PLANMER STRUCTUURVISIE SCHALIEGAS
MINISTERIE VAN ECONOMISCHE ZAKEN

1 juni 2015
078441765:0.1 - Definitief, vertrouwelijk
B02047.000182.0100

PlanMER Structuurvisie Schaliegas

Inhoud
Deel A: Hoofdlijnen .................................................................................................................................................. 4
1

2

3

Inleiding ................................................................................................................................................................ 5
1.1

Aanleiding en doel structuurvisie ........................................................................................................... 5

1.2

Wat vooraf ging ......................................................................................................................................... 6

1.3

Relatie met Structuurvisie Ondergrond.................................................................................................. 8

1.4

Milieueffectrapportage.............................................................................................................................. 9

1.5

Wettelijk kader, vervolgprocedures en m.e.r.-(beoordelings)plicht ................................................. 11
Wettelijk kader ..................................................................................................................... 11

1.5.2

Vervolgprocedures en m.e.r.(beoordelings)plicht ........................................................... 13

1.6

Zienswijzen indienen .............................................................................................................................. 15

1.7

Leeswijzer ................................................................................................................................................. 16

Voorgenomen activiteit..................................................................................................................................... 18
2.1

Afbakening voorgenomen activiteit ...................................................................................................... 18

2.2

Te beschouwen alternatieven ................................................................................................................. 19

2.3

Voorbeeldwinning schaliegas ................................................................................................................ 20
2.3.1

Verantwoording voorbeeldwinning.................................................................................. 20

2.3.2

Verschillende fasen tijdens en voorafgaand aan winning .............................................. 21

2.3.3

Dertien productielocaties .................................................................................................... 26

2.3.4

Transport............................................................................................................................... 27

2.3.5

Watermanagement .............................................................................................................. 28

2.3.6

Schalieolie ............................................................................................................................. 28

2.4

Tijdspad voorbeeldwinning en maximum alternatief ........................................................................ 29

2.5

Schaliegaswinning in twee productievarianten................................................................................... 31

Beschrijving plangebied ................................................................................................................................... 33
3.1

3.2

4

1.5.1

Afbakening in concept NRD .................................................................................................................. 33
3.1.1

Schaliegas houdende lagen in Nederland ........................................................................ 33

3.1.2

Uitgesloten gebieden ........................................................................................................... 35

Aanvullingen ten opzichte van concept NRD ..................................................................................... 36
3.2.1

Grote wateren en kleinere wateren ................................................................................... 36

3.2.2

Waterwingebieden, grondwaterbeschermingsgebieden, Boringsvrije zones .............. 37

3.2.3

Overstromingsgebieden en waterstaatswerken............................................................... 40

3.2.4

Natuurgebieden ................................................................................................................... 41

3.2.5

Stedelijk gebied en bedrijventerreinen .............................................................................. 41

3.2.6

Dieptegrens van 1000 meter ............................................................................................... 43

3.2.7

Plangebied ............................................................................................................................ 44

Milieubeoordeling ............................................................................................................................................. 46
4.1

Beoordelingsmethodiek .......................................................................................................................... 46
4.1.1

Aanpak .................................................................................................................................. 46

4.1.2

Stap 1: Milieubeoordeling op passend ruimtelijk niveau ............................................... 48

4.1.3

Stap 2: Vertaling milieueffecten naar deelgebieden ........................................................ 53

078441765:0.1 - Definitief, vertrouwelijk

1

PlanMER Structuurvisie Schaliegas

4.1.4
4.2

4.3

4.4

2

Beoordelingskader ............................................................................................................... 55

Conclusie beoordeling milieueffecten per milieuaspect ..................................................................... 59
4.2.1

Aardbevingen en bodemdaling ......................................................................................... 60

4.2.2

Interferentie met ondergrondse functies .......................................................................... 65

4.2.3

Watervoorziening en afvoer ............................................................................................... 68

4.2.4

Bodem en grondwaterkwaliteit ......................................................................................... 77

4.2.5

Oppervlaktewaterkwaliteit bij calamiteiten ..................................................................... 87

4.2.6

Verstoring aardkundige en bodemkundige waarden ..................................................... 90

4.2.7

Verkeer .................................................................................................................................. 95

4.2.8

Externe veiligheid ................................................................................................................ 96

4.2.9

Luchtkwaliteit .................................................................................................................... 100

4.2.10

Geluid .................................................................................................................................. 103

4.2.11

Licht ..................................................................................................................................... 108

4.2.12

Klimaat ................................................................................................................................ 110

4.2.13

Natuur ................................................................................................................................. 112

4.2.14

Ruimtelijke kwaliteit, landschap en cultuurhistorie ..................................................... 120

4.2.15

Archeologie ......................................................................................................................... 125

Integrale effectvergelijking deelgebieden ........................................................................................... 131
4.3.1

Diepe ondergrond.............................................................................................................. 134

4.3.2

Water beschikbaarheid ...................................................................................................... 137

4.3.3

Bodem en water kwaliteit ................................................................................................. 139

4.3.4

Woon- en leefmilieu .......................................................................................................... 142

4.3.5

Natuur ................................................................................................................................. 145

4.3.6

Ruimtelijke kwaliteit ......................................................................................................... 147

4.3.7

Overall beeld en conclusie ................................................................................................ 150

Gevoeligheidsanalyse............................................................................................................................ 153
4.4.1

Voorbeeldwinning ............................................................................................................. 153

4.4.2

Schalieolie ........................................................................................................................... 159

4.5

Aandachtspunten voor de verdere planvorming .............................................................................. 160

4.6

Leemten in kennis en aanzet evaluatieprogramma .......................................................................... 167
4.6.1

Leemten in kennis .............................................................................................................. 167

4.6.2

Aanzet evaluatieprogramma ............................................................................................ 168

078441765:0.1 - Definitief, vertrouwelijk

PlanMER Structuurvisie Schaliegas

078441765:0.1 - Definitief, vertrouwelijk

3

PlanMER Structuurvisie Schaliegas

Deel A: Hoofdlijnen

4

078441765:0.1 - Definitief, vertrouwelijk

PlanMER Structuurvisie Schaliegas

Inleiding

1

Voor u ligt het planMER, inclusief Passende Beoordeling, dat is opgesteld ten behoeve van de Structuurvisie
Schaliegas. Dit hoofdstuk beschrijft in paragraaf 1.1 allereerst de aanleiding voor en het doel van de Structuurvisie
Schaliegas, alsmede de samenhang tussen het planMER en de Structuurvisie. Paragraaf 1.2 geeft vervolgens een
beknopt overzicht (in chronologische volgorde) van het proces dat voorafgaand aan het opstellen van dit planMER is
doorlopen. In paragraaf 1.3 wordt ingegaan op de relatie tussen de Structuurvisie Schaliegas en de Structuurvisie
Ondergrond, die momenteel door het Ministerie van IenM wordt voorbereid. Paragraaf 1.4 gaat dieper in op de
m.e.r.-procedure die in het kader van dit planMER doorlopen wordt. Paragraaf 1.5 beschrijft het wettelijk kader
omtrent mijnbouwactiviteiten, dat relevant is als basis voor vervolgprocedures voor de ruimtelijke reservering en
vergunningverlening van toekomstige initiatieven voor de opsporing en winning van schaliegas. Hierbij wordt
tevens aangegeven, dat er wijzigingen ten aanzien van de wet- en regelgeving worden voorbereid. In paragraaf 1.6
staat beschreven op welke wijze eenieder naar aanleiding van het voorliggende planMER een zienswijze kan
indienen. Het hoofdstuk wordt afgesloten met een leeswijzer in paragraaf 1.7.

1.1

AANLEIDING EN DOEL STRUCTUURVISIE

Met de brieven aan de Tweede Kamer van 18 september en 13 november 2013 heeft de Minister van
Economische Zaken aangegeven een Structuurvisie op te stellen specifiek gericht op schaliegas (Minister
van Economische Zaken, 18 september 2013). Deze Structuurvisie zal integraal deel gaan uitmaken van de
Structuurvisie Ondergrond, die momenteel in voorbereiding is door het Ministerie van Infrastructuur en
Milieu (verder: Ministerie van IenM) in samenwerking met het Ministerie van Economische Zaken
(verder: Ministerie van EZ). De Structuurvisie Schaliegas wordt door het Ministerie van EZ opgesteld, in
samenwerking met het Ministerie van IenM. De planning is dat de Structuurvisie Schaliegas eind 2015
wordt vastgesteld.
In de Structuurvisie geeft het kabinet het ruimtelijk kader voor de eventuele opsporing en winning van
schaliegas in Nederland. De Structuurvisie geeft aan of, en zo ja in welke gebieden, opsporing en winning
van schaliegas kan plaatsvinden. De Structuurvisie gaat niet over concrete locaties binnen een bepaald
gebied. Dat is pas aan de orde als sprake is van een concreet initiatief.
Door vooraf, op basis van een uitvoerige studie, in kaart te brengen of, en zo ja, welke gebieden op
nationaal niveau potentieel geschikt worden geacht voor schaliegaswinning, wordt meer ruimtelijke
sturing gegeven aan de keuze van de Rijksoverheid voor specifieke locaties waar opsporing en winning
van schaliegas plaats kan vinden en waar niet.
In de brieven aan de Tweede Kamer van 18 september en 13 november 2013 is aangekondigd dat er eerst
een Milieueffectrapport voor een plan (verder: planMER) wordt opgesteld dat de mogelijke
milieugevolgen (kansen en risico’s) van eventuele schaliegaswinning in kaart brengt voor alle gebieden
waar potentieel schaliegas aanwezig is. De uitkomsten van dit planMER vormen belangrijke input voor de
Structuurvisie. Het voorliggende document betreft het planMER.
In dit planMER worden de mogelijke milieugevolgen van de opsporing en winning van schaliegas in
beeld gebracht in de potentieel geschikte gebieden voor schaliegaswinning. Welke gebieden dit zijn, wordt
toegelicht in hoofdstuk 3. De resultaten uit het planMER vormen input voor de Structuurvisie Schaliegas
en de daarin eventueel op te nemen plankaart. Toekomstige concrete ruimtevragen voor initiatieven voor

078441765:0.1 - Definitief, vertrouwelijk

5

PlanMER Structuurvisie Schaliegas

opsporing en winning van schaliegas moeten worden getoetst aan de Structuurvisie Schaliegas, inclusief
eventuele bijbehorende plankaart. Onder concrete initiatieven wordt zowel de opsporing van schaliegas
door middel van proefboringen als schaliegaswinning verstaan. Indien een initiatief binnen het kader van
de Structuurvisie past, moeten er voor de eventuele planologische reservering en voor de concrete
vergunning(en) nog verschillende vervolgprocedures worden doorlopen. Ook moeten er nog
locatiespecifieke onderzoeken worden uitgevoerd, waaruit moet blijken of een initiatief daadwerkelijk tot
uitvoering mag worden gebracht, en zo ja onder welke randvoorwaarden. In Figuur 1.1 is weergegeven
welke stappen gezet moeten worden en wat de plek van het voorliggend planMER daarin is. In paragraaf
1.5 is een meer uitgebreid overzicht opgenomen van de te doorlopen vervolgprocedures en
onderzoeksverplichtingen in het geval zich in de toekomst concrete initiatieven en ruimtevragen
voordoen. In die paragraaf wordt tevens ingegaan op de wijzigingen in de wet- en regelgeving met
betrekking tot mijnbouwactiviteiten die door de Ministeries van EZ en IenM worden voorbereid.

Figuur 1.1: Relatie planMER en Structuurvisie Schaliegas met een doorkijk naar te doorlopen vervolgstappen

1.2

WAT VOORAF GING

Het kabinet wil de Nederlandse gasvoorraden optimaal benutten en kijkt in dat verband ook naar
onconventioneel gas, zoals schaliegas en steenkoolgas. Initiatieven op het gebied van schaliegaswinning
hebben vragen en bezorgdheid opgeroepen in de politiek en bij verschillende maatschappelijke
organisaties en burgers.
In oktober 2011 heeft de Minister van EZ (Tweede Kamer, 2011) toegezegd de mogelijke gevolgen en
risico’s van het opsporen en winnen van schalie- en steenkoolgas in termen van veiligheid voor natuur,

6

078441765:0.1 - Definitief, vertrouwelijk

PlanMER Structuurvisie Schaliegas

mens en milieu te onderzoeken en na te gaan of de wet- en regelgeving deze risico’s afdoende adresseert
en mitigeert. De Minister van EZ heeft daarbij aangegeven dat tot het gereed komen van dat onderzoek
geen proefboringen uitgevoerd zouden worden.
De Minister van EZ heeft vervolgens een onderzoek laten uitvoeren, waarin antwoord wordt gegeven op
de volgende hoofdvragen:
1. Waarin verschillen van nature de vormen van onconventioneel gas van conventioneel gas?
2. Hoe vertalen die verschillen zich in andere manieren van opsporing en winning?
3. Hoe vertalen die andere manieren van opsporing en winning zich in effecten op de omgeving?
4. Hoe uiten die effecten zich in termen van veiligheidsrisico’s voor mens, natuur en milieu?
5. Welke methodieken en technieken bestaan er voor preventie of mitigatie van die effecten?
6. Welke onvolkomenheden bevat de huidige wet- en regelgeving om de veiligheid van opsporing en
winning van onconventioneel gas te waarborgen?
Op 26 augustus 2013 is dit onderzoek (Witteveen & Bos, 2013) per brief aangeboden aan de Tweede Kamer
(Minister van Economische Zaken, 26 augustus 2013). In deze kamerbrief zijn de conclusies van het
onderzoek samengevat. Daarnaast zijn de stappen geformuleerd die doorlopen worden, voordat een
aanvraag voor een proefboring in behandeling genomen wordt.
Parallel hieraan heeft de Minister van EZ de Commissie voor de milieueffectrapportage (verder: de
Commissie m.e.r.) om advies gevraagd over de kwaliteit van het onderzoek. De Commissie m.e.r. heeft
aangegeven· dat het onderzoek een redelijk overzicht geeft van de risico’s van schaliegaswinning. Ook
onderschrijft de Commissie m.e.r. in grote lijnen de conclusies die de Minister in zijn brief aan de Tweede
Kamer (d.d. 26 augustus 2013) uit het onderzoek heeft getrokken. De belangrijkste bevinding van de
Commissie m.e.r. is:
“De studie gaat uit van een beperktere opvatting van ‘veiligheid’. Daardoor komen ‘oppervlakteaspecten’ zoals de
kwaliteit van het woon- en leefmilieu, landschap/ruimtelijke kwaliteit en gevolgen voor natuur summier aan bod in
de studie. De Commissie adviseert de Minister daarom een Structuurvisie met planMER op te stellen, waarin naast
ondergrondse aspecten ook de oppervlakteaspecten betrokken worden.
Hierdoor kan een brede afweging van ondergrondse en bovengrondse ruimtelijke belangen gemaakt worden en een
eerste indicatie van geschikte gebieden gegeven worden”.
Met de brief van 18 september 2013 heeft de Minister van EZ invulling gegeven aan dit advies van de
Commissie m.e.r., waarin de Minister aangeeft voorafgaand aan de besluitvorming over een eventuele
proefboring naar schaliegas een Structuurvisie met planMER op te stellen. Dit onderzoek geeft inzicht in
de te verwachten invloeden van schaliegaswinning op milieu, veiligheid, landschap (inclusief cultureel
erfgoed) en natuur voor alle gebieden waar potentieel schaliegas aanwezig is. De Structuurvisie en het
bijbehorende planMER hebben betrekking op de ondergrond en de bovengrond. De Minister heeft in de
kamerbrief van 13 november 2013 vervolgens aangegeven hoe hieraan invulling gegeven wordt. Tevens is
in laatstgenoemde beleidsbrief aangegeven, dat er parallel aan de totstandkoming van de Structuurvisie
en het planMER een inventarisatie wordt uitgevoerd naar innovatieve en duurzame technieken om de nog
resterende (rest)risico’s van fracken te kunnen minimaliseren. In deze brief (en in de brief van 18
september 2013) heeft de Minister aangegeven het voornemen te hebben om met het oog op mogelijke
winning van schaliegas een aantal aanpassingen in de Mijnbouwwet door te voeren. Deze wijzigingen
moeten zorgen dat de Minister van EZ bij het beoordelen van aanvragen voor een opsporingsvergunning
voor (proef)boringen naar schaliegas eerst kan bekijken of het gebied waarvoor de aanvraag is gedaan is
opgenomen in de Structuurvisie Schaliegas. Is dat niet het geval, dan wordt de vergunning geweigerd. Tot
nog toe biedt de Mijnbouwwet deze weigeringsgrond niet.

078441765:0.1 - Definitief, vertrouwelijk

7

PlanMER Structuurvisie Schaliegas

Bovengenoemde onderzoeken en voornemens sluiten aan bij de aanbeveling die door de Europese
Commissie (Europese Commissie, 2014) aan de lidstaten is gedaan om een planMER op te stellen om de
mogelijke effecten van schaliegaswinning op de gezondheid en het milieu te adresseren en zoveel mogelijk
te voorkomen en te beperken. Op basis hiervan kunnen lidstaten regels stellen en sturing geven aan
eventuele toekomstige schaliegaswinningen. Tevens pleit de Europese Commissie voor vroegtijdige
betrokkenheid van burgers en overige belanghebbenden in de m.e.r.-procedure.
Op 28 mei 2014 is de kennisgeving gepubliceerd, waarin staat aangegeven dat de Minister van EZ samen
met de Minister van IenM het voornemen heeft een Structuurvisie Schaliegas op te stellen en dat er als
eerste stap op weg naar de structuurvisie een onderzoek zal worden gedaan naar de milieugevolgen van
schaliegaswinning. Ook is daarin aangegeven dat er een passende beoordeling wordt opgesteld, waarin
beoordeeld wordt welke gevolgen er kunnen zijn voor Natura 2000-gebieden en dat de resultaten worden
vastgelegd in een milieueffectrapport (planMER).
Vanaf 29 mei tot en met woensdag 9 juli 2014 is de gelegenheid geboden om zienswijzen over het
voornemen tot het voorbereiden van de Structuurvisie Schaliegas naar voren te brengen. Ten behoeve van
deze inspraak is de concept Notitie Reikwijdte en detailniveau (concept NRD) ter inzage gelegd. In deze
concept Notitie is een toelichting opgenomen over de opzet en uitvoering van het milieuonderzoek. Een
ieder heeft de gelegenheid gehad om in deze periode zienswijzen in te dienen. Daarnaast zijn (conform de
m.e.r. wet- en regelgeving) de relevante bestuursorganen en wettelijke adviseurs geraadpleegd over de
reikwijdte en het detailniveau van het planMER en zijn de direct belanghebbende maatschappelijke
organisaties en stakeholders gevraagd een reactie te geven. De zienswijzen en reacties zijn integraal
opgenomen in vier inspraak- en reactiebundels. Deze zijn te vinden op www.bureau-energieprojecten.nl.
Op 9 september 2014 heeft de Commissie m.e.r. advies gegeven over de conceptnotitie (rapportnummer
2888–26). Bij haar advisering zijn alle binnengekomen zienswijzen betrokken.
De concept NRD, het advies van de Commissie m.e.r. en de reactienota van de Minister van EZ vormen
tezamen de definitieve Notitie reikwijdte en detailniveau. De Notitie reikwijdte en detailniveau is op 7
oktober 2014 vastgesteld (Minister van EZ, DGETM-EM / 14158537) en vormt de basis voor het
voorliggende planMER.
Voor een nadere toelichting op de m.e.r.-procedure en de bovengenoemde al doorlopen stappen wordt
verwezen naar paragraaf 1.4.

1.3

RELATIE MET STRUCTUURVISIE ONDERGROND

Het Ministerie van IenM stelt momenteel, in samenwerking met het Ministerie van EZ, een planMER voor
de Structuurvisie Ondergrond op. In een brief aan de Tweede Kamer van 12 februari 2014 (Ministers van
Infrastructuur en Milieu en van Economische Zaken, 2014) hebben de Ministers van IenM en EZ
aangegeven dat de Structuurvisie Schaliegas integraal deel zal uitmaken van de Structuurvisie
Ondergrond. Alleen dan kan de Structuurvisie Ondergrond het integrale kader bieden voor ruimtelijke
afwegingen met betrekking tot de ondergrond.
Met de Structuurvisie Ondergrond stellen de ministers het ruimtelijk beleid vast waarmee bijvoorbeeld
aardwarmtewinning en gasopslag worden afgewogen tegen andere functies in een gebied. Zo komt er
meer duidelijkheid voor initiatiefnemers en andere overheden bij toekomstige projecten in de ondergrond.
Dat doet het Rijk door aan te geven waar activiteiten, en onder welke voorwaarden, worden toegestaan en
waar niet. Waar nodig worden ruimtelijke reserveringen voor specifieke activiteiten gedaan.

8

078441765:0.1 - Definitief, vertrouwelijk

PlanMER Structuurvisie Schaliegas

Sinds de zomer van 2012 werken het ministerie van Infrastructuur en Milieu en van Economische Zaken
samen met de decentrale overheden aan het brede programma Bodem en Ondergrond, met als
overkoepelend doel een duurzaam en efficiënt gebruik van de ondergrond, waarbij benutten en
beschermen in balans zijn. Sindsdien is gewerkt aan een gezamenlijke probleemstelling, waarin opgaven
voor de gehele ondergrond zijn geformuleerd.
Niet elk van deze opgaven zal worden geadresseerd in de (Rijks)structuurvisie Ondergrond. De
(Rijks)structuurvisie richt zich alleen op de ruimtelijke opgaven op rijksniveau. De NRD, het planMER en
de MKBA dienen ter voorbereiding en onderbouwing van deze Structuurvisie en richten zich daarmee
ook op vraagstukken op rijksniveau. De opgaven die niet in de Structuurvisie worden geadresseerd zullen
worden opgepakt in het brede programma Bodem en Ondergrond waaraan het Rijk en de decentrale
overheden gezamenlijk werken.
Naar verwachting wordt de ontwerp Structuurvisie Ondergrond in het eind 2015 aan de Tweede Kamer
aangeboden. Voor de Structuurvisie Ondergrond wordt een separate m.e.r.-procedure doorlopen.
Gedurende het milieuonderzoek en het opstellen van de beide structuurvisies heeft afstemming
plaatsgevonden tussen de beide trajecten voor wat betreft de aanpak, het beoordelingskader, de
uitgangspunten en de te hanteren informatiebronnen en kaarten.
De afweging of de winning van schaliegas op een bepaalde plaats de voorkeur heeft boven andere
activiteiten is geen onderdeel van de Structuurvisie Schaliegas. Het afwegingskader daarvoor is de
Structuurvisie Ondergrond.
In voorliggend planMER wordt een doorkijk gegeven naar de mogelijke interferentie van
schaliegaswinning met andere ondergrondse functies. Dit is meegenomen als beoordelingscriterium bij het
thema Diepe ondergrond en stabiliteit (zie hoofdstuk 4). Zoals hierboven aangegeven vindt de integrale
afweging en effectbeoordeling plaats in het kader van de Structuurvisie Ondergrond.

1.4

MILIEUEFFECTRAPPORTAGE

Doel van milieueffectrapportage (m.e.r.)
Het doel van de m.e.r.-procedure is om het milieubelang een volwaardige plek te geven in de
besluitvorming over plannen die belangrijke gevolgen voor het milieu kunnen hebben. De m.e.r.procedure is altijd gekoppeld aan de procedure op grond waarvan de besluitvorming plaatsvindt, in dit
geval de procedure voor de Structuurvisie Schaliegas. Het planMER dient met het ontwerp van het plan,
in dit geval de ontwerp Structuurvisie, ter inzage te worden gelegd. In Bijlage 3 wordt de m.e.r.-procedure
nader toegelicht en wordt de koppeling aan de procedure van de Structuurvisie weergegeven.
Doel van dit planMER
In het kader van deze m.e.r.-procedure is voorliggend milieueffectrapport voor een plan (planMER) alsook
een Passende Beoordeling opgesteld. Het doel van dit planMER, inclusief Passende Beoordeling, is om de
mogelijke milieugevolgen van de opsporing en winning van schaliegas in beeld te brengen in de potentieel
geschikte gebieden voor schaliegaswinning en om aandachtspunten en randvoorwaarden, waaronder
inzicht in mogelijke mitigerende maatregelen, voor de verdere planvorming in het kader van toekomstige
ruimtereserveringen en vergunningaanvragen te formuleren. In het planMER wordt tevens ingegaan op
de mogelijke grensoverschrijdende milieugevolgen. In hoofdstuk 4 wordt de milieubeoordeling en het te
hanteren beoordelingskader nader toegelicht.

078441765:0.1 - Definitief, vertrouwelijk

9

PlanMER Structuurvisie Schaliegas

Parallel uitgevoerde onderzoeken
Verkenning maatschappelijk effecten schaliegaswinning
Parallel aan het opstellen van voorliggend planMER heeft tevens een verkenning plaatsgevonden van de
maatschappelijke effecten van schaliegaswinning in Nederland. Waar voorliggend planMER invulling
probeert te geven aan de vraag waar schaliegaswinning zou kunnen plaatsvinden en wat de mogelijke
milieugevolgen zijn van de opsporing en winning van schaliegas in deze gebieden, geeft de verkenning
van maatschappelijke effecten input op de óf-vraag’. Hierbij zijn systematisch de maatschappelijke
effecten in kaart gebracht, zoals bijvoorbeeld effecten op energieonafhankelijkheid, effecten op klimaat en
leveringszekerheid, inkomsten voor de staatskas, en gevolgen voor mens, natuur en milieu. De
milieueffecten in voorliggend planMER zijn meegenomen in de verkenning van de maatschappelijke
effecten (Ministerie van Economische Zaken, april 2015).
Inventarisatie technologieën en ontwikkelingen
Het Ministerie van EZ heeft een inventarisatie laten uitvoeren naar technologieën en ontwikkelingen om
de nog resterende (rest)risico’s bij schaliegaswinning( boren, fracken, productie van gas, water en
boorgruis) te kunnen minimaliseren (TNO, concept, januari 2015).
Deze studie inventariseert het bestaan en de ontwikkeling van nieuwe technologieën die de risico’s van
schaliegaswinning op mens, milieu en leefomgeving kunnen verminderen met een focus op grond- en
drinkwater, emissies, bodembewegingen en ruimtebeslag. In deze studie is gekeken naar nieuwe
technologieën en andere ontwikkelingen die de kans op een incident beperken of nadelige effecten van dat
incident kunnen inperken. De studie is kwalitatief van aard en geeft een overzicht van technologieën en
andere beheersmaatregelen die nu, of in de nabije toekomst (de komende 5 tot 10 jaar), beschikbaar
komen. Een voorwaarde is dat ze nu al in ontwikkeling zijn of als niche technologie in beschikbare
literatuur beschreven zijn. Kwantificering van kansen en mogelijke effecten is in veel gevallen alleen te
doen door aanvullend locatie specifiek onderzoek en is om deze reden niet gedaan.
De resultaten van deze inventarisatie zijn bij de totstandkoming van dit planMER betrokken en dan met
name bij het formuleren van mogelijke mitigerende maatregelen en aanzet voor een (toekomstig)
monitoringsprogramma.
Samenhang onderzoeken met de Structuurvisie Schaliegas
Op basis van onder meer de uitkomsten van dit planMER en bovengenoemde onderzoeken worden in het
kader van de Structuurvisie Schaliegas afwegingen gemaakt en wordt bepaald of, en zo ja waar, er
geschikte gebieden voor opsporing en winning van schaliegas zijn.
Toetsing door een onafhankelijke begeleidingscommissie
De producten die in het kader van deze m.e.r.-procedure zijn opgesteld (dat zijn: de concept Notitie
Reikwijdte en Detailniveau en voorliggend planMER) zijn getoetst door een onafhankelijke
begeleidingscommissie alvorens deze ter inzage zijn gelegd. De begeleidingscommissie bestaat uit
vertegenwoordigers van TNO, Deltares en het RIVM en staat onder voorzitterschap van een onafhankelijk
bestuurder. De adviezen van de begeleidingscommissie maken deel uit van de stukken die ter inzage zijn
gelegd.
Al doorlopen stappen
Zoals aangegeven in paragraaf 1.2 heeft de eerste stap van de m.e.r. –procedure, de publicatie van de
kennisgeving op 28 mei 2014 plaatsgevonden. Vanaf 29 mei tot en met woensdag 9 juli 2014 is de
gelegenheid geboden om zienswijzen over het voornemen tot het voorbereiden van de Structuurvisie
Schaliegas naar voren te brengen. Ten behoeve van deze inspraak is de concept Notitie Reikwijdte en

10

078441765:0.1 - Definitief, vertrouwelijk

PlanMER Structuurvisie Schaliegas

detailniveau (concept NRD) ter inzage gelegd. Op de concept NRD zijn binnen de inspraaktermijn door
burgers en bedrijven in
totaal 2464 zienswijzen binnengekomen waarvan 839 unieke. Daarnaast zijn 336 reacties van overheden
ontvangen. De zienswijzen en reacties zijn integraal opgenomen in 4 inspraak- en reactiebundels. Deze
zijn te vinden op www.bureau-energieprojecten.nl.
Zoals aangegeven heeft de Commissie m.e.r. op 9 september 2014 advies uitgebracht over de reikwijdte en
detailniveau van het planMER. De Minister heeft in een reactienota aangegeven hoe in het planMER
wordt omgegaan met het advies van de Commissie m.e.r. , de diverse reacties en de zienswijzen.
De op 7 oktober 2014 vastgestelde definitieve Notitie reikwijdte en detailniveau vormt de basis voor
voorliggend planMER. Deze bestaat uit de concept NRD, het advies van de Commissie m.e.r. en de
reactienota van de Ministers van EZ en IenM.

1.5

WETTELIJK KADER, VERVOLGPROCEDURES EN M.E.R.-(BEOORDELINGS)PLICHT

1.5.1

WETTELIJK KADER

Dit hoofdstuk bevat een schets van het geldende wettelijke kader voor zover dat relevant is voor de
beoordeling van deze milieueffectrapportage.
Het wettelijk kader dat relevant is voor het mogelijk maken van (proef)boringen voor schaliegaswinning
bestaat momenteel uit de Mijnbouwwet (economisch recht tot opsporen of winnen), Wet algemene
bepalingen omgevingsrecht (Wabo/omgevingsvergunning), Wet milieubeheer (milieueffectrapportage),
Wet ruimtelijke ordening (structuurvisie) en andere specifieke wetgeving omtrent bouwen, water, natuur
en milieu. Een overzicht van en toelichting op de specifieke natuur- en milieuwetgeving is opgenomen in
deel B van dit planMER.
Onderstaand is een toelichting opgenomen op de huidige procedurele verplichtingen vanuit de
Mijnbouwwet en de Wabo.
Mijnbouw
Mijnbouw van delfstoffen is te onderscheiden in twee fasen: opsporen en winnen. Onderstaand worden
deze fasen toegelicht.
De opsporingsfase
Onder opsporing van delfstoffen wordt verstaan het onderzoek doen naar de aanwezigheid van
delfstoffen, dan wel naar nadere gegevens daaromtrent, met gebruikmaking van een boorgat (zie artikel 1,
onder e, Mijnbouwwet). In de opsporingsfase zijn de onderstaande besluiten en meldingen van belang:


Opsporingsvergunning (artikel 6 Mijnbouwwet)
Deze vergunning geeft het economisch recht om gespecificeerde delfstoffen op te sporen. Dat wil
zeggen dat na het verlenen van de vergunning gedurende de looptijd van de opsporingsvergunning
geen proefboringen door derden mogen worden verricht. De Minister van Economische Zaken is
hiervoor de vergunningverlener (artikel 6, eerste lid, onder a, Mijnbouwwet). Feitelijk verkrijgt de
vergunninghouder hiermee een concessie voor proefboringen voor een delfstof in een bepaald gebied
voor een bepaalde termijn.



Omgevingsvergunning (artikel 2.1 van de Wabo)

078441765:0.1 - Definitief, vertrouwelijk

11

PlanMER Structuurvisie Schaliegas

Voor het daadwerkelijk, fysiek verrichten van opsporingsactiviteiten als bedoeld in artikel 1, onder e,
van de Mijnbouwwet is een Wabo-vergunning noodzakelijk. De Wabo-vergunning zal in ieder geval
betrekking hebben op de activiteit bouwen (putkelder en vloer) en in de meeste gevallen ook voor het
afwijken van het bestemmingsplan. Het college van burgemeester en wethouders is hiervoor nu de
vergunningverlener (artikel 2.1 en 2.4, eerste lid, Wabo in samenhang met artikel 2.5 Besluit
omgevingsrecht (Bor).


Melding op grond van het Besluit algemene regels milieu mijnbouw (Barmm)
Bij het gebruik van een mobiele installatie op land en in de territoriale zee hoeft geen Wabovergunning te worden aangevraagd voor de milieuaspecten (als onderdeel van de WABOvergunning). Een melding van de te verrichten activiteit volstaat. De Minister van Economische Zaken
is hiervoor bevoegd gezag (artikel 2.1 Wabo, 2.5 Bor, 8.41 Wet milieubeheer en 7 Barmm). Indien de
opsporing plaatsvindt in zogenaamd gevoelig gebied is wel een vergunning voor de milieuaspecten
noodzakelijk (zie artikel 5, tweede lid, onder a Barmm). Deze vergunning wordt dan onderdeel van de
Wabo-vergunning, waarvoor de Minister van Economische Zaken dan bevoegd gezag is.



Overleggen van werkprogramma’s (Mijnbouwbesluit)
De houder van de winningsvergunning moet voor de boring een werkprogramma voor aanleggen van
een boorgat indienen bij het Staatstoezicht op de Mijnen (artikel 67 Mijnbouwbesluit en
Mijnbouwregeling).



Melding sluiting opsporing (Mijnbouwbesluit) (N.B. naar verwachting vanaf 01-01-2016 van kracht)
Van het beëindigen van de opsporingsactiviteiten moet, indien er op deze locatie geen winning zal
plaatsvinden, melding worden gemaakt bij de Minister van Economische Zaken (artikel 40a
Mijnbouwbesluit).

De winningsfase
Onder winning wordt verstaan het met gebruikmaking van een boorgat, tunnel, schacht of ander
ondergronds werk onttrekken van delfstoffen aan de ondergrond anders dan in de vorm van monsters of
formatiebeproevingen (zie artikel 1, onder f Mijnbouwwet). In de winningsfase zijn de onderstaande
besluiten en meldingen van belang:


Winningsvergunning (artikel 6 Mijnbouwwet)
Deze vergunning geeft het economisch recht om gespecificeerde delfstoffen te winnen. Derden mogen
na het verlenen van de vergunning gedurende de looptijd van de winningsvergunning geen
winningsactiviteiten verrichten. De Minister van Economische Zaken is hiervoor de
vergunningverlener (artikel 6, eerste lid, onder b, Mijnbouwwet). De vergunninghouder verkrijgt
hiermee een concessie voor de winning van een delfstof in een bepaald gebied voor een bepaalde
termijn.



Omgevingsvergunning (artikel 2.1 van de Wabo)
Voor het daadwerkelijk, fysiek winnen van delfstoffen is een omgevingsvergunning vereist. De
omgevingsvergunning zal in ieder geval worden verleend voor de activiteiten van bouwen, het
oprichten en in werking hebben van een inrichting of mijnbouwwerk (milieu) en voor zover nog nodig
het afwijken van het bestemmingsplan. De Minister van Economische Zaken is het bevoegd gezag voor
de omgevingsvergunning (artikel 3.3, vierde lid, onder a en b, Bor, 1.1, eerste lid, Wabo en 1, onderdeel
n, onder 1, Mijnbouwwet), tenzij het gaat om inrichtingen die in hoofdzaak geen mijnbouwwerk zijn
(het gaat dan in de praktijk meestal om tuinders/geothermie).



Overleggen van werkprogramma’s (Mijnbouwbesluit)
De houder van de opsporingsvergunning moet gedurende de operationele fase werkprogramma’s
voor aanleggen, onderhouden repareren en buiten gebruik stellen van een boorgat overleggen aan het
Staatstoezicht op de Mijnen (artikel 67 Mijnbouwbesluit en Mijnbouwregeling).



12

Winningsplan

078441765:0.1 - Definitief, vertrouwelijk

PlanMER Structuurvisie Schaliegas

Het winnen van delfstoffen moet plaatsvinden overeenkomstig een winningsplan dat is goedgekeurd
door de Minister van Economische Zaken. In de meeste gevallen wordt dit besluit voorbereid met de
uniforme openbare voorbereidingsprocedure als bedoeld in Afdeling 3.4 van de Awb. Een
winningsplan moet minimaal bevatten een beschrijving van de verwachte hoeveelheid aanwezige
delfstoffen en de ligging ervan, het aanvangstijdstip en de duur van de winning, de wijze van winning
alsmede de daarmee verband houdende activiteiten, de hoeveelheden jaarlijks te winnen delfstoffen,
de kosten op jaarbasis van het winnen van de delfstoffen en de bodembeweging ten gevolge van de
winning en de maatregelen ter voorkoming van schade door bodembeweging (artikel 34 en 35
Mijnbouwwet en artikel 24 Mijnbouwbesluit).


Sluitingsplan winning (Mijnbouwbesluit)
Van het beëindigen van de winningsactiviteiten moet melding worden gemaakt bij de Minister van
Economische Zaken (artikel 39 Mijnbouwbesluit).

Wijzigingen voor wet- en regelgeving in voorbereiding m.b.t. mijnbouwactiviteiten
Binnen de huidige wet- en regelgeving is het momenteel niet goed mogelijk om bij besluiten over
mijnbouwactiviteiten te sturen waar die activiteiten mogen plaatsvinden en waar niet. Om dit in de
toekomst wel mogelijk te maken is wijziging van wet- en regelgeving over mijnbouwactiviteiten in
voorbereiding zodat de Structuurvisies Ondergrond en -Schaliegas kunnen doorwerken in toekomstige
besluiten over mijnbouwactiviteiten.

1.5.2

VERVOLGPROCEDURES EN M.E.R.(BEOORDELINGS)PLICHT

Voor elk toekomstig initiatief ten aanzien van schaliegas winning geldt dat deze moet passen binnen de
gebieden die de Structuurvisie Schaliegas en de Structuurvisie Ondergrond daarvoor aanduiden en de
kaders die deze structuurvisies bieden. In aansluiting op paragraaf 1.5.1. wordt onderstaand beknopt
aangegeven welke vervolgprocedures er zijn in het geval van een concrete locatiekeuze en /of
vergunningaanvraag voor schaliegaswinning en of er bij vervolgprocedures sprake zal zijn van een m.e.r.plicht of m.e.r.-beoordelingsplicht.
Benodigde de vergunningen
In voorgaande paragraaf is beschreven welke vergunningen en procedurele verplichtingen er momenteel
gelden voor het opsporen en winnen van schaliegas. Naast genoemde vergunningen zijn voor een
concreet initiatief mogelijk andere vergunningen nodig zoals een vergunning in het kader van de
Natuurbeschermingswet en /of de Flora- en faunawet.
Ruimtereservering (planologisch)
Bestemmingsplannen zullen mijnbouwactiviteiten, zoals schaliegaswinning, in de regel niet zonder meer
mogelijk maken. Dat betekent dat er bij een concreet initiatief tevens een wijziging van het
bestemmingsplan nodig is om deze activiteiten planologisch mogelijk te maken. Dat kan op verschillende
manieren plaatsvinden, namelijk via een provinciaal inpassingsplan of rijksinpassingsplan, via een
bestemmingsplanherziening of via een omgevingsvergunning voor het afwijken van het bestemmingsplan
Zoals in voorgaande paragraaf aangegeven, bereiden het Ministerie van EZ samen met het Ministerie van
IenM wijzigingen voor van de wet- en regelgeving over mijnbouwactiviteiten. Doel van deze wijzingen is
om de Structuurvisies Ondergrond en Schaliegas te kunnen laten doorwerken in toekomstige besluiten
over mijnbouwactiviteiten, waaronder de planologische vastlegging van locaties.

078441765:0.1 - Definitief, vertrouwelijk

13

PlanMER Structuurvisie Schaliegas

M.e.r. en m.e.r.-beoordelingsplicht
Of voor een activiteit of een plan een m.e.r.-procedure of m.e.r.-beoordelingsprocedure moet worden
doorlopen, is vastgelegd in de onderdelen C en D van de bijlage bij het Besluit milieueffectrapportage
(Besluit m.e.r.). Hierbij is voor m.e.r.-plicht onderscheid te maken in m.e.r. voor plannen (plan-m.e.r.) en
m.e.r. voor concrete besluiten, ook wel project-m.e.r. genoemd.
m.e.r.-beoordeling
Een m.e.r.-beoordeling is een toets van het bevoegd gezag om te bepalen of er bij een voorgenomen activiteit, die
genoemd staat in onderdeel D van het Besluit m.e.r., mogelijke belangrijke nadelige milieugevolgen kunnen optreden.
Indien belangrijke nadelige gevolgen niet uit te sluiten zijn, moet voor de voorgenomen activiteit een zogenaamd
besluitMER worden opgesteld. In de praktijk wordt een dergelijk MER ook wel een projectMER genoemd. Het
eventuele projectMER kan zich dan geheel richten op de inrichtingsaspecten van de schaliegaswinning met
bijbehorende milieueffecten en te nemen maatregelen.

Relevante activiteiten in het Besluit m.e.r.
De activiteiten in het Besluit m.e.r., die op het moment van opstellen van voorliggend planMER (februari
2015) in ieder geval betrekking hebben op schaliegaswinning zijn de activiteiten:


C17.2 “ Winning van aardolie of aardgas dan wel wijziging of uitbreiding daarvan”; en



D17.2 “Diepboringen dan wel wijziging of uitbreiding daarvan”.

Onderstaand zijn deze activiteiten toegelicht.
Winning van aardgas (C17.2)
Schaliegaswinning is in ieder geval project-m.e.r.-plichtig indien er sprake is van de winning van meer
dan 500.000 m3 schaliegas per dag. De project-m.e.r.-plicht is daarbij gekoppeld aan:


artikel 40, tweede lid, van de Mijnbouwwet (dat betreft de oprichting van een mijnbouwwerk); of



een ander besluit waarop afdeling 3.4 van de Algemene wet bestuursrecht en een of meer artikelen van
afdeling 13.2 van de wet van toepassing zijn (hieronder valt onder meer een Omgevingsvergunning
voor het afwijken van het bestemmingsplan en een Omgevingsvergunning voor het oprichten en in
werking hebben van een milieu-inrichting of een mijnbouwwerk).

Diepboringen (D17.2)
Voor het uitvoeren van diepboringen is geen sprake van project-m.e.r.-plicht, maar moet er in alle gevallen
een m.e.r.-beoordelingsprocedure worden doorlopen om te bepalen of een projectMER moet worden
uitgevoerd. Dit geldt, net zoals bij aardgaswinning (C17.2), indien er sprake is van:


Een besluit zoals bedoeld in artikel 40, tweede lid van de Mijnbouwwet; of



Een besluit waarop afdeling 3.4 van de Algemene wet bestuursrecht van toepassing is en afdeling 13.2
van de Wet milieubeheer.

Overige activiteiten
Er zijn mogelijk ook andere activiteiten uit het Besluit m.e.r. van toepassing op schaliegaswinning. Of dat
zo is, wordt bepaald door de uiteindelijke keuze van een initiatiefnemer ten aanzien van watergebruik en
het omgaan met afvalwater. Deze activiteiten hebben betrekking op:


Waterinfiltratie in de bodem (activiteit C15.1). Er is sprake van m.e.r.-plicht bij een capaciteit van 10
miljoen m3 of meer per jaar.



Grondwateronttrekking (activiteit D15.2): er is in geen gevallen sprake van m.e.r.-plicht, maar van een
m.e.r. beoordelingsplicht indien er sprake is van een onttrekking vanaf 1,5 miljoen m3 of meer per jaar.

In beide gevallen is een eventuele project- m.e.r.-plicht of m.e.r.-beoordelingsplicht gekoppeld aan een
vergunning in het kader van de Waterwet dan wel besluit tot vergunningverlening bedoeld in een
verordening van een waterschap.

14

078441765:0.1 - Definitief, vertrouwelijk

PlanMER Structuurvisie Schaliegas

Planologische vastlegging en plan-m.e.r.-plicht
Voor alle bovengenoemde activiteiten geldt dat in het geval er sprake is van de vaststelling van een plan,
zoals een inpassingsplan of bestemmingsplan, waarin een dergelijke activiteit wordt mogelijk gemaakt, er
sprake is van een plan-m.e.r.-plicht, gekoppeld aan het betreffende ruimtelijke plan1. Voor de activiteiten
C15.1 en D15.2 kan deze plicht ook gekoppeld zijn aan een plan zoals bedoeld in artikel 47 Drinkwaterwet
(2011).
De reden voor deze plan-m.e.r.-plicht is dat dat plan dan kaderstellend is voor de (mogelijke) toekomstige
besluitvorming over een (project) m.e.r.-plichtig of m.e.r.-beoordelingsplichtig besluit in het kader van een
concrete ruimte- en /of vergunningsvraag (zie kolom 4 van het Besluit m.e.r.).
Als er voor een bestemmingsplan of een inpassingsplan een passende beoordeling moet worden gemaakt
in het kader van de Natuurbeschermingswet 1998, dan zal voor dat plan om die reden steeds een planm.e.r.-plicht bestaan.
In het geval de planologische vastlegging via een projectafwijkingsbesluit plaatsvindt, is er geen sprake
van een plan-m.e.r.-plicht, omdat een projectafwijkingsbesluit geen plan maar een concreet besluit is. In
dit geval is sprake van een m.e.r.-beoordelingsplicht (in geval van diepboringen) en mogelijk projectm.e.r.-plicht indien er sprake is van de winning van schaliegas met een hoeveelheid van 500.000 m 3 of
meer per dag. In voorkomend geval kan er eveneens sprake zijn van een beoordelingsplicht wanneer een
project na toetsing aan bijlage III van EU-richtlijn 2011/92 nadelige gevolgen voor het milieu kan hebben.

1.6

ZIENSWIJZEN INDIENEN

Dit planMER wordt ter inzage gelegd voor het verkrijgen van zienswijzen. Parallel hieraan wordt dit
planMER getoetst door de Commissie m.e.r.
Binnen de termijn van de terinzagelegging kunt u uw zienswijze schriftelijk indienen bij:
Bureau Energieprojecten
Inspraakpunt planMER Structuurvisie Schaliegas
Postbus 23
2290 AA Wateringen
Onder vermelding van: ‘Zienswijze op planMER Structuurvisie Schaliegas’.

Zienswijzen kunnen hiernaast digitaal worden ingediend via een web formulier dat te vinden is op
www.bureau-energieprojecten.nl. Mondeling kunt u uw zienswijze inbrengen via Bureau
Energieprojecten op werkdagen van 9.00 uur tot 12.00 uur, T (070) 379 89 79.
Dit planMER kan digitaal worden ingezien op www.bureau-energieprojecten.nl en is in te zien op het
Ministerie van Economische Zaken, Bezuidenhoutseweg 73, Den Haag.
Grensoverschrijdende m.e.r. eisen en afspraken
Omdat er als gevolg van de Structuurvisie mogelijk sprake is van grensoverschrijdende milieugevolgen in
België en Duitsland, vindt er grensoverschrijdende consultatie plaats. Eisen voor grensoverschrijdende
consultatie zijn vastgelegd in het zogenaamde Espoo verdrag (zie onderstaand tekstkader). Tussen

078441765:0.1 - Definitief, vertrouwelijk

15

PlanMER Structuurvisie Schaliegas

Nederland en Vlaanderen en Nederland en Duitsland zijn, in aanvulling hierop, afzonderlijke afspraken
gemaakt over grensoverschrijdende consultatie.
Espoo verdrag
Op 25 februari 1991 is in Espoo (Finland) het VN-verdrag over grensoverschrijdende milieueffectrapportage tot stand
gekomen. Kern van het Espoo verdrag is dat in het geval van mogelijke grensoverschrijdende milieugevolgen het
publiek en autoriteiten in het buurland op dezelfde wijze en tijd worden betrokken bij de m.e.r.-procedure als de
autoriteiten en het publiek in Nederland. Het verdrag is op 10 september 1997 in werking getreden en heeft
doorwerking gevonden naar de Europese richtlijn ‘betreffende de milieubeoordeling van bepaalde openbare en
particuliere projecten’ (97/11/EG2) en de Europese richtlijn ‘ betreffende de beoordeling van de gevolgen voor het
milieu van bepaalde plannen en programma's’ (2001/42/EG). Zowel het verdrag als de betreffende artikelen van de
Europese richtlijn is geïmplementeerd in de Wet milieubeheer.

1.7

LEESWIJZER

Voorliggend planMER is opgebouwd uit de volgende delen:


Deel A - Hoofdlijnen



Deel B – Uitgebreide milieubeoordeling per milieuthema



Bijlagen

Deel A van dit planMER bestaat uit de kernhoofdstukken van het planMER en is bedoeld om op
hoofdlijnen een overzicht te geven van het uitgevoerde (milieu)onderzoek, zonder daarbij in te gaan op de
technische details en technische uitwerkingen. Hiervoor wordt verwezen naar deel B van dit planMER.
Deel A bestaat naast voorliggend inleidend hoofdstuk uit:


Hoofdstuk 2 waarin de voorgenomen activiteit is toegelicht en een beschrijving is opgenomen van de
voorbeeldwinning, die in de milieubeoordeling op zijn effecten is beoordeeld.



Hoofdstuk 3 waarin het plangebied voor dit planMER is beschreven.



Hoofdstuk 4 waarin een nadere toelichting is opgenomen op de aanpak voor de milieubeoordeling en
het daarbij gehanteerde beoordelingskader. Tevens zijn de resultaten van de milieubeoordelingen
samengevat, zijn de deelgebieden onderling op hun mogelijke milieueffecten vergeleken, is in een
gevoeligheidsanalyse aangegeven welke aannamen (zoals schalieolie) mogelijk zorgen voor andere
effecten, en is aangeven welke randvoorwaarden er zijn voor de verdere planvorming in het kader van
eventuele toekomstige ruimtereserveringen en vergunningaanvragen. Dit hoofdstuk sluit af met een
overzicht van relevante leemten in kennis en aanzet voor een evaluatieprogramma.

Deel B van dit planMER bevat de uitgebreide beschrijvingen van de gehanteerde referentiesituatie per
milieuthema en een nadere uitwerking van de milieubeoordelingen. Dit deel bevat meer specialistische
informatie en is onderbouwend en aanvullend op deel A.
In dit planMER zijn de volgende bijlagen opgenomen:


Bijlage 1

Begrippen en afkortingen



Bijlage 2

Referentielijst



Bijlage 3

Beschrijving m.e.r.-procedure



Bijlage 4

Afbakening plangebied

2 De Europese richtlijn betreffende de milieubeoordeling van bepaalde openbare en particuliere projecten is op 16 april

2014 gewijzigd (2014/52/EU). Er hebben zich geen wijzigingen ten aanzien van grensoverschrijdende
milieueffectrapportage voorgedaan.

16

078441765:0.1 - Definitief, vertrouwelijk

PlanMER Structuurvisie Schaliegas



Bijlage 5

Voorbeeldwinning



Bijlage 6

Milieurisicoanalyse oppervlaktewaterkwaliteit



Bijlage 7

Uitgangspunten Externe Veiligheidsberekeningen



Bijlage 8

Passende beoordeling



Bijlage 9

Habitattypen en natuurtypen per landschapstype



Bijlage 10

Uitgangspunten stikstofdepositie- en luchtkwaliteitsberekeningen



Bijlage 11

Uitgangspunten geluidsberekeningen



Bijlage 12

Visualisaties schaliegaswinning



Bijlage 13

Uitgangspunten berekeningen watervoerende pakketten

078441765:0.1 - Definitief, vertrouwelijk

17

PlanMER Structuurvisie Schaliegas

Voorgenomen activiteit

2

Voordat er een milieubeoordeling kan worden gemaakt, is het belangrijk om de voorgenomen activiteit expliciet te
maken. In dit hoofdstuk is de voorgenomen activiteit in paragraaf 2.1 beschreven. Paragraaf 2.2 beschrijft hoe in het
planMER is omgegaan met alternatieven. In dit planMER is een voorbeeldwinning gebruikt als referentie en als
bouwsteen voor hoe een mogelijke schaliegaswinning in Nederland eruit ziet. De voorbeeldwinning is in het
planMER vervolgens gebruikt om de mogelijke milieueffecten van schaliegaswinning te bepalen. In paragraaf 2.3 is
de voorbeeldwinning op hoofdlijnen toegelicht. Beschreven wordt welke uitgangspunten zijn gehanteerd, welke fasen
er bij schaliegaswinning kunnen worden onderscheiden en welke activiteiten er op hoofdlijnen per fase plaatsvinden.

2.1

AFBAKENING VOORGENOMEN ACTIVITEIT

Dit planMER beperkt zich tot het beschrijven van de milieueffecten van mogelijke winning van schaliegas
uit twee potentieel schaliegashoudende lagen in Nederland, de Posidonia Schalie Formatie en het Geverik
Laagpakket. In paragraaf 3.1.1 zijn deze lagen beschreven en op een afbeelding weergegeven. Uit de
zienswijzen en het advies van de Commissie m.e.r. is naar voren gekomen dat er naast schaliegaswinning
ook andere vormen van niet-conventionele gaswinning zijn en dat er naast gas ook olie in de Posidonia
Schalie Formatie en het Geverik Laagpakket kan zitten. In het planMER wordt daarom naast schaliegas
ook schalieolie beschouwd. Een beschouwing van de effecten van steenkoolgas behoort niet tot de scope
van het planMER. Hierna worden deze keuzes toegelicht.
Schalieolie
In tegenstelling tot wat in de concept NRD is opgenomen beschrijft dit MER ook de effecten van
schalieoliewinning. In de brief “Vaststelling Notitie reikwijdte en detailniveau planMER Schaliegas”
(Ministerie van Economische Zaken, 2014) is hierover het volgende opgenomen.
“Door verschillende experts is bevestigd dat bij opsporing of winning van schaliegas ook schalieolie
aangetroffen zou kunnen worden. In het planMERonderzoek zullen daarom ook de milieueffecten van
schalieolie worden onderzocht. Deze verbreding van de scope van het onderzoek is nodig om te
zijner tijd een beargumenteerde beslissing te kunnen nemen over de wenselijkheid van
schalieoliewinning.”
De beschrijving van de voorbeeldwinning schalieolie is opgenomen in bijlage 5. De effectbeoordeling van
schalieoliewinning is opgenomen in de paragrafen in deel B, waarin de gevoeligheidsanalyse is
opgenomen.
Steenkoolgas
Steenkoolgas is vergelijkbaar met schaliegas. Het zit net als schaliegas opgesloten in een ondergrondse
laag. Het zit echter niet in de schalielaag, maar in een steenkoollaag. In het eerder uitgevoerde onderzoek
(Witteveen & Bos, 2013) is geconcludeerd dat de winning van steenkoolgas vanuit de huidige technische
kennis en vanuit economisch oogpunt in Nederland niet haalbaar is. De minister van EZ (Minister van
Economische Zaken, 18 september 2013) heeft daarop besloten om het onderzoek te beperken tot
schaliegas.

