> Retouradres Postbus 20201 2500 EE Den Haag
FOUT! ONBEKENDE NAAM VOOR DOCUMENTEIGENSCHAP.

Fout! Onbekende naam voor documenteigenschap.

Datum
Betreft

16e Studiegroep
Begrotingsruimte
Fout! Onbekende naam
voor
documenteigenschap.

Fout! Onbekende naam voor documenteigenschap.
Fout! Onbekende naam voor documenteigenschap.

Geachte minister van Financiën,
In september 2019 heeft u de 16e Studiegroep Begrotingsruimte gevraagd om
advies uit te brengen over zowel de begrotingssystematiek als de
begrotingsdoelstelling ten behoeve van de volgende kabinetsperiode. Door de
grote impact van de coronacrisis op de economie en de overheidsfinanciën kan de
Studiegroep haar advies niet – zoals gepland – voor deze zomer afronden. Met
deze brief informeren we u over de voortgang en volgen vooruitlopend op het
definitieve advies alvast een aantal aanbevelingen.
Impact coronacrisis groot en bovenal onzeker
Het economische en budgettaire startpunt van een volgend kabinet ziet er op dit
moment heel anders uit dan we enkele maanden geleden konden voorzien. Begin
maart ging het CPB nog uit van een economische groei van 1,4 procent, een
EMU-saldo van 1,1 procent en een EMU-schuld van 46,3 procent van het bbp in
2020. Ook de vooruitzichten voor de volgende kabinetsperiode waren goed: er
werd een gematigde economische groei en een lage werkloosheid verwacht en we
voorzagen een daling van de EMU-schuld tot 43,9 procent van het bbp in 2025.
Als gevolg van de uitbraak van COVID-19 is dit beeld echter niet meer actueel. In
juni gaat het CPB in het basisscenario uit van een economische krimp van 6
procent, een EMU-saldo van -8 procent en een EMU-schuld van 62 procent van
het bbp in 2020. Deze cijfers zijn omgeven met grote onzekerheid: de precieze
impact van de crisis is immers nog zeer moeilijk te voorspellen. Ook de
vooruitzichten voor de komende jaren zijn onzeker. In het positieve scenario
treedt er tijdig herstel op, loopt de economie geen permanente schade op en zal
er in de volgende kabinetsperiode al sprake zijn van inhaalgroei. In de
negatievere scenario’s – met een tweede uitbraak van het coronavirus of als de
crisis bijvoorbeeld ook doorslaat naar de woningmarkt en financiële sector – zal
de economie blijvende schade oplopen en voor langere tijd beneden haar kunnen
presteren.

FOUT! ONBEKENDE NAAM VOOR
DOCUMENTEIGENSCHAP.

Pagina 1 van 8

Vooruitlopend op het definitieve advies: aanbevelingen begrotingsbeleid
De Studiegroep Begrotingsruimte schrijft haar advies onder meer voor politieke
partijen die – in aanloop naar de Tweede Kamerverkiezingen van maart 2021 –
plannen maken voor de volgende kabinetsperiode. Deze zomer schrijven zij hun
(concept-) verkiezingsprogramma’s voor een kabinetsperiode, waarvan op dit
moment zeer onzeker is onder welk economisch en budgettair gesternte dit zal
plaatsvinden. Dat er sprake is van onzekerheid betekent echter niet dat er geen
verstandig begrotingsbeleid gevoerd kan worden. Het in het verleden gevoerde
begrotingsbeleid biedt Nederland in deze crisis een relatief gunstige budgettaire
uitgangssituatie. Op basis van ervaringen uit dit verleden doet de Studiegroep
daarom in deze brief alvast een aantal aanbevelingen, vooruitlopend op haar
definitieve advies dat dit najaar volgt.

16e Studiegroep
Begrotingsruimte
Ons kenmerk
Fout! Onbekende naam
voor documenteigenschap.

