5
Burgerinitiatief "Erken Fibromyalgie"
Aan de orde is het debat over het burgerinitiatief "Erken
Fibromyalgie" (35826, nr. 1).
De voorzitter:
Aan de orde is het debat over het burgerinitiatief Erken
Fibromyalgie, Kamerstuk 35826. Dit burgerinitiatief is het
initiatief van mevrouw Natalie Kramer, waar zij al in 2013
mee is gestart. Zij verdient dus ons respect voor haar volhardendheid. Vandaag is zij aanwezig in de plenaire zaal
van de Tweede Kamer.
Mevrouw Kramer bood het initiatief vergezeld van meer
dan 56.000 handtekeningen in oktober 2020 aan aan de
Tweede Kamer. Nadat het initiatief ontvankelijk werd verklaard heeft de Kamercommissie van Volksgezondheid,
Welzijn en Sport voorgesteld om het te agenderen voor
een plenair debat. Vandaag is het dan zover. Het is het
achttiende plenaire debat over een burgerinitiatief sinds de
invoering van het instrument, en het derde in deze Kamerperiode. Het blijft dus een bijzonder moment en een bijzonder instrument.
Ik heet mevrouw Kramer en haar moeder van harte welkom
vandaag. Eveneens een hartelijk welkom aan de minister
van Volksgezondheid, Welzijn en Sport, de Kamerleden, de
mensen op de publieke tribune en de kijkers die het debat
thuis volgen.
Mevrouw Kramer zal vanaf het spreekgestoelte een toelichting op het burgerinitiatief geven. Ik verzoek nu de Kamerbewaarder om mevrouw Kramer naar het spreekgestoelte
te begeleiden.
Voordat ik u het woord geef, mevrouw Kramer, merk ik op
dat het de afspraak is dat u tijdens uw inbreng niet geïnterrumpeerd mag worden. Er mogen dus, zo zeg ik tegen de
Kamerleden, geen vragen gesteld worden of opmerkingen
gemaakt worden. U heeft ongeveer vijf minuten de tijd om
uw toelichting te geven, mevrouw Kramer. Dan geef ik u
nu graag het woord. Heel veel succes.

Mevrouw Kramer:
Goedemorgen voorzitter, leden van de Tweede Kamer, en
minister. Nederland heeft circa 340.000 fibromyalgiepatiënten, maar waarschijnlijk ligt dit aantal veel hoger. Mensen
met pijn in hun spieren en bindweefsel krijgen immers niet
altijd de diagnose fibromyalgie. Naast pijn in de spieren en
het bindweefsel zijn er nog veel meer symptomen die bij
fibromyalgie kunnen horen. De oorzaak van fibromyalgie
is niet bekend en er is geen behandelingsmethode voor. Er
wordt wel onderzoek gedaan naar de oorzaak en de
behandeling van fibromyalgie, maar dit is kleinschalig en
er is geen samenwerking tussen onderzoekende partijen.
Wanneer de diagnose fibromyalgie door een arts wordt
vastgesteld, wordt er al snel gezegd: "U hebt fibromyalgie.
Hier is geen oorzaak van bekend en geen behandeling voor.
Ik kan niets voor u doen. Leer er maar mee leven. U hoeft
niet weer te komen."

Tweede Kamer

Burgerinitiatief "Erken Fibromyalgie"

Door de pijn wordt normaal functioneren in de maatschappij
erg lastig. Om de pijn te verlichten maken fibromyalgiepatiënten bijvoorbeeld gebruik van fysiotherapie, van medicijnen, of volgen zij een revalidatietraject. Behandelingen of
hulpmiddelen vallen meestal onder de aanvullende zorgverzekering, waarbij vaak een eigen bijdrage wordt gevraagd.
Dit is voor veel mensen niet te betalen. Uiteindelijk komen
fibromyalgiepatiënten in een vicieuze cirkel terecht. Zij
kunnen door de lichamelijke klachten niet meer fulltime
werken, en hebben hierdoor een beperkt inkomen. Door
het lage inkomen kunnen zij hun ziektekosten niet meer
betalen, waardoor de gezondheidsklachten toenemen en
werken uiteindelijk helemaal niet meer mogelijk is.
Men is dan vaak aangewezen op een uitkering. Het UWV
kijkt onder andere naar het arbeidsvermogen en het laatstverdiende inkomen. Er wordt niet of nauwelijks rekening
gehouden met de gezondheidsklachten. Het UWV is bij het
verstrekken van een uitkering vaak argwanend en terughoudend omdat de aandoening fibromyalgie niet wetenschappelijk aantoonbaar is. Bij een duidelijk aantoonbare ziekte
wordt er anders geoordeeld, en dan verstrekt het UWV bijvoorbeeld een WIA-uitkering.
Ook werkgevers hebben vaak geen begrip voor hun medewerkers met de aandoening fibromyalgie, of nemen iemand
met fibromyalgie op voorhand niet in dienst. Het is bij fysiek
werk immers maar de vraag of de fibromyalgiepatiënt het
vol kan houden. Ook hier kan het UWV meer doen dan wat
op er dit moment gebeurt. Bij het aanvragen van voorzieningen vanuit de Wmo wordt gekeken naar persoonskenmerken en je persoonlijke situatie. De kosten en voorwaarden verschillen per gemeente. Hierdoor is het mogelijk dat
je bij de ene gemeente wel in aanmerking komt voor een
bepaalde voorziening, en bij de andere niet. Wat ik met dit
burgerinitiatief "Erken Fybromyalgie" wil bereiken, is het
volgende. Ziekenhuizen, zorginstellingen en artsen moeten
meer samenwerken om de oorzaak van fybromyalgie te
achterhalen, zodat er een goede behandelingsmethode kan
worden gevonden. Deze onderzoeksresultaten moeten met
alle hulpverlenende organisaties worden gedeeld. De arts
en/of zorgverlener bepaalt welke behandeling het beste is
voor de fybromyalgiepatiënt en niet de zorgverzekeraar.
Hierbij moet de patiënt in aanmerking komen voor de vergoeding van het medicijn of de behandeling die de arts
voorschrijft. Er moet bij de Wmo, het UWV en overige
instanties ontschotting plaatsvinden, waardoor er minder
administratieve rompslomp is en de fybromyalgiepatiënt
niet bij elke instantie moet herhalen wat hem of haar mankeert.
Er zijn grote verschillen tussen de voorwaarden die
gemeentes hanteren binnen de Wmo. Dit zou per gemeente
gelijk moeten zijn. Er moet meer duidelijkheid komen over
bij welke instanties je voorzieningen of hulpmiddelen aan
kunt vragen. Het UWV zal als richtlijn het medisch dossier
van de fybromyalgiepatiënt moeten gebruiken bij het verstrekken van een uitkering of bij het vinden van geschikt
werk voor de desbetreffende persoon. Het moet ook meer
voorlichting geven aan werkgevers over wat de mogelijkheden zijn als zij iemand met een beperking aannemen.
U heeft van mij een verslag ontvangen waarin ik deze
punten uitgebreid heb toegelicht. Naast mijn verslag heb
ik u gisteren een document gestuurd met de ervaringen
van fybromyalgiepatiënten. Hieruit blijkt dat fybromyalgiepatiënten door de huidige wetgeving tussen wal en schip

30 september 2021
TK 6

6-5-1

vallen. Ik hoop dat ik u, de overheid, met mijn burgerinitiatief "Erken Fybromyalgie" heb kunnen overtuigen, ook van
het feit dat de aandoening fybromyalgie op de lijst van
chronische aandoeningen moet komen te staan, zodat
fybromyalgiepatiënten in Nederland een betere toekomst
krijgen.

wijzigt, is Nederland blijkbaar niet verplicht om dat aan te
passen in de eigen wet- of regelgeving en de vergoedingssystematiek. Klopt dit? Kan de minister uitleggen hoe dit
nu precies zit? Wat is dan precies de stand van zaken per 1
januari 2022? Hoe verhoudt de erkenning van deze ziekte
door de WHO zich tot onze eigen Zorgverzekeringswet en
met name tot ons basispakket?

Samen staan we sterk! Dank u wel.
(Geroffel op de bankjes)
De voorzitter:
Dank u wel, mevrouw Kramer, voor uw heldere betoog. Erg
knap gedaan! Dan sta je opeens in de Tweede Kamer.
Complimenten voor uw verhaal, volgens mij ook namens
de Kamerleden.
Mevrouw Kramer:
Dank u wel.
De voorzitter:
Ik zal aan de Kamerbode, pardon aan de Kamerbewaarder
— de Kamerbode is ons blad — vragen om u weer te
begeleiden. Dan gaan we zo van start met het debat,
waarbij ik als eerste het woord geef aan mevrouw Van den
Berg van het CDA voor haar eerste termijn. Het woord is
aan haar.

Mevrouw Van den Berg (CDA):
Dank u wel, voorzitter. Ik wil beginnen met een compliment
voor mevrouw Kramer, met name voor het feit dat ze dit
met een ziek lichaam heeft gedaan en ook voor haar volhardendheid. Zij heeft het al die jaren volgehouden en heeft
zo'n mooi gedetailleerd rapport gemaakt. Veel dank daarvoor.
Voorzitter. Ik begin ook met een citaat: "Je hebt fibromyalgie. Hier is geen oorzaak of behandeling voor. Ik kan niets
voor je doen. Leer er maar mee leven. Je hoeft niet weer
te komen." Dat zei mevrouw Kramer zelf net ook. Dit komt
als een harde boodschap aan, zeker voor iemand die nog
zo jong is. Nogmaals hartelijk dank voor uw initiatief.
Mevrouw Kramer is niet de enige die hiermee te maken
krijgt, maar ze is wel vastberaden geweest om mede
namens de andere patiënten te voor erkenning te strijden.
We begrijpen dat de oorzaak van fibromyalgie niet goed
bekend is. Artsen en wetenschappers hebben hier verschillende en soms ook tegengestelde meningen over. Kan de
minister aangeven wat nu de medische stand van zaken is?
Wat is de rol van het Zorginstituut? Zijn er onderdelen van
de ziekte waar nog geen onderzoek naar wordt gedaan,
maar die de komende jaren bijvoorbeeld wel in een onderzoeksprogramma worden opgenomen?

Voorzitter. Bewegen is gezond en moeten we allemaal veel
meer doen. Maar wij begrijpen dat bewegen ook met name
goed is voor fibromyalgiepatiënten en dat sommige patiënten aangeven, baat te hebben bij fysiotherapie. Het standpunt van het Zorginstituut is dat het wetenschappelijk niet
bewezen is dat fysiotherapie echt helpt. Maar we zien vaker
dat sommige behandelingen bij bepaalde patiënten effectief
zijn en bij andere niet. Een paar jaar geleden hebben we
hier discussie gehad over Fampyra, een medicijn. In gesprek
met het Zorginstituut hebben we vanuit de commissie VWS
eerder gevraagd of er meer variatie in onderzoeksmethoden
kan komen. Wat is daarvan nu de stand van zaken en wat
betekent dit voor de patiënten met fibromyalgie?
Tot slot even in het algemeen over fysiotherapie en chronische ziekten. We hebben net voor het zomerreces een brief
van de minister gehad over de stand van zaken van fysiotherapie. Daarin concludeert hij — ik citeer — : "Het huidige
overgangstraject zal echter niet tot een advies van het
Zorginstituut kunnen leiden om tot een meer open aanspraak voor fysio- en oefentherapie te komen. Het Zorginstituut adviseert me daarom de uitvoering van het huidige
plan van aanpak stop te zetten." Ik leid daaruit af dat de
minister nog steeds wil komen tot een open aanspraak.
Begrijp ik dat goed? Ik ben blij dat dit plan van aanpak is
gestopt, gezien mijn eerdere, in 2019 aangenomen motie,
die wat mij betreft onvoldoende is uitgevoerd. Het traject
was langdradig, stroef en verliep per deelonderwerpje,
zoals etalagebenen. Maar wat gaan we na deze conclusie
nu precies doen? Want de minister stelt vervolgens dat een
besluit aan een nieuw kabinet is. Maar wij willen ook geen
tijd verloren laten gaan. Soms moeten we anders kijken.
Graag een reactie van de minister. Dank u wel.
De voorzitter:
Dank u wel, mevrouw Van den Berg. Dan geef ik het woord
aan mevrouw De Vries van de VVD. Gaat uw gang.

Mevrouw Aukje de Vries (VVD):
Dank u wel, voorzitter. Ik wil ook beginnen met Natalie
Kramer te bedanken voor haar inzet en voor dit burgerinitiatief, want het vraagt heel veel doorzettingsvermogen om
hier al sinds 2013 mee bezig te zijn en het vraagt volgens
mij ook lef om zo open over je eigen medische geschiedenis
naar buiten te treden. Dank daarvoor in ieder geval.

Ik begrijp dat de Wereldgezondheidsorganisatie de ziekte
al vanaf mei 2019 heeft opgenomen in de International
Statistical Classification of Diseases and Related Health
Problems. Fybromyalgie wordt dus door de WHO gezien
of erkend als een chronische pijn. De WHO-leden hebben
afgesproken dat ICD-11, dus ook chronische pijn, uiterlijk
1 januari 2022 geïmplementeerd moet zijn. Als de ICD dat

Voorzitter. Het is sowieso vreselijk als je veel pijn en last
hebt. En het is helemaal frustrerend dat de oorzaak van je
aandoening, in dit geval fibromyalgie, nog steeds niet
bekend is. Bij de ziekte zijn geen afwijkingen in je spieren
of bindweefsel te vinden, en voor de rest is er in je lichaam
ook niks te vinden dat de aandoening kan verklaren. Fibromyalgie is dus niet aantoonbaar bij onderzoeken. Daarom
is een diagnose vaak ook lastig te stellen. Ik snap heel goed
dat iemand zich dan niet begrepen voelt en het idee heeft
aan het lot overgelaten te worden. En als er gezegd wordt

Tweede Kamer

30 september 2021
TK 6

Burgerinitiatief "Erken Fibromyalgie"

6-5-2

dat het tussen je oren zit, dat het een psychische stoornis
is, snap ik heel goed dat je dan boos wordt. Want je voelt
je niet goed en hebt pijn. De medische wereld is er helaas
nog niet over uit wat de werkelijke oorzaak van fibromyalgie
is.
Voorzitter. In het burgerinitiatief wordt een breed spectrum
aan zaken aangekaart, dus ook graag een reactie van de
minister op het burgerinitiatief, met name ook zaken met
betrekking tot de zorg, de Wet maatschappelijke ondersteuning en het UWV, waarover in het burgerinitiatief een aantal
hartenkreten staan.
Het burgerinitiatief doet ook een aantal concrete voorstellen.
Samenwerken van ziekenhuizen en andere zorginstellingen
om samen de oorzaak te kunnen vinden, vergoeding van
door de arts voorgeschreven behandeling, afschaffing van
de lijst van chronische aandoeningen en meer controle op
instanties als Wmo, UWV en zorgverzekeraar om willekeur
te voorkomen. Ook daarop graag een reactie van de
minister, want het lijkt erop dat het een domino-effect heeft.
De ziekte wordt niet herkend en erkend en dan loop je ook
weer bij instanties tegen een muur van onbegrip aan.
Voorzitter. We moeten ook eerlijk zijn. Uiteindelijk moet het
niet zo zijn dat de politiek bepaalt welke behandelingen wel
of niet effectief zijn en dus moeten worden vergoed. Daarvoor hebben we experts en adviseurs, zoals de Gezondheidsraad en het Zorginstituut.
Voorzitter. Ik wil graag weten wat de stand van de wetenschap op dit moment is met betrekking tot fibromyalgie,
zowel nationaal als internationaal. Mevrouw Van den Berg
vroeg daar ook al naar. Ook wil ik weten wat de uitspraak
van de WHO betekent. Dat bepaalt uiteindelijk of je behandeling wordt vergoed. Ik heb begrepen dat het Zorginstituut
in 2006 al eens naar fibromyalgie heeft gekeken. Gaat het
Zorginstituut of de Gezondheidsraad daar nog een keer
naar kijken, na meer dan tien jaar? De wereld staat namelijk
niet stil. Kan de minister ook aangeven wat er nu wel en
niet wordt vergoed aan patiënten met fibromyalgie? Duidelijkheid voor de patiënt is natuurlijk ook belangrijk. Is er
zicht op wat fysiotherapie kan betekenen?
De heer Hijink (SP):
Ik ben het met mevrouw De Vries eens dat extra onderzoek
nodig is, dat de stand van de wetenschap onderzocht moet
worden en er gekeken moet worden hoe het leven van
patiënten verbeterd kan worden. Voor de SP is het wel heel
belangrijk wie een dergelijk onderzoek gaat doen. Als wij
het met de VVD eens kunnen worden, zou ik graag zien dat
de Gezondheidsraad een dergelijk onderzoek doet. Ik vraag
mevrouw De Vries of zij dat met ons eens is.
Mevrouw Aukje de Vries (VVD):
Voor mij is niet per se het doel dat de Gezondheidsraad dat
gaat doen. Dat zou ook het Zorginstituut kunnen zijn of een
andere instantie. Ik denk dat het belangrijk is dát het gaat
gebeuren. We hebben natuurlijk al heel veel belegd bij de
verschillende instanties. Ik wil ook niet dat we andere programma's dan weer tekortdoen.

