Rijksgebouwendienst
Mnistetie van Binnenlandse Zaken en
Koninkrijksre1aries

1’-’

> Retouracires Postbus 20952 2500 EZ Den Haag
Rij ksgebouwen dienst

Mevrouw S.A.M. Dijkstra
Staatssecretaris van Economische Zaken
Postbus 20401
2500 EK Den Haag

Meijer Rijksbouwmeoster
College vaT, Rijksadviseurs
Korte yoorhout 7
2511 CW Den Haag
Postbus 20952
2500 EZ Den Haag
Conto tpersuan

Kenmerk
RBM-2013 1220
Kopie aan

Datum 20 december 2013
Betreft Europese Landschapsconventie (ELC)

Directeur Natuur en Biodiversiteit
rie van Economishe Zaken
1
Ministe

Excellentie, geachte mevrouw Dijksma,

In uw brief van 11juni 2013 vraagt u bij monde van DG Annemie Burger advies aan
de Rijksadviseur Landschap en Water over de wijze waarop Nederland invulling kan
geven aan de vereisten van de.Europese Landschapsconventie (ELC). Aanleiding
voordeze vraag is dat het rijksbeleid over ruimtelijke ordening, landschap,
landinrichting en natuur de laatste jaren ingrijpend is gewijzigd. Om uw vraag te
kunnén beantwoorden heb ik literatuuronderzoek gedaan en daarnaast gesproken
met mensen van de Werkgemeenschap Landschapsecologisch Onderzoek,
betrékkenen bij het landschapsbeheer in Nederland en met vertegenwoordigers uit uw
departement. Het advies Wordt door hethele College van Rijksadviseurs
onderschreven.
Aanleiding tot de probleemstelling
De strekking en de timing van uw verzoek zijn belangrijk, niet alleen omdat het
verstândig is periodiek te reflecteren op de stand van zaken in het licht van de ELCI
• maar ook vanwege de kansen die zich momenteel voordoen in het kader van de
voorbereidingen van de nieuwe Natuurvisie van het kabinet. Moeten we daarin iets
• ovër de kwaliteit van het Nederlandse landschap terugvinden en zo ja, wat dan? Want
er is de afgelopen jaren nogal wat gebeurd. Ten tijde van de ondertekening van de
ELC in 2005, waren de toenmalige wetten, regelingen en andere instrumenten

Pugina 1 van 12

Ç)

Rijksgeboul.endien5t

alsmede het voorgenomen overheidsbeleid ruimschoots voldoende voor de
.
1
bepalingen van de ELC
kcnmcrk

Het in 2011 overeengekomen Natuurakkoord tussen Rijken IPO voorzag evenwel in
een substantiële korting op de,besôhikbare rijksmiddelen voor natuur en landschap en
in een verregaande overhevëling van bevoedheden op het gebied van bescherming,
ontwikkeling en beheer van gebieden.en terre,iiien, In de eerder dit jaar afgesloten
actualisering van dat akkoord tussen Rijk en provincies wordt de provinciale regierol
bevestigd. Ook op het rijksplanologische spoör is flink wat veranderd, In 2012 is met
het publiceren an de SVIR het beleidsinstrurnentarium en de regelgeving met
betrekking tot landschap en ruimtelijkç kwaliteit vervallen of gedecentraliseerd. Bijlage
2.van de SVIR geeft een even heldere als bntnuchterende opsomming van wat niet
meer doör de regering wordt gedaan: de ruimtelijke ategbrieën Nationale
Landschappen, Nationale Parken, Bufferzones en Snetwegpanorama’s zijn als
Iegendaeenheid van het Rijk opgeheven. Het programma gericht op de groene
kwaliteit van stedelijke regio’s kwam te vervallen. Wat in de SVIR nog aan
Iandschapsdoelen overeind is gebleven, is opgehangen aan het erfgoedbeleid. In de
laatste twee, drie,jaar hebben deregulering en decentralisatie elkaar dus versterkt.