18

078441765:0.1 - Definitief, vertrouwelijk

PlanMER Structuurvisie Schaliegas

2.2

TE BESCHOUWEN ALTERNATIEVEN

Zoals beschreven in paragraaf 1.4 is het doel van dit planMER om de mogelijke milieugevolgen van de
opsporing en winning van schaliegas in beeld te brengen op basis waarvan er in het kader van de
Structuurvisie Schaliegas afwegingen kunnen worden gemaakt over of, en zo ja, waar opsporing en
winning van schaliegas kan plaatsvinden.3
Gezien het beoogde doel van de besluitvorming richt het planMER zich op de milieugevolgen in
potentieel geschikte gebieden voor schaliegaswinning en niet op specifieke locaties. In hoofdstuk 3 is
aangeven welke gebieden potentieel geschikt zijn. Het planMER richt zich daarbij alleen op de
milieugevolgen van schalieolie- en schaliegaswinning. Er zijn geen alternatieven op basis van andere
vormen van energiewinning beschouwd, omdat die niet in de scope van de structuurvisie zitten. In het
nog op te stellen Energierapport 2015 worden de rol en toekomst van aardgas (waaronder schaliegas) in
een breder (energie)perspectief geplaatst (Minsterie van Economische Zaken, 7 oktober 2014). De
bevindingen uit dit planMER worden hierin meegenomen.
Minimum alternatief
Om een afweging tussen gebieden te kunnen maken is ten behoeve van dit planMER een minimum
alternatief ontwikkeld. Dit minimum alternatief bestaat uit één voorbeeldwinning in een potentieel
geschikt gebied. Deze voorbeeldwinning betreft een realistische potentiële schaliegaswinningsfaciliteit,
zoals deze er in Nederland uit zou kunnen zien en die bedrijfseconomisch realistisch is. In paragraaf 2.3 is
beschreven hoe de voorbeeldwinning er uit ziet en welke uitgangspunten daarbij zijn gehanteerd.
Maximum alternatief
Door de Commissie m.e.r. is geadviseerd om naast dit minimum alternatief tevens in te gaan op de
mogelijke effecten van een realistisch maximum alternatief. Een alternatief waarin er sprake is van
meerdere initiatieven (voorbeeldwinningen) die tegelijkertijd kunnen plaatsvinden in één gebied of in
verschillende gebieden. Dit alternatief moet bedrijfseconomisch realistisch zijn en redelijkerwijs te
realiseren. Dat hangt bijvoorbeeld af van het aantal beschikbare boortorens.
Aan het maximum alternatief is in voorliggend planMER invulling gegeven door in de milieubeoordeling
expliciet in te gaan op de mogelijke cumulatie van effecten. Het in beeld brengen van cumulatieve effecten
is uitgevoerd door te beoordelen wat het gevolg is voor de effectbeoordeling als niet één, maar twee
voorbeeldwinningen worden gerealiseerd. Daarbij is in beeld gebracht of het uitmaakt of de
voorbeeldwinningen geconcentreerd of verspreid in een deelgebied gerealiseerd worden. Daarnaast is
beoordeeld of er een verschil is in de effectbeoordeling als de twee voorbeeldwinningen gelijktijdig of na
elkaar worden uitgevoerd. Veel effecten van schaliegaswinning vinden plaats op lokaal niveau. Meerdere
voorbeeldwinningen leiden dan niet tot een groter effect, maar tot hetzelfde effect op verschillende
locaties. De effectbeoordeling blijft in dit geval ongewijzigd. Als blijkt dat het effect wel versterkt kan
worden bij twee voorbeeldwinningen dan wordt beoordeeld wat er gebeurt als er meer dan twee
voorbeeldwinningen worden gerealiseerd. Wanneer kan dat tot een wijziging in de effectbeoordeling
leiden? Indien relevant voor het betreffende beoordelingsaspect is in deel B in de paragrafen “cumulatie”
weergegeven wat de effecten van meerdere voorbeeldwinningen zijn. In hoofdstuk 4.2 van voorliggend
deel A is deze beoordeling per milieuaspect samengevat.

3 Voor de of-vraag is een aparte studie uitgevoerd: Verkenning maatschappelijk effecten (Ministerie van Economische

Zaken, April 2015)

078441765:0.1 - Definitief, vertrouwelijk

19

PlanMER Structuurvisie Schaliegas

Productievarianten
In de Verkenning maatschappelijke effecten is gewerkt met twee productievarianten. Deze twee
productievarianten geven een indruk van het maximaal mogelijk aantal voorbeeldwinningen in
Nederland in de komende decennia. Het planMER brengt niet de effecten van deze productievarianten in
beeld, maar schetst wel om hoe schaliegaswinning in Nederland vorm zou kunnen krijgen. In paragraaf
2.5 worden deze productievarianten nader toegelicht.
In paragraaf 2.3 is de voorbeeldwinning nader toegelicht (minimum alternatief). In paragraaf 2.4 wordt
tevens ingegaan op de uitgangspunten in geval er sprake zal zijn van meerdere winningen in een gebied
(maximum alternatief). In paragraaf 2.5 is een beeld gegeven van schaliegaswinning in Nederland in de
verschillende productievarianten.

2.3

VOORBEELDWINNING SCHALIEGAS

Schaliegas is aardgas dat zit ‘opgesloten’ in gesteente dat een heel dichte structuur heeft (een versteende
vorm van klei, ook wel schalie genoemd). Het gas stroomt hierdoor niet gemakkelijk naar een boorput,
waardoor het moeilijker te winnen is (Ministerie van Economische Zaken, 2013). Het gas wordt uit het
gesteente los gemaakt door in het gesteente onder druk allemaal kleine scheurtjes in het gesteente te
creëren. Dit is het zogenaamde ‘fracken’. Na het fracken kan het gas ontsnappen uit het gesteente en komt
het in de boorput.
De voorbeeldwinning beschrijft een potentiële schaliegaswinningsfaciliteit, zoals deze er in Nederland uit
zou kunnen zien. In onderstaande paragrafen is een samenvatting gegeven van de voorbeeldwinning. De
details van de voorbeeldwinning zijn uitgewerkt in bijlage 5 van dit planMER.

2.3.1

VERANTWOORDING VOORBEELDWINNING

De voorbeeldwinning is gebaseerd op ervaringen met en (bureau)onderzoek naar schaliegaswinning in de
VS, Duitsland, UK en in andere landen. Van belang is dat voor de Nederlandse situatie andere richtlijnen
gelden voor de opsporing, winning en het verlaten van productielocaties, waardoor de milieueffecten op
een andere manier tot uiting kunnen komen.
Voor de Nederlandse situatie in de Posidonia Schalie Formatie is door Halliburton in opdracht van EBN
een locatiegebonden “base case” opgesteld. Uitgangspunt bij het opstellen van de base case was de
maximale benutting van een gebied in de buurt van Boxtel dat als kansrijk is ingeschat voor
schaliegaswinning. Bij maximale benutting van dat specifieke gebied zouden daar 38 productielocaties
met elk 6 tot 10 putten gerealiseerd kunnen worden. Dit is beschreven in het Notional Field Development
Final report (Halliburton, 2011) en Shale Gas Production in a Dutch Perspective (Royal Haskoning, 2012).
De voorbeeldwinning is deels gebaseerd op de uitgangspunten die in de base case zijn gehanteerd, maar
wijkt op een aantal essentiële punten af van de base case. In verschillende zienswijzen en in het advies van
de Commissie m.e.r. is gevraagd om meer duidelijkheid te geven over de gehanteerde uitgangspunten en
de verschillen tussen de base case en de voorbeeldwinning.
De voorbeeldwinning gaat uit van 13 productielocaties met elk 10 putten. Er is afgeweken van de 38
productielocaties van de base case, omdat de voorbeeldwinning niet locatiegebonden is. Het moet een
winning zijn die geprojecteerd kan worden op alle gebieden waar potentieel schaliegas aanwezig is. Op
die manier kan een vergelijking van de milieueffecten tussen verschillende gebieden gemaakt worden. Een
voorbeeldwinning met 13 productielocaties is gezien de schaalgrootte van de verschillende deelgebieden
(zie Figuur 4.5 in paragraaf 4.1.3) een reële en representatieve voorbeeldwinning.

20

078441765:0.1 - Definitief, vertrouwelijk

PlanMER Structuurvisie Schaliegas

Naar aanleiding van het advies van de Commissie m.e.r. heeft EBN onderzocht of een schaliegaswinning
met 13 productielocaties economisch rendabel is. De conclusie is dat een voorbeeldwinning met 13
productielocatie economisch rendabel zou kunnen zijn (EBN, 2014).
Afwijking van de voorbeeldwinning
In de praktijk is elke schaliegaswinning uniek. De kans is minimaal dat een eventuele toekomstige
winning in Nederland precies overeenkomt met de voorbeeldwinning. Hoe een schaliegaswinning er
precies uitziet is afhankelijk van allerlei factoren, zoals de aanwezige hoeveelheid schaliegas, de diepte en
de dikte van de schalielaag en de kenmerken van de bovengrond. Afhankelijk van onder andere deze
factoren kan het aantal productielocaties en het aantal boringen meer of minder zijn dan in de
voorbeeldwinning. De samenstelling van de chemicaliën die gebruikt worden bij het fracken kan
verschillen. Ook kan er een verschil zijn in het aantal vrachtwagens dat nodig is voor aan- en afvoer van
materiaal en hulpstoffen.
Hoe is in dit planMER omgegaan met afwijkingen van de voorbeeldwinning
In deel B van dit planMER is bij elk beoordelingscriterium in een paragraaf “gevoeligheidsanalyse”
beschreven welke uitgangspunten bepalend zijn voor het de effecten en wat er met het effect gebeurt als
het uitgangspunt aangepast wordt.
Daarnaast is in deel B van dit planMER bij elk beoordelingscriterium in een paragraaf “cumulatie”
beschreven wat de effecten zijn als meerdere (voorbeeld)winningen verspreid of in elkaars nabijheid
gerealiseerd worden.

2.3.2

VERSCHILLENDE FASEN TIJDENS EN VOORAFGAAND AAN WINNING

De ontwikkeling van de schaliegaswinning bestaat achtereenvolgens uit: het opsporen van de schaliegas
houdende formaties (onder andere middels een proefboring), het aanleggen van productielocaties (multiwell pad), het boren en fracken van een put, het winnen van schaliegas en het verlaten van de put (Royal
Haskoning, 2012). In onderstaande paragrafen zijn de verschillende fasen toegelicht. Voor de fasen boren,
fracken, winnen en verlaten is dat gedaan aan de hand van één productielocatie met meerdere putten.
Opsporen
Voor opsporing van schaliegas is kennis van de ondergrond nodig. Deze kennis wordt in eerste instantie
verkregen uit een bureaustudie. Uit geologische studies over het moedergesteente en het reservoir is af te
leiden waar de grootste kans op het winnen van schaliegas is. Vervolgens wordt in de meeste gevallen (als
deze informatie niet beschikbaar is) een seismisch onderzoek gestart. Dit houdt in dat aan de hand van
opgewekte trillingen (door een zware vrachtwagen of kleine explosies) de opbouw van de diepe
ondergrond in kaart wordt gebracht. Om het volume en de productiecapaciteit van het schaliegas aan te
tonen zijn voorafgaand aan de winning één of meerdere proefboringen noodzakelijk.
Een proefboring is vergelijkbaar met een boring in de winningsfase. Bij de proefboring wordt mogelijk ook
horizontaal geboord en gefrackt. Een verschil met winning is dat het gas dat bij het testen wordt
geproduceerd wordt afgefakkeld. Dat is van korte duur. Daarna wordt de put of verlaten (geplugd) of
aangehouden om tot productieput omgebouwd te worden. In onderstaande paragrafen is een beschrijving
van boren en fracken gegeven.
Omdat de winning van schaliegas een grotere ingreep is dan de opsporing, en dit daardoor tot grotere
milieueffecten leidt, worden alleen de effecten van de winningsfase beschreven in het planMER. Omdat

078441765:0.1 - Definitief, vertrouwelijk

21

PlanMER Structuurvisie Schaliegas

het affakkelen een afwijkende activiteit is, zijn de relevante milieueffecten (op geluid, lucht en licht) wel
beoordeeld in Deel B.
Boren
Het boren vindt plaats vanaf een productielocatie met een grootte van ongeveer 100 bij 150 meter. Op de
productielocatie staat een boorinstallatie van ongeveer 40 meter hoog die eerst verticaal4 naar beneden
boort. Uitgangspunt in de voorbeeldwinning is dat er tot 3100 meter5 diep geboord wordt (Halliburton,
2011). Als de boring de schalielaag nadert dan maakt deze een bocht van en wordt er horizontaal verder
geboord. Uitgangspunt in de voorbeeldwinning is dat deze horizontale boring 1500 meter lang is. Vanaf
één productielocatie worden tien van dit soort boringen uitgevoerd en gaat daarmee gepaard met tien
verschillende boorputten per locatie.
In Figuur 2.1 is een visualisatie van een productielocatie tijdens het boren weergegeven.6

Figuur 2.1 Visualisatie van een productielocatie tijdens boren

Voor het begeleiden van één boring wordt 1350 m3 boorvloeistof met diverse chemicaliën gebruikt. Tijdens
het boorproces komt er ongeveer 200 m3 boorgruis mee terug. Dit boorgruis dient afgevoerd te worden.
Om het boorgat tijdens het boren te beschermen tegen beschadiging en vervorming, is het noodzakelijk
om buizen (casing) aan te brengen. Deze worden aan de boorgatwand vastgezet met cement dat in de
ringruimte tussen verbuizing en boorgatwand wordt geperst.

4 Er kan ook schuin geboord worden. Dit geeft meer mogelijkheden in de positionering van productielocaties.
5 In de praktijk is de diepte afhankelijk van de diepte van de laag waar potentieel schaliegas aanwezig is. Het

uitgangspunt van 3100 meter is gekozen, omdat Halliburton deze diepte heeft gehanteerd. Op basis van die diepte heeft
Halliburton enkele andere uitgangspunten op een rij gezet die ook in dit planMER gebruikt worden. Daarnaast worden
in dit planMER potentieel schaliegashoudende lagen tussen 1000 meter en 5000 meter onder maaiveld beschouwd. De
diepte van 3100 meter ligt ongeveer in het midden.
6 Voor de visualisatie is een grootschalig open landschap gebruikt. Dit landschap is willekeurig gekozen. Dit hoofdstuk

dient om de voorbeeldwinning te illustreren. In hoofdstuk 15 van deel B zijn de effecten op verschillende
landschapstypen beoordeeld.

22

078441765:0.1 - Definitief, vertrouwelijk

PlanMER Structuurvisie Schaliegas

Het boren van één put neemt 1,5 tot 2 maanden in beslag. Alle putten op de productielocatie worden met
één boortoren geboord. Het boren van tien putten duurt dus 15 tot 20 maanden. Als alle putten op een
productielocatie zijn geboord, kan begonnen worden met het fracken.
Fracken
Wanneer na ongeveer anderhalf jaar alle putten van een productielocatie zijn geboord worden alle putten
één voor één gefrackt. Bij het fracken wordt onder hoge druk vloeistof (water, zand en chemicaliën) via
geperforeerde gaten in de casing in de schalielaag geïnjecteerd. Hierdoor ontstaan scheuren in het
gesteente van waaruit gas kan ontsnappen en door de productiebuis naar het oppervlak kan worden
getransporteerd. De scheuren in het gesteente worden opengehouden door zandkorrels (proppants). Deze
proppants worden met de frackvloeistof meegevoerd. De chemicaliën dienen onder andere om de
vloeistof te verdikken, zodat het zand goed meegevoerd kan worden. In Figuur 2.2 is het proces van
fracken schematisch weergegeven.

Figuur 2.2: Kenmerken van een fictieve schaliegasboring in Nederland (Ministerie van Economische Zaken, 2013)7

Tijdens het fracken staan er op de productielocatie enkele tanks en/of container waar de frackvloeistof in
opgeslagen wordt. Daarnaast zijn er enkele pompen aanwezig die de frackvloeistof onder hoge druk in de

7 De getoonde lengte van de verticale en horizontale boring kan variëren afhankelijk van de geologische

omstandigheden, technische en economische factoren. In de figuur staat dat het horizontale deel van de boring tot 3.000
meter lang kan zijn. In de base case van Halliburton is het uitgangspunt dat een horizontale boring tot 1.500 meter lang
is.

078441765:0.1 - Definitief, vertrouwelijk

23

PlanMER Structuurvisie Schaliegas

bodem injecteren. In Figuur 2.3 is een visualisatie van een productielocatie tijdens het fracken
weergegeven.

Figuur 2.3 Visualisatie van een productielocatie tijdens fracken

De twee voornaamste type frackmethodes die worden toegepast zijn cross-linked water fracking en slick
water fracking. Geologische omstandigheden bepalen welke methode de voorkeur heeft. Het voornaamste
verschil tussen de methodes is dat er bij cross-linked meer proppants en chemicaliën worden toegevoegd
dan bij slick. Door het toevoegen van deze chemicaliën is minder water nodig dan bij gebruik van slick. Bij
cross-linked water fracking wordt er gemiddeld 4.000 m3 water per put gebruikt, bij slick water fracking
wordt er gemiddeld 19.000 m3 water per put gebruikt. Het terugstromende water dat gedurende het
fracken naar de oppervlakte komt, wordt flowback genoemd. Het volume aan flowback water bedraagt
circa 20 tot 40% van het geïnjecteerde water. In de voorbeeldwinning is uitgegaan van 30%.8 Het fracken
van tien putten neemt drie tot zeven weken in beslag. Voor de effectbeoordeling van het watergebruik is
het worstcase scenario een periode van drie weken, waarbij de piek het hoogst is.
Winnen
Na het fracken stroomt het gas vanzelf uit de boorput. Het gas wordt vanaf de productielocaties via
gasleidingen naar de centrale gasbehandelingsinstallatie geleid. Tijdens het winnen staan er op de
productielocatie enkele tanks waar productiewater in opgeslagen kan worden. Daarnaast zijn er
bovengronds enkele leidingen en afsluiters zichtbaar. In Figuur 2.4 is een visualisatie van een
productielocatie tijdens het winnen weergegeven.

8 30% is een reële aanname en is in lijn met (Halliburton, 2011).

24

078441765:0.1 - Definitief, vertrouwelijk

PlanMER Structuurvisie Schaliegas

Figuur 2.4 Visualisatie van een productielocatie tijdens winnen

Gedurende de winning van het gas blijft er water uit de putten omhoog komen (productiewater). Op basis
van Amerikaanse ervaringen blijkt dat een gebruikelijke productiewaterstroom 0,6 – 5 m3 per put per dag
is (Matthew E. Mantell, 2011) (Schramm, 2011). In de voorbeeldwinning is uitgegaan van worstcase ten
aanzien van afvalwaterproductie. De tijd dat de put blijft produceren is afhankelijk van de hoeveelheid
gas in de schalielaag en de doorlaatbaarheid van de laag. De duur van de winning bedraagt ongeveer 15
jaar actieve gasproductie en 10 jaar nalevering van water (tailing).
Gasbehandelingsinstallatie
Op een gasbehandelingsinstallatie wordt het gas op de juiste kwaliteit (samenstelling en druk) gebracht
voor levering aan een gasdistributeur zoals de Gasunie. De grootte van de gasbehandelingsinstallatie is
ongeveer anderhalve hectare. Er is sprake van meer bovengrondse onderdelen (leidingen, vaten en
bouwwerken) dan bij een gemiddelde productielocatie.
In Figuur 2.5 is een visualisatie van een gasbehandelingsinstallatie weergegeven.

Figuur 2.5 Visualisatie van een gasbehandelingsinstallatie

078441765:0.1 - Definitief, vertrouwelijk

25

PlanMER Structuurvisie Schaliegas

Verlaten
Wanneer het veld leeg is, wordt de productielocatie, inclusief alle bijbehorende leidingen verwijderd en
worden de putten conform de daarvoor geldende regels afgedicht. Het landschap wordt weer in de oude
staat teruggebracht. ’De gebruikelijke praktijk voor conventionele gasboringen is dat aan het eind van de
exploitatiefase de putten worden afgewerkt tot 3 meter onder maaiveld. De putlocatie is dan in principe
inzetbaar voor verschillende doeleinden, zoals bv. landbouwactiviteiten. Een belangrijke voorwaarde voor
het benutten van de putlocaties is dat er geen schadelijke verontreinigingen worden achtergelaten.
Deze locaties hebben wel gebruiksbeperkingen met betrekking tot het aanleggen van ondergrondse
infrastructuur, zoals leidingen, kabels, tunnels, etc.
In het Mijnbouwbesluit (artikel 39 en 40) zijn regels opgenomen over het buiten gebruik stellen van
mijnbouwwerken. De strekking van deze artikelen is dat de mijnbouwonderneming een sluitingsplan op
moet stellen. Daarin is onder andere opgenomen hoe de sluiting plaats gaat vinden, welke maatregelen
genomen worden om schade te voorkomen en wat er gedaan wordt om het terrein zoveel mogelijk in de
oude staat terug te brengen. De Minister van Economische Zaken moet instemmen met het sluitingsplan.
De minister kan daarbij voorschriften opnemen om bijvoorbeeld schade te beperken. In de
Mijnbouwregeling zijn concrete eisen opgenomen om boorputten af te sluiten op een wijze die de
veiligheid voor mens en milieu waarborgt.

2.3.3

DERTIEN PRODUCTIELOCATIES

In paragraaf 2.3.2 zijn de kenmerken van de verschillende fases weergegeven aan de hand van één
productielocatie met 10 putten. In de voorbeeldwinning is uitgegaan van 13 productielocaties met elk 10
putten. In totaal gaat het dus om 130 putten. Per 13 productielocaties is er 1 gasbehandelingsinstallatie.
Uitgangspunt voor de dichtheid is 0,08 productielocatie per km 2 (EBN, 2014).9 Omgerekend beslaat een
voorbeeldwinning een gebied van ongeveer 13 bij 13 kilometer. De productielocaties liggen gemiddeld
enkele kilometers uit elkaar. Tijdens het boren is mogelijk dat vanaf sommige plekken in het landschap
twee boortorens zichtbaar zijn. In Figuur 2.6 is een bovenaanzicht van de voorbeeldwinning weergegeven
in een fictief gebied. Op dit bovenaanzicht zijn 13 productielocaties en een gasbehandelingsinstallatie te
zien.

9 Ter vergelijking, bij de oliewinning rond Schoonebeek is de dichtheid 0,9 productielocatie per km 2 en bij gaswinning in

Waalwijk was de dichtheid 0,15 productielocatie per km2 (EBN, 2014).

26

078441765:0.1 - Definitief, vertrouwelijk

PlanMER Structuurvisie Schaliegas

Figuur 2.6 Visualisatie van een voorbeeldwinning in een geschematiseerd landschap

2.3.4

TRANSPORT

In alle fases van het opsporen en winnen van schaliegas is transport nodig. Het gaat om transport van
materiaal, grondstoffen en personen. Transport kan per leiding of per vrachtwagen plaatsvinden.
Gasleidingen
Het gewonnen gas wordt van de productielocaties naar de gasbehandelingsinstallatie vervoerd. Dat
transport vindt plaats met een ondergrondse gastransportleiding. Aangenomen is dat de afstand tussen
productielocaties en de gasbehandelingsinstallatie maximaal 5 km is (Halliburton, 2011). In totaal is er
dan, met 13 productielocaties, 65 km aan leidingen voor onbewerkt gas nodig (13 x 5km).
Na behandeling van het gas wordt het van de gasbehandelingsinstallatie naar het gasleidingnetwerk
getransporteerd. Aangenomen is dat de afstand tussen de gasbehandelingsinstallatie en het
gasleidingnetwerk 5 km is. In totaal is er dan 70 km aan leidingen voor gas nodig.
Waterleidingen
Naar de productielocaties moet water vervoerd worden. Het gaat om water dat nodig is voor boren en
fracken. Ongeacht van de bron van het water is het uitgangspunt in de voorbeeldwinning dat dit transport
plaatsvindt met ondergrondse waterleidingen.10 Aangenomen is dat er voor elke productielocatie een
waterleiding van 5 km nodig om de productielocatie van bronwater te voorzien. Voor 13 productielocaties
gaat het om een lengte van 65 km (13 x 5 km) waterleiding. In de praktijk kan de lengte beperkt worden
door bijvoorbeeld de productielocaties in serie te schakelen.

10 Vanwege het wijd verbreide netwerk in Nederland is de verwachting dat water per leiding getransporteerd wordt. In

de Verenigde Staten gebeurt dat vaak met vrachtwagen. In hoofdstuk 8 van deel B is in beeld gebracht wat het zou
betekenen als water voor het fracken met vrachtwagens getransporteerd wordt.

078441765:0.1 - Definitief, vertrouwelijk

27

PlanMER Structuurvisie Schaliegas

Het terugstromende flowback- en productiewater wordt naar een centrale gas- en
waterbehandelingsinstallatie getransporteerd. Op deze centrale locatie wordt het gas van het water
gescheiden. Het gas kan via leidingen naar de bestemming worden getransporteerd. Het water wordt
gezuiverd geloosd of indien mogelijk hergebruikt (zie paragraaf 2.3.5.)
Vrachtwagenbewegingen
De aanleg en exploitatie van productielocaties voor schaliegaswinning gaat gepaard met de aan- en afvoer
van personeel en materiaal. Naast de boortoren moeten tijdelijke voorzieningen worden geïnstalleerd,
zoals generatoren, silo’s, tanks en containers die dienst doen als werkplaats, kleedruimte en kantoor. Ook
zijn hulpstoffen nodig voor het boren en fracken.
Aantal vrachtwagens
Fase van ontwikkeling

Zwaar meer dan 13 ton

Licht 6 ton

Aanleg

3.640

3.553

Boren

3.770

18.980

Fracken

51.480

28.253

Winnen

11.700

0

Verlaten

1.170

1.300

Totaal

71.760

52.087

Tabel 2.1 Aantal vrachtwagenbewegingen (heen en terug) voor 13 productlocaties uitgaande van aanvoer van water per
leiding en waterzuivering op locatie (NYSDEC, 2011).

Het zwaartepunt van het transport vindt plaats net voor en tijdens het fracken. Tijdens deze fase zullen er
tientallen vrachtwagens per dag per productielocatie af en aan rijden.

2.3.5

WATERMANAGEMENT

Voor het boren en fracken zijn aanzienlijke hoeveelheden water nodig. Het watergebruik en de
waterproductie is afhankelijk van geologische karakteristieken van de schalie (porositeit, laagdikte en
diepte), hoeveelheid putten en de frack methode. In de praktijk kan er water worden geleverd uit
verschillende bronnen. Conventionele bronnen zijn drinkwater uit het waterleidingnetwerk, grondwater
en oppervlaktewater. Onconventionele bronnen zijn onder andere effluenten van riool- en of
afvalwaterzuiveringsinstallaties, brak grondwater en zeewater. Afhankelijk van de beschikbare
infrastructuur en bronkeuze varieert het watertransport per as of pijpleiding. Afvalwater dat ontstaat naar
aanleiding van het fracken (flowback en productiewater) varieert ook in kwantiteit en kwaliteit; dit is
bepalend voor zijn definitieve bestemming en eventueel hergebruik, met of zonder zuivering, en
resulterende slibstromen.

2.3.6

SCHALIEOLIE

Bij de opsporing of winning van schaliegas kan ook schalieolie worden aangetroffen. Het boren, fracken
en verlaten van een productielocatie verlopen bij het winnen van schalieolie voor het grootste deel
hetzelfde als bij schaliegas. Bij de winning is een pomp nodig, omdat olie in tegenstelling tot gas niet
vanzelf naar het oppervlak stroomt. In de behandelingsinstallatie zijn faciliteit nodig om olie, gas en water
te scheiden en de olie te stabiliseren om veilig te kunnen vervoeren. Daarnaast moet het gas dat mee naar
boven komt worden opgevangen en is aangenomen dat een langere leiding benodigd zal zijn voor

28

078441765:0.1 - Definitief, vertrouwelijk

PlanMER Structuurvisie Schaliegas

transport van schalieolie dan voor schaliegas. In Bijlage 5.14 worden de verschillen tussen de
voorbeeldwinning schalieolie winning en schaliegas winning verder toegelicht.

2.4

TIJDSPAD VOORBEELDWINNING EN MAXIMUM ALTERNATIEF

Voor het tijdspad van de ontwikkeling van de voorbeeldwinning zijn enkele aannames gedaan. Bepalend
voor de ontwikkeling zijn de tijdsduur van het boren en het aantal beschikbare boortorens. Uitgangspunt
is dat het uitvoeren van tien boringen op één productielocatie ongeveer anderhalf jaar duurt. Verder is
aangenomen dat bij realisatie van de voorbeeldwinning twee boortorens tegelijkertijd aan het werk zijn op
twee verschillende productielocaties. Als er tien putten op een productielocatie geboord zijn, dan kunnen
deze putten gefrackt worden. De boortoren is dan niet meer nodig. Deze wordt getransporteerd naar een
volgende productielocatie. In totaal duurt het ongeveer 10 jaar voordat alle 130 boringen van de
voorbeeldwinning geboord zijn. In Figuur 2.7 is de ontwikkeling van de voorbeeldwinning in loop der
jaren weergegeven. Dezelfde figuur laat de ontwikkeling van twee voorbeeldwinningen in één deelgebied
zien (gespreid en geconcentreerd).

078441765:0.1 - Definitief, vertrouwelijk

29

PlanMER Structuurvisie Schaliegas

Figuur 2.7 Ontwikkeling van één en twee voorbeeldwinningen in een deelgebied. Het schema dient van boven (t=0 start
boren van twee productielocaties), naar beneden (t+21/31 alle productielocaties aan het produceren) te worden gelezen.

30

078441765:0.1 - Definitief, vertrouwelijk

PlanMER Structuurvisie Schaliegas

2.5

SCHALIEGASWINNING IN TWEE PRODUCTIEVARIANTEN

In het planMER zijn de milieuaspecten onderzocht op basis van een voorbeeldwinning van 13
productielocaties en één gasbehandelingsinstallatie. Mocht schaliegaswinning daadwerkelijk in Nederland
plaats gaan vinden, dan is het mogelijk dat dit op een grotere schaal gebeurt. In de Verkenning van
maatschappelijke effecten (Ministerie van Economische Zaken, april 2015) is een analyse uitgevoerd
waarin uit is gegaan van twee varianten. Deze varianten zijn extrapolaties van de voorbeeldwinning zoals
in dit planMER is beschreven.
Enerzijds wordt in de verkenning gekeken naar een lage productievariant. Hiervoor is uitgegaan van een
totale gaswinning van 200 miljard m3, oftewel 200 BCM (billion cubic metres). Daarnaast wordt uitgegaan
van een putopbrengst van 0,11 BCM per put, waarmee er in totaal circa 1800 putten nodig zijn in deze
variant. Dit betekent dat er sprake zal zijn van 180 productielocaties, 14 gasbehandelingsinstallaties en
daarmee 14 voorbeeldwinningen.
Anderzijds wordt er rekening gehouden met een hoge productievariant, waarbij het uitgangspunt is dat
totale technisch winbare potentieel van schaliegas gewonnen gaat worden. Dit betekent een totale
gaswinning van 500 BCM met een putopbrengst van 0,22 BCM per put. In totaal zijn er voor deze variant
circa 2300 putten nodig en daarmee 230 productielocaties en 18 gasbehandelingsinstallaties. Dit komt neer
op 18 voorbeeldwinningen.
Een overzicht van de twee productievarianten en de relatie met de voorbeeldwinning is weergegeven in
Tabel 2.2.
Perspectieven

Aantal
voorbeeldwinningen

Aantal
productielocaties

Aantal
gasbehandelingsinstallaties

Aantal
putten

planMER

1

13

1

130

2

26

2

260

14

180

14

1800

18

230

18

2300

Voorbeeldwinning
planMER
Cumulatie
Verkenning
200 BCM
Verkenning
500 BCM

Tabel 2.2 Overzicht van voorbeeldwinning en afgeleide varianten

In de twee varianten is ook rekening gehouden met het aantal boortorens dat tegelijkertijd in werking zal
zijn. In de lage variant wordt rekening gehouden met 4 boortorens, in de hoge variant met 12 boortorens.
Dit is van invloed op het totaal aantal productielocaties dat gerealiseerd wordt, het totaal aantal zichtbare
productielocaties en de duur van de totale gaswinning. Voornamelijk de boor- en frackfase zorgen voor
zichtbare elementen in het landschap. Het aantal locaties waar jaarlijks geboord en gefrackt wordt, is
weergegeven in Figuur 2.8. Figuur 2.9 laat vervolgens zien dat in de hoge variant tot in het jaar 2065
productielocaties in bedrijf zullen zijn. In de lage variant zijn er tot in het jaar 2090 productielocaties in
bedrijf.

078441765:0.1 - Definitief, vertrouwelijk

31

PlanMER Structuurvisie Schaliegas

Figuur 2.8 Aantal locaties in aanleg bij twee productievarianten

Figuur 2.9 Ruimtebeslag van schaliegaswinning bij twee productievarianten

Het is niet mogelijk om deze productievarianten op milieueffecten te beoordelen. De varianten geven een
beeld van hoeveel voorbeeldwinningen er tegelijkertijd gerealiseerd zouden kunnen worden in
Nederland, maar het geeft geen beeld van waar die voorbeeldwinningen gerealiseerd zullen worden. Dat
is in het planMER ondervangen door voor verschillende deelgebieden te beoordelen wat de effecten zijn
van één of meerdere voorbeeldwinningen.

32

078441765:0.1 - Definitief, vertrouwelijk

PlanMER Structuurvisie Schaliegas

Beschrijving plangebied

3

Dit hoofdstuk gaat in op de afbakening van het plangebied die in de concept NRD heeft plaatsgevonden. Het
vertrekpunt voor de afbakening van het plangebied is de kaart (TNO, 2013) met mogelijk schaliegashoudende lagen
in de Nederlandse ondergrond (zie Figuur 3.2). Het te onderzoeken gebied in dit planMER is echter kleiner dan het
gebied dat is weergegeven op de bovengenoemde kaart, omdat op voorhand gebieden bovengronds zijn uitgesloten
waar schaliegaswinning op basis van de huidige wet- en regelgeving niet is toegestaan of waarbij het onrealistisch
wordt geacht dat dit wordt toegestaan. Voorbeelden van bovengronds uitgesloten gebieden zijn Natura 2000-gebieden
en Waterwingebieden.
Van andere gebieden (bijvoorbeeld boringsvrije zones en Ecologische Hoofdstructuur) is geoordeeld dat deze niet op
voorhand uitgesloten kunnen worden. Dat betekent niet dat in deze gebieden per definitie schaliegaswinning plaats
mag vinden. Voor deze gebieden is in dit MER nader onderzocht wat de effecten zijn van schaliegaswinning. Naar
aanleiding van dit onderzoek kan het zijn dat in de Structuurvisie Schaliegas nog andere gebieden uitgesloten
worden.
In paragraaf 3.1 is de afbakening uit de concept NRD samengevat. In bijlage 4 is de volledige tekst uit de concept
NRD opgenomen over welke gebieden op voorhand wel en welke gebieden op voorhand niet bovengronds uitgesloten
zijn van schaliegaswinning.
Naar aanleiding van de afbakening in de concept NRD zijn in verschillende zienswijzen en in het advies van de
Commissie m.e.r. vragen gesteld over waarom bepaalde gebieden wel en andere niet uitgesloten zijn. Naar aanleiding
hiervan hebben enkele aanvullingen plaatsgevonden en is de argumentatie op enkele punten verduidelijkt. De
aanvullingen en verduidelijkingen zijn opgenomen in paragraaf 3.2.

3.1

AFBAKENING IN CONCEPT NRD

3.1.1

SCHALIEGAS HOUDENDE LAGEN IN NEDERLAND

Dit planMER beperkt zich tot twee potentieel schaliegashoudende lagen in Nederland, de Posidonia
Schalie Formatie en het Geverik Laagpakket. De Posidonia Schalie Formatie heeft een hoog organisch stof
gehalte. Dit organisch materiaal kan, bij de juiste temperatuur en druk, worden omgezet in olie en/of gas.
De dikte van de formatie bedraagt tussen 30 en 50 meter. Het Geverik Laagpakket is onderdeel van de
Formatie van Epen. De Formatie van Epen is met honderden meters tot een kilometer beduidend dikker
dan de Posidonia Schalie Formatie, maar heeft, voor zover bekend, alleen een hoog schaliegaspotentieel in
de onderste 50 meter, dat het Geverik Laagpakket wordt genoemd (Zijp, 2012).
De Posidonia Schalie Formatie en het Geverik Laagpakket zijn beschouwd vanaf een diepte van 1000
meter en tot een diepte van 5000 meter. Voor deze begrenzing is gekozen omdat de lagen boven de 1000
meter niet voldoende maturiteit (rijpheid) en voldoende druk bezitten om schaliegas te bevatten en onder
de 5000 meter het winnen van schaliegas economisch niet rendabel is.
Afbakening plangebied
In de concept NRD zijn de potentieel schaliegashoudende lagen van 0 tot 5000 meter onder maaiveld op de kaarten
weergegeven. De potentieel schaliegashoudende lagen van 0 tot 1000 meter onder maaiveld zijn echter geen

078441765:0.1 - Definitief, vertrouwelijk

33

PlanMER Structuurvisie Schaliegas

onderdeel van het plangebied. Tijdens het onderzoek in het kader van het planMER is deze fout hersteld. In Figuur 3.1
zijn in rood en oranje de gebieden weergegeven die zijn verwijderd van het plangebied.

Daarnaast is Baarle-Hertog naar aanleiding van de zienswijzen op de concept NRD verwijderd van het plangebied.
Baarle-Hertog is namelijk een Belgische gemeente die deels binnen de Nederlandse grenzen ligt.
Beide wijzigingen zijn in de overige kaarten in het planMER overgenomen.11

Figuur 3.1 Posidonia Schalie Formatie en Geverik Laagpakket tussen 0 en 1000 meter diepte

In Figuur 3.2 zijn de Posidonia Schalie Formatie en het Geverik Laagpakket tussen 1000 en 5000 meter
onder maaiveld weergegeven.

11 Alleen in bijlage 4 bij dit planMER zijn kaarten met het foute plangebied weergegeven, omdat hier de letterlijke tekst

van de concept NRD weergegeven is.

34

078441765:0.1 - Definitief, vertrouwelijk

PlanMER Structuurvisie Schaliegas

Figuur 3.2 Potentieel schaliegashoudende lagen in de ondergrond van Nederland op een diepte van 1 tot 5 km (TNO,
2013)

3.1.2

UITGESLOTEN GEBIEDEN

In de concept NRD (Ministerie van Economische Zaken, 2014) is de kaart met potentieel
schaliegashoudende lagen als vertrekpunt genomen voor het bepalen van het plangebied. Vervolgens zijn
binnen het gebied van deze potentieel schaliegashoudende lagen verschillende gebruiksfuncties
beschouwd. Gebieden met functies die op voorhand niet verenigbaar zijn met schaliegaswinning, zijn
‘uitgesloten’ en maken geen deel uit van het plangebied. Gebieden zijn alleen op voorhand uitgesloten als
schaliegaswinning op basis van de huidige wet- en regelgeving niet toegestaan is of als het onrealistisch
wordt geacht dat schaliegaswinning toegestaan wordt, bijvoorbeeld door een gebrek aan fysieke ruimte of
doordat de kans nihil is dat een vergunning verleend kan worden (bijvoorbeeld in Natura 2000-gebieden).
Bij de inperking van gebieden is tevens gekeken naar het schaalniveau van de gebruiksfunctie en de
mogelijkheid van inpassing van concrete initiatieven. Zo zijn gebruiksfuncties met een beperkt
schaalniveau niet op voorhand uitgesloten, omdat deze relatief gemakkelijk ontzien kunnen worden door
bijvoorbeeld een productielocatie enkele (tientallen) meters op te schuiven. Dit is bijvoorbeeld het geval
voor archeologische monumenten, dijken, leidingstraten en andere infrastructuur.
De volgende gebieden zijn in de concept NRD uitgesloten:


Natura 2000-gebieden;



Waterwingebieden;



Grondwaterbeschermingsgebieden;



Grote wateren;



Stedelijk gebied.

In aanvulling op de waterwingebieden en grondwaterbeschermingsgebieden zijn de boringsvrije zones
nader beschouwd. Boringsvrije zones die op basis van nader onderzoek noodzakelijk zijn voor het borgen
van de drinkwatervoorziening worden gerespecteerd. Nader onderzoek heeft in de planMER fase reeds

078441765:0.1 - Definitief, vertrouwelijk

35

PlanMER Structuurvisie Schaliegas

geresulteerd in een uitsluiting van een aantal boringsvrije zones. De gebieden die zijn aangewezen ten
behoeve van drinkwaterwinning en die zijn uitgesloten zijn verder beschreven in paragraaf 3.2.2.
De gebieden die na deze uitsluiting overblijven zijn onderwerp van deze studie. In dit planMER is
beoordeeld wat de effecten van schaliegaswinning zijn voor verschillende gebieden en welke gebieden,
onder welke voorwaarden geschikt zijn.
In bijlage 4 is de volledige tekst uit de concept NRD over uitgesloten en niet uitgesloten gebieden
opgenomen. In paragraaf 3.2 zijn de wijzigingen ten opzichte van eerder gemaakte keuzes en
verduidelijking van eerder gemaakte keuzes weergegeven.

3.2

AANVULLINGEN TEN OPZICHTE VAN CONCEPT NRD

Naar aanleiding van de afbakening in de concept NRD zijn in verschillende zienswijzen en in het advies
van de Commissie m.e.r. vragen gesteld over waarom bepaalde gebieden wel en andere niet uitgesloten
zijn. Onder andere naar aanleiding hiervan hebben enkele aanvullingen plaatsgevonden en is de
argumentatie op enkele punten verduidelijkt. De aanvullingen en verduidelijkingen zijn opgenomen in
onderstaande paragrafen.

3.2.1

GROTE WATEREN EN KLEINERE WATEREN

In de concept NRD is schaliegaswinning op grote wateren uitgesloten. Omdat boren op open water
technisch uitdagender en vele malen duurder is dan op land en omdat bij een schaliegaswinning niet één
(zoals bij conventionele gaswinning), maar meerdere boringen gezet worden, is het de eerstkomende 10
tot 20 jaar niet realistisch dat er in grote wateren schaliegas gewonnen zal worden. Wel kan een
productielocatie in de kustzone gesitueerd zijn en vanaf land in de ondergrond van de grote wateren
boren. Daarnaast is het grootste gedeelte van de grote wateren reeds uitgesloten omdat deze gebieden
aangemerkt zijn als Natura 2000-gebied.
De Commissie m.e.r. adviseert om duidelijk te motiveren waarom winning onder zee en de grote wateren
in de concept NRD is uitgesloten. Daarnaast adviseert de Commissie m.e.r. om aan te geven hoe wordt
omgegaan met de kleinere wateren.
Noordzee
In het rapport Schaliegas in Nederland (Royal Haskoning, 2011) is beschreven dat, op grond van de eerste
globale inschatting, offshore schaliegasvoorraden ongeveer de helft van de verwachte totale voorraden in
Nederland kunnen bedragen. Vanwege de veel hogere boor- en productiekosten van gasplatforms op zee
en vanwege het aantal verticale en horizontale boringen en fracks, is het echter niet de verwachting dat dit
in de nabije toekomst rendabel gewonnen kan worden. In de toekomst kan dit mogelijk wel het geval zijn,
maar dan moeten de kosten van het boren van de techniek om schaliegas te winnen eerst aanzienlijk
dalen. De Europese Commissie is voornemens om de milieueffecten van schaliegaswinning in offshore
locaties te verkennen (Europese Commissie, 2014).
Geadviseerd wordt om ontwikkelingen op dit gebied nauwlettend te volgen. Als offshore
schaliegaswinning in de toekomst realistisch blijkt, dan kunnen de effecten hiervan aanvullend op dit
MER in beeld gebracht worden.

36

078441765:0.1 - Definitief, vertrouwelijk

PlanMER Structuurvisie Schaliegas

Overige grote wateren
Voor schaliegaswinning op overige grote wateren, zoals het IJsselmeer en de Zeeuwse Delta, geldt dat
deze vrijwel allemaal zijn aangewezen als Natura 2000-gebied. Om die reden is het uitgesloten dat
schaliegaswinning hier plaatsvindt. Daarnaast geldt hiervoor hetzelfde als voor schaliegaswinning op zee.
Het is vanwege de hoge kosten (vooralsnog) niet realistisch dat dit rendabel gewonnen kan worden. Het is
wel mogelijk dat vanaf land onder de grote wateren geboord wordt.
Kleine wateren
Als er potentieel schaliegas onder kleine wateren aanwezig is, dan is het aannemelijk dat winning vanaf
land plaatsvindt.
Concluderend
De uitsluiting van gebieden die in de concept NRD heeft plaatsgevonden wordt niet aangepast voor dit
thema.

3.2.2

WATERWINGEBIEDEN, GRONDWATERBESCHERMINGSGEBIEDEN, BORINGSVRIJE
ZONES

Ten behoeve van de bescherming van grondwater dat gewonnen wordt voor menselijke consumptie zijn
waterwingebieden en grondwaterbeschermingsgebieden aangewezen. Deze gebieden zijn gedefinieerd
aan de hand van de reistijd die een verontreiniging aan het maaiveld nodig heeft om de filters van de
waterwinputten te bereiken. Voor de waterwingebieden is deze reistijd 60 dagen. Voor de
grondwaterbeschermingsgebieden zijn dit zones met reistijden van 25, 50 of 100 jaar. De
waterwingebieden en grondwaterbeschermingszones zijn aangewezen in de provinciale
milieuverordeningen. Deze gebieden zijn op maaiveldniveau, zoals beschreven onder 3.1.2, uitgesloten
van het plangebied van dit planMER.
Naast waterwingebieden en grondwaterbeschermingsgebieden zijn in de meeste provinciale
milieuverordeningen ook boringsvrije zones opgenomen. Deze zones dienen ter bescherming van
bodemlagen die slecht doorlatend zijn (bijvoorbeeld aaneengesloten kleilagen) om zo
grondwatervoorraden beschermen tegen invloeden vanaf het maaiveld. De beschermende werking van
deze lagen mag daarom niet worden aangetast door bijvoorbeeld boringen. Op basis van nader onderzoek
worden de boringsvrije zones nader gespecificeerd.
Er kunnen twee typen boringsvrije zones worden onderscheiden:
1. Rond bestaande winningen ter bescherming van een specifieke winning.
2. Regionale boringsvrije zones die zijn aangewezen als bescherming van strategische
grondwatervoorraden.
1.

Boringsvrije zones rond bestaande winningen ter bescherming van een specifieke winning

Deze zones kunnen worden beschouwd als beschermingsgebieden voor de watervoerende laag waaruit
drinkwater wordt gewonnen. Deze zones hebben daarom een andere omvang en vorm dan de
grondwaterbeschermingsgebieden die zijn gedefinieerd aan de hand van de stroombanen vanaf het
maaiveld naar de putfilters van de winning. Doorboring van de te beschermen afsluitende laag/lagen kan
in theorie verspreiding van verontreiniging van het maaiveld tot in deze watervoerende laag veroorzaken.
Sommige winningen, voornamelijk die waar een slecht doorlatende deklaag aanwezig is, hebben een zeer
klein grondwaterbeschermingsgebied, omdat de kans dat daar een verontreiniging vanaf het maaiveld de
putfilters bereikt binnen 25, 50 of 100 jaar zeer gering is. De boringsvrije zones rond deze winningen

078441765:0.1 - Definitief, vertrouwelijk

37

PlanMER Structuurvisie Schaliegas

bieden in deze gevallen de grootste bescherming van het grondwater tegen verontreinigingen en zijn om
die reden noodzakelijk voor het borgen van de drinkwatervoorziening.
Om deze redenen worden deze boringsvrije zones niet verder beschouwd als studiegebied in dit
planMER. In Figuur 3.3 zijn de boringsvrije zones die niet verder beschouwd worden in het bruin
weergegeven.

Figuur 3.3 Waterwingebieden, grondwaterbeschermingsgebieden en boringsvrije zones

38

078441765:0.1 - Definitief, vertrouwelijk

PlanMER Structuurvisie Schaliegas

2.

Regionale boringsvrije zones die zijn aangewezen als bescherming van strategische grondwatervoorraden.

Op dit moment zijn een aantal regionale boringsvrije zones aangewezen. Uit nadere bestudering van de
desbetreffende provinciale milieuverordeningen blijkt dat deze zones zijn aangewezen met als doel de
bescherming van een diepe, strategische grondwatervoorraad. Deze gebieden betreffen Zuidelijk
Flevoland, Salland (Overijssel), de Venloschol en de Roerdalslenk (beiden in Limburg). Deze gebieden zijn
gekenmerkt door horizontaal aaneengesloten kleilagen die de onderliggende watervoerende pakketten
beschermen. Binnen deze boringsvrije zones liggen een aantal bestaande drinkwaterwinningen, met
daaromheen grondwaterbeschermingsgebieden. Buiten de bestaande winningen en de bijbehorende
grondwaterbeschermingsgebieden hebben deze boringsvrije zones (nog) geen directe relatie met de
drinkwatervoorziening.
Op grond van de provinciale milieuverordeningen (PMV) / Omgevingsverordeningen kan een provincie
een ontheffing verlenen voor boringen door de afsluitende lagen behorende bij de betreffende boringsvrije
zone of via algemene regels het verbod op diepere boringen niet van toepassing laten zijn. Om deze reden
worden deze zones wel betrokken in het studiegebied van het planMER. Op basis van de resultaten in dit
planMER kan worden besloten of deze gebieden worden uitgesloten voor schaliegaswinning in de
structuurvisie.
Op nationaal niveau is een proces gaande waarbij de uiteindelijke begrenzingen van de nationale
grondwaterreserves en strategische drinkwatervoorraden worden vastgesteld. In dit proces kan ook de
begrenzing van de huidige strategische grondwatervoorraden, die beschermd worden door de regionale
boringsvrije zones, worden aangepast. Dit is beschreven in de Beleidsnota Drinkwater (zie tekstkader
hieronder).
Beleidsnota drinkwater
De Beleidsnota Drinkwater “Schoon drinkwater voor nu en later” (Ministerie van Infrastructuur en Milieu, 2014) zegt in
de uitvoeringsagenda over de strategische grondwatervoorraden en nationale grondwaterreserves:
“Rijk, provincies, drinkwaterbedrijven en waterschappen voeren in 2014-2015 een gezamenlijke verkenning uit naar de
reservering van strategische voorraden voor grond- en oppervlaktewater. Hiervoor wordt in ieder geval een voor de
drinkwatervoorziening ‘worst case’-scenario bekeken met een stijgende watervraag en uitval van bronnen. Reeds
gereserveerde voorraden worden in de beschouwingen betrokken, zoals de strategisch belangrijke positie van het
duingebied. Tevens wordt gekeken naar de mogelijkheid van optimalisering van de inzet van bronnen door
interprovinciale leveringen en leveringen tussen drinkwaterbedrijven. De verkenning moet een beeld opleveren in
welke mate er behoefte is aan strategische voorraden, waar deze bij voorkeur kunnen worden gesitueerd en op welke
wijze reservering en bescherming vorm krijgen.” […]

Onder paragraaf 8.6 voor het aanwijzen en beschermen van nationale grondwaterreserves voor drinkwater staat de
volgende tekst opgenomen: “Er zal nader onderzoek plaatsvinden naar de ligging van deze voorraden en de functie
ervan als grondwaterreserves met het oog op extreme scenario’s. Dit gebeurt in afstemming met het bevoegd gezag
(provincies) en drinkwaterbedrijven. Op basis van dit onderzoek wijst het kabinet in het kader van de Structuurvisie
Ondergrond in 2015 nationale grondwaterreserves aan, inclusief bijbehorend beschermingsregime. Dat gebeurt in
overleg met het bevoegd gezag (provincies) en drinkwaterbedrijven.”

Alleen uitsluiting bestaande grondwaterbeschermingsgebieden
Omdat (1) voor diepe boringen in de boringsvrije zones provincies ontheffingen kunnen verlenen, een
ontheffing in de Omgevingsvergunning kan worden opgenomen of de provincies via algemene regels de
activiteit niet onder het verbod kunnen laten vallen en (2) de definiëring en vaststelling van de nationale
grondwaterreserves en strategische grondwatervoorraden een nog voortgaand proces is, worden de
huidige regionale boringsvrije zones buiten de bestaande grondwaterbeschermingsgebieden, betrokken in

078441765:0.1 - Definitief, vertrouwelijk

39

PlanMER Structuurvisie Schaliegas

het studiegebied voor deze planMER. In Figuur 3.3 zijn deze boringsvrije zones met een oranje kleur
weergegeven.
Speciale aandacht winningen zonder grondwaterbeschermingsgebied
Waar een regionale boringsvrije zone de enige bescherming biedt voor een drinkwaterwinning (zie
bijvoorbeeld Roerdalslenk), betekent dit niet dat de winning onbeschermd is hoeft te zijn tegen
doorboringen in de nabijheid. Aanbevolen wordt om het deel van de regionale boringsvrije zone te
respecteren dat rond de winning gelegen is ter bescherming van de specifieke winning zal in ieder geval in
een eventuele projectMER gerespecteerd worden. De grootte van deze te respecteren boringsvrije zones
zal op vergelijkbare wijze moeten worden beredeneerd als de grootte van de boringsvrije zones onder 1;
dus rekening houdend met de intrekgebieden rond deze winningen op het niveau van de watervoerende
lagen ter grootte van een intrekgebied van 25, 50 of 100 jaar. Omdat de fysieke omvang van deze zones
niet bekend is, konden deze zones niet worden onderscheiden van het studiegebied in deze planMER. In
de conclusies is er van uitgegaan dat deze zones worden gerespecteerd, of dat ze specifiek zijn benoemd.

3.2.3

OVERSTROMINGSGEBIEDEN EN WATERSTAATSWERKEN

De Commissie m.e.r. adviseert om in het MER duidelijk te maken wat de mogelijk risico’s zijn voor
waterstaatswerken (zoals waterkeringen, sluizen) en of er aanleiding is om winning onder deze werken uit
te sluiten. De Europese Commissie (European Commission, 2014) adviseert om duidelijke regels op te
nemen over mogelijke beperkingen aan schaliegaswinning bij onder andere gebieden die gevoelig zijn
voor overstromingen.
Mogelijke risico’s voor waterstaatswerken zijn bodemdaling en aardbevingen. In hoofdstuk 2 van deel B
zijn deze risico’s beschreven. Daarnaast gelden er in en in de nabijheid van een waterkering restricties
voor bodemberoering, zoals het uitvoeren van boringen. Voor waterkeringen en andere
waterstaatswerken in beheer bij het Rijk zijn daartoe bepalingen opgenomen in het Waterbesluit en de
Waterregeling. Voor waterstaatswerken in beheer bij Waterschappen nemen zij bepalingen op in de Keur.
Voorts stelt het Besluit algemene regels ruimtelijke ordening (Barro) eisen aan bestemmingsplannen voor
het regelen van (bouw)activiteiten in het kustfundament (onder andere ter bescherming van de primaire
waterkering) en in het rivierbed van de grote rivieren (onder andere om de bergingscapaciteit te
handhaven). Onderstaand is op de mogelijk risico’s ingegaan:


Bodemdaling treedt naar verwachting niet op, omdat winning in de schalielagen naar alle
waarschijnlijkheid niet tot compactie leidt.



De kans op een aardbeving is klein. Als er een aardbeving plaatsvindt, kan dat leiden tot schade aan
een waterstaatswerk (Deltares, 2013) Uit de effectbeoordeling is geen afstand af te leiden die minimaal
aangehouden zou moeten worden tot een waterstaatswerk. Wel zijn er suggesties opgenomen voor
maatregelen om de kans op een aardbeving verder te beperken. Bij een concreet initiatief is het
noodzakelijk om zowel de kans op aardbevingen als de gevolgen van een mogelijke aardbeving op
gevoelige infrastructuur (zoals waterstaatswerken, waaronder waterkeringen, sluizen, tunnels etc.) in
beeld te brengen.



Als een concreet initiatief voor opsporing of winning van schaliegas speelt in of in de nabijheid van een
waterkering, dan moet de initiatiefnemer rekening houden met de beperkingen die in het Waterbesluit,
de Waterregeling en de Keur zijn opgenomen. In sommige gevallen is het mogelijk om een ontheffing
te krijgen. Via de toets aan het bestemmingsplan wordt tevens rekening gehouden met de bepalingen
uit het Barro.

40

078441765:0.1 - Definitief, vertrouwelijk

PlanMER Structuurvisie Schaliegas

Concluderend
De uitsluiting van gebieden die in de concept NRD heeft plaatsgevonden wordt niet aangepast voor dit
thema.