Stabiliseren economie op de korte termijn
Nu het economisch flink tegen zit moet stabilisatie van de economie het primaire
doel van het begrotingsbeleid zijn. De zogenoemde automatische stabilisatoren
moeten nu hun werk doen. Dat betekent dat de belastinginkomsten tijdelijk lager
zijn en de WW- en bijstandsuitgaven tijdelijk hoger, waardoor het
begrotingstekort en de schuld tijdelijk oplopen. Het effect van de economische
neergang wordt dan automatisch en op het juiste moment gedempt. Hierdoor
verliezen minder mensen hun baan of hun opdrachten en wordt economische en
maatschappelijke schade voorkomen. Dit heeft positieve gevolgen voor het
inkomen en welbevinden van mensen en dus voor de welvaart in brede zin. Het
bevordert ook het economisch herstel na de crisis.
Wanneer de economische gevolgen van een crisis te groot en te abrupt zijn om
via automatische stabilisatie op te vangen, kan het verstandig zijn om
aanvullende tijdelijke discretionaire noodmaatregelen te nemen. Dit heeft
Nederland gedaan in de huidige coronacrisis, met onder andere de Tijdelijke
noodmaatregel overbrugging voor werkbehoud (NOW) en de Tijdelijke
overbruggingsregeling zelfstandig ondernemers (TOZO). Omdat het moment van
de conjunctuuromslag helder was, konden deze maatregelen goed getimed
worden ingezet en zijn zij in deze uitzonderlijke crisis belangrijke aanvullende
stabilisatoren geweest. Alhoewel deze maatregelen discretionair zijn ingesteld,
ademt het budgettair beslag van deze regelingen wel automatisch mee met de
conjunctuur. Het beroep op de NOW en TOZO neemt immers automatisch af als
het omzetverlies van ondernemingen afneemt en zij weer op eigen benen kunnen
staan. Met deze maatregelen is beoogd verdere schade aan de economie te
voorkomen.
Zolang er sprake is van een economische neergang is het risicovol om te
bezuinigen of de lasten te verhogen, met als doel het saldo te verbeteren.
Daarmee wordt de economie mogelijk verder afgeremd en de crisis verder
verdiept. Stabilisatie staat nu voorop en dat betekent dat de overheid op de korte
termijn meer uitgeeft dan zij binnenkrijgt. De regels van het Stabiliteit- en
Groeipact geven ook ruimte voor dit beleid: de Europese Commissie heeft de
economische gevolgen van de uitbraak van het coronavirus aangemerkt als een

FOUT! ONBEKENDE NAAM VOOR
DOCUMENTEIGENSCHAP.

Pagina 2 van 8

reden voor lidstaten om nu tijdelijk van de reguliere verplichtingen van het
Stabiliteit- en Groeipact af te wijken.1
Aanbeveling 1: Laat de automatische stabilisatiefunctie van de begroting zijn
werk doen en voer op de korte termijn geen bezuinigingen of lastenverzwaringen
door met als (enige) doel saldoverbetering.

16e Studiegroep
Begrotingsruimte
Ons kenmerk
Fout! Onbekende naam
voor documenteigenschap.