RBM-2P131220

De vraag is daarmee gerechtvaardigd of Nederland internationaal gezien nog aan de
voorwaarden van de Conventie voldoet. Hoe kwalificeren we de terugval in de
bestedingen, de geschrapte regelgeving en de nieuwe verdeling van
verantwoordelijkheid voor het landschap in het licht van het verdrag uit 2000?
De bedöelingen van de ELC
In 2000 heeft de Raad van Europa in Firenze de Europese Landschapsconventie
(ELC) opengesteld voor ondertekening.en ratificering. De Conventie kan gezien
worden in een ‘reeks van verdragen die betrekking hebben op het behoud van dieren
en planten en hun natüurlijke leefmilieu, het bèhoud van het architectonische erfgoed
en de bescherming van het archeologisch erfgoed. De ELC is het enige Europese
verdrag dat specifiek over landschap gaat. De aanleiding van de ELC was dat veel
beleidsmaatregelen op nationaal en.Europees niveau grote consequenties hebben
voor de kwaliteit van het landschap op regionaal en lokaal niveau. Met ondertekening
van de Conventie erkennen de staten, verenigd in de Raad van Europa de grote
culturele, economische en ecologische waarde van landschap. In 2005 heeft
Nederland de ELC ondertekend en geratificeërd.

Fedrol., G. B. M. & N. F C. Hazcndonk 2004 Dc Earopcsc Landschapsconvontie, kans of bcchciging voor hct Nedcrlandso
Iandschspsbolcid; Vngoningcn, Altcrra.rapporl 930.
—

Pagina 2 van 12

De conventie strekt zich uit tot alle landschappen en erkent de kwaliteit en diversiteit
van Europese landschappen als gezamenlijke hulpbron. Het verdrag is dan ook van
toepassing op het gehele grondgebied van de deelnemende landen en omvat
natuurlijke, rurale, stedelijke gebieden alsmede binnenwateren en mariene gebieden.
De ondertekening van de Conventie brengt verplichtingen met zich mee. Landen die
de ELC ondertekenen nemen in grote lijnen de volgende verplichtingen op zich:
Het landschap in wetten te behandelen. Dit kan afzonderlijk of, meer
gebruikelijk, als onderdeel van wetgeving op het gebied van Ruimtelijke Ordening,
Natuurbeheer of Landinrichting;
Het landschapsbeleid te integreren in nationale en regionale ruimtelijke
plannen, in stedenbouwkundige beleidsplannen en in beleid op het gebied van
cultuur, milieu, landbouw, sociale zaken en economie, of in welk ander
beleidsterrein ook dat een direct of indirect effect zou kunnen hebben op
landschap;
De procedures vast te stellen voor inspraak en deelname van
maatschappelijke organisaties en specifieke betrokkenen bij het vaststellen en
uitvoeren van landschapsbeleid;
Samen te werken met andere landen op het gebied van landschapsaspecten
van internationaal belang, ervaringen en informatie uit te wisselen, en
2
grensoverschrijdende samenwerking te bevorderen,

RijLsgcbouendien5t

RBM-2013 1220

-

-

-

-

Kort samengevat betekent de ondertekening van de ELC dat lidstaten condities
moeten creëren die de bescherming, het beheer en de inrichting van landschappen
en het organiseren van Europese samenwerking op dit gebied mogelijk maken.
Concreet is het volgens de Conventie nodig:
om organisaties en lokale overheden van waarde van landschappen bewust
te maken
om onderwijs op het gebied van landschapsontwerp, inchting en beheer te
bevorderen
om de diversiteit en kwaliteit van landschappen te identificeren en te
omschrijven
om de uitvoering van landschapsbeleid en landschapsbeheer mogelijk te
maken.
-

-

-

-

Centraal Iandschapsbeleid in historisch perspectief
Goed beschouwd is met de recente herijking en stroomlijning door het Rijk een eind
gekomen aan ruim vijf decennia landschapsbeleid door de jksoverheid. Dat beleid
2