3.2.4

NATUURGEBIEDEN

De Commissie adviseert om duidelijk te motiveren op grond waarvan Natura 2000-gebieden wel en
Beschermde Natuurmonumenten en Ecologische Hoofdstructuur (EHS) niet worden uitgesloten.
Natura 2000-gebieden
Natura 2000-gebieden worden anders dan Beschermde Natuurmonumenten op voorhand uitgesloten,
omdat eerstgenoemde gebieden concrete instandhoudingsdoelen bevatten. Wanneer significante effecten
hierop niet zijn uitgesloten, dan dient een ADC-toets te worden doorlopen waarbij moet worden
aangetoond dat er geen reële alternatieven (A) zijn, er dwingende redenen van groot openbaar belang
worden gediend (D) en de effecten worden gecompenseerd (C). Het aantonen van de afwezigheid van
reële alternatieven wordt reeds als onhaalbaar geacht omdat het zeer waarschijnlijk is dat buiten de
Natura 2000-begrenzing voldoende ruimte is om een (voorbeeld)winning te realiseren. Een vergunning zal
hierom naar verwachting niet verleend worden.
Beschermde Natuurmonumenten
Bij Beschermde Natuurmonumenten geldt enkel dat er geen schadelijke handelingen mogen plaatsvinden
zonder vergunning. Hier kan de verantwoordelijke minister afwegen of de baten van de ontwikkeling
opwegen tegen de veroorzaakte schade aan het gebied en diens natuurwetenschappelijke waarden en
natuurschoon. Hier is op voorhand niet te voorspellen of een vergunning verleend zal worden.
Kanttekening hierbij is echter wel dat het aantal en het oppervlak van individuele Beschermde
Natuurmonumenten (dus gebieden zonder overlap met Natura 2000-gebieden) erg laag is en de kans dat
een dergelijk gebied niet vermeden kan worden zeer klein. Dat juist een Beschermd Natuurmonument als
winlocatie wordt geselecteerd is zeer onwaarschijnlijk.
Ecologisch Hoofdstructuur
Bij EHS-gebieden is er geen sprake van een volledige dekking van natuurtypen binnen de begrenzing
waardoor de mogelijkheid bestaat dat een winlocatie binnen de EHS wordt geplaatst zonder dat er sprake
is van significant negatieve effecten op de wezenlijke kenmerken en waarden. Er is wel een mogelijkheid
dat er significante aantasting plaatsvindt, maar dit is niet op voorhand vast te stellen.
Concluderend
De uitsluiting van gebieden die in de concept NRD heeft plaatsgevonden wordt niet aangepast voor dit
thema.

3.2.5

STEDELIJK GEBIED EN BEDRIJVENTERREINEN

In de concept NRD is stedelijk gebied uitgesloten van schaliegaswinning. Om verstedelijkt gebied in beeld
te brengen is gebruik gemaakt van de omgevingsadressendichtheid (OAD) van het Centraal Bureau voor
de Statistiek. De categorie met meer dan 1500 adressen per km2 is uitgesloten.
De Commissie m.e.r. adviseert om een ander schaalniveau en een andere dichtheid te gebruiken voor de
indeling van stedelijk gebied. Daarnaast vraagt de Commissie m.e.r aandacht voor hoe wordt omgegaan
met geplande, maar nog niet gerealiseerde woningbouw en over inpassing van schaliegaswinning op
bedrijventerreinen.

078441765:0.1 - Definitief, vertrouwelijk

41

PlanMER Structuurvisie Schaliegas

Stedelijk gebied
Het advies van de Commissie m.e.r. om de OAD grens te leggen bij 1000 adressen per km 2 in plaats van
1500 adressen per km2 is overgenomen. Aan het advies van de Commissie m.e.r. om een OAD op een
fijner schaalniveau (buurtniveau in plaats van gemeenteniveau) te hanteren, wordt gehoorgegeven door
een raster van 500x500 meter met OAD informatie te hanteren in dit planMER. Dit raster is in de meeste
gevallen fijnmaziger (en dus gedetailleerder) dan een OAD op buurtniveau. Op schaal van Nederland
(zoals dat in dit planMER beschouwd wordt) is er overigens nauwelijks verschil zichtbaar tussen OAD op
buurtniveau of op een 500x500 meter raster.
In Figuur 3.4 is het uitgesloten stedelijk gebied weergegeven. Ter vergelijking is de oude kaart uit de
concept NRD weergegeven. Kanttekening bij de uitsluiting van het stedelijk gebied is dat deze niet zo
absoluut is als de kaart doet vermoeden. De gekozen indeling leidt er nog steeds toe dat niet alle kernen in
Nederland als “uitgesloten” op de kaart zijn weergegeven. Het onderliggende principe is echter overal
van toepassing. Schaliegaswinning in dorpen en steden in Nederland is uitgesloten.

Figuur 3.4 Uitsluiting stedelijk gebied op basis van OAD 1000 adressen per km2 (links), ter vergelijking een kaart met
OAD 1500 adressen per km2 (rechts), binnen de gebieden met potentieel schaliegashoudende lagen in de ondergrond

Geplande woonlocaties
Voor geplande woonlocaties geldt hetzelfde als voor bestaande woonlocaties. Op het moment dat
planologisch vastgesteld is dat een woonlocatie gerealiseerd wordt, dan is dit gebied uitgesloten van
schaliegaswinning. De geplande woonlocaties zijn niet op de kaart weergegeven, omdat deze sterk aan
verandering onderhevig zijn en blijven. Bij concrete initiatieven voor opsporing en winning van schaliegas
dient in beeld gebracht te worden of op de beoogde locatie niet als woonlocatie bestemd is.
Bedrijventerreinen
Opsporing en winning van schaliegas is een industriële activiteit. Het is daarom goed mogelijk dat deze
activiteit op een bedrijventerrein plaatsvindt. Voor het uitvoeren van (proef)boringen en andere

42

078441765:0.1 - Definitief, vertrouwelijk

PlanMER Structuurvisie Schaliegas

werkzaamheden voor het winnen van schaliegas geldt hetzelfde als voor vestiging van elke andere
industriële activiteit. De initiatiefnemer dient in beeld te brengen of haar initiatief past binnen de kaders
die zijn gesteld (bijvoorbeeld ten aanzien van geluid en veiligheid) voor het betreffende bedrijventerrein.
Specifiek voor schaliegaswinning is het aan te bevelen om te beoordelen of er trillingsgevoelige
bedrijvigheid aanwezig is op het bedrijventerrein en of deze bedrijvigheid te combineren is met
schaliegaswinning.
Concluderend
De uitsluiting van gebieden die in de concept NRD heeft plaatsgevonden is aangepast voor dit thema. In
Figuur 3.4 is de wijziging inzichtelijk gemaakt.

3.2.6

DIEPTEGRENS VAN 1000 METER

Afbakening concept NRD
Bij schaliegaswinning wordt vanaf het oppervlak eerst naar beneden geboord. Vervolgens wordt in de
diepe ondergrond in verschillende richtingen horizontaal geboord. Dit roept de vraag op of de
uitsluitingsgebieden alleen voor een verticale boring vanaf maaiveld uitgesloten moeten worden of dat dit
ook het geval moet zijn voor horizontaal boren in de diepe ondergrond.
Vanwege de diepte van mogelijke schaliegasboringen is het horizontale boren in de diepe ondergrond
onder de uitsluitingsgebieden niet op voorhand uitgesloten. Hiertoe is de concept NRD een verticale
begrenzing van de uitsluitingsgebieden voorgesteld op 1000 meter onder maaiveld. Deze diepte sluit aan
bij het uitgangspunt van de kaart van TNO, Figuur 3.2. De lagen tot 1000 meter onder maaiveld hebben
niet voldoende maturiteit (rijpheid) en voldoende druk om schaliegas te bevatten. Voor gevoelige
gebieden in de ondergrond, zoals grondwaterbeschermingsgebieden, is 1000 meter naar verwachting
voldoende diep om te voorkomen dat de ondergrondse horizontale boring interfereert met het
ondergronds gevoelig gebied. Bij een concreet initiatief zal altijd locatiespecifiek getoetst moeten worden
of bij een uitgesloten gebied de 1000 meter daadwerkelijk voldoende bescherming biedt.

Figuur 3.5 Begrenzing in 3D van uitsluitingsgebieden

Onderzoek naar verticale begrenzing in planMER
Naar aanleiding van de voorgestelde grens in de concept NRD is door enkele insprekers een zienswijze
ingediend op de gehanteerde grens. Strekking van deze zienswijzen is dat deze grens onvoldoende
rekening houdt met kwetsbaarheid van deelgebieden. Ook de Tweede Kamer heeft gevraagd om te
onderzoeken of de 1000 metergrens de risico’s voor de drinkwatervoorziening adequaat uitsluit (Tweede

078441765:0.1 - Definitief, vertrouwelijk

43

PlanMER Structuurvisie Schaliegas

Kamer, 6 juni 2014 ). De Commissie m.e.r. heeft geadviseerd de grens van 1000 meter nader te
onderbouwen of om de generieke dieptegrens los te laten, en te werken met een variabele grens. Naar
aanleiding hiervan heeft de Minister van Economische Zaken bij de vaststelling van de NRD (Ministerie
van Economische Zaken, 7 oktober 2014)toegezegd dat de implicaties van de dieptebegrenzing in de
uitwerking van het planMER nadere toegelicht en ingevuld zullen worden.
In hoofdstuk 5 van deel B zijn de risico’s van verticale migratie van frackvloeistoffen in beeld gebracht. Bij
de beoordeling is rekening gehouden met:
1. Verticale migratie van gas of vloeistoffen door afdekkende formaties;
2. Verticale verplaatsing via fracks in afdekkende lagen;
3. Verticale verplaatsing via breuken.
Ad1
De kans op verticale verspreiding van gassen en vloeistoffen door de afdekkende geologische lagen naar
watervoerende gering. Er zijn enkele zones waar mogelijk een verhoogde kans op dit proces bestaat. Deze
zijn beschreven in hoofdstuk 5 van deel B.
Ad 2
Verticale verspreiding van gassen en vloeistoffen via fracks wordt mogelijk geacht wanneer de verticale
afstand tussen schalielaag en geohydrologische basis minder is dan 600 m. Een geringere kans is aanwezig
wanneer deze afstand 600 tot 1000 m bedraagt. De kans is vrijwel nihil wanneer deze afstand groter is dan
1000 m. Afstanden van minder dan 1000 m komen alleen voor in Zuid-Limburg en langs de randen van de
schalievoorkomens waar de schalie relatief ondiep ligt.
Ad 3
Onder natuurlijke omstandigheden migreren olie en gas van de Posidonia Schalie Formatie en het Geverik
Laagpakket via breuken verticaal naar ondiepe geologische lagen. Verplaatsing van gassen en vloeistoffen
via breuken vanuit de schalielagen is daarom een mogelijkheid en het is van belang dat eventuele winning
van schaliegas niet te dichtbij breuken die tot de watervoerende pakketten doorlopen plaatsvindt.
Concluderend
Naar aanleiding van bovenstaande blijft de indicatieve grens van 1000 meter gehandhaafd. Bij een
concreet initiatief moet op basis locatiespecifiek onderzoek naar breuken en afdekkende geologische lagen
getoetst worden of bij een uitgesloten gebied de 1000 meter daadwerkelijk voldoende bescherming biedt.

3.2.7

PLANGEBIED

Op basis van bovenstaande paragrafen is het bovengrondse plangebied voor het planMER enigszins
gewijzigd. In Figuur 3.6 zijn het bovengrondse en het ondergrondse plangebied weergegeven. Voor deze
gebieden is in het planMER in beeld gebracht wat de effecten van schaliegaswinning zijn. Het
ondergrondse plangebied is niet gewijzigd ten opzichte van de concept NRD.
Aandachtspunt bij dit plangebied is dat deze afbakening in de loop van de tijd kan wijzigen. Als er
bijvoorbeeld nieuwe waterwingebieden aangewezen zijn of als er een nieuwe woonwijk is gebouwd, dan
zijn deze gebieden ook onderdeel van het uitgesloten gebied. Het is dus een plangebied in ontwikkeling.

44

078441765:0.1 - Definitief, vertrouwelijk

PlanMER Structuurvisie Schaliegas

Figuur 3.6 Plangebied planMER bovengronds (tot 1000 meter onder maaiveld) en plangebied planMER ondergronds
(vanaf 1000 meter onder maaiveld), binnen de gebieden met potentieel schaliegashoudende lagen in de ondergrond.

078441765:0.1 - Definitief, vertrouwelijk

45

PlanMER Structuurvisie Schaliegas

4

Milieubeoordeling

In dit planMER is, ten behoeve van de Structuurvisie Schaliegas, een milieubeoordeling, inclusief Passende
Beoordeling, uitgevoerd van de potentieel geschikte gebieden voor schaliegaswinning. De milieubeoordeling heeft
plaatsgevonden voor zowel de bovengrond als de ondergrond en bestond uit twee stappen. In de eerste stap van de
milieubeoordeling zijn drie ruimtelijke lagen onderscheiden, waarop van de verschillende milieuthema’s de effecten
zijn bepaald. Dit zijn: de diepe ondergrond, de waterlaag en de contactlaag. In een tweede stap zijn de mogelijke
milieueffecten per ruimtelijke laag vertaald naar de daadwerkelijke deelgebieden die binnen het plangebied zijn te
onderscheiden. Ook zijn er aandachtspunten voor de verdere planvorming geformuleerd.
In paragraaf 4.1 zijn de stappen beschreven die voor de milieubeoordeling zijn doorlopen en is het beoordelingskader
opgenomen dat voor de milieubeoordeling is gehanteerd. Een samenvatting van de milieueffecten op deelgebiedniveau
is per beschouwd aspect weergegeven in paragraaf 4.2. In paragraaf 4.3 is een effectvergelijking van de deelgebieden
opgenomen. Deze paragraaf bevat een integrale analyse van de effecten waarbij de deelgebieden integraal op de
effecten worden vergeleken en waarin de belangrijkste conclusies zijn opgenomen. Paragraaf 4.4 presenteert het
resultaat van de uitgevoerde gevoeligheidsanalyse. In deze gevoeligheidsanalyse is beschouwd in hoeverre de
effectbeoordeling afwijkt indien er andere uitgangspunten zouden zijn gekozen voor de voorbeeldwinning. In
paragraaf 4.5 is voor alle milieuaspecten een overzicht opgenomen van de aandachtspunten voor de verdere
planvorming, waaronder een beschrijving van mogelijke mitigerende maatregelen die kunnen worden genomen om de
milieueffecten te beperken en/of te voorkomen. Voor zover er voor milieuthema’s leemten in kennis zijn, zijn deze
beschreven in de samenvattingen in paragraaf 4.2 en is de grote lijn geschetst in paragraaf 4.6.1. In paragraaf 4.6.2 is
een aanzet voor een evaluatieprogramma opgenomen.

4.1

BEOORDELINGSMETHODIEK

4.1.1

AANPAK

In Hoofdstuk 3 is beschreven welke gebieden mogelijk geschikt zijn voor schaliegaswinning. In dit
planMER zijn voor de potentieel geschikte gebieden voor schaliegaswinning de mogelijk op te treden
milieueffecten beschreven. De milieueffecten zijn zowel voor de boven- als de ondergrond inzichtelijk
gemaakt. Tevens is een Passende Beoordeling in het kader van de Natuurbeschermingswet 1998
uitgevoerd.
Omdat het planMER, inclusief Passende Beoordeling, wordt opgesteld ten behoeve van de Structuurvisie
Schaliegas, vinden de effectbeoordelingen plaats op het niveau van deelgebieden. De Structuurvisie geeft
aan of, en zo ja in welke gebieden, opsporing en winning van schaliegas kan plaatsvinden. De
Structuurvisie gaat niet over concrete locaties binnen een bepaald gebied. In dit planMER vinden dan ook
geen locatie specifieke beoordelingen plaats.
Stappen in de milieubeoordeling
De milieubeoordeling is uitgevoerd in twee stappen. Deze zijn schematisch weergegeven in Figuur 4.1.
In de eerste stap is een milieubeoordeling uitgevoerd, waarbij allereerst voor ieder onderscheiden
milieuthema is bepaald in welke ruimtelijke laag de milieubeoordeling kan worden uitgevoerd. Hierbij is
onderscheid gemaakt in een milieubeoordeling op het niveau van de:

46

078441765:0.1 - Definitief, vertrouwelijk

PlanMER Structuurvisie Schaliegas

1.

Diepe ondergrond (vanaf 500 meter diepte)

2.

Watervoerende pakketten (tussen circa 500 meter en circa 50 meter onder maaiveld)

3.

Contactlaag (de bovenste circa 50 meter onder maaiveld inclusief de bewoningslaag)

In Figuur 4.1 is tevens aangegeven welke thema’s in welke ruimtelijk laag zijn beoordeeld. In paragraaf
4.1.4 is het beoordelingskader opgenomen met daarin een overzicht van de beoordeelde milieuthema’s,
aspecten en beoordelingscriteria.
In de tweede stap van de milieubeoordeling zijn de effectbeoordelingen op de verschillende ruimtelijke
niveaus vertaald, en waar nodig genuanceerd, naar de geografische deelgebieden die binnen het
plangebied zijn onderscheiden, zoals Oost-Nederland, Noord-Nederland, Flevoland, Zuid-Limburg, et
cetera. Hierbij is hetzelfde beoordelingskader gehanteerd als bij stap 1. De gebiedsindeling is in het
werkproces bepaald op basis van informatie over onder andere de landschapstypen, kenmerken van de
diepe ondergrond en de mate van verstedelijking.
Na Figuur 4.1 is een nadere toelichting op en uitwerking van de twee stappen in de milieubeoordeling
gegeven.

078441765:0.1 - Definitief, vertrouwelijk

47

PlanMER Structuurvisie Schaliegas

Figuur 4.1 Stappen en ruimtelijke niveaus in de milieubeoordeling

4.1.2

STAP 1: MILIEUBEOORDELING OP PASSEND RUIMTELIJK NIVEAU

Diepe ondergrond
In het planMER zijn voor de diepe ondergrond de aspecten aardbevingen en bodemdaling (aardbevingen,
microseismiciteit aan maaiveld, bodemdaling door zetting) en interferentie met andere ondergrondse
functies onderzocht. Wat betreft de effecten in de diepe ondergrond zijn met name breuken c.q.
breukzones relevant. Een breuk is een vlak waarlangs de gesteentemassa’s aan weerszijden verschoven
zijn ten opzichte van elkaar. Breuken bestaan zelden uit een enkel vlak; gewoonlijk vormen zij
(sub)parallelelle vlakken waarlangs verschuiving heeft plaatsgevonden. Dit zijn breukzones. Breuken
kunnen in het verleden actief zijn geweest of nog steeds actief zijn. Wanneer een plotselinge verschuiving
langs een breuk optreedt, heeft dit een aardschok of aardbeving tot gevolg.

48

078441765:0.1 - Definitief, vertrouwelijk

PlanMER Structuurvisie Schaliegas

Naast de aanwezigheid van breuken hangt de kans op reactivering van de breuken ook samen met de
mate waarin de aanwezige breuken onder spanning staan, en dus een potentie hebben om te falen. In
Nederland zijn verschillende breukzones aanwezig. Verder is Nederland ingedeeld naar zones van
seismische activiteit op basis van kans op het overschrijden van bepaalde horizontale piek
grondversnellingen (peak ground acceleration, PGA12). Het gaat hier om zeven zones van seismiciteit van
de breuken in de Posidonia Schalie Formatie en vijf zones in het Geverik Laagpakket. In hoofdstuk 2 van
deel B zijn ze verder toegelicht. In Figuur 4.2 zijn deze zones weergegeven.

Figuur 4.2 Links: 7 breukzones in de Posidonia Schalie Formatie, Rechts: 5 breukzones in het Geverik Laagpakket
binnen de gebieden met potentieel schaliegashoudende lagen in de ondergrond (van Gessel, et al., 2014).

Watervoerende pakketten
Wat betreft de effecten op Bodem en Water (uitgezonderd ‘Aardkundige en bodemkundige waarden’) zijn
voornamelijk de watervoerende pakketten (met zoet water) relevant. Deze bestaan in Nederland
hoofdzakelijk uit Tertiaire en Pleistocene zanden en grindlagen (zie Figuur 4.3 voor ligging). In ZuidLimburg wordt een belangrijk watervoerend pakket gevormd door doorlatende delen van kalksteen van
de Formaties van Maastricht en Gulpen die uit het Krijt dateren. Deze watervoerende pakketten strekken
zich uit tot een gemiddelde diepte van circa 200 meter. Binnen de gebieden waar potentieel schaliegas
voorkomt, is deze diepte geringer in Twente, de Achterhoek en Noord-Limburg en overwegend groter
(200 tot 300 m) in de Roerdal Slenk en het West-Nederland Bekken. Plaatselijk komen daar watervoerende
pakketten voor tot meer dan 300 m diepte en in het Limburgse deel van de Roerdal Slenk plaatselijk meer
dan 700 m diepte, waar zanden van de Formatie van Tongeren en kalksteen van de Formatie van
Maastricht tot grote diepte voorkomen. In Figuur 4.3 zijn voor het plangebied de watervoerende pakketten
in Nederland weergegeven. Voor een nadere toelichting op de watervoerende pakketten en Figuur 4.3
wordt verwezen naar hoofdstuk 4 van deel B van dit planMER.

12 De PGA geeft de maximale versnelling van het aardoppervlak tijdens een beving weer. Deze parameter wordt als

beste maat voor eventuele schade aan bebouwing gezien bij matige aardbevingen.

078441765:0.1 - Definitief, vertrouwelijk

49

PlanMER Structuurvisie Schaliegas

Figuur 4.3 Watervoerende pakketten in Nederland binnen de gebieden met potentieel schaliegashoudende lagen in de
ondergrond (voor een toelichting op de gehanteerde kD-waarde zie paragraaf 4.2.3 in deel B van dit planMER).

Contactlaag, inclusief bewoningslaag
Voor de contactlaag wordt voor de milieubeoordeling uitgegaan van een beoordeling op het niveau van
landschapstypen. Hiervoor is het plangebied ingedeeld naar verschillende landschapstypen zoals
onderscheiden in het Compendium voor de Leefomgeving (CBS, Planbureau voor de Leefomgeving &
Wageningen UR, 2013). Hierin wordt de volgende definitie van landschapstypen gehanteerd:

50

078441765:0.1 - Definitief, vertrouwelijk

PlanMER Structuurvisie Schaliegas

“Landschappen kunnen op grond van verschillende eigenschappen worden onderverdeeld in verschillende
landschapstypen. Een landschapstype is een ruimtelijk eenheid waar de fysische gesteldheid (reliëf, bodem en water),
de ontginningsgeschiedenis en/of de kenmerkende ruimtelijke rangschikking van landschapselementen gelijk is.”
De landschapstypen zijn daarmee een weerspiegeling van abiotische factoren en menselijke invloed.
Nederland kan volgens deze indeling ingedeeld worden inde volgende negen landschapstypen:
4. droogmakerijen
5. grote wateren
6. heuvelland
7. veenkoloniën
8. kustzone
9. laagveengebied
10. rivierengebied
11. zandgebied
12. zeekleigebied
In Figuur 4.4 is weergegeven welke landschapstypen er binnen de potentieel geschikte gebieden voor
schaliegaswinning voorkomen. In hoofdstuk 3 is beschreven dat de grote wateren uitgesloten zijn van
schaliegaswinning. Om deze reden is dit landschapstype niet in Figuur 4.4 geprojecteerd.

078441765:0.1 - Definitief, vertrouwelijk

51

PlanMER Structuurvisie Schaliegas

Figuur 4.4 Landschapstypen in potentieel gebied voor schaliegaswinning, binnen de gebieden met potentieel
schaliegashoudende lagen in de ondergrond (CBS, Planbureau voor de Leefomgeving & Wageningen UR, 2013)

Deze negen landschapstypen typeren de landschappelijke verscheidenheid in Nederland. De
onderscheiden landschapstypen zijn algemeen erkend en worden veel gebruikt in beleid en onderzoek
(CBS, Planbureau voor de Leefomgeving & Wageningen UR, 2013).
De landschapstypen hebben op zichzelf geen directe relatie met het eventueel voorkomen van schaliegas,
aangezien dat sterk samenhangt met de geologische gesteldheid op grotere diepte. De indeling in

52

078441765:0.1 - Definitief, vertrouwelijk

PlanMER Structuurvisie Schaliegas

landschapstypen maakt het echter wel mogelijk om eenzelfde activiteit (schaliegaswinning) binnen
verschillende min of meer uniforme eenheden met elkaar te vergelijken. Een voorbeeld is de openheid van
een landschapstype in relatie tot de visuele verstoring of de verkavelingsstructuur in relatie tot de
toegankelijkheid. De kenmerken van de landschapstypen vormen voor met name de thema’s ruimtelijke
kwaliteit, landschap en cultuurhistorie, natuur en archeologie een goede indeling voor het beschrijven van
potentiële effecten.
Voor de thema’s woon- en leefmilieu, klimaat en verkeer geldt dat de milieueffecten niet direct gerelateerd
zijn aan specifieke landschapstypen. Voor deze milieuthema’s geldt dat de mogelijke effecten van
schaliegaswinning niet per landschapstype, maar generiek in beeld zijn gebracht en in principe voor elk
landschapstype dezelfde zijn. Dit is gedaan op basis van uitgangspunten die voor een voorbeeldwinning
zijn gedefinieerd. Voor een nadere toelichting op de voorbeeldwinning wordt verwezen naar paragraaf 2.3
‘Voorbeeldwinning’ en paragraaf 4.1.4 ‘Beoordelingskader’.

4.1.3

STAP 2: VERTALING MILIEUEFFECTEN NAAR DEELGEBIEDEN

Het plangebied is ingedeeld in geografische deelgebieden met als doel een directe koppeling te kunnen
maken tussen de milieubeoordeling op de verschillende ruimtelijke niveaus naar de effecten op
daadwerkelijke geografisch aangeduide deelgebieden. Deze informatie vormt de input voor de
Structuurvisie Schaliegas. Deze stap betreft een nuancering van de effectbeoordeling uit stap 1 naar de
specifieke maatgevende kenmerken (bijvoorbeeld diepe ondergrond en stabiliteit, bodem en water) van
deelgebieden die kunnen worden onderscheiden. Deze vertaling naar deelgebied niveau vindt plaats op
strategisch niveau op basis van provinciale waarden en structuren.
Er zijn tien deelgebieden onderscheiden (zie Figuur 4.5). Bij het samenstellen van de deelgebieden is
rekening gehouden met de volgende criteria:


Overeenkomstige landschapstypen (tenzij op basis van specifieke kenmerken toch verschillend)



Ligging;



Verschillen in de mate van verstedelijking;



Voorkomende schalielaag (Geverik Laagpakket/Posidonia Schalie Formatie).

078441765:0.1 - Definitief, vertrouwelijk

53

PlanMER Structuurvisie Schaliegas

Figuur 4.5 Deelgebieden en subgebieden (A, B en C), binnen de gebieden met potentieel schaliegashoudende lagen in
de ondergrond

54

078441765:0.1 - Definitief, vertrouwelijk

PlanMER Structuurvisie Schaliegas

De tien onderscheiden deelgebieden zijn onder te verdelen in drie typen:
I)

Deelgebieden die bestaan uit één uniek landschapstype (Kust, Zuid-Limburg)

II) Deelgebieden die hoofdzakelijk bestaan uit één landschapstype, maar op basis van bepaalde
kenmerken worden onderscheiden van andere deelgebieden met hetzelfde landschapstype (NoordBrabant en Limburg, Oost NL, Zeeuwse en Zuid-Hollandse eilanden, Zuidvleugel, Flevoland).
III) Deelgebieden die zijn samengesteld uit meerdere landschapstypen (Groene Hart, Laag Holland,
Noord-Nederland).
De deelgebieden die hoofdzakelijk uit één landschapstype bestaan, zijn om verschillende redenen
onderscheiden van andere gebieden. Zo is het oostelijk zandgebied (Oost NL) onderscheiden van het
zuidelijk zandgebied (N-Brabant & N-Limburg) op basis van zijn ligging; het gebied is te groot bevonden
om als één deelgebied te beschouwen. Het betreft een ander soort zandgebied en tevens een andere
geografische regio. Deelgebied Noord-Brabant en Noord-Limburg is onderverdeeld in drie subgebieden
(A, B en C). Deze subindeling is aangebracht, omdat zij boven een verschillende schalielaag liggen; A en C
liggen boven het Geverik Laagpakket en onder B ligt de Posidonia Schalie Formatie. Door deze
subindeling te hanteren, is het mogelijk eventuele risico’s die samenhangen met deze ligging inzichtelijk te
maken. Oost NL ligt ook boven verschillende schalielagen, maar wordt beschouwd als één gebied omdat
het hoofdzakelijk boven het Geverik Laagpakket ligt. De Zuidvleugel wordt onderscheiden van de
Zeeuwse en Zuid-Hollandse eilanden omdat de eilanden een veel lagere mate van verstedelijking hebben
dan de Zuidvleugel. Hier geldt bovendien dat er onderscheid is tussen de twee schalielagen.
Het Groene Hart, Laag Holland en Noord-NL zijn deelgebieden die zijn samengesteld uit verschillende
landschapstypen. In het Groene Hart is dat gebeurd omdat er landschappelijk gezien niet een harde grens
is tussen de landschapstypen (droogmakerijen, laagveen- en rivierengebied). Kenmerkend voor deze
gebieden is dat het landschap vrij geleidelijk overgaat in het volgende landschap. Het is aangewezen als
Nationaal Landschap, waarin het gebied ook als één landschap wordt gezien. In Laag Holland is om
diezelfde reden een clustering gemaakt met droogmakerijen en laagveengebied. De clustering in NoordNederland ligt minder voor de hand, aangezien het zeekleigebied (C) wezenlijk anders is dan de
Veenkoloniën (B) en het zand/laagveengebied (A). Bovendien ligt B boven de Posidonia Schalie Formatie
en liggen A en C boven het Geverik Laagpakket. Om deze reden zijn hier subgebieden (A, B, C)
onderscheiden, waardoor in de beoordeling, indien relevant, onderscheid kan worden gemaakt in de
effecten voor de subgebieden A, B en C.

4.1.4

BEOORDELINGSKADER

In Tabel 4.1is het beoordelingskader voor de milieubeoordeling van zowel stap 1 als stap 2 weergegeven.
In deze tabel staat vermeld voor welke thema’s de milieubeoordeling is uitgevoerd, welke milieuaspecten
binnen deze thema’s zijn onderscheiden en welke beoordelingscriteria per milieuaspect in het planMER
zijn beoordeeld.

078441765:0.1 - Definitief, vertrouwelijk

55

PlanMER Structuurvisie Schaliegas

Thema

Aspect

Criterium

Diepe ondergrond en

Aardbevingen en bodemdaling



Aardbevingen



Microseismiciteit



Bodemdaling door zetting



Interferentie in de diepe ondergrond



Bemaling ten behoeve van aanleg



Watervoorziening vanuit drinkwaterleidingnetwerk



Grondwateronttrekking



Onttrekken van oppervlaktewater



Lozen op oppervlaktewater



Verticale migratie



Putintegriteit



Ongewenste gebeurtenissen aan het maaiveld



Risico op verontreiniging oppervlaktewater



Kans op verstoring aardkundige waarden.



Doorstroming



Verkeersveiligheid

Externe veiligheid



Kans op overschrijding richtwaarde 10-6-contour

Luchtkwaliteit



Risico op effecten door verandering luchtkwaliteit

Geluid



Kans op overschrijding grens- en richtwaarde geluid

Licht



Effect lichtemissies op woningen

Klimaat

Klimaatverandering



Beschouwing van uitstoot broeikasgassen door schaliegas ten opzichte

Natuur

Aantasting beschermde



Ruimtebeslag

gebieden (Natura 2000/ EHS)



Verstoring (door calamiteiten, geluid, licht)

en leefgebied beschermde



Verdroging

soorten



Versnippering



Stikstofdepositie Verzuring/vermesting



Beïnvloeding van landschappelijke en cultuurhistorische elementen en

stabiliteit

Interferentie met andere

13

ondergrondse functies
Bodem en

Watervoorziening en afvoer

water

Bodem en grondwaterkwaliteit

Oppervlaktewaterkwaliteit bij
calamiteiten
Verstoring aardkundige en
bodemkundige waarden
Woon- en

Verkeer

leefmilieu

van andere energiebronnen

Ruimtelijke kwaliteit,

Fysieke aantasting

landschap en
cultuurhistorie

patronen
Belevingswaarde



Beïnvloeding van de visueel ruimtelijke karakteristiek van het landschap

Gebruikswaarde



Beïnvloeding gebruik van c.q. geschiktheid voor activiteiten in het
landschap (recreatie, landbouw)

Toekomstwaarde



Beïnvloeding toekomstbestendigheid van het landschap (adaptief
vermogen)

Archeologie

Archeologie



Kans op aantasting bekende archeologische monumenten



Kans op aantasting bekende archeologische waarden (AMK-terreinen /
waarnemingen / vondstmeldingen).



Kans op aantasting archeologische verwachte waarden

Tabel 4.1 Beoordelingskader

13 Hierbij is zowel ingegaan op de mogelijke trillingshinder voor de mens als op de mogelijke beïnvloeding van

trillingsgevoelige activiteiten / processen.

56

078441765:0.1 - Definitief, vertrouwelijk

PlanMER Structuurvisie Schaliegas

Effecten schaliegaswinning op gezondheid
De Commissie m.e.r. heeft in haar advies (9-9-2014) geadviseerd in het planMER duidelijk te maken welke effecten
van schaliegaswinning bepalend zijn voor de gezondheid, op welke wijze deze effecten worden beoordeeld en welke
maatregelen mogelijk zijn.
De voornaamste risico’s die betrekking hebben op gezondheid hangen samen met (de verontreiniging van) drinkwater,
oppervlaktewater, luchtkwaliteit en geluid. In dit planMER is onderzocht hoe groot die risico’s in verschillende
deelgebieden zijn. Deze thema’s worden in detail behandeld in de hoofdstukken 5, 6, 10 en 11 van deel B. In deze
hoofdstukken wordt een inschatting van effecten gegeven voor deze aspecten. Hierin is impliciet al meegewogen wat
de gezondheidseffecten op mens, dier en milieu zullen zijn, aangezien de normen voor deze aspecten worden
vastgesteld aan de hand van grenswaarden en richtlijnen geformuleerd in Nederlandse wet- en regelgeving. Daarbij
worden in ieder hoofdstuk handvatten aangereikt voor mitigerende maatregelen, mochten bepaalde grenzen
overschreden worden. Dit kan betrekking hebben op nauwkeurige inpassing van schaliegaswinning in een gebied,
mogelijkheden tot monitoring en opties voor planaanpassing.

Referentiesituatie
De milieubeoordeling in stap 1 en 2 is uitgevoerd ten opzichte van de referentiesituatie. Dit is de situatie
zonder schaliegaswinning. Hierbij bestaat de referentiesituatie uit de huidige situatie en de voorziene
autonome ontwikkelingen die in het plangebied plaatsvinden. Autonome ontwikkelingen betreffen
overige plannen en projecten die (planologisch) zijn vastgesteld.
Milieubeoordeling op basis van een voorbeeldwinning
Bij de beoordeling van de mogelijke milieueffecten is gebruik gemaakt van een voorbeeldwinning. In
paragraaf 2.3 is de voorbeeldwinning globaal beschreven. In Bijlage 5 is die in detail beschreven, inclusief
alle uitgangspunten. Bij de uitwerking van de uitgangspunten voor de voorbeeldwinning is ingegaan op
eventuele onzekerheden en hoe deze van invloed kunnen zijn op de milieubeoordeling. Waar
noodzakelijk, is gewerkt met bandbreedtes, varianten of met een worst case. Op basis van deze
voorbeeldwinning zijn zowel in stap 1 als stap 2 de mogelijke milieueffecten in beeld gebracht.
In het planMER worden alleen de effecten van de winningsfase in beeld gebracht. De reden hiervoor is dat
winning van schaliegas een grotere ingreep is dan de opsporingen leidt tot grotere milieueffecten. In
voorliggend planMER is daardoor de worst case situatie op haar milieueffecten beoordeeld. Omdat het
affakkelen een afwijkende activiteit is ten opzichte van de winningsfase, zijn de relevante milieueffecten
van deze activiteit (op geluid, lucht en licht) wel beoordeeld.
Per milieuaspect is tevens een gevoeligheidsanalyse uitgevoerd, waarin is beschouwd in hoeverre de
milieubeoordeling afwijkt indien er gekozen zou zijn voor andere uitgangspunten. De resultaten zijn per
aspect opgenomen in deel B en samengevat in paragraaf 4.4 van dit hoofdstuk.
Zoals aangegeven in paragraaf 2.1 is in de milieubeoordeling ook gekeken naar de mogelijke
milieueffecten van de winning van schalieolie. Ook de beschrijving van de voorbeeldwinning schalieolie is
opgenomen in bijlage 5. De milieubeoordeling van schalieoliewinning is meegenomen in het kader van de
bovengenoemde gevoeligheidsanalyse die voor elk milieuaspect is uitgevoerd.
Op basis van de uitgangspunten van de voorbeeldwinning is kwantitatieve informatie gegenereerd die als
basis dient voor de milieubeoordeling. Zo is voor de aspecten geluid, luchtkwaliteit, licht en externe
veiligheid op basis van de uitgangspunten van de voorbeeldwinning kwantitatieve informatie
gegenereerd in de vorm van principe (hinder)contouren, emissies/immissies en effectafstanden. Waar
zinvol en van toepassing is deze kwantitatieve informatie als input gebruikt voor de (kwalitatieve)

078441765:0.1 - Definitief, vertrouwelijk

57

PlanMER Structuurvisie Schaliegas

milieubeoordeling van andere aspecten. Zo vormen de kwantitatieve gegevens over benodigd
ruimtebeslag, de geluid- en lichtcontouren alsook de stikstofdepositieberekeningen input voor de
milieubeoordeling van het thema natuur. De kwantitatieve gegevens over benodigde chemicaliën en
benodigd water en vrijkomend afvalwater vormen de input voor de beoordeling van het thema bodem en
water. Voor het aspect externe veiligheid waren de uitgangspunten ten aanzien van hoeveelheid en type
chemicaliën, hoeveelheid en type afvalproducten en opslag en vervoer ervan van belang.
Scoringsmethodiek
Per aspect (zie kolom 2 in Tabel 4.1) is een beoordelingstabel opgesteld, waarin de mogelijke effecten
worden gepresenteerd. Per beoordelingscriterium is aangeven of er sprake is van een kans op een positief
effect of kans op een negatief effect of dat er geen effecten te verwachten zijn. In Tabel 4.2 is deze
scoringsmethodiek schematisch weergegeven. Er is gekozen voor een vijfpuntschaal; het hanteren van een
meer gedetailleerde schaal, zoals een zevenpuntschaal, is in tegenstelling tot de verwachting in de concept
NRD niet wenselijk, omdat dat op het schaalniveau van dit planMER tot schijnnauwkeurigheid bleek te
leiden. De referentiesituatie heeft daarbij altijd de score neutraal gekregen. Ook zijn er per aspect en
beoordelingscriterium, waar nodig, aandachtspunten geformuleerd waarmee mogelijke effecten in het
geval van toekomstige initiatieven kunnen worden voorkomen of geminimaliseerd.
Score
Positief effect
Beperkt positief effect
Neutraal (geen of te verwaarlozen effect)
Beperkt negatief effect
Negatief effect
Tabel 4.2 Scoringsmethodiek milieubeoordeling

Type effecten
In de milieubeoordeling zijn de effecten beoordeeld voor alle fasen van de schaliegaswinning: boren,
fracken en winnen. Dit kunnen zowel positieve als negatieve effecten zijn. Voor de beoordeling van de
effecten in deze fasen is gebruik gemaakt van het beoordelingskader dat is opgenomen in Tabel 4.1. Bij het
bepalen van de ernst en het beschrijven van het effect speelt de tijdsfactor een rol: is er sprake van
kortdurende of langdurende activiteiten en is het een eenmalig, omkeerbaar of permanent effect?
In de milieubeoordeling is voor alle aspecten in beeld gebracht welke effecten er kunnen optreden in geval
van calamiteiten en/of het falen van voorzieningen. Voor zover mogelijk en van toepassing is dit gedaan
aan de hand van potentiële risicocontouren (voor het aspect externe veiligheid) en concentratiecontouren
(aspect oppervlaktewaterkwaliteit bij calamiteiten).
Grensoverschrijdende effecten
Activiteiten in het plangebied, in dit geval de schaliegaswinning, kunnen ook effecten buiten het
plangebied hebben. In dit planMER zijn zowel de effecten binnen als buiten het plangebied beschouwd.
Hierbij zijn ook de mogelijke grensoverschrijdende effecten met Vlaanderen, Wallonië en Duitsland
betrokken.
Cumulatieve effecten als gevolg van meerdere voorbeeldwinningen
In de milieubeoordeling is tevens ingegaan op de mogelijke cumulatie van effecten, bijvoorbeeld als
gevolg van meerdere voorbeeldwinningen in een deelgebied. Per milieuthema is aan de hand van twee

58

078441765:0.1 - Definitief, vertrouwelijk

PlanMER Structuurvisie Schaliegas

ruimtelijke scenario’s beschouwd in hoeverre er sprake kan zijn van cumulatieve effecten. Hierbij zijn de
volgende scenario’s beschouwd:


een scenario waarbij meerdere voorbeeldwinningen verspreid plaatsvinden;



een scenario waarbij meerdere voorbeeldwinningen geconcentreerd plaatsvinden.

In paragraaf 2.4 zijn deze scenario’s geschematiseerd, waarbij tevens de ontwikkeling van een
voorbeeldwinning in de tijd wordt meegenomen. De uitgangspunten die hierbij zijn gehanteerd, zijn
beschreven in paragraaf 2.3.
In de analyse van de mogelijke cumulatieve effecten wordt naast cumulatie binnen een deelgebied ook
ingegaan op de mogelijke cumulatieve effecten als gevolg van meerdere voorbeeldwinningen in
aangrenzende deelgebieden.
Cumulatieve effecten met andere bovengrondse of ondergrondse activiteiten
In de milieubeoordeling wordt tevens aandacht besteed aan de (kansen op) cumulatieve effecten met
andere bovengrondse of ondergrondse activiteiten. Deze effecten worden meegenomen bij de beoordeling
van de thema’s:


Diepe ondergrond (beoordelingscriterium: ‘Interferentie met andere ondergrondse functies’);



Bodem en water (in geval van de mogelijke effecten op drinkwater);



Ruimtelijke kwaliteit, landschap en cultuurhistorie (onder aspect gebruikswaarde en
beoordelingscriterium: ‘Beïnvloeding gebruik van c.q. geschiktheid voor activiteiten in het landschap,
zoals recreatie en landbouw’).

Passende Beoordeling
Natura 2000-gebieden zijn (bovengronds tot 1000 meter onder maaiveld) uitgesloten van
schaliegaswinning, maar er kunnen toch effecten optreden op Natura 2000-gebieden, bijvoorbeeld of als
gevolg van externe werking (zoals stikstofdepositie). Omdat de Structuurvisie kan conflicteren met de
instandhoudingsdoelen van Natura 2000-gebieden, is er op grond van de Natuurbeschermingswet een
zogenaamde Passende Beoordeling opgesteld. Deze Passende Beoordeling is integraal onderdeel van dit
planMER. De Passende Beoordeling heeft een vergelijkbaar abstractieniveau als de Structuurvisie en heeft
het karakter van een verkenning van de kans dat het voorgenomen beleid binnen de randvoorwaarden
van de Natuurbeschermingswet uitvoerbaar is. Op basis van expert judgement zijn in de Passende
Beoordeling de mogelijke effecten van de voorbeeldwinning beschreven. In de Passende Beoordeling is
aangegeven wat de reikwijdte en ordegrootte van de effecten kunnen zijn. Per fase van de
voorbeeldwinning is aangegeven welke effecten mogelijk zijn en hoe groot het risico is op negatieve
effecten op de natuurlijke waarden van beschermde gebieden. Daarbij zijn, waar nodig, aandachtspunten
en / of randvoorwaarden voor de verdere planvorming in het kader van eventuele toekomstige
ruimtereserveringen en vergunningaanvragen.

4.2

CONCLUSIE BEOORDELING MILIEUEFFECTEN PER MILIEUASPECT

Deze paragraaf beschrijft per milieuaspect de samenvatting van de mogelijke milieugevolgen van de
opsporing en winning van schaliegas. Per aspect wordt telkens beknopt ingegaan op:


Het ingreep-effectschema en gehanteerde beoordelingskader, inclusief scoringsmethodiek;



De effectbeoordeling (samenvatting);



Cumulatie van effecten;



Grensoverschrijdende effecten;



Aandachtspunten voor de verdere planvorming;



Leemten in kennis en aanzet evaluatieprogramma.

078441765:0.1 - Definitief, vertrouwelijk

59

PlanMER Structuurvisie Schaliegas

Voor een meer uitgebreide toelichting op de uitgevoerde milieubeoordelingen wordt verwezen naar deel
B van dit planMER.

4.2.1

AARDBEVINGEN EN BODEMDALING

Dit hoofdstuk geeft een effectbeoordeling voor de aspecten aardbevingen en bodemdalingen. De reden dat
dit aspect wordt beschouwd is hieronder aangegeven.


Fracken gaat altijd gepaard met kleine aardschokken (of microseismiciteit) tijdens het openbreken van
het schaliegesteente.



Aardbevingen worden veroorzaakt door een plotselinge verschuiving langs een breuk. Een breuk is
een vlak waarlangs de gesteentemassa’s aan weerszijden verschoven zijn ten opzichte van elkaar.
Wanneer door een boring of een frack vloeistof in een breuk wordt geïnjecteerd, wordt de wrijving
tussen de gesteentelagen aan weerszijden van de breuk verminderd, waardoor de opgebouwde
spanning over de breuk door middel van een beving vrij kan komen. De effecten van een aardbeving
op de omgeving hangen af van veel factoren. Zo hangt de beweging aan het maaiveld af van de diepte
van de aardbeving en kan deze worden versterkt door opslingering of kan vervloeiing in de
ondergrond optreden (liquefactie).



Bodemdaling treedt in Nederland op verschillende manieren op: natuurlijke bodemdaling,
bodemdaling als gevolg van waterbeheer of bodemdaling veroorzaakt door (diepe) delfstofwinning,
zoals gaswinning. In dit hoofdstuk wordt deze laatste vorm van bodemdaling beschouwd.

Schaliegaswinning kan dus mogelijk als gevolg hebben dat er aardbevingen, microseismiciteit en
bodemdaling optreden, welke schadelijke effecten kunnen hebben voor de omgeving, bijvoorbeeld door
schade aan gebouwen of infrastructuur, maar ook (het gevoel van) veiligheid in de regio. Het is daarom
van belang om het thema aardbevingen en bodemdaling te betrekken in dit planMER. In Figuur 4.6 is het
ingreep-effect schema weergegeven. De effectbeoordeling heeft plaatsgevonden op het gebied van
deelgebieden.

Figuur 4.6 Ingreep-effect schema aardbevingen en bodemdaling

Beoordelingskader
Beleidskader
Er bestaat momenteel geen norm die een limiet stelt aan de magnitude van trillingen of bevingen. Ook is
er geen wettelijke verplichting om seismisch onderzoek naar de aanwezigheid van breuken uit te voeren.
Dergelijk onderzoek kan wel geëist worden om het geologische onderzoek bij een opsporingsvergunning

60

078441765:0.1 - Definitief, vertrouwelijk

PlanMER Structuurvisie Schaliegas

goed te kunnen beoordelen. Om het reservoir goed in beeld te krijgen zal in de praktijk altijd seismisch
onderzoek worden uitgevoerd. De gegevens uit dit onderzoek zullen ook specifiek op het voorkomen en
eigenschappen van breuken in en boven het reservoir moeten worden geïnterpreteerd. In de
Mijnbouwwet zijn eisen opgenomen ten aanzien van bodembeweging.
Aardbevingen
In een gebied met veel kritisch gespannen breuken is de kans op een aardbeving aanwezig als te dicht bij
een breuk wordt geboord en gefrackt. Het effect van een aardbeving hangt af van de kracht van de
aardbeving en van de diepte waarop de beving plaatsvindt. Vervolgens kan die beweging versterkt
worden door lokale opslingering. Het effect is daarnaast afhankelijk van het optreden van liquefactie en
van de aanwezige functies bovengronds14. Tabel 4.3 geeft de scoringsmethodiek voor aardbevingen,
liquefactie en opslingering weer.
Scoringsmethodiek aardbevingen, liquefactie en opslingering
Niet van toepassing voor dit beoordelingscriterium
Niet van toepassing voor dit beoordelingscriterium
Geen kritisch gespannen breuken aanwezig
Deelgebied is geclassificeerd als risicoprofiel A of B*
Er is kans op liquefactie en/of opslingering
Deelgebied is geclassificeerd als risicoprofiel C of D*
Er is kans op liquefactie en/of opslingering
* Conform indeling in zones als gehanteerd in (van Gessel, et al., 2014)
Tabel 4.3 Scoringsmethodiek aardbevingen, liquefactie en opslingering

Microseismiciteit
Het injecteren van vloeistoffen in de schalielagen om deze te kraken (fracken), gaat gepaard met zeer
kleine, door de mens niet waarneembare aardschokken, die microseismische trillingen veroorzaken. Of
deze aan het maaiveld trillingen kunnen veroorzaken, hangt onder andere af van de diepte waarop
gefrackt wordt. De kans dat trillingen aan het maaiveld zullen voorkomen is groter waar de schalielagen
ondieper zijn gelegen. Tabel 4.4 geeft de scoringsmethodiek weer voor het aspect microseismiciteit.
Scoringsmethodiek microseismiciteit
Niet van toepassing voor dit beoordelingscriterium
Niet van toepassing voor dit beoordelingscriterium
Microseismiciteit treedt niet op en/of leidt naar verwachting niet tot schade aan gebouwen, infrastructuur of gevoelige
apparatuur
Niet van toepassing voor dit beoordelingscriterium
Niet van toepassing voor dit beoordelingscriterium
Tabel 4.4 Scoringsmethodiek microseismiciteit

Omdat dit criterium leidt tot één beoordelingsklasse voor het hele studiegebied, is dit criterium niet
onderscheidend.

14 De aanwezige functies bovengrond zijn niet meegewogen in de effectbeoordeling. Dit detailniveau past niet bij het

abstractieniveau van de planMER. Deze bovengrondse functies kunnen t.z.t. meegewogen worden in de locatie
specifieke MER.

078441765:0.1 - Definitief, vertrouwelijk

61

PlanMER Structuurvisie Schaliegas

Bodemdaling door zetting
Wanneer gas uit het reservoirgesteente wordt verwijderd, daalt de interne druk in het gesteente. De
korrels waaruit het gesteente bestaan kunnen daardoor in elkaar worden gedrukt door het gewicht van de
bovenliggende gesteentelagen. Dat proces heet compactie. Als compactie optreedt, kan dat op maaiveld
tot bodemdaling door zetting leiden.
Scoringsmethodiek bodemdaling door zetting
Niet van toepassing voor dit beoordelingscriterium
Niet van toepassing voor dit beoordelingscriterium
Er vindt niet of nauwelijks compactie plaats, waardoor geen bodemdaling of zetting optreedt.
Niet van toepassing voor dit beoordelingscriterium
Niet van toepassing voor dit beoordelingscriterium
Tabel 4.5 Scoringsmethodiek bodemdaling door zetting

Omdat dit criterium leidt tot één beoordelingsklasse voor het hele studiegebied, is dit criterium niet
onderscheidend.
Effectbeoordeling
Aardbevingen, liquefactie en opslingering
In Tabel 4.6 zijn de effectbeoordelingen van aardbevingen, liquefactie en opslingering per deelgebied
onder elkaar gezet en is er een integrale effectbeoordeling toegekend om zo de deelgebieden met elkaar te
kunnen vergelijken.

62

078441765:0.1 - Definitief, vertrouwelijk

PlanMER Structuurvisie Schaliegas

Deelgebied

Aardbevingen, liquefactie en opslingering

Zuid-Limburg

De kans op aardbevingen is relatief groot, omdat er veel kritisch gespannen breuken zijn.
Het gebied is grotendeels niet gevoelig voor liquefactie, maar, zeer lokaal, wel voor
opslingering.

Noord-Brabant/ Noord-

De kans op aardbevingen is relatief groot, omdat er veel kritisch gespannen breuken zijn.

Limburg

Het gebied is in sommige delen gevoelig voor liquefactie en opslingering.

Oost-Nederland

De kans op aardbevingen is relatief klein, omdat er weinig kritisch gespannen breuken
zijn. Het gebied is gevoelig voor liquefactie, en in sommige delen voor opslingering.

Noord-Nederland

De kans op aardbevingen is relatief klein, omdat er weinig van nature kritisch gespannen
breuken zijn. Wel zijn veel breuken gespannen ten gevolge van de aardgaswinning. Het
gebied is gevoelig voor liquefactie en in sommige delen voor opslingering.

Groene Hart

De kans op aardbevingen is relatief klein, omdat er weinig kritisch gespannen breuken
zijn. Het gebied is in sommige delen gevoelig voor liquefactie en voor opslingering.

Laag Holland

De kans op aardbevingen is relatief klein, omdat er weinig kritisch gespannen breuken
zijn. Het gebied is gevoelig voor liquefactie en voor opslingering.

Flevoland

De kans op aardbevingen is relatief klein, omdat er weinig kritisch gespannen breuken
zijn. Het gebied is gevoelig voor liquefactie en voor opslingering.

Zeeuwse en Zuid-

De kans op aardbevingen is relatief klein, omdat er weinig kritisch gespannen breuken

Hollandse eilanden

zijn. Het gebied is in sommige delen gevoelig voor liquefactie en voor opslingering.

Zuidvleugel

De kans op aardbevingen is relatief klein, omdat er weinig kritisch gespannen breuken
zijn. Het gebied is niet gevoelig voor liquefactie, maar wel voor opslingering.

Kustzone

De kans op aardbevingen is relatief klein, omdat er weinig kritisch gespannen breuken
zijn. Het gebied is grotendeels niet gevoelig voor liquefactie maar, zeer lokaal, wel voor
opslingering.

Tabel 4.6 Effectbeoordeling aardbevingen, liquefactie en opslingering

De kans op aardbevingen is in Zuid-Limburg, Noord-Limburg en Noord-Brabant relatief groot, omdat er
veel kritisch gespannen breuken zijn. Door het uitvoeren van seismisch onderzoek en voldoende afstand
te houden tot breuken is de kans op aardbevingen beperkt.
Microseismiciteit op maaiveld
De effectbeoordeling voor microseismiciteit op maaiveld is weergegeven in Tabel 4.7.
Deelgebied

Microseismiciteit op maaiveld

Alle deelgebieden

Microseismiciteit treedt op tijdens fracken, maar is niet voelbaar voor mensen en is ook
niet van invloed op gebouwen of infrastructuur.

Tabel 4.7 Effectbeoordeling microseismiciteit op maaiveld

Microseismische magnitudes zijn zelden groter dan 0 tot 1 op de schaal van Richter. Dergelijke trillingen
zijn voor mensen niet voelbaar en komen van nature vele malen per jaar voor in Nederland. Deze
trillingen leiden niet tot schade aan gebouwen of infrastructuur. De magnitude van een mogelijk
geïnduceerde beving hangt sterk af van het volume van de frackvloeistof die wordt geïnjecteerd. Door het
volume en de druk te beperken zijn ook de trillingen te reduceren. Daarnaast is microseismiciteit en het
optreden van gewone aardbevingen goed te mitigeren door middel van een stoplichtsysteem. Voordat
grotere bevingen optreden neemt de frequentie en sterkte van de microseismiciteit toe. Door op tijd te
stoppen en frackvloeistof terug te laten stromen kan de druk van de breuk worden gehaald en grotere
bevingen voorkomen worden.

078441765:0.1 - Definitief, vertrouwelijk

63

PlanMER Structuurvisie Schaliegas

Bodemdaling door zetting
De effectbeoordeling voor bodemdaling door zetting is weergegeven in Tabel 4.8.
Deelgebied

Bodemdaling door zetting

Alle deelgebieden

Compactie van de schalielaag treedt niet of nauwelijks op, waardoor geen bodemdaling
door zetting plaatsvindt.