Schuldniveau en schuldontwikkeling
De coronacrisis laat zien hoe belangrijk het is om in economisch goede tijden een
buffer op te bouwen. Dat maakt het nu mogelijk om de economische schok als
gevolg van de coronacrisis met onze begroting op te vangen. Hierdoor komen we
uit deze crisis met een aanmerkelijk hoger schuldniveau. De buffer die nu wordt
aangesproken, zal op termijn weer opgebouwd moeten worden. Het is daarom
belangrijk dat de buffer doelmatig wordt ingezet. Het precieze schuldniveau waar
we op uit zullen komen is onzeker. Dat is in belangrijke mate afhankelijk van de
lengte en diepte van de economische crisis en de mate waarin beleid erin slaagt
om de schok zo klein mogelijk te houden, maar ook van internationale
ontwikkelingen en hoe het virus zich verder ontwikkelt.
Ook de schuldontwikkeling (de verandering van het schuldniveau) na de crisis is
onzeker. In het positieve geval wordt de structurele schuldontwikkeling niet of
nauwelijks door de crisis beïnvloed. Dan vindt na afloop van de crisis, als de
economie weer aantrekt, vanzelf schuldafbouw plaats en vindt ook automatisch
bufferopbouw plaats om een volgende crisis op te kunnen vangen. In het
negatieve geval wordt de structurele schuldontwikkeling wel geraakt. De
overheidsuitgaven en overheidsinkomsten zijn dan blijvend uit balans,
bijvoorbeeld doordat overheidsuitgaven gedurende de crisis trendmatig zijn
doorgestegen, terwijl de economie en de belastinginkomsten op een lager
groeipad terecht zijn gekomen.
Dit maakt ook dat de gevolgen van de coronacrisis op de overheidsfinanciën nu
nog onbekend zijn. In het positieve geval resteert er na de crisis geen
(structurele) budgettaire opgave. De kans op een negatiever scenario – waarbij
er na de crisis een (structurele) budgettaire opgave ligt – is echter ook reëel. In
deze wetenschap is het vooralsnog onverstandig de overheidsfinanciën structureel
te belasten. Structurele uitgavenverhogingen of belastingverlagingen zijn dan
alleen mogelijk als daar uitgavenverlagingen of belastingverhogingen tegenover
staan. Een structurele belasting van het EMU-saldo zou de eventuele budgettaire
opgave op de lange termijn immers vergroten, wat een eventueel ingrijpen
harder en daarmee moeilijker maakt. Bovendien ontstaat dan jojobeleid. Ruimte
voor (extra) automatische stabilisatie en tijdelijke crisismaatregelen is er wel. Zo
kan het zinvol zijn het bereik van de sociale zekerheid tijdelijk te verbreden of om
investeringen die al gepland waren naar voren te halen. Dit soort maatregelen
hebben vanwege hun tijdelijke karakter geen (of nauwelijks) effect op de
schuldontwikkeling op de lange termijn (zie toelichting in box 1). Bij deze
tijdelijke maatregelen helpt het bovendien om een breed welvaartsperspectief te

In het najaar, bij de indiening van de Ontwerpbegroting en op basis van de meest actuele
economische inzichten, zal de Europese commissie bezien of de periode waarin mag worden
afgeweken van het SGP zal worden verlengd.
1

FOUT! ONBEKENDE NAAM VOOR
DOCUMENTEIGENSCHAP.

Pagina 3 van 8

hanteren, gericht op het versneld behalen van bestaande langetermijn
beleidsdoelen. Daardoor kunnen synergiekansen worden benut.
Nieuwe (tijdelijke) investeringen dragen vanwege de lange voorbereidingstijd niet
bij aan het economisch herstel op de korte termijn, maar kunnen in theorie wel
bijdragen aan het verdienvermogen op de lange termijn. Tijdelijke investeringen,
bijvoorbeeld via een fonds, kunnen verstandig zijn als ze er via het zogenaamde
noemereffect voor zorgen dat de schuld als percentage van het bbp op termijn
daalt.

16e Studiegroep
Begrotingsruimte
Ons kenmerk
Fout! Onbekende naam
voor documenteigenschap.