Bron: komerIricf Europees Londschnpsverdru. 4 mei 2005

Pagicm 3 oz, 12

Rijkgebouwcndicnst

heeft in zekere zin altijd last gehad van het feit dat het op drie verschillende sporen
was gebaseerd. Met het uitbrengen van de Nota Westen des Lands in 1958 werd voor
het eerst richting gegeven aan de ruimtelijke ontwikkeling van de Randstad met
inachtneming van de landschappelijke waarden in het centraal gelegen gebied.
Daarmee werd de maatschappelijke bezorgdheid van de Bond Heemschut, de
Vereniging tot Behoud van Natuurmonumenten en niet in de laatste plaats de
boerenstandsorganisaties recht gedaan en werd de kiem gelegd van het spoor van
landschapsconservering. Het tweede landschapsspoor had zijn bron in het
Staatsbosbeheer, dat in de loop van de twintigste eeuw de verantwoordelijkheid kreeg
voor wat je de nationale groenvoorziening zou kunnen noemen. Bosaanleg,
landschapsbouw bij ruilverkaveling en de groene inpassingvan rijkswegën en
kanalen vormden een.werkveld met grote gevolgen voor de landschappelijke kwaliteit.
De derde lijn waarlangs het landschapsbeleid werd gevoed loopt van de
welstandsadvisering in de Woningwet, via de architectuurnota’s als onderdeel van het
cultuurbeleid naar de integrale ruimtelijke kwaliteitszorg bij grote projecten. Elk van
deze sporen had zijn eigen Werdegang binnen hun respectievelijke institutionele
setting.

20december2013
Kenmerk
1-20I3l220

—

Landschapsconservering kreeg op rijksniveau het meest uitgebreid gestalte in het
Structuurschema Natuur- en Landschapsbehoud ml 984, ondertekend door
bewindslieden Braks en Winsemius. Daarin bracht het Rijk een omvangrijke reeks
beleidscategorieën in omloop, waaronder dé Nationale Parken, de Nationale
Landschappen, de Waardevolle Agrarische Cultuurlandschappen, de Aardkundige
Waardevolle Gebieden, de Grote Landschapseenheden ende Waardevolle
Landschappelijke en/of Historische Gezichtèn. Uit de reacties op het
Beleidsvoornemen bleek dathetde lagere overheden en de maatschappelijke
organisaties duizelde. Zo veel nuance en beleidsrnatige overlap was nog niet eerder
vertoond en zou daarna ook nietmeer worden herhaald. In hetStructuurschema
Groêne Ruimte uit1994 werddedifferentiatie van het Iandschapsbeleid drastisch
teruggebracht tot dé categorie Waardevolle Cultuurlandschappen en werd de
landschappelijke verantwoordelijkheid van het Rijk voor het overige gekoppeld aan de
voorgenomen uitvoering van grote projecten zoals de Randstadgroenstructuur en de
Ecologische Hoofdstructuur. In de Groene Struötuurschema’s daarna werden alleen
nog Nationale Landschappen en Nationale Parken onderscheiden, die in 2012 dus
ook zijn verdampt.
Hoogtepunt in de wereld van de rijksgroenvoorziening was de Visie Landschap uit de
jaren ‘80 waarin het cascoconcept voor landschapsontwikkeling werd gepresenteerd
en voor verschillende landschapstypen uitgewerkt. Ook werden vormgevingsprincipes
Pagina 4 van 12

voor technische artefacten in het cultuurlandschap gepresenteerd. Daarna volgde de
Nota Landschap met het kaartbeeld van het zogenaamde Nationaal
Landschapspatroon en ten slotte de Agenda Landschap. De benadering in die nota’s
werd steeds abstracter en culmineerde in de Ontwikkelingsgerichte
Landschapsstrategie. Daarin stond niet meer de kwaliteit van het landschap zelf maar
de planprocessen en de besluitvorming centraal. Dat beleid hield geen stand.