Tabel 4.8 Effectbeoordeling bodemdaling door zetting

Het gas dat is opgesloten in de schalie staat niet onder overdruk, of deze overdruk is slechts gering.
Winning van het gas uit de schalie leidt tot vervanging van het gas door water in de fracks en poriën en de
korreldruk in het gesteente verandert daardoor nauwelijks. Nog belangrijker is dat schalie een geringere
porositeit heeft, wat zich vertaalt in een geringe samendrukbaarheid. Tevens zijn de schalielagen waaruit
schaliegas gewonnen zou kunnen worden dun (enkele tientallen meters), waardoor de eventuele totale
compactie van de schalielaag zeer gering is.
Omdat de bodemdaling door zetting door de winning van schaliegas verwaarloosbaar klein is
(bijvoorbeeld niet meetbaar na 10 jaar winning uit de Barnett schalie), zijn de effecten daarvan ook
verwaarloosbaar klein.
Cumulatie
Meerdere boringen en fracks in elkaars nabijheid leiden tot een grotere kans dat een (niet bekende) breuk
door meerdere boringen of fracks wordt beïnvloed (drukgolven, vloeistofinjectie) en met het aantal
boringen neemt de kans op geïnduceerde aardbevingen toe. Omdat de kans op aardbevingen lijkt af te
hangen van de hoeveelheid geïnjecteerde vloeistof en het tempo waarin dit gebeurt, leidt het tegelijkertijd
uitvoeren van meerdere boringen en fracks in elkaars nabijheid tot een verhoogd risico.
De geïnduceerde bevingen en trillingen kunnen leiden tot versterkende effecten zoals door opslingering
en liquefactie. Het aantal boringen, nabijheid van de boringen en het tegelijkertijd uitvoeren van boringen
en frack operaties heeft alleen invloed op deze effecten door de verhoogde kans op bevingen en trillingen.
De kans dat twee nabije boringen of frack operaties tegelijkertijd een beving veroorzaken moet echter wel
als puur hypothetisch worden gezien. Voor microseismiciteit geldt dat de effecten bij de
voorbeeldwinning merendeels neutraal zijn. Voor eventueel trillingsgevoelige activiteiten (zoals
datacenters) kan er zeer plaatselijk een negatief effect zijn. In cumulatie verandert daar niets aan.
Cumulatie heeft geen effect op de beoordeling voor bodemdaling door zetting.
Grensoverschrijdende effecten
Een aardbeving als gevolg van schaliegaswinning kan tot effecten leiden die kilometers ver strekken. Het
is dus niet uit te sluiten dat een schaliegaswinning in de buurt van de grens effecten heeft in het
buitenland. Voor schaliegaswinningen in de buurt van Duitsland en België geldt dat dezelfde
voorzorgsmaatregelen genomen dienen te worden voor elke andere schaliegaswinning in Nederland.
Aandachtspunten voor verdere planvorming
De kans op geïnduceerde aardbevingen is klein, maar kan niet uitgesloten worden. Het Mijnbouwbesluit
schrijft voor om in het winningsplan een “risicoanalyse omtrent bodemtrillingen als gevolg van de
winning” op te nemen. Hierin moet worden aangegeven wat de mogelijke omvang en verwachte aard van
de schade door bodembeweging is en welke maatregelen worden genomen om schade te voorkomen of te
beperken.

64

078441765:0.1 - Definitief, vertrouwelijk

PlanMER Structuurvisie Schaliegas

De belangrijkste aandachtspunten voor de verdere planvorming zijn:


Het uitvoeren van een risicoanalyse op basis van bestaand seismisch onderzoek;



Het uitvoeren van locatiespecifiek geofysisch onderzoek voor het verkrijgen van gedetailleerde
informatie over aanwezige kritische breuken in het plangebied. Indien het tijdens het boren duidelijk
wordt dat er breuken liggen die niet uit het onderzoek naar voren zijn gekomen, dienen de gegevens
uit het locatiespecifieke onderzoek opnieuw geïnterpreteerd te worden om alle aanvullende informatie
boven tafel te krijgen;



Het door middel van monitoring en (waar nodig) ingrijpen, vermijden van effecten als er ondanks
bovengenoemde voorzorgsmaatregelen te dicht bij een kritische breuk geboord en gefrackt wordt. In
dat geval: opnieuw interpreteren van gegevens uit locatiespecifiek onderzoek;



Het beperken van het volume van de frackvloeistof;



Het vooraf inventariseren van mogelijke gevoelige activiteiten en gevoelige infrastructuur in de
omgevingsvergunning (Wabo-vergunning). Daarnaast dient in het kader van de risico analyse ook
locatiespecifiek onderzoek uitgevoerd te worden naar de risico’s op liquefactie en opslingering.

Leemten in kennis en aanzet evaluatieprogramma
Zoals hierboven beschreven, ligt de voornaamste focus voor de verdere planvorming op het uitvoeren van
locatiespecifiek onderzoek. De effectbeoordeling op gebiedsniveau zoals deze in dit hoofdstuk uiteen is
gezet is niet specifiek genoeg om volledige zekerheid te geven van de kritische breuken in een gebied.
Door middel van monitoring en een stoplichtsysteem, waarbij de magnitude en duur van bevingen
worden gemonitord en op basis waarvan een beslissing kan worden genomen of de activiteiten door
kunnen gaan of (tijdelijk) worden stilgelegd, kan met deze kennisleemte worden omgegaan.
Afvalwaterinjectie in olie- en gasreservoirs waar dergelijke seismische activiteit door de winning is
veroorzaakt brengt mogelijk een extra risico op aardbevingen met zich mee. Aan de andere kant kan
waterinjectie in de lege gasreservoirs verdere compactie van het reservoir en daarmee het voorkomen van
geïnduceerde aardbevingen tegengaan. Het netto effect is niet goed bekend.

4.2.2

INTERFERENTIE MET ONDERGRONDSE FUNCTIES

Schaliegaswinning kan interfereren met andere ondergrondse functies. Deze interferentie kan op twee
manieren tot uiting komen; op maaiveldniveau en in de diepe ondergrond.


Op maaiveldniveau treedt interferentie op als de ruimteclaims voor bepaalde infrastructuur voor
schaliegaswinning (zoals productielocaties en buisleidingen) tot een conflict leiden met ruimteclaims
voor andere ondergrondse functies.



In de diepe ondergrond treedt interferentie als schaliegaswinning en andere functies elkaar fysiek in de
weg zitten, omdat ze bijvoorbeeld van dezelfde ondergrondse laag gebruik maken. Daarnaast kan het
zijn dat de combinatie van schaliegaswinning en andere ondergrondse functies tot een verhoogd risico
op bijvoorbeeld aardbevingen of verontreiniging van het grondwater leidt.

In Figuur 4.7 is het ingreep-effect schema voor het aspect interferentie ondergrondse functies
weergegeven. Hierin zijn de twee vormen van interferentie beschreven.

078441765:0.1 - Definitief, vertrouwelijk

65

PlanMER Structuurvisie Schaliegas

Figuur 4.7 Ingreep-effect schema interferentie met andere ondergrondse functies

Interferentie met de volgende diepe ondergrondse functies is onderzocht 15:


Conventionele olie- en gaswinning.



Aardwarmte.



Zoutwinning.



Opslag:
− In zoutcavernes (aardgas, industriële gassen, perslucht en gasolie).
− In lege olie- en gasvelden (aardgasbuffer, CO2)
− In kleilagen

Beoordelingskader
Er is in twee stappen beoordeeld of er mogelijk interferentie plaatsvindt:


In een eerste stap zijn de schalielagen op de kaart van Nederland weergegeven. Op dezelfde kaart zijn
andere ondergrondse functies (of gebieden met potentie voor andere ondergrondse functies)
geprojecteerd. Op deze manier wordt zichtbaar in welke gebieden mogelijk sprake is van overlap
tussen schalielagen en andere ondergrondse functies.



In de tweede stap is op basis van beschikbare literatuur een inschatting gemaakt van de risico’s op
interferentie tussen ondergrondse functies in de diepe ondergrond.

Op basis van deze twee stappen is beoordeeld of er risico is op interferentie met andere ondergrondse
functies. In Tabel 4.9 is de scoringsmethodiek weergegeven voor dit risico.
Scoringsmethodiek interferentie met ondergrondse functies
Niet van toepassing voor dit beoordelingscriterium
Niet van toepassing voor dit beoordelingscriterium
Er is geen of nauwelijks risico op interferentie met de andere genoemde ondergrondse functies
Er is gering risico op interferentie met de andere genoemde ondergrondse functies
Er is groot risico op interferentie met de andere genoemde ondergrondse functies
Tabel 4.9 Scoringsmethodiek interferentie met ondergrondse functies

Effectbeoordeling
Uit de eerste stap in de effectbeoordeling zijn de deelgebieden naar voren gekomen waar meerdere
(potenties voor) ondergrondse functies aanwezig zijn, naast de potentieel schaliegashoudende lagen.

15 Omdat stedelijke gebieden zijn uitgesloten en schalielagen vanaf 1000 meter beneden het maaiveld worden

beschouwd zijn ondiepe functies in de ondergrond (bijvoorbeeld bodemenergie) niet meegenomen. De effecten van
schaliegaswinning op de drinkwaterwinning zijn in hoofdstuk 4 en 5 onderzocht.

66

078441765:0.1 - Definitief, vertrouwelijk

PlanMER Structuurvisie Schaliegas

Uit de tweede stap is naar voren gekomen dat schaliegaswinning vooral tot interferentie kan leiden met de
functie opslag in de diepe ondergrond. Als de laag waaruit schaliegas gewonnen wordt tevens de
afsluitende laag van een ondergrondse opslag is, dan kan de integriteit van deze afsluitende laag aangetast
worden (TNO, 2012).
In Tabel 4.10 is de effectbeoordeling weergegeven.
Deelgebied

Interferentie risico

Zuid-Limburg

In Zuid-Limburg is de schalielaag al vanaf 1 km diepte aanwezig. In Zuid-Limburg is geen
potentieel voor de functie opslag. Wel zijn er twee andere functies (aardwarmte en steenzout)
aanwezig die potentieel hebben. Het risico op interferentie met deze twee functies wordt als te
verwaarlozen ingeschat.

Noord-Brabant/

In Noord-Brabant/Noord-Limburg is zeer geringe overlap met de functie opslag aanwezig

Noord-Limburg

(slechts een paar kleine gebieden zijn geschikt voor opslag CO2). Daarnaast zijn er nog twee
ondergrondse functies die in dit deelgebied potentieel hebben (aardwarmte en olie/gas
conventioneel). Omdat de schalielaag voornamelijk vanaf 2 km diepte aanwezig is (in kleine
gebieden vanaf 1 km) wordt het risico op interferentie met ondergrondse functies als gering
ingeschat.

Oost-Nederland

In Oost-Nederland is relatief grote overlap met het potentieel voor opslag in zoutcavernes.
Daarnaast zijn er twee andere functies die potentieel hebben (olie/gas conventioneel en
zoutwinning). Omdat de schalielaag pas van 3-4 km aanwezig is en de schalielaag dus geen
afsluitende laag kan zijn voor de functie opslag wordt het risico op interferentie met andere
ondergrondse functies als gering ingeschat.

Noord-Nederland

In Noord-Nederland is overlap met alle vier ondergrondse functies, waaronder opslag. Omdat de
schalielaag pas vanaf 4-5 km aanwezig is en dus geen afsluitende laag kan zijn voor de functie
opslag wordt het risico op interferentie als gering ingeschat.

Groene Hart

In het Groene Hart is zeer geringe overlap met de functie opslag aanwezig (slechts een paar
kleine gebieden zijn geschikt voor opslag CO2). Daarnaast zijn er nog twee ondergrondse
functies die in dit deelgebied potentieel hebben (aardwarmte en olie/gas conventioneel). De
schalielaag is vanaf 1 km diepte aanwezig is. Het risico op interferentie met ondergrondse
functies wordt als gering ingeschat.

Laag Holland

In Laag Holland is deels overlap met alle vier de functies, waaronder opslag aanwezig. De
schalielaag is al vanaf 1 km diepte aanwezig. Omdat de overlap met opslag zeer gering is wordt
het risico op interferentie met ondergrondse functies als gering ingeschat.

Flevoland

In Flevoland is overlap met het potentieel voor opslag aanwezig. Daarnaast is er potentieel voor
aardwarmte en olie/gas conventioneel. Omdat de schalielaag pas vanaf 4-5 km aanwezig is en
de schalielaag dus geen afsluitende laag kan zijn voor de functie opslag wordt het risico op
interferentie als te verwaarlozen ingeschat.

Zeeuwse en Zuid-

In de Zeeuwse en Zuid-Hollandse eilanden is geen potentieel voor andere ondergrondse

Hollandse eilanden

functies aanwezig. Om die reden wordt het risico op interferentie als te verwaarlozen ingeschat.

Zuidvleugel

In Zuidvleugel is overlap aanwezig met de functie opslag. Daarnaast zijn de functies aardwarmte
en olie/gas conventioneel aanwezig. Omdat de schalielaag vanaf een diepte van 2-3 km
aanwezig is wordt het risico op interferentie als gering ingeschat.

Kustzone

In de kustzone is overlap aanwezig met alle vier de functies, waaronder opslag. Omdat de
schalielaag vanaf een diepte van 2-3 km aanwezig is wordt het risico op interferentie als gering
ingeschat.

Tabel 4.10 Effectbeoordeling interferentie ondergrondse functies

078441765:0.1 - Definitief, vertrouwelijk

67

PlanMER Structuurvisie Schaliegas

Grensoverschrijdende effecten
Schaliegaswinning nabij de grensstreek kan effect hebben op ondergrondse functies over de grens. Hierbij
kan vooral worden gedacht aan interferentie met de functie opslag. Het is dus niet uit te sluiten dat een
schaliegaswinning in de buurt van de Belgische of Duitse grens effecten heeft op opslag activiteiten in
Belgisch of Duits grondgebied. Voor schaliegaswinningen in de buurt van de grens geldt dat dezelfde
voorzorgsmaatregelen genomen dienen te worden als voor elke andere schaliegaswinning in Nederland.
Cumulatie
Deze paragraaf gaat in zijn geheel over cumulatie. Het geeft antwoord op de vraag in welke deelgebieden
overlap kan zijn tussen schaliegaswinning en andere functies. Daarnaast wordt ingegaan op wanneer deze
overlap tot interferentie (cumulatie van effecten) in de diepe ondergrond of op maaiveldniveau kan leiden.
Aandachtspunten voor de verdere planvorming
De Structuurvisie Ondergrond biedt na vaststelling het ruimtelijke afwegingskader voor activiteiten in de
ondergrond die van nationaal ruimtelijk belang zijn. Het ruimtelijke afwegingskader geeft aan waar
activiteiten, onder welke voorwaarden, worden toegestaan en waar niet. Verder planvorming voor wat
betreft schaliegas zal dan ook binnen dat programma plaatsvinden.
Leemten in kennis en aanzet evaluatieprogramma
Momenteel is er nog geen beleid of afwegingskader om verschillende initiatieven in de diepe ondergrond
die elkaar mogelijk negatief beïnvloeden integraal af te wegen. De Structuurvisie Ondergrond zal hier
naar verwachting een eerste stap in zetten. Binnen het brede programma STRONG zullen de onderlinge
interacties van activiteiten en hun (afzonderlijke en gecombineerde) effecten op de omgeving inclusief de
interactie/afstemming met de bovengrond worden onderzocht. Het zal daarmee een gemeenschappelijke
visie op een samenhangende 3D-planning van bodem en ondergrond zijn in relatie tot ruimtelijke
ordening van de bovengrond.
Ook een evaluatieprogramma voor interferentie tussen ondergrondse functies is een thema dat binnen het
brede programma STRONG opgepakt zal worden waarbij schaliegas integraal met de andere functies
wordt meegenomen.

4.2.3

WATERVOORZIENING EN AFVOER

In het proces van schaliegaswinning wordt water gebruikt en moet water worden afgevoerd. Bij het aspect
watervoorziening en afvoer is beschouwd welke bronnen er voor de watervoorziening kunnen worden
gebruikt en welke invloed het gebruik kan hebben op de waterkwantiteit en het watersysteem. Ook wordt
stilgestaan bij de wijze waarop gezuiverd water kan worden afgevoerd en welke invloed dit heeft op het
ontvangende watersysteem. Er wordt bij dit aspect niet stilgestaan bij de beïnvloeding van de
waterkwaliteit in de bodem. Dit aspect is beschreven in hoofdstuk 4 van deel B en samengevat in
paragraaf 4.2.3.
In Figuur 4.8 is het ingreep-effect schema voor het aspect watervoorziening en afvoer weergegeven. De
tekst onder de figuur beschrijft de ingreep en de effecten.

68

078441765:0.1 - Definitief, vertrouwelijk

PlanMER Structuurvisie Schaliegas

Figuur 4.8 Ingreep - effect schema waterkwantiteit

Bij de aanleg van de voorbeeldwinning wordt circa 34 ha vergraven (ten behoeve van de productielocaties,
gasbehandelingsinstallatie en leidingen). Soms zal voor deze aanleg bemaling noodzakelijk zijn, wat een
verlaging van grondwaterstanden betekent.
Bij de processen van boren en fracken naar schaliegas wordt water gebruikt. De hoeveelheid water varieert
per methode van fracken (zie beschrijving voorbeeldwinning). De frack methodiek met het hoogste
watergebruik kent naar verwachting een piekbehoefte van maximaal 375 m3 per uur en 260.000 m3 per
jaar. De verwachting is dat de methode met het hoogste waterverbruik van toepassing is voor het Geverik
Laagpakket (Bijlage 5.5). Voor de Posidonia Schalie Formatie is naar verwachting een methodiek
toepasbaar met een lager watergebruik, circa 15 m3 per uur en 96.000 m3 per jaar. In deze waterbehoefte
kan worden voorzien door levering vanuit het drinkwaterleidingnetwerk (water ook afkomstig uit grondof oppervlaktewater), een grondwateronttrekking, het onttrekken vanuit oppervlaktewater of inzet van
gezuiverd afvalwater uit rioolwater of industriewater. In de effectbeoordeling zijn de eerste drie bronnen
beoordeeld om een worst case scenario voor het milieu vast te stellen. De methoden kunnen als
alternatieven van elkaar worden beschouwd. De inzet van gezuiverd afvalwater is niet beschouwd in de
effectbeoordeling, omdat de inzet van gezuiverd afvalwater een direct milieueffect op het watersysteem
voorkomt of beperkt.
Bij het boren, fracken en winnen van de voorbeeldwinning komt ook vervuild water vrij. Dit water wordt
gezuiverd, deels hergebruikt en voor een deel geloosd. Gemiddeld wordt er 170.000 m3 per jaar geloosd,
met een piekafvoer van 107 m3 per uur. Hierbij is de aanname gehanteerd dat zuivering van het water
plaatsvindt in zodanige mate dat lozing op oppervlaktewater volgens de geldende wet- en regelgeving is
toegestaan en dat er geen stoffen in aanwezig zijn die resulteren in negatieve effecten. Met de zuivering
van het water worden kwalitatieve effecten op het watersysteem voorkomen. Een overzicht van de
waterbalans voor de slick frack methodiek is weergegeven in Figuur 4.9.
In de voorbeeldwinning wordt niet uitgegaan van het diep injecteren van afvalwater dat bij de winning van schaliegas
vrijkomt. In Nederland is het wettelijk niet toegestaan afvalwater door diepe injectie te lozen, anders dan in lege olieen gasreservoirs, gasvelden of zoutcavernes. Waterinjectie wordt aan het Landelijk afvalbeheerplan (LAP) getoetst,
waarin staat beschreven onder welke voorwaarden waterinjectie mag worden toegepast.
Alle injecties van verontreinigd afvalwater betreffen een actieve verontreiniging van de ondergrond en zijn daarom
negatief.

078441765:0.1 - Definitief, vertrouwelijk

69

PlanMER Structuurvisie Schaliegas

Figuur 4.9 Waterbalans schaliegaswinning met slick frack methodiek. Een beschrijving van de hoeveelheden is terug te
vinden in de beschrijving van de voorbeeldwinning.

Het gebruik van drinkwater vanuit de bestaande waterbedrijven kan resulteren in een indirect negatief
effect op de grondwatervoorraad wanneer het betreffende waterbedrijf in haar water voorziet vanuit
grondwater. Het extra onttrekken van grondwater kan namelijk een negatief effect betekenen voor de
grondwaterstand. Het effect van het gebruik van oppervlaktewater is naar verwachting neutraal. Wel
moet de kanttekening worden geplaatst dat als gevolg van klimaatverandering in de toekomst sprake kan
zijn van een tekort aan oppervlaktewater gedurende droge perioden (Wuijts, et al., 2013). Daarmee zal de
waterbehoefte vanuit een schaliegaswinning concurreren met de waterbehoefte voor drinkwater (Wuijts,
et al., 2011). Het lozen van gezuiverd water kan in droge gebieden eventueel een positief effect hebben.
Beoordelingskader
De deelgebieden zijn voor het aspect watersysteem beoordeeld op de volgende beoordelingscriteria:


Bemalen ten behoeve van de aanleg;



Watervoorziening vanuit drinkwaterleidingnetwerk;



Onttrekken van grondwater16;



Onttrekken van oppervlaktewater17;



Lozen op het oppervlaktewater.

Er wordt niet stilgestaan bij de waterkwaliteit. In hoofdstuk 5 van deel B en paragraaf 4.2.3 van dit
hoofdstuk wordt nader ingegaan op de effecten met betrekking tot waterkwaliteit in de bodem. Ook in
hoofdstuk 14 van deel B wordt bij waterkwaliteit, maar dan in relatie tot natuurwaarden stilgestaan.
Voor de aanleg van de voorbeeldwinning wordt circa 34 ha ontgraven. Voor de ontgravingen geldt dat er
soms een tijdelijke bemaling noodzakelijk is. Een bemaling heeft een verlagend effect op
grondwaterstanden. Wanneer zettingsgevoelige lagen in de ondergrond aanwezig zijn, kunnen, als gevolg
van de grondwaterstandverlaging, deze lagen gaan ‘zetten’. Daarmee ontstaat een definitieve verlaging
van het maaiveld. Ter plaatse van bebouwing of infrastructuur kan dit tot schade leiden.
In onderstaande tabel is de scoringsmethodiek van de effectbeoordeling voor het bemalen weergegeven.

16 In de voorbeeldwinning wordt uitgegaan dat in de waterbehoefte wordt voorzien door een aansluiting op het

waterleidingnetwerk van Nederland. De beoordeling voor het onttrekken van het benodigde water uit het grond- of
oppervlaktewater geldt dus alleen wanneer wordt afgeweken van dit uitgangspunt.
17 Idem

70

078441765:0.1 - Definitief, vertrouwelijk

PlanMER Structuurvisie Schaliegas

Scoringsmethodiek bemaling ten behoeve van de aanleg
N.v.t. Bemaling is tijdelijk van aard, en alleen wanneer deze samenvalt met een ongewenst hoge grondwaterstand is
een positief effect te verwachten (positief effect).
N.v.t. Bemaling is tijdelijk van aard, en alleen wanneer deze samenvalt met een ongewenst hoge grondwaterstand is
een positief effect te verwachten (beperkt positief effect).
Bemaling naar verwachting niet noodzakelijk. Geen effecten als zetting en bodemdaling te verwachten (neutraal
effect).
Bemaling naar verwachting noodzakelijk. Hierdoor is er sprake van een verlagend effect op de grondwaterstanden.
Geen effecten als zetting en bodemdaling te verwachten (beperkt negatief effect).
Bemaling naar verwachting noodzakelijk. Hierdoor is er sprake van een verlagend effect op de grondwaterstanden.
Gebied kent risico’s met betrekking tot zetting en bodemdaling (negatief effect).
Tabel 4.11 Scoringsmethodiek bemaling ten behoeve van de aanleg

De voorbeeldwinning gaat uit van een aansluiting op het waterleidingnetwerk (drinkwater) van
Nederland om in de waterbehoefte te voorzien. De scoringsmethodiek voor de voorziening vanuit het
drinkwaterleidingnetwerk is opgenomen in Tabel 4.12.
Scoringsmethodiek watervoorziening vanuit drinkwaternetwerk
Het productiewater van het betreffende drinkwaterbedrijf is vrijwel geheel (> 90%) afkomstig uit oppervlaktewater
(neutraal effect).
Het productiewater van het betreffende drinkwaterbedrijf
is zowel afkomstig uit grond- en oppervlaktewater.
Daarmee hangt een mogelijk effect samen met de bron
die het bedrijf kiest om te voorzien in de waterbehoefte
van de voorbeeldwinning (onbekend effect).
Het productiewater van het betreffende drinkwaterbedrijf is vrijwel geheel (>90 %) afkomstig uit grondwater (negatief
effect, afname beschikbare grondwatervoorraad).
Tabel 4.12 Scoringsmethodiek watervoorziening vanuit drinkwaterleidingnetwerk

Op basis van geohydrologische aspecten is de ondergrond opgedeeld in watervoerende pakketten
(aaneengesloten afzettingen van poreus materiaal) en slecht doorlatende lagen (afzettingen van compacte
en weinig poreus materiaal). In hoofdstuk 4 van deel B wordt ingegaan op hoe de gebieden zijn geduid
waar een mogelijkheid tot het onttrekken van water aanwezig is. Dit resulteert in de scoringsmethodiek
zoals is weergegeven in Tabel 4.13.

078441765:0.1 - Definitief, vertrouwelijk

71

PlanMER Structuurvisie Schaliegas

Klasse

Effectbeschrijving

Potentie om grondwater te onttrekken zonder invloed op

Watervoerend pakket aanwezig met een minimale

freatische grondwaterstanden (gespannen onttrekking).

doorlatendheid kD van 600 m2/d met daarbij een
bovengelegen slecht doorlatende laag met een minimale
weerstand van 100 dagen.
Het watervoerend pakket ligt boven het brak-zout
grensvlak (Cl = 1000 mg/l) (neutraal effect).

Zeer beperkte mogelijkheden om grondwater te

Geen aanwezigheid van een watervoerend pakket met

onttrekken.

een doorlatendheid kD groter dan 600 m 2/d.
En/of de watervoerende pakketten liggen onder het
brak-zout grensvlak (Cl = 1000 mg/l) (neutraal effect).

Potentie om grondwater te onttrekken maar met een

Watervoerend pakket aanwezig met een minimale

verwachte invloed op freatische grondwaterstanden.

doorlatendheid kD van 600 m2/d zonder de
aanwezigheid van een bovengelegen slecht doorlatende
laag met een minimale weerstand van 100 dagen.
Het watervoerend pakket ligt boven het brak-zout
grensvlak (Cl = 1000 mg/l) (negatief effect).

Tabel 4.13 Scoringsmethodiek op basis van klasseindeling onttrekken grondwater

Zoals de scoringsmethodiek in Tabel 4.13 aangeeft, is er alleen onderscheidt gemaakt tussen een neutraal
effect en een negatief effect. Wanneer sprake zal zijn van het onttrekken van freatisch grondwater is
vrijwel altijd sprake van een beïnvloeding van de grondwaterstanden zoals deze aan maaiveld worden
ervaren, en daarmee ook een directe beïnvloeding van de aanwezige gebruiksfuncties. Afhankelijk van de
functie kan dit een tijdelijk maar ook permanent effect opleveren. Er is op voorhand niet in te schatten (het
hangt immers samen met de aanwezige functies op de betreffende locatie) wat de mate van het negatieve
effect zal zijn. Wanneer er uit gespannen pakketten wordt onttrokken, is geen effect op de freatische
grondwaterstanden te verwachten en is het effect neutraal. Er wordt niet stilgestaan bij de mogelijke
effecten op ander gebruik van de ondergrond.
In Tabel 4.14 is de scoringsmethodiek als ook de effectbeschrijving en –beoordeling voor het onttrekken uit
de grote wateren gegeven. Aangenomen wordt dat er niet zal worden overwogen om water te onttrekken
uit kleinere wateren in verband met de onzekerheid over de beschikbaarheid van water. Stabiel en
voldoende water is immers noodzakelijk in het frackproces. Daarnaast zal een betreffend waterschap de
onttrekking van water uit kleine watergangen niet toestaan i.v.m. verdrogende effecten. Het onttrekken
van oppervlaktewater is dan ook alleen mogelijk bij de grotere wateren. Wel kan in periode van droogte
ook hier sprake zijn van een beperkte beschikbaarheid van water, waarbij volgens de verdringingsreeks
(artikel 2.9 van de Waterwet) aanspraak kan gemaakt worden op het beschikbare water.
Scoringsmethodiek, effectbeschrijving en –beoordeling
Bij het onttrekken vanuit de grotere wateren is gezien de omvang of de watervoerendheid van deze wateren in
normale omstandigheden geen beïnvloeding te verwachten. Daarmee is bij het onttrekken uit de grotere wateren in
alle gevallen een neutraal effect te verwachten.
Tabel 4.14 Scoringsmethodiek en effectbeoordeling onttrekken van oppervlaktewater

Het effect van een lozing op het oppervlaktewater is op een kwalitatieve wijze beschreven. Denk hierbij
aan een toename van de watervoerendheid van een watergang gedurende droge perioden als een positief
effect et cetera. Zie voor de scoringsmethodiek Tabel 4.15.

72

078441765:0.1 - Definitief, vertrouwelijk

PlanMER Structuurvisie Schaliegas

Een belangrijk uitgangspunt is hierbij dat het gezuiverde water in kwaliteit aansluit bij het ontvangende
waterlichaam. De afweging heeft dan ook alleen betrekking op het effect van de kwantitatieve toevoeging
die het te lozen water betekent. In de praktijk kan de locatie van het lozingspunt bepalend zijn voor het
uiteindelijke effect. Als voorbeeld kan bijvoorbeeld gedacht worden aan een situatie waarbij water wordt
geloosd met een relatief hogere temperatuur direct bovenstrooms van een locatie waar water uit het
oppervlaktewater wordt onttrokken ten behoeve van een koelinstallatie.
Scoringsmethodiek lozen in het watersysteem
Het lozen van het water zorgt voor een gewenste toename in de watervoerendheid van de watergang wat de natuur
en grondwaterstanden positief beïnvloed en droogval van de watergang wordt voorkomen (positief effect).
Het lozen van het water zorgt voor een gewenste toename in de watervoerendheid van de watergang wat de natuur
en grondwaterstanden positief beïnvloed (beperkt positief effect).
Het lozen van water zorgt niet voor negatieve effecten maar brengt ook geen positief effect met zich mee (neutraal
effect).
Het lozen zorgt voor een afvoer in de betreffende watergang waarbij tijdens extreme situatie de afvoer niet meer
toereikend kan zijn18 (beperkt negatief effect).
Het lozen zorgt voor een afvoer in de betreffende watergang waarop deze niet is berekend19 (negatief effect).
Tabel 4.15 Scoringsmethodiek lozen op het oppervlaktewater

Effectbeoordeling
In Tabel 4.16 is de effectbeoordeling per deelgebied gegeven.
Deelgebie

Bemalingen

Drinkwater gebruik

d

Grondwater

Oppervlaktewat

Lozen op

onttrekken

er onttrekken

oppervlaktewater

Zuid-

Beperkt negatief

Onbekend

Het is

Neutraal,

Neutraal, geen

Beperkt positief, voor

Limburg

effect. Kans op

(neutraal tot

onbekend of

vooral

effect op grote

heuvelland toename

zetting beperkt.

negatief

grondwater

mogelijkheid

wateren te

watervoerendheid.

effect)

dient als

voor

verwachten

bron voor de

gespannen

watervoorzie

winning

ning. Effect

grondwater

kan echter
niet positief
zijn.
Noord-

Neutraal,

Negatief effect. Indirect een

Neutraal,

Neutraal, geen

Beperkt positief, voor

Brabant &

verwachting geen

verlaging van grondwater

vooral

grote

zandgronden toename

Noord-

bemaling

mogelijkheid

oppervlaktewater-

watervoerendheid.

Limburg,

noodzakelijk (m.u.v.

voor

lichamen

subgebied

beekdalen)

gespannen

aanwezig

A

winning
grondwater

Noord-

Neutraal,

Negatief effect. Indirect een

Neutraal,

Neutraal, geen

Beperkt positief, voor

Brabant &

verwachting geen

verlaging van grondwater

vooral

grote

zandgronden toename

18 In de praktijk kan er geen sprake zijn van een negatief effect, omdat het betreffende waterschap geen vergunning zal

verlenen voor het lozen van water in het geval de watergang hier niet voldoende ruim voor is.
19 idem

078441765:0.1 - Definitief, vertrouwelijk

73

PlanMER Structuurvisie Schaliegas

Deelgebie

Bemalingen

Drinkwater gebruik

d

Grondwater

Oppervlaktewat

Lozen op

onttrekken

er onttrekken

oppervlaktewater
watervoerendheid.

Noord-

bemaling

mogelijkheid

oppervlaktewater-

Limburg,

noodzakelijk (m.u.v.

voor

lichamen

subgebied

beekdalen)

gespannen

aanwezig

B

winning
grondwater

Noord-

Beperkt negatief

Onbekend tot

Negatief

Negatief,

Neutraal, geen

Beperkt positief, voor

Brabant &

effect. Effecten

negatief

voor gebied

alleen

effect op grote

zandgronden toename

Noord-

specifiek rond de

effect.

Brabant

mogelijkheid

wateren te

watervoerendheid.

Limburg,

Maas.

Water en

voor freatisch

verwachten

subgebied

onbekend bij

winnen

C

WML. Effect
kan niet
positief zijn.

Oost-

Neutraal,

Negatief effect. Indirect een

Negatief,

Neutraal, geen

Beperkt positief, voor

Nederland

verwachting geen

verlaging van grondwater

alleen

effect op grote

zandgronden toename

bemaling

mogelijkheid

wateren te

watervoerendheid.

noodzakelijk (m.u.v.

voor freatisch

verwachten

beekdalen)

winnen

Noord-

Beperkt negatief

Negatief effect. Indirect een

Neutraal,

Neutraal, geen

Beperkt positief, voor

Nederland,

effect. Met name de

verlaging van grondwater

vooral

grote

zandgronden toename

subgebied

laagveengebieden

mogelijkheid

oppervlaktewater-

watervoerendheid.

A

zijn risicovol m.b.t.

voor

lichamen

zetting

gespannen

aanwezig

winning
grondwater
Noord-

Beperkt negatief

Negatief effect. Indirect een

Negatief,

Neutraal, geen

Beperkt positief, voor

Nederland,

effect. Bij bemaling

verlaging van grondwater

alleen

grote

zandgronden/veenkolonië

subgebied

effect op

mogelijkheid

oppervlaktewater-

n toename

B

grondwaterstanden.

voor freatisch

lichamen

watervoerendheid.

Geen zetting.

winnen

aanwezig

Noord-

Negatief effect,

Onbekend

Het is

Neutraal,

Neutraal, geen

Neutraal, geen direct

Nederland,

kans op

(neutraal tot

onbekend of

geen

grote

voordeel van extra water

subgebied

grondwater-

negatief

grondwater

mogelijkheden

oppervlaktewater-

in het watersysteem

C

effecten en zetting.

effect)

dient als

voor

lichamen

bron voor de

onttrekken

aanwezig

watervoorzie

grondwater

ning. Effect
kan echter
niet positief
zijn.
Groene

Negatief effect,

Neutraal tot

Neutraal

Neutraal,

Neutraal, geen

Neutraal, geen direct

Hart

kans op

negatief

voor Dunea

vooral

effect op grote

voordeel van extra water

grondwater-

effect.

en Oasen.

mogelijkheid

wateren te

in het watersysteem

Negatief

voor

verwachten

voor gebied

gespannen

Vitens

winning

effecten en zetting.

74

078441765:0.1 - Definitief, vertrouwelijk

PlanMER Structuurvisie Schaliegas

Deelgebie

Bemalingen

Drinkwater gebruik

d

Grondwater

Oppervlaktewat

Lozen op

onttrekken

er onttrekken

oppervlaktewater

grondwater
Laag

Negatief effect,

Onbekend

Het is

Neutraal,

Neutraal, geen

Neutraal, geen direct

Holland

kans op

(neutraal tot

onbekend of

geen

effect op grote

voordeel van extra water

grondwater-

negatief

grondwater

mogelijkheden

wateren te

in het watersysteem

effecten en zetting.

effect)

dient als

voor

verwachten

bron voor de

onttrekken

watervoorzie

grondwater

ning. Effect
kan echter
niet positief
zijn.
Flevoland

Negatief effect,

Negatief effect. Indirect een

Neutraal,

Neutraal, geen

Neutraal, geen direct

kans op

verlaging van grondwater

vooral

effect op grote

voordeel van extra water

grondwater-

mogelijkheid

wateren te

in het watersysteem

effecten en zetting.

voor

verwachten

gespannen
winning
grondwater
Zeeuwse

Negatief effect,

Neutraal effect. Vooral gebruik

Neutraal,

Neutraal, geen

Neutraal, geen direct

en Zuid-

kans op

van oppervlaktewater

beperkt

effect op grote

voordeel van extra water

Hollandse

grondwater-

mogelijkheden

wateren te

in het watersysteem

eilanden

effecten en zetting.

voor

verwachten

onttrekken
grondwater
Zuidvleugel

Negatief effect,

Neutraal effect. Vrijwel alleen

Neutraal,

Neutraal, geen

Neutraal, geen direct

kans op

gebruik van oppervlaktewater

geen

effect op grote

voordeel van extra water

grondwater-

mogelijkheden

wateren te

in het watersysteem

effecten en zetting.

voor

verwachten

onttrekken
grondwater
Kust

Beperkt negatief

Neutraal effect (onbekend voor

Neutraal,

Neutraal, geen

Neutraal, geen direct

effect. Bij bemaling

gebied PWN). Vooral gebruik

geen

effect op grote

voordeel van extra water

effect op

van oppervlaktewater

in het watersysteem

mogelijkheden

wateren te

grondwaterstanden.

voor

verwachten

Geen zetting.

onttrekken
grondwater

Tabel 4.16 Effectenbeoordeling waterkwantiteit

Grensoverschrijdende effecten
Het gebruik van leidingwater kan een grensoverschrijdend effect betekenen wanneer het betreffende
waterbedrijf zijn water aan het grondwater onttrekt in de nabijheid van de Nederlandse grens. Wanneer
de watervraag vanuit de voorbeeldwinning bijdraagt aan een grotere mate van onttrekken, kan dit een
verdrogend effect hebben buiten de landsgrenzen. Uit de beoordeling blijkt dat er voor de deelgebieden
die in de grensstreken liggen er een negatief effect te verwachten is.
Voor het direct onttrekken van grondwater in de nabijheid van de landgrenzen geldt dezelfde analogie.

078441765:0.1 - Definitief, vertrouwelijk

75

PlanMER Structuurvisie Schaliegas

Het onttrekken van water vanuit het oppervlaktewater kent geen grensoverschrijdende effecten aangezien
alle grote wateren vanuit het buitenland Nederland in stromen.
Ook het lozen van water kent om die reden geen effecten buiten de landsgrenzen. Vrijwel al het
oppervlaktewater in Nederland stroomt richting zee en niet richting het buitenland op enkele lokale
uitzonderingen na.
Cumulatie
Cumulatie in ruimte
Voor cumulatie in ruimte is het uitgangspunt dat er twee of meer winningen, elk voorzien van twee
boortorens, na elkaar in 1 deelgebied gerealiseerd worden. Na het boren en fracken van de eerste
voorbeeldwinning (na ongeveer 10 jaar) zal er begonnen worden met het boren en fracken van de tweede
voorbeeldwinning. De eerste winning bevindt zich na 10 jaar in de productie fase waarbij productiewater
wordt geproduceerd. Dit productiewater zou eventueel opgeslagen en hergebruikt kunnen worden voor
het boren en fracken van de tweede winning. De effecten voor drinkwatergebruik en onttrekking van
grond- en oppervlaktewater zullen in de tweede voorbeeldwinning dus lager zijn door het hergebruik.
Samenvattend geldt bij een gecombineerde watervraag, de totale watervraag lager zal zijn dan bij twee
afzonderlijke winningen.
Cumulatie in tijd
Bij cumulatie in tijd is het uitgangspunt dat er twee voorbeeldwinningen tegelijkertijd gerealiseerd worden
met elk twee boortorens (dus vier boortorens tegelijkertijd). De jaarlijkse waterbehoefte zal hierdoor
evenredig met het aantal winningen toenemen. De frackfase (drie weken) is maatgevend voor de
piekbehoefte. Zolang de frackfase van de verschillende voorbeeldwinningen niet tegelijkertijd plaatsvindt
zal de piekbehoefte niet veranderen t.o.v. de piekbehoefte van één winning. Indien de frackfase van de
verschillende voorbeeldwinningen gelijktijdig plaatsvindt zal de piekbehoefte evenredig met het aantal
winningen toenemen.
Het toenemen van de jaarlijkse- en piekwaterbehoefte resulteert in een grotere levering door het
drinkwaterleidingnetwerk, een grondwateronttrekking of een onttrekking vanuit oppervlaktewater. Het
hogere gebruik van drinkwater vanuit de bestaande waterbedrijven kan resulteren in een groter indirect
negatief effect wanneer het betreffende waterbedrijf in haar water voorziet vanuit grondwater. Het
onttrekken van een grotere hoeveelheid grondwater kan een groter negatief effect betekenen voor de
grondwaterstand. Het effect van het hoger gebruik van oppervlaktewater blijft naar verwachting neutraal.
Het lozen van het gezuiverde water blijft neutraal en zou in droge gebieden een groter positief effect
kunnen hebben.
Aandachtspunten voor de verdere planvorming
In Nederland is er ruim voldoende kennis en ervaring met waterzuiveringstechnieken, die in aanmerking
komen voor:


het zuiveren van bronwater (mits die niet voldoet aan de kwaliteitseisen van toepassing voor de
gehanteerde frack methode, vooral voor de cross-linked frack methode), en



het zuiveren van terugstromend flowback en produced water tot waterkwaliteit geschikt voor
hergebruiksdoeleinden, met of zonder verdunning met bron water van betere kwaliteit;



het zuiveren van terugstromend flowback en productiewater tot waterkwaliteit geschikt voor
hoogwaardig hergebruiksdoeleinden (ontzilt, gedemineraliseerd water, geschikt voor b.v.
stoomaanmaak), lozen en/of injectie in de diepe ondergrond.

76

078441765:0.1 - Definitief, vertrouwelijk

PlanMER Structuurvisie Schaliegas

De benodigde hoeveelheden water voor frack doeleinden zijn een klein deel van (procent) van het
geproduceerde drinkwater (zie de beschrijving van de voorbeeldwinning), dus zouden binnen de normale
productie- en bedrijfsvoeringomstandigheden opgevangen kunnen worden.
Voor het zuiveren van terugstromend flowback en productiewater zou gebruik gemaakt kunnen worden
van fysieke scheidingsmethodes (screeneng, bezinking, flotatie, filtratie) aangevuld met waterdesinfectie.
Eventueel voorkomende hogere zoutgehaltes zouden het hergebruik van terugstromend water kunnen
beperken. In dat geval zou het water verdund met bron (drink)water kunnen worden. In uiterst geval zou
het water ontzout kunnen worden door de toepassing van state of the art membraan of thermische
ontzilting technieken.
Voor het zuiveren van water voor hoogwaardige hergebruiksdoeleinde of lozing zou gebruik gemaakt
kunnen worden van state of the art membraan of thermische ontzilting technieken. Voor injectie in de
diepe ondergrond zou gebruik gemaakt kunnen worden van technieken die zorgen voor waarborging van
ongestoorde injectie; dit is sterk afhankelijk van de waterkwaliteit en gestelde eisen aan het te injecteren
water; hiervoor zouden fysisch-chemische technieken tot en met ontziltingstechnieken gebruikt kunnen
worden.
Aanbevolen wordt om in vervolgprocedures ten behoeve van een locatiekeuze en vergunningaanvraag
een watermanagement plan op te nemen om specifieke effecten te beoordelen en waar mogelijk te
mitigeren.
Leemten in kennis en aanzet evaluatieprogramma
Ten aanzien van het gebruik van drinkwater is de beoordeling op basis van expert judgement uitgevoerd.
Hierbij is uitgegaan van waar de verschillende waterbedrijven hun productiewater aan onttrekken.
Wanneer zowel gebruik gemaakt wordt van oppervlaktewater en grondwater als bron, kan gekozen
worden welke bron het betreffende waterbedrijf wordt ingezet voor de watervoorziening.
Ten aanzien van de hoeveelheid te lozen afvalwater is de voornaamste leemte in kennis de hoeveelheid
terugstromende water uit de schalielaag. Het flowback- en productiewater wat terug naar het oppervlak
stroomt wordt beïnvloed door de eigenschappen van de schalielaag. Er is nog onvoldoende kennis over de
eigenschappen van de schalielagen. De kwaliteit en kwantiteit van het flowback- en productiewater kan
hierdoor nog niet met zekerheid worden vastgesteld en is o.a. afhankelijk van de nog onvoldoende kennis
over de:


temperatuur;



zoutconcentratie;



natte of droge schalie;



hoeveelheid condensaat.

In het evaluatieprogramma en nader onderzoek zal dit dienen te worden vastgesteld.

4.2.4

BODEM EN GRONDWATERKWALITEIT

Inleiding
In dit hoofdstuk worden de effecten beoordeeld die de schaliegaswinning kan hebben op bodem en
grondwater. Daarbij is vooral gelet op de grondwaterkwaliteit, en in het verlengde daarvan op de
drinkwaterbereiding. De invloed op de vaste bodem wordt bij deze effectbeschouwing van ondergeschikt
belang geacht, omdat minimale invloed wordt verwacht, en omdat na afloop van de activiteit de kwaliteit
van de vaste bodem waar mogelijk moet worden hersteld (art.13 WBB, zorgplicht). Ook als sanering niet
volledig mogelijk blijkt, zal de impact op de bodem geringer zijn dan op het grondwater.

078441765:0.1 - Definitief, vertrouwelijk

77

PlanMER Structuurvisie Schaliegas

Verontreinigende stoffen in vloeistoffen en gassen kunnen zich als gevolg van verticale migratie van grote
diepte, falende putconstructies, of door calamiteiten aan het maaiveld verspreiden naar het grondwater en
de grondwaterkwaliteit beïnvloeden. De kans dat dit gebeurt is te beïnvloeden door (1) alleen te boren in
gebieden waar een grote verticale afstand tussen watervoerende pakketten en de schalielaag aanwezig is,
(2) niet in de buurt van breuken met een verzet tot in de watervoerende pakketten te boren, (3) de
putintegriteit te allen tijde te bewaken en (4) voorzorgsmaatregelen te nemen om te voorkomen dat
calamiteiten aan het maaiveld gebeuren. Hierbij moet niet alleen worden gelet op de technische
uitvoeringsaspecten, maar ook rekening worden gehouden met menselijk falen.
Wat het effect is van een verspreiding van vloeistoffen en gassen naar het grondwater hangt sterk samen
de lokale hydrogeologische omstandigheden.
Omdat meer dan 60% van het drinkwater wordt bereid uit grondwater is een goede bescherming van
groot belang. De grondwatervoorraden die worden gebruikt voor de drinkwaterbereiding worden
aanvullend beschermd door het boren naar schaliegas in deze gebieden grotendeels uit te sluiten. Dit
wordt verderop toegelicht.
Ingreep-effectschema en verspreidingsmechanismen
Gedurende de levensloop van de schaliegaswinning kunnen op verschillende plaatsen verontreinigende
of bodembedreigende stoffen vrijkomen, op maaiveld en in de ondergrond. Dit is geïllustreerd in Figuur
4.10. Voor alle genoemde verspreidingsmechanismen geldt dat ze zich alleen voor zullen doen in het geval
sprake is falen of van ongewenste gebeurtenissen. Ofwel er is niet sprake van een reguliere emissie van
verontreinigende stoffen, maar van een kans op een emissie. Indien sprake zou zijn van een volledig
foutloze voorbereiding en uitvoering van de schaliegas winning dan zouden deze
verspreidingsmechanismen niet of nauwelijks optreden. In de praktijk doen zich calamiteiten voor, en is
wel sprake van fouten of onvolkomenheden.

78

078441765:0.1 - Definitief, vertrouwelijk

PlanMER Structuurvisie Schaliegas

Figuur 4.10 Potentiele verspreidingsroutes bodembedreigende stoffen in het proces van schaliegaswinning

078441765:0.1 - Definitief, vertrouwelijk

79

PlanMER Structuurvisie Schaliegas

In Figuur 4.11 zijn de verspreidingsmechanismen van verontreinigingen geschematiseerd tot 3
hoofdmechanismen, en gelinkt aan de verschillende fases van de schaliegaswinning, en de effecten die
daarvan een gevolg kunnen zijn. De maatgevende effecten kunnen zich voor doen als gevolg van:


Verticale migratie van gassen (en vloeistoffen) vanuit de schalie;



Falende putintegriteit;



Ongewenste gebeurtenissen aan maaiveld (spills, lekkages etc.).

Figuur 4.11 Ingreep-effect schema bodem en grondwaterkwaliteit

Beoordelingskader
Het beoordelingskader is onderverdeeld in de 3 hoofdmechanismen. Omdat voor alle mechanismen wordt
gesproken van een kans op een effect, sprake is van leemten in kennis, én een combinatie van factoren die
de omvang van het effect beïnvloeden, heeft de beoordeling een kwalitatief karakter. Soms is een
klasseindeling mogelijk en is de methode semi kwantitatief.
Mechanisme

Methode

Toetsing/norm

Verticale migratie

Kwalitatief

Afstand tussen schalielaag en
geohydrologische basis,
Voorkomen van breuken
Waterdoorlatendheid pakketten

Falende putintegriteit

Kwalitatief

Verhouding tussen dikte
watervoerende pakketten en diepte
schalielaag
Waterdoorlatendheid pakketten

Gebeurtenissen aan maaiveld

Semi kwantitatief

Relatieve kans van optreden
Weerstand deklaag
Stofeigenschappen

Tabel 4.17 Beoordelingskader grondwaterkwaliteit

Omdat er in Nederland geen schaliegasboringen zijn uitgevoerd, is de kwalitatieve beoordeling
voornamelijk gestoeld op buitenlandse ervaringen en literatuur.

80

078441765:0.1 - Definitief, vertrouwelijk

PlanMER Structuurvisie Schaliegas

De scoringsmethodiek is voor verticale migratie en falende putintegriteit vergelijkbaar en gebaseerd of de
globale klasseindeling in een te verwaarlozen kans op effect, een geringe of beperkte kans, en een kans op
een negatief effect.
Scoringsmethodiek verticale migratie en falende putintegriteit
N.v.t.
N.v.t.
Geen of verwaarloosbare kans dat vloeistoffen en/of gassen een watervoerend pakket bereiken.
Geringe kans dat vloeistoffen of gassen een watervoerend pakket bereiken.
Kans is aanwezig dat vloeistoffen of gassen een watervoerend pakket bereiken.
Tabel 4.18 Scoringsmethodiek verticale migratie vloeistoffen en falende putintegriteit

De scoringsmethodiek voor gebeurtenissen op maaiveld is gerelateerd aan omvangsklassen in grondwater
(deels Circulaire bodemsanering 2013), en het feit of het effect ongedaan kan worden gemaakt.
Scoringsmethodiek gebeurtenissen maaiveld
N.v.t.
N.v.t.
Geen, of te verwaarlozen effect, in het geval ontstane bodemverontreiniging:


Minder dan 6.000 m3 verontreinigd grondwater bedraagt



Op korte termijn volledig kan worden voldaan aan de zorgplicht (volledig herstel bodemkwaliteit)

Een beperkt negatief effect, in het geval ontstane bodemverontreiniging:


Meer dan 6.000 m3 grondwater bedraagt, maar minder dan 100.000 m 3



Na uitvoering van de zorgplichtsanering de restverontreiniging minder dan 6.000 m 3 bedraagt

Een negatief effect, in het geval ontstane bodemverontreiniging:


Meer dan 100.000 m3 grondwater bedraagt



Na uitvoering van de zorgplichtsanering nog een restverontreiniging groter dan 6.000 m 3 achterblijft

Tabel 4.19 Scoringsmethodiek effecten gebeurtenissen maaiveld

Effectbeoordeling per verspreidingsmechanisme
Verticale migratie
Op basis van de beschikbare informatie vormt verticale migratie van gassen en vloeistoffen door de
afdekkende lagen een beperkt risico. Door de diepteligging van de schalielagen en de maximale
verspreiding van vloeistoffen (600-1000 m) is het risico van de verticale verspreiding van vloeistoffen te
verwaarlozen (Lange et.al. 2014). Verticale migratie naar watervoerende pakketten en het maaiveld buiten
de gasputten om zal beperkt zijn tot transport door breuken die een verzet tot in de watervoerende
pakketten hebben en vooral betrekking hebben op gassen, alhoewel vloeistoftransport niet volledig kan
worden uitgesloten. In de effectbeoordeling is de kans dat verticale migratie optreedt ingeschat aan de
hand van de diepteligging van de schalielaag en het voorkomen van breuken.
Uit onderzoek uit de Verenigde Staten blijkt overigens dat verticale migratie van gassen optreedt langs de
boorgatwand of via lekkende casings. In welke mate gassen daarbij het grondwater bereiken is afhankelijk
van de boorlengte, de diepte waarop een lekkage ontstaat en de drukken die gehanteerd worden voor de
gasproductie. Ontsnappend gas, voornamelijk methaan, komt van nature al voor in drinkwaterwinningen
en vormen over het algemeen geen bedreiging voor de volksgezondheid. Een toename door de
schaliegaswinning is onwenselijk omdat in dat geval aanvullende voorzieningen moeten worden getroffen
bij de drinkwaterbereiding (ontgassing). Onduidelijkheid bestaat nog over het (vooralsnog theoretische)

078441765:0.1 - Definitief, vertrouwelijk

81

PlanMER Structuurvisie Schaliegas

voorkomen van gehalogeneerde gassen zoals trihalomethaan en chloroform, die wel toxischer zijn voor de
mens. Nader onderzoek is nodig naar de verticale verspreidingsroutes en het voorkomen van de
gehalogeneerde gassen.
Falende putintegriteit
Falende putintegriteit bestaat hieruit dat een of meer barrières van de boring op een of meerdere plaatsen
bezwijken. Dit kan leiden tot een emissie van boor- of frackvloeistof en gassen naar de ondergrond, maar
het is mogelijk dat de lekkage beperkt blijft tot de ruimte tussen de barrières. De boringen worden
vertoerd uitgevoerd, en bovenin, zeker ter plaatse van de watervoerende pakketten, is sprake van
meerdere stalen barrières. Gebaseerd op data uit de VS en SodM, waaruit blijkt dat gemiddeld 3-4% van
de bronnen integriteitsproblemen vertoond, mag worden aangenomen dat ook met de juiste voorschriften
in de Nederlandse situatie bij de voorbeeldwinning met 130 bronnen bij 5 bronnen sprake kan zijn van
integriteitsproblemen, en bij een deel daarvan zal mogelijk een emissie optreden naar de omringende
bodem. Ter plaatse van de watervoerende pakketten is sprake van meervoudige stalen casings en
cementering. Meerdere onderdelen moeten falen, wil sprake zijn van een emissie. Er zijn helaas geen data
bekend in welke verhouding falende putintegriteit ook daadwerkelijk leidt tot het vrijkomen van boor- of
frackvloeistoffen. Of de emissie vervolgens gevolgen heeft voor de grondwaterkwaliteit, is onder meer
afhankelijk van de verticale lengte van de boring of diepte van de schalie, en vooral van de dikte van
watervoerende pakketten.
De beoordelingssystematiek laat zien dat een grotere kans op negatieve beïnvloeding van de
waterkwaliteit door putintegriteitsproblemen bestaat wanneer de dikte van de grondwatervoorraad groter
is. Tegelijkertijd zijn dit gebieden die kansrijk zijn om te worden aangewezen als strategische
grondwatervoorraden of nationale grondwaterreserves. Noord-Brabant is een kansrijk gebied voor de
aanwijzing daarvan. Het gebied onder de Veluwe/centraal Gelderland is eveneens kansrijk, maar daar
bevinden zich geen schaliegas formaties binnen het gehanteerde zoekvenster (1000-5000 m diepte). De
afweging welke gebieden worden aangewezen voor de strategische drinkwatervoorraden zal plaatsvinden
in de structuurvisie voor de ondergrond (STRONG).
Gebeurtenissen aan maaiveld
Bij het naleven van de voorgeschreven voorzieningen en maatregelen uit de Nederlandse Richtlijn
Bodembescherming is het Bodemrisico verwaarloosbaar. Desalniettemin is een aantal gebeurtenissen
denkbaar die toch kunnen leiden tot een aantasting van de bodemkwaliteit. Het bezwijken van de
afvalwateropslag is daaruit gekozen als meest maatgevende ongewenste gebeurtenis. Daarbij kan een
grote hoeveelheid water met hoge concentraties verontreinigende stoffen en zouten vrijkomen. Dit water
heeft een grotere dichtheid dan grondwater en kan zich daarom snel in de verticaal verplaatsen
(dichtheidsstroming). Het effect op het grondwater is afhankelijk van de deklaagweerstand ofwel de
samenstelling van de bovenste bodemlagen. De deklaag weerstand is een maat voor de snelheid en
hoeveelheid verontreiniging die in de bodem infiltreert. Uitgaande van de maatgevende gebeurtenissen en
volumina is vervolgens de relatie gelegd tussen de deklaagweerstand en de resulterende omvang van het
verontreinigde grondwater (zie uitwerking deel B). In Zuid-Limburg en in de Kustzone is overwegend
geen deklaag aanwezig, en is sprake van kwetsbare watervoerende pakketten. In Noord-Brabant, NoordLimburg, Oost- en Noord-Nederland bezitten de bovenste lagen wel enige weerstand tegen infiltratie,
maar is deze beperkt. In de overige deelgebieden van Nederland is sprake van toplagen met een grote
weerstand tegen infiltratie, vaak ook nog gecombineerd met een opwaartse grondwaterstroming (kwel en
poldergebieden).