Aanbeveling 2: Gelet op de grote onzekerheid ziet de Studiegroep op dit
moment geen structurele budgettaire ruimte. Dat betekent dat er per saldo 0
budgettaire ruimte is voor extra structurele intensiveringen of lastenverlichtingen.
In een eventueel negatief scenario zal de budgettaire opgave op termijn anders
alleen maar vergroot worden.
Tijdelijke investeringen kunnen verstandig zijn als ze de economische groei op de
lange termijn bevorderen en (via het noemereffect) bijdragen aan een daling van
de schuldquote.
Box 1: Wat beïnvloedt de staatsschuld?
De staatsschuld en hoe deze zich ontwikkelt is een belangrijke graadmeter voor
de stand van de overheidsfinanciën. Over wat wel en wat niet de
schuld(ontwikkeling) beïnvloedt, bestaat soms onduidelijkheid. De Studiegroep
gaat hieronder specifiek in op twee aspecten, namelijk het effect van crisisbeleid
en een lage rente op de staatsschuld.
 Crisisbeleid raakt het schuldniveau, structureel beleid de schuldontwikkeling
Crisisbeleid heeft als doel de schade op de korte termijn zo klein mogelijk te
houden. Al het crisisbeleid is tijdelijk beleid. Burgers en bedrijven krijgen tijdelijk
ondersteuning om het effect van de economische schok zoveel mogelijk te
beperken, bijvoorbeeld via tijdelijke inkomensondersteuning of belastinguitstel.
Dit heeft wel effect op het schuldniveau, maar niet op de schuldontwikkeling. Als
de crisis is afgelopen dan is de schuld hoger, maar de overheid is met deze
maatregelen geen verplichtingen aangegaan die doorlopen na de crisis. Het was
immers tijdelijk beleid.
Structureel beleid beïnvloedt de schuld daarentegen permanent, via het effect op
de schuldontwikkeling. Als de leraren- of politiesalarissen worden verhoogd, dan
nemen de uitgaven in alle jaren vanaf het invoeringsjaar toe. En als de
inkomstenbelasting of de vennootschapsbelasting wordt verlaagd, dan nemen de
inkomsten in alle jaren vanaf het invoeringsjaar af. De overheid gaat met deze
maatregelen een permanente verplichting aan. In het geval de overheidsuitgaven
en de overheidsinkomsten structureel uit balans zijn (rekening houdend de
economische groei en de rentelasten), dan neemt de schuld alsmaar toe. Op
termijn is dat geen houdbare situatie.

FOUT! ONBEKENDE NAAM VOOR
DOCUMENTEIGENSCHAP.

Pagina 4 van 8

 Een lage rente maakt geld lenen goedkoop, maar niet risicoloos
De huidige lage of zelfs negatieve rente maakt dat Nederland tegen zeer gunstige
voorwaarden geld kan lenen. Hierdoor is een discussie opgelaaid of het aangaan
van schuld momenteel kosteloos is.2 Geld lenen gaat goed zolang
kredietverstrekkers geloven dat de schuld ooit wordt terugbetaald. Daarvoor is
ook de economische groei van een land belangrijk: bij een hogere economische
groei (en primaire balans) is een schuld immers gemakkelijker te dragen. De
verhouding tussen de rente en de economische groei – het rente-groeiverschil –
is daarom cruciaal. Momenteel is dit rente-groeiverschil negatief, wat maakt dat
de schuld – uitgaande van een primaire balans van nul – steeds kleiner wordt. Dit
is echter geen wetmatigheid: in het verleden kende Nederland evenveel periodes
met een negatief als met een positief rente-groeiverschil. Bij een positief rentegroeiverschil zal het begrotingstekort en de schuld alsmaar stijgen. Bovendien is
ook bij een negatief rente-groeiverschil de schuldhoudbaarheid geen gegeven. De
huidige situatie illustreert dit: door de extra uitgaven die de overheid momenteel
doet om de coronacrisis te bestrijden, neem de schuld toe, ondanks een
negatieve rente. De lage rente maak een schuld eerder houdbaar, maar maakt
niet dat het aangaan van schuld risicoloos is. De rente kan immers weer gaan
stijgen.

16e Studiegroep
Begrotingsruimte
Ons kenmerk
Fout! Onbekende naam
voor documenteigenschap.