Rij ksge bouwendiensi

Datum
20 december 2013
Kenmerk
RSM-20I31220

In het architectuurbeleid was vooral cie derde Architectuurnota ‘Ontwerpen aan
Nederland’ uit 2001 een hoogtepunt. Het was een buitengewoon pragmatisch en
specifiek getoonzet beleidsdocument waarin aanvankelijk negen en later tien concrete
ruimtelijke opgaven werden gepresenteerd. Aan deze projecten zouden hoge
kwaliteitseisen worden gesteld, zo beloofde de nota. Zeker vijf van de tien opgaven
waren van een expliciet landschappelijke schaal en betekenis: de herinrichting van de
zandgebieden in Oost- en Zuid-Nederland, het ontwerp van de Zuiderzeelijn tussen
Groningen en de Randstad (waarvan de uitvoering later werd afgeblazen), de
ontwikkeling van de Deltametropool (cle Randstad en het Groene Hart), de ruimtelijke
inpassing en verankering van rijkswegen (volgens het concept van het routeontwerp)
en de revitalisering van de Nieuwe Hollandse Waterlinie. Met die laatst genoemde
opgave werd een relatie gelegd met de twee jaar eerder verschenen Nota Belvedere,
die net als de Architectuurnota het karakter had van een actieprogrammâ. Belvedere
introduceerde een nieuwe probleemstelling, namelijk de kloof tussen de museale
bescherming van onroerend cultureel erfgoed enerzijds en de permanente
transformatie van de ruimte anderzijds. ‘Ontwerpen aan Nederland’ was de aanleiding
voor de installatie van een College van Rijksadviseurs onder voorzitterschap van de
Rijksbouwmeester. Het CRa kreeg de opdracht de ruimtelijke kwaliteit te borgen in de
verschillende rijksprogramma’s met gevolgen voor de bouw, het erfgoed en de
ruimtelijke inrichting in ons land. De Actieagenda Architectuur en Ruimtelijk Ontwerp
uit 2012 vormt het actuele integratiekader van de departementen van lenM, EZ, BZK
en OCW op het gebied van ruimtelijk ontwerp en kwaliteit en legt opnieuw de basis
voor een voortzetting van het CRa.

-‘

De meervoudige oorsprong van het landschapsbeleid heeft datzelfde beleid altijd
parten gespeeld. Het is het Rijk nooit goed gelukt om in politiek-bestuurlijke zin de
breed gevoelde maatschappelijke bezorgdheid over de kwaliteit van het landschap op
een aanstekelijke wijze in te vullen. Een grondige en volwaardige analyse van de
opkomst en ondergang van landschap als beleidsterrein is nodig om erachter te
komen waar dat nu precies aan heeft gelegen.

Pugina 5 van 12

w.

Het effect van decentralisatie
De verdragstekst van de ELC laat ruimte voor beleidsdecentralisatie: Elke Partij voert
dit Verdrag [...] uit conform haar eigen verdeling van bevoegdheden, in
overeenstemming met haar grondwetteljke beginselen en administratieve regelingen,
en met inachtneming van het subsidiariteitsbeginsel.. ,uI