82

078441765:0.1 - Definitief, vertrouwelijk

PlanMER Structuurvisie Schaliegas

Effectbeoordeling grondwaterkwaliteit (gecombineerd)
De uiteindelijke effecten van de schaliegaswinning op de grondwaterkwaliteit bestaat uit de som van de
effectbeoordelingen van verticale migratie, putintegriteit en gebeurtenissen op maaiveld, zoals
weergegeven in Tabel 4.20.
De kans op effecten als gevolg van verticale migratie, putintegriteit en gebeurtenissen op maaiveld zijn
niet 1 op 1 te vergelijken, zeker omdat verticale migratie vooral betrekking heeft op de verspreiding van
gassen, en falende putintegriteit en ongewenste gebeurtenissen op vloeistoffen. Zoals aangegeven vormen
gassen niet zozeer een bedreiging op de grondwaterkwaliteit als grondstof voor drinkwater, maar hebben
ze wel consequenties voor de bereiding van drinkwater. De gezamenlijke weergave geeft wel een
completer beeld van de deelgebieden waar de kans op effecten voor het grondwater het grootst,
gemiddeld of het kleinst zijn.

078441765:0.1 - Definitief, vertrouwelijk

83

PlanMER Structuurvisie Schaliegas

Deelgebied

Verticale migratie

Putintegriteit

Ongewenste gebeurtenissen

(vnl.

(vnl. boor/frackvloeistof)

aan het maaiveld

gassen/methaan)
Zuid-Limburg

(div. vloeistoffen)

Breuken tot in

Relatief dun watervoerend

watervoerend pakket

pakket en geringe diepte tot

Geen deklaag aanwezig

schalie.
Noord-Brabant en

Breuken tot in

Zeer diepe watervoerende

-Limburg

watervoerend pakket

pakketten en diepe

Beperkte deklaag

schalielagen*
Relatief dunne watervoerende
pakketten**
Oost-Nederland

Noord-Nederland

Breuken tot in

Relatief dunne watervoerende

watervoerend pakket

pakketten.

Enkele doorlopende

Plaatselijk dikke watervoerende

breuken bekend

pakketten en grote diepte tot

Beperkte deklaag

Beperkte deklaag

schalie.
Groene Hart

Breuken tot in

Relatief dikke watervoerende

watervoerend pakket

pakketten, maar geringe diepte

Dikke deklaag

tot schalie.
Laag Holland

Afstand van breuken tot

Relatief dikke watervoerende

watervoerend pakket

pakketten, maar geringe diepte

Dikke deklaag en kwel

tot schalie.
Flevoland

Enkele doorlopende

Plaatselijk dikke watervoerende

breuken bekend

pakketten en grote diepte tot

Dikke deklaag en kwel

schalie.
Zeeuwse en Zuid-

Afstand van breuken tot

Geringe dikte watervoerende

Hollandse

watervoerend pakket

pakketten.

Afstand van breuken tot

Plaatselijk relatief grote dikte

watervoerend pakket

watervoerende pakketten of

Dikke deklaag

eilanden
Zuidvleugel

Dikke deklaag

grote diepte tot schalie.
Kustzone

Afstand van breuken tot

Plaatselijk relatief grote dikte

watervoerend pakket

watervoerende pakketten of

Geen deklaag

grote diepte tot schalie.
NB. De effectbeoordelingen in de kolommen mogen niet even zwaar worden gewogen. Gassen hebben minder impact
dan vloeistoffen. *Midden Limburg en mogelijk een deel van Noord-Brabant; **Noord-Limburg en rest van NoordBrabant.
Tabel 4.20 Samenvatting effectbeoordeling grondwaterkwaliteit door verticale migratie van gassen, falende
putintegriteit en ongewenste gebeurtenissen op maaiveld, met beknopte toelichting reden voor effectbeoordelingen.

Effectbeoordeling drinkwaterbereiding
De bescherming van dat deel van het grondwater dat gebruikt wordt voor de drinkwaterbereiding is van
het allerhoogste belang. Om die reden zijn boringen naar schaliegas uitgesloten nabij waterwinningen en
in grondwaterbeschermingsgebieden en de boringsvrije zones die direct rond die winningen gelegen zijn
(zie definitie uitsluitingsgebieden in deel A). Dit komt neer op een uitsluiting van een zone met een
verblijftijd van het grondwater van 25-50 jaar rond een winning voor schaliegasboringen. Daarmee is op
de korte en middellange termijn sprake van een borging van de kwaliteit van het grondwater voor de
bereiding van drinkwater. Voor de langere termijn geldt dat monitoring en wellicht sanering of beheersing

84

078441765:0.1 - Definitief, vertrouwelijk

PlanMER Structuurvisie Schaliegas

nodig is om de bronnen te beschermen en/of de verontreiniging weg te nemen. Dit is ook het principe
waarop de huidige grondwaterbeschermingsgebieden zijn gebaseerd. Deze gaan echter alleen uit van
calamiteiten aan maaiveld en niet van een oorzaak op grotere diepte in de watervoerende lagen. De
sanering en beheersing van een diepe verontreiniging is complex en niet altijd haalbaar. En het risico op
een diepe verontreiniging nabij een drinkwaterwinning moet daarom zoveel als mogelijk worden
verkleind. Een nadere beschouwing is nodig of plaatselijk de gebieden waar niet mag worden geboord
moeten worden uitgebreid.
Omdat horizontale boringen onder de waterwinningen niet zijn uitgesloten zouden deze
schaliegasvoorraden kunnen worden geëxploiteerd. De verticale afstand tussen de schalielagen en de
watervoerende lagen, uitgezonderd een kleine zone in Zuid-Limburg en een strook op de grens tussen
Noord- en Zuid-Holland, bedraagt meer dan 1000 m. Daarmee is de kans op verticale migratie van
frackvloeistoffen tot in de watervoerende lagen te verwaarlozen indien voldoende afstand tot breuken met
een verzet tot in of nabij de watervoerende pakketten in acht wordt genomen. De verticale migratie van
gassen (voornamelijk methaan) kan op voorhand niet worden uitgesloten. Gassen vormen echter geen
bedreiging voor de drinkwaterkwaliteit, maar hebben wel consequenties voor de drinkwaterbereiding. Ze
komen ook van nature voor in het grondwater, waarbij het niet duidelijk is of ze van ondiepe oorsprong
(veenlagen) of diepe oorsprong zijn.
Het daadwerkelijk optreden van verticale migratie van gassen, het mogelijk voorkomen van
trihalomethanen en de consequenties voor de drinkwaterbereiding behoeven nog nader onderzoek.
Voor de lange termijn is ook de bescherming van de strategische grondwatervoorraden en de nationale
grondwaterreserves van belang. Op dit moment wordt in het kader van de totstandkoming van de
Structuurvisie Ondergrond in overleg met de provincies gezocht naar welke gebieden hiervoor kunnen
worden aangewezen. Omdat het onderzoek voor de Structuurvisie Ondergrond nog loopt kan er in dit
planMER nog geen rekening gehouden worden met de aanwezigheid van strategische
grondwatervoorraden en nationale grondwaterreserves. Wel is voor de deelgebieden inzichtelijk gemaakt
in welke mate effecten optreden als gevolg van de schaliegaswinning. In gebieden waar sprake is van
overlap tussen de diepe grondwatervoorraden en de schaliegasvoorkomens is een afweging nodig van
deze ondergrondbelangen. Als zodanig kan de effectbeoordeling in dit planMER worden gebruikt bij de
afweging van functies in het kader van de Structuurvisie Ondergrond.
Grensoverschrijdende effecten
De voorbeeldwinning en bijbehorende horizontale boringen zullen zich geheel op Nederlands
grondgebied bevinden. Alleen in delen van Limburg is plaatselijk een grondwaterstroming mogelijk
richting buurlanden. In alle overige grensgebieden is sprake van een landinwaarts gerichte
grondwaterstroming en is het onwaarschijnlijk dat verontreinigende stoffen vanuit Nederland de grens
zullen passeren naar Duitsland of België. Voor zover bekend bevindt zich op Nederlands grondgebied ook
geen intrekgebied van een buitenlandse waterwinning. Het verdient wel aanbeveling om uit te sluiten dat
door scheefstaande breuken mogelijk verticale migratie plaatsvindt tot over de landsgrenzen.
Cumulatie
De kans op het optreden van negatieve effecten als gevolg van verticale migratie en falende putintegriteit
is recht evenredig met de schaalgrootte van de schaliegaswinning. Evenals bij ongewenste gebeurtenissen
aan maaiveld mag bij een toenemende omvang van het aantal locaties worden aangenomen dat de
beschreven effecten zich op de schaal van het plangebied van de planMER ook daadwerkelijk voor zullen
doen op een of meerdere locaties.

078441765:0.1 - Definitief, vertrouwelijk

85

PlanMER Structuurvisie Schaliegas

Aandachtspunten voor verdere planvorming
Het tegengaan van de negatieve effecten van verticale migratie verlangt in de eerste plaats zorgvuldig
vooronderzoek over de diepteligging van de schalie en het voorkomen van breuken. Daarnaast is
monitoring van drukverliezen en processturing tijdens de frackoperatie van essentieel belang.
De negatieve effecten van falende putintegriteit kunnen worden tegengegaan door robuust ontwerp,
goede procesmonitoring tijdens putaanleg, en grondwater monitoring en zo nodig sanering in de fases
daarna. Door het vergroten van de afstand tot drinkwaterwinningen worden de risico’s voor de
drinkwaterbereiding tot een minimum beperkt.
De gevolgen van gebeurtenissen aan het maaiveld zijn goed te voorkomen met preventieve en
mitigerende maatregelen. De Nederlandse Richtlijn Bodembescherming biedt een pakket aan
voorzieningen en maatregelen waarmee mag worden gesproken van een verwaarloosbaar bodemrisico.
Dit betreft vloeistofdichte voorzieningen, opvangvoorzieningen, procesorganisatie et cetera.
Leemten in kennis


In veel gebieden in Nederland is te weinig bekend van de breuken in de ondergrond. Ten aanzien van
de risico’s voor het grondwater is vooral kennis nodig over het al dan niet doorlopen van de breuken
van de schalie tot in het grondwater;



In het grondwater van Nederland worden in de huidige situatie gassen aangetoond (methaan). Het is
nog onvoldoende helder of dit van biogene (ondiep/veen etc.) of van thermogene (olie/gaslagen)
oorsprong is. Dit is nog onderwerp van onderzoek (KWR). Evenmin is duidelijk of de theoretische
mogelijkheid van gehalogeneerde methanen zich ook in werkelijkheid kan voordoen;



De inschattingen van de frequentie van putintegriteitsproblemen zijn vooral gebaseerd op ervaringen
uit de VS, en beperkte data uit Nederland. Gerelateerd aan de onvolledige statistieken over de
putintegriteitsproblemen is de nog grotere leemte ten aanzien van de daadwerkelijke emissies in de
ondergrond. Indien wordt gesproken van een falende putintegriteit, dan wil dat helemaal nog niet
zeggen dat sprake is van een daadwerkelijk emissie van verontreiniging naar bodem- en grondwater.
Doorgaans moeten meerdere barrières falen voordat verontreiniging het bodem en grondwatersysteem
kan bereiken. Gegevens hierover ontbreken nagenoeg geheel in de beschikbare literatuur.



In de huidige situatie zijn grondwaterbeschermingsgebieden gedefinieerd door de verblijftijd van
water vanaf maaiveld tot in de drinkwaterwinning. Voor een betrouwbare effectbeschouwing ten
aanzien van de drinkwaterbereiding is eigenlijk behoefte aan een 3-dimensionale definitie van
grondwaterbeschermingsgebieden, of de projectie van dit 3D beeld op maaiveldniveau.



Momenteel wordt gewerkt aan de toewijzing van strategische drinkwatervoorraden en de nationale
grondwater reserves. Omdat de ligging en voorwaarden nog niet bekend zijn, is het dus niet (goed)
mogelijk om rekening te houden met mogelijke effecten op onze drinkwatervoorziening.

Aanzet evaluatieprogramma
In aansluiting en samenvatting van de aspecten die zijn genoemd bij preventie en leemten in kennis kan
de volgende aanzet worden gedaan voor monitoring van de ondergrond of de activiteiten voor, tijdens en
na de schaliegaswinning:


Karteren van breuken in de ondergrond (door bijvoorbeeld microseismiciteit): activiteit, reikwijdte,
gedrag (open/dichte structuur);



Bepalen maturiteit schalielagen voor olie- of gaswinning (waar zijn boringen zinvol);



Monitoren putintegriteit, door drukmetingen, optische waarnemingen en temperatuur in de put, en
door het monitoren van grondwaterkwaliteit buiten de bron.

Analyseren gassamenstelling grondwater. Biogeen/thermogene herkomst (uit veenlagen of uit diepe
gasvoorkomens), voorkomen van halomethanen. Deze metingen kunnen ook plaatsvinden in bestaande

86

078441765:0.1 - Definitief, vertrouwelijk

PlanMER Structuurvisie Schaliegas

putten, met een vergelijk tussen gebieden nabij bestaande gaswinningen, of in de nabijheid van diepe
doorlopende breuken, en gebieden waar niet of nauwelijks breuken zijn waargenomen.

4.2.5

OPPERVLAKTEWATERKWALITEIT BIJ CALAMITEITEN

Bij de opsporing en winning van schaliegas worden stoffen gebruikt die giftig zijn voor in het water
levende organismen (aquatoxisch), drijflaagvormend zijn of zuurstof verbruiken. Wanneer deze stoffen in
het oppervlaktewater terecht komen veroorzaken zij milieuschade. Daarom moeten reguliere vloeibare
bedrijfsafvalstromen op de productielocaties en gasverwerkingsinstallatie opgevangen en naar een
erkende afvalverwerker of, na toestemming, naar een rioolwaterzuiveringsinstallatie afgevoerd worden.
Er zijn echter onvoorziene (calamiteuze) lozingen mogelijk waarbij een gevaarlijke stof buiten de
opvangvoorziening treedt. In Figuur 4.12 is het ingreep-effect schema voor het aspect onvoorziene
lozingen weergegeven.

Figuur 4.12 Overzicht onvoorziene lozingen op het oppervlaktewater tijdens opsporing en winning van schaliegas

Beoordelingskader
Milieueffecten die alleen tijdens incidenten optreden worden aan de hand van het daaraan verbonden
risico beoordeeld. De omvang van de effecten is immers afhankelijk van de voorzienbare en
onvoorzienbare omstandigheden die leiden tot het vrijkomen en de verspreiding van milieugevaarlijke
stoffen. Met behulp van een risicoanalyse is de mogelijke samenloop van omstandigheden beschouwd. In
die gevallen waarvan de waterbeheerder een verhoogd risico voor de oppervlaktewaterkwaliteit
verwacht, kan vanuit het waterkwaliteitsspoor onderzoek worden verlangd. In een milieurisicoanalyse
(MRA) wordt dan inzichtelijk gemaakt wat de risico’s zijn van onvoorziene lozingen naar
oppervlaktewater. In dit hoofdstuk is een MRA uitgevoerd om een beeld te geven van het risico op
oppervlaktewatervervuiling in verschillende deelgebieden. Deze analyse heeft een hoog abstractieniveau.

078441765:0.1 - Definitief, vertrouwelijk

87

PlanMER Structuurvisie Schaliegas

De beoordeling van de risico’s op verontreiniging van het oppervlaktewater is onderverdeeld in drie
stappen:
1.

Beoordeling van het milieugevaar van de aanwezige stoffen (selectie van de activiteiten en
aanwezige stoffen waarvoor de door de Commissie Integraal Waterbeheer (CIW) vastgelegde
drempelwaarden overschreden worden);

2.

Beoordeling van de lozingsrisico’s per type oppervlaktewater (MRA berekening met het in
opdracht van Rijkswaterstaat ontwikkelde programma Proteus III);

3.

Beoordeling van de lozingsrisico’s per deelgebied.

Na het bepalen van de gevaarlijke aanwezige stoffen in stap 1 wordt in stap 2 de kans op onvoorziene
lozing uitgezet tegen de zogenoemde milieuschade-index (MSI). De MSI is een maat voor het bepalen van
de schade aan het aquatisch milieu. De MSI wordt berekend uit:


de hoeveelheid oppervlaktewater die negatief beïnvloed is door de onvoorziene lozing;



een factor om verschillen tussen watersystemen aan te brengen en;



een referentievolume (Stam, 1999).

Het resultaat van een berekening met Proteus is een grafiek waarin van elk scenario de milieuschadeindex en de kans op optreden zijn weergegeven (zie Bijlage 6.4). Deze punten kunnen vallen in 3 gebieden:


Verwaarloosbaar risico



Acceptabel risico



Verhoogd risico

Het risico op verontreiniging van het oppervlaktewater binnen een deelgebied is berekend door de kans
op het voorkomen van een oppervlaktewater in een bepaald deelgebied te vermenigvuldigen met het
verontreinigingsrisico in de verschillende fases (boor- en frackfase, winningsfase en
gasverwerkingsinstallatie). Hieruit ontstaat een gewogen risico dat vervolgens is gekoppeld aan een score,
zoals weergegeven in onderstaande tabel:
Scoringsmethodiek onvoorziene lozingen
N.v.t. er treedt geen verbetering op in de oppervlaktewaterkwaliteit door schaliegas
N.v.t. er treedt geen verbetering op in oppervlaktewaterkwaliteit door schaliegas
Verwaarloosbaar risico op verontreiniging oppervlaktewater
Acceptabel risico op verontreiniging oppervlaktewater
Verhoogd risico op verontreiniging oppervlaktewater
Tabel 4.21 Scoringsmethodiek voor oppervlaktewaterkwaliteit bij calamiteiten

Iedere in de MRA beschouwde lozing op het oppervlaktewater zal tot verontreiniging leiden. Daarom zijn
verbeteringen van de oppervlaktewaterkwaliteit niet van toepassing. In het verlengde van de
acceptatiecriteria van het CIW zijn de categorieën verwaarloosbaar, acceptabel en verhoogd risico als volgt
vastgelegd:

88



Verwaarloosbaar risico: waarschijnlijkheid van lozing op een meer (maximale MSI) < 1 x 10-9 per jaar



Acceptabel risico: waarschijnlijkheid van lozing op een meer (maximale MSI) ≤ 5 x 10-8 per jaar



Verhoogd risico: waarschijnlijkheid van lozing op een meer (maximale MSI) > 1 x 10-8 per jaar

078441765:0.1 - Definitief, vertrouwelijk

PlanMER Structuurvisie Schaliegas

Effectbeoordeling
Uit de risicoberekeningen blijkt dat de acceptatiegrenzen van het CIW bij de voorbeeldinstallaties van
schaliegas overschreden worden (er treedt verhoogd risico op) wanneer de installatie grenst aan een
stilstaand water, zoals een meer (groot meer of vijver/klein meer), een sloot of een estuarium, afhankelijk
van de gebruiksfase (zie Tabel 4.22).
Fase

Verwaarloosbaar

Acceptabel

milieurisico

milieurisico

Verhoogd milieurisico

Putlocatie
Boor- en frackfase

Kanaal, rivier, sloot

Meer, estuarium

Sloot

Meer

Kanaal, rivier, estuarium

Meer, sloot

Putlocatie
Winningsfase

Kanaal, rivier, estuarium

Gasverwerkingsinstallatie

Tabel 4.22 Overzicht milieurisico’s schaliegas afhankelijk van het type oppervlaktewater.

Op basis van de waarschijnlijkheid dat een bepaalde type oppervlaktewater in een deelgebied voorkomt is
het risico op verontreiniging van het oppervlaktewater door een lozing vanuit een schaliegas-inrichting in
dat gebied berekend, zie Tabel 4.23.
Gebied

Boor- en frackfase

Productiefase

Gasverwerking

Zuid-Limburg

Verhoogd risico

Verwaarloosbaar risico

Acceptabel risico

Noord-Brabant en - Limburg

Acceptabel risico

Verwaarloosbaar risico

Verwaarloosbaar risico

Oost-Nederland

Acceptabel risico

Verwaarloosbaar risico

Verwaarloosbaar risico

Noord-Nederland

Verhoogd risico

Verwaarloosbaar risico

Acceptabel risico

Groene Hart

Verhoogd risico

Acceptabel risico

Acceptabel risico

Laag Holland

Verhoogd risico

Verwaarloosbaar risico

Acceptabel risico

Flevopolders

Verhoogd risico

Verwaarloosbaar risico

Acceptabel risico

Zeeuwse en Zuid-Hollandse

Acceptabel risico

Verwaarloosbaar risico

Verwaarloosbaar risico

Zuidvleugel

Acceptabel risico

Verwaarloosbaar risico

Verwaarloosbaar risico

Kustzone

Acceptabel risico

Verwaarloosbaar risico

Verwaarloosbaar risico

eilanden

Tabel 4.23 Risico’s op oppervlaktewaterverontreiniging per deelgebied (schaliegas).

In de deelgebieden met een klein aandeel meren in het totaal aan oppervlaktewateren is het risico op
oppervlaktewaterverontreiniging acceptabel of verwaarloosbaar. In deze deelgebieden is er een grote kans
op voorkomen van een rivier of van sloten, maar de effecten op deze typen oppervlaktewater zijn beperkt
in vergelijking met de berekende milieuschade voor meren.
Tijdens alle bedrijfsfasen is het milieurisico in het Groene Hart het grootst. Maar ook in Zuid-Limburg,
Noord-Nederland, Laag Holland en in de Flevopolders is overschrijding van de acceptatiegrenzen voor de
lozingsrisico’s zeer waarschijnlijk.
Ook in gebieden met een verhoogd verontreinigingsrisico moet ermee rekening gehouden dat standaard
maatregelen volgens de stand der techniek, zoals het plaatsen van installaties in opvangvoorzieningen,
niet voldoende zou kunnen zijn om het risico tot een acceptabel niveau te reduceren. Dit zal het geval zijn
wanneer de installaties in de nabijheid van stilstaande wateren worden geplaatst. Een acceptabel
risiconiveau zal ook in deze situaties wel bereikt kunnen worden door maatregelen en voorzieningen te
nemen die verder gaan dan de stand der techniek, zoals onder meer het gecontroleerd opvangen van
lozingen die buiten een tankput terecht komen.

078441765:0.1 - Definitief, vertrouwelijk

89

PlanMER Structuurvisie Schaliegas

Grensoverschrijdende effecten
Een verontreiniging van het oppervlaktewater kan grensoverschrijdend zijn wanneer de lozing
plaatsvindt op een grensoverschrijdend water. Dit zijn over het algemeen stromende wateren, zoals een
rivier of een kanaal, tenzij de schaliegasinstallatie direct aan de landsgrens ligt. Aangezien de meeste
rivieren en kanalen in de richting van de Nederlandse Noordzee afstromen is de waarschijnlijkheid van
een grensoverschrijdende verontreiniging in de meeste deelgebieden verwaarloosbaar. Alleen in de
oostelijk gelegen deelgebieden (Oost-Nederland en Noord-Nederland) kunnen grensoverschrijdende
verontreinigingen niet uitgesloten worden, omdat de afstroming richting Eems plaats kan vinden.
Cumulatie
De risico’s van onvoorziene lozingen naar het oppervlaktewater worden per installatie berekend en
beoordeeld. Cumulatie van risico’s voor het oppervlaktewater is niet van toepassing.
Aandachtspunten voor verdere planvorming
De berekeningen van de milieurisico’s met behulp van Proteus laten zien dat onvoorziene lozingen uit
productielocaties en de gasverwerkingsinstallatie tot verhoogde risico’s kunnen leiden. Dit is afhankelijk
van de afwatering op de inrichting en van de aard van het blootgestelde oppervlaktewater.
Indien bij de realisatie geen reguliere lozing van regen- of afvalwater op het openbare riool of op een
oppervlaktewater voorzien wordt, zou het onderzoek naar onvoorziene lozingen en daaruit
voortkomende maatregelen in het kader van de Wabo-vergunningverlening mogelijk niet aan de orde
komen. Er is dan extra aandacht vanuit het bevoegd gezag nodig om de risico’s van onvoorziene lozingen
alsnog in het Wabo-vergunningtraject te betrekken. Daarbij zouden in overleg met de
waterkwaliteitsbeheerder aanvullende eisen met betrekking tot de beheersing van lozingsrisico’s gesteld
kunnen worden.
Leemten in kennis en aanzet evaluatieprogramma
De systematiek waarmee de risico’s van onvoorziene lozingen zijn beoordeeld, is beproeft en veelvuldig
toegepast op onder meer industriële inrichtingen waarvoor veiligheidsrapportplicht van het Besluit
risico’s zware ongevallen geldt. Aangezien de meeste mijnbouwinstallaties uitgezonderd zijn van het
werkingsgebied van dat besluit, is er niet veel ervaring met de toepassing van de milieurisicoanalyse
methodiek voor deze inrichtingen. Vanuit technisch oogpunt verschillen de installaties voor het mengen,
scheiden of opslaan van vloeistoffen voor de productie van schaliegas en –olie niet ten opzichte van
andere industrieën. Daarom wordt de gehanteerde methodiek als geschikt gezien.
Bij de risico’s op onvoorziene lozingen kan het effect van beschermingsmaatregelen niet beoordeeld
worden aan de hand van een monitoringprogramma dat de oppervlaktewaterkwaliteit bewaakt. De
meeste beschermingsmaatregelen moeten immers voorkomen dat gevaarlijke stoffen in het
oppervlaktewater terecht komen. Bij de risicoberekeningen is ervan uitgegaan dat de stand der techniek is
geïmplementeerd en dat alle beschermingsmaatregelen systematisch geïnspecteerd en onderhouden
worden. Een evaluatieprogramma zal daarom met name gericht moeten zijn op de borging van de
werking van beschermingsmaatregelen in de operationele fase.

4.2.6

VERSTORING AARDKUNDIGE EN BODEMKUNDIGE WAARDEN

Over het algemeen worden aardkundige waarden omschreven als onderdelen van het landschap die iets
vertellen over de natuurlijke ontstaanswijze van een gebied. Dit kunnen bijvoorbeeld belangrijke
landschapsvormen zijn of variatie in geologie. Onder het begrip vallen geomorfologische, geologische,
bodemkundige en geohydrologische verschijnselen, zoals stuifzandgebieden, dekzandruggen,

90

078441765:0.1 - Definitief, vertrouwelijk

PlanMER Structuurvisie Schaliegas

hoogveengebieden en stuwwallen. Deze aardkundige waarden kunnen zichtbaar zijn aan het oppervlak,
of afgedekt door sediment in de ondergrond (Ministerie van Economische Zaken, april 2015). In het proces
van schaliegaswinning is sprake van het vergraven van de ondergrond. Bij het vergraven van de
ondergrond wordt de opbouw van deze ondergrond onherstelbaar verstoord. Voor een groot deel van
Nederland heeft deze verstoring reeds plaatsgevonden. Door de provincies zijn specifieke gebieden
aangewezen waar de oorspronkelijke opbouw van de ondergrond vaak nog aanwezig is. Dit betreffen de
‘aardkundige en bodemkundige waarden’. In dit planMER wordt beoordeeld in hoeverre deze gebieden
beïnvloed kunnen worden door schaliegaswinning.
In Tabel 4.13 is het ingreep-effect schema voor het aspect aardkundige en bodemkundige waarden
weergegeven. De tekst onder de figuur beschrijft de ingreep en de effecten.

Figuur 4.13 Ingreep-effect schema aardkundige en bodemkundige waarden

Bij de aanleg van de voorbeeldwinning is sprake van een vergraving van de ondiepe ondergrond van circa
34 ha. Deze vergraving bestaat uit het oppervlak van 13 productielocaties, 1 gasbehandelingsinstallatie en
het ingraven van de hiertussen benodigde leidingen (met een totale lengte van circa 65 km). Maar ook bij
het verlaten van de winning kan bij de opruimwerkzaamheden aanvullende verstoring optreden.
Het verstoren van deze aardkundige en bodemkundige waarden betekent een negatief effect omdat hierbij
de aanwezigheid van deze waarden binnen Nederland verder afneemt. De mate van dit effect per
deelgebied is afgeleid van de aanwezigheid van aardkundige en bodemkundige waarden binnen de
afzonderlijke deelgebieden. Hoe groter het deel van het betreffende deelgebied bestaat uit aardkundige en
bodemkundige waarden, hoe groter de kans dat aardkundige of bodemkundige waarden worden
vergraven in het geval van schaliegaswinning. Voor deze effectbeoordeling is gebruik gemaakt van
informatie op provinciaal niveau. Omdat er de provincie Overijssel niet specifiek waardevolle waarden
heeft aangewezen, maar een kaart heeft opgesteld waarbij voor de volledige provincie de aardkundige
waarden zijn benoemd (vlakdekkend), is de provincie Overijssel vooralsnog buiten beschouwing gelaten
in de effectbeoordeling. In Tabel 4.25 is de effectbeoordeling per deelgebied gegeven.
Beoordelingskader
Het vergraven van de bovengrond in aardkundige of bodemkundig waardevolle gebieden betekent een
negatief effect. De aanwezige waarden worden onherstelbaar aangetast. De mate van dit negatieve effect is
gekoppeld aan de aanwezigheid van aardkundige waarden binnen de deelgebieden. Immers hoe groter
deel van de deelgebieden bestaat uit aardkundige waarden, hoe groter de kans en het oppervlak dat wordt
vergraven in het geval van schaliegaswinning. Dit leidt tot de volgende scoringsmethodiek:

078441765:0.1 - Definitief, vertrouwelijk

91

PlanMER Structuurvisie Schaliegas

Scoringsmethodiek
N.v.t. er treedt geen verbetering op in aardkundige waarden
N.v.t. er treedt geen verbetering op in aardkundige waarden
Oppervlakte van het deelgebied bestaat voor minder dan 10 % uit aardkundige waarden.
Oppervlakte van het deelgebied bestaat voor 10 - 50 % uit aardkundige waarden. Er is een kans aanwezig dat er
aardkundige waarden deels worden aangetast.
Oppervlakte van het deelgebied bestaat voor meer dan 50 % uit aardkundige waarden. Het is aannemelijk dat er
aardkundige waarden deels worden aangetast.
Tabel 4.24 Scoringsmethodiek aardkundige en bodemkundige waarden20

Effectenbeoordeling
In onderstaande Tabel 4.25 is de effectbeoordeling met betrekking tot de aardkundige en bodemkundige
waarden in beeld gebracht per deelgebied.

20 Er zal altijd gelden dat wanneer de ingreep precies plaatsvindt op de locatie van de aardkundige of bodemkundige

waarden, ook al zijn deze maar in een deel van het gebied aanwezig, er sprake is van een negatief effect. De beoordeling
geeft dus vooral het risico op een verstoring weer.

92

078441765:0.1 - Definitief, vertrouwelijk

PlanMER Structuurvisie Schaliegas

Deelgebied

Subgebied

Flevoland

Aardkundige en bodemkundige waarden
Het effect op aardkundige en bodemkundige waarden in het deelgebied Flevoland
is naar verwachting negatief. Circa 52 % van het oppervlak van het deelgebied
bestaat uit aardkundige of bodemkundige waarden.
Het effect op aardkundige en bodemkundige waarden in het deelgebied ‘Groene

Groene Hart

Hart’ is naar verwachting beperkt negatief. Circa 18 % van het oppervlak van het
deelgebied bestaat uit aardkundige of bodemkundige waarden.
Het effect op aardkundige en bodemkundige waarden in het deelgebied ‘Laag

Laag Holland

Holland’ is naar verwachting beperkt negatief. Het deelgebied ‘Laag Holland’
bestaat voor 46 % uit aardkundige en bodemkundige waarden.
Het effect op aardkundige en bodemkundige waarden in het deelgebied ‘Zuid-

Zuid-Limburg

Limburg’ is naar verwachting negatief. Circa 51 % van het oppervlak van het
deelgebied bestaat uit aardkundige of bodemkundige waarden.
Noord-Brabant &

A

Het effect op aardkundige en bodemkundige waarden in het deelgebied ‘NoordBrabant & Noord-Limburg A’ is naar verwachting neutraal. Circa 6 % van het

Noord-Limburg

oppervlak van het deelgebied bestaat uit aardkundige of bodemkundige waarden.
Noord-Brabant &

B

Het effect op aardkundige en bodemkundige waarden in het deelgebied ‘NoordBrabant & Noord-Limburg subgebied B’ is naar verwachting neutraal. Circa 5 %

Noord-Limburg

van het oppervlak van het deelgebied bestaat uit aardkundige of bodemkundige
waarden.
Noord-Brabant &

C

Het effect op aardkundige en bodemkundige waarden in het deelgebied ‘NoordBrabant & Noord-Limburg subgebied C’ is naar verwachting beperkt negatief. Circa

Noord-Limburg

35 % van het oppervlak van het deelgebied bestaat uit aardkundige of
bodemkundige waarden.
Noord-Nederland

A

Het effect op aardkundige en bodemkundige waarden in subgebied A in NoordNederland is naar verwachting neutraal. Circa 8 % van het oppervlak van het
subgebied bestaat uit aardkundige of bodemkundige waarden.

Noord-Nederland

B

Het effect op aardkundige en bodemkundige waarden in subgebied B in NoordNederland is naar verwachting beperkt negatief. Circa 11 % van het oppervlak van
het subgebied bestaat uit aardkundige of bodemkundige waarden.

Noord-Nederland

C

Het effect op aardkundige en bodemkundige waarden in subgebied C in NoordNederland is naar verwachting neutraal. Circa 7 % van het oppervlak van het
subgebied bestaat uit aardkundige of bodemkundige waarden.

Oost-Nederland

Het effect op aardkundige en bodemkundige waarden in het deelgebied ‘OostNederland’ is naar verwachting negatief. Het deelgebied bestaat voor circa 13 % uit
aardkundige en bodemkundige waarden (wanneer hierbij het gebied binnen de
Provincie Overijssel niet wordt meegenomen in de afweging en alleen het gebied
binnen de Provincie Gelderland wordt meegewogen).

Zeeuwse en

Het effect op aardkundige en bodemkundige waarden in het deelgebied ‘Zeeuwse

Zuid-Hollandse

en Zuid-Hollandse eilanden ’ is naar verwachting neutraal. Circa 5 % van het

eilanden

oppervlak van het deelgebied bestaat uit aardkundige of bodemkundige waarden.

Zuidvleugel

Het effect op aardkundige en bodemkundige waarden in het deelgebied
‘Zuidvleugel’ is naar verwachting beperkt negatief. Circa 16 % van het oppervlak
van het deelgebied bestaat uit aardkundige of bodemkundige waarden.

Kustzone

Het effect op aardkundige en bodemkundige waarden in het deelgebied ‘Kust’ is
naar verwachting beperkt negatief. Circa 27 % van het oppervlak van het
deelgebied bestaat uit aardkundige of bodemkundige waarden.

Tabel 4.25 Effectbeoordeling voor het criterium aardkundige en bodemkundige waarden

078441765:0.1 - Definitief, vertrouwelijk

93

PlanMER Structuurvisie Schaliegas

Zichtbaar is dat de minste effecten op aardkundige en bodemkundige waarden te verwachten zijn in
Noord-Brabant, Noord-Nederland en de Zeeuwse en Zuid-Hollandse eilanden. De grootste effecten
worden verwacht in Flevoland en Zuid-Limburg.
Grensoverschrijdende effecten
Wanneer het uitgangspunt wordt gehanteerd dat alle benodigde installaties, locaties en leidingen op
Nederlands grondgebied worden gerealiseerd, is er geen beïnvloeding van aardkundige of bodemkundige
waarden in het buitenland te verwachten. Dit geldt ook wanneer schaliegaswinning in de nabijheid van de
grens wordt gerealiseerd. Het effect beperkt zich tot de daadwerkelijke productielocaties en bijhorende
installaties in de directe ondergrond vanaf maaiveld.
Cumulatie
Wanneer er sprake is van cumulatie, de realisatie van meerdere voorbeeldwinningen binnen een
deelgebied verandert hierbij het effect niet. Eventueel aanwezige aardkundige en bodemkundige waarden
worden onherstelbaar vergraven, en leveren een negatief effect op. Met de toename van het aantal
voorbeeldwinningen binnen een deelgebied neemt echter wel het totale oppervlakte dat wordt vergraven
toe. En daarmee neemt ook de kans dat hierbij ook aardkundige en bodemkundige waarden worden
vergraven toe. Er kan niets worden gezegd over het effect van eventuele ruimtelijke clustering of juist een
verspreiding van meerdere voorbeeldwinningen op de aanwezige aardkundige en bodemkundige
waarden. Dit hangt geheel samen met het wel of niet aanwezig zijn van aardkundige en bodemkundige
waarden op de betreffende locaties in het specifieke deelgebied. Mogelijk kan er bij een clustering wel
sprake zijn van het samenbrengen van bijvoorbeeld bijhorende installaties waardoor er netto sprake kan
zijn van een kleiner te vergraven oppervlak dan in het geval van verspreiding van meerdere
voorbeeldwinningen.
Eventuele cumulatie in de tijd (het al dan niet simultaan realiseren van meerdere voorbeeldwinningen)
heeft geen invloed op de effectbeoordeling ten aanzien van de aardkundige en bodemkundige waarden.
Aandachtspunten voor de verdere planvorming
Om negatieve effecten op waardevolle aardkundige en bodemkundige waarden te beperken, dient bij de
keuze van potentiele winlocaties voor schaliegas deze specifieke gronden te worden gemeden.
Voor de productie- en gasbehandelingslocaties geldt dat de ondergrond nagenoeg permanent wordt
vergraven. Voor het leggen van leidingen wordt er vergraven om de leiding te leggen. Ook hier vindt een
permanente verstoring van de ondergrond plaats.
Verstoring van de bodemopbouw door leidingen kan geheel worden voorkomen wanneer bijvoorbeeld
wordt gekozen voor het gebruik van bovengrondse leidingen. Voor de productielocaties kan gekozen
worden de exacte locatie te verleggen om waardevolle gronden te sparen. Dit kan echter weer gepaard
gaan met extra benodigde leidingen.
Leemten in kennis en aanzet evaluatieprogramma
Voor alle provincies met uitzondering van de Provincie Overijssel zijn gegevens beschikbaar over
waardevolle aardkundige en bodemkundige waarden. Op basis van deze geleverde gegevens is de
aanwezigheid van de waarden binnen de deelgebieden bepaald.
Zoals eerder gezegd, aangezien de provincie Overijssel niet specifiek waardevolle waarden heeft
aangewezen, maar een kaart heeft opgesteld waarbij voor de volledige provincie de aardkundige waarden
zijn benoemd (vlakdekkend), is de provincie Overijssel vooralsnog buiten beschouwing gelaten. . Door de
effectbeoordeling van Gelderland toe te kennen aan het deelgebied als totaal is de aanname gemaakt dat

94

078441765:0.1 - Definitief, vertrouwelijk

PlanMER Structuurvisie Schaliegas

binnen het Overijsselse deel sprake is van een vergelijkbare aanwezigheid van waardevolle aardkundige
en bodemkundige waarden.

4.2.7

VERKEER

In Figuur 4.14 is het ingreep-effect schema voor het aspect verkeer weergegeven. De tekst onder de figuur
beschrijft de ingreep en de effecten.

Figuur 4.14 Ingreep-effectschema verkeer

Aantal vrachtwagenbewegingen
Alle fasen voor opsporing en winning van schaliegas gaan gepaard met het aan- en afvoer van personeel
en materiaal. Naast de boortoren moeten tijdelijke voorzieningen worden aangevoerd, zoals generatoren,
pompen, silo’s, tanks en containers die dienst doen als werkplaats, kleedruimte en kantoor. Ook zijn
hulpstoffen nodig voor het boren en fracken.
In totaal gaat het om ongeveer 120.000 vrachtwagenbewegingen voor de voorbeeldwinning gedurende de
hele looptijd van de winning (NYSDEC, 2011, pp. 6-302). Gemiddeld komt dat neer op ongeveer vier
vrachtwagens per dag per productielocatie. Echter, de pieken van het transport zijn voornamelijk van
belang. Deze piek van het transport ligt veel hoger met tientallen vrachtwagenbewegingen per dag tijdens
en voorafgaand aan het fracken. Deze piek heeft betrekking op de voorbeeldwinning en gaat dus om 13
perioden van 3 weken met een dergelijke verkeersintensiteit.
Doorstroming
De productielocaties zijn waarschijnlijk op enige afstand gelegen van het hoofdwegenet. Lokale
ontsluiting vindt daarom plaats via erftoegangswegen. Een erftoegangsweg kan ongeveer 3.200
verkeersbewegingen (SRE, 2013) per werkdag verwerken.
Op de wegen rondom de productielocatie valt de gemiddelde toename van vier transportbewegingen per
werkdag ruim binnen de fluctuaties van de verkeersintensiteiten van een dergelijk type weg. Tijdens het
fracken ligt het aantal vrachtwagenbewegingen aanzienlijk hoger dan het gemiddelde. Dit kan resulteren
in een beperkte verslechtering van de doorstroming.
In Tabel 4.26 is de effectbeoordeling voor het criterium doorstroming weergegeven.

078441765:0.1 - Definitief, vertrouwelijk

95

PlanMER Structuurvisie Schaliegas

Deelgebied

Doorstroming

Alle deelgebieden

Tijdens het fracken kan sprake zijn van tientallen vrachtwagenbewegingen op een dag.
Dit kan een beperkt negatief effect hebben op de doorstroming.

Tabel 4.26 Effectbeoordeling doorstroming

Verkeersveiligheid
De ontsluiting van de productielocaties vindt plaats via erftoegangswegen. Op erftoegangswegen vindt
menging plaats van langzaam (fietsers/voetgangers) en gemotoriseerd verkeer. Gevolg hiervan is dat
conflicten kunnen ontstaan tussen vrachtverkeer en langzaam verkeer. Afhankelijk van de rijbaanbreedte,
de routes en intensiteiten van het langzaam verkeer kunnen hierdoor verkeersveiligheidsproblemen
optreden. Het aantal transportbewegingen is echter zo laag dat de afname van de verkeersveiligheid ten
opzichte van de referentiesituatie als gering wordt beschouwd. Tijdens het fracken ligt het aantal
vrachtwagenbewegingen aanzienlijk hoger dan gemiddeld en kan een beperkt negatief effect optreden.
In Tabel 4.27 is de effectbeoordeling voor het criterium doorstroming weergegeven.
Deelgebied

Verkeersveiligheid

Alle deelgebieden

Tijdens het fracken kan sprake zijn van tientallen vrachtwagenbewegingen op een dag.
Dit kan een beperkt negatief effect hebben op de verkeersveiligheid.

Tabel 4.27 Effectbeoordeling verkeersveiligheid

Aandachtspunten en leemten in kennis
De mate waarin de verkeersituatie beïnvloed wordt is locatiespecifiek. Voor concrete initiatieven moeten
de effecten daarom locatiespecifiek worden beschouwd.
Bij het vaststellen van de definitieve locaties is het gewenst om vaste aan- en afvoerroutes voor zwaar
verkeer met de wegbeheerder aan te wijzen. Op deze manier kunnen routes aangewezen worden die een
minimaal effect hebben op de omgeving.
Voorts kan gedacht worden aan het instellen van venstertijden. Transport vindt dan bijvoorbeeld plaats
buiten de spits. Aangezien in de spits de meeste verkeersbewegingen plaatsvinden, nemen daardoor de
negatieve effecten op de doorstroming en verkeersveiligheid af ten opzichte van de situatie zonder
venstertijden.
Ten slotte moet monitoring plaatsvinden van de wegen waar transportbewegingen plaats vinden. Het is
waarschijnlijk dat deze wegen niet altijd geschikt zijn voor het zware verkeer. Risico op schade aan de
wegen is daardoor aanwezig. Dit kan resulteren in een verminderde verkeersveiligheid.

4.2.8

EXTERNE VEILIGHEID

In het proces van schaliegaswinning is er een risico op vrijkomen van gevaarlijke stoffen. Gevolgen
hiervan zijn weergegeven in het ingreep-effect schema voor het aspect externe veiligheid in Figuur 4.15.
De tekst onder de figuur beschrijft de ingreep en de effecten.

96

078441765:0.1 - Definitief, vertrouwelijk

PlanMER Structuurvisie Schaliegas

Figuur 4.15 Ingreep-effect schema externe veiligheid

Beoordelingskader
Het aspect externe veiligheid valt onder het thema woon- en leefmilieu in dit planMER. Landschapstypen
zijn niet onderscheidend bij het bepalen van de effecten binnen dit thema (het betreffen de aspecten
externe veiligheid, luchtkwaliteit, geluid en licht). Vandaar dat bij deze aspecten niet is gekeken of en hoe
de effecten verschillen binnen verschillende landschapstypen. Er is wel onderzocht wat de effecten van de
verschillende aspecten zijn gedurende de fasen van schaliegaswinning (opsporen, boren, fracken, winnen,
verlaten).
Externe veiligheid heeft betrekking op acute risico’s voor de omgeving van activiteiten met gevaarlijke
stoffen. Deze activiteiten kunnen inrichtingen zijn waar gevaarlijke stoffen worden geproduceerd,
gebruikt of opgeslagen, maar ook het vervoer van gevaarlijke stoffen (over de weg, het water, het spoor en
via buisleidingen) valt hieronder.
In het Besluit externe veiligheid inrichtingen (Bevi), het Besluit externe veiligheid buisleidingen (Bevb) en
de Circulaire Risiconormering Vervoer Gevaarlijke Stoffen (Circulaire RNVGS) (Wet Basisnet vervoer
gevaarlijke stoffen) zijn risiconormen opgenomen voor inrichtingen en het vervoer van gevaarlijke stoffen.
Voor de externe veiligheid is gekeken naar de productielocaties en naar de centraal gelegen
gasverwerkingsinstallatie. In de verschillende fasen van schaliegaswinning is gekeken wat de kans is dat
het plaatsgebonden risico wordt overschreden. Dit risico is de kans dat een persoon overlijdt als gevolg
van een ongeval met een gevaarlijke stof als deze persoon een heel jaar lang onbeschermd op een locatie
verblijft. Voor deze kans is een richt- en grenswaarde opgenomen. De grenswaarde voor kwetsbare
objecten (woningen) is een kans van 1 op 1 miljoen (10 -6) per jaar. De richtwaarde voor beperkt kwetsbare
objecten is eveneens 1 op 1 miljoen per jaar. Het plaatsgebonden risico wordt per inrichting bepaald.
Uitgaande van de in Bijlage 5 uitgewerkte voorbeeldwinning is het plaatsgebonden risico voor de
productielocatie en onafhankelijk daarvan voor de gasbehandelingsinstallatie berekend. Bij de
productielocatie is de berekening eerst voor de boor- en frackfase uitgevoerd en vervolgens onafhankelijk
daarvan voor de winningsfase. Voor de beoordeling van de effectbeoordeling in een deelgebied is alleen
het grootste ruimtebeslag van de locaties tijdens de verschillende bedrijfsfasen beschouwd. Het grootste
ruimtebeslag voor de externe veiligheid wordt veroorzaakt door een productielocatie in de winningsfase;
Het gebied waarin de grenswaarde voor het plaatsgebonden risico (10-6 per jaar) wordt overschreden heeft
een doorsnede van 750-800 meter. . Op basis daarvan kan geconcludeerd worden dat aan de wettelijke

078441765:0.1 - Definitief, vertrouwelijk

97

PlanMER Structuurvisie Schaliegas

grenswaarden voor de externe veiligheid wordt voldaan wanneer kwetsbare objecten, zoals
woonbebouwing, buiten een afstand van 350 meter vanaf de terreingrens van een schaliegasinstallatie
gelegen zijn.
Omdat het bij de pijpleidingen voor het transport van aardgas en aardgascondensaat gaat om nieuw aan te
leggen leidingen moet de 10-6 per jaar contour binnen de zone zakelijk recht van 5 meter blijven. Daardoor
zullen er geen (beperkt) kwetsbare bestemmingen binnen deze afstand liggen, en wordt aan die norm
altijd voldaan.
Het uit het productiewater afgescheiden aardgascondensaat wordt per tankauto afgevoerd via de
openbare weg. Hiervoor wordt uitgegaan van minder dan 5.000 tankautobewegingen per jaar. Op lokale
wegen (buiten bebouwde kom, niet zijnde snelwegen) blijft het plaatsgebonden risico voor het vervoer
van brandbare vloeistoffen binnen de grenzen van de weg, zolang over hetzelfde wegvak niet meer dan
15.000 tankauto’s rijden. Op snelwegen ligt het kritische aantal tankauto’s met brandbare vloeistoffen bij
meer dan 60.000. Daarom kan ervan worden uitgegaan dat de wegen die aangewezen worden voor het
vervoer van het aardgascondensaat in alle deelgebieden over voldoende ‘risicoruimte’ beschikken.
Effectbeoordeling
De risico’s voor de externe veiligheid zijn bepaald voor een voorbeeldwinning. Daarom kunnen bepaalde
deelgebieden niet op voorhand uitgesloten worden, vanwege het ontbreken van oppervlakken met een
diameter van meer dan 750 tot 800m zonder woonbebouwing. Wel is het representatieve ruimtebeslag
gebruikt om een kans in te schatten schaliegasinrichtingen ingepast kunnen worden uit het oogpunt van
externe veiligheid.
In de verschillende deelgebieden is gekeken wat de kans is dat aan grens- en richtwaarden voor het
plaatsgebonden risico (PR) kan worden voldaan. Deze kans is beschreven in Tabel 4.28.
Het groepsrisico is weliswaar een belangrijke maat voor de maatschappelijke impact die door een ongeval
bij een schaliegasinrichting veroorzaakt zou kunnen worden, maar het groepsrisico is bij de
effectbeoordeling niet nader onderzocht. De reden hiervoor is dat het groepsrisico sterk afhankelijk is van
lokale bevolkingsdichtheden binnen het invloedsgebied. De aanwezigheid van een object waar zich een
grote hoeveelheid mensen kan bevinden, kan daarom tot een piek in de groepsrisicocurve leiden. Of
hierdoor de oriënterende waarde overschreden wordt, hangt af van het plaatsgebonden risico ter hoogte
van het object. Zolang de exacte locatie van een inrichting niet bekend is, kan bij de beoordeling van het
groepsrisico in de verschillende deelgebieden alleen uitgegaan worden van de gemiddelde
bevolkingsdichtheid in het betreffende deelgebied: de kans op overschrijding van de oriënterende waarde
van het groepsrisico is het hoogst in het dichtst bevolkte deelgebied. Bij de vergelijking van de
deelgebieden is de woningdichtheid beschreven. Deze is een goede maatstaf voor de bevolkingsdichtheid.

98

078441765:0.1 - Definitief, vertrouwelijk

PlanMER Structuurvisie Schaliegas

Deelgebied

Effect externe veiligheid

Zuid-Limburg

Redelijke kans dat er locaties kunnen worden gevonden waar wordt voldaan aan grens en
richtwaarden PR.

Noord-Brabant/ Noord-

Redelijke kans dat er locaties kunnen worden gevonden waar wordt voldaan aan grens en

Limburg

richtwaarden PR.

Oost-Nederland

Redelijke kans dat er locaties kunnen worden gevonden waar wordt voldaan aan grens en
richtwaarden PR.

Noord-Nederland

Redelijke kans dat er locaties kunnen worden gevonden waar wordt voldaan aan grens en
richtwaarden PR.

Groene Hart

Redelijke kans dat er locaties kunnen worden gevonden waar wordt voldaan aan grens en
richtwaarden PR.

Laag Holland

Kleine kans dat er locaties kunnen worden gevonden waar wordt voldaan aan grens en
richtwaarden PR.

Flevoland

Redelijke kans dat er locaties kunnen worden gevonden waar wordt voldaan aan grens en
richtwaarden PR.

Zeeuwse en Zuid-

Redelijke kans dat er locaties kunnen worden gevonden waar wordt voldaan aan grens en

Hollandse eilanden

richtwaarden PR.

Zuidvleugel

Kleine kans dat er locaties kunnen worden gevonden waar wordt voldaan aan grens en
richtwaarden PR.

Kustzone

Kleine kans dat er locaties kunnen worden gevonden waar wordt voldaan aan grens en
richtwaarden PR.

Tabel 4.28 Effectbeoordeling Effect externe veiligheid per deelgebied

Uit Tabel 4.28 is op te maken dat de kans op overschrijding van het plaatsgebonden risico het hoogst is in
dichtbevolkte deelgebieden (Laag Holland, Zuidvleugel en Kustzone). Hier is de kans groter dat er
(beperkt) kwetsbare objecten binnen de maatgevende contour vallen.
Hoewel het groepsrisico niet nader is onderzocht bij de effectbeoordeling, kan geconcludeerd worden dat
de grootste kans op overschrijden van de normen voor het groepsrisico eveneens in deelgebieden met een
hoge bevolkingsdichtheid bestaat. Vanwege de sterke afhankelijkheid van lokale omstandigheden zullen
eventuele groepsrisicoknelpunten in een locatiespecifiek MER onderzocht moeten worden.
Grensoverschrijdende effecten
Als alle fasen en activiteiten van de schaliegaswinning worden beschouwd bevindt de 10 -6contour zich op
ten hoogste circa 350 meter (diameter 750-800m) van de inrichtingsgrens (tijdens de winningsfase) en het
invloedsgebied op ongeveer 900 tot 950 meter van de inrichtingsgrens.
Dit betekent dat, als de productielocatie of de gasbehandelingsinstallatie zich op korte afstand van de
grens bevinden, er sprake zal zijn van een grensoverschrijdend effect. Als er een afstand van 950 meter of
meer van de installaties tot de grens wordt aangehouden, zullen er geen relevante grensoverschrijdende
effecten plaatsvinden.
Cumulatie
Voor externe veiligheid worden de effecten per locatie berekend. De effecten worden ook per locatie
beoordeeld en hoeven dus niet bij elkaar te worden opgeteld.
Alleen in het geval van meerdere voorbeeldwinningen in een gebied kan het voorkomen dat er vanaf 2
gasbehandelingsinstallaties de afvoer van condensaat (deels) over dezelfde (snel)weg wordt vervoerd. In
dat geval worden de aantallen tankauto’s met condensaat wel bij elkaar opgeteld.