Tweede Kamer

Burgerinitiatief "Erken Fibromyalgie"

De heer Hijink (SP):
Toch is het wel heel cruciaal wie dat onderzoek gaat doen.
De Gezondheidsraad bestaat al sinds 1903, meen ik, om
precies dit te doen: de stand van de wetenschap in beeld
brengen, nationaal en internationaal; niet alleen door te
kijken naar wat moet worden vergoed vanuit het pakket,
maar in de meest brede zin, dus ook hoe het leven van
patiënten kan worden verbeterd. Dat zijn echt de opdracht
en de taak van de Gezondheidsraad. Het Zorginstituut heeft
een andere taak in de manier waarop we de boel hebben
ingericht. Dat kijkt naar wat er wel en niet moet worden
vergoed vanuit het pakket. Het kijkt veel meer naar de
financiële kant van vergoedingen. Als wij het Zorginstituut
zouden vragen om nog eens te kijken naar fibromyalgie en
wat er vergoed zou moeten worden, dan weet je al dat dat
een financiële analyse gaat worden en niet een overzicht
van de stand der wetenschap. Daarom vraag ik de VVD
nogmaals of het niet verstandig zou zijn om een advies te
vragen aan de Gezondheidsraad.
Mevrouw Aukje de Vries (VVD):
Ik heb volgens mij aangegeven dat ik het belangrijk vind
dat het onderzoek naar de stand van de wetenschap gaat
plaatsvinden, zowel internationaal als nationaal. Ik zou het
mooi vinden als we dat op niet al te lange termijn kunnen
doen. Ik kan niet beoordelen of de Gezondheidsraad dat op
korte termijn zou kunnen doen. Misschien zijn er ook nog
andere instanties die dat zouden kunnen doen, maar volgens mij zijn we het eens over het doel. We moeten het dan
nog even over het instrument hebben: wie zou dat onderzoek dan moeten doen?
De voorzitter:
Dank u wel. U vervolgt uw betoog.
Mevrouw Aukje de Vries (VVD):
Voorzitter. Dat gaat een beetje voort op het interruptiedebat
met de heer Hijink van de SP. Meer informatie en kennis
over dit type aandoening is belangrijk en kan mensen helpen. We hebben eerder natuurlijk al een discussie gehad
over ME/CVS, oftewel het vermoeidheidssyndroom. In
december 2020 is daar een onderzoeksagenda voor vastgesteld. Welke onderzoeksprogramma's zijn er überhaupt
voor de chronische aandoeningen waarvoor nog geen
duidelijke oorzaak is, in brede zin maar ook meer specifiek
voor fibromyalgie? Welke subsidiemogelijkheden zijn er
bijvoorbeeld bij ZonMw voor dit type onderzoek?
Voorzitter. Zoals ik al eerder aangaf, zijn de medische
experts als eerste aan zet om te kijken naar fibromyalgie.
Daarvoor is nader gericht onderzoek belangrijk.
Helemaal tot slot: nogmaals heel veel dank aan Natalie
Kramer voor haar inzet. Zonder haar hadden wij hier nu
niet gestaan.
De voorzitter:
Dank u wel, mevrouw De Vries. Dan geef ik het woord aan
mevrouw Van Beukering-Huijbregts van D66.

30 september 2021
TK 6

6-5-3

Mevrouw Van Beukering-Huijbregts (D66):
Dank u wel, voorzitter. Allereerst wil ik, net als mijn collegaKamerleden, mevrouw Kramer hartelijk danken voor haar
openhartige verhaal en het initiatief dat zij heeft genomen
om maar liefst 56.762 handtekeningen te verzamelen.
Bedankt ook dat zij hier is met haar moeder en ons ook in
deze zaal heeft meegenomen in haar verhaal. Ik heb daar
echt ongelofelijk veel respect voor. Dank u wel.
Bijna een jaar na het indienen van het initiatief spreken we
vandaag over erkenning van fibromyalgie. Ik ben diep onder
de indruk van het verhaal en diepgeraakt door haar zoektocht en de tegenslagen waar ze mee te maken kreeg. Uit
het verhaal van de initiatiefneemster blijkt dat erkenning
van fibromyalgie betekent dat er op verschillende vlakken
bewustwording moet ontstaan. Het is daarom goed dat wij
vandaag in deze Kamer als een eerste stap over dit burgerinitiatief spreken. Wat mij betreft is een burgerinitiatief de
kern van onze democratie: Nederlanders die zich verenigen
om een onderwerp aan te kaarten waar we hier in de Kamer
simpelweg onvoldoende over spreken. Met de geschatte
340.000 mensen met fibromyalgie is het voor D66 daarom
terecht dat we hier vandaag over praten.
Ik voel mee met fibromyalgiepatiënten als ze pas een diagnose krijgen als heel veel andere ziektes zijn uitgesloten.
Dat zijn lange trajecten in onzekerheid en met heel veel
frustraties. Voor de doorzettingskracht van mevrouw Kramer
heb ik heel veel bewondering. Ze heeft veel verschillende
behandelingen geprobeerd. Helaas was er geen behandeling die alle klachten wist weg te nemen voor langere tijd.
Dat vind ik moeilijk te accepteren. Er is een diagnose, maar
vervolgens krijgt iemand de boodschap: leer er maar mee
leven. Daarom hoop ik dat er een toekomstperspectief komt
voor deze patiënten.
Wat daaraan kan bijdragen, is wetenschappelijk onderzoek,
zodat puzzelstukjes in elkaar gaan vallen en effectieve
behandelingen gericht kunnen worden ingezet. Ik zou
daarom van de minister willen weten wat de stand van de
wetenschap momenteel is. Ik hoorde mijn collega's Van
den Berg en De Vries daar ook al naar vragen. Worden er
onderzoeken gedaan? Is men driftig op zoek?
Voorzitter. Omdat er geen goede wetenschappelijke grond
is en omdat er daardoor nog geen effectieve behandeling
is aangetoond, snap ik dat artsen met de handen in het haar
zitten en dat een instantie als het Zorginstituut zegt dat de
behandelingen niet zomaar in het basispakket kunnen
komen. De initiatiefnemer gaf tijdens haar bezoek aan dat
het Zorginstituut nu bezig is om te kijken of de vergoeding
van fysiotherapie anders kan en dat dit impact kan hebben
op fibromyalgiepatiënten. Daarom vraag ik de minister wat
hier de status van is. Wat kan de minister doen om hier
meer snelheid achter te zetten?
Erkenning van fibromyalgie betekent dat niet alleen in de
Kamer, maar ook bij gemeenten en uitvoeringsorganisaties
als het UWV meer bekend wordt over deze aandoening.
Ook hier laat de initiatiefnemer haar doorzettingsvermogen
zien. Het lukt haar ondanks haar ziekte om te werken. Ik heb
daar veel bewondering voor. Zij weet de weg te vinden,
maar ze wil het graag makkelijker en toegankelijker maken
voor anderen.

Tweede Kamer

Burgerinitiatief "Erken Fibromyalgie"

D66 ziet een rol weggelegd voor de minister om daar met
zijn collega van Sociale Zaken en Werkgelegenheid en bijvoorbeeld de VNG over in gesprek te gaan. Hoe wordt op
verschillende plaatsen meer bekend over de gezondheidsklachten bij deze patiënten, zodat het makkelijker wordt om
een Wmo-voorziening aan te vragen en zodat het UWV de
diagnose erkent en betrekt bij het keuren van een patiënt?
Ik hoor graag van de minister of hij voor zichzelf een rol
ziet weggelegd. Behoort een handreiking tot de mogelijkheden?
Tot slot nogmaals dank aan mevrouw Kramer, en ook aan
haar moeder, dat zij haar persoonlijke verhaal vandaag hier
met ons wilde delen. Ik dank haar ook voor het prachtige
initiatief dat zij in de afgelopen jaren heeft genomen en
voor het feit dat zij zich als ervaringsdeskundige zo inzet
voor deze grote groep patiënten. Daar is heel veel tijd en
energie in gestoken. Dat verdient meer dan onze waardering, namelijk ook erkenning.
Dank u wel, voorzitter.
De voorzitter:
Dank u wel, mevrouw Van Beukering-Huijbregts. Dan geef
ik het woord aan mevrouw Kuiken van de PvdA.

Mevrouw Kuiken (PvdA):
Voorzitter. Argwaan was het woord dat bij mij bleef hangen
naar aanleiding van de indrukwekkende inleidende woorden
van mevrouw Kramer. Dat bleef ook bij me hangen toen ik
de ervaringsverhalen van medelotgenoten lag over wat het
betekent voor jezelf en je omgeving, over wat het voor je
kind betekent als je in de armoedeval terechtkomt, over wat
het betekent als je helemaal geen energie meer hebt, over
wat het betekent als je voortdurend moet bewijzen dat je
niet stom of gek of lui bent maar dat je echt iets mankeert,
over wat het betekent als dat niet erkend wordt, over wat
het betekent als je acht jaar lang moet strijden om hier in
dit huis gehoord te worden en dat je dat toch doet omdat
je weet dat, als je dat niet doet, er niets verandert en
gebeurt. Dat verdient groot respect en complimenten. Ik
sluit me graag aan bij de woorden die hiervoor zijn geuit.
Voorzitter. Dat is ook precies de reden waarom ik graag zou
willen dat er nu actie ondernomen wordt. De WHO heeft
niet voor niets al ingezet op erkenning. Niet voor niets is
het belangrijk dat nu de Gezondheidsraad — ik kondig alvast
aan dat de heer Hijink van de SP daar een motie over zal
indienen, mede door mij ondertekend — dat onderzoek
gaat uitvoeren. Ik denk dat het belangrijk is dat het op de
chronische lijst terechtkomt, zodat alle problemen die
iemand nu heeft met het UWV, de Wmo, een werkgever of
het revalidatieprogramma dat diegene wil volgen gewoon
ondervangen kunnen worden. Mijn simpele vraag aan de
minister is dan ook — hij kent mij als kort en bondig — wat
de reactie van het kabinet daarop is. Kunnen we daar stappen op verwachten? En op welke termijn kunnen we die
stappen verwachten? Als je acht jaar lang moet strijden
voor je recht, is het aan ons om ervoor te zorgen dat je wel
je recht kunt krijgen en dat je erkend wordt in je leed en
pijn.
Voorzitter. Nogmaals, het gaat niet alleen over de patiënten
zelf, over hun pijn en hun ongemak, maar ook over het feit

30 september 2021
TK 6

6-5-4

dat het hun hele omgeving raakt. Denk aan vaders of echtgenoten die misschien ook met een burn-out thuis komen
te zitten omdat ze veel mantelzorg moeten vervullen. Denk
ook aan kinderen die een rol toebedeeld krijgen omdat ze
voor een deel mantelzorger moeten zijn voor hun moeder.
Armoedeval ontstaat en vaak onderkennen we de gevolgen
vaak bij lange na niet goed. Dat hebben we ook in andere,
vergelijkbare situaties gezien. Ik zou het pleidooi van
mevrouw Kramer, maar ook dat van al die andere mensen
die zich hebben uitgesproken en hun verhalen met ons
hebben gedeeld, van harte willen ondersteunen. Volgens
mij kunnen wij vandaag in dit huis de eerste stappen zetten
— ik kijk dan graag naar het kabinet — om dat mogelijk te
maken.
Dank u wel, voorzitter.
De voorzitter:
Dank u wel, mevrouw Kuiken. Dan geef ik het woord aan
de heer Hijink van de SP.

De heer Hijink (SP):
Dank, voorzitter. Ik hoorde Natalie gisteren op Radio 1, in
Met het Oog op Morgen. Toen zei zij dat zij de hele week
vrij heeft genomen, omdat ze dit burgerinitiatief vandaag
hier bespreekt. Ik denk dat dat wel tekent wat een ziekte als
fibromyalgie met je doet. Het tekent volgens mij ook het
doorzettingsvermogen en de vechtlust die Natalie heeft,
inmiddels al bijna acht jaar lang, om dit hier bespreekbaar
te maken en om de erkenning te krijgen die deze groep
patiënten verdient. Ik vind het belangrijk om vandaag te
benadrukken dat Natalie hier alleen staat, maar wel spreekt
namens een groep van vele tienduizenden mensen. Het is
dus ook belangrijk dat wij dit hier vandaag bespreken en
dat er oplossingen moeten gaan komen. Daar is heel lang
aan gewerkt. Natalie heeft in het verleden veel contact
gehad met mijn voorgangers, met Renske Leijten en Henk
van Gerven. We hebben altijd het gevoel gehad dat we dit
op de agenda moeten krijgen, ook omdat het zo belangrijk
is voor de groep mensen die zich al jaren niet erkend voelt.
Dat begint al op de middelbare school, zoals Natalie vertelde
op de radio en in de stukken schrijft. Ik heb het over het
gevoel van isolement, omdat je niet begrepen wordt door
de mensen in je eigen omgeving, maar ook niet door de
mensen in de zorg, die voor jou de beste zorg moeten
organiseren. Het is dus heel belangrijk dat we dat hier
vandaag doen.

want je weet dan wat het is, maar je weet ook dat je nog
niet verder komt als het gaat om zorg.
Voorzitter. Daarom steunen wij ook het idee dat er een
onderzoek komt door de Gezondheidsraad, en niet door
het Zorginstituut, naar de stand van de wetenschap over
wat er allemaal over fibromyalgie bekend is en wat de
impact van de ziekte is op het leven van mensen. Wat zijn
de behandelmogelijkheden? Hoe staat het met de diagnoses
en het verloop van de ziekte? Dat is heel belangrijk. We
weten dat dit in het verleden ook is gebeurd met ME/cvs,
het chronischevermoeidheidssyndroom. Daar heeft de
Gezondheidsraad ook onderzoek naar gedaan en een advies
over uitgebracht. Dat heeft voor die patiëntengroep echt
iets kunnen betekenen, omdat daarmee de erkenning kwam
dat dit wel degelijk een serieuze ziekte is, een chronische
ziekte die behandeling nodig heeft, waardoor het nodig is
dat we die op een goede manier gaan vergoeden.
Voorzitter. Daarmee kom ik bij mijn tweede punt — ik moet
al een beetje gaan opschieten — namelijk de vergoeding
die mensen vaak niet krijgen voor wel noodzakelijke zorg,
bijvoorbeeld als het gaat om fysiotherapie. Volgens mij
heeft Natalie in haar stuk geschreven dat we eigenlijk af
moeten van die lijst van chronische aandoeningen. Ik ben
dat met haar eens. Zorg die nodig is, moet namelijk gewoon
vergoed worden. Maar zolang we die lijst nog hebben, zou
ik zeggen: laten we ons best doen om fibromyalgie op die
lijst te krijgen, zodat mensen die fysiotherapie heel hard
nodig hebben daar niet jarenlang een enorme rekening
voor hoeven te betalen. Want wat gebeurt er als dat zou
lukken? Dan moeten de eerste twintig behandelingen vergoed worden, zelf of vanuit de aanvullende verzekering,
maar dan ben je daarna wel verzekerd van de fysiotherapie
die voor deze groep patiënten zo belangrijk is. Ik zou dus
de minister willen vragen of hij bereid is om dit te ondersteunen. Ik wil hem ook vragen of hij bereid is om nog eens
heel serieus te kijken naar dat onderzoek dat in onze ogen
door de Gezondheidsraad gedaan moet worden. Als er te
weinig capaciteit is, dan breiden we die capaciteit maar uit.
Ik vind dat echt een kulargument. Ik snap dat de Gezondheidsraad het heel druk heeft gehad, zeker ook in de
coronacrisis. We hebben heel veel adviezen van ze
gevraagd, de minister ook. Maar dat mag geen reden zijn
om iets wat al zolang sleept nog te laten doormodderen.
Ik wil afsluiten met nogmaals hartelijk dank aan Natalie
voor al haar werk in de afgelopen acht jaar en ook hier
vandaag in de Tweede Kamer.
Dank, voorzitter.

