europees perspectief vrij
groot is (plaats 5), met dien verstande dat het Verenigd Koninkrijk zeer
sterk van het gemiddelde afwijkt (p. 66 e.v.). Voor het vertrouwen in
regionaal/lokaal bestuur geldt dat Nederland zich in de middenmoot
bevindt met consequent veel vertrouwen (p. 84). De territoriale
gehechtheid en identificatie lijkt ten slotte in Nederland minder sterk
ontwikkeld dan in andere Europese landen.
De Minister van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties,
R.H.A. Plasterk

Tweede Kamer, vergaderjaar 2013–2014, 33 750 VII, nr. 11

2