078441765:0.1 - Definitief, vertrouwelijk

99

PlanMER Structuurvisie Schaliegas

Aandachtspunten voor verdere planvorming
De berekende en afgeleide doorsnedes van de 10 -6-contouren zijn een indicatie en zullen altijd specifiek
moeten worden berekend als er concrete, locatiespecifieke plannen zijn. Dit geldt ook voor het
groepsrisico. In de buurt van stedelijk gebied (ook al ligt dat gebied buiten de 10 -6-contour) kan een hoog
groepsrisico uit de berekening komen, mogelijk boven de oriëntatiewaarde en dat is ongewenst. Voor
externe veiligheid zijn locaties waarbij stedelijk gebied binnen het invloedsgebied ligt daarom minder
geschikt.
Met extra veiligheidsmaatregelen zal de 10-6-contour bijna altijd wel te verkleinen zijn. Voorbeelden zijn:


Lagere drukken in leidingen en andere installatieonderdelen;



Leidingen op de gasverwerkingsinstallatie ondergronds of in goten aanleggen;



Inbloksystemen waarbij bij een lekkage delen van een installatie binnen korte tijd worden ingeblokt,
zodat de hoeveelheid vrijgekomen gevaarlijke stof beperkt blijft.

Leemten in kennis en aanzet evaluatieprogramma
Omdat in dit planMER een voorbeeldwinning is onderzocht zullen de resultaten voor een specifieke
situatie in het kader van een concreet initiatief afwijken van wat nu is berekend. Dit heeft te maken met
mogelijke afwijkingen in de onderdelen van de installatie (inhoud, druk, etc.), wat weer afhankelijk is van
de samenstelling van het gewonnen gas. Ook andere putdrukken kunnen significante invloed hebben op
de risicocontouren.
Het kan voorkomen dat binnen een jaar (delen van) meerdere fases worden uitgevoerd, bijvoorbeeld dat
er zowel wordt geboord als gefrackt binnen een jaar. Hierbij geldt dat de winningsfase van de putlocatie
bepalend is.

4.2.9

LUCHTKWALITEIT

Bij schaliegaswinning worden luchtverontreinigende stoffen zoals NO2 (stikstofdioxide) als PM10 (fijn stof)
uitgestoten. Afhankelijk van de concentraties luchtverontreinigende stoffen waaraan een persoon wordt
blootgesteld kunnen er acute en chronische gezondheidseffecten optreden. Acute gezondheidsproblemen,
zoals keel- en neusirritatie en astmatische klachten treden met name op bij tijdelijk sterk verhoogde
concentraties van luchtverontreiniging. Chronische effecten treden op na langere tijd van blootstelling aan
te hoge concentraties luchtverontreinigende stoffen. In Figuur 4.16 is het ingreep-effectschema voor
luchtkwaliteit weergegeven. Per fase is aangegeven welke activiteiten tot welke relevante emissies kunnen
leiden.

100

078441765:0.1 - Definitief, vertrouwelijk

PlanMER Structuurvisie Schaliegas

Figuur 4.16 Ingreep-effectschema luchtkwaliteit

Beoordelingskader
Het aspect luchtkwaliteit valt onder het thema woon- en leefmilieu in dit planMER. Bij het bepalen van de
effecten binnen dit thema (voor de aspecten externe veiligheid, luchtkwaliteit, geluid en licht) zijn
landschapstypen niet onderscheidend. Vandaar dat bij deze aspecten niet is gekeken of en hoe de effecten
verschillen binnen verschillende landschapstypen. Er is wel onderzocht wat de effecten van de
verschillende aspecten zijn gedurende de fasen van schaliegaswinning (opsporing, boren, fracken, winnen,
verlaten). Aanvullend zijn de effecten voor de deelgebieden beoordeeld.
Om de gezondheidseffecten zoveel mogelijk te beperken zijn er in de Wet milieubeheer voor een aantal
luchtverontreinigende stoffen normen gesteld. Naast de Wet milieubeheer wordt het toetsingskader voor
luchtkwaliteit bepaald door het ‘Besluit Niet in betekenende mate bijdragen’ en de ‘Regeling beoordeling
luchtkwaliteit 2007’ (Ministerie van VROM, 2007)
Om de effecten te bepalen is er voor zowel de bijdrage van NO 2 (stikstofdioxide) als PM10 (fijn stof) een
contourafstand bepaald tot aan de NIBM (Niet In Betekenende Mate) grens (1,2 µg/m³). Deze is voor NO 2
maatgevend en ligt op 930 meter vanaf de productielocatie. Deze afstand kan lokaal iets variëren, maar zal
binnen de verschillende deelgebieden nagenoeg het zelfde zijn.
Op basis van het te verwachten aantal blootgestelden in combinatie met de aanwezige
achtergrondconcentraties kan de voorbeeldwinning binnen een contour van 1,2 µg/m³ tot een meer of
minder groot risico leiden voor de effecten als gevolg van luchtkwaliteit.
Effectbeoordeling
In Tabel 4.30 zijn de effectbeoordelingen voor de deelgebieden op een rij gezet. Na de tabel zijn de
deelgebieden per aspect vergeleken. De scoringsmethodiek die is toegepast is in Tabel 4.29 weergegeven.

078441765:0.1 - Definitief, vertrouwelijk

101

PlanMER Structuurvisie Schaliegas

Scoringsmethodiek luchtkwaliteit
N.v.t. er treedt geen verbetering op in luchtkwaliteit door schaliegas
N.v.t. er treedt geen verbetering op in luchtkwaliteit door schaliegas
Laag risico op effecten
Gemiddeld risico op effecten
Hoog risico op effecten
Tabel 4.29 Scoringsmethodiek luchtkwaliteit

Deelgebied

Effect Luchtkwaliteit

Zuid-Limburg

Lage achtergrondconcentraties, gemiddelde bevolkingsdichtheid.

Noord-Brabant/ Noord-

Gemiddelde achtergrondconcentraties en bevolkingsdichtheid.

Limburg
Oost-Nederland

Lage achtergrondconcentraties en bevolkingsdichtheid.

Noord-Nederland

Lage achtergrondconcentraties en bevolkingsdichtheid.

Groene Hart

Hoge achtergrondconcentraties en bevolkingsdichtheid.

Laag Holland

Hoge achtergrondconcentraties en bevolkingsdichtheid.

Flevoland

Lage achtergrondconcentraties en bevolkingsdichtheid.

Zeeuwse en Zuid-

Gemiddelde achtergrondconcentraties en lage bevolkingsdichtheid.

Hollandse eilanden
Zuidvleugel

Hoge achtergrondconcentraties en bevolkingsdichtheid.

Kustzone

Hoge achtergrondconcentraties en bevolkingsdichtheid.

Tabel 4.30 Vergelijking effectbeoordeling deelgebieden

Uit de beoordelingen van risico’s op effecten komen verschillen naar voren. Over het algemeen geldt dat
daar waar veel mensen dicht op elkaar wonen (veel grote steden aanwezig zijn) tevens de
achtergrondconcentraties hoger liggen (uitzondering hierop zijn de Zeeuwse en Zuid-Hollandse eilanden).
Dit leidt er toe dat regio’s rond de Randstad op zowel achtergrondconcentraties NO2 als
bevolkingsdichtheid hoger scoren dan de rest van Nederland. Dit zorgt voor een hogere inschatting van
risico’s op effecten voor deelgebieden in deze regio’s. Het gaat dan om deelgebieden Groene Hart, Laag
Holland, Zuidvleugel en Kustzone.
Voor deelgebieden in het zuiden en noorden van Nederland is de inschatting van het risico op effecten
lager, voornamelijk door de lagere bevolkingsdichtheid en richting het noordoosten tevens door lagere
achtergrondconcentraties.
Ondanks dat risico’s hoger ingeschat worden in bepaalde deelgebieden ligt het niet in de lijn der
verwachting dat het aspect luchtkwaliteit snel voor een knelpunt zal zorgen bij eventuele realisatie,
vanwege de ruime onderschrijding van grenswaarden in de meeste deelgebieden in het jaar 2016.
Grensoverschrijdende effecten
De maximale afstand waarbinnen mogelijk effecten op kunnen treden als gevolg van de voorbeeldwinning
bedraagt ca. 930 meter. Dit is de afstand tot aan de NIBM-grens (1,2 µg/m³) voor NO2. Wanneer een
productielocatie binnen 930 meter van de grens ligt, is het mogelijk dat er grensoverschrijdende effecten
plaatsvinden. Doordat de achtergrondconcentraties binnen 930 meter vanaf de Nederlandse grens veelal
ver onder de Europese norm voor de jaargemiddelde concentratie liggen, is de kans dat hier knelpunten
optreden echter zeer klein.

102

078441765:0.1 - Definitief, vertrouwelijk

PlanMER Structuurvisie Schaliegas

Cumulatie
Wanneer meerdere voorbeeldwinningen tegelijk plaatsvinden dan kan er in één jaar meer emissie
vrijkomen dan in de huidige berekeningen is gehanteerd. Wanneer de productielocaties vervolgens dicht
bij elkaar liggen kunnen zij elkaars bijdrage contouren beïnvloeden. De kans dat deze binnen de grens van
930 meter van elkaar liggen is echter klein. Doordat nu is gekeken naar de maximale afstand tot een NIBM
bijdrage (met de overheersende windrichting mee), heeft een andere vorm van de contour geen effect op
deze afstand en daarmee ook geen effect op de risico beoordeling.
Aandachtspunten voor verdere planvorming
Bij de planvorming kunnen een aantal randvoorwaarden gehanteerd worden om mogelijke effecten te
voorkomen of te reduceren. Hierbij kan gedacht worden aan het aanhouden van een minimale afstand van
930 meter tot omliggende bebouwing. Dit is de afstand tot waar de bijdrage aan de luchtkwaliteit slechts
beperkt is. Tevens zijn er een aantal emissiebeperkende maatregelen mogelijk, zoals inzet van nieuwer
materieel of het hanteren van LNG of CNG als brandstof.
Leemten in kennis en aanzet evaluatieprogramma
Omdat in dit planMER een voorbeeldwinning wordt onderzocht, zal een mogelijk specifieke situatie die in
het kader van een concreet initiatief wordt onderzocht, kunnen afwijken van hetgeen nu is berekend. Dit
heeft te maken met mogelijke afwijkingen m.b.t. in te zetten materieel en specifieke lokale
omstandigheden. Er zijn in dit onderzoek een aantal aannames gedaan (veelal conservatief) die in
specifieke situaties anders zullen zijn. Tevens is de lokale situatie (meteo, ruwheden, aanwezigheid wegen,
etc.) van invloed op de concentratiecontouren. Dit maakt dat een specifieke locatie invloed zal hebben op
de effecten op de luchtkwaliteit en daarmee af kan wijken van de hier berekende contouren.

4.2.10

GELUID

Voor de winning van schaliegas worden de nodige installaties en materieel ingezet en is sprake van
vrachtverkeer. Dit gaat gepaard met een geluidsbelasting op de omgeving. Niet alleen tijdens de winning
zelf, maar ook in de fasen voorafgaand aan én direct na de daadwerkelijke winning is sprake van een
relevante geluidsemissie. Naast de effecten tijdens de verschillende fasen zijn voor het aspect geluid ook
de geluidseffecten tijdens de aanleg van de locaties van belang.
De belangrijkste fasen zijn daarmee:


Het aanleggen van de productielocatie, gasbehandelingsinstallatie, leidingen, tijdelijke wegen e.d.
(aanlegfase).



De boorfase.



De frackfase.



De winningsfase.



De verlatingsfase.

Het vrachtverkeer komt in meer of mindere mate in alle fasen terug en is afzonderlijk beschouwd. In
Figuur 4.17 is het ingreep-effect schema voor het geluid weergegeven. De tekst onder de figuur beschrijft
de ingreep en de effecten.

078441765:0.1 - Definitief, vertrouwelijk

103

PlanMER Structuurvisie Schaliegas

Figuur 4.17 Ingreep-effectschema geluid

Beoordelingskader
Voor de schaliegaswinning geldt niet één vaste grenswaarde voor geluid, maar is sprake van een bepaalde
bandbreedte in normstelling, mede afhankelijk van de aard en de tijdsduur van de activiteit, de aard van
de omgeving en het ter plaatse heersende referentieniveau van het omgevingsgeluid. De ondergrens van
deze bandbreedte wordt in deze studie aangeduid als de richtwaarde. De bovengrens wordt aangeduid als
de grenswaarde. Als aan de richtwaarde wordt voldaan zal – ook in landelijke gebieden - de eventuele
geluidshinder minimaal zijn. Als net aan de grenswaarde wordt voldaan mag verwacht worden dat er
hinder optreedt, maar wordt het hinderniveau (onder voorwaarden) nog (net) acceptabel geacht. De richten grenswaarden voor geluid in de verschillende fasen zijn samengevat in Tabel 4.31.
Fase

Geluidsbelasting op woningen en op andere geluidsgevoelige
bestemmingen21
Richtwaarde (ondergrens)

Grenswaarde (bovengrens)

Aanlegfase en verlaten fase

60 dB(A) dagwaarde

75 dB(A) dagwaarde

Boor- en frackfase

40 dB(A) etmaalwaarde

60 dB(A) etmaalwaarde*

Winningsfase

40 dB(A) etmaalwaarde

50 dB(A) etmaalwaarde

Vrachtverkeer van/naar de locatie

50 dB(A) etmaalwaarde

65 dB(A) etmaalwaarde

* Deze eis geldt ook op 300 meter van de mobiele installatie.
Tabel 4.31 Overzicht van het beoordelingskader voor geluid

De beoordeling is toegespitst op het langgemiddelde beoordelingsniveau. De maximale geluidsniveaus
vanwege optredende piekgeluiden zijn in principe ook van belang, maar vanwege de ruimere
normstelling zijn de effectafstanden hiervoor vergelijkbaar met óf kleiner dan de effectafstanden voor het
langtijdgemiddeld beoordelingsniveau.

21 De dagwaarde is gelijk aan het equivalente geluidsniveau LAeq in de dagperiode (07.00 tot 19.00 uur) vermeerderd met

een straftoeslag voor geluid met een impulsachtig karakter. De etmaalwaarde is de hoogste waarde van:

104

-

het langtijdgemiddeld beoordelingsniveau LAr,LT in de dagperiode (07.00-19.00 uur);

-

het langtijdgemiddeld beoordelingsniveau LAr,LT in de avondperiode (19.00 – 23.00 uur) + 5 dB(A);

-

het langtijdgemiddeld beoordelingsniveau LAr,LT in de nachtperiode (23.00-07.00 uur) + 10 dB(A).

078441765:0.1 - Definitief, vertrouwelijk

PlanMER Structuurvisie Schaliegas

Onderstaande tabel geeft de scoringsmethodiek voor het aspect geluid weer. Uitgangspunt voor de
schaalverdeling is de kans dat aan de richtwaarde wordt voldaan en, wanneer deze kans gering is, de kans
dat aan de grenswaarde wordt voldaan.
Scoringsmethodiek voor aspect geluid
Positief effect, niet van toepassing bij geluid
Beperkt positief effect, niet van toepassing bij geluid
Grote kans dat aan de richtwaarde voor geluid wordt voldaan
Grote kans op een overschrijding van de richtwaarde, maar wel locaties waar aan de grenswaarde wordt voldaan
Grote kans op overschrijding richtwaarde en kritisch of aan de grenswaarde kan worden voldaan
Tabel 4.32 Scoringsmethodiek voor aspect geluid

Effectbeoordeling
Het aspect geluid valt onder het thema woon- en leefmilieu in dit planMER. Bij het bepalen van de
effecten binnen dit thema (voor de aspecten externe veiligheid, luchtkwaliteit, geluid en licht) zijn
landschapstypen niet onderscheidend. Vandaar dat bij deze aspecten niet is gekeken of en hoe de effecten
verschillen binnen verschillende landschapstypen. Er is wel onderzocht wat de effecten van de
verschillende aspecten zijn gedurende de fasen van schaliegaswinning (boren, fracken, winnen, verlaten).
Aanvullend zijn de effecten voor de deelgebieden beoordeeld. De geluideffecten op natuurgebieden zijn
beschreven in het hoofdstuk Natuur (hoofdstuk 14, Deel B).
De globale afstanden tot de richtwaarde en grenswaarde contouren zijn voor de verschillende fasen en
activiteiten weergegeven in Figuur 4.17. Als alle fasen en activiteiten van de schaliegaswinning worden
beschouwd bevindt de richtwaarde contour zich op ten hoogste circa 1900 meter van het hart van de
inrichting en de grenswaarde contour zich op circa 300 meter van het hart van de inrichting. Alleen voor
de gasbehandelingsinstallatie bevindt de grenswaarde contour zich op grotere afstand, namelijk op circa
500 meter van het hart van de inrichting.
Voor het vrachtverkeer bevindt de richtwaarde contour zich op ten hoogste circa 100 meter afstand van de
rijlijn en de grenswaarde contour op circa 10 meter afstand van de rijlijn. Voor de aanleg van water- of
gasleiding geldt eenzelfde afstand als voor de overige aanlegwerkzaamheden, namelijk circa 80 meter
voor de richtwaarde contour en circa 20 m voor de grenswaarde contour.
In Tabel 4.33 zijn de effecten voor de deelgebieden op een rij gezet. Na de tabel zijn de deelgebieden per
aspect vergeleken.

078441765:0.1 - Definitief, vertrouwelijk

105

PlanMER Structuurvisie Schaliegas

Deelgebied

Effect Geluid

Zuid-Limburg

Grote kans op overschrijding richtwaarde, maar wel locaties waar aan de grenswaarde
wordt voldaan

Noord-Brabant/ Noord-

Grote kans op overschrijding richtwaarde en kritisch of aan de grenswaarde kan worden

Limburg

voldaan

Oost-Nederland

Grote kans op overschrijding richtwaarde en kritisch of aan de grenswaarde kan worden
voldaan

Noord-Nederland

Grote kans op overschrijding richtwaarde, maar wel locaties waar aan de grenswaarde
wordt voldaan

Groene Hart

Grote kans op overschrijding richtwaarde, maar wel locaties waar aan de grenswaarde
wordt voldaan

Laag Holland

Grote kans op overschrijding richtwaarde en kritisch of aan de grenswaarde kan worden
voldaan

Flevoland

Grote kans op overschrijding richtwaarde, maar wel locaties waar aan de grenswaarde
wordt voldaan

Zeeuwse en Zuid-

Grote kans op overschrijding richtwaarde, maar wel locaties waar aan de grenswaarde

Hollandse eilanden

wordt voldaan

Zuidvleugel

Grote kans op overschrijding richtwaarde en kritisch of aan de grenswaarde kan worden
voldaan

Kustzone

Grote kans op overschrijding richtwaarde en kritisch of aan de grenswaarde kan worden
voldaan

Tabel 4.33 Vergelijking effectbeoordeling deelgebieden

In de referentiesituatie concentreert de geluidsbelasting zich vooral rondom de (belangrijke)
infrastructuur, steden, industriegebieden, luchthavens en dergelijke. Uit de beoordeling van risico’s op
effecten blijkt dat voor Noord-Brabant/Noord-Limburg, Oost-Nederland, Laag Holland, Zuidvleugel en
Kustzone het risico op relevante geluidseffecten groot is. Voor Zuidvleugel en Kustzone wordt dit vooral
veroorzaakt door de relatieve hoge bevolkingsdichtheid. Dit geldt deels ook voor Noord-Brabant/NoordLimburg. Voor het overige deel van deze deelgebieden geldt dat dit vooral wordt veroorzaakt door de
gemiddeld relatief korte afstanden tussen woningen in de minder dicht bevolkte gebieden. Gezien de
afstanden tussen woningen is voor Zuid-Limburg en Groene Hart sprake van een gemiddeld risico op
geluidseffecten. Voor Flevoland, Zeeuwse en Zuid-Hollandse eilanden en het grootste deel van het
deelgebied Noord-Nederland is sprake van een relatief laag risico op geluidseffecten door de combinatie
van een relatief lage bevolkingsdichtheid in combinatie met gemiddeld relatief grote afstanden tussen
woningen.
Het feit dat in bepaalde gebieden risico’s hoger ingeschat worden, wil niet zeggen dat het aspect geluid
hier meteen voor een knelpunt zorgt. Het betekent wel dat er naar alle waarschijnlijk minder geschikte
locaties zijn, over het algemeen meer aandacht moet zijn voor een zorgvuldige lokale inpassing en de kans
groter is dat extra investeringen in geluidsreducerende maatregelen noodzakelijk zijn. De effecten kunnen
worden gemitigeerd door de inzet van de meest moderne geluidsarme installaties, materieel en
vrachtwagens en aanvullende geluidsreducerende maatregelen.
Grensoverschrijdende effecten
Als de productielocatie of de gasbehandelingsinstallatie zich op korte afstand van de grens bevinden, zal
er sprake zijn van een grensoverschrijdend effect. Wanneer een afstand van 2 km of meer van de
installaties tot de grens wordt aangehouden, zullen er geen relevante grensoverschrijdende effecten
plaatsvinden.

106

078441765:0.1 - Definitief, vertrouwelijk

PlanMER Structuurvisie Schaliegas

Cumulatie
In de voorbeeldwinning wordt uitgegaan van 13 productielocaties met ieder 10 putten. De
werkzaamheden voor het boren van de putten per productielocatie zullen achter elkaar plaatsvinden. Er is
dus geen sprake van de cumulatie van het geluid van de verschillende activiteiten op een productielocatie.
Wel zal door opeenvolgende werkzaamheden de geluidsbelasting gedurende een langere tijd optreden.
Als in een deelgebied tegelijkertijd meerdere productielocaties in bedrijf zijn of ontwikkeld worden zou
mogelijk wel sprake kunnen zijn van cumulatie. Gezien de ruime afstand tot de richtwaarde contouren zal
bij de beoordeling of aan de richtwaarde wordt voldaan zeker voor de boor- en frackfase en in mindere
mate voor de winningsfase rekening moeten worden met de cumulatie van geluid. De grenswaarde
contouren liggen op aanzienlijk kortere afstand van de productielocaties. Hierdoor zal de cumulatie van
het geluid van verschillende productielocaties geen effect hebben op de ligging van de grenswaarde
contour.
Aandachtspunten voor verdere planvorming
De daadwerkelijke geluidsuitstraling van de beschreven activiteiten is afhankelijk van de precies in te
zetten installaties en materieel en de te treffen geluidsbeperkende voorzieningen. In kritische situaties kan
de geluidsemissie door het treffen van aanvullende geluidsreducerende maatregelen – en dus tegen extra
kosten - verder worden beperkt. Hiermee kunnen de contourafstanden worden verkleind.
In de boor- en frackfase is eventuele hinder vanwege laagfrequent geluid een aandachtspunt, vooral in die
situaties waar overwogen wordt om niveaus van ruim boven de richtwaarde toe te staan. Dit zal te zijner
tijd in het kader van de vergunningprocedure nader moeten worden beoordeeld en kan een reden zijn om
dan in de vergunning nadere eisen te stellen.
Voor de beperking van geluidshinder is uiteindelijk vooral de inpassing op lokaal niveau van belang. Een
verschuiving over een afstand van enkele honderden meters kan hierbij een belangrijk verschil maken.
Ook de lokale situatie zoals het heersende achtergrondniveau van het omgevingsgeluid, de aanwezige
mogelijk afschermende bebouwing of reflecterende bodemgebieden spelen hierbij een rol.
Leemten in kennis aan aanzet evaluatieprogramma
Op basis van de huidige, beperkte inzichten zijn de bronvermogens en geluidscontouren zo goed mogelijk
vastgesteld. Door het ontbreken van detailinformatie zou de werkelijke geluidsbelasting kunnen afwijken.
Gezien de gehanteerde uitgangspunten, de mogelijkheid om aanvullende maatregelen te treffen in relatie
tot het schaalniveau van deze studie wordt echter niet verwacht dat deze leemten in kennis wezenlijke
gevolgen hebben voor de beoordeling.
Het doel van het evaluatieprogramma is om vast te stellen of de daadwerkelijke effecten overeenstemmen
met de prognoses in het MER. Mocht blijken dat de effecten negatiever zijn dan verwacht, dan kunnen
maatregelen worden vastgesteld om deze effecten te mitigeren. Voor het aspect geluid wordt het
evaluatieprogramma feitelijk geborgd door het vergunningstraject. Als onderdeel van de
vergunningaanvraag zal te zijner tijd een nader akoestisch onderzoek worden verricht. Dit vormt de basis
voor de in de milieuvergunning op te nemen geluidsvoorschriften. Daarnaast is het is gebruikelijk om
voor een nieuwe inrichting tevens in de vergunning op te nemen dat binnen een bepaalde tijd na het in
gebruik nemen van de inrichting controlemetingen moeten worden verricht om vast te stellen of aan de
geluidseisen in de milieuvergunning wordt voldaan en zo nee, welke aanvullende geluidsreducerende
maatregelen worden getroffen.

078441765:0.1 - Definitief, vertrouwelijk

107

PlanMER Structuurvisie Schaliegas

4.2.11

LICHT

In het proces van schaliegaswinning is er sprake van verlichting ten behoeve van veiligheid van
werkzaamheden en ten behoeve van beveiliging. Deze verlichting kan de lichtintensiteit op woningen en
natuur vergroten. Om deze reden is het van belang om het thema licht mee te nemen in de
effectbeoordeling voor dit planMER. In Figuur 4.18 is het ingreep-effect schema weergegeven voor het
thema licht.

Figuur 4.18 Ingreep-effect schema licht

Beoordelingskader
Op het gebied van lichthinder is nog geen landelijke wetgeving voor handen. Wel heeft de Nederlandse
Stichting voor Verlichtingskunde (NSVV) richtlijnen uitgegeven ten aanzien van voorkoming van
lichthinder (2014). In de richtlijn voor terreinverlichting zijn gebieds- en periodeafhankelijke normen
opgenomen. Hierbij wordt onderscheid gemaakt tussen een viertal gebiedstyperingen/zones met elk een
eigen norm (zie Tabel 4.34):


E1: Gebieden met een zeer lage omgevingshelderheid. In het algemeen natuurgebieden en landelijke
gebieden ver van woonkernen.



E2: Gebieden met een lage omgevingshelderheid. In het algemeen buitenstedelijke en landelijke
(woon)gebieden.



E3: Gebieden met een gemiddelde omgevingshelderheid. In het algemeen stedelijke woongebieden.



E4: Gebieden met een hoge omgevingshelderheid. In het algemeen stedelijke gebieden met nachtelijke
activiteiten, zoals uitgaanscentra en industriegebieden.

De normen zijn weergegeven in onderstaande Tabel.
Periode

E1:Natuurgebied
[lux]

E2: Landelijk
gebied [lux]

E3: Stedelijk gebied
[lux]

E4: Stadscentrum /
industriegebied [lux]

07.00 – 23.00

2

5

10

25

23.00 – 07.00

1

1

2

5

Tabel 4.34 Grenswaarden voor verlichtingssterkte (Ev) ter voorkoming van lichthinder

In dit planMER is getoetst wat de effectafstanden voor lichtintensiteit zijn als bovenstaande normen
worden aangehouden.

108

078441765:0.1 - Definitief, vertrouwelijk

PlanMER Structuurvisie Schaliegas

Effectbeoordeling
Er worden effecten op woningen voorzien als deze binnen 50-100 meter van een productielocatie gelegen
zijn. Effecten op natuurgebieden zijn niet uit te sluiten binnen een afstand van 200 meter.
Doordat de referentiesituatie voor licht heel locatiespecifiek is en daarnaast geldt dat in Nederland over
het algemeen daar waar weinig natuur voorkomt een dichtere bevolkingsdichtheid aanwezig is en visa
versa, is er geen duidelijk onderscheid te maken tussen de effecten van licht in de verschillende
deelgebieden. Op voorhand is derhalve het effect van licht als niet onderscheidend beoordeeld op het
niveau van deelgebieden. Een overzicht is weergegeven in Tabel 4.35 en Tabel 4.36.
Deelgebied

Woningen

Alle deelgebieden

Effect op woningen als deze binnen 50-100 meter van
een productielocatie gelegen zijn

Tabel 4.35 Effectbeoordeling licht voor woningen

Deelgebied

Natuur

Alle deelgebieden

Effect op natuur als deze binnen 200 meter van een
productielocatie gelegen is

Tabel 4.36 Effectbeoordeling licht voor natuur

Cumulatie
Als er in een deelgebied tegelijkertijd meerdere productielocaties in bedrijf zijn of ontwikkeld worden zal
dit niet leiden tot cumulatie van lichtintensiteit. De gemiddelde dichtheid waarin productielocaties
(kunnen) voorkomen is circa 0,08 per vierkante kilometer. Dit betekent dat de productielocaties zich op
een afstand van 3 tot 4 km afstand van elkaar zouden kunnen bevinden. Aangezien de contour voor
effecten op woningen 50-100 meter is, en op natuurgebieden zo’n 200 meter wordt er geen cumulatie
verwacht.
Grensoverschrijdende effecten
Er worden effecten op woningen voorzien als deze binnen 50-100 meter van een productielocatie gelegen
zijn. Effecten op natuurgebieden zijn niet uit te sluiten binnen een afstand van 200 meter. Dit betekent dat
als de productielocatie of de gasbehandelingsinstallatie zich op korte afstand van de grens bevinden, er
sprake kan zijn van een grensoverschrijdend effect. Als er een afstand van 200 meter of meer van de
installaties tot de grens wordt aangehouden, zullen er geen relevante grensoverschrijdende effecten
plaatsvinden.
Aandachtspunten voor verdere planvorming
Bij verdere planvorming kunnen een aantal randvoorwaarden gehanteerd worden om effecten te
voorkomen of verder te reduceren.

078441765:0.1 - Definitief, vertrouwelijk

109

PlanMER Structuurvisie Schaliegas

Om de verlichtingssterkten ter plaatse van de woningen en natuurgebieden te reduceren wordt het
volgende aanbevolen:


Het maken van een gedetailleerd verlichtingsplan waarbij de posities van de lichtmasten
nauwkeuriger zijn bepaald. In dit plan kunnen dan gebouwen, bomen en andere objecten worden
meegenomen.



Het toepassen van armaturen met een vlakke afscherming zodat lichthinder naar de omgeving beperkt
blijft.



De lichtmasten niet te hoog maken.



De uitstraalrichting van de armaturen zoveel mogelijk van de woningen en natuurgebieden af
positioneren.



Het toepassen van ledverlichting behoort tot de mogelijkheden aangezien ledverlichting
puntverlichting is en minder naar de omgeving straalt.



Het achterwege laten van verlichting daar waar het kan en vervangen door passieve/actieve
wegmarkeringen.

Uit onderzoek22 blijkt dat vogels verstoord kunnen raken van bepaalde kleurenspectra in kunstlicht. De
NAM heeft veel metingen rond de vogeltrek gedaan. In 2001 werd een experiment uitgevoerd op platform
L5 voor de kust van Ameland. Tijdens de herfsttrek van 2003 werd op Ameland in drie maanden een
onderzoek gehouden met lampen met kleurfilters. Het bleek dat vogels met name op het rode deel van het
spectrum reageren en nauwelijks op groene en blauwe deel. ‘Blauw licht’ kwam uit de testen als een kleur,
die het kompas van de vogels het minst zou verstoren. Bij deze kleur licht is werken echter niet veilig,
omdat je daarin minder scherp ziet. Het groene licht zorgt voor een optimale veiligheid voor dieren, maar
ook voor mensen.
Leemten in kennis en aanzet evaluatieprogramma
De lichtuitstraling naar de omgeving is afhankelijk van verschillende factoren. De lichtuitstraling is o.a.
afhankelijk van het type lamp, de uitstralingsrichting, de intensiteit van de verlichting, de hoogte van de
lichtmasten, de mate van afscherming van de lamp, de afscherming door objecten op het terrein e.d.
Omdat in dit planMER een voorbeeldwinning wordt onderzocht, zal een mogelijk specifieke situatie die in
het kader van een concreet initiatief wordt onderzocht (sterk) kunnen afwijken van hetgeen nu is
berekend. De berekende effectafstanden dienen te worden beschouwd als een grove indicatie. Deze
effectafstanden kunnen voor een concreet plan groter of kleiner zijn. Naar verwachting zal lichthinder
echter niet de bepalende effectafstand zijn.

4.2.12

KLIMAAT

Bij schaliegaswinning komen broeikasgassen vrij. Deze dragen bij aan een versterking van het
broeikaseffect en daarmee aan een verandering van het wereldwijde klimaat. Koolstofdioxide (CO 2) en
methaan (CH4) zijn de meest belangrijke broeikasgassen die vrijkomen bij schaliegaswinning. In Figuur
4.19 is het ingreep-effect schema voor het aspect klimaat weergegeven. Hierin staat hoe er in verschillende
fases uitstoot plaatsvindt van broeikasgassen CO2 en methaan. In deze paragraaf is de broeikasuitstoot bij
de winning van schaliegas beschouwd, en een vergelijking gemaakt met uitstoot van andere
energiebronnen en met uitstoot bij schaliegaswinning in de Verenigde Staten.

22 Zie de website van LichtOpNatuur http://www.lichtopnatuur.org/nl/

110

078441765:0.1 - Definitief, vertrouwelijk

PlanMER Structuurvisie Schaliegas

Figuur 4.19 Ingreep-effect schema klimaat

Uitstoot bij winning schaliegas
CO2 komt onder andere vrij bij verbranding van aardgas, kolen of olie (fossiele brandstoffen). Dit houdt in
dat in alle fasen (Opsporen, boren, frack, winnen en verlaten) CO2 vrijkomt als gevolg van inzet van
vrachtverkeer, bouwmaterieel, de boorinstallatie en de pompen voor het fracken. Deze laatste twee
(boorinstallatie en pompen voor het fracken) zijn maatgevend qua CO2 emissies.
Schaliegas is in feite natuurlijk aardgas dat in schaliegesteentes zit en bestaat voor het overgrote dele uit
methaan (CH4). Hierdoor kunnen door lekken van gas uit pompen, leidingen, kleppen, gasmeters, etc.
emissies plaatsvinden naar de atmosfeer. Deze emissies komen voornamelijk tijdens de boorfase en
winningsfase voor. Deze emissies zijn vele malen kleiner (factor 11 tot 25) dan de CO2 emissies, maar door
het vele malen sterkere broeikaseffect, zeker relevant.
Vergelijking met andere energiebronnen
Groene energievormen als windenergie en zonne-energie hebben de minste belasting op het klimaat
hebben per kWh opgewekte elektriciteit. Kolen zijn verreweg het meest belastend qua uitstoot van
broeikasgassen.
De verschillen tussen conventioneel-, schalie- en LNG gas van binnen of buiten Europa zijn qua CO2
equivalenten per kWh elektriciteit beperkt. Hierbij geldt dat schaliegas van binnen Europa meer belastend
is dan conventioneel gas van binnen Europa. Wordt conventioneel gas echter van buiten Europa gehaald,
dan is de belasting van het klimaat gemiddeld groter dan bij schaliegas van binnen Europa. Bij LNG dat
van buiten Europa hierheen wordt getransporteerd ligt de uitstoot aan broeikasgassen nog wat hoger.
Vergelijking schaliegaswinning in Nederland met schaliegaswinning in de VS
Voornamelijk met betrekking tot de omvang van lekverliezen van methaan is nog veel onduidelijkheid.
Uit een aantal Amerikaanse studies blijkt dat er mogelijk grote onderschatting plaatsvindt van de methaan
emissies die bij schaliegas winning vrijkomen. In Nederland zullen deze hoge methaan emissies door

078441765:0.1 - Definitief, vertrouwelijk

111

PlanMER Structuurvisie Schaliegas

lekken niet voorkomen, omdat het hanteren van open schaliegas bassins, zoals in Amerika (in een aantal
staten) gebruikt, hier niet toegestaan is.
Er zijn meerdere belangrijke condities die in Amerika tot hoge emissies leiden, maar die onder
Nederlandse regelgeving wezenlijk anders zijn en zullen leiden tot minder lekverliezen. Het gaat hierbij
bijvoorbeeld om (TNO en Deltares, 2014):
 Pneumatisch aangedreven apparatuur: In Amerika is het de gewoonte de pneumatische apparatuur op
gasdruk te bedrijven, in Nederland is dit niet het geval. Pneumatische apparatuur wordt hier door
middel van luchtdruk bedreven. Hierdoor worden gas- emissies als gevolg van deze apparatuur
volledig vermeden.
 Compressorpakkingsverliezen: In de Bijzondere Regelingen in de Nederlandse emissierichtlijn lucht
zijn maatregelen voorgeschreven die binnen de conventionele gaswinning worden toegepast en
verplicht zijn. Deze technieken zijn zonder meer ook van toepassing op schaliegaswinning.
 Verliezen gerelateerd aan het gasdistributienetwerk: Nederland beschikt over een dicht en goed
gecontroleerd gasdistributienetwerk. Voor schaliegaswinning zullen dezelfde netwerken worden
toegepast als voor conventionele winning. Deze infrastructuur is uitgebreider en beter dan in Amerika.


Verlaten gasputten: In Amerika worden putten in sommige staten soms verlaten zonder of met
minimale afsluiting. Ter illustratie, alleen al in New York State zijn er 3500 verlaten of inactieve
gasputten die geboord en geëxploiteerd waren voordat de recente regelgeving omtrent putafsluiting
van kracht werd (New York State Dept. of Environmental Conservation, 2012). In Nederland zijn in de
Mijnbouwregeling regels voor het verlaten van putten opgenomen, die op schaliegasputten ook van
toepassing zullen zijn.

4.2.13

NATUUR

Schaliegaswinning kan in elke fase invloed hebben op natuurwaarden. Het is wettelijk vastgelegd dat
natuurwaarden beschermd dienen te worden en daarom is het van belang het thema natuur te betrekken
in dit planMER. In Figuur 4.20 is het ingreep-effect schema voor het aspect natuur weergegeven voor elk
van de geïdentificeerde fasen en de bijbehorende storingsfactoren. De tekst onder de figuur beschrijft de
ingreep en de effecten voor achtereenvolgens landschapstypen en deelgebieden.

112

078441765:0.1 - Definitief, vertrouwelijk

PlanMER Structuurvisie Schaliegas

Figuur 4.20 Ingreep-effect schema natuur

Referentiesituatie
De referentiesituatie is beschreven op basis van landschapstypen en deelgebieden. Per landschapstype is
beschreven welke Natura 2000-habitattypen of -subtypen en EHS-natuurtypen kenmerkend zijn.
Voor de effectbeschrijving en -beoordeling per deelgebied wordt voortgegaan op de effectbeschrijving en beoordeling per landschapstype.
Beoordelingskader
Voor het aspect natuur vormen de beschermde en bijzondere natuurwaarden het toetsingskader. Binnen
dit toetsingskader vormen de mogelijke negatieve effecten als gevolg van storingsfactoren de
beoordelingscriteria. Hierbij wordt onderscheid gemaakt in:


Aantasting beschermde gebieden met status Natura 2000 of Beschermd Natuurmonument (BN)



Aantasting beschermde gebieden met status Ecologische Hoofdstructuur (EHS)



Aantasting leefgebied beschermde en bedreigde soorten

De beoordelingscriteria, te weten de mogelijke effecten op habitattypen (Natura 2000 en Beschermde
Natuurmonumenten), natuurtypen (EHS) en beschermde en bedreigde soorten, worden behandeld aan de
hand van de volgende storingsfactoren:


Ruimtebeslag (oppervlakteverlies, mechanische effecten)



Verstoring



Verdroging



Versnippering



Stikstofdepositie (verzuring/vermesting)

Verontreiniging is een storingsfactor die bij normaal gebruik niet optreedt en enkel in het geval van
calamiteiten van belang is.
Er is een verschil in aanpak voor de beschermde gebieden en beschermde soorten. Voor beschermde
gebieden is voor een aantal storingsfactoren een beoordeling mogelijk op het abstractieniveau van

078441765:0.1 - Definitief, vertrouwelijk

113

PlanMER Structuurvisie Schaliegas

landschapstypen via habitattypen en natuurtypen. Een aantal storingsfactoren is niet onderscheidend op
het abstractieniveau van landschapstypen. Beschermde en bedreigde soorten zijn niet te beoordelen op het
abstractieniveau van landschapstypen.
Effectbeoordeling per landschapstype
In Tabel 4.37 zijn de effecten voor de landschapstypen op een rij gezet.
Ruimtebeslag
Effecten door ruimtebeslag (zowel oppervlakteverlies als het optreden van mechanische effecten zijn
hierbij in beschouwing genomen) zijn in elk van de landschapstypen als negatief beoordeeld, met
uitzondering van droogmakerijen en zeekleigebied, waar de beoordeling beperkt negatief is. Het verschil
wordt veroorzaakt door de grotere mogelijkheid om met ruimtelijke keuzes de effecten te beperken bij
droogmakerijen en zeekleigebied. Bij de overige landschapstypen liggen de gevoelige habitattypen en
natuurtypen meer verspreid en is het oppervlak van gevoelige gebieden binnen het landschapstype in
verhouding groter, waardoor vermijden van effecten moeilijker is.
Verdroging
Effecten door verdroging zijn beoordeeld aan de hand van de mogelijkheid tot het vermijden van
gevoelige habitattypen en natuurtypen alsmede de veerkracht van betreffende habitattypen en
natuurtypen. In de landschapstypen droogmakerijen, rivierengebied en zeekleigebied is de beoordeling
beperkt negatief. In de landschapstypen heuvelland, veenkoloniën, kustzone en laagveengebied is de
beoordeling negatief. In het landschapstype zandgebied is de beoordeling sterk afhankelijk van specifieke
habitattypen en natuurtypen: droge heiden en zandverstuivingen zijn bijvoorbeeld niet gevoelig, maar
vennen en beekbegeleidende bossen wel. Om deze reden is het effect op landschapstype zandgebied
beoordeeld als neutraal tot negatief.
Stikstofdepositie
In sommige landschapstypen (zeekleigebied, droogmakerijen) komen minder stikstofgevoelige
habitattypen voor dan in andere. Toch kunnen effecten door stikstofdepositie in elk van de
landschapstypen leiden tot (significant) negatieve effecten op gevoelige habitattypen en soorten. De
beoordeling is daarom negatief voor elk van de landschapstypen.

114

078441765:0.1 - Definitief, vertrouwelijk

PlanMER Structuurvisie Schaliegas

Verstoring en versnippering
Effecten door verstoring en versnippering, alsmede effecten door verontreiniging (calamiteiten) kunnen in
elk van de landschapstypen optreden, maar zijn niet onderscheidend tussen de landschapstypen. In
verband met de locatie-afhankelijkheid en de mogelijkheid tot het vermijden van effecten is de
beoordeling voor verstoring en versnippering beperkt negatief. Voor verontreiniging is de
effectbeoordeling afhankelijk van locatiespecifieke factoren en beoordeeld als beperkt negatief of negatief.
Beoordelingscri

Effecten

Effecten

Effecte

Effecten

Effecten

Effecten

teria

door

door

n door

door

door

door

ruimtebesla

verdroging

stikstof

verstoring

versnipper

calamiteiten

ing

(verontreinig

g

deposit

(oppervlakte

ie

ing)

verlies,
mechanische
effecten)
Droogmakerijen

Heuvelland

Veenkoloniën

Beperkt

Beperkt

negatief

negatief

Negatief

Negatief

Negatief

Negatief

Negatief

Negatief

Negatief

Kustzone

Negatief

Negatief

Negatief

Laagveengebied

Negatief

Negatief

Negatief

Rivierengebied

Zandgebied

Beperkt

Beperkt

negatief

negatief

Negatief

Negatief

Neut

Tot

raal

negati

Negatief

Beperkt

Beperkt

Beperkte

negatief

negatief

negatief

Beperkt

Beperkt

Negatief

negatief

negatief

Beperkt

Beperkt

negatief

negatief

Beperkt

Beperkt

negatief

negatief

Beperkt

Beperkt

Beperkt

negatief

negatief

negatief

Beperkt

Beperkt

Beperkt

negatief

negatief

negatief

Beperkt

Beperkt

Negatief

negatief

negatief

Beperkt

Beperkt

negatief

negatief

Negatief

Negatief

ef
Zeekleigebied

Beperkt

Beperkt

negatief

negatief

Negatief

Negatief

Tabel 4.37 Vergelijking effectbeoordeling landschapstypen

Effecten per deelgebied
In Tabel 4.37 zijn de effecten voor de deelgebieden op een rij gezet.
Ruimtebeslag
Effecten door ruimtebeslag (zowel oppervlakteverlies als het optreden van mechanische effecten zijn
hierbij in beschouwing genomen) zijn in elk van de deelgebieden als negatief beoordeeld, met
uitzondering van Flevoland, Zeeuwse en Zuid-Hollandse eilanden, Zuidvleugel en Noord-Nederland deel
C waar de beoordeling beperkt negatief is. Het verschil wordt veroorzaakt door de grotere mogelijkheid
om met ruimtelijke keuzes de effecten te beperken in de deelgebieden Flevoland, Zeeuwse en ZuidHollandse eilanden, Zuidvleugel en Noord-Nederland deel C. In de overige deelgebieden liggen de

078441765:0.1 - Definitief, vertrouwelijk

115

PlanMER Structuurvisie Schaliegas

gevoelige habitattypen en natuurtypen meer verspreid en is het oppervlak van gevoelige gebieden binnen
het landschapstype in verhouding groter, waardoor vermijden van effecten moeilijker is. Daarbij is het in
de overige deelgebieden moeilijker om met de voorbeeldwinning geheel buiten begrenzing van de
Ecologische Hoofdstructuur te blijven door de verspreide ligging en het relatief grote oppervlak van als
EHS-begrensd gebied.
Verdroging
Effecten door verdroging zijn beoordeeld aan de hand van de mogelijkheid tot het vermijden van
gevoelige habitattypen en natuurtypen, alsmede de veerkracht van betreffende habitattypen en
natuurtypen. In de deelgebieden Flevoland, Zeeuwse en Zuid-Hollandse eilanden, Zuidvleugel en NoordNederland deel C is de beoordeling beperkt negatief, in de deelgebieden Heuvelland, Groene Hart, Laag
Holland, Kustzone en Noord-Nederland deel A is de beoordeling negatief. In de deelgebieden NoordBrabant/Noord-Limburg deel A en B, Oost-Nederland en Noord-Nederland deel B is de beoordeling sterk
afhankelijk van specifieke habitattypen en natuurtypen: droge heiden en zandverstuivingen zijn
bijvoorbeeld niet gevoelig, maar vennen en beekbegeleidende bossen wel.
Stikstofdepositie
Effecten door stikstofdepositie kunnen in elk van de deelgebieden leiden tot (significant) negatieve
effecten op gevoelige habitattypen en soorten. De beoordeling is daarom negatief voor elk van de
deelgebieden.
Verstoring en versnippering
Effecten door verstoring en versnippering, alsmede effecten door verontreiniging (calamiteiten) kunnen in
elk van de deelgebieden optreden, maar zijn niet onderscheidend tussen de deelgebieden. In verband met
de locatie-afhankelijkheid en de mogelijkheid tot het vermijden van effecten is de beoordeling voor
verstoring en versnippering beperkt negatief. Voor verontreiniging is de effectbeoordeling in verband met
locatiespecifieke factoren beoordeeld als beperkt negatief of negatief.
Conclusies Passende Beoordeling
In bovenstaande effectbeschrijving zijn ook de effecten van de verschillende storingsfactoren op Natura
2000-gebieden aan de orde gekomen. In de Passende Beoordeling worden de effecten op die gebieden
nader beschouwd. De belangrijkste conclusie hiervan is dat vrijwel overal waar mogelijk schaliegas
gewonnen kan worden er een gemiddeld tot hoog risico is op significant negatieve effecten als gevolg van
stikstofdepositie. Er zijn enkele gebieden met een laag risico: in zuidwestelijk en oostelijk Noord-Brabant,
in centraal Zuid-Holland, zuidoostelijk Gelderland en enkele plekjes in de noordelijke provincies.
Voor bijna alle deelgebieden binnen het plangebied voor schaliegaswinning kan, ook voor wat betreft de
overige storingsfactoren, niet op voorhand worden uitgesloten dat significant negatieve effecten optreden.
Het abstractieniveau van de Passende Beoordeling bij het planMER Schaliegas laat niet toe dat er per
aangewezen ‘geschikt gebied’ een eindbeoordeling kan worden gegeven van eventuele significantie van
negatieve effecten op individuele Natura 2000-gebieden.

116

078441765:0.1 - Definitief, vertrouwelijk

PlanMER Structuurvisie Schaliegas

Beoordelingscri

Effecten door

Effecten door

Effecten

Effecten

Effecten

Effecten door

teria

ruimtebeslag

verdroging

door

door

door

calamiteiten

(oppervlaktever

stikstofde

verstorin

versnipp

(verontreiniging)

lies,

positie

g

ering

Negatief

Beperkt

Beperkt

negatief

negatief

Beperkt

Beperkt

negatief

negatief

Beperkt

Beperkt

negatief

negatief

Beperkt

Beperkt

Beperkt

negatief

negatief

negatief

Beperkt

Beperkt

Beperkt

negatief

negatief

negatief

Beperkt

Beperkt

Beperkt

negatief

negatief

negatief

Beperkt

Beperkt

Negatief

negatief

negatief

Beperkt

Beperkt

negatief

negatief

Beperkt

Beperkt

negatief

negatief

Beperkt

Beperkt

negatief

negatief

Beperkt

Beperkt

negatief

negatief

Beperkt

Beperkt

negatief

negatief

Beperkt

Beperkt

negatief

negatief

Beperkt

Beperkt

negatief

negatief

mechanische
effecten)
Zuid-Limburg

Noord-Brabant/

Negatief

Negatief

Negatief

Noord-Limburg,

Neutra

Tot

al

negatief

Neutra

Tot

al

negatief

Negatief

Negatief

Negatief

Subgebied A
Noord-Brabant/

Negatief

Noord-Limburg,

Negatief

Negatief

Subgebied B
Noord-Brabant/

Beperkt

Tot

Neutra

Tot

Noord-Limburg,

negatief

negati

al

negatief

Subgebied C
Oost-Nederland

Negatief

Tot negatief

ef
Beperkt

Tot

Neutra

Tot

negatief

Negati

al

negatief

Neutra

Tot

al

negatief

Neutra

Tot

al

negatief

Negatief

Tot negatief

ef
Noord-Nederland,

Negatief

Subgebied A
Noord-Nederland,

Negatief

Subgebied B
Noord-Nederland,

Negatief

Negatief

Beperkt negatief

Beperkt negatief

Negatief

Beperkt

Tot

Beper

Tot

Negatief

negatie

negatie

kt

negatief

f

f

negati

Subgebied C
Groene Hart

Tot negatief

Negatief

Beperkt negatief

ef
Laag Holland

Negatief

Negat

Negatief

ief
Flevoland

Zeeuwse en Zuid-

Beperkt negatief

Beperkt negatief

Beperkt negatief

Beperkt negatief

Negatief

Negatief

Hollandse

Beperkt negatief

Beperkt negatief

Negatief

eilanden
Zuidvleugel

Kustzone

Beperkt negatief

Negatief

Beperkt negatief

Negatief

Negatief

Negatief

Negatief

Negatief

Tabel 4.38 Vergelijking effectbeoordeling deelgebieden

Mogelijkheden om effecten te beperken
Door het treffen van specifiek op de locatie en op de omstandigheden afgestemde mitigerende
maatregelen is een deel van de negatieve effecten te mitigeren. Of de mitigatie voldoende is om significant
negatieve effecten (Natura 2000, EHS) of overtreding van verbodsbepalingen (Flora- en faunawet) uit te

078441765:0.1 - Definitief, vertrouwelijk

117

PlanMER Structuurvisie Schaliegas

sluiten zal per locatie projectspecifiek onderzocht moeten worden. Op het abstractieniveau van het
planMER kan de uitvoering van (alle) mitigerende maatregelen niet generiek worden voorgeschreven. Per
project zal moeten worden vastgesteld welke maatregelen in die specifieke situatie de beste uitkomsten
bieden en tevens redelijkerwijs genomen kunnen worden.
Veel effecten kunnen voorkomen worden door een juiste ligging en inrichting van de installaties ten
opzichte van belangrijke natuurwaarden. Een installatie die direct naast een belangrijk rustgebied wordt
gerealiseerd of nabij stikstofgevoelige habitattypen in werking is, zal meer verstorende en vermestende
effecten op instandhoudingsdoelstellingen opleveren dan een installatie die daar verder vanaf ligt. Door
de installatie op een zo groot mogelijke afstand van gevoelige (Natura 2000-)gebieden te plaatsen, kunnen
negatieve effecten mogelijk worden voorkomen.
In dit planMER zijn Natura 2000-gebieden op voorhand uitgesloten als locatie voor het realiseren van een
proefboring of het plaatsen van een bovengrondse installatie ten behoeve van de winning van schaliegas.
De reden hiervoor is dat significante effecten op voorhand lastig uit te sluiten zijn. Daarbij zijn er
voldoende alternatieven voorhanden. Hierdoor wordt vergunningverlening voor het winnen van
schaliegas in een Natura 2000-gebied onrealistisch geacht.
Cumulatie
Cumulatie in ruimte
Het verst reikende effect betreft stikstofdepositie, dat tot enkele tientallen kilometers van de bron terecht
kan komen. Als er meerdere productielocaties bij elkaar (naast elkaar binnen één deelgebied) worden
gerealiseerd zal dit leiden tot meer stikstofdepositie op (ongeveer) dezelfde beschermde gebieden,
waardoor een verhoogde kans op (significant) negatieve effecten ontstaat.
Wanneer meerdere productielocaties op grotere afstand (ruim verspreid binnen één deelgebied) worden
gerealiseerd zal dit tot stikstofdepositie op meerdere beschermde gebieden leiden, waardoor met
meerdere beschermde gebieden problemen kunnen ontstaan. De cumulatie per beschermd gebied is dan
wel lager dan wanneer productielocaties vlak bij elkaar staan.
Cumulatie in tijd
Bij meerdere voorbeeldwinningen tegelijkertijd leidt dit tot een grotere verhoging van de
stikstofdepositiewaarden gedurende dezelfde periode. Wanneer de voorbeeldwinningen elkaar opvolgen
in de tijd, dan leidt dit tot een lagere, maar wel langduriger verhoging.
Andere effecten (verstoring, versnippering, verdroging) blijven dichter bij de productielocaties en zullen
niet gauw overlappen wanneer meerdere productielocaties tegelijkertijd worden gerealiseerd. Hier kan
echter wel een ruimtelijke ‘aaneensluiting’ van effecten plaatsvinden, waardoor een groter gebied
beïnvloed wordt. Dit is vooral het geval wanneer meerdere winningen tegelijkertijd worden uitgevoerd.
Grensoverschrijdende effecten
De voorgenomen werkzaamheden vinden alleen plaats op Nederlands grondgebied waardoor directe
aantasting van natuurwaarden alleen kan plaatsvinden binnen de landsgrenzen. Grensoverschrijdende
effecten kunnen optreden wanneer schaliegas in de buurt van de grens gewonnen wordt. Effecten die
kunnen optreden zijn verdroging, verontreiniging, stikstofdepositie, versnippering of verstoring.
Natuurwaarden in het buitenland kunnen hierdoor worden bedreigd. Naar verwachting zullen de
bovengenoemde effecten (behalve stikstofdepositie) beperkt blijven door het in acht nemen van enige
afstand tot de grens. In de Passende Beoordeling (Bijlage 8) is stikstofdepositie nader bekeken en is een
inschatting gemaakt van de afstand in relatie tot de risico’s voor effecten van stikstofdepositie inclusief de
Natura 2000-gebieden in België en Duitsland. Over het algemeen zal de afstand tot de grens voor het effect

118

078441765:0.1 - Definitief, vertrouwelijk

PlanMER Structuurvisie Schaliegas

stikstofdepositie groter zijn dan de afstand van andere effecten. Een verdere beperking van effecten is
mogelijk door het nemen van mitigerende maatregelen.
Aandachtspunten voor verdere planvorming
Het abstractieniveau van de Passende Beoordeling bij het planMER Schaliegas laat niet toe dat er per
aangewezen ‘geschikt gebied’ een eindbeoordeling kan worden gegeven van eventuele significantie van
negatieve effecten. Voor de gebieden kan als gevolg van het te hanteren abstractieniveau - waarbij
definitieve locatie en samenstelling van de installatie, alsmede de uitvoering van de werkzaamheden nog
niet nader op projectniveau zijn uitgewerkt - niet op voorhand worden uitgesloten dat significant
negatieve effecten optreden. De voorbeeldwinning is immers uit praktische overweging ten behoeve van
het opstellen van een planMER (alternatievenvergelijking) toegepast, niet omdat dit dé definitieve
configuratie is.
Bij iedere individuele voorgenomen ontwikkeling van schaliegaswinning zal een project-m.e.r-procedure
worden doorlopen, waarbij in de meeste gevallen ook een Passende Beoordeling zal worden opgesteld.
Daarbij dient specifieke informatie over de ingreep zelf (met name locatie en samenstelling van de
installatie alsmede de uitvoering van de werkzaamheden) te worden beschouwd en dient specifieke
kennis over de natuurwaarden ter plaatse (zoals de aanwezigheid van habitattypen, leefgebied van
habitatrichtlijn- en vogelrichtlijnsoorten, foerageergebieden, et cetera) te worden verzameld. Op basis van
die specifieke informatie kan worden beoordeeld of significant negatieve effecten op beschermde waarden
kunnen worden uitgesloten of niet. Ook overtreding van verbodsbepalingen met betrekking tot de
aanwezigheid van beschermde soorten (Flora- en faunawet) zal per locatie projectspecifiek onderzocht
moeten worden.
Leemten in kennis en aanzet evaluatieprogramma
Alle genoemde storingsfactoren spelen in ieder landschapstype en deelgebied in meer of mindere mate.
Effecten op natuurwaarden als gevolg van deze storingsfactoren kunnen nergens worden uitgesloten op
het abstractieniveau van dit planMER. In een eventueel toekomstig ProjectMER zullen deze aspecten - die
in feite gezamenlijk een kennisleemte vormen - alle aan bod moeten komen om een gedegen afweging te
kunnen maken, waarbij het aspect natuur voldoende wordt mee gewogen.
Ook het aspect verontreiniging door calamiteiten dient volle aandacht te krijgen. Hierover is voor het
aspect natuur, net als voor de overige storingsfactoren, nog weinig bekend. Dit zal in een eventueel
ProjectMER nader moeten worden bekeken, waarbij specifiek onderzoek in het kader van de lokale
omstandigheden centraal moet staan.