Rijk.sgebouwendnst

20december2013

3 oordeelde in 2011 ronduit positief over enkele
De Raad voor de Leefomgeving
gevolgen van de groene decentralisatie: “Doorde bestuurlijke verantwoordelijkheid
voor het natuur- en Iandschapsbeleid op regionaal en lokaal niveau te leggen,
identificeren actoren zich beter met beheer en beleid, ontplooien ze sneller initiatieven
die aansluiten bij de eigen behoèftèn ën beleving, en ontstaan meer mogelijkheden
om synergie te zoeken door integrale gebiedsgerichfe oplossingen.”
Decentralisatie hoeft dus niet per se te. betekenen dat Nederland niet meer voldoet
aan de ELC, maar het roept de vraag op in welke mate de provincies de hun
toevertrouwde verantwoordelijkheid oppakken en operationeel weten te maken, Het
Rijk heeft het landschapsbeleid immers formeel niet gedecentraliseerd. Het is
stopgezet, zonder dat met andere overheden is afgesproken dat zij bepaalde taken
overnemen. Het staat de andere overheden dus Vrij om wel of geen landschapsbeleid
te voeren.
4
5 laat zien dat het landschapsbeleid
Een quick-scan van de provinciale structuurvisies
door veel provincies wordt uitgewerkt met globale begrenzingen, door het benoemen
van (vaak cultüurhistorisché) kernkwaliteiten met bijbehorende ruimtelijke
bëperkingen en dat er ook voorzien’is.infinanciering. Dezelfde quick-scan laat ook
zien dat niet alle provincies ‘kernkwaliteiten of doelstellingen voor landschap
benoemen, Sommige provincies béschermen wel natuurwaarden (EHS) en vaak ook
een selectie van landschappelijkë erfgoed; sômmige spreken alleen van doelen voor
.
6
een vitaal platteland
Veel van de provinciale structuurvisies zijn aan herziening toe of worden omgewerkt
in de geest van de nieuwe Omgevingswet. De nieuwe situatie waarin het
rijkslandschapsbeleid is losgelaten is nog in geen van de vigerende visies verwerkt.
De op handen zijnde herzieningen bieden een kans om de consequenties van de ELC
nu wel vast te leggen. Het lijkt me een reële verwachting dat de provincies elk op hun
Raad voor Leefotngeving en lnfraatruciuur, Advies “Toekomst van het Ruimtelijk Beleid” (2011.02)
Noor Dessing en Bas Pcdroli: ‘Voldoet Nederland nog el aan de ELC” In: Landschap 30fl (2013)
‘Afstudeerverslag Geen den Ouden, OLD 2013
‘Letterlijk citaat uit het verdrag: ‘Elke Partij verbindt zich ertoe kwaliteitsdoelstellingen voor landschappen te omschrijven met betrekking tot
de geidentiflceerde en beoordeelde landschappen, na inspraak van het Publiek.’ (notikel 5, onderdeel c.)
*

Pagina 6 van 12

eigen wijze een vorm van landschapsbeleid zullen voeren, omdat het middenbestuur
meer invloed krijgt op de ruimtelijke ordening en omdat burgers en maatschappelijke
organisaties de provincie gemakkelijker weten te vinden dan het Rijk. Er is in dat
opzicht zeker wat te zeggen voor een handreiking vanuit het Rijk, waarin de
bedoelingen van de ELO worden uiteengezet en vertaald naar regionaal beleid.

Rijktbo,,, cndienst

Rijksprogramma’s en rijkstaken als kans voor het landschap
Veel taken in het ruimtelijk domein zijn gedecentraliseerd. Desalniettemin blijft het Rijk
aan zet bij een aantal majeure programma’s met een evidente impact op de kwaliteit
van de leefomgeving. We noemen er een paar. De Deltacommissaris bereidt voor alle
grote watersystemen Deltabeslissingen voor die in 2014 in de Tweede Kamer worden
besproken en die daarna zullen worden uitgewerkt in Deltaplannen. Het waterbeheer
blijft de komende decennia dus op de agenda. Het onlangs gesloten Energieakkoord
preludeert op een ingrijpende transitie naar duurzame productie en distributie van
energie, met alle ruimtelijke gevolgen van dien. De vraag naar mobiliteit werkt door in
de ontwikkeling en het beheer van het snelwegen-, spoorlijnen- en
beroepsvaartnetwerk. Het vestigingsklimaat en concurrerend vermogen van
mainports, brainports en greenports (tegen de achtergrond van regionale concentratie
en krimp) vergen blijvende inzet vanuit de centrale overheid. Als laatste in dit verband
noem ik de invoering van het vernieuwde Gemeenschappelijke Landbouwbeleid en
zijn clausules over de vergroening als voorwaarde voor subsidiëring.
Het Rijk is het aan zijn stand verplicht dat het zelf actief anticipeert op de
landschappelijke uitdaging die in deze programma’s verborgen zit en op het
maatschappelijke draagvlak dat bij alle projecten steeds weer opnieuw moet worden
veroverd, Landschap’ blijkt daarbij een zeer sterk, collectief gedragen merk, In
meerjarenprogramma’s als Ruimte voor de Rivier en Nieuwe Hollandse Waterlinie zijn
respectievelijk rivierbeheer en monumentenzorg de aanleiding voor een
hoogwaardige balans tussen behoud en ontwikkeling van landschap; precies zoals de
ELC het bedoelt, maar zonder dat het zo wordt gepresenteerd. In alle genoemde
rijksprogramma’s zit een vergelijkbaar omvangrijk potentieel voor een verantwoorde
omgang met landschap, mits die tijdig wordt gedetecteerd in de ruimtelijke opgave,
expliciet gemaakt in de ambitiedocumenten en geoperationaliseerd in de
programmering en de budgettering. Die detectieopgave rechtvaardigt een kleine
ambtelijke kerm van deskundigheid binnen het departement, mogelijk te recruteren uit
de opgeheven Dienst Landelijk Gebied.
De voorbereiding van de nieuwe Omgevingswet en de daarin verankerde verplichting
voor het Rijk om een Omgevingsvisie op te stellen biedt in dit licht ook een kans. De
Pagin. 7 a,, 12