Voorzitter. Het is al gezegd: de Wereldgezondheidsorganisatie heeft al in 1992 de ziekte officieel erkend als chronische
ziekte. Toch staan wij hier vandaag nog, 30 jaar later, om
die erkenning ook in Nederland van de grond te krijgen.
Dat is zo belangrijk, want zonder erkenning niet de juiste
hulp. Zonder erkenning niet de juiste zorg. Zonder erkenning
permanent gedoe met gemeenten om zorg en ondersteuning te krijgen. Permanent gedoe met het UWV om je
inkomen op peil te houden en de juiste uitkering te kunnen
krijgen als je niet meer rond kunt komen. De klachten zijn
reëel, maar de oorzaak van de ziekte is nog altijd niet duidelijk. Natalie zei het ergens zelf: als de diagnose komt, ben
je blij dat je eindelijk weet wat het is, maar tegelijkertijd
kom je er ook achter dat er nog geen goede behandeling
mogelijk is. Dat is aan de ene kant natuurlijk een opluchting,

Tweede Kamer

Burgerinitiatief "Erken Fibromyalgie"

De voorzitter:
Dank u wel, de heer Hijink. Ik geef het woord aan mevrouw
Maeijer van de PVV.

Mevrouw Maeijer (PVV):
Dank u wel, voorzitter. Ook ik wil allereerst mijn oprechte
bewondering uitspreken voor het geduld, de volharding en
het doorzettingsvermogen van mevrouw Kramer om dit op
de agenda te krijgen. Mijn oprechte complimenten en grote
dank daarvoor.

30 september 2021
TK 6

6-5-5

Voorzitter. In het verslag dat de initiatiefneemster ons heeft
toegestuurd, hebben wij allen haar persoonlijke verhaal
kunnen lezen. Haar tegenslagen en haar worsteling met
instanties. Ook in mijn eigen omgeving ken ik mensen met
fibromyalgie. Ik vroeg hen wat het betekent om hiermee te
leven. Zij zeiden: "Het betekent dagelijks in meer of mindere
mate moe zijn. Pijn hebben. Stijve, pijnlijke gewrichten
hebben. Niet goed kunnen slapen, dus ook niet goed uitgerust zijn. Het komt en het gaat. Er is geen touw aan vast te
knopen. Het leidt tot concentratieproblemen op het werk
en het is heel lastig om een balans te vinden. Er is vaak
weinig begrip, want mensen zien niets aan de buitenkant,
maar lichamelijk ben je soms een wrak. En omdat het niet
officieel erkend is en veel klachten onder een andere noemer geschaard kunnen worden, is het een lange, moeizame
tocht naar erkenning."
Voorzitter. Wat een ontzettend ingrijpende impact op het
dagelijkse leven moet dat zijn. Nogmaals mijn dank aan de
initiatiefneemster, want haar initiatief en haar doorzettingsvermogen hebben mijns inziens toch wel op de kaart gezet
hoe belangrijk het is dat we fibromyalgie erkennen. Met
erkenning van fibromyalgie wordt duidelijk dat het geen
ingebeelde ziekte is. Met erkenning komt er immers hopelijk
ook meer ruimte voor onderzoeken, richtlijnen, behandeling
en vergoeding. Naar schatting heeft 2% tot 5% van de
Europese bevolking last van fibromyalgie. Voor Nederland
betekent dit dus minstens 240.000 mensen. Dat zijn aanzienlijke aantallen. Kan de minister aangeven om hoeveel patiënten het nu precies gaat in ons land?
Voorzitter. Het verbaast me dat ik op de website van het
UWV lees dat de Wereldgezondheidsorganisatie fibromyalgie als chronische ziekte erkent, maar dat de Nederlandse
overheid dit niet overneemt. Hoe komt dit? Kan de minister
dat misschien toelichten? Is dat ook de reden waarom er
nog geen richtlijn is voor de beoordeling van de ziekte door
de verzekeringsarts?
Voorzitter. Sinds de initiatiefneemster in 2013 is begonnen
met het op de kaart zetten van de erkenning van fibromyalgie, is er gelukkig wel het een en ander gebeurd. De
wetenschap heeft niet stilgestaan. Zo is ReumaNederland
gestart met een wegwijzer voor fibromyalgiepatiënten
waarin erkenning centraal staat en wordt gepleit voor een
multidisciplinaire behandeling in speciale centra. Experts
van het UMC Maastricht zeggen dat behandeling op maat
door een multidisciplinair team de beste aanpak bij fibromyalgie is en het UMC Leiden start dit jaar een onderzoek
naar pijnstilling.
Voorzitter. Dat is natuurlijk mooi, hoopgevend ook, maar
het komt op mij enigszins versnipperd over. Hoe kunnen
we het meeste halen voor alle patiënten uit al deze kennis
en uit al dit onderzoek? Moeten dit soort initiatieven niet
gebundeld worden, vraag ik de minister. Is de minister dan
ook bereid een onderzoek te starten naar de toegevoegde
waarde van een expertisecentrum waar nieuwe inzichten
ten aanzien van onderzoek, behandeling en begeleiding
voor patiënten samenkomen?
Voorzitter. Onderzoekers van de Universiteit Gent denken
zelfs een oorzaak voor het pijnsyndroom gevonden te
hebben. Heel belangrijk, omdat dat zou aantonen dat de
ziekte niet tussen de oren zit maar een aantoonbare neurologische oorzaak heeft. Kan de minister aangeven hoe men
in het buitenland met de erkenning en behandeling van

Tweede Kamer

Burgerinitiatief "Erken Fibromyalgie"

fibromyalgie omgaat? Wat kunnen wij daar in Nederland
nog van leren? Graag een reactie.
Voorzitter, tot slot. De doelen van de initiatiefneemster
strekken zich uit van het medisch domein tot het sociale
domein. Van zorgverzekeraars tot werkgevers. Van medicijnen en hulpmiddelen tot de vergoeding daarvan. Van de
gemeenten tot de landelijke overheid. Maar het begint
allemaal met de erkenning dat fibromyalgie een chronische
ziekte is, want daarmee komt er hopelijk ruimte voor
onderzoek, richtlijnen, behandeling, vergoeding en het
belangrijkste van alles: uitzicht op een beter leven voor de
patiënten. Daar is het tenslotte allemaal om te doen. Ik hoor
dan ook heel graag van de minister welke mogelijkheden
hij ziet om bij te dragen aan dit streven.
De voorzitter:
Dank u wel, mevrouw Maeijer. Dan geef ik tot slot het woord
aan mevrouw Westerveld van GroenLinks.

Mevrouw Westerveld (GroenLinks):
Dank u wel, voorzitter. Natuurlijk ook namens mij complimenten aan mevrouw Kramer. Fijn dat ze vandaag hier bij
ons is en dank voor haar duidelijke verhaal. Ik wil haar
complimenten geven voor haar initiatief en ook voor de
manier waarop ze het heeft geschreven. Aan de hand van
haar eigen verhaal, maar ook aan de hand van onderzoek
dat ze heeft gedaan en duidelijke voorbeelden werd ik
helemaal meegenomen in wat fibromyalgie is en wat het
doet in de levens van mensen. Ik zou de tip willen geven
aan de minister om alle Kamerbrieven en Kamerstukken
op zo'n heldere manier op te schrijven, want ik vind het een
heel mooi voorbeeld van heldere taal, van hoe je mensen
echt kunt meenemen in je verhaal en duidelijk maakt wat
de problemen zijn.
Voorzitter. Ondanks dat het een fijn stuk was om te lezen,
is het natuurlijk een heel pijnlijk verhaal. Het onbegrip komt
heel goed naar voren aan de hand van al die persoonlijke
voorbeelden waarin we zien wat voor gevolgen het heeft,
niet alleen voor de gezondheid, maar ook voor inkomsten,
voor sociale activiteiten, voor vrienden en voor sport. Ik
werd geraakt door een paar zinnen in het stuk van mevrouw
Kramer waarin ze zei dat het onvoorspelbaar is, dat je soms
op het laatste moment activiteiten moet afzeggen om bijvoorbeeld vroeg naar bed te gaan en dat dat haar kwalijk
werd genomen door sommige vrienden. Dat raakte me,
want dat laat zien dat het echt een onbegrepen aandoening
is waar niet alleen in de medische wereld veel onduidelijkheid over is, maar die ook echt wat doet voor je sociale
leven, voor sport. Ik las ook de zin dat mevrouw Kramer nu
gelukkig twee vriendinnen heeft die haar wel begrijpen. Ik
zou wensen dat we allemaal zulke vriendinnen hebben.
Voorzitter. Ik heb natuurlijk een paar vragen aan de minister.
Ik zou de minister allereerst willen vragen hoe het kan dat
er nog zo veel onduidelijkheid is over fibromyalgie. Wat
kan er gedaan worden in meer onderzoek? Kan dit te maken
hebben met het feit dat, zoals ik las, je fibromyalgie voornamelijk bij vrouwen tegenkomt en dat in het verleden zaken
die vrouwen betreffen vaak minder werden meegenomen
in medisch onderzoek? Kan dat een van de oorzaken zijn
dat er minder over bekend is? Wat kan er gedaan worden

30 september 2021
TK 6

6-5-6

om meer duidelijkheid te krijgen over fibromyalgie en
natuurlijk vooral over de behandeling?
Voorzitter. Ik las in de nota dat sport heel belangrijk is. Ik
ben samen met de collega's van D66 en de SP bezig met
een initiatiefnota, waarin we duidelijk willen maken dat
sporten en bewegen voor iedereen, dus ook voor mensen
met lichamelijke aandoeningen en beperkingen, vanzelfsprekend zouden moeten zijn. Ik wil daarom vast de toezegging
doen dat we ook fibromyalgie gaan meenemen in ons vervolg, maar ik zou ook aan de minister willen vragen of hij
eens met zijn collega kan bespreken wat er gedaan kan
worden om te zorgen dat meer sportverenigingen rekening
houden met en aandacht hebben voor mensen die met zo'n
onbegrepen lichamelijke aandoening zitten.
Voorzitter. Ik zou de minister ook willen vragen wat er nog
meer gedaan kan worden om duidelijkheid te geven over
kosten en vergoedingen. In de nota van mevrouw Kramer
lazen we over haar eigen zoektocht naar wat werkt en over
de heel erg hoge kosten die ze moet maken. Ik zou willen
dat er voor haar en voor alle andere mensen veel meer
duidelijkheid komt over waar je naartoe kunt, welke
behandelingen werken en wie nou die kosten vergoedt. Ik
zou willen dat er minder onduidelijkheid is tussen
gemeenten en dat daar gewoon landelijke richtlijnen voor
komen. Ik zou ook aan de minister willen vragen of er nog
meer gedaan kan worden bij werkgevers om te zorgen dat
er meer begrip komt voor dit soort onbegrepen aandoeningen.
Voorzitter. Ik sluit af met een oproep aan ons allemaal, want
je kunt zaken die onbegrepen zijn moeilijk oplossen in weten regelgeving. Ik zou wel willen dat wij allemaal wat meer
begrip tonen voor mensen die soms wat eerder vermoeid
zijn, die soms weg moeten. Laten we ervoor zorgen dat we
er zijn voor mensen zoals mevrouw Kramer en voor andere
mensen die met chronische vermoeidheidsklachten of met
andere klachten zitten. Laten we ervoor zorgen dat we ook
op die manier voor elkaar klaarstaan.
Dank u wel.
De voorzitter:
Dank u wel, mevrouw Westerveld.
Daarmee zijn we aan het einde gekomen van de eerste termijn aan de kant van de Kamer. De minister heeft aangegeven dat hij ongeveer een halfuur nodig heeft om zich voor
te bereiden. Ik schors de vergadering en daarna gaan we
verder met de eerste termijn aan de kant van het kabinet.
De vergadering wordt van 11.56 uur tot 12.34 uur geschorst.
De voorzitter:
Aan de orde is het debat over het burgerinitiatief "Erken
Fibromyalgie". Aan de orde is nu de eerste termijn van de
kant van het kabinet. Ik geef de minister van Volksgezondheid, Welzijn en Sport het woord.