Plannen voor de lange termijn
De overheidsfinanciën zullen er na deze crisis aanmerkelijk slechter voorstaan
dan een paar maanden geleden werd voorzien. Op een later moment zal blijken in
welke mate er maatregelen getroffen moeten worden om het effect van de
coronacrisis op de overheidsfinanciën te herstellen. Los daarvan moet beleid
effectief bijdragen aan de doelen voor de langere termijn. Beleid gericht op de
korte termijn – bijvoorbeeld om het EMU-saldo van het volgende jaar bij te sturen
– is in het verleden vaak (deels) teruggedraaid, zodra de overheidsfinanciën er
weer beter voor stonden. Zo ontstond onbedoeld procyclisch jojobeleid dat de
betrouwbaarheid van de overheid en welvaart in den brede niet ten goede is
gekomen. Verstandiger is daarom om beleid te voeren met het oog op de
uitdagingen op de lange termijn en hiervoor structurele oplossingen te zoeken.
Deze uitdagingen liggen niet alleen op economisch terrein. Ook op het gebied van
bijvoorbeeld duurzaamheid, ecologie, het welzijn van (kwetsbare groepen)
mensen, Europa en geopolitiek liggen er fundamentele uitdagingen voor het
volgende kabinet.3 De Studiegroep constateert dat de coronacrisis dit ook
herbevestigt en adviseert een volgend kabinet om hier voldoende aandacht voor
te hebben.
Op specifiek twee thema’s gaat de Studiegroep graag nader in, omdat deze
thema’s direct raken aan de Rijksbegroting en de schokbestendigheid van zowel
de economie als de overheidsfinanciën: 1) een gelijke behandeling van collectieve
uitgaven en beheersing van de zorguitgaven en 2) kwetsbaarheden wegnemen en
schokbestendigheid vergroten. Beleid gericht op deze uitdagingen kan op de korte
termijn geld opleveren. In lijn met aanbeveling 1 en 2 kan het kabinet deze
Deze discussie is bij het brede publiek bekend geworden door Blanchard: Blanchard, O.,
2019, Public debt and low interest rates, American Economic Review, vol. 109(4): 11971229.
3
De drie planbureaus hebben recentelijk ook gezamenlijk inzicht gegeven in verstandig
(herstel)beleid (Briefadvies Covid-19 Overleg Planbureaus, ‘Aandachtspunten voor
herstelbeleid’).
2

FOUT! ONBEKENDE NAAM VOOR
DOCUMENTEIGENSCHAP.

Pagina 5 van 8

ruimte dan gebruiken voor eventuele nieuwe prioriteiten of ter compensatie van
herverdelingseffecten waarmee hervormingen vaak gepaard gaan.
Gelijke behandeling van collectieve sectoren en beheersing van de zorguitgaven
Omdat iedere euro slechts eenmaal kan worden uitgegeven, vindt er door de
politiek een integrale weging plaats. Het is een politieke keuze of er extra
middelen beschikbaar worden gesteld voor bijvoorbeeld zorg, onderwijs of
veiligheid. Voor een goede integrale afweging is het noodzakelijk dat alle
collectieve sectoren dezelfde uitgangspositie hebben. De zorguitgaven stijgen – in
het basispad – echter automatisch harder dan alle andere collectieve sectoren,
doordat ook extra middelen beschikbaar worden gesteld voor kwaliteitsstijgingen
en een hogere zorgvraag als gevolg van een stijging van het besteedbaar
inkomen. Dit vergt op basis van de huidige wetgeving geen expliciet politiek
besluit meer en valt daarmee buiten de integrale budgettaire weging tussen
collectieve sectoren. Dit uit zich in een significant hogere groei van de
zorguitgaven dan alle andere collectieve uitgaven (zie toelichting box 2).

16e Studiegroep
Begrotingsruimte
Ons kenmerk
Fout! Onbekende naam
voor documenteigenschap.

Box 2: De stijgende zorguitgaven nader verklaard
De reële zorguitgaven groeien de komende kabinetsperiode met 2,7 procent per
jaar.4 Net als in andere collectieve sectoren wordt de ontwikkeling van de
uitgaven beïnvloed door demografie. Dit verklaart 1,2 procentpunt van de groei.
Daarnaast wordt 0,5 procentpunt van de groei verklaard door reële loon- en
prijsontwikkeling (Baumol-effect). Ongeveer 1 procentpunt van de groei wordt
verklaard door hogere vraag als gevolg van een hoger besteedbaar inkomen (0,7
procentpunt) en overige groei (0,3 procentpunt) als gevolg van onder andere
kwaliteitsstijgingen door nieuwe behandelmethodes en sociaal-culturele trends.
Uitkomst is dat in de raming voor de komende kabinetsperiode de zorguitgaven
stijgen met 0,6 procent van het bbp. Ter vergelijking: de uitgaven aan
infrastructuur en defensie dalen met 0,1 procent van het bbp en de uitgaven aan
onderwijs dalen met 0,2 procent van het bbp.
De zorguitgaven stijgen (bij ongewijzigd beleid) automatisch sneller dan andere
collectieve uitgaven, omdat in de zorgwetten is vastgelegd dat zorg naar stand
van de wetenschap en praktijk onderdeel uitmaakt van het pakket. Verbetering
van kwaliteit van overheidsarrangementen in andere collectieve sectoren (zoals
onderwijs en veiligheid) komt pas tot stand nadat de politiek heeft besloten tot
toekenning van extra middelen. Om de integrale weging te waarborgen zou
besluitvorming over extra middelen idealiter een politieke keuze zijn en geen
automatisme. Het risico is dat een extra euro voor de zorg hierdoor in de
budgettaire weging voorrang krijgt op een extra euro voor bijvoorbeeld
onderwijs. Het is daarom verstandig om meer aandacht te hebben voor de
(zogenaamde horizontale) ontwikkelingen van budgetten over de tijd, in plaats
van alleen te kijken naar de ontwikkeling van het budget als gevolg van
beleidswijzigingen (de zogenaamde verticale ontwikkeling). Door de focus op
alleen het effect van beleidswijzigingen is het beeld in de samenleving dat er
continu bezuinigd wordt op de zorg, terwijl de zorgkosten feitelijk het snelst
stijgen. Andere collectieve uitgaven worden door de zorguitgaven verdrongen.
Bovendien gaan stijgende zorguitgaven gepaard met stijgende zorgpremies en
4