1
F’.)

2

Omgevingswet roept wat ons betreft vragen op over de manier waarop de
onverminderd grotë maatschappelijke bezorgdheid om het cultuurlandschap aan de
orde moet komen, De wet zal zijn gebaseerd op het concept,van zorgplicht die de
overheid heeft voor de kwaliteitvan de omgeving. In önze ogen gaat dat precies over
ruimtelijke samenhang, schoonheid, doelmatigheid en houdbaarheid van stedelijke en
landschappelijke topografie. Wij willen udringônd adviseren deze gelegenheid te
gebruiken om na te gaan in hoevèrré uw ministerie de wetgeving en de nationale
ruimtelijkevisievorming wil voeden met een eenvoudige en doeltreffende
landschapsbenadering of landschapslegenda. Die zou gericht.moeten zijn op het
uitlokken van goed gedrag bij andere overheden, collega-departementen en
maatschappelijke organisaties.

Rij Isgcbouwendienst

Kcnmcrk
l-20131220

Nog een andere manier waarop landschap op indirecte wijze een rol speelt bij grote
projecten is in het kader van de .Milieueffectrapportage. De CieMER heeft zelf
vastgesteld dat landschap een maatschappelijk en bestuurlijk belangrijk facet is dat bij
het genereren van planalternatieven en bij de toetsing evenwel niet goed uit de verf
komt. Deze observatie is voor de Commissie reden geweest de Rijksadviseur
Landschap en Water te vragen om advies over de wijze waarop landschap beter tot
zijn recht kan komen in de systematiek van de toetsing en in de structuur en de
inhoud van dè rapportage. Dat advies zal in januari 2014.verschijnen en krijgt
onbedoeld ook betekenis in het licht van de ELC.
De laatste rijksinzet voor landschap betreft het ondèrwijs. Nederland heeft traditioneel
een ‘goed ontwikkelde structuur voor scholing en training öp het gebied van
landschapsontwerp, -inrichting en -beheer, diein d&ELC expliöiet worden genoemd.
De groene opleidingen vormen samen een gëdifferentieerd palet tussen VMBO en
WO. Dit is van belang ondat de kWaliteit van het lan’dScha samenhangt met de
vakbekwaamheid van deenen die era.an.môgen ‘sleutelen’. Zeker hethoger
onderwijs in dè landschapsarchitectuur n:bns Ïand is relatiefpopulair en de professie
staat internationaal hoog aangeschreven. De drie academische masteropleidingen
(Amsterdam, Wageningen en Delft) vullen elkaar prachtig aan: De Wet op de
Architectentitel voorziet in de garantie dat iedereen die zich landschapsarchitect
noemt voldoet aan de vereisten die de wet daaraan stelt
1 namelijk een
geaccrediteerde universitaire opleidingen (vanaf 2015) twee jaar begeleide
beroepservaring.
De noodzaak van meten
Uiteindelijk zijn de ondertekenaars van de Conventie eropuit dat de kwaliteit van het
landschap door de juiste instituties en op navolgbare wijze wordt behartigd. Op de
Pagina 8 van 12