Minister De Jonge:
Voorzitter, dank u wel. Laat ik beginnen met te zeggen hoe
ik straks de vragen wil beantwoorden. Voorafgaand daaraan

Tweede Kamer

Burgerinitiatief "Erken Fibromyalgie"

wil ik een paar opmerkingen maken. Het eerste blokje —
mag dat woord nog? — raakt aan de stand van de wetenschap. Daar zijn veel vragen over gesteld, hoe je de laatste
stand van de wetenschap nog beter in beeld zou kunnen
krijgen. Het tweede is de zorg die nu al toegankelijk is en
ook wat we aan stappen zouden kunnen zetten om de zorg
nog toegankelijker te kunnen maken. Dan betreft het met
name de Zvw-zorg. Het derde blokje zijn nog wat overige
vragen die onder andere over de Wmo en het UWV gaan.
Maar laat ik beginnen met een paar inleidende zinnen.
Allereerst wil ik mevrouw Kramer bedanken voor haar zeer
invoelbare betoog, maar ook complimenteren. Alle
Kamerleden hebben dat ook gedaan, en ik denk dat dat
meer dan terecht is. Als je het doorzettingsvermogen hebt
om vanaf 2013 een burgerinitiatief te starten, meer dan
50.000 handtekeningen te verzamelen en keer op keer door
al die stappen heen te gaan om je punt te maken en dan
hier uiteindelijk in de plenaire zaal van de Tweede Kamer,
de allerbelangrijkste plek in de allerbelangrijkste vergaderzaal van heel Nederland je verhaal houdt, dan is dat echt
heel indrukwekkend. Ik wil u daar echt mee complimenteren.
Uw verhaal horend en lezend, kan ik het me zo voorstellen
hoe frustrerend het moet zijn dat je daar zo hard voor moet
vechten, dat je het gevoel hebt dat je verhaal niet begrepen
wordt. Het omzetten van de frustratie en het verdriet dat
dat met zich meebrengt in actie is echt zeer indrukwekkend.
Ik hoop echt dat u ervaart dat dit debat een belangrijke stap
is op weg naar de erkenning waar u terecht om vraagt. Ik
hoop dat u zo ook het debat hoort. Dus zeer veel dank.
Wat is er zo ingewikkeld aan die ziekte, behalve alle ingewikkeldheden die het met zich meebrengt als je het hebt?
Dat is met name, zoals meerderen al hebben gezegd, omdat
het eigenlijk een verzamelterm is voor een verzamelgroep
aan symptomen als pijn, stijfheid en vermoeidheid. Maar
ten aanzien van wat die pijn dan veroorzaakt, is het heel
moeilijk om de fysiologische afwijking te kunnen constateren die leidt tot die pijn. Heb je een hernia, dan is dat de
aanleiding tot die pijn. Dat is ook niet fijn, maar dan weet
je in ieder geval hoe het komt. Dat helpt in de manier
waarop vervolgens naar een effectieve behandeling gezocht
kan worden. Want niet alleen ten aanzien van de oorzaak
van de klachten van fibromyalgie is veel onduidelijk, maar
ook ten aanzien van de effectiviteit van de behandeling. Die
behandeling is symptomatisch: soms werkt ze wel en soms
werkt ze niet of minder. Daar wordt van alles uitgeprobeerd,
maar dat is wel een zoektocht. Als over oorzaken en effectieve behandeling nog heel erg veel onduidelijk is, dan
maakt dat niet alleen dat die ziekte niet makkelijk inpasbaar
is in de manier waarop we onze zorg hebben ingericht,
maar maakt dat ook dat die zoektocht naar erkenning een
heel moeilijke wordt en is. Ik denk daarom dat het heel goed
is dat uw betoog en uw initiatief de nationale vergaderzaal
hebben bereikt. Zonder u hadden we het er vandaag niet
over gehad. Dat is echt iets om echt even bij stil te staan.
Het eerste blok gaat over de stand van de wetenschap. Daar
heb ik al iets over gezegd, namelijk dat over de oorzaak van
fibromyalgie eigenlijk heel veel onbekend is. Er is zeker wel
onderzoek gedaan, zowel nationaal als internationaal, maar
dat onderzoek heeft niet zo heel erg veel opgeleverd.
Daarnaast is veel onderzoek gedaan naar allerlei vormen
van symptomatische behandeling. De resultaten daarvan
zijn wisselend. Sommige behandelingen lijken werkzaam
te kunnen zijn, maar soms is het heel erg individueel
bepaald of behandelingen werkzaam zijn. Een van de

30 september 2021
TK 6

6-5-7

onderzoeken die op dit moment loopt, is het onderzoek bij
het LUMC naar de effectiviteit van een behandeling met
medicinale cannabis en de meerwaarde daarvan voor de
behandeling van neuropathische pijn. Daar is al aan gerefereerd door de VVD of D66; dat weet ik even niet meer. Dat
onderzoek is niet alleen maar onder andere gericht op
fibromyalgie. Dat onderzoek loopt via ZonMw en wordt
deels door de overheid gefinancierd. Daarnaast wordt er
onderzoek gedaan vanuit de psychologie naar de effectiviteit
van cognitieve gedragstherapie. Ook dat onderzoek vindt
in Nederland plaats.
De VVD vraagt: wat is nou eigenlijk de stand daarvan, nationaal en internationaal? Het CDA, D66 en de SP vroegen
daar trouwens ook naar. Ik heb daar net al iets over gezegd.
Hoe wordt dat gefinancierd? In Nederland kunnen de universitaire medisch centra onderzoek verrichten en daarbij
gebruikmaken van de beschikbaarheidsbijdrage academische ziekenhuizen. Daarnaast zijn er verschillende onderzoeksprogramma's die via ZonMw worden gefinancierd.
Die zijn ook te gebruiken voor onderzoek naar fibromyalgie.
Dat gaat onder andere over goed gebruik van geneesmiddelen. Er wordt bijvoorbeeld kennis gegenereerd over de
farmacologische eigenschappen van medicinale cannabis.
Dat gebeurt in het onderzoek in Leiden. Maar er zijn ook
andere onderzoeksprogramma's van ZonMw waarop kan
worden aangesloten.
Weten we op dit moment voldoende? Dat is toch een beetje
de vraag die boven dit debat hangt. Ik denk het niet. Zouden
we meer te weten kunnen komen door, zoals de suggestie
was, aan de Gezondheidsraad te vragen wat de laatste stand
van de wetenschap is? Mevrouw Van den Berg noemde het
Zorginstituut. Het zou beide kunnen. Als u dat aan mij
vraagt, ga ik die vraag stellen aan de Gezondheidsraad en
het Zorginstituut, maar ik ga daar wel een paar kanttekeningen bij maken. Ten eerste is het programma van de
Gezondheidsraad erg vol. Ik denk dat u niet pas in 2024 een
antwoord wilt van de Gezondheidsraad, dus geef mij even
de gelegenheid om te kijken of de Gezondheidsraad daar
daadwerkelijk binnen afzienbare tijd tijd voor heeft.
De tweede manier om een gedefinieerde laatste stand van
de wetenschap in beeld te brengen is wel degelijk via het
Zorginstituut. Maar de heer Hijink heeft natuurlijk gelijk dat
het Zorginstituut wel door de lens zal kijken van de Zorgverzekeringswet, namelijk: zou er uit de laatste stand van de
wetenschap ook een aanspraak te formuleren zijn die
gerelateerd is aan behandeling, bijvoorbeeld fysiotherapie?
Ik kom daar zo meteen nog op in het volgende blok. Ik ga
op zoek naar het beste instituut. Ik hoor uw voorkeur voor
de Gezondheidsraad. Die heeft dat eerder gedaan voor het
chronischevermoeidheidssyndroom, dus dat is helemaal
geen onlogische keuze. Ik snap dat, maar als het te lang
duurt, helpt dat niet in het bestek van dit debat. Dan zou je
moeten kijken hoe het wel kan. Het Zorginstituut is dan wel
degelijk een bruikbaar instituut om de laatste stand van de
wetenschap op te halen.
Mevrouw Maeijer voegt daaraan toe: kan dat ook met een
internationale blik? Dat is per definitie het geval als de
Gezondheidsraad gevraagd wordt om de laatste stand van
de wetenschap in beeld te brengen. Ziektes houden nooit
op bij de grenzen, dus het gebeurt per definitie met een
internationale blik. Als u mij vraagt om dat even op te
lepelen, overvraagt u mij. Ik ben slechts een eenvoudige
minister van Volksgezondheid, dus die vraag zouden we

Tweede Kamer

Burgerinitiatief "Erken Fibromyalgie"

bij de Gezondheidsraad moeten neerleggen, als we kiezen
voor de Gezondheidsraad. Laat me nagaan of dat op korte
termijn voldoende duidelijkheid biedt.
De voorzitter:
Er is een interruptie van mevrouw Van den Berg van het
CDA.
Mevrouw Van den Berg (CDA):
Ik wil verwarring voorkomen. De minister refereerde eraan
dat het onderzoek bij het Zorginstituut kan, maar ik heb de
motie van meneer Hijink meegetekend met het verzoek om
dit onderzoek ...
Minister De Jonge:
Zonder mijn antwoord af te wachten?
Mevrouw Van den Berg (CDA):
Zonder uw antwoorden af te wachten. We willen dat het
onderzoek door de Gezondheidsraad wordt gedaan. Vervolgens kun je kijken welke behandelingen wel of niet effectief
zijn en worden toegelaten onder de Zorgverzekeringswet.
Toen heb ik het voorbeeld van Fampyra genoemd, omdat
we als commissie eerder hebben geconstateerd dat de
standaardonderzoeksmethode niet altijd geschikt is als je
een kleinere groep patiënten hebt. Het kan namelijk zijn dat
fysiotherapie bij de ene patiëntengroep met fibromyalgie
wel effectief is en bij de andere niet. Daarom hebben we
gevraagd of het Zorginstituut wat flexibeler kan zijn en ook
naar andere onderzoeksmethoden kan kijken voor de
erkenning van zorg in het pakket. Dat zijn dus twee verschillende dingen.
Minister De Jonge:
Dat heeft u inderdaad op deze manier verwoord. Als ik daar
een andere indruk over heb gewekt, dan telt uiteraard uw
lezing. Het gaat over uw inbreng. Ik ben het ook met u eens.
We moeten de instituten benutten voor datgene waarvoor
ze bedoeld zijn. Ik kan me dus inderdaad voorstellen dat je
kijkt naar de Gezondheidsraad. Mijn enige aarzeling daarbij
zou zijn dat het weleens even kan duren. Dat wilt u ook niet.
Geef me dus even de gelegenheid om met de Gezondheidsraad in overleg te treden over de vraag hoeveel tijd zij nodig
hebben. Bij pakketgerelateerde vragen gaat het sowieso
om het Zorginstituut, want daar doet de Gezondheidsraad
geen uitspraken over.
De voorzitter:
Kan de minister ook aangeven hoe lang het ongeveer duurt
voordat hij helder heeft hoe lang het onderzoek duurt?
Minister De Jonge:
Ook dat kan ik over een paar weken laten weten. Dat is
prima. We voeren gewoon het gesprek met de Gezondheidsraad over de vraag of zij bereid zouden zijn om dat onderzoek uit te voeren. Nogmaals, ik durf niet op voorhand te
beloven dat dat heel veel nieuwe inzichten op gaat leveren.
En waar het gaat om pakketgerelateerde vragen is inderdaad het Zorginstituut aan zet.

30 september 2021
TK 6

6-5-8

Dan zijn er vragen gesteld over de International Classification of Diseases van de WHO. Er is gevraagd waarom de
aanpassing van de WHO-lijst geen betekenis heeft voor de
vergoedingen in Nederland. Ik ga die vraag benutten om
een heel soepel stapje te maken naar een volgend blokje,
namelijk: wat vergoeden we al wel en wat vergoeden we
niet? De Zorgverzekeringswet zit zo in elkaar dat er niet
zozeer een hele lange lijst met mogelijke ziekten is die voor
vergoeding in aanmerking komen, maar dat er sprake is
van zogenaamde open aanspraken. Wat zijn dan die open
aanspraken? Dat is bijvoorbeeld huisartsenzorg. Wat staat
er dan als aanspraak geformuleerd? Huisartsenzorg is zorg
die huisartsen plegen te verrichten. Dan ben je nog niks
wijzer, maar dat is dus alle zorg waarvoor mensen bij de
huisarts komen en waarvan de huisarts zegt: ja, hier kan ik
betekenisvol werk in verrichten. Dat geldt ook ten aanzien
van medisch-specialistische behandelingen, zij het dat daar
een verwijzing voor nodig is van die poortwachter, de
huisarts. Die huisarts zal bijvoorbeeld zeggen: je zou in dit
geval baat kunnen hebben bij behandeling door een reumatoloog die de behandeling uitvoert op grond van de richtlijn
chronische pijnklachten. Die reumatoloog gaat daar dan
mee aan de slag. Dat is dan ook gewoon zorg die een reumatoloog pleegt te bieden. Hij moet een diagnose stellen
en de behandeling vaststellen, en vervolgens is dat voor
vergoeding in aanmerking komende zorg. Dat staat los van
een lijstje met ziekten. De manier waarop de vergoedingen
in Nederland in elkaar zitten, werkt dus gewoon met open
aanspraken en niet op basis van een lijstje met ziekten. Ik
zal straks ook laten zien hoe dat er — gelukkig — toe leidt
dat een flink deel van de zorg wel degelijk in aanmerking
komt voor vergoeding.
We hebben nog wel een issue, dat met name rondom fysiotherapie speelt. Dat zal ik zo ook toelichten. Maar terug
naar de vraag over de WHO. Dat de WHO een classificatielijst hanteert, dient voor Nederland eigenlijk met name een
statistisch doel. Daardoor weten CBS'ers en RIVM'ers hoe
ze de gegevens moeten aanleveren bij de WHO. Het is dus
niet een voorschrift van de WHO om ziekten voor vergoeding in aanmerking te laten komen. Nog los van het feit dat
het Nederlandse systeem zo niet werkt, is dat dus ook niet
het doel van de lijst van de WHO.
Is de minister bereid om een expertisecentrum te starten?
Ik zou denken dat het LUMC eigenlijk al een centrum heeft
waar mensen met ernstige fibromyalgie naar verwezen
kunnen worden. Ik denk ook dat het heel zinvol is om met
name naar het LUMC te kijken en te bekijken hoe daar
onderzoeksprogramma's aan gekoppeld kunnen worden,
zodat we daar ook steeds meer van leren.
Dan wil ik naar die vergoedingen toe. Ik had het bruggetje
eigenlijk al een beetje gemaakt. Allereerst wil ik zeggen dat
het feit dat wij een systeem kennen van open aanspraken,
als voordeel heeft dat daar waar een dokter ziet dat hij kan
bijdragen, dat hij kan helpen, die dokter ook wordt vergoed
voor dat werk. Daarmee is overigens niet alles voor vergoeding in aanmerking te brengen, want de Zorgverzekeringswet zegt: het Zorginstituut moet het basispakket vaststellen.
Althans, dat doet uw Kamer natuurlijk uiteindelijk, maar
het Zorginstituut adviseert daarover op basis van hele duidelijke wettelijke criteria. Die gaan met name over effectiviteit van de behandeling en over de noodzakelijkheid. Bij
noodzakelijkheid wordt met name gekeken of het noodzakelijk is om iets te vergoeden. Dus je kunt bijvoorbeeld
zeggen: een aspirientje is hartstikke effectief. Is het noodza-

Tweede Kamer

Burgerinitiatief "Erken Fibromyalgie"

kelijk om dat te vergoeden? Nou nee, want mensen kunnen
allemaal gewoon naar de winkel lopen voor een aspirientje.
Zo kan je uiteindelijk dus wel degelijk ook effectieve dingen
bestempelen als niet noodzakelijk om te vergoeden. Maar
in het algemeen geldt met name de effectiviteit, de vaststelling van de effectiviteit van de behandeling, als doorslaggevende factor. Dat maakt dat een deel van de zorg op dit
moment wel voor vergoeding in aanmerking komt, en een
deel van de zorg ook niet. Dat hoort en leest u ook terug in
de beschrijving van de initiatiefnemer en in de andere verhalen.
Welk deel van de zorg wordt op dit moment al wel voor
vergoeding in aanmerking gebracht? Dat is allereerst
uiteraard gewoon de huisartsenzorg. De huisartsenzorg is
gewoon algemeen toegankelijke zorg. Als je klachten hebt
— waar die ook door veroorzaakt worden, maakt helemaal
niet uit — loop je binnen bij de huisarts en dan kan de
huisarts je helpen. De huisarts wordt daar uiteraard voor
betaald. De oorzaak hoeft niet bekend te zijn. De effectiviteit
van de huisartsenzorg is ook niet im Frage op dat moment,
want de huisarts is namelijk de poortwachter. De huisarts
moet kijken wat er met je aan de hand is, en moet je eventueel doorverwijzen als dat nodig is. Dus de huisartsenzorg
wordt sowieso vergoed.
Wat ook een belangrijke ontwikkeling is geweest die betekenisvol is voor patiënten met fibromyalgie, is de ontwikkeling van de zorgstandaard voor chronische pijn. Want die
is met name op de symptoombestrijding gericht. Dat is
belangrijk. De aanbevelingen uit deze zorgstandaarden
worden op dit moment nog wel onvoldoende gehanteerd
in de praktijk. Daarvoor is een taskforce chronische pijn in
oprichting, die zal gaan bestaan uit vertegenwoordigers
van PAiN, de stichting pijnpatiënten en Zorgverzekeraars
Nederland, en die wordt gefaciliteerd door het Zorginstituut.
Die taskforce is bedoeld om juist de implementatieagenda
die hoort bij de zorgstandaard daadwerkelijk aan te jagen
en te monitoren. In het verlengde daarvan zijn veldpartijen
bezig met het voor zorgaanbieders ontwikkelen van een
leidraad klinische aanpak van chronische pijn. Die leidraad
beschrijft hoe de verschillende zorgaanbieders in de dagelijkse praktijk moeten handelen en ook met elkaar moeten
samenwerken. Dat is een belangrijk punt in het burgerinitiatief. De leidraad geeft stap voor stap aan hoe iets gedaan
moet worden. Dat is belangrijk, want daarmee is voor
zorgverleners ook duidelijk wat de verschillende behandelopties zouden zijn. Kortom, daarmee wordt in ieder geval
de huisartsenzorg gewoon vergoed, evenals de medischspecialistische behandeling, daar waar mensen door de
huisarts worden doorverwezen naar de medisch specialist;
dat is vaak de reumatoloog. Dat is dus gewoon een te vergoeden aanspraak op grond van de Zorgverzekeringswet.
D66 vraagt waarom de behandeling van fibromyalgie niet
in het basispakket kan. Het antwoord daarop heb ik eigenlijk
zojuist gegeven. Het is niet zo dat dé behandeling niet in
het basispakket zit. Maar het is wel zo — laat ik dat nu toelichten — dat er voor een deel frictie is met wat er wel of
niet voor vergoeding in aanmerking gebracht wordt. Dat
zit 'm eigenlijk met name in wat mevrouw Van den Berg en
ook anderen al heel lang en heel consistent naar voren
brengen, namelijk de vergoeding van de fysiotherapie.
Verschillende leden hebben daarnaar gevraagd. Ik denk dat
de route die collega Van Ark, voormalig collega Van Ark,
heeft ingezet en ook aan uw Kamer heeft meegedeeld, ook
een antwoord is op de vragen die spelen in dit debat. Even