078441765:0.1 - Definitief, vertrouwelijk

119

PlanMER Structuurvisie Schaliegas

4.2.14

RUIMTELIJKE KWALITEIT, LANDSCHAP EN CULTUURHISTORIE

Schaliegaswinning kan invloed hebben op de ruimtelijke kwaliteit van een gebied. In het proces van
schaliegaswinning is sprake van aanleg van productielocaties en benodigde infrastructuur, waardoor
landschappelijke en cultuurhistorische waarden kunnen worden aangetast.
Het is wettelijk vastgelegd dat landschap en cultuurhistorie beschermd dient te worden en daarom is het
van belang deze thema’s te betrekken in dit planMER.
In Figuur 4.21 is het ingreep-effect schema voor de thema’s ruimtelijke kwaliteit, landschap en
cultuurhistorie per fase weergegeven.

Figuur 4.21 Ingreep-effect schema ruimtelijke kwaliteit, landschap en cultuurhistorie

Beoordelingskader
In het beoordelingskader is onderscheid gemaakt in fysieke aantasting en belevings-, gebruiks- en
toekomstwaarde (zie Tabel 4.39).
Thema

Aspect

Beoordelingscriterium

Ruimtelijke

Fysieke aantasting

Beïnvloeding van landschappelijk en cultuurhistorisch

Kwaliteit, landschap
en cultuurhistorie

waardevolle elementen en patronen
Belevingswaarde

Beïnvloeding van de visueel-ruimtelijke kenmerken van het
landschap

Gebruikswaarde

Beïnvloeding gebruik van c.q. geschiktheid voor activiteiten in het
landschap (recreatie, landbouw)

Toekomstwaarde

Beïnvloeding toekomstbestendigheid van het landschap (adaptief
vermogen)

Tabel 4.39 Beoordelingskader

Omdat het in dit planMER om een effectbeoordeling op het schaalniveau van heel Nederland gaat, heeft
de effectbeoordeling allereerst plaatsgevonden op het niveau van landschapstypen. Vervolgens is deze
naar de verschillende deelgebieden vertaald en waar nodig aangevuld.

120

078441765:0.1 - Definitief, vertrouwelijk

PlanMER Structuurvisie Schaliegas

De effecten zijn beoordeeld op basis van de referentiesituatie, hierbij zijn zowel de
landschapskarakteristieke als de wettelijke en beleidsmatige waardering en status beschreven en
aangevuld met de autonome ontwikkeling.
De scoringsmethodiek voor de aspecten is weergegeven in Tabel 4.40. De effecten zijn bepaald ten
opzichte van de referentiesituatie. De beïnvloeding kan zowel tijdelijk als permanent zijn, dit is toegelicht
in de effectbeoordeling per aspect. De thema’s ruimtelijke kwaliteit, landschap en cultuurhistorie zijn
kwalitatief beoordeeld op basis van expert judgement.
Scoringsmethodiek per aspect
n.v.t.
n.v.t.
Geen (noemenswaardige) aantasting
Aantasting in deel van het gebied of beperkte aantasting in het gehele gebied
Omvangrijke aantasting
Tabel 4.40 Scoringsmethodiek per aspect

Effectbeoordeling
Naast fysieke aantasting kunnen effecten optreden ten aanzien van gebruiks-, belevings- of
toekomstwaarde. De mate waarin het effect optreedt, verschilt per landschapstype en per deelgebied.
Hieronder zijn algemene effecten per beoordelingscriterium toegelicht. De effectbeoordeling voor de
deelgebieden is in Tabel 4.41 weergegeven en toegelicht.
Algemeen
De grootste kans op effecten ten aanzien van fysieke aantasting doet zich voor in de aanlegfase. In deze
fase worden productielocaties gerealiseerd, inclusief alle bijbehorende (boven-en ondergrondse)
infrastructuur als wegen en buisleidingen. Dit kan betekenen dat waardevolle elementen en patronen,
zoals aardkundige waarden (duinen, beekdalen, stuwwallen, steilranden en dergelijke), landschappelijke
en cultuurhistorische waarden (beplantingen, kavelpatronen e.d.) worden aangetast.
Bij belevingswaarde gaat het niet alleen om de omvang van de productielocatie op zich, maar ook hoe die
zich verhoudt tot de visueel-ruimtelijke context. Schaliegaswinning kan invloed hebben op de mate van
openheid of beslotenheid van een landschap en bestaande zichtrelaties verstoren. Dit kan de leesbaarheid
van een landschap beïnvloeden.
De effecten op gebruikswaarde worden bepaald door de (functionele) toegankelijkheid van een gebied
voor de recreant en de gebruiksmogelijkheden voor de landbouw. Aanleg van infrastructuur voor
schaliegaswinning kan betekenen dat recreatieve verbindingen doorsneden worden. Aanleg van de
productielocaties en infrastructuur kan ten koste gaan van productiegrond voor land- en tuinbouw. Er kan
ruimtelijke versnippering van landbouwgrond optreden, waardoor deze minder efficiënt te gebruiken is.
Bij toekomstwaarde is de beïnvloeding van de toekomstbestendigheid van het landschap (adaptief
vermogen) beoordeeld. De aanwezigheid van een productielocatie voor schaliegaswinning kan de ruimte
voor landschapsvormende processen en de mogelijkheden voor aanpasbaarheid van het landschap voor
toekomstige ontwikkeling beperken. De locatie en infrastructuur liggen gedurende de periode van boren
en winnen immers vast.

078441765:0.1 - Definitief, vertrouwelijk

121

PlanMER Structuurvisie Schaliegas

Schaalvergelijking en visualisatie
Om de ruimtelijke effecten goed te kunnen beoordelen en verschillen in context te onderzoeken is een
schaalvergelijking uitgevoerd en zijn visualisaties van een voorbeeldwinning gemaakt. De
schaalvergelijking geeft inzicht in verschillen en overeenkomsten tussen elementen in het landschap en de
voorbeeldwinning. De visualisaties geven een ruimtelijke impressie van de productielocatie uit de
voorbeeldwinning in een (fictief) grootschalig en kleinschalig landschap. In Bijlage 12 zijn deze
visualisaties vergroot opgenomen.

Figuur 4.22 Grootschalig landschap – overzicht 5 fasen

Figuur 4.23 Kleinschalig landschap – overzicht 5 fasen

De visualisaties laten zien dat het effect op beleving sterk afhankelijk is van de (visueel) ruimtelijke
context. In een kleinschalig besloten landschap wordt de locatie afgeschermd en is deze beperkt zichtbaar.
In een landschap met (grootschalige) openheid is de locatie beter zichtbaar, maar kan deze ook wegvallen
ten opzichte van de schaal van de open ruimte.
De uitstraling van een productielocatie varieert per fase. In de aanlegfase wordt de beleving beïnvloed
door de hierboven beschreven fysieke aantasting. In het landschap komen diverse productielocaties te
liggen met ondersteunende (boven- en ondergrondse) infrastructuur. De boortoren die in de gebruiksfase
voor een relatief korte termijn aanwezig zal zijn, is door de hoogte ruimtelijk het meest dominante element
van schaliegaswinning.

122

078441765:0.1 - Definitief, vertrouwelijk

PlanMER Structuurvisie Schaliegas

Vooral in donkere gebieden met weinig lichtvervuiling kan ’s nachts lichthinder optreden. De komst van
productielocaties zal een aantasting van deze kwaliteit zijn. Vooral tijdens de fase boren en fracken, maar
ook tijdens de lange duur van de winning, is uit veiligheidsoverwegingen licht aanwezig.
Voor het lezen van de effecten dient rekening gehouden te worden met het tijdelijke aspect van het proces
van schaliegaswinning. Na een periode van 25 jaar zal een gebied weer in de oorspronkelijke staat terug
gebracht zijn.
Effectvergelijking deelgebieden
In Tabel 4.41 zijn de effectbeoordelingen voor de deelgebieden op een rij gezet. Na de tabel worden de
deelgebieden per aspect vergeleken.
Beoordelingscriteria

Fysieke

Belevingswaarde

Gebruikswaarde

Toekomstwaarde

aantasting
Zuid-Limburg

Negatief

Negatief

Negatief

Beperkt negatief

A

Negatief

Negatief

Beperkt negatief

Neutraal

B

Negatief

Negatief

Negatief

Neutraal

C

Negatief

Negatief

Beperkt negatief

Negatief

Negatief

Negatief

Beperkt negatief

Neutraal

A

Negatief

Beperkt negatief

Negatief

Beperkt negatief

B

Beperkt negatief

Beperkt negatief

Beperkt negatief

Beperkt negatief

C

Beperkt negatief

Beperkt negatief

Neutraal

Neutraal

Groene Hart

Negatief

Negatief

Beperkt negatief

Negatief

Laag Holland

Negatief

Negatief

Beperkt negatief

Negatief

Beperkt negatief

Beperkt negatief

Neutraal

Beperkt negatief

Beperkt negatief

Beperkt negatief

Neutraal

Beperkt negatief

Zuidvleugel

Negatief

Negatief

Beperkt negatief

Beperkt negatief

Kustzone

Negatief

Negatief

Negatief

Negatief

Noord-Brabant/
Noord-Limburg
Oost-Nederland

Noord-Nederland

Flevoland
Zeeuwse en ZuidHollandse eilanden

Tabel 4.41 Vergelijking effectbeoordeling deelgebieden

De belangrijkste verschillen in de effectbeoordeling tussen de deelgebieden zijn:


De deelgebieden Zuid-Limburg, Groene Hart, Laag Holland en Kustzone zijn op meerdere criteria
negatief beoordeeld, vooral door de hoge waardering van het landschap in deze gebieden.



De deelgebieden Zuid-Limburg, Groene Hart, Noord-Brabant/Noord-Limburg, Oost-Nederland,
Groene Hart, Laag-Holland, Zuidvleugel en Kustzone zijn op fysieke aantasting en belevingswaarde
negatief beoordeeld. Door de grote verscheidenheid aan landschapstypen binnen deze deelgebieden
zijn deze, gemiddeld genomen, negatief beoordeeld.



In Noord-Nederland verschilt de beoordeling per deelgebied: deelgebied A Wieden-Weerribben /
Noordelijke Friese Wouden is kwetsbaar vanwege de landschappelijke kwaliteiten en recreatief
gebruik. Deelgebied B Veenkoloniën is door de specifieke ontginningsstructuur kwetsbaar, terwijl in
het deelgebied C Eemshaven de minste effecten worden voorzien.



Voor Noord-Brabant / Noord-Limburg, Oost-Nederland, Noord-Nederland, Laag-Holland, Groene
Hart en voor Zuidvleugel gelden beperkt negatieve effecten op de recreatieve gebruikswaarde.



In Noord-Brabant/Noord-Limburg en Oost-Nederland verschilt het beeld per deelgebied; het
landschap is kwetsbaar voor ingrepen, maar de gebruikswaarde verschilt. Vooral het deelgebied B
Noord-Brabant met het Groene Woud is belangrijk als recreatief uitloopgebied voor de omliggende
steden. In de andere deelgebieden is het effect op gebruikswaarde beperkt negatief.

078441765:0.1 - Definitief, vertrouwelijk

123

PlanMER Structuurvisie Schaliegas



Voor Groene Hart, Laag-Holland en Kustzone geldt een negatief effect op toekomstwaarde, vooral
door beperking van klimaatbestendigheid van deze gebieden.



De minste effecten worden voorzien in Flevoland en de Zeeuwse en Zuid-Hollandse eilanden. De
gevoeligheid van het grootschalige en moderne productielandschap in Flevoland voor
schaliegaswinning is naar verwachting beperkt. Ook in de Zeeuwse en Zuid-Hollandse Eilanden zijn
er relatief minder effecten voor fysieke aantasting en belevingswaarde te verwachten. Het effect op de
recreatieve gebruikswaarde is neutraal beoordeeld.

Grensoverschrijdende effecten
Grensoverschrijdende effecten door fysieke aantasting zijn naar verwachting beperkt. Landschappelijk en
cultuurhistorisch waardevolle elementen zoals (grensoverschrijdende) rivieren en beekdalen en patronen
kunnen aangetast worden.
Grensoverschrijdende effecten kunnen ook optreden door zichtbaarheid van de productielocaties over de
grens, dit geldt vooral voor de boortoren. Dit effect kan zich voordoen in open landschappen, zoals de
Veenkoloniën (gebied B) en Eemshaven (gebied C) in Noord-Nederland. In het deelgebied Zuid-Limburg
kan dit effect zich voordoen wanneer de boortorens op een hoger gelegen plateau staan.
Cumulatie
Cumulatie in tijd, is relevant ten aanzien van de belevingswaarde. Dit geldt zeker voor de periode dat de
boortorens aanwezig zijn (fase boren). Vindt het boren gelijktijdig plaats of worden meerdere
voorbeeldwinningen tegelijkertijd gerealiseerd, dan is sprake van een periode, waarbij meerdere
boortorens in het landschap te zien zijn. Het effect op belevingswaarde is groot maar wel van korte duur.
Vindt het boren juist volgtijdelijk plaats, dan is er sprake van een lange periode. De invloed is beperkt,
maar wordt wel over een langere periode uitgespreid.
Cumulatie in ruimte is zeer relevant voor de beoordeling van ruimtelijke kwaliteit. Meerdere winningen
gaan gepaard met een groter totaal ruimtebeslag in een gebied, wat als gevolg heeft dat de kans op
aantasting van landschappelijke en cultuurhistorische waarden vergroot wordt. Binnen het
geconcentreerde scenario zijn de effecten groter binnen een beperkt gebied. In het verspreide scenario zijn
de effecten juist verspreid over een groter gebied. Hierdoor kan nivellering van de kwaliteit van een
gebied als geheel optreden.
Voor belevingswaarde is het risico op interferentie met andere (hoge) opgaande elementen groter bij het
geconcentreerde scenario. Meerdere boortorens van verschillende winningen zijn dan tegelijkertijd te zien.
Het risico hierop is kleiner bij het verspreide scenario door de afname van de zichtbaarheid met de grotere
afstand.
Aandachtspunten voor verdere planvorming
Effecten op landschappelijke en cultuurhistorische waarden kunnen worden beperkt door hiermee
(vroegtijdig) rekening te houden bij de locatiekeuze. Een aantal landschappen is dusdanig kwetsbaar qua
fysieke aantasting en belevingswaarde en heeft een dusdanige wettelijke en beleidsmatige waardering en
status dat inpassing van een complex van productielocaties niet realistisch is. Dit geldt in het bijzonder
voor de statusgebieden Werelderfgoed en de Nationale Landschappen. Door deze gebieden onaangetast te
laten, is behoud van deze waarden mogelijk. Deze keuze moet bij de locatie van concrete initiatieven op
inpassingsniveau gemaakt worden.
Een aantal gebieden kan het complex van productielocaties dragen als daar een ruimtelijk ontwerp voor
gemaakt wordt op de schaal van het complex en het deelgebied als geheel. Ontwerpend onderzoek kan
daarbij een zinnige methode zijn. Door middel van ontwerpend onderzoek kan beoordeeld worden of de
voorbeeldwinning inpasbaar is in de structuur van het landschap in een specifiek gebied.

124

078441765:0.1 - Definitief, vertrouwelijk

PlanMER Structuurvisie Schaliegas

Door het treffen van, specifiek op de locatie en de omstandigheden afgestemde, mitigerende maatregelen
is het mogelijk een deel van de negatieve effecten te mitigeren. Voor alle aspecten en deelgebieden geldt
dat, hoe beperkter de omvang, duur en zichtbaarheid van de productielocatie, hoe beperkter de effecten
zijn. Hetzelfde geldt voor het aantal en de ruimtelijke spreiding van de productielocaties.
Eveneens is het voor alle deelgebieden relevant, dat na de activiteit, het grondgebruik en de aanwezige
patronen (waaronder beplanting) en elementen worden hersteld. De mogelijkheden hiervoor verschillen
per deelgebied.
Voor alle aspecten geldt dat door middel van een zorgvuldige inpassing de daadwerkelijke effecten
beperkt kunnen worden. In de verdere planvorming dient de landschappelijke inpassing van de
schaliegaswinning verder bepaald te worden, zowel voor afzonderlijke productielocaties als verschillende
productielocaties in onderlinge samenhang. Een ruimtelijk model zou in dat geval onderdeel moeten zijn
van de uitwerking van de locatiekeuze op een lager schaalniveau.
Het effect op belevingswaarde kan beperkt worden door aanvullende inpassingsmaatregelen te nemen
voor de productielocaties. Hierbij kunnen verschillende strategieën gevolgd worden, variërend van het
verbergen of camoufleren tot het benadrukken van productielocaties. De keuze voor een bepaalde
strategie is afhankelijk van het landschapstype of deelgebied.
Aandachtspunt hierbij is op het schaalniveau van een gebied verschillende productielocaties in onderlinge
samenhang te bekijken. Deze gebieden zijn nu nog niet bekend en daarom zijn er in dit planMER verder
geen specifieke voorwaarden aan te verbinden.
Leemten in kennis en aanzet evaluatieprogramma
De winning van schaliegas in Nederland is een nieuwe activiteit. Het is daarom nog niet bekend hoe een
toekomstige winning er uit ziet. Evenmin is bekend welke variatie in de omvang en spreiding van
productielocaties en gasbehandelingsinstallaties en de bijbehorende (boven- en ondergrondse)
infrastructuur optreedt. Dit is van belang voor de effectbeoordeling in dit planMER, zoals aangegeven in
de gevoeligheidsanalyse.
Monitoring van fysieke aantasting en beïnvloeding van de belevingswaarde kan plaatsvinden door
meetgegevens te vergelijken met een systematische nulmeting voor een specifiek gebied.

4.2.15

ARCHEOLOGIE

In het proces van schaliegaswinning is sprake van bodemberoering. Dit kan een bedreiging vormen voor
de bekende en verwachte archeologische waarden die zich in deze bodem bevinden. Het is wettelijk
vastgelegd dat archeologische waarden beschermd dienen te worden en daarom is het van belang het
thema archeologie te betrekken in dit planMER.
In Figuur 4.24 is het ingreep-effect schema voor het aspect archeologie weergegeven.

078441765:0.1 - Definitief, vertrouwelijk

125

PlanMER Structuurvisie Schaliegas

Figuur 4.24 Ingreep-effectschema Archeologie

Voor het thema (en aspect) archeologie heeft de effectbeoordeling plaatsgevonden op het niveau van
landschapstypen. Vervolgens zijn deze naar de verschillende deelgebieden vertaald.
Beoordelingskader
In het beoordelingskader is onderscheid gemaakt in respectievelijk bekende archeologische waarden en
verwachte archeologische waarden (zie Tabel 4.42). Omdat het in voorliggend planMER om een
effectbeoordeling op een zeer grote schaal gaat (heel Nederland), is het niet mogelijk om gedetailleerde
broninformatie zoals gemeentelijke verwachtingskaarten of andere gedetailleerde bronnen te gebruiken.
De IKAW en AMK-terreinen en waarnemingen zijn voor een beoordeling op dit schaalniveau wel geschikt
en zijn gebruikt als referentiesituatie.
Criterium

Methode

Toetsing/norm

Aantasting bekende archeologische

Kwantitatief

Gemiddeld aantal bekende waarden

waarden

per ha, AMK-terreinen en
waarnemingen

Aantasting van verwachte

Kwantitatief

archeologische waarden.

Gemiddelde oppervlakte per ha
IKAW (middel) hoge
verwachtingswaarden

Tabel 4.42 Beoordelingskader archeologie

Onderstaande tabel geeft de scoringsmethodiek voor de bekende archeologische waarden weer.
Uitgangspunt voor de schaalverdeling is het percentage relatieve (gecorrigeerd naar oppervlakte) bekende
waarden aanwezig in een deelgebied, gecorrigeerd naar de oppervlakte van het deelgebied. Een positief
effect is niet van toepassing voor het thema archeologie. Bij een neutraal effect is er sprake van een gebied
waarin zich geen bekende archeologische waarden bevinden. Er is sprake van een beperkte gevoeligheid
van een deelgebied voor het beïnvloeden van bekende archeologische waarden als het percentage bekende
archeologische waarden 0-15% is. Als er meer dan 15% bekende archeologische waarden aanwezig zijn in
het deelgebied, wordt het deelgebied als gevoelig beoordeeld. De percentages aanwezige archeologische
waarden tellen samen op tot 100%. Binnen deze percentages is vervolgens bepaald vanaf welke grens een
deelgebied of landschapstype een effectbeoordeling van ‘gevoelig’ krijgt. Er geldt dus geen nationale
grenswaarde waarboven een landschapstype of deelgebied negatief scoort, maar is feitelijk een arbitrair
percentage dat wordt bepaald ten opzichte van de percentages aanwezige archeologische waarden.
Aangezien deze waarden tussen de 0,4% en 37,0% vallen, is de grenswaarde op 15% gesteld.

126

078441765:0.1 - Definitief, vertrouwelijk

PlanMER Structuurvisie Schaliegas

Scoringsmethodiek bekende archeologische waarden
Niet van toepassing bij archeologie
Niet van toepassing bij archeologie
Wanneer geen bekende archeologische waarden aanwezig zijn
Laag percentage monumenten en waarnemingen (0-15%)
Hoog tot middelhoog percentage monumenten en waarnemingen (15-100%)
Tabel 4.43 Scoringsmethodiek bekende archeologische waarden

Onderstaande tabel geeft de scoringsmethodiek voor verwachte archeologische waarden weer. De scoring
is gebaseerd op de totale (kwantitatieve) oppervlakte van middelhoge en hoge verwachte archeologische
waarden. Aangezien enkel de verwachte archeologische waarden beoordeeld worden, is er geen sprake
van een neutraal effect. Er is sprake van een beperkte gevoeligheid van een deelgebied voor het
beïnvloeden van verwachte archeologische waarden als het percentage van het oppervlak met een
middelhoge tot hoge verwachtingswaarde tussen de 0 en 50% is. Als meer dan 50% van het oppervlak een
middelhoge of hoge verwachtingswaarde heeft, wordt het deelgebied als gevoelig beoordeeld. Dat de
grenswaarde van beperkt gevoelig en gevoelig bij 50% ligt en dus hoger ligt dan bij de bekende
archeologische waarden heeft betrekking op het feit dat er sprake is van een trefkans in plaats van een
vastgesteld gegeven. Vanwege deze onzekerheid is het percentage voor deze grenswaarde hoger gesteld
dan voor de bekende waarden.
Scoringsmethodiek verwachte archeologische waarden
Niet van toepassing bij archeologie
Niet van toepassing bij archeologie
Niet van toepassing bij archeologie
Totale percentage oppervlakte met (middel)hoge verwachting (0-50 %)
Totale percentage oppervlakte met (middel)hoge verwachting (50-100 %)
Tabel 4.44 Scoringsmethodiek verwachte archeologische waarden

078441765:0.1 - Definitief, vertrouwelijk

127

PlanMER Structuurvisie Schaliegas

Effectbeoordeling
In onderstaande tabel zijn de effectbeoordelingen van de bekende waarnemingen en monumenten en
verwachte waarden (IKAW) in de deelgebieden naast elkaar gezet en is per deelgebied een integrale
effectbeoordeling toegekend om zo de deelgebieden met elkaar te kunnen vergelijken.
Deelgebied

Zuid-Limburg

Noord-Brabant, NoordLimburg, subgebied A

Noord-Brabant, NoordLimburg, subgebied B

Noord-Brabant, NoordLimburg, subgebied C

Oost-Nederland

Noord-Nederland,
subgebied A noord

Noord-Nederland,
subgebied A zuid

Noord-Nederland,
subgebied B noord

Noord-Nederland,
subgebied B zuid

Noord-Nederland,
subgebied C

Groene hart

Laag Holland

Flevoland

Zeeuwse en ZuidHollandse eilanden

128

Bekende waarden

Verwachte waarden

Waarnemingen

Monumenten

IKAW

Betreft 17,9% van het

Betreft 10,0% van het

Betreft70% van het

deelgebied, betreft een

deelgebied, betreft een

deelgebied, betreft een

beperkt gevoelig gebied

beperkt gevoelig gebied

beperkt gevoelig gebied

Betreft 6,0% van het

Betreft 2,0% van het

Betreft 47% van het

deelgebied, betreft een

deelgebied, betreft een

deelgebied, betreft een

beperkt gevoelig gebied

beperkt gevoelig gebied

beperkt gevoelig gebied

Betreft 7,2% van het

Betreft 3,8% van het

Betreft 50% van het

deelgebied, betreft een

deelgebied, betreft een

deelgebied, betreft een

beperkt gevoelig gebied

beperkt gevoelig gebied

gevoelig gebied

Betreft 15,1% van het

Betreft 4,3% van het

Betreft 61% van het

deelgebied, betreft een

deelgebied, betreft een

deelgebied, betreft een

gevoelig gebied

beperkt gevoelig gebied

beperkt gevoelig gebied

Betreft 4,2% van het

Betreft 2,3% van het

Betreft 39% van het

deelgebied, betreft een

deelgebied, betreft een

deelgebied, betreft een

beperkt gevoelig gebied

beperkt gevoelig gebied

beperkt gevoelig gebied

Betreft 2,1% van het

Betreft 3,7% van het

Betreft 41% van het

deelgebied, betreft een

deelgebied, betreft een

deelgebied, betreft een

beperkt gevoelig gebied

beperkt gevoelig gebied

beperkt gevoelig gebied

Betreft 1,5% van het

Betreft 1,7% van het

Betreft 38% van het

deelgebied, betreft een

deelgebied, betreft een

deelgebied, betreft een

beperkt gevoelig gebied

beperkt gevoelig gebied

beperkt gevoelig gebied

Betreft 3,8% van het

Betreft 4,1% van het

Betreft 89% van het

deelgebied, betreft een

deelgebied, betreft een

deelgebied, betreft een

beperkt gevoelig gebied

beperkt gevoelig gebied

gevoelig gebied

Betreft 0,9% van het

Betreft 0,3% van het

Betreft 58% van het

deelgebied, betreft een

deelgebied, betreft een

deelgebied, betreft een

beperkt gevoelig gebied

beperkt gevoelig gebied

gevoelig gebied

Betreft 1,2% van het

Betreft 16,2% van het

Betreft 23% van het

deelgebied, betreft een

deelgebied, betreft een

deelgebied, betreft een

beperkt gevoelig gebied

gevoelig gebied

beperkt gevoelig gebied

Betreft 7,1% van het

Betreft 4,8% van het

Betreft 35% van het

deelgebied, betreft een

deelgebied, betreft een

deelgebied, betreft een

beperkt gevoelig gebied

beperkt gevoelig gebied

beperkt gevoelig gebied

Betreft 6,3% van het

Betreft 32,0% van het

Betreft 3% van het

deelgebied, betreft een

deelgebied, betreft een

deelgebied, betreft een

beperkt gevoelig gebied

gevoelig gebied

beperkt gevoelig gebied

Betreft 7,1% van het

Betreft 4,0% van het

Betreft 56% van het

deelgebied, betreft een

deelgebied, betreft een

deelgebied, betreft een

beperkt gevoelig gebied

beperkt gevoelig gebied

gevoelig gebied

Betreft 2,4% van het

Betreft 2,0% van het

Betreft 19% van het

deelgebied, betreft een

deelgebied, betreft een

deelgebied, betreft een

beperkt gevoelig gebied

beperkt gevoelig gebied

beperkt gevoelig gebied

078441765:0.1 - Definitief, vertrouwelijk

PlanMER Structuurvisie Schaliegas

Deelgebied

Zuidvleugel

Kustzone

Bekende waarden

Verwachte waarden

Betreft 9,7% van het

Betreft 5,1% van het

Betreft 48% van het

deelgebied, betreft een

deelgebied, betreft een

deelgebied, betreft een

beperkt gevoelig gebied

beperkt gevoelig gebied

beperkt gevoelig gebied

Betreft 7,4% van het

Betreft 3,6% van het

Betreft 85% van het

deelgebied, betreft een

deelgebied, betreft een

deelgebied, betreft een

beperkt gevoelig gebied

beperkt gevoelig gebied

beperkt gevoelig gebied

Tabel 4.45 Effectbeoordeling van de bekende waarnemingen en monumenten en verwachte waarden (IKAW) per
deelgebied

De deelgebieden zijn niet echt onderscheidend voor wat betreft archeologie. Alleen Noord-Nederland
subgebied A zuid soort beperkt gevoelig voor archeologische resten. De andere deelgebieden scoren
allemaal als gevoelig wat betekent dat er een hoge tot middelhoge trefkans op archeologische resten is en
relatief veel bekende archeologische waarden. Dit betekent dat er in het totale plangebied relatief
(gecorrigeerd naar oppervlakte) veel bekende en verwachte archeologische waarden aanwezig zijn.
Opgemerkt dient te worden dat de effectbeoordeling op het niveau van de landschapstypen en
deelgebieden, zoals uitgevoerd in dit planMER per deelgebied een algemeen beeld schetst van een meer of
mindere gevoeligheid van een deelgebied op beïnvloeding van archeologische bekende en verwachte
waarden. Op dit strategische beoordelingsniveau levert dat weinig tot geen onderscheid op tussen
deelgebieden. Archeologie gaat wel een rol spelen wanneer in een volgende planfase een locatie wordt
geselecteerd. Voor alle (concrete) locatiekeuzes geldt dat in het geval van bodemverstoring archeologie
moet worden onderzocht volgens de Archeologische MonumentenZorg cyclus (AMZ). Dit bestaat uit
bureauonderzoeken en eventueel veldwerk van booronderzoek tot opgraving. Ook planaanpassing, het
ontzien van bekende archeologische waarden, behoort dan tot de mogelijkheden.
Grensoverschrijdende effecten
Vergravingen en daardoor directe aantasting van archeologische waarden vindt alleen plaats op
Nederlands grondgebied. Een indirect grensoverschrijdend effect treedt op wanneer als gevolg van
schaliegas- en schalieoliewinning bij de grens bodemverstoring optreedt als gevolg van bijvoorbeeld
aardbevingen en mogelijke vervuilingen. Archeologische waarden in het buitenland kunnen dan worden
bedreigd. Wanneer langs de grens grootschalig grondwater wordt onttrokken kan dit daling van de
grondwaterspiegel over de grens veroorzaken. Wanneer archeologische waarden die eerst onder water
lagen dan boven water komen te liggen kunnen deze waarden worden bedreigd door de reactie met
zuurstof. Over de grens zijn dezelfde soort archeologische waarden te verwachten als in Nederland.
Cumulatie
Cumulatie in ruimte is relevant voor de beoordeling van het thema archeologie. Indien er meerdere
winningen plaatsvinden, heeft dit een effect op de bedreiging voor de archeologische waarden in een
gebied. Meerdere winningen gaan gepaard met een groter totaal ruimtebeslag in een gebied, wat als
gevolg heeft dat de kans op aantasting van archeologische waarden vergroot wordt omdat er op een
groter oppervlak bodemverstoring optreedt. Voor bedreiging van bekende en verwachte archeologische
waarden maakt het niet uit of de winningen gespreid of geconcentreerd plaatsvinden. Voor ieder scenario
zal gekeken moeten worden naar de inpassing en het mogelijke effect op archeologische waarden in het
relevante gebied. Op basis hiervan kan vervolgens gekeken worden of een gebied met een hoog
percentage bekende en/of verwachte archeologische waarden vermeden kan worden.

078441765:0.1 - Definitief, vertrouwelijk

129

PlanMER Structuurvisie Schaliegas

Cumulatie in tijd is niet relevant voor het thema archeologie. De uitvoering van een boring veroorzaakt
bodemverstoring op het moment van de boring, wat een bedreiging kan vormen voor de in de bodem
aanwezige archeologische waarden. De duur van deze boring heeft geen invloed op de kans op deze
bedreiging, aangezien de archeologische waarden dus al op het eerste moment wel of niet aangetast
worden.
Aandachtspunten voor de verdere planvorming
Archeologische waarden kunnen worden beschermd door de bodem waarin deze waarden zich bevinden
onaangetast te laten (behoud in situ). De plaatsing van boorinstallaties kan eventueel aanwezige
archeologische waarden verstoren.
Als blijkt dat de plaatsing van een boorinstallatie of het daadwerkelijk boren naar schaliegas bekende of
verwachte archeologische waarden zal verstoren, is planaanpassing als mitigerende maatregel een optie.
Indien dit niet mogelijk is, is slechts het documenteren van de te vernietigen waarden een optie (behoud
ex situ). Dit kan door middel van een archeologische opgraving. Indien door planaanpassing kan worden
voorkomen dat boorinstallaties op archeologische waarden worden geplaatst, is het effect op archeologie
neutraal.
Het ontzien van archeologische bekende en verwachte waarden door middel van planaanpassing kan
effecten op archeologie en daarmee kosten voorkomen. In geval van bodemverstoring zal archeologie
moeten worden onderzocht volgens de Archeologische MonumentenZorg cyclus (AMZ). Dit bestaat uit
bureauonderzoeken en eventueel veldwerk van booronderzoek tot opgraving.
Leemten in kennis en aanzet evaluatieprogramma
Voor dit planMER is gebruik gemaakt van de verwachtingskaart IKAW. Een inherent probleem van
onderzoek naar archeologie op planMER-niveau is dat het gebaseerd wordt op verwachtingen en
aannamen. Er wordt daarom in de bureauonderzoeken slechts gesproken over verwachtingen. Dit geldt
zelfs in zekere mate voor bekende waarden: van deze waarden is binnen het onderzoek niet bekend hoe
groot de daadwerkelijke vindplaatsen zijn en hoe deze zijn geconserveerd. Totdat de bodem wordt
opengelegd is in feite niet te bepalen of archeologische waarden aanwezig zijn, wat de precieze datering,
omvang et cetera ervan is.
Uiteindelijk zal bij de vervolgprocedures voor de locatiekeuzes van de boorinstallaties en de benodigde
vergunningen een bureauonderzoek en mogelijk inventariserend veldonderzoek moeten worden
uitgevoerd op die locaties die volgens de gemeentelijke verwachtingskaarten moeten worden onderzocht.
De voorkeur is dan om als eerste de productielocatie te verplaatsen naar een locatie met geen, een lage of
een lagere verwachting om verstoring van archeologische waarden zo veel mogelijk te voorkomen.
Als dit niet mogelijk is, zal vervolgonderzoek nodig zijn en wanneer blijkt dat uit het verkennende
onderzoek een intacte bodem of archeologische indicatoren zijn aangetroffen, moet vervolgonderzoek
worden uitgevoerd in overleg met het bevoegd gezag. Vervolgonderzoek kan bestaan uit een karterend
booronderzoek, proefsleuven of een definitieve opgraving. Ook kan het zijn dat op bepaalde locaties
volgens deze verwachtingskaarten geen onderzoek hoeft te worden uitgevoerd.
Het is mogelijk dat er effecten op archeologische waarden optreden buiten een toekomstige locatie voor
schaliegaswinning. Dit kan bijvoorbeeld zijn vervuiling door olie en vervuild grondwater waardoor
archeologische waarden worden aangetast. Het dalen of juist stijgen van de grondwaterspiegel door
grondwateronttrekking in het plangebied kan effecten hebben op archeologie omdat het gaat reageren met
zuurstof of juist niet meer kan reageren met zuurstof en verzadigd raakt met (vervuild)water. Indien deze
aspecten vanuit milieu worden gemonitord, kan archeologie hierbij indirect worden meegenomen.

130

078441765:0.1 - Definitief, vertrouwelijk

PlanMER Structuurvisie Schaliegas

4.3

INTEGRALE EFFECTVERGELIJKING DEELGEBIEDEN

In paragraaf 4.2 zijn de samenvattingen van de mogelijke milieugevolgen van de opsporing en winning
van schaliegas per milieuaspect weergegeven. Daarbij is per milieuaspect een overzicht gegeven van de
verschillen en overeenkomsten in effecten tussen de deelgebieden aan de hand van een aantal criteria
zoals benoemd in het beoordelingskader in paragraaf 4.1.4. In deze paragraaf ligt de focus op de integrale
vergelijking van de deelgebieden. In deze paragraaf wordt op hoofdlijnen beschreven of een
schaliegaswinning in meer of mindere mate inpasbaar is in de verschillende deelgebieden indien de
mogelijke milieueffecten geaggregeerd worden beschouwd. In Figuur 4.25 is voor alle deelgebieden een
overzicht van de effectscores van alle beoordelingscriteria uit het beoordelingskader in Tabel 4.3923
opgenomen. Dit betreffen puur de weergaven van de effectscores per criterium per deelgebied zonder dat
er rekening wordt gehouden met de mogelijkheid van mitigatie, zoals benoemd in paragraaf 4.5
‘aandachtspunten voor verdere planvorming’. Ook heeft er geen weging van criteria plaatsgevonden.
Voor de beschrijving en onderbouwing van de onderscheiden deelgebieden wordt verwezen naar
paragraaf 4.1.3 en Figuur 4.5.

23 Het effect voor verkeer is in Figuur 4.25 een samenvoeging van de criteria Doorstroming en Verkeersveiligheid. Dit is

gedaan, omdat de deelgebieden voor beide criteria niet onderscheidend zijn en beide criteria in alle deelgebieden licht
negatief scoren. De effectscore voor het criterium Watervoorziening vanuit drinkwaterleidingnetwerk is niet
weergegeven in Figuur 4.25. Dit criterium vormt input voor het criterium Onttrekken van grondwater, en is op zichzelf
geen milieu effect beoordeling. Voor het thema klimaat is geen effectbeoordeling op deelgebiedniveau uitgevoerd. Om
deze reden is het thema klimaat niet bij de effectvergelijking van de deelgebieden betrokken en ook niet opgenomen in
Figuur 4.25.

078441765:0.1 - Definitief, vertrouwelijk

131

PlanMER Structuurvisie Schaliegas

Figuur 4.25 Overzicht effectbeoordeling voor alle criteria in de (sub)deelgebieden. De criteria worden in deze paragraaf
ingedeeld in invalshoeken. Deze invalshoeken zijn weergegeven in Figuur 4.26.

132

078441765:0.1 - Definitief, vertrouwelijk

PlanMER Structuurvisie Schaliegas

Om uit de verscheidenheid aan milieuaspecten, criteria en effectbeoordelingen een eenduidig beeld te
kunnen creëren, wordt de vergelijking van de effecten tussen de deelgebieden allereerst uitgevoerd op
basis van een aantal invalshoeken. Deze invalshoeken zijn gebaseerd op de thematisering in het
beoordelingskader dat in dit planMER is gehanteerd en samengesteld uit de gehanteerde criteria uit het
beoordelingskader. De invalshoeken zijn:


Diepe ondergrond (paragraaf 4.3.1)



Water beschikbaarheid (paragraaf 4.3.2)



Bodem en water kwaliteit (paragraaf 4.3.3)



Woon- en leefmilieu (paragraaf 4.3.4)



Natuur (paragraaf 4.3.5)



Ruimtelijke kwaliteit (paragraaf 4.3.6)

De effectscores voor alle criteria binnen de invalshoeken zijn weergegeven in Figuur 4.25. In onderstaande
Figuur 4.26 is weergegeven welke effectscore-aanduidingen uit de figuur horen bij de verschillende
invalshoeken. In de paragrafen 4.3.1 tot en met 4.3.6 is telkens per invalshoek aangegeven welke criteria in
de effectvergelijking van de betreffende invalshoek zijn betrokken.

Figuur 4.26 Indeling van de verschillende criteria in invalshoeken. Deze indeling komt overeen met de
cirkeldiagrammen in Figuur 4.25.

078441765:0.1 - Definitief, vertrouwelijk

133

PlanMER Structuurvisie Schaliegas

In de paragrafen 4.3.1 tot en met 4.3.6 wordt voor iedere invalshoek beschreven of er verschillen zijn
tussen de deelgebieden voor wat betreft de inpasbaarheid van schaliegaswinning. In het geval er
verschillen zijn, wordt beschreven waar deze verschillen uit bestaan en hoe deze kunnen worden
verklaard. Voor het verkrijgen van overzicht is per invalshoek een kaart opgesteld waarop de effectscores
van de relevante milieucriteria per deelgebied zijn samengevat. Ook in dit geval heeft er geen weging van
criteria plaatsgevonden. Voor de weergave van de effectscores is aangesloten bij de kleurarcering zoals
gehanteerd in de scoringsmethodiek (zie paragraaf 4.1.4). Een donker groene of licht groene arcering
betekent positief respectievelijk beperkt positief effect; een licht blauwe arcering betekent geen of
verwaarloosbaar effect; een gele of oranje arcering betekent beperkt negatief respectievelijk negatief effect.
Deze kaarten fungeren als vertrekpunt voor de integrale analyse per invalshoek. In de integrale analyse
wordt op hoofdlijnen ingegaan op de grote lijn en belangrijkste verschillen tussen de deelgebieden. Elke
analyse wordt afgesloten met een conclusie waarin de relatieve mate van inpasbaarheid van
schaliegaswinning in de deelgebieden wordt aangeduid. Bij deze aanduiding wordt aangegeven of
schaliegaswinning relatief inpasbaar is, relatief minder inpasbaar is of relatief matig inpasbaar is.
Ook is in de conclusie per invalshoek aangegeven of er sprake kan zijn van grensoverschrijdende effecten.
In paragraaf 4.3.7 wordt uit deze verschillende analyses een overall beeld gehaald. Deze conclusie betreft
geen optelling van de afzonderlijke effectscores per invalshoek, maar is gebaseerd op expert judgement.
Na het overall beeld worden de mogelijkheden voor het nemen van mitigerende maatregelen bij de
beschouwing en conclusies betrokken. Daarnaast wordt aangegeven in hoeverre leemten in kennis van
invloed zijn op de getrokken conclusies en in hoeverre nader onderzoek en monitoring deze kunnen
wegnemen of verkleinen.

4.3.1

DIEPE ONDERGROND

De integrale analyse van de deelgebieden voor de invalshoek Diepe Ondergrond is opgebouwd uit de
resultaten van de effectbeoordelingen voor de criteria:


aardbevingen;



microseismiciteit maaiveld;



bodemdaling door zetting;



interferentie met andere diepe ondergrondse functies.

De effectbeoordeling van de (sub)deelgebieden voor deze criteria is samengevat in Figuur 4.27.

134

078441765:0.1 - Definitief, vertrouwelijk

PlanMER Structuurvisie Schaliegas

Figuur 4.27 Overzicht effectbeoordeling voor de diepe ondergrond in de deelgebieden. De subdeelgebieden zijn niet
onderscheidend voor de invalshoek Diepe Ondergrond. Om deze reden is per deelgebied één integrale effectscore per
criterium opgenomen.

Beknopte verschilanalyse deelgebieden
In de deelgebieden zijn niet of nauwelijks effecten te verwachten ten aanzien van microseismiciteit en
bodemdaling door zetting. Dit is het gevolg van het feit dat microseismische trillingen als gevolg van
schaliegaswinning voor mensen niet voelbaar zijn; ze komen van nature vele malen per jaar voor in
Nederland en leiden niet tot schade aan gebouwen of infrastructuur. Ook bodemdaling als gevolg van

078441765:0.1 - Definitief, vertrouwelijk

135

PlanMER Structuurvisie Schaliegas

zetting van de schalielaag treedt niet of nauwelijks op door de lage porositeit en de geringe
samendrukbaarheid. Tevens zijn de schalielagen waaruit schaliegas gewonnen zou kunnen worden dun
(enkele tientallen meters), waardoor de eventuele totale zetting van de schalielaag zeer gering is. De
deelgebieden zijn voor deze criteria niet onderscheidend.
De deelgebieden zijn wel onderscheidend voor de gevoeligheid voor aardbevingen en de kans op
interferentie met andere ondergrondse functies. Wat betreft de gevoeligheid voor aardbevingen geldt dat
er in bijna alle deelgebieden een relatief kleine kans is op het optreden van aardbevingen, aangezien er
over het algemeen weinig kritisch gespannen breuken aanwezig zijn. In de deelgebieden ‘Noord-Brabant
en Noord-Limburg’ en ‘Zuid-Limburg’ is de kans op het optreden van aardbevingen als relatief groot
beoordeeld. Dit wordt veroorzaakt doordat deze gebieden van nature seismische activiteit kennen,
waardoor de aanwezigheid van kritisch gespannen breuken in deze deelgebieden te verwachten is (in
zowel de Posidonia Schalie Formatie als de Geverik)24. Hierdoor wordt de ruimte in deze deelgebieden om
een schaliegaswinning te kunnen ontwikkelen beperkt, waardoor een schaliegaswinning vanuit dit
oogpunt matig inpasbaar is in deze gebieden.
Voor wat betreft de mogelijke interferentie met andere ondergrondse functies (conventionele olie- en
gaswinning, aardwarmte, zoutwinning, opslag in zoutcavernes of lege olie- en gasvelden), geldt dat er in
alle deelgebieden, met uitzondering van de deelgebieden Zeeuwse en Zuid-Hollandse eilanden, Flevoland
en Zuid –Limburg, sprake kan zijn van interferentie met ondergrondse functies. Hierbij gaat het vooral om
de mogelijke interferentie met de functie ‘opslag’. De kans op het optreden van interferentie is echter voor
al deze deelgebieden klein, omdat de schalielaag op een zodanige diepte voorkomt dat risico op
interferentie beperkt is en daarnaast voor een aantal deelgebieden niet als afsluitende laag voor de functie
opslag fungeert. In de deelgebieden Zeeuwse en Zuid-Hollandse eilanden, Flevoland en Zuid –Limburg is
er geen of nauwelijks risico op interferentie te verwachten, omdat er of geen potentieel is voor opslag en/of
omdat de schalielaag niet als afsluitende laag fungeert voor de functie opslag (Flevoland).
Conclusie invalshoek Diepe Ondergrond
Een schaliegaswinning is bezien vanuit de invalshoek Diepe Ondergrond relatief matig inpasbaar in de
deelgebieden Noord-Brabant en Noord-Limburg en het deelgebied Zuid-Limburg. Voor de overige
deelgebieden geldt dat deze niet of nauwelijks onderscheidend zijn voor wat betreft effecten in de diepe
ondergrond. De Zeeuwse en Zuid-Hollandse eilanden kennen de minste risico’s op effecten;
schaliegaswinning is in dit deelgebied om deze reden relatief inpasbaar. De overige deelgebieden zitten
daar qua effectscore tussen die van het het deelgebied De Zeeuwse en Zuid-Hollandse eilanden en de
deelgebieden Noord-Brabant en Noord-Limburg en het deelgebied Zuid-Limburg in. In deze
deelgebieden is schaliegaswinning om deze reden relatief minder inpasbaar.
Wanneer het grensoverschrijdende aspect bij de analyse wordt betrokken, geldt voor alle deelgebieden die
grenzen aan België en Duitsland dat schaliegaswinning in de buurt van de grens tot effecten in het
buitenland kunnen leiden. Een aardbeving als gevolg van schaliegaswinning kan tot effecten leiden die tot
enkele kilometers ver strekken. Daarnaast is het niet uit te sluiten dat een schaliegaswinning in de buurt
van de Belgische of Duitse grens effecten heeft op opslagactiviteiten in Belgisch of Duits grondgebied.

24 Gedetailleerde informatie over het voorkomen van (kritisch gespannen) breuken in het Geverik Laagpakket is niet

beschikbaar. In algemene zin kan wel gesteld worden dat, in die gebieden waar natuurlijke seismiciteit optreedt, deze
breuken net als die uit de Posidonia Schalie Formatie kritisch gestrest kunnen zijn. Hoewel deze breuken nog niet goed
in kaart zijn gebracht, zijn er mogelijk wel degelijk breuken aanwezig. Bij toekomstige locatieafwegingen en
vergunningaanvragen moet hier locatiespecifiek onderzoek naar worden verricht.

136

078441765:0.1 - Definitief, vertrouwelijk

PlanMER Structuurvisie Schaliegas

4.3.2

WATER BESCHIKBAARHEID

De integrale analyse van de deelgebieden voor de invalshoek Water beschikbaarheid is opgebouwd uit de
resultaten van de effectbeoordelingen voor de criteria:


bemalingen;



beïnvloeding van grondwaterstanden door grondwateronttrekking;



beïnvloeding van de oppervlaktewaterkwantiteit als gevolg oppervlaktewateronttrekking;



beïnvloeding van de oppervlaktewaterkwantiteit als gevolg van lozen op oppervlaktewater.

De effectbeoordeling van de (sub)deelgebieden is samengevat in Figuur 4.28.

078441765:0.1 - Definitief, vertrouwelijk

137

PlanMER Structuurvisie Schaliegas

Figuur 4.28 Overzicht effectbeoordeling Water beschikbaarheid in de (sub)deelgebieden

Beknopte verschilanalyse deelgebieden
Voor alle deelgebieden geldt dat er geen effecten te verwachten zijn ten aanzien van de
oppervlaktewaterkwantiteit als gevolg van het onttrekken van oppervlaktewater ten behoeve van de
schaliegaswinning. Dit komt doordat er in de betreffende deelgebieden of geen of onvoldoende
oppervlaktewater (grote wateren) aanwezig is (er is te weinig water om te onttrekken) of doordat de

138

078441765:0.1 - Definitief, vertrouwelijk

PlanMER Structuurvisie Schaliegas

omvang van deze oppervlaktewateren zodanig groot is dat er geen effecten te verwachten zijn in geval
van onttrekking.
Voor alle overige beschouwde criteria treden er verschillen in effecten op tussen de deelgebieden. Er is een
grove scheiding aan te brengen tussen de lager gelegen (zeeklei-) gebieden en droogmakerijen (Zeeuwse
en Zuid-Hollandse eilanden, Kustzone, Zuidvleugel, laag Holland, Flevoland, Groene Hart en NoordNederland, subgebied A en C), en de hoger gelegen zand/löss gronden (Zuid-Limburg, Noord-Brabant en
Noord-Limburg, Oost-Nederland, Noord-Nederland subgebied B). Deze verschillen zijn te verklaren
vanuit de verschillen tussen de lager en hoger gelegen delen van Nederland ten aanzien van de hoogte
van de grondwaterstanden en de verdrogingsgevoeligheid.
In de hierboven genoemde lager gelegen gebieden is sprake van relatief hoge grondwaterstanden,
waardoor er negatieve effecten kunnen optreden als gevolg van bemaling (grondwaterstandverlagingen
en/of zetting van bodemlagen). In de lager gelegen deelgebieden zal een toename van lozingen op
oppervlaktewater niet tot effecten op de oppervlaktewaterkwantiteit leiden, aangezien er al veel water
aanwezig is.
In de hogere gelegen (zand/löss) gebieden speelt verdroging een rol. Het lozen van water op
oppervlaktewater kan in die gebieden leiden tot een verbetering van de watervoerendheid, die voor deze
deelgebieden voor een beperkt positief effect zorgt op de natuur en grondwaterstanden.
Voor het criterium onttrekken van grondwater is er alleen in Oost-Nederland, Noord-Brabant en NoordLimburg (subgebied C) en Noord-Nederland (subgebied B) een negatieve effectscore toegekend. Dit komt
doordat er in deze deelgebieden afsluitende lagen ontbreken boven de watervoerende pakketten,
waardoor er sprake zal zijn van een winning die de grondwaterstanden aan maaiveld zal beïnvloeden
(verlagen). In de overige deelgebieden zijn geen effecten als gevolg van grondwateronttrekking te
verwachten.
Conclusie invalshoek Water beschikbaarheid
Voor de invalshoek Water beschikbaarheid geldt dat er in het deelgebieden Noord-Brabant en NoordLimburg (subgebieden A en B) geen of positieve effecten te verwachten zijn. Vanuit de invalshoek Water
beschikbaarheid is schaliegaswinning in deze subgebieden inpasbaar. . De lager gelegen gebieden
onderscheiden zich nauwelijks van elkaar. Een schaliegaswinning is in de lager gelegen gebieden matig
inpasbaar, met name door de hogere grondwaterstanden. Deelgebied Zuid-Limburg, subgebied C van
Noord-Brabant en Noord-Limburg en Oost-Nederland zitten qua inpasbaarheid tussen de Brabantse
gebieden en de lager gelegen gebieden in. Schaliegaswinning is in deze deelgebieden is om deze reden
relatief minder inpasbaar.
Indien de kans op grensoverschrijdende effecten in de analyse wordt betrokken, geldt voor de
deelgebieden die tegen de Belgische en Duitse grens aanliggen dat de onttrekking van grondwater tot
grensoverschrijdende effecten (grondwaterstandsverlaging, verdroging) kan leiden indien de winning
nabij de grens plaatsvindt. Met name aan de Duitse zijde van de grens liggen
grondwaterbeschermingsgebieden dicht bij de grens. Voor de overige criteria treden geen
grensoverschrijdende effecten op.

4.3.3

BODEM EN WATER KWALITEIT

De integrale analyse van de deelgebieden voor de invalshoek Bodem en Water kwaliteit is opgebouwd uit
de resultaten van de effectbeoordelingen voor de criteria:


oppervlaktewaterkwaliteit bij calamiteiten;

078441765:0.1 - Definitief, vertrouwelijk

139

PlanMER Structuurvisie Schaliegas



verticale migratie langs breuken tot in het watervoerend pakket;



putintegriteit;



grondwaterkwaliteit bij ongewenste gebeurtenissen aan het maaiveld.

Hiermee gaat deze paragraaf in op de mogelijke beïnvloeding van de oppervlaktewaterkwaliteit en
grondwaterkwaliteit. De effectbeoordeling van de (sub)deelgebieden voor de criteria is samengevat in
Figuur 4.29.