vragen of die kwaliteit van het Nederlandse landschap er de afgelopen decennia op
vooruit of achteruit is gegaan en of dat ondanks of dankzij het landschapsbeleid is
gebeurd, is evenwel geen eensluidend antwoord te geven. Dat komt omdat we nooit
hebben vastgelegd aan welke kwaliteiten de samenleving of de overheid belang
zouden moeten hechten en hoe die kwaliteiten in een bepaald gebied op een bepaald
moment konden worden beoordeeld, Bij gebrek aan een dergelijke nulmeting en
operationele indicatoren is vooralsnog elke landschappelijke diagnose arbitrair.

RijLsgcbouwcndinsI

20 december 2013

RBM-20I31220

In sommige landen in Europa (Groot-Brittannië, Spanje, Italië, Zweden) zijn
meerjarige ervaringen opgedaan met het observeren, meten en beschrijven van
landschappelijke verandering. Deze Landschapsobservatoria (veelal
samenwerkingsverbanden tussen een universiteit en een Iandsdeel) vervullen een
belangrijke functie in de implementatie van de ELC, omdat ze de lidstaten in staat
stellen verifieerbare conclusies te trekken over de veranderingen van en in het
landschap, beleidsmatige initiatieven te nemen als daar aanleiding voor is en
internationale uitwisseling en vergelijking op touw te zetten. In dit netwerk van
observatoria schittert Nederland door afwezigheid.
Advies
Tegen de achtergrond van voorgaande bespiegelingen komen wij tot een tiental
aanbevelingen:
1
Met de handtekening onder de ELC heeft Nederland aan de andere
ondertekenaars toegezegd goed voor zijn landschap te zorgen. De recente
hervorming van het groenebeleidsstelsel is geen reden om te concluderen dat we de
doelen van de ELC ineens verloochenen. Wel is het nodig dat er op rijksniveau een
paar vaste punten blijven bestaan en zo nodig ontwikkeld worden die garanderen dat
het landschap op tijd en bekwaam aandacht krijgt. Hierbij denken wij aan het aspect
landschap in wet- en regelgeving, in onderwijs en onderzoek, in de programmering
van grote projecten en als onderwerp van monitoring.
De herziening van het stelsel van wetten dat gaat over de kwaliteit van de
2
leefomgeving en de integratie daarvan in de nieuwe Omgevingswet, biedt kansen
voor de implementatie van een aantal artikelen uit het ELC-verdrag. Overweeg in de
Omgevingswet de zorgplicht voor het landschap expliciet op te nemen en bereid u
voor op een eenvoudige, doeltreffende landschapsbenadering en/of -legenda voor de
Omgevingsvisie die de integratie en inpassing van ruimtelijke investeringen van het
Rijk bevordert,

Pa0irni9 van 12

I

Creëer een kleine unit deskundigen binnen het DG Natuur en Regio die de
3
permanente opdracht krijgt om bij alle rijksnota’s (inclüsief actualisering van
meërjarenprogramma’s) met eenruimtelijke ambitie of. landschappelijk effect een scan
te maken van de kansen die er voo( landschap in het programma verborgen zitten.
Bezie in hoeverre dit een taak.zou kunnen worden van een kerngroep uit de ultimo
2014 opgeheven Dienst Landelijk Gebied.

Rijksgboucndtcnst

Datum’