30 september 2021
TK 6

6-5-9

weer terug naar hoe de Zorgverzekeringswet werkt: als er
sprake is van een daadwerkelijk vast te stellen effectieve
behandeling, geldt de systematiek van de Zorgverzekeringswet zo dat die ook wordt toegevoegd of kan worden toegevoegd aan het basispakket. Maar wat is nou het punt met
überhaupt fysiotherapie? Dat de effectiviteit zich niet zo
makkelijk laat vaststellen. Bij de een werkt het echt heel
anders dan bij de ander. De manier waarop we omgaan
met fysiotherapie in het kader van de Zorgverzekeringswet,
heeft dus al veel vaker en veel langer tot discussie geleid.
Daar was aanvankelijk een traject voor ingezet. Dat leidde
eigenlijk niet tot de gewenste uitkomst. Daarom heeft Van
Ark dat stopgezet. Ik denk dat dat terecht was. Dat gebeurde
ook op advies van het Zorginstituut.
Vervolgens is een nieuw traject ontworpen. Daar zitten een
aantal elementen in. Het eerste element is: zou je niet ook
naar fysiotherapie kunnen kijken zoals je kijkt naar de
huisartsen? Dus: zou er sprake kunnen zijn van een aanspraak van eerstelijnsfysio- en oefentherapie in de basisverzekering, gegeven de uitgangspunten van passende zorg?
Op die manier zou je dus eigenlijk een deel van de huisartsenzorg kunnen verlichten. Dat zou denkbaar zijn. Ik ga niet
op de uitkomsten vooruitlopen, maar dat zou denkbaar zijn.
Dit is een van de vragen die in dat traject zit. Misschien
moet ik dit even toelichten. Het gaat over het omgaan met
klachten, bijvoorbeeld over instructies met betrekking tot
de houding en de beweging, en het versterken van zelfmanagement van patiënten. Dat is wat een huisarts eigenlijk
ook doet en dat is ook een type zorg die je in aanmerking
laat komen voor vergoeding. Zou het vanuit die gedachte
dus niet denkbaar zijn dat je toch ook kijkt naar vergoeding
van fysiotherapie vanuit het basispakket, op de ene of
andere manier?
Een ander element is: zou je ook niet op zo'n manier kunnen
redeneren dat fysiotherapie voor een deel van de patiënten
en voor een deel van de klachten ook zwaardere zorg zou
kunnen voorkomen of uit zou kunnen stellen, waardoor je
kunt zeggen dat het een kosteneffectieve interventie is?
Volgens mij was de Kamerbrede idee daarover dat dat best
weleens zo zou kunnen zijn. Volgens mij geldt dat ook voor
heel veel fysiotherapeuten die je spreekt. Maar dan geldt
natuurlijk nog steeds wel de voorwaarde die ook gewoon
in de Zorgverzekeringswet staat, namelijk dat je moet kunnen vaststellen of er sprake is van een effectieve behandeling. De effectiviteitsvraag moet dus wel echt beantwoord
kunnen worden.
Het derde element is die chronische lijst. Althans, die wordt
vaak "de chronische lijst" genoemd, misschien ook omdat
we er al zo lang mee onder onze arm lopen, maar dat is
eigenlijk de lijst van chronische aandoeningen. Die is vaak
onderwerp van gesprek en verdient het om opnieuw bekeken te worden, want de observatie is dat die lijst niet altijd
even consistent is en ook niet altijd even up-to-date, omdat
er op dit moment nog verschillende vragen lopen. Dat is
een derde element dat wij graag met het Zorginstituut en
het veld willen oppakken. Ik wil daarbij aan het Zorginstituut
vragen om expliciet aandacht te hebben voor fibromyalgie
bij die lijst.

met pijnklachten? Twee. Is er sprake van een deel van de
fysiotherapie voor een deel van de behandeling waarvan
je zou kunnen zeggen dat het ter voorkoming is van ingrijpender medisch-specialistische zorg? Het eerste is dus ter
ontlasting van de huisarts en het tweede is ter ontlasting
van de medisch-specialistische zorg. Het derde zou die
chronische lijst kunnen zijn, dus die lijst van chronische
aandoeningen. Voor die drie elementen, zo heeft collega
Van Ark voor de zomer aan de Kamer laten weten, vraag ik
aan het Zorginstituut om met het veld, de fysiotherapeuten
en de patiëntenorganisaties te komen tot een plan van
aanpak. Dat plan van aanpak zou ik graag in dit najaar met
u willen delen. Ik weet dat daar nu hard aan wordt gewerkt.
Dat zou ik graag in het najaar met u willen delen. Dat zou
een denkbare oplossing zijn voor de vraagstukken die vanuit
het burgerinitiatief naar voren worden gebracht in het kader
van de vergoeding van de zorg.
De heer Hijink (SP):
Het is geen verrassing dat de SP af wil van de manier
waarop fysiotherapie nu vergoed wordt. Wij willen dat het
ondergebracht wordt in het basispakket, zodat iedereen die
het nodig heeft het ook gewoon kan krijgen. Tot die tijd lijkt
het ons verstandig om fibromyalgie op die chronische lijst
te zetten, ook al willen we eigenlijk van die lijst af. Ik snap
dat dat een beetje een rare boodschap is, maar wij denken
dat het voor het resultaat op korte termijn heel belangrijk
is voor de groep patiënten waar we het vandaag over hebben. Ik wil de minister vragen of hij bereid is om dat te
ondersteunen en of hij het met de SP eens is dat de uitkomst, linksom of rechtsom, wel moet zijn dat voor die
groep chronische patiënten, die dagelijks pijn hebben en
die geholpen zijn met fysiotherapie, een vergoeding wordt
georganiseerd.
Minister De Jonge:
Ik begin met uw laatste vraag. Het antwoord op uw eerste
vraag zal ik inleiden maar dat antwoord wordt niet in lijn
met wat de heer Hijink vraagt. Maar ik begin met de laatste
vraag. Kijk, collega Van Ark heeft niet voor niets een nieuw
traject ontworpen met het Zorginstituut. Het oude traject,
zo vonden het Zorginstituut en collega Van Ark, en volgens
mij ook de Kamer, leidde namelijk niet tot een manier van
financieren of vergoeden van fysiotherapie die aansluit bij
datgene wat fysiotherapeuten zelf naar voren brengen en
wat uw Kamer meerdere malen naar voren heeft gebracht.
Dat was eigenlijk heel erg bekeken vanuit de vraag wat het
bewijs was van de effectiviteit van de behandeling. Daar is
te veel discussie over. En als ergens te veel discussie over
is, is het eigenlijk gewoon conform de criteria van de
Zorgverzekeringswet niet goed mogelijk om dat type
behandeling voor vergoeding in aanmerking te laten komen
of het op te nemen in het basispakket. Maar je wilt er toch
iets mee, want mensen hebben gewoon evident baat bij
fysiotherapie. Dus het grosso modo alleen maar onderbrengen in de aanvullende verzekering, voelt niet goed. Je zou
dus wel meer voor vergoeding in aanmerking willen laten
komen zonder af te willen doen aan de, denk ik, terecht
vastgestelde criteria van de Zorgverzekeringswet, namelijk
onder andere effectiviteit en noodzakelijkheid.

Dat zijn dus eigenlijk drie elementen. Het eerste is de meer
generalistische, laagdrempelige fysiotherapie, oefentherapie. Is daarvoor een aanspraak noodzakelijk en mogelijk op
grond van de basisverzekering als je kijkt naar het omgaan

Vervolgens is er dus een nieuw traject ingezet, waarbij met
name wordt gekeken naar welk deel van de fysiotherapie
je bijvoorbeeld zou kunnen zien als ware het huisartsenzorg,

Tweede Kamer

30 september 2021
TK 6

Burgerinitiatief "Erken Fibromyalgie"

6-5-10

ter ontlasting van de huisartsen en eigenlijk ter instructie
aan de patiënt om beter met zijn klachten om te kunnen
gaan, en welk deel van de fysiotherapie je zou kunnen zien
ter ontlasting van de medisch-specialistische zorg, waarbij
het de mindere, en misschien wel de voorliggende, interventie is die juist zwaardere zorg voorkomt. Als je met die
twee brillen op kijkt naar de fysiotherapie, op welke manier
zou je daar dan in het licht van het basispakket mee om
kunnen gaan?
Op die manier wordt het traject nu ingezet. Dat is niet een
vraag die zich eventjes overnight laat beantwoorden, en
dat maakt ook dat ik niet onmiddellijk op uw eerste vraag
zeg: ja, nee, natuurlijk, prima, gaan we doen. Als het makkelijk was, was het allang opgelost geweest, maar het is
niet zo'n makkelijke vraag. Je moet dat traject echt op een
goede manier ingaan. Ik wil wel opnieuw naar de lijst van
chronische aandoeningen kijken. Overigens, al sta je op de
lijst van chronische aandoeningen, dan wil dat nog niet
zeggen dat het vanaf behandeling één ook opgenomen is
in het basispakket. Het is pas vanaf de twintigste behandeling dat het voor vergoeding in aanmerking komt, als zo'n
ziekte is opgenomen in de lijst van chronische aandoeningen. Kortom, de drie elementen in dat plan van aanpak
moeten alle drie worden gedaan. Fybromyalgie is een van
de aandoeningen waar dit voor geldt en waar dus naar
wordt gekeken, maar ik wil dat traject toch wel eerst laten
doorlopen en niet overnight hier eventjes een pakketbeslissing nemen.
De heer Hijink (SP):
Dat is echt een heel lang antwoord op een volgens mij best
wel overzichtelijke vraag. We bespreken hier vandaag een
burgerinitiatief. Ik vind dat we dan ook recht moeten doen
aan wat Natalie vandaag allemaal gezegd heeft en aan wat
de ondersteuners hebben laten blijken waar het gaat om
de inhoud van het burgerinitiatief, maar ook aan de 10.000
patiënten waar zij voor opkomt. Ik vind dat we op een dag
als vandaag dan ook wel iets kunnen uitspreken wat ook
echt iets voorstelt en dat het niet alleen maar beperkt mag
blijven tot meer onderzoeken en "we gaan er in de toekomst
nog eens naar kijken", want dat is wat mij betreft onvoldoende. Dus mijn vraag aan de minister is of hij materieel
de wat stevigere toezegging kan doen dat we hier in de
Tweede Kamer vandaag vinden dat voor die groep patiënten
die afhankelijk is van fysiotherapie en die het nu heel vaak
zelf moet betalen, iets geregeld zal worden. Dan wil ik niet
weer een heel antwoord over de systematiek van de
oplossingen die onderzocht worden, maar dan wil ik dat
de uitspraak gedaan kan worden over het resultaat van al
die onderzoeken.
Minister De Jonge:
Maar dan kunnen we ook het Zorginstituut opheffen. Dan
kunnen we ook de hele Zorgverzekeringswet waarbij wordt
bepaald dat behandelingen worden vergoed op het moment
dat ze effectief zijn, aan de dijk zetten. Ik zou er dus niet
voor zijn om per debat hier een pakketbeslissing te nemen.
Dat moeten we, denk ik, op die manier niet doen. Er zijn
namelijk zorgvuldige procedures voor. We weten allemaal
dat met name fysiotherapie zich niet eenvoudig verhoudt
tot de uitgangspunten zoals die nu in de Zorgverzekeringswet verankerd zijn. Aan die uitgangspunten hechten we
allemaal, want niemand kan het zich veroorloven om te

Tweede Kamer

Burgerinitiatief "Erken Fibromyalgie"

zeggen: het maakt ons niet uit, alle denkbare zorg moet
gewoon vergoed worden. Dat kan echt geen enkele politieke
partij zich veroorloven want de kosten daarvan landen bij
de samenleving als geheel. Vandaag hebben we het over
fibromyalgie, terecht, we hebben het er misschien veel te
lang niet over gehad, maar morgen hebben we het over
allemaal andere ziekten die dan ook onbegrensd zouden
moeten worden toegevoegd aan het basispakket. Aan het
einde van de dag betaalt de hele samenleving daarvan de
rekening. Als we op die manier met onze zorg omgaan, lukt
het ons ook niet meer om de zorg toegankelijk te houden.
De zorg is namelijk nooit onbegrensd, in geen enkel land
ter wereld. Kortom, we hebben een Zorgverzekeringswet
met een systematiek die voorschrijft dat behandelingen
effectief moeten zijn. Dat verhoudt zich prima tot veel zorg
die al vergoed wordt, ook voor fibromyalgiepatiënten. Ik
wil niets afdoen aan het feit dat een deel van de mensen
wel degelijk gebaat is bij fysiotherapie, maar waar het gaat
om de vergoeding in de basisverzekering en niet in de
aanvullende verzekering, ligt dat lastiger. Dat geldt niet
alleen voor patiënten met fibromyalgie maar ook voor
patiënten met andere aandoeningen. Daarom is dat traject
ingezet door collega Van Ark ten aanzien van de vraag welke
zorg je vanuit die fysiotherapie wel degelijk voor vergoeding
in aanmerking kunt laten komen vanuit het basispakket.
Dat heeft die drie elementen die ik zojuist heb beschreven.
Daarin wil ik ook eigenlijk de fibromyalgievraag mee laten
lopen. Ik denk dat dat gewoon een goede manier van doen
is.
De heer Hijink (SP):
Ik vind echt dat de minister nu patiënten met fibromyalgie
tekortdoet, maar ook dat hij onze zorgverleners en fysiotherapeuten tekortdoet. Hij gaat er blijkbaar van uit dat de
fysiotherapeuten maar blijven behandelen en kneden terwijl
het allemaal geen enkele zin heeft en hij gaat er maar van
uit dat patiënten lukraak gebruikmaken van zorg en fysiotherapie terwijl ze die eigenlijk niet nodig hebben. Ik vind
dat je beide groepen op die manier tekortdoet. De behoefte
bij deze groep is overduidelijk. Lees de stukken die we
vandaag allemaal hebben gekregen. De behoefte is overduidelijk. Deze groep is geholpen met fysiotherapie. Ik vind
het prima dat als het gaat om het onderzoek en de stand
van de wetenschap we niet volgende week een oplossing
hebben, maar ik vind wel dat we vandaag meer moeten
kunnen doen voor deze groep patiënten door in ieder geval
toch iets te kunnen toezeggen, in de zin dat fysiotherapie
zo belangrijk is dat men linksom of rechtsom recht krijgt
op een vergoeding. En of dat nou via de chronische lijst of
via een verwijzing door de huisarts of op een andere manier
is, we kunnen die groep niet nog langer aan hun lot overlaten wat mij betreft.
Minister De Jonge:
Ik denk eerlijk gezegd dat de heer Hijink mij toen hij mij
samenvatte een beetje tekort deed, in ieder geval in wat ik
heb bedoeld te zeggen. Ik wil namelijk helemaal niet afdoen
aan de ervaring van heel veel fibromyalgiepatiënten die
zeggen dat ze heel erg gebaat zijn bij fysiotherapie. Ik wil
helemaal niet afdoen aan de professionaliteit van fysiotherapeuten. Ik wil alleen wel onderstrepen dat, daar waar heel
veel zorg gewoon in aanmerking kan komen voor vergoeding op basis van de basisverzekering in de systematiek
zoals we die kennen, met name voor fysiotherapie geldt
dat er spanning zit op de vereisten die vanuit de Zorgverze-