Op basis van de MLT-raming van het CPB.

FOUT! ONBEKENDE NAAM VOOR
DOCUMENTEIGENSCHAP.

Pagina 6 van 8

belastingen, waardoor het besteedbaar inkomen onder druk staat. Door met
maatregelen en afspraken de stijging van de zorguitgaven structureel af te
remmen – en meer in lijn te brengen met de uitgavenontwikkeling in de andere
collectieve sectoren – ontstaat meer ruimte voor kwaliteitsverbetering in andere
collectieve sectoren en koopkrachtverbetering en kan een belangrijke bijdrage
worden geleverd aan de gezondheid van de Nederlandse overheidsuitgaven op de
lange termijn.

16e Studiegroep
Begrotingsruimte
Ons kenmerk
Fout! Onbekende naam
voor documenteigenschap.

Aanbeveling 3: Zorg voor een gelijke budgettaire behandeling van de
verschillende collectieve sectoren. Dit vraagt om beheersing van de zorguitgaven
en draagt op die manier bij aan de gezondheid van de Nederlandse
overheidsfinanciën op de lange termijn.
Kwetsbaarheden wegnemen en schokbestendigheid vergroten
Een andere uitdaging voor de lange termijn is de kwetsbaarheid van Nederlandse
huishoudens en bedrijven voor economische schokken. De coronacrisis maakt dit
opnieuw duidelijk. Zo zien we dat een deel van de huishoudens en bedrijven
nauwelijks buffers heeft opgebouwd om een economische schok op te kunnen
vangen. Hier gaat een procyclische werking vanuit, waardoor de overheid bij een
hevige recessie zoals nu genoodzaakt is deze schok op te vangen met
automatisch en discretionair begrotingsbeleid. Beter is het echter als de impact
van schokken in de economie op burgers en bedrijven kleiner is, zodat zij minder
afhankelijk zijn van ingrepen van de overheid. Dat maakt het hebben van een
grotere buffer als overheid ook minder noodzakelijk. Hiervoor zien we een aantal
aanknopingspunten, die hieronder nader worden uitgewerkt. Uiteraard zal bij
dergelijke hervormingen oog moeten zijn voor het meeste geschikte moment van
invoering.
1.

2.