20 dcdibcr 2013
Kcnmerk
RBvI-20l3 1220

Heel concreet en acuut zou ueen antwoord moeten formuleren op de vraag
4
welke landschappelijke kansen en.opdrachten ër in de.Natuurvisie 2014 zouden
moeten worden aangekaart. Niet omdat.’natûur en lndschap’in één adem moeten
worden genoemd maar omdat de bescherming.èn ontwikkeling van natuurwaarden en
natuurterreinen ontegenzeggelijk invlôèd;heef,tôp het öultuurlndschap. Beschouw
deze analyse als compiëment van dè wijze vaarop het thema Levend Landschap in
de Visie Erfgoed en Ruimte is opgenomen’ en uitgewerkt.
Met de vierjaarlijkse benoeming van een onafhankelijke Rijksadviseur voor
5
Landschap en Water heeft Nederland een uniek instituut geschapen. Zijn/haar
deelname aan het College van Rijksadviseurs schept de voorwaarden voor integrale
advisering, oordeelsvorming,en kwaliteitsborging bij ruimtelijke initiatieven en dat sluit
naadloos aan op de doelen van de ELC. .Overwèeg ôf ude Rijksadviseur een rol wil’
gevénin de vertegenwoordiging van Nederland in de internationale afstemming van
ELC-taken en verantwoordelijkheden.
Breng een gesprek op gang tussen stakeholders van landschappelijke
6
kwaliteit over de vraag wie he,t initiatief zou moeten en willen steunen tot oprichting
van het Landschapsôbservatorium Nederlnd. Betrëk het Planbureau voor de
Leefomgeving bij dit initiatief, omdat daar rvaring bestaat met monitoring van
ruimtelijke veranderingen. Vraag universiteiten ée aanbod te doen over de wijze
waarop ze aan dat concept invulling zöuden’willdn geven. Maak een analyse van
sterktes en zwaktes van de huidige obsérvatoria en monitoringssystemen in Europa.
Publiceer in samenwerking met lPO en VNG op de kortst mogelijke termijn
7
een handreiking voor de provinciale en gemeentelijke overheden over de wijze
waarop de doelen van de ELC in het provincialé ruimtelijke beleid tot uiting zouden
kunnen komen. Doe dat in analogie met de implementatie van het verdrag van Malta
(waarin de omgang met het Europees archeologisch erfgoed is geregeld). Tijdig voor
het ingaan van het verdrag van Malta werden de lagere overheden gewezen op de
verplichtingen voortvloelend uit de ondertekening en werden ze geholpen bij de
uitvoering.
Pagina 10 van 12

Rij ksgcb ou,vcndicna(

Maak een kritisch overzicht in het licht van uw verantwoordelijkheid voor het
8
groene onderwijs van de mate waarin de kwaliteit van landschap op dit moment in
de opleidingen en het wetenschappelijk en het praktijkonderzoek vertegenwoordigd is.
Schenk aandacht aan de hele ‘bedrijfskolom’: landschapsbehoud en —beheer,
landschapsinrichting en landschapsplanning en —ontwerp. Betrek het hoger onderwijs
in de landschapsecologie en de historische landschapsgeografie bij de beschouwing.
Op basis van dit overzicht kan worden vastgesteld of aan een van de meest
fundamentele eisen voor landschapszorg wordt voldaan, namelijk een goed
voorbereide beroepsgroep en een hoogwaardig kennisapparaat.
—

—

Datum
20december2013
Kenmerk

Zoek contact met een relevante leerstoel aan een Nederlandse universiteit en
9
reserveer de benodigde middelen voor promotieonderzoek gericht op de opkomst en
ondergang van het nationale landschapsbeleid.
10
In de zomer van 2014 zal de Landschaptriënnale Lingezegen worden
gehouden. Dit initiatief is opgebouwd rond de totstandkoming van een groot
parklandschap tussen de dubbelstad Arnhem en Nijmegen. Het programma bevordert
de mentale en fysieke toe-eigening van het uitgestrekte, hengerichte gebied door
omwonenden en bezoekers. Door de Triënnale materieel te steunen kunt u laten
merken dat u initiatieven uit de regionale en lokale samenleving in verband weet te
brengen met de doelen van de ELC.

Hoogachtend en met een hartelijke groet,
Het College van Rijksadviseurs,

Eric Luiten
Rijksadviseur voor Landschap en Water

Pa0ina II van 12

• ç
4

I\)

_.
/l/
1

::bwdj5
20 december 20U
Kenmerk

Rients Dijkstra
Rijksadviseur voor Infrastructuur en Stad

Frits van Dongen
Rijksbouwmeester

Pagina 12 van 12