30 september 2021
TK 6

6-5-11

keringswet nu eenmaal zijn vastgesteld over wat wel of niet
voor vergoeding in aanmerking komt en de inzet van fysiotherapie. Om die spanning op te lossen — daarom denk ik
dat ik uiteindelijk juist best heel dicht bij u in de buurt kom
— hebben we al gezegd: we moeten kijken of we een deel
van de fysiotherapeutische behandeling wel degelijk in
aanmerking kunnen laten komen voor vergoeding uit het
basispakket. Dat is geen traject dat je van vandaag op
morgen eventjes afrondt. Ik schetste zojuist wat de elementen zijn in dat traject. Maar dat doe je natuurlijk niet als je
niet van plan was om te kijken hoe je er wél mee zou kunnen
omgaan, met fysiotherapie in relatie tot ons basispakket.
Daarbij is fibromyalgie een van de aandoeningen die daar
baat bij zou kunnen hebben. Dat geldt voor nog een aantal
aandoeningen meer. Vandaar ook het traject dat wij in gang
zetten om te kijken welk deel van de fysiotherapie passend
te maken is binnen het basispakket, zonder de uitgangspunten van de Zorgverzekeringswet, namelijk het vergoeden
van effectieve behandeling, tekort te doen.
Mevrouw Van den Berg (CDA):
Het CDA steunt de minister dat niet deze Kamer bepaalt
wat een effectieve behandeling of een medicijn zou moeten
zijn voor een bepaalde aandoening. Goed dat er een plan
van aanpak komt. Wat ik de minister nog niet heb horen
zeggen is dat in dat plan van aanpak ook gekeken wordt
naar wat wij noemen die andere onderzoekmethode. Ik heb
als voorbeeld bij de inbreng Fampyra genoemd, waarvan
sommige patiënten zeggen dat dat buitengewoon effectief
is en andere niet. Als je dan de standaard onderzoeksmethode hebt van grote groepen die het wel gebruiken en een
hele groep die het niet gebruikt, krijg je daar niet altijd de
resultaten die voor specifiekere groepen juist van belang
zouden zijn. Dus ik zou toch willen bepleiten of de minister
in dat plan van aanpak nogmaals met het Zorginstituut wil
bekijken of die standaard onderzoeksmethode die we voor
heel veel grotere groepen doen hier nu de beste methode
is, of dat daar ook naar een andere manier kan worden
gekeken.
Minister De Jonge:
Dat vind ik een verstandige insteek. Als je kijkt naar het
traject dat was ingezet, waar eigenlijk iedereen ontevreden
over was — zowel de fysiotherapeuten maar ook het Zorginstituut en ook mijn voorganger, collega Van Ark, heeft
daarvan gezegd dat we zo niet verder moeten — kan ik me
in het licht van wat u zegt voorstellen dat dat inderdaad
volgens die klassieke methode was, waarbij het antwoord
eigenlijk was: dat is dus niet voor vergoeding in aanmerking
te brengen whatsoever.
Dat is juist de aanleiding geweest om te zeggen: kunnen
we het op een andere manier bekijken? Kunnen we niet
door andere ogen kijken naar hetzelfde vraagstuk? Kunnen
we er niet voor die patiënten die evident baat hebben bij
die behandeling, juist ter voorkoming bijvoorbeeld van
andere behandeling, of juist ter ondersteuning van het leiden van het dagelijks leven door instructie, door houdingadvies et cetera, op die manier naar kijken zodat het wel
degelijk deels in aanmerking zou kunnen komen voor vergoeding uit het basispakket? Nou, dat traject is ingezet.
Daarvoor wordt nu dat plan van aanpak gemaakt. Ik ga
graag uw suggestie meenemen in de richting van het
Zorginstituut om er op manier ook naar te willen kijken.

Tweede Kamer

Burgerinitiatief "Erken Fibromyalgie"

De voorzitter:
Dank u wel. Het is wel leuk om te zeggen dat mevrouw
Geluk-Poortvliet, oud-Kamerlid van het CDA, op de publieke
tribune zit.
Minister De Jonge:
Heel goed!
Mevrouw Kuiken (PvdA):
Er ontsprong mij …
De voorzitter:
U moet even goed de knop indrukken.
Mevrouw Kuiken (PvdA):
Dat blijft een dingetje hier. Ik sta er stevig met twee voetjes
bovenop. Excuus voorzitter, want het gaat over een serieus
onderwerp. Ik hoor de minister wel zeggen: ik zie dat we
iets moeten met fysiotherapie, want ik zie dat patiënten
daar baat bij hebben. Maar gelijktijdig is dit een traject dat
ongelofelijk lang loopt. Dus als de uitkomst is "we gaan
ernaar kijken en u hoort van ons", dan worden we geloof
ik niet heel erg gelukkig. Dus in wat voor tijdskader moeten
we dit soort zaken plaatsen?
Minister De Jonge:
Die vraag kan ik op dit moment niet goed beantwoorden,
omdat het plan van aanpak op dit moment wordt gemaakt.
Wel kan ik ervoor zorgen dat het plan van aanpak dit najaar
bij uw Kamer ligt. Dan kunnen we op basis van dat plan
van aanpak hierover verder praten. In het plan van aanpak
moeten duidelijke tijdlijnen staan voor het beetpakken van
die drie verschillende elementen.
Mevrouw Kuiken (PvdA):
Kunnen we dat plan van aanpak dan niet iets eerder hebben? De begrotingsbehandeling is, zeg ik even uit mijn
hoofd, in de week van mijn verjaardag. Dat is 27 oktober;
onthoudt u dat! Kunnen we dan niet in die week al het plan
van aanpak hebben? Dan kunnen we het namelijk ook terug
laten komen bij de begroting en hebben we ook de ruimte
om er verder het gesprek over aan te gaan.
Minister De Jonge:
Laat ik in ieder zeggen dat ik mijn uiterste best ga doen om
dat voor elkaar te krijgen. Ik snap de vraag heel goed, ja.
Mevrouw Kuiken (PvdA):
Oké. Wellicht kom ik straks nog terug.
Minister De Jonge:
Ik denk dat er goed wordt meegeluisterd en dat er zal worden gereageerd met "dat kan natuurlijk nooit" of "we gaan
het proberen". Ik zal dat in ieder geval in tweede termijn
kenbaar maken.

30 september 2021
TK 6

6-5-12

Het volgende en laatste blokje betreft de vragen die zijn
gelieerd aan de overige onderwerpen.
De voorzitter:
Voordat u van start gaat met de individuele vragen, is er
nog een interruptie van mevrouw Maeijer van de PVV.
Mevrouw Maeijer (PVV):
Ik zat even te kijken wanneer ik het beste kon gaan, want
mijn vraag over het expertisecentrum was al eerder beantwoord. De minister stapte daar eigenlijk vrij snel overheen
met een verwijzing naar het LUMC, maar mijns inziens is
dat vooral de medisch-wetenschappelijke kant van het
verhaal. Zou het niet goed zijn om te bekijken of het toegevoegde waarde heeft om alle kennis en alle inzichten te
bundelen en om de samenwerking in zo'n expertisecentrum
inzichtelijk te maken? Dat is eerder ook gebeurd naar aanleiding van een burgerinitiatief over de ziekte van Lyme.
Het hoeft niet helemaal hetzelfde, maar zou het niet goed
zijn om de patiënten een plek te bieden waar alles samenkomt, waar juist de patiënten vertegenwoordigd zijn en
waar ze inzicht kunnen krijgen in onderzoek en behandelopties? Dat was eigenlijk het idee achter mijn vraag.
Minister De Jonge:
Ik snap uw vraag heel goed. Hij hoort wat mij betreft bij de
vragen die zijn gesteld over de Wmo en het UWV, omdat
daar met name wordt geredeneerd vanuit de achtergrond:
is er niet nog heel veel onbekend over die ziekte? Zolang
er zo veel onbekend is over de ziekte, is het ook zo moeilijk
als patiënt om erkenning te krijgen dat je niet loopt te zeuren
en niet een zelfbedachte aandoening hebt, maar dat je
daadwerkelijk patiënt bent en daar zo goed als mogelijk
mee probeert om te gaan. Ik had daarop willen antwoorden
— ik neem in dat antwoord de vraag van mevrouw Maeijer
mee — dat ik daar graag aan wil bijdragen. Ik geloof dat
het mevrouw Kuiken was die vroeg wat ik voor mijzelf als
minister voor rol zie om bij te dragen aan de bekendheid
van de ziekte. Het zou ook kunnen zijn dat het mevrouw
Westerveld was. Vergeef mij dat ik u de laatste tijd een
beetje door elkaar haal! Dat vindt u vast niet erg. Ik snap
dat ook en ik wil er graag een rol in spelen, maar ik moet
daartoe wel in overleg treden met een aantal partijen. Dat
is allereerst de initiatiefnemer zelf, omdat ik denk dat zij
hele goede ideeën heeft over wat haar zou hebben geholpen
in het bekender maken van de achtergronden van deze
ziekte, maar zeker ook het LUMC. Daarom koppel ik dit ook
aan uw vraag. Hoe zouden we nu alle kennis die er is en al
het onderzoek dat wordt gedaan, zo goed mogelijk kunnen
bundelen naar de laatste stand van zaken? Daarnaast wil
ik met een aantal andere kennisinstituten kijken hoe we de
bekendheid zo goed mogelijk kunnen vormgeven en of het
mogelijk om daar toch iets van een bundeling in aan te
brengen. Laat ik die vraag gewoon even als huiswerk
meenemen uit dit debat en er bij u op terugkomen. Dat is
eigenlijk een combinatie van de vraag van mevrouw Westerveld en de vraag van uzelf: hoe zou je dat nou kunnen
bundelen en bij elkaar kunnen brengen?

terugkoppeling van kunnen verwachten. Ook benadruk ik
het belang om de patiëntenverenigingen daarbij mee te
nemen, want het doel is natuurlijk om voor de patiënt
inzichtelijk te maken wat er speelt en wat de mogelijkheden
zijn.
Minister De Jonge:
Exact. Het zijn dus eigenlijk de patiënten en de hulpverleners
die je allemaal op je pad kunt tegenkomen. Die moeten
kennis kunnen nemen van die bundeling van expertise. Dat
is wat je zou willen. Het wordt dit najaar, maar ik durf dat
eventjes niet nader te specificeren. Het is echt wel even een
klus als je dat goed wilt doen.
Mevrouw Westerveld (GroenLinks):
Mijn vraag was nog iets breder. We konden in de nota lezen
dat er ook bij werkgevers … Mevrouw Kramer is zelf naar
het UWV gegaan om dit onder de aandacht te brengen. Dat
soort zaken helpen dus. Ik wil de minister vragen om dit in
overleg met mevrouw Kramer breder aan te pakken. Ik hoor
de minister al ja zeggen. Volgens mij is mijn punt duidelijk.
Minister De Jonge:
Ja, het moet werken voor patiënten. Waar hebben patiënten
last van? Als ze tegen hulpverleners en loketten aanlopen
die geen idee hebben wat hen markeert. Volgens mij is dat
de achtergrond van uw vraag en eigenlijk ook die van
mevrouw Maeijer. Mevrouw Maeijer richtte zich meer op
het onderzoekspunt en u meer op de ondersteuning, maar
die dingen horen natuurlijk wel bij elkaar. Ik wil kijken of ik
die twee elementen bij elkaar kan brengen. Dat ga ik in ieder
geval bespreken met de initiatiefnemer en zeker ook met
bijvoorbeeld de VNG en het UWV. Ik denk dat het nuttig is
om dat ook met hen te bespreken.
Dan de Wmo. Er is natuurlijk best veel dat gewoon voor
vergoeding in aanmerking komt. Daar waar de Zorgverzekeringswet met name zit op het punt van de effectiviteit
van de behandeling en de noodzaak om de zorg te financieren vanuit de basisverzekering, geldt bij de Wmo en bij de
ondersteuning die het UWV biedt ook geen geclassificeerde
lijst van: wat heb je allemaal? Nee, daar gaat het om de
vraag waar je ondersteuning bij nodig hebt. Dat is de achtergrond van de Wmo. Alles wat we op dit moment
afspreken met de hulpmiddelenbranche en met de VNG
rondom het hulpmiddelenpaspoort, het verhuisconvenant,
het hele actieplan hulpmiddelen, heeft ook betrekking op
patiënten met fibromyalgie. Daarmee is er geen wettelijke
belemmering om ondersteuning te bieden als die nodig is.
Waar wel een belemmering zou kunnen zitten, en daarom
noem ik 'm in dit kader, is bekendheid. Weten mensen
überhaupt van het bestaan van deze aandoening? Zeker
omdat het zo'n grote groep betreft, is dat wel nodig.