De steeds flexibelere arbeidsmarkt zorgt ervoor dat Nederlanders
kwetsbaarder zijn voor conjunctuuruitslagen. Gevolgen van een crisis worden
minder effectief gedempt en bovendien niet gelijkmatig verdeeld over alle
werkenden. Werknemers met een flexibel contract en zelfstandigen zijn
gevoeliger voor een economische neergang. Naast persoonlijke gevolgen
heeft dit ook macro-economische gevolgen: het verergert de economische
situatie. De Commissie Borstlap heeft goede oplossingsrichtingen geschetst
voor deze problematiek.
Het Nederlandse bedrijfsleven heeft over het algemeen een buffer om
eventuele schokken op te vangen. Tegenover deze buffers staan echter ook
relatief hoge schulden. Door de omvang van de bedrijfsschulden ten opzichte
van de economie zijn Nederlandse bedrijven kwetsbaar voor macroeconomische schokken. Ondanks de beperking van de (bovenmatige)
renteaftrek die het kabinet heeft doorgevoerd blijft schuldfinanciering in
Nederland (maar ook wereldwijd) relatief aantrekkelijk door de fiscaal
gunstige behandeling van financiering met vreemd vermogen. De
verwevenheid tussen het bedrijfsleven en de financiële sector is daarom
sterk, wat maakt dat een economische schok via Nederlandse ondernemingen
kan overslaan naar de financiële sector. Aanknopingspunt om de
schokbestendigheid van ondernemingen te vergroten is bijvoorbeeld de
fiscale behandeling van vreemd versus eigen vermogen en de huidige wet- en
regelgeving rondom corporate governance.

FOUT! ONBEKENDE NAAM VOOR
DOCUMENTEIGENSCHAP.

Pagina 7 van 8

3.

Nederlandse huishoudens en de economie zijn gevoelig voor
vermogensschokken. Er is ook bij huishoudens sprake van een lange balans:
Nederlandse huishoudens hebben relatief hoge schulden (met name de
woninghypotheek) én grote vermogens uit hoge verplichte besparingen (met
name het 2e pijler pensioen en de woning). De netto-vermogenspositie van
huishoudens is sterk, maar veel van het vermogen is illiquide waardoor dit
niet direct ingezet kan worden om een schok op te vangen. De grote
blootstelling op de woningmarkt en financiële markten maakt bovendien dat
huishoudens kwetsbaar zijn voor vermogensschokken. Ondanks dat het
huidige kabinet en vorige kabinetten op dit punt al goede stappen hebben
gezet, is meer gericht beleid nodig om de financiële kwetsbaarheid als gevolg
van de lange balansen verder te verminderen. Concreet aanknopingspunt is
het verbeteren van de structurele werking van de woningmarkt, zoals het
aanpassen van de fiscale behandeling van de woning.

16e Studiegroep
Begrotingsruimte
Ons kenmerk
Fout! Onbekende naam
voor documenteigenschap.

De timing van hervormingen is ingewikkeld. Enerzijds is er het risico dat
hervormingen procyclisch uitpakken en daarmee de crisis verdiepen. Anderzijds
worden juist in een crisis een aantal fundamentele kwetsbaarheden blootgelegd.
De urgentie om deze kwetsbaarheden aan te pakken wordt daarom juist nu
gevoeld. Om te verzekeren dat een hervorming wordt doorgevoerd is het daarbij
behulpzaam dat afspraken worden vastgelegd in het Regeerakkoord. De
Studiegroep adviseert om in de formatie (principe-)afspraken te maken over de
noodzakelijke hervormingen, maar in de timing van het moment van invoering
rekening te houden met de stand van de economie. Het langzaam infaseren van
een hervorming kan uitkomst bieden om procycliciteit van een hervorming te
voorkomen of te verkleinen.
Aanbeveling 4: Neem maatregelen die economische kwetsbaarheden wegnemen
en de schokbestendigheid van de economie vergroten. Maak hierover afspraken
in het Regeerakkoord en heb oog voor de conjunctuur bij het bepalen van het
moment van invoering of het infaseerpad.
Tot slot
Het complete advies van de Studiegroep Begrotingsruimte ontvangt u in het
najaar van 2020. Dan is er meer zicht op de economische en budgettaire
uitgangssituatie van een volgend kabinet. Vooruitlopend op dit uitgebreide advies,
spreek ik de hoop uit dat de aanbevelingen die de Studiegroep in deze brief reeds
geeft, behulpzaam zijn bij het voorbereiden van plannen voor de volgende
kabinetsperiode.

Hoogachtend,

de voorzitter van de 16e Studiegroep Begrotingsruimte,
Bas van den Dungen

FOUT! ONBEKENDE NAAM VOOR
DOCUMENTEIGENSCHAP.

Pagina 8 van 8