Mevrouw Maeijer (PVV):
Dat is op zich positief. Daar ben ik blij mee. Dan rest
natuurlijk wel weer de vraag op welke termijn we daar een

Mevrouw Westerveld (GroenLinks):
Wat ik daarop nog wil aanvullen is het belang van de bejegening, de manier waarop je naar mensen kijkt die chronisch vermoeid zijn, die fibromyalgie hebben of die een
andere aandoening hebben. We weten dat patiënten bij
instanties die moeten kijken waar iemand recht op heeft,
vaak moeten bewijzen dat ze iets hebben en dat kan bij
sommige aandoeningen niet. En dat zorgt natuurlijk ook

Tweede Kamer

30 september 2021
TK 6

Burgerinitiatief "Erken Fibromyalgie"

6-5-13

voor dat onbegrip. Mensen voelen zich daardoor alleen. Ze
hebben het gevoel dat ze telkens strijd moeten leveren om
erkend te worden. Dat zit erachter. Zou de minister ook de
bejegening, de manier waarop instanties met patiënten
omgaan, uitdrukkelijk willen meenemen?
Minister De Jonge:
Absoluut. Dat zit ook heel sterk in dat actieplan hulpmiddelen. Dat gaat inderdaad heel vaak over bejegening. Het gaat
dan bijvoorbeeld ook over het afgeven van langjarige
beschikkingen, zodat je niet elke keer opnieuw hoeft te
bewijzen dat je nog steeds dat hulpmiddel, die traplift, nodig
hebt. Het is denk ik heel goed om naar het geheel te kijken.
Het goede nieuws hiervan is dat de Wmo en de ondersteuning vanuit het UWV zo in elkaar zitten dat er maatwerk kan
worden geleverd. Telkens kan worden gekeken naar de
vraag: wat heb je eigenlijk aan ondersteuning nodig? Dat
betekent dat die ruimte er sowieso is. En dan komt het aan
op de bekendheid van deze aandoening en ik ben er gewoon
nog niet uit hoe ik dat het allerbeste kan doen. Je kan
natuurlijk niet voor iedere aandoening een enorm expertisecentrum neerzetten. Dat gaat niet. Wat je wel moet doen,
is zorgen dat de mensen aan het loket begrijpen wie ze
spreken. Dat moet je natuurlijk wel doen. Ik ga kijken hoe
ik die bekendheid het beste kan stimuleren en hoe ik de
expertise het beste kan bundelen. Ik kom er bij de Kamer
op terug.
De heer Hijink (SP):
Precies op dit punt heb ik een vraag. Juist om deze reden
is dat onderzoek van de Gezondheidsraad zo belangrijk.
Wat is er gebeurd bij ME/cvs? De Gezondheidsraad heeft
daarbij anders dan het Zorginstituut heel goed gekeken
naar wat de ziekte betekent voor patiënten die ermee te
maken hebben. Waar lopen ze in het dagelijks leven
tegenaan? Of het nou thuis, in de omgeving of op het werk
is, welke barrières komen ze allemaal tegen? Dan denk ik
dat de Wmo daarin een hele belangrijke is. Juist omdat er
maatwerk geleverd moet worden, lopen patiënten heel vaak
tegen het probleem op dat de gemeente zegt: "Wij weten
eigenlijk niet precies wat u hebt. Misschien kunt u eigenlijk
wel veel meer dan u zegt. Misschien kan uw omgeving iets
doen." Et cetera et cetera. Die discussies zijn eindeloos. Die
komen ieder jaar opnieuw terug. Daarom is het is zo
belangrijk dat die erkenning ook in de vorm van een advies
beschikbaar komt. Dan weten gemeenten dat er serieus iets
aan de hand is en dat deze mensen een ernstige chronische
ziekte hebben waar hulp en ondersteuning tegenover moet
staan. Dat wou ik alleen even gezegd hebben. Dat is geen
vraag.
Minister De Jonge:
Ik deel wel wat u zegt. Ik kan mij voorstellen dat dat inderdaad van toegevoegde waarde is. Stel dat een onderzoek
van de Gezondheidsraad nog zeker een jaar zou duren, dan
duurt het wel lang. Je kan daarop niet wachten voordat je
expertise gaat bundelen en de bekendheid gaat bevorderen.
Ik wil dat eigenlijk tegelijkertijd doen. In dezelfde brief als
die waarin ik zal ingaan op of het inderdaad de Gezondheidsraad zou kunnen zijn en hoe lang dat dan gaat duren, wil
ik ook ingaan op hoe ik de vraag van Westerveld en Meijer
goed kan beantwoorden. Die vraag was: hoe kunnen we

Tweede Kamer

Burgerinitiatief "Erken Fibromyalgie"

meer bekendheid geven en hoe kunnen we de expertise
bundelen die er is?
Dan heb ik volgens mij nog één vraag te behandelen. Die
gaat over sport. Sportverenigingen moeten rekening houden met deze aandoening. Mevrouw Westerveld weet veel
meer van sportverenigingen dan ik, want zij komt daar
vaker. Ik zit alleen maar op mijn racefiets en daar heb je
geen vereniging voor nodig. U weet natuurlijk dat sportverenigingen heel vaak gewoon vrijwilligersorganisaties zijn.
Dat maakt dat er wel een grens zit aan wat je allemaal kunt
vragen van een sportvereniging. Dat is de andere kant. Maar
sport is wel waanzinnig belangrijk. Sport is ook heel erg
belangrijk bij het wegnemen van belemmeringen. Laten
we dus beide vragen meenemen. Hoe kun je die bekendheid
bevorderen, zodat je die informatie toegankelijk kunt krijgen
voor sportverenigingen?
Mevrouw Van Beukering-Huijbregts (D66):
Ik ben eigenlijk wel blij dat de minister hier aangeeft dat hij
in de brief een aantal zaken terug gaat brengen. Ik mis nog
een beetje wat de rol van de minister is hierin. Daar had ik
in mijn inbreng wel wat nadrukkelijker naar gevraagd. Ik
denk dat het heel erg belangrijk is dat u contact gaat leggen
met uw collega van Sociale Zaken en Werkgelegenheid
over bijvoorbeeld het UWV. U noemde de VNG al even. We
hebben het nu ook over de Wet maatschappelijke ondersteuning gehad. Wat mij betreft pakt u nog wat nadrukkelijker de rol, want ik ben het namelijk met u eens dat als we
gaan wachten op de Gezondheidsraad, dat misschien wel
heel lang gaat duren. Ik juich dus die twee sporen van harte
toe. Ik zou alleen nog even uw toezegging willen hebben
dat u daar wat harder aan gaat trekken.
Minister De Jonge:
Absoluut.
De voorzitter:
Dat zegt u allemaal via de voorzitter. Het woord is aan de
minister.
Minister De Jonge:
Ook dat nog eens een keer. Kunt u nagaan. Het gaat wat
mij betreft over drie vervolgstappen waarvan ik vind dat ik
daar een rol bij heb. Daar laat ik mij graag op aanspreken.
De eerste stap is om de stand van de wetenschap op een
goede manier in beeld te krijgen. De voorkeur daarvoor
heeft de Gezondheidsraad. Ik ga kijken op welke manier ik
daar zo goed als mogelijk vorm en inhoud aan kan geven.
Ik laat dat u weten.
De tweede stap is de vergoeding van de Zvw-zorg. Een heel
deel wordt wel gewoon vergoed, maar met name de fysiotherapie is daar een probleem, niet alleen voor deze aandoening, maar ook voor andere aandoeningen. Daarin heb
ik natuurlijk een rol om met uw Kamer te komen tot een
oplossing daarvoor. Dat is twee. Drie is de bekendheid.
Daarvan heb ik gezegd dat ik de bundeling van de expertise
— dat was meer de insteek van de PVV — en de bekendheid,
wat meer uw eigen insteek en de insteek van mevrouw
Westerveld was, bij elkaar brengen. Ik wil kijken hoe we die
een impuls kunnen geven. Daar heb ik zeker een rol in. Maar

30 september 2021
TK 6

6-5-14

het UWV is inderdaad een van de loketten die je kunt
tegenkomen als je behoort tot de groep mensen met fibromyalgie. Dat zal dus een van de gesprekspartners moeten
zijn, zeker.
De voorzitter:
Dank u wel. Daarmee zijn we aan het einde gekomen van
de eerste termijn van de kant van de minister. We hebben
nu nog de mogelijkheid voor een tweede termijn. Ik geef
allereerst het woord aan mevrouw Van den Berg van het
CDA.

Mevrouw Van den Berg (CDA):
Voorzitter. Ik dank de minister voor de antwoorden en ook
voor de toezegging dat hij met het Zorginstituut gaat kijken
naar andere onderzoeksmethoden. Ik heb één motie.

Mevrouw Aukje de Vries (VVD):
Dank u wel, voorzitter. Dank voor de antwoorden van de
minister. Het is duidelijk dat we nog niet genoeg weten en
dat het belangrijk is dat er vervolgonderzoek gaat plaatsvinden. De SP gaat straks nog een motie daarover indienen
die ik mee heb ondertekend. Mocht de Gezondheidsraad
het niet snel kunnen doen, dan sta ik er ook open voor om
daar een andere variant voor te kiezen. Maar de vraag is in
elk geval om het aan de Gezondheidsraad te vragen.
Ik ben ook blij dat er wel onderzoeksgelden beschikbaar
zijn voor nader onderzoek vanuit de ZonMw, bijvoorbeeld
van het LUMC. Ik denk dat dat goed is. We moeten meer
weten en we willen meer weten over de oorzaken om uiteindelijk tot een goede behandeling te komen.
Voorzitter. Dan heb ik zelf nog één motie, ook omdat ik vind
dat we een aantal dingen recht moeten doen aan het burgerinitiatief. Die motie gaat over fysiotherapie.

Motie
Motie
De Kamer,
De Kamer,
gehoord de beraadslaging,
gehoord de beraadslaging,
constaterende dat chronisch zieken die fysiotherapie nodig
hebben afhankelijk zijn van een aanvullend pakket voor de
eerste twintig behandelingen;
overwegende de reactie van de minister op de motie-Van
den Berg c.s. van 4 juli 2019 (26689, nr. 1015);

constaterende dat het burgerinitiatief "Erken Fibromyalgie"
spreekt over positieve ervaringen die mensen met fibromyalgie hebben met fysiotherapie;

constaterende dat de minister in haar brief van 28 juni 2021
concludeert dat ze de uitvoering van het huidige plan van
aanpak stop wil zetten;

constaterende dat de minister voor Medische Zorg op 25
juni jongstleden in een brief aan de Kamer heeft gesteld
dat het belangrijk is dat wordt onderzocht hoe de meerwaarde van fysio- en oefentherapie beter aangetoond kan
worden;

overwegende dat de minister stelt wel met betrokken partijen over de uitdagingen en de oplossingsrichtingen van
de fysiotherapie in gesprek te zijn;

constaterende dat de minister de verwachte meerwaarde
van deze zorg in brede context samen met partijen verder
wil concretiseren en aanscherpen;

overwegende dat de Raad voor Volksgezondheid en
Samenleving in zijn advies "Zonder context geen bewijs"
heeft geadviseerd andere methoden van onderzoek toe te
laten;

verzoekt de regering om in deze gesprekken ook aandacht
te besteden aan fibromyalgie, en de Kamer hierover zo snel
mogelijk te informeren,
en gaat over tot de orde van de dag.

verzoekt de regering te onderzoeken wat de voor- en
nadelen, kosten en opbrengsten zijn om fysiotherapie voor
chronisch zieken in het basispakket op te nemen, en de
Tweede Kamer, voordat er een beslissing valt over hoe te
komen tot een (meer) open aanspraak voor fysio- en
oefentherapie, hierover te informeren, zo spoedig mogelijk
doch uiterlijk voor het algemeen overleg betreffende het
pakketbeheer 2023,

De voorzitter:
Deze motie is voorgesteld door het lid Aukje de Vries.
Zij krijgt nr. 3 (35826).
Mevrouw Aukje de Vries (VVD):
Dat was het wat mij betreft.

en gaat over tot de orde van de dag.
De voorzitter:
Deze motie is voorgesteld door de leden Van den Berg,
Werner en Paulusma.

De voorzitter:
Dank u wel.

Dank u wel, mevrouw Van den Berg. Dan geef ik het woord
aan mevrouw Aukje de Vries van de VVD.

Mevrouw Aukje de Vries (VVD):
Ik zou nog kort mevrouw Kramer heel erg willen bedanken
voor het burgerinitiatief. Ik hoop dat we stappen kunnen
zetten voor alle overige fibromyalgiepatiënten.

Tweede Kamer

30 september 2021
TK 6

Zij krijgt nr. 2 (35826).

Burgerinitiatief "Erken Fibromyalgie"

6-5-15

De voorzitter:
Dank u wel, mevrouw De Vries. Dan geef ik het woord aan
mevrouw Van Beukering-Huijbregts van D66.

het goed is om twee moties in te dienen om er in ieder
geval voor te zorgen dat we datgene wat voor ons allemaal
zo belangrijk is ook echt gaan doen.
De eerste gaat over het advies dat wij zouden willen van
de Gezondheidsraad.

Mevrouw Van Beukering-Huijbregts (D66):
Voorzitter, dank u wel. Nogmaals heel veel dank aan
mevrouw Kramer dat zij dit initiatief heeft genomen. Ik vul
het nu even in, maar het lijkt me best wel lastig om van
achteruit de zaal te horen hoe wij hier allemaal heel
betrokken zijn bij het onderwerp en hoe we blij zijn met de
antwoorden. Dat zeg ik via de voorzitter tegen de minister:
bedankt voor alle antwoorden die u heeft gegeven en voor
de toezeggingen.
Ik hoop van harte — dat heeft u eigenlijk ook wel beloofd
en toegezegd op mijn interruptie — dat u hier echt een rol
in wilt blijven vervullen. Het is natuurlijk hartstikke belangrijk dat een inwoner van Nederland een onderwerp bij ons
onder de aandacht brengt, maar het moet wel even op de
agenda blijven staan, zodat er inderdaad wat stappen gezet
gaan worden.
Wat mij betreft is dit debat vandaag er een heel mooi
voorbeeld van dat wij als Kamer vinden dat die erkenning
er moet komen. Ik dank u heel hartelijk. Ik wens u ook heel
veel succes. Ik begrijp dat het een zware ochtend is voor u,
dus dank u wel daarvoor.
Dank u, voorzitter.
De voorzitter:
Dank u wel, mevrouw Van Beukering-Huijbregts. Dan geef
ik het woord aan mevrouw Kuiken van de PvdA.

Motie
De Kamer,
gehoord de beraadslaging,
overwegende dat fibromyalgiepatiënten zich nog te vaak
onbegrepen voelen en niet altijd de zorg en ondersteuning
krijgen die zij nodig hebben;
overwegende dat in het verleden een advies van de
Gezondheidsraad meer duidelijkheid en erkenning heeft
gegeven voor ME/CVS-patiënten;
verzoekt de regering om, in navolging van dit onderzoek,
de Gezondheidsraad ook om advies te vragen over de stand
en ontwikkelingen van de wetenschap omtrent fibromyalgie
en hierin in het bijzonder te kijken naar:
- de oorzaak van deze ziekte en de criteria voor het stellen
van een diagnose;
- het verloop en de prevalentie van deze ziekte;
- de mogelijkheden tot voorkomen en behandelen van
deze ziekte;
- de invloed van de ziekte op de patiënt en op diens
omgeving en maatschappelijke participatie;
- de organisatie van behandeling en begeleiding van
patiënten met de ziekte in Nederland,
en gaat over tot de orde van de dag.

Mevrouw Kuiken (PvdA):
Voorzitter. Ik wil de minister danken voor zijn antwoorden.
Volgens mij hebben we een goed beeld van wat er nodig
is en is het nu alleen nog een zoektocht om daar te komen.
Nadat mevrouw Kramer het initiatief heeft genomen om
dit onderwerp na acht jaar op de agenda te zetten, is het
onze verantwoordelijkheid dat het niet nog eens een keer
acht maanden gaat duren voordat we resultaten kunnen
bereiken, maar dat we echt al in de komende maanden
stappen zetten. Om dat te bespoedigen heb ik in ieder geval
een aantal moties medeondertekend die zo ook nog ingediend zullen worden.

De voorzitter:
Deze motie is voorgesteld door de leden Hijink, Kuiken,
Westerveld, Maeijer, Van den Berg, Aukje de Vries en Paulusma.
Zij krijgt nr. 4 (35826).
De heer Hijink (SP):
Ik heb nog vijf seconden. Dat is precies genoeg voor de
laatste motie.

Motie

Hartelijk dank.
De voorzitter:
Dank u wel, mevrouw Kuiken. Dan geef ik het woord aan
de heer Hijink van de SP.

De Kamer,
gehoord de beraadslaging,
overwegende dat veel patiënten met fibromyalgie gebaat
zijn bij fysiotherapie;

De heer Hijink (SP):
Dank, voorzitter. Allereerst natuurlijk dank aan Natalie Kramer en haar moeder voor hun komst vandaag en dat wij
dit belangrijke onderwerp hebben kunnen bespreken. Dank
ook aan de minister voor zijn antwoorden. Ik denk wel dat

Tweede Kamer

Burgerinitiatief "Erken Fibromyalgie"

overwegende dat deze ziekte niet op de chronische lijst
voor fysiotherapie staat;

30 september 2021
TK 6

6-5-16

overwegende dat als gevolg hiervan patiënten niet de
noodzakelijke zorg krijgen of dat zij zelf hiervoor hoge kosten moeten maken;

gehoord de beraadslaging,

verzoekt de regering te onderzoeken of fibromyalgie kan
worden toegevoegd aan de chronische lijst zodat de toegang tot zorg voor deze groep patiënten verbeterd wordt,

overwegende dat ziektes die vaker bij vrouwen voorkomen
minder vaak op de voorgrond staan in onderzoeksprogramma's;

en gaat over tot de orde van de dag.
De voorzitter:
Deze motie is voorgesteld door de leden Hijink, Kuiken,
Westerveld en Maeijer.

verzoekt de regering om samen met onderzoeksinstituten,
patiëntenverenigingen en (universitaire) ziekenhuizen
onderzoek naar aandoeningen die vooral bij vrouwen
voorkomen structureel in te bedden in de onderzoeksagenda,

Zij krijgt nr. 5 (35826).

en gaat over tot de orde van de dag.

Dank u wel, meneer Hijink. Dan geef ik het woord aan
mevrouw Maeijer van de PVV.

De voorzitter:
Deze motie is voorgesteld door de leden Westerveld en
Kuiken.

constaterende dat fibromyalgie vaker bij vrouwen voorkomt;

Zij krijgt nr. 6 (35826).
Mevrouw Maeijer (PVV):
Voorzitter, dank. Dank aan de minister voor de beantwoording en dank ook voor de toezegging, in mijn eigen woorden, om te bekijken welke mogelijkheden er zijn om
samenwerkingen te bundelen. Dat scheelt mij ook weer een
motie.

Mevrouw Westerveld (GroenLinks):
Dan mijn tweede motie.

Het debat van vandaag ging over lijsten, over vergoedingen
en over onderzoek, maar uiteindelijk gaat het toch allemaal
om de patiënten, om de mensen die in dit geval dagelijks
met de gevolgen van fibromyalgie te maken hebben. Ik
hoop voor hen dat we met dit debat en met de moties die
zojuist zijn ingediend door de SP op korte termijn wat
stapjes in de goede richting kunnen zetten, richting erkenning, richting begrip en richting een betere kwaliteit van
leven.

De Kamer,

Ik hoop ook dat mevrouw Kramer in ieder geval met voldoening over wat zij heeft bereikt, maar ook met enige voldoening over dit debat straks weer huiswaarts kan keren.
Nogmaals mijn dank.
De voorzitter:
Dank u wel, mevrouw Maeijer. Dan geef ik tot slot het woord
aan mevrouw Westerveld van GroenLinks. Gaat uw gang.

Motie

gehoord de beraadslaging,
constaterende dat mensen met zeldzame aandoeningen
zoals fybromyalgie zich vaak niet begrepen voelen door de
overheid en overheidsinstanties zoals het UWV, omdat al
die verschillende partijen anders omgaan met de patiënt;
verzoekt de regering vertegenwoordigers van patiënten en
artsen te stimuleren om een handreiking op te stellen om
helderheid te geven aan zowel overheidsinstanties als
patiënten,
en gaat over tot de orde van de dag.
De voorzitter:
Deze motie is voorgesteld door de leden Westerveld en
Kuiken.
Zij krijgt nr. 7 (35826).

Mevrouw Westerveld (GroenLinks):
Dank, voorzitter. Ik heb nog één vraag aan de minister. Het
ging net over fysiotherapie en onduidelijkheid over de vergoeding van behandelingen, maar er is natuurlijk nog veel
meer aan de hand. Dat zegt mevrouw Kramer ook heel
duidelijk in haar nota, bijvoorbeeld onduidelijkheid over
medicijngebruik, behandelingen, enzovoort. Zou de minister
daar zo dadelijk ook op in kunnen gaan?

De voorzitter:
Dank u wel, mevrouw Westerveld. Daarmee zijn we aan het
einde gekomen van de tweede termijn aan de kant van de
Kamer. Ik schors de vergadering voor een enkel moment,
zodat de minister zich kan voorbereiden op de appreciatie
van de moties, en er is nog een enkele vraag gesteld. Ik
schors de vergadering voor een enkel moment.

Dan twee moties.

De vergadering wordt enkele ogenblikken geschorst.

Motie

De voorzitter:
Aan de orde is de tweede termijn van de kant van het
kabinet. Ik geef het woord aan de minister van Volksgezond-

De Kamer,

Tweede Kamer

Burgerinitiatief "Erken Fibromyalgie"

30 september 2021
TK 6

6-5-17

heid, Welzijn en Sport voor zijn appreciatie en om nog een
enkele vraag te beantwoorden.

Minister De Jonge:
Dank u wel. Volgens mij is het meeste in moties vervat en
kan ik dus eigenlijk gewoon de moties doen.
Ik begin met de motie op stuk nr. 2 van de leden Van den
Berg, Werner en Paulusma. Daarover ga ik het oordeel aan
de Kamer laten, maar ik zeg er wel één ding bij. Het informeren van de Kamer voor eind april is waarschijnlijk
gevraagd met het oog op het AO Pakketbeheer. Ik ga het
wel proberen, maar die datum komt te staan in het plan
van aanpak dat dit najaar komt, omdat daarin ook de tijdlijn
zit van dat traject rondom de fysiotherapie. Ik snap uw
bedoeling heel goed. Ik ga mijn best doen om het zo goed
mogelijk ingepast te krijgen in de tijd, zodat het voor het
AO ook bekend is, maar ik kan er niet op voorhand een
toezegging op doen. Ik ben echt afhankelijk van al die
veldpartijen.
Mevrouw Van den Berg (CDA):
Onze eerste insteek was inderdaad om voor het commissiedebat Zorgverzekeringswet geïnformeerd te worden, maar
ik had de motie al aangepast tot "voor het commissiedebat
Pakketbeheer"; de minister heeft dus twee maanden extra.
Minister De Jonge:
Kijk. Veel milder dan dit kunt u vanmiddag niet worden,
begrijp ik. Ik ga mijn best doen. Ik snap de opdracht, maar
ik kan het niet in mijn eentje, vandaar.
De motie op stuk nr. 3 van mevrouw De Vries verzoekt om
aandacht te besteden aan fibromyalgie. Daarover wil ik het
oordeel aan de Kamer laten, zij het dat dit past in het traject
van de fysiotherapie, maar zo bedoelt u het natuurlijk ook.
Maar graag.
De motie op stuk nr. 4 van de heer Hijink is een hele bijzondere motie, tenminste als je naar de ondertekening kijkt.
Dat zou ik ook richting de initiatiefnemer willen zeggen.
Waar de Kamer het soms best heel moeilijk vindt om echt
in meerderheid tot een beslissing te komen, bijvoorbeeld
rondom de formatie, daar krijgt u het gewoon voor elkaar
om in uw allereerste debat van links tot rechts een Kamermeerderheid onder een motie te krijgen. Over deze motie
kan ik dus natuurlijk alleen maar het oordeel aan de Kamer
laten. Dat begrijpt u.
De motie op stuk nr. 5 verzoekt om te onderzoeken of
fibromyalgie kan worden toegevoegd aan de chronische
lijst. Ja, zij het dat dit past in dat traject rondom de fysiotherapie. Dat neem ik dus wel mee in datzelfde plan van aanpak. Dat heb ik zojuist toegelicht. Maar zij krijgt wel oordeel
Kamer.
De motie op stuk nr. 6 verzoekt om onderzoek naar aandoeningen die vooral bij vrouwen voorkomen structureel in te
bedden. Ik laat daarover het oordeel aan de Kamer. Misschien is het voor mevrouw Westerveld goed om te weten
— ik had die vraag namelijk niet beantwoord — dat we
onlangs 3 miljoen ter beschikking hebben gesteld aan

Tweede Kamer

Burgerinitiatief "Erken Fibromyalgie"

ZonMw om te borgen dat genderaspecten in alle onderzoeken goed geborgd zijn. Over medicaties, geneesmiddelen,
wordt ook weleens gezegd dat vrouwen onvoldoende in
de onderzoeksgroepen, in de klinische trials zitten. Dat klopt
echt niet. Wat wel zo is, is dat het genderaspect goed moet
worden meegenomen. Daarvoor hebben we aanvullend
budget beschikbaar gesteld aan ZonMw. De motie op stuk
nr. 5 krijgt dus oordeel Kamer.
Dan de motie op stuk nr. 6. Dat neem ik mee in het kader
van die bekendheid. Er wordt aan vertegenwoordigers van
artsen en patiënten gevraagd om een handreiking op te
stellen en helderheid te geven aan overheidsinstanties. Dat
vind ik een mooie opdracht die ik meeneem. Ik laat uw
Kamer dus in eenzelfde brief weten hoe met die vraag om
te gaan. Daarin zal ook worden ingegaan op de motie van
de heer Hijink of het de Gezondheidsraad moet zijn die dat
onderzoek gaat doen en hoe die bekendheid verder kan
worden gestimuleerd. Daar neem ik deze motie graag in
mee. Die brief komt dit najaar.
Dan rest mij nog één vraag om op terug te komen. Dat was
een vraag van mevrouw Kuiken, die vroeg of het plan van
aanpak voor de begrotingsbehandeling en voor of op haar
verjaardag gereed kan zijn. Het eerlijke antwoord is: eigenlijk
niet, omdat dat bestuurlijk overleg op de 28ste gepland
staat, wat volgens mij net niet zo heel lekker uitkomt. Maar
dit is geen gewenst antwoord. Ik snap mijn opdracht,
namelijk of ik kan kijken of we dat nog een ietsje naar voren
kunnen halen. Ik ga ernaar kijken of dat kan.
De voorzitter:
De motie op stuk nr. 6 krijgt dus oordeel Kamer. En er was
nog een vraag van mevrouw Westerveld die beantwoord
moet worden.
Minister De Jonge:
Ja, maar volgens mij heb ik die vraag al beantwoord.
De voorzitter:
Anders geef ik het woord even aan mevrouw Westerveld.
Mevrouw Westerveld (GroenLinks):
Het ging in het interruptiedebatje met de heer Hijink en
anderen specifiek over fysiotherapie. Ik vroeg de minister
of hij nog wat uitgebreider in kan gaan op de onduidelijkheid over medicijnen, behandelingen en ga zo maar door.
Wat kan daar nog aan gedaan worden, zodat er meer eenduidigheid komt, vooral voor de patiënten?
Minister De Jonge:
Ik dacht dat ik die vraag vrij uitvoerig had beantwoord. Ik
ben erop ingegaan hoe de vergoedingensystematiek in het
kader van de Zvw in elkaar zit, want daar gaat het dan om.
De Wmo, de Participatiewet en wat het UWV allemaal doet
is niet gekoppeld aan aandoeningen. Het gaat daarbij meer
om de vraag wat je nodig hebt om mee te kunnen doen.
Daarbij is er alle ruimte voor degenen die beslissingen
moeten nemen om maatwerk te leveren. Het enige wat daar
nodig is, is bekendheid. Dat is dát deel.

30 september 2021
TK 6

6-5-18

Daar waar het gaat over de Zvw-zorg is niet zozeer een lijst
van aandoeningen die relevant is voor wel of niet voor
vergoeding in aanmerking komen, maar daar is de effectiviteitsvraag relevant. Niet zozeer bij de huisartsenzorg, die
gewoon wordt vergoed, ook voor mensen met fybromyalgie. Pijnbehandeling wordt ook gewoon vergoed, want daar
waar sprake is van medisch-specialistische zorg, gericht op
pijnbehandeling, wordt gewoon conform de leidraad en
conform de richtlijn aan pijnbestrijding gedaan. Als je
daarnaar wordt doorverwezen door je huisarts, dan is dat
gewoon te vergoeden zorg. Waar het probleem eigenlijk
met name zit, is op de fysiotherapie, omdat de effectiviteitsvraag daar zo moeilijk te beantwoorden is. Niet alleen voor
patiënten met fibromyalgie, maar überhaupt. Vandaar dat
we het hele traject met de fysiotherapie inzetten.
U noemde nog eventjes de medicatie. Daar geldt eigenlijk
wat voor iedereen geldt, namelijk preferentiebeleid. In de
Zorgverzekeringswet is dat ingebakken. Het is zo geregeld
dat zorgverzekeraars beslissen over de vergoeding van
geneesmiddelen. Voor de meeste geneesmiddelen is dat
zo. Ook daar geldt voor fibromyalgie niet iets anders dan
wat voor iedereen geldt.

Kameragenda hebben gezet. De minister zei het al: door
uw initiatief is er in de gehele Kamer verbinding op dit
onderwerp. Dat is een hele bijzondere verdienste, die
natuurlijk te maken heeft met uw inspanning.
De beraadslaging wordt gesloten.
De voorzitter:
Wij gaan volgende week dinsdag 5 oktober over de moties
stemmen. Ik zal u op de hoogte brengen van de uitkomst
van de stemmingen. Ik dank de minister van Volksgezondheid, Welzijn en Sport, die maar blijft buigen, zie ik vanuit
mijn ooghoeken. Ik dank ook de Kamerleden en de kijkers
thuis. Ik schors de vergadering tot 14.15 uur en dan gaan
we stemmen.
De vergadering wordt van 13.51 uur tot 14.16 uur geschorst.

Mevrouw Westerveld (GroenLinks):
Ik snap de antwoorden van de minister wel, maar we
draaien een beetje in een kringetje rond. Doordat er zo
weinig of nog onvoldoende bekend is, is de effectiviteit van
behandelingen en medicatie ook nog lang niet altijd bekend.
In de nota van mevrouw Kramer lazen we over haar eigen
zoektocht daarnaar. Dat is mijn punt: op die manier draaien
we in een kringetje rond. Ik snap echt wel dat we dat in dit
debat niet meteen kunnen doorbreken. Ik ben blij met de
toezeggingen van de minister. Maar het is nu wel zo dat
een heel aantal patiënten als het gaat over fysiotherapie,
maar ook over behandelingen en medicatie, nog steeds in
onzekerheid en onduidelijkheid verkeert over wat er wel of
niet vergoed wordt.
Minister De Jonge:
In zekere zin klopt dat natuurlijk. Dat geldt niet alleen voor
fibromyalgie, maar voor meerdere ziekten. Tegelijkertijd
denk ik dat onze voor-, voor-, voor-, voorgangers met goede
reden in 2006 het uitgangspunt in de Zorgverzekeringswet
hebben opgenomen dat zorg effectief moet zijn alvorens
die voor vergoeding in aanmerking te brengen is. Die
effectiviteit moet dus ergens een keer worden aangetoond,
maar die laat zich niet zo heel makkelijk aantonen. Dat geldt
niet voor heel veel andere delen van de zorg, maar wel voor
fysiotherapie. Meerdere patiënten met meerdere aandoeningen hebben daar "last" van en dus is er dat hele traject
voor fysiotherapie. Maar we moeten ook niet doen alsof er
niks vergoed wordt omdat de oorzaak van fibromyalgie niet
bekend is. Dat is ook weer niet zo, want huisartsenzorg en
pijnbestrijding worden gewoon vergoed. Een heel groot
deel wordt juist wel vergoed door de zorgverzekering. Zo
is het ook.
De voorzitter:
Dank u wel. Daarmee zijn we aan het einde gekomen van
de behandeling van dit burgerinitiatief. Ik wil langs deze
weg nogmaals de initiatiefnemer, mevrouw Kramer, en
haar moeder bedanken omdat ze dit onderwerp op de

Tweede Kamer

Burgerinitiatief "Erken Fibromyalgie"

30 september 2021
TK 6

6-5-19