Figuur 4.29 Overzicht effectbeoordeling bodem en water (kwaliteit) in de (sub)deelgebieden

Beknopte verschilanalyse deelgebieden
Voor alle criteria die zijn beschouwd is er sprake van verschillen in effecten tussen de deelgebieden. De

140

078441765:0.1 - Definitief, vertrouwelijk

PlanMER Structuurvisie Schaliegas

minste effecten zijn te verwachten in het deelgebied Zeeuwse en Zuid-Hollandse eilanden (effecten zijn
beoordeeld als neutraal tot beperkt negatief). Voor de overige deelgebieden is er altijd sprake van
negatieve effecten voor één of meerdere criteria.
Voor het criterium verticale migratie is er een sterke correlatie met het voorkomen van breuken. De
deelgebieden waar de breuken door lopen van de schalielagen tot in de watervoerende pakketten
(deelgebied Noord-Brabant en Noord-Limburg en deelgebied Zuid-Limburg) scoren negatief. Ook OostNederland en het Groene Hart hebben deze score, omdat de afstand tussen de breuken en het
watervoerend pakket in deze gebieden klein is, waardoor er een grotere kans is op verticale migratie. In de
overige deelgebieden lopen de breuken niet door tot in de watervoerende pakketten. Zij scoren om deze
reden licht negatief.
Verticale migratie leidt vooral tot de aanwezigheid van gassen in de grondwatervoorraden, met name
methaan.
Falende putintegriteit en ongewenste gebeurtenissen aan maaiveld kunnen leiden tot emissies van
toxische stoffen naar het grondwater, hetgeen meer impact kan hebben op de grondwaterkwaliteit dan de
aanwezigheid van gassen door verticale migratie. Een negatief effect als gevolg van falende putintegriteit
heeft daarom in de meeste gevallen een grotere impact op de grondwaterkwaliteit dan een negatief effect
als gevolg van verticale migratie.
Voor falende puntintegriteit geldt dat er in alle deelgebieden sprake kan zijn van beperkt negatieve tot
negatieve effecten op de grondwaterkwaliteit. De kans op negatieve beïnvloeding van de
grondwaterkwaliteit neemt toe wanneer de dikte van watervoerende pakketten groter is. De
grondwatervoorraad wordt dan over een grotere lengte doorboord en de kans dat sprake is van
beïnvloeding neemt nagenoeg lineair toe met de dikte van de watervoerende pakketten. Vervolgens neemt
de kans op beïnvloeding ook toe met het toenemen van de totale boordiepte. De deelgebieden Flevoland,
Noord-Nederland, Zuidvleugel en Kustzone scoren negatief door hun dikke watervoerende pakketten en
grote diepte van de schalielaag. Ook de centrale delen van Noord-Brabant en Limburg (in de Centrale
slenk en Roerdalslenk) scoren om die reden negatief. Deze gebieden zijn of worden wellicht aangewezen
als strategische drinkwatervoorraden of nationale grondwaterreserves en behoeven dientengevolge
mogelijk extra bescherming. Deelgebieden die een relatief dun watervoerend pakket hebben, scoren licht
negatief. Dit zijn de deelgebieden Zuid-Limburg, Oost-Nederland, Zeeuwse en Zuid-Hollandse eilanden
en de overige delen van Noord-Brabant en Noord-Limburg. Enkele andere deelgebieden (Groene Hart,
Laag Holland) hebben een iets grotere kans op effecten door falende putintegriteit omdat ze dikkere
watervoerende pakketten bezitten, maar hebben een geringe diepte van de schalielaag (de boring is korter,
waardoor er een kleinere kans is op falen put). In de gekozen classificering scoren ze om deze reden
beperkt negatief.
Voor het criterium ongewenste gebeurtenissen aan het maaiveld zijn grotere verschillen tussen
deelgebieden door verschil in de dikte van de deklaag en de aanwezigheid van kwel. Deze eigenschappen
voorkomen dat vloeistoffen die aan het maaiveld vrijkomen door ongewenste gebeurtenissen het
grondwater bereiken. In de deelgebieden Zuid-Limburg en Kustzone is vrijwel geen deklaag aanwezig.
Ook kennen deze gebieden geen kwel. Om deze reden scoren deze gebieden negatief. In de gebieden met
een beperkte deklaag (Noord-Brabant en Noord-Limburg, Oost-Nederland en Noord-Nederland) is er een
geringe kans dat verontreiniging van het grondwater optreedt als gevolg van ongewenste gebeurtenissen
aan het maaiveld. In de deelgebieden met een dikke deklaag (meestal zeeklei) zijn nauwelijks effecten te
verwachten. In Laag Holland en Flevoland is daarbij een opwaartse grondwaterstroom die de kans op een
effect nog kleiner maakt.

078441765:0.1 - Definitief, vertrouwelijk

141

PlanMER Structuurvisie Schaliegas

Voor de oppervlaktewaterkwaliteit geldt dat het risico op verontreiniging in de frack- en boorfase in de
deelgebieden met een klein aandeel oppervlaktewateren beperkt is. Het risico is het grootst in het Groene
Hart, maar ook in de deelgebieden Zuid-Limburg, Noord-Nederland, Laag Holland en Flevoland is sprake
van een verhoogd risico.
Conclusie invalshoek Bodem en Water kwaliteit
Overall gezien is te zeggen dat het deelgebied Zeeuwse en Zuid-Hollandse eilanden het minst negatief
scoort voor de invalshoek Bodem en Water kwaliteit. Dit deelgebied scoort neutraal tot licht negatief door
zijn dikke deklaag (zeeklei), relatief ondiep gelegen schalielaag en het beperkt voorkomen van breuken.
Indien aan de effecten van verticale migratie minder gewicht wordt gegeven, dan behoren ook de
deelgebieden Oost-Nederland, Noord-Brabant en Noord-Limburg (subgebied C) en Noord-Brabant en
Noord-Limburg (subgebied A) tot de gebieden met de minst negatieve scores, omdat ze relatief dunne
watervoerende pakketten hebben. In deze deelgebieden is schaliegaswinning relatief inpasbaar. Andere
laaggelegen (zeeklei)gebieden scoren op minimaal één criterium negatief (Subgebied C in NoordNederland, Laag Holland, Groene Hart, Flevoland en Zuidvleugel). Voor de meeste gebieden is dit
falende putintegriteit waarbij het effect in alle gevallen als beperkt negatief is beoordeeld. Voor Groene
Hart en Laag Holland heeft het negatieve effect betrekking op verticale migratie. In deze deelgebieden is
schaliegaswinning relatief minder inpasbaar. De gebieden waar een schaliegaswinning relatief matig
inpasbaar is, gezien deze invalshoek, zijn Zuid-Limburg, Noord-Brabant en Noord-Limburg
(subdeelgebied B voor wat betreft Midden Brabant en Midden Limburg) en Kustzone.
Grensoverschrijdende effecten ten aanzien van de grondwaterkwaliteit in geval van calamiteiten is
vanwege de richting van de grondwaterstroming alleen mogelijk in delen van Limburg. Voor de
oppervlaktewaterkwaliteit zijn er in geval van calamiteiten alleen grensoverschrijdende effecten mogelijk
in Noord-Nederland (Eems).

4.3.4

WOON- EN LEEFMILIEU

De integrale analyse van de deelgebieden voor de invalshoek Woon- en Leefmilieu is opgebouwd uit de
resultaten van de effectbeoordelingen voor de criteria:


doorstroming en verkeersveiligheid (aspect verkeer);



kans op overschrijding richtwaarde 10-6-contour (aspect externe veiligheid);



risico op effecten door verandering luchtkwaliteit (aspect luchtkwaliteit);



kans op overschrijding grens- en richtwaarde geluid (aspect geluid);



effect lichtemissies op woningen (aspect licht)

De effectbeoordeling van de (sub)deelgebieden voor deze criteria is samengevat in Figuur 4.30. Omdat er
voor elk aspect, met uitzondering van het aspect verkeer, telkens één criterium is beoordeeld, is in figuur
30 de aanduiding van de aspecten opgenomen: verkeer, externe veiligheid, luchtkwaliteit, geluid en licht.
Zoals aangegeven in de inleiding bij dit hoofdstuk zijn de criteria ten aanzien van verkeer samengevoegd
omdat deze niet onderscheidend zijn voor de deelgebieden.

142

078441765:0.1 - Definitief, vertrouwelijk

PlanMER Structuurvisie Schaliegas

Figuur 4.30 Overzicht effectbeoordeling woon- en leefmilieu in de (sub)deelgebieden. De subdeelgebieden zijn niet
onderscheidend voor de invalshoek woon- en leefmilieu. Om deze reden is per deelgebied één integrale effectscore per
criterium opgenomen.

Beknopte verschilanalyse deelgebieden
Voor het aspect verkeer (met de criteria doorstroming en verkeersveiligheid) en het aspectlicht is geen
onderscheid te maken tussen de deelgebieden. Voor doorstroming en verkeersveiligheid komt dit doordat
de mate waarin de verkeersituatie beïnvloed wordt locatiespecifiek is. Om deze reden hebben alle

078441765:0.1 - Definitief, vertrouwelijk

143

PlanMER Structuurvisie Schaliegas

deelgebieden een beperkt negatieve effectbeoordeling voor doorstroming en verkeersveiligheid gekregen.
In de cirkeldiagrammen in Figuur 4.30 zijn deze twee criteria samengevoegd tot één score om het aspect
verkeer niet zwaarder te laten wegen dan de andere criteria binnen de invalshoek Woon- en leefmilieu.
Voor het aspectlicht is de referentiesituatie (bestaande lichtuitstraling) afhankelijk van de locatie.
Daarnaast geldt dat in Nederland over het algemeen daar waar weinig natuur voorkomt een hogere
bevolkingsdichtheid aanwezig is, en visa versa. In beide gevallen leidt dit tot effecten in de deelgebieden
(op natuur, dan wel mens). Om deze reden hebben alle deelgebieden een beperkt negatieve
effectbeoordeling voor licht gekregen.
Voor de overige aspecten en criteria binnen deze invalshoek spelen de bevolkingsdichtheid en
verspreiding van de aanwezige woningen binnen een deelgebied een belangrijke rol in de
effectbeoordeling. Uit de overzichtskaart is af te lezen dat de deelgebieden met een hogere
bevolkingsdichtheid (Zuidvleugel, Laag Holland en Kustzone) negatief scoren ten aanzien van geluid,
luchtkwaliteit en externe veiligheid. Voor geluid geldt dat de effectcontour groter is dan die voor externe
veiligheid. In de deelgebieden Noord-Brabant en Noord-Limburg en Oost-Nederland is vanwege de
verspreid voorkomende bebouwing sprake van een negatieve effectscore (er is minder ruimte
beschikbaar); voor externe veiligheid is in deze deelgebieden, als gevolg van de effectcontour, sprake van
een beperkt negatief effect.
Voor het aspect luchtkwaliteit is vooral de bevolkingsdichtheid (en niet de verspreiding) en de
achtergrondconcentratie van fijnstof en stikstofdioxide van belang. Gebieden met een lage
achtergrondconcentratie en lage bevolkingsdichtheid scoren neutraal. Een schaliegaswinning is vanuit het
criterium luchtkwaliteit inpasbaar in deze gebieden (Oost-Nederland, Noord-Nederland, Flevoland en
Zeeuwse en Zuid-Hollandse eilanden). De verstedelijkte gebieden (Laag Holland, Zuidvleugel, Groene
Hart en Kustzone) scoren negatief vanwege zowel de hoge bevolkingsdichtheid als hoge
achtergrondconcentratie. In Noord-Brabant en Noord-Limburg is sprake van een beperkt negatief effect
vanwege de hoge achtergrondconcentratie en relatief lage bevolkingsdichtheid.
Conclusie invalshoek Woon- en Leefmilieu
Schaliegaswinning is relatief inpasbaar in deelgebieden met een lage bevolkingsdichtheid en geclusterde
woonbebouwing, gezien vanuit de invalshoek Woon- en Leefmilieu. Tot die deelgebieden behoren NoordNederland, Flevoland, de Zeeuwse en Zuid-Hollandse eilanden en Zuid-Limburg. Een schaliegaswinning
is matig inpasbaar in verstedelijkte gebieden (Zuidvleugel, Kustzone, Laag Holland), doordat deze
gebieden op meerdere criteria (ten aanzien van externe veiligheid, luchtkwaliteit, geluid) negatief scoren.
De deelgebieden Noord-Brabant en Noord-Limburg en Oost-Nederland scoren vooral negatief op het
aspect geluid door de verspreide bebouwing. Het Groene Hart scoort negatief op het gebied van
luchtkwaliteit doordat het in de Randstad ligt en daardoor een hoge achtergrondconcentratie kent. Deze
deelgebieden zitten qua effectbeoordeling en mate van inpasbaarheid tussen de bovengenoemde gebieden
in.
Voor wat betreft grensoverschrijdende effecten geldt dat er voor alle deelgebieden die tegen de Belgische
en Duitse grens aanliggen sprake kan zijn van grensoverschrijdende effecten indien de winning nabij de
grens plaatsvindt. De meeste aspecten en criteria binnen de invalshoek Woon- en Leefmilieu kennen een
effectcontour. Het aspect geluid is daarbij het meest bepalend, omdat het de grootste contour kent.
Wanneer een afstand van 2 km of meer van de installaties tot de grens wordt aangehouden, zullen er geen
relevante grensoverschrijdende effecten voor geluid plaatsvinden. De maximale afstand waarbinnen
mogelijk effecten op de luchtkwaliteit op kunnen treden bedraagt circa 930 meter. Doordat de
achtergrondconcentraties binnen de 930 meter vanaf de grens veelal ver onder de Europese norm voor de
jaargemiddelde concentratie liggen, is de kans dat hier knelpunten optreden echter zeer klein. Het

144

078441765:0.1 - Definitief, vertrouwelijk

PlanMER Structuurvisie Schaliegas

invloedsgebied voor externe veiligheid ligt op circa 900-950 meter van de inrichtingsgrens. Voor het
aspectlicht worden effecten op woningen voorzien als deze binnen 50-100 meter van een productielocatie
gelegen zijn.

4.3.5

NATUUR

De integrale analyse van de deelgebieden voor de invalshoek Natuur is opgebouwd uit de resultaten van
de effectbeoordelingen voor de criteria:


ruimtebeslag;



verdroging;



stikstofdepositie;



verstoring;



versnippering;



calamiteiten.

De effectbeoordeling van de (sub)deelgebieden voor deze criteria is samengevat in Figuur 4.31.

078441765:0.1 - Definitief, vertrouwelijk

145

PlanMER Structuurvisie Schaliegas

Figuur 4.31 Overzicht effectbeoordeling natuur in de (sub)deelgebieden. Indien er voor subdeelgebieden geen
effectscores zijn aangegeven is de integrale score voor het betreffende deelgebied van toepassing.

Beknopte verschilanalyse deelgebieden
Voor alle criteria geldt dat er in alle deelgebieden sprake kan zijn van effecten. Voor de criteria verstoring,
versnippering en stikstofdepositie zijn de effecten niet onderscheidend tussen de deelgebieden. In verband
met de locatie-afhankelijkheid en de mogelijkheid tot het vermijden van effecten is de beoordeling voor
verstoring en versnippering in alle gevallen als beperkt negatief beoordeeld. Effecten door

146

078441765:0.1 - Definitief, vertrouwelijk

PlanMER Structuurvisie Schaliegas

stikstofdepositie kunnen in alle deelgebieden leiden tot (significant) negatieve effecten op gevoelige
habitattypen en soorten. De beoordeling is daarom negatief voor alle deelgebieden.
Ook effecten door calamiteiten zorgen voor weinig onderscheid tussen de deelgebieden. Afhankelijk van
locatiespecifieke factoren is het criterium in deelgebieden beoordeeld als beperkt negatief of negatief.
De deelgebieden zijn onderscheidend voor de criteria ruimtebeslag en verdroging. Effecten door
ruimtebeslag zijn voor alle deelgebieden als negatief beoordeeld, met uitzondering van droogmakerijen
(Flevoland) en zeekleigebied (Noord-Nederland subgebied C, Zeeuwse en Zuid-Hollandse eilanden en
Zuidvleugel), waar de beoordeling beperkt negatief is. Het verschil wordt veroorzaakt door de grotere
mogelijkheid bij droogmakerijen en zeekleigebied om met ruimtelijke inpassing effecten te beperken. Bij
de overige deelgebieden liggen de gevoelige habitattypen en natuurtypen meer verspreid en is het
oppervlak van gevoelige gebieden binnen het landschapstype in verhouding groter, waardoor vermijden
van effecten moeilijker is.
Net als bij het criterium ruimtebeslag is de beoordeling voor het criterium verdroging in droogmakerijen
(Flevoland) en zeekleigebied (Noord-Nederland subgebied C, Zeeuwse en Zuid-Hollandse eilanden en
Zuidvleugel) beperkt negatief. In de overige deelgebieden is de beoordeling negatief. In de deelgebieden
Noord-Brabant/Noord-Limburg deel A en B, Oost-Nederland en Noord-Nederland deel B is de
beoordeling sterk afhankelijk van specifieke habitattypen en natuurtypen: droge heiden en
zandverstuivingen zijn bijvoorbeeld niet gevoelig, maar vennen en beekbegeleidende bossen wel.
Conclusie invalshoek Natuur
De droogmakerijen (Flevoland) en zeekleigebieden (Noord-Nederland subgebied C, Zeeuwse en ZuidHollandse eilanden en Zuidvleugel) kennen minder negatieve effecten dan de overige deelgebieden;
Schaliegaswinning is in deze deelgebieden relatief inpasbaar. Het verschil wordt veroorzaakt door de
grotere mogelijkheid om met ruimtelijke inpassing effecten te beperken. Hierbij zijn ook de effecten op
Natura 2000-gebieden, zoals beschreven in de Passende Beoordeling betrokken. Hierna volgen de
deelgebieden Groene Hart en Laag Holland; schaliegaswinning in deze gebieden is daarom relatief minder
inpasbaar. Voor de overige deelgebieden geldt dat er vanuit de invalshoek natuur voor meerder criteria
negatieve effecten te verwachten zijn. Deze deelgebieden zijn daarbij niet onderscheidend. Deze
deelgebieden zijn daarom allen aangeduid als matig inpasbaar.
Grensoverschrijdende effecten kunnen optreden wanneer schaliegas in de buurt van de grens gewonnen
wordt. Effecten die kunnen optreden zijn verdroging, verontreiniging, stikstofdepositie, versnippering of
verstoring. Natuurwaarden in het buitenland kunnen hierdoor worden bedreigd. Naar verwachting
kunnen de bovengenoemde effecten worden voorkomen of beperkt blijven als enige afstand (enkele
honderden meters) tot de grens in acht wordt genomen. Voor het voorkomen van grensoverschrijdende
effecten door stikstofdepositie moet een grotere afstand (mogelijk tot zo’n 10 kilometer zonder
mitigerende maatregelen) vanaf de grens worden gehanteerd.

4.3.6

RUIMTELIJKE KWALITEIT

De integrale analyse van de deelgebieden voor de invalshoek Ruimtelijke kwaliteit is opgebouwd uit de
resultaten van de effectbeoordelingen voor de criteria:


fysieke aantasting van landschappelijk en cultuurhistorisch waardevolle elementen en patronen;



beïnvloeding van de visueel ruimtelijke karakteristiek van het landschap (belevingswaarde);



beïnvloeding gebruik van c.q. geschiktheid voor activiteiten (recreatie, landbouw) in het landschap
(gebruikswaarde);

078441765:0.1 - Definitief, vertrouwelijk

147

PlanMER Structuurvisie Schaliegas



beïnvloeding toekomstbestendigheid (adaptief vermogen) van het landschap (toekomstwaarde)
vermogen);



aantasting van verwachte (IKAW) en bekende archeologische waarden (waarnemingen en
monumenten);



verstoring aardkundige en bodemkundige waarden.

De effectbeoordeling van de (sub)deelgebieden voor deze criteria is samengevat in Figuur 4.32.

Figuur 4.32 Overzicht effectbeoordeling Ruimtelijke kwaliteit in de (sub)deelgebieden. Indien er voor subdeelgebieden
geen effectscores zijn aangegeven is de integrale score voor het betreffende deelgebied van toepassing.

148

078441765:0.1 - Definitief, vertrouwelijk

PlanMER Structuurvisie Schaliegas

Beknopte verschilanalyse deelgebieden
De deelgebieden zijn weinig onderscheidend wat betreft archeologie. In alle deelgebieden is er een kans
op beïnvloeding van archeologische waarden. Overal zijn (gecorrigeerd naar oppervlakte) in meer of
mindere mate bekende of verwachte waarden aanwezig.
Voor de overige criteria binnen deze invalshoek bestaan er wel verschillen in effecten tussen de
deelgebieden.
De deelgebieden Zuid-Limburg, Groene Hart, Noord-Brabant en Noord-Limburg, Oost-Nederland,
Groene Hart, Laag-Holland, Zuidvleugel en Kustzone zijn op fysieke aantasting en belevingswaarde
negatief beoordeeld. Dit komt door de grote verscheidenheid aan landschapstypen binnen deze
deelgebieden.
In Noord-Nederland verschilt de beoordeling per deelgebied: deelgebied A is kwetsbaar vanwege de
landschappelijke kwaliteiten en recreatief gebruik. Deelgebied B is door de specifieke
ontginningsstructuur kwetsbaar, terwijl in het deelgebied C de minste effecten worden voorzien. Voor
Noord-Brabant en Noord-Limburg, Oost-Nederland, Noord-Nederland, Laag-Holland, Groene Hart en
voor Zuidvleugel gelden beperkt negatieve effecten op de recreatieve gebruikswaarde.
In Noord-Brabant en Noord-Limburg en Oost-Nederland verschilt het beeld per deelgebied; het landschap
is kwetsbaar voor ingrepen, maar de gebruikswaarde verschilt. Vooral het deelgebied B Noord-Brabant
met het Groene Woud is belangrijk als recreatief uitloopgebied voor de omliggende steden. In de andere
deelgebieden is het effect op gebruikswaarde beperkt negatief.
Voor de deelgebieden Groene Hart, Laag-Holland en Kustzone geldt een negatief effect op
toekomstwaarde, met name door de beperking van de klimaatbestendigheid van deze gebieden.
In de deelgebieden Zuid-Limburg en Flevoland is het aannemelijk dat aangewezen aardkundige waarden
worden verstoord, doordat het oppervlak van deze deelgebieden voor meer dan 50% van het deelgebied
uit aardkundige en bodemkundige waarden bestaat. Voor de overige deelgebieden is de kans op
verstoring niet aanwezig of beperkt.
Conclusie invalshoek Ruimtelijke kwaliteit
De deelgebieden Zuid-Limburg, Groene Hart, Laag Holland, Noord-Brabant en Noord-Limburg
(subgebied C) en Kustzone scoren op meerdere criteria negatief, met name door de hoge waardering van
het landschap in deze gebieden, en in het geval van Zuid-Limburg ook op de kans op het verstoren van
aardkundige waarden. In deze deelgebieden is schaliegaswinning daarom relatief matig inpasbaar. De
minste effecten worden voorzien in Flevoland, de Zeeuwse en Zuid-Hollandse eilanden en NoordNederland (subgebied C). De gevoeligheid van het grootschalige en moderne productielandschap in
Flevoland voor schaliegaswinning is naar verwachting beperkt. In dit deelgebied is wel een relatief grote
kans op het verstoren van aardkundige waarden. Ook in de Zeeuwse en Zuid-Hollandse Eilanden zijn er
relatief minder effecten voor fysieke aantasting en belevingswaarde te verwachten. Schaliegaswinning is
in deze deelgebieden daarom aangeduid als relatief inpasbaar. De overige deelgebieden vallen er qua
effectscores tussen in; schaliegaswinning is in deze deelgebieden daarom relatief minder inpasbaar.
Grensoverschrijdende effecten kunnen alleen optreden in het geval er sprake is van aantasting van
grensoverschrijdende elementen en patronen of door de zichtbaarheid van vooral de boortorens over de
grens. Dit effect kan zich voordoen in deelgebied Noord-Nederland subgebied B en C. In deelgebied Zuid-

078441765:0.1 - Definitief, vertrouwelijk

149

PlanMER Structuurvisie Schaliegas

Limburg kan er sprake zijn van grensoverschrijdende effecten (zichtbaarheid) als de boortorens op een
hoger gelegen plateau staan.

4.3.7

OVERALL BEELD EN CONCLUSIE

In de voorgaande subparagrafen is per invalshoek een beeld gegeven van de mate van inpasbaarheid van
schaliegaswinning in de deelgebieden. Daarbij is telkens aangegeven of en zo ja voor welke thema’s de
deelgebieden onderscheidend zijn. In deze analyses zijn de mogelijkheden voor het nemen van
mitigerende maatregelen, zoals deze onder ‘aandachtspunten voor verdere planvorming’ zijn
geformuleerd, nog niet betrokken. Deze benadering is gekozen om de relatieve verschillen tussen de
deelgebieden voor wat betreft de gevoeligheid voor het optreden van effecten in beeld te brengen. In deze
subparagraaf worden allereerst de conclusies van deze afzonderlijke analyses samengebracht en wordt
beschouwd of er een overall beeld met conclusies te geven is. Dit is gedaan door per invalshoek de
conclusies over te nemen en samen te vatten in één geaggregeerde score per invalshoek (zie Figuur 4.33
dat de mate van inpasbaarheid (inpasbaar, relatief minder inpasbaar, matig inpasbaar) weergeeft. Deze
geaggregeerde scores zijn bepaald op basis van voorgaande analyses per invalshoek en gebaseerd op het
milieuonderzoek en expert judgement dat in het kader van dit planMER heeft plaatsgevonden. In de
presentatie en analyse vindt geen weging plaats van de beschouwde invalshoeken. De relatieve verschillen
tussen deelgebieden worden beschouwd. Voor de achtergronden en beschrijving van de absolute effecten
verwijzen we naar deel B van dit planMER.
Na het overall beeld en de conclusies worden de mogelijkheden voor het nemen van de onder
‘aandachtspunten voor verdere planvorming’ benoemde mitigerende maatregelen bij de beschouwing en
conclusies betrokken. Daarnaast wordt aangegeven in hoeverre leemten in kennis van invloed zijn op de
getrokken conclusies en in hoeverre nader onderzoek en monitoring deze kunnen wegnemen of
verkleinen.

150

078441765:0.1 - Definitief, vertrouwelijk

PlanMER Structuurvisie Schaliegas

Figuur 4.33 Overzicht resultaten integrale effectanalyses per invalshoek voor de (sub)deelgebieden op basis van expert
judgement

078441765:0.1 - Definitief, vertrouwelijk

151

PlanMER Structuurvisie Schaliegas

Zonder gewicht toe te kennen aan de verschillende invalshoeken en zonder rekening te houden met de in
dit rapport benoemde mogelijkheden voor mitigatie zijn op basis van Figuur 4.33 en de integrale analyses
op hoofdlijnen de volgende conclusies te trekken:


Schaliegaswinning is in de Nederlandse context inpasbaar. Voor alle deelgebieden geldt dat er effecten
kunnen optreden en dat er sprake is van een meer of mindere mate van inpasbaarheid. De
deelgebieden vertonen verschillen in de mate van gevoeligheid voor en kans op het optreden van
effecten. Daarnaast vertonen deelgebieden verschillen in het type criteria / invalshoeken waarop deze
effecten plaatsvinden.



De deelgebieden Zeeuwse en Zuid-Hollandse eilanden, Flevoland en Noord-Nederland subgebied C
kennen de minste risico’s. Deze deelgebieden betreffen de meer open en minder verstedelijkte
gebieden in het plangebied. Een schaliegaswinning is in deze deelgebieden relatief inpasbaar vanuit
het oogpunt van Woon- en Leefmilieu, Natuur en Ruimtelijke kwaliteit.



Een schaliegaswinning lijkt matig inpasbaar in de deelgebieden Kustzone en Zuid-Limburg. Beide
deelgebieden scoren relatief negatief op Ruimtelijke Kwaliteit, Natuur en Bodem en Water Kwaliteit.
Deelgebied Kustzone scoort daarnaast relatief negatief op Woon- en Leefmilieu en Water
beschikbaarheid. In Zuid-Limburg is de score negatief voor Diepe Ondergrond.



De overige deelgebieden (Noord-Brabant en Noord-Limburg subgebied A en C, Zuidvleugel, Groene
Hart, Oost-Nederland, Noord-Nederland subgebied A en B en Laag-Holland) kennen een relatief
gemiddelde, maar onderling per invalshoek sterk verschillende, mate van inpasbaarheid:
− Voor Noord-Brabant en Noord-Limburg (subdeelgebied A en C) hebben de effecten vooral
betrekking op de kans op aardbevingen en de kans op beïnvloeding van natuurwaarden.
−

In deelgebied Noord-Brabant en Noord-Limburg subgebied B is de kans op aardbevingen relatief
groot, alsook de kans op beïnvloeding van natuurwaarden. Daarnaast is het risico op beïnvloeding
van de grondwaterkwaliteit bij een falende putintegriteit een belangrijk aandachtspunt. Delen van
dit gebied zijn of worden wellicht aangewezen als strategische drinkwatervoorraden of nationale
grondwaterreserves en behoeven dientengevolge mogelijk extra bescherming

− In Zuidvleugel hebben de effecten vooral betrekking op het Woon- en Leefmilieu en de
gevoeligheid voor de beïnvloeding van de bodem en waterkwantiteit.
− In het Groene Hart betreffen het ook de mogelijke effecten op Water beschikbaarheid. Daarnaast is
Ruimtelijke Kwaliteit een aandachtspunt.
− Deelgebied Oost-Nederland scoort alleen voor Natuur negatief, maar komt samen met de
deelgebieden Noord-Brabant en Noord-Limburg (deelgebied A en C) en De Zeeuwse en ZuidHollandse eilanden als relatief inpasbaar naar voren als het gaat om de mogelijke beïnvloeding van
de grondwaterkwaliteit (Bodem en Water kwaliteit).
− In Noord-Nederland betreffen het de mogelijke effecten op Water beschikbaarheid en Natuur.
− In Laag Holland hebben de effecten betrekking op de mogelijke effecten op Woon- en Leefmilieu en
Ruimtelijke Kwaliteit.


Voor alle grensdeelgebieden geldt dat er sprake kan zijn van grensoverschrijdende effecten indien de
schaliegaswinning nabij de grens met België of Duitsland plaatsvindt. Grondwateronttrekkingen,
aardbevingen en stikstofdepositie kunnen ver reikende effecten hebben (enkele tot tientallen
kilometers). Effectafstanden van andere criteria zijn beperkt tot enkele honderden meters (licht, externe
veiligheid, lucht) tot enkele kilometers (geluid, ruimtelijke kwaliteit). Grensoverschrijdende effecten
voor de grondwaterkwaliteit in geval van calamiteiten is vanwege de richting van de
grondwaterstroming alleen mogelijk in delen van Limburg. Voor de oppervlaktewaterkwaliteit zijn er
in geval van calamiteiten alleen grensoverschrijdende effecten mogelijk in Noord-Nederland.

152

078441765:0.1 - Definitief, vertrouwelijk

PlanMER Structuurvisie Schaliegas

Mitigatie en monitoring
In paragraaf 4.5 is een overzicht van de in dit planMER geformuleerde aandachtspunten, inclusief
mitigerende maatregelen, opgenomen. Schaliegaswinning is in alle deelgebieden – zij het in verschillende
mate - inpasbaar. In het ene deelgebied zijn meer risico’s en zal meer moeite moeten worden gedaan om
een schaliegaswinning inpasbaar te maken met mitigerende maatregelen dan in het andere deelgebied.
Voor enkele criteria, zoals aardbevingen en bodemdalingen en interferentie met ondergrondse functies,
zijn lastig mitigerende maatregelen te treffen. Effecten kunnen wel voorkomen worden door geen
schaliegaswinning te realiseren in een gebied waar de kans op effecten groot is of voldoende afstand te
houden tot breuken (preventieve maatregelen). Hiervoor is in het kader van een toekomstige locatiekeuze
en vergunningaanvraag locatiespecifiek onderzoek nodig. Voor andere criteria geldt dat mitigatie van
effecten kan plaatsvinden door extra maatregelen te nemen op de winningslocatie (bijvoorbeeld gebruik
van puntbronnen voor licht, geluidbeperkende maatregelen, extra maatregelen gevaarlijke stoffen, et
cetera). Ook kunnen gevolgen van effecten worden beperkt door in de gebieden waar de effecten
plaatsvinden mitigerende maatregelen te treffen (bijvoorbeeld afvoer van stikstof in natuurgebieden).
Het abstractieniveau van het planMER zorgt voor leemten in kennis over de mate van inpasbaarheid. Per
invalshoek en per deelgebied zijn er criteria waarvoor op projectniveau gedetailleerd locatiespecifiek
onderzoek moet worden gedaan om de kans op effecten nauwkeuriger in beeld te brengen. Dit heeft onder
andere betrekking op de aanwezigheid van breuken, onduidelijkheden omtrent strategische
drinkwatervoorraden en nationale reserves en eigenschappen van de schalielagen zelf. Voor verschillende
criteria kunnen onzekerheden verkleind worden door projectspecifieke monitoring van effecten om zo
risico’s te beperken of zelfs te voorkomen. Dit gaat bijvoorbeeld om monitoring van bodembewegingen,
waterkwaliteit en –kwantiteit, putdruk en -temperatuur, beschermingsmaatregelen, wegen en
geluidsproductie. De geconstateerde leemten in kennis en een aanzet tot een evaluatieprogramma voor
eventuele toekomstige schaliegaswinningen zijn samengevat in paragraaf 4.6.

4.4

GEVOELIGHEIDSANALYSE

4.4.1

VOORBEELDWINNING

In de voorbeeldwinning is een aantal uitgangspunten gehanteerd ten aanzien van de verschillende
aspecten. In onderstaande tabel is de gevoeligheidsanalyse van deze uitgangspunten voor de uitkomst van
de effectbeoordeling uitgewerkt.

078441765:0.1 - Definitief, vertrouwelijk

153

PlanMER Structuurvisie Schaliegas

Uitgangspunt

Voorbeeldwinning

Gevoeligheidsanalyse

Oppervlakte

150 m x 100 m (10



productielocatie

locaties)

Een verandering in het oppervlak van de
productielocatie betekent een verandering in het effect
op de aardkundige, bodemkundige en archeologische
waarden. Bij een toename wordt er meer vergraven en
neemt daarmee het negatieve effect toe. Bij een afname
in de oppervlakte neemt het negatieve effect juist af.



Een grotere omvang van locaties zal naar verwachting
een groter effect hebben kleinschalige landschappen en
een kleiner effect bij grootschalige open landschappen
ten opzichte van het initiële effect, zelfs bij een
verdubbeling in oppervlak.

Oppervlakte

110 x 130 m



Een verandering in het oppervlak van de

gasbehandelingsinstallatie

gasbehandelingsinstallatie betekent een verandering in

(incl. zuivering)

het effect op de aardkundige, bodemkundige en
archeologische waarden. Bij een toename wordt er meer
vergraven en neemt daarmee het negatieve effect toe.
Bij een afname in de oppervlakte neemt het negatieve
effect juist af.


Dichtheid locaties

Aangenomen is dat de

(onderlinge afstand)

afstand tussen

Als de dichtheid klein is, kan worden gesteld dat de
invloed op fysieke aantasting van landschappelijke en

productielocaties en de

cultuurhistorische waarden over een groter gebied wordt

gasbehandelingsinstallatie

verspreid, maar dat (mede daardoor) de invloed

maximaal 5 km is

gemiddeld iets minder intensief zal zijn. Echter mag ook

(Halliburton, 2011).

verwacht worden dat er meer infrastructuur nodig zal
zijn, wat weer voor aanvullende effecten zorgt.

Hoogte boortoren

40 meter



Een wijziging in de hoogte van de boortoren heeft een
dermate gering effect op de geluidsbelasting dat dit niet
leidt tot een aanpassing van de effectbeoordeling.



De hoogte van de boortoren heeft enkel een lokaal
visueel effect en heeft weinig gevolgen voor beschermde
gebieden of soorten. De effecten van een wijziging in de
boortorenhoogte zijn dus beperkt en leiden niet tot een
aanpassing van de effectbeoordeling natuur.



Een hogere boortoren dan in de voorbeeldwinning heeft
een groter effect op zichtbaarheid, maar dit is ten
opzichte van het initiële effect beperkt. De invloed van
de hoogte van de boortoren op de effectbeoordeling
wordt mede beperkt door de tijdelijkheid van de
installatie. Een fors lagere hoogte (minder dan 20 meter)
is wel relevant, omdat de boortoren dan kan verdwijnen
achter opgaande beplanting (bomen).

Boorafstand verticaal

3.100 meter



De diepte van de boring is van invloed op de
hoeveelheid boorvloeistof die nodig is. De verticale
boorafstand kan toenemen tot maximaal 5.000 m. De
benodigde boorvloeistof is beperkt ten opzichte van de
totale waterbehoefte. De effecten van een wijziging in
boordiepte zijn dus beperkt en leiden niet tot een

154

078441765:0.1 - Definitief, vertrouwelijk

PlanMER Structuurvisie Schaliegas

Uitgangspunt

Voorbeeldwinning

Gevoeligheidsanalyse
aanpassing van de effectbeoordeling van waterverbruik.


De diepte van de boring is van invloed op de
hoeveelheid gas die vrijkomt bij een blow-out. Wanneer
de put dieper is, zal er meer gas vrijkomen en zijn de
risico’s hoger.



De diepte van de boring is van invloed op de duur van
de boring en daarmee op de emissiehoeveelheid stikstof
en de verstoringsduur. De effecten met betrekking tot
stikstofdepositie en verstoring zijn beperkt en leiden niet
tot een aanpassing van de effectbeoordeling.

Boorafstand horizontaal

1.500 meter



De horizontale boorafstand kan worden verlengd
(bijvoorbeeld tot 2.500 m) of worden verkort. De
benodigde boorvloeistof is beperkt ten opzichte van de
totale waterbehoefte. De effecten van een wijziging in
boordiepte zijn dus beperkt en leiden niet tot een
aanpassing van de effectbeoordeling.



De afstand van de horizontale boring is van invloed op
de duur van de boring en daarmee op de
emissiehoeveelheid stikstof en de verstoringsduur. De
effecten met betrekking tot stikstofdepositie en
verstoring zijn beperkt en leiden niet tot een aanpassing
van de effectbeoordeling.

Duur boring

1,5 maand



Voor de boorfase is er al vanuit gegaan dat alle boringen
op 1 locatie binnen 1 jaar worden uitgevoerd. Mochten
de boringen langer duren, dan wordt het risico voor
externe veiligheid iets lager. Dit is niet van invloed op het
resultaat want de winningsfase is van doorslaggevend
belang.



De duur van een boring heeft effecten op de duur van
vrijkomende emissies. Omdat bij luchtkwaliteit
voornamelijk naar een jaargemiddelde concentratie
gekeken wordt, geldt in principe dat meer boringen
binnen één jaar tot een hogere concentratie leidt.



Wanneer boringen langer duren en daarmee minder
boringen plaatsvinden binnen één jaar, nemen de
jaargemiddelde concentraties af. Als daarmee de totale
duur van de voorbeeldwinning toeneemt, dan vindt deze
lagere bijdrage aan concentraties daarentegen wel over
een langere periode (meerdere jaren) plaats.



Een eventuele wijziging in de duur van de boring heeft
geen relevante invloed op de hoogte van de
geluidsbelasting, waar wel voor de tijd dat een bepaalde
geluidsbelasting optreedt. Dit leidt echter niet tot een
aanpassing van de effectbeoordeling.



De duur van de boring heeft invloed op de
emissiehoeveelheid stikstof en de verstoringsduur. De
effecten met betrekking tot stikstofdepositie en

078441765:0.1 - Definitief, vertrouwelijk

155

PlanMER Structuurvisie Schaliegas

Uitgangspunt

Voorbeeldwinning

Gevoeligheidsanalyse
verstoring zijn beperkt en leiden niet tot een aanpassing
van de effectbeoordeling.


Tijdelijkheid heeft invloed op de beoordeling. Dit geldt in
het bijzonder voor fasen met veel activiteit, zoals boren
en fracken. Een kortere periode is over het algemeen
gunstig voor de effecten op belevings- en
gebruikswaarde.



Andere putdrukken

Bij hogere putdrukken neemt het risico voor externe
veiligheid toe, bij lagere putdrukken neemt het risico af.

Netto watergebruik

m3/put



Het watergebruik kan van invloed zijn op de
(grond)waterstanden en daarmee verdrogingseffecten
mede bepalen. De effecten met betrekking tot
verdroging zijn beperkt en leiden niet tot een aanpassing
van de effectbeoordeling.



Het watergebruik kan van invloed zijn op de
(grond)waterstanden en daarmee verdrogingseffecten
mede bepalen. Groter watergebruik kan leiden tot een
grotere daling van de grondwaterspiegel en daarmee
een toename van het potentiele effect op archeologische
waarden.

Waterverbruik frack

3

19.000 m per put



methodiek slick

In de praktijk zal de operator een specifieke hoeveelheid
definiëren op basis van het benodigde aantal fracks.
Aangezien er van een worst case benadering is
uitgegaan kan het waterverbruik in de praktijk lager
uitpakken. De effectbeoordeling ten aanzien van
drinkwater gebruik en onttrekking van grond- en
oppervlaktewater zal dan positiever uitpakken.

Waterverbruik frack

3

4.000 m per put



methodiek crosslinked

In de praktijk zal de operator een specifieke hoeveelheid
definiëren op basis van het benodigde aantal fracks. Het
aantal kan meer of minder zijn. Echter in de
effectbeoordeling is uitgegaan van een worstcase
scenario, behorende bij de frack methodiek slick. Indien
de crosslinked methodiek wordt toegepast zal de
effectbeoordeling ten aanzien van drinkwater gebruik en
onttrekking van grond- en oppervlaktewater positiever
uitpakken.

Flowback water

30% van frack injectie



water

In de praktijk kent de hoeveelheid flowback water een
spreiding tussen 15 en 35%. Indien de hoeveelheid
flowback water afneemt Indien de hoeveelheid
productiewater lager is zal het effect van lozing op
oppervlaktewater positiever uitpakken.

Productie water

5 m3 per put en dag



In de praktijk hangt de hoeveelheid productiewater sterk
af van hoe droog of nat de schalielaag is. Daarnaast is
de verwachting dat dit ook afhangt van het type frack
methodiek. (Indien er meer water wordt geïnjecteerd

156

078441765:0.1 - Definitief, vertrouwelijk

PlanMER Structuurvisie Schaliegas

Uitgangspunt

Voorbeeldwinning

Gevoeligheidsanalyse
voor fracken zal er ook meer productiewater
terugstromen, omdat het productiewater voor een
gedeelte uit frack water bestaat. Ervaringen in de VS
geven een range van 0,6 – 5 m3 per put en dag. EBN
verwacht voor de Nederlandse situatie geen
productiewater. In de effectbeoordeling is nu uitgegaan
van een worst case scenario. Indien de hoeveelheid
productiewater lager is zal het effect van lozing op
oppervlaktewater positiever uitpakken. Echter zal de
hoeveelheid water beschikbaar voor hergebruik afnemen
en kan het effect voor drinkwatergebruik, grond en
oppervlaktewater onttrekking langer voort duren.

Hergebruik flowback

90%



Indien het flowback water een slechtere waterkwaliteit
heeft of qua tijdsinterval niet past op het gebruik in een
volgende frack, dan bestaat er de mogelijkheid dat er
minder water zal worden hergebruikt. Dit impliceert dat
de hoeveelheid te lozen afvalwater zal toenemen. Gelet
op de effectbeoordeling is niet te verwachten dat dit tot
een andere beoordeling zal leiden.

Chemicaliën

(Type)



Het type chemicaliën kan van invloed zijn op de ernst
van verontreiniging in het geval van een calamiteit. De
effecten met betrekking tot calamiteiten gaan niet in op
individuele stoffen en zal niet leiden tot een aanpassing
van de effectbeoordeling

Chemicaliën

(Hoeveelheid)



De hoeveelheid chemicaliën kan van invloed zijn op de
ernst van verontreiniging in het geval van een calamiteit.
De effecten met betrekking tot calamiteiten gaan niet in
op individuele stoffen en zal niet leiden tot een
aanpassing van de effectbeoordeling.

Aan- en afvoer gas en

65 km leiding



water

Een toename in de benodigde afstand aan leidingen
betekent een toenemend negatief effect wanneer
hiervoor aardkundige, bodemkundige en archeologische
waarden worden vergraven. Een afname van de afstand
betekent juist een afname in het negatieve effect.



Een andere transportwijze dan in de voorbeeldwinning
heeft gevolgen voor de effecten en beoordeling.
Bovengrondse aanleg van in plaats van ondergrondse
buisleidingen vergroot de zichtbaarheid van de
infrastructuur en beperkt gebruiksmogelijkheden voor
recreatie en landbouw.

Aanvoer water

Per leiding



Wanneer wordt gekozen voor een andere wijze van
aanvoer, kan de aanleg van leidingen een beperking
betekenen van het te verstoren ondergrond, waardoor
sprake is van een kleiner negatief effect op de
aardkundige, bodemkundige en archeologische
waarden.

078441765:0.1 - Definitief, vertrouwelijk

157

PlanMER Structuurvisie Schaliegas

Uitgangspunt

Voorbeeldwinning

Gevoeligheidsanalyse


Wanneer wordt gekozen voor aanvoer per vrachtwagen,
dan zal het grotere aantal transportbewegingen een
groter effect hebben op doorstroming en
verkeersveiligheid.



In de berekeningen is nu conservatief uitgegaan van
aanvoer per as. Omdat het water per leiding aangevoerd
zal worden, zal de werkelijke emissie lager liggen.
Omdat de vrachtemissies echter wegvallen t.o.v. de
emissies van het boren en fracken, zal een wijziging
hiervan geen effect hebben op de effectbeoordeling.



Als de aanvoer met vrachtwagens zou plaatsvinden,
treedt er langs de directe ontsluitingswegen een hogere
geluidsbelasting op. Gezien het gehanteerde ‘worst
case’ uitgangspunt voor het maximale aantal
vrachtwagenbewegingen per dag, wordt echter niet
verwacht dat de geluidsbelasting (relevant) hoger zal
uitvallen dan reeds berekend. Als de aanvoer met
vrachtwagens zou plaatsvinden, hoeven er geen lange
waterleidingen te worden aangelegd en pompen te
worden geplaatst. De wijzigingen zijn echter dermate
beperkt dat deze niet tot een aanpassing van de
effectbeoordeling leiden.



Transport

Transport

aardgascondensaat per

aardgascondensaat per

Mogelijk kan dit ook met ondergrondse leidingen. De
risico’s van het transport van gevaarlijke stoffen moeten

tankauto.

leiding

worden berekend met het risicoberekeningsprogramma
Safeti-NL. Met de uitgangspunten uit Bijlage 7 berekent
Safeti-NL berekent een 10-6-contour met een afstand
van 16 meter aan weerszijden van een leiding. Er is dus
een strook van 32 meter nodig voor een dergelijke
condensaatleiding. Voor de leidingen geldt dat er een
strook is van circa 32 meter (zie Bijlage 7) waarbinnen
het plaatsgebonden risico hoger is dan 10-6 per jaar
waarmee rekening gehouden moet worden.


Hoeveelheid

De hoeveelheid aardgascondensaat (ruim 3000
tankauto’s per jaar) waar vanuit gegaan is conservatief.

geproduceerd condensaat

Wanneer er minder aardgascondensaat vrij komt bij de
productie zal het risico op de gasverwerkingsinstallatie
lager zijn. Bij de productie is dit nauwelijks van invloed
omdat de effectafstanden van het aardgascondensaat
deel wegvallen tegen de effecten van het geproduceerde
gas.
Verlichting locaties

Vooral tijdens de fase



Verlichting heeft gevolgen voor de effecten op

boren en fracken is uit

belevingswaarde. Meer verlichting tijdens het boren en

veiligheidsoverwegingen

fracken heeft een negatief effect op de belevingswaarde.

verlichting aanwezig

158

Inzet materieel en

Toepassing van beste

installaties

beschikbare technieken



De geluidsbelasting van de activiteiten en
werkzaamheden is afhankelijk van de precies in te

078441765:0.1 - Definitief, vertrouwelijk

PlanMER Structuurvisie Schaliegas

Uitgangspunt

Voorbeeldwinning

Gevoeligheidsanalyse
zetten installaties en materieel en de toe te passen
geluidsbeperkende voorzieningen. Bij toepassing van de
beste beschikbare technieken om de geluidsemissie zo
veel mogelijk te beperken wordt verwacht dat de
activiteiten en werkzaamheden kunnen voldoen aan de
vastgestelde hinderafstanden. Op grond van de Wet
milieubeheer en de voorwaarden voor het (zo nodig)
verlenen van een ontheffing voor lawaaiige
bouwwerkzaamheden is toepassing van de beste
beschikbare technieken ook vereist. Er wordt derhalve
niet verwacht dat er dusdanige wijzigingen optreden dat
deze leiden tot een aanpassing van de
effectbeoordeling. Wel kan in kritische situaties de
geluidsemissie door het inzetten van extra stille
installaties of het treffen van aanvullende
geluidsreducerende maatregelen verder worden
gereduceerd.

Samenstelling boor- en

37mg/l biocide

frackvloeistoffen

854mg/l kleistabilisator



Het risico op volumencontaminatie is direct afhankelijk
van de biocide- en kleistabilisatorconcentraties omdat
beide chemicaliën goed in water oplossen. Bij hogere
concentraties zal de volumencontaminatie evenredig
toenemen.

Samenstelling



100mg/l benzeen

aardgascondensaat

De oplosbaarheid van benzeen in water is beperkt.
Indien condensaat met een hoger benzeengehalte
geloosd wordt, zullen de risico’s voor
volumencontaminatie in mindere mate toenemen.

Hoeveelheden gevaarlijke

Gasbehandeling 2000m

stoffen

3



De milieurisico’s zijn voor ieder installatiedeel
afzonderlijk berekend. Er vindt geen sommatie plaats.
Omdat verondersteld is dat de lozingspaden vanuit alle
installaties identiek zijn, komt het milieurisico van de
gehele inrichting overeen met het risico dat door de
grootste installatie wordt veroorzaakt. Het
verontreinigingsrisico neemt dus pas toe wanneer er
meer dan 2000m3 condensaat vrij kan komen.

Tabel 4.46 Gevoeligheidsanalyse

4.4.2

SCHALIEOLIE

In Bijlage 5 zijn de verschillen en overeenkomsten tussen schaliegas en schalieolie beschreven. Op
hoofdlijnen is er een beperkt aantal verschillen. Schalieolie moet naar het oppervlak gepompt worden en
gas stroomt naar het oppervlak. De behandelingsinstallatie van olie wijkt af van die van gas en de afstand
van de behandelingsinstallatie naar het transportnetwerk of een afnamepunt zal bij olie gemiddeld groter
zijn dan bij gas. Deze verschillen zijn naar verwachting niet van invloed op de effectbeoordeling voor de
aspecten Aardbevingen en bodemdaling, Interferentie met ondergrondse functies, Watervoorziening en
waterafvoer, Bodem en grondwaterkwaliteit, Verkeer, Luchtkwaliteit, Geluid, Licht, Klimaat, Natuur,

078441765:0.1 - Definitief, vertrouwelijk

159

PlanMER Structuurvisie Schaliegas

Ruimtelijke kwaliteit, landschap en cultuurhistorie en Archeologie. De analyse en beoordeling uit deze
hoofdstukken zijn dus ook van toepassing op de winning van schalieolie.
Voor enkele aspecten kan een winning voor schalieolie wel andere effecten veroorzaken. Deze zijn
hieronder beschreven.
Verstoring aardkundige en bodemkundige waarden
Doordat er een groter opperlak aan leidingwerk nodig is bij de winning van schalieolie, is er een grotere
kans op het verstoren van aardkundige waarden.
Oppervlaktewaterkwaliteit bij calamiteiten
De risico’s van onvoorziene lozingen op het oppervlaktewater zijn in grote mate afhankelijk van de aard
van de uitgestroomde stoffen. Bij de winning van schaliegas zijn een groot deel van de geproduceerde
koolwaterstoffen gasvormig (aardgas) waardoor het milieurisico bij de winning door het condensaat
veroorzaakt wordt. Bij de winning van schalieolie bestaat het gevaar dat aardolie tijdens een calamiteuze
lozing in het oppervlaktewater terecht komt. Aardolie heeft andere gevaareigenschappen dan
aardgascondensaat en veroorzaakt daarom ook afwijkende milieurisico’s. Terwijl de boor- en de frackfase
tussen schaliegas en schalieolie niet verschillen, is ervan uitgegaan dat de installaties voor de winning wel
anders zijn. Daarom zijn de milieurisico’s voor schalieoliewinning herberekend. De uitgangspunten en
resultaten van de herberekening zijn opgenomen in Bijlage 6.
Vergelijking van de berekende milieurisico’s maakt duidelijk dat de risico’s voor schalieolie 200 tot 600
keer hoger zijn dan voor schaliegas (zie Bijlage 6 voor een kwantitatieve weergave).
Uit de Proteus berekeningen blijkt dat de voornaamste risico’s bij de winnings- en verwerkingsfase van
schalieolie bestaan bij de kleinere oppervlaktewateren (vijver/klein meer). Bij de grotere
oppervlaktewateren en wateren waar stroming staat blijft het milieurisico onder de CIW drempelwaarden.
Net als bij schaliegas wordt ook bij schalieolielozingen op een meer, sloot of vijver/klein meer de waarde
die als acceptabel wordt geacht overschreden, zie Bijlage 6. Hier zouden extra maatregelen getroffen
moeten worden om te zorgen dat verontreiniging van het oppervlaktewater wordt voorkomen.
De grote verschillen in het berekende risico leiden echter nauwelijks tot een andere rangschikking van de
deelgebieden. Zowel bij schaliegas als bij schalieolie zijn de milieurisico’s in het Groene Hart het grootst.
Externe veiligheid
Een verschil tussen schalieoliewinning en schaliegaswinning is het type effect dat zal optreden bij het falen
van een installatieonderdeel. Bij het falen van een schaliegas installatieonderdeel zouden fakkelbranden,
explosies of wolkbranden op kunnen treden, terwijl zich bij het falen van een schalieolie installatie
onderdeel daarnaast ook een plasbrand voor kan doen. Het optreden van een vuurbal is in het kader van
de externe veiligheid niet van belang. De beoordeling van de externe veiligheid per deelgebied geldt ook
voor schalieolie, omdat de ligging van de 10 -6 plaatsgebonden risicocontour bepalend is en niet het type
effect. De ligging veranderd weliswaar, maar voor alle gebieden in gelijke mate. Het risico voor de externe
veiligheid van schalieoliewinning is 80% lager dan bij schaliegas, doordat de afstand tot de 10 -6 contour
50m korter is (350-400m) dan bij schaliegaswinning met realistische putdrukken.

4.5

AANDACHTSPUNTEN VOOR DE VERDERE PLANVORMING

Voor alle aspecten geldt dat de effectbeoordelingen gedaan zijn op het niveau van deelgebieden. Deze
effectbeoordelingen hebben zijn gebaseerd op (indicatieve) contouren en risicoschattingen. In de verdere

160

078441765:0.1 - Definitief, vertrouwelijk

PlanMER Structuurvisie Schaliegas

planvorming ten behoeve van locatiekeuzes en vergunningverlening en bijbehorende projectMER’ en zal
sprake zijn van locatie specifiek onderzoek en onderzoek naar locatiespecifieke inpassing en
mitigatiemogelijkheden. Voor de verdere planvorming op locatie en vergunningniveau zijn in het kader
van voorliggend planMER voor ieder thema aandachtspunten opgesteld waar rekening mee gehouden
dient te worden. Deze aandachtspunten hebben betrekking op benodigd locatiespecifiek onderzoek,
mogelijke mitigerende maatregelen en inpassingsmogelijkheden. . De aandachtspunten voor de verdere
planvorming staan hieronder per thema benoemd.
Aardbevingen en bodemdaling


Door het uitvoeren van locatiespecifiek onderzoek, kan gedetailleerde informatie verkregen worden
over aanwezige kritische breuken in het plangebied. Door voldoende afstand te houden tot deze
breuken is de kans op het induceren van aardbevingen beperkt.



Er blijft altijd een kleine kans aanwezig dat er breuken liggen die niet uit het onderzoek naar voren
komen. Tijdens het boren kan een mijnbouwonderneming hier bijvoorbeeld achter komen. Op dat
moment dienen de gegevens uit het locatiespecifiek onderzoek opnieuw geïnterpreteerd te worden om
aanvullende informatie boven tafel te krijgen.



Met het oog op mogelijke gevoelige activiteiten (bijvoorbeeld datacenters en hoogwaardige
technologische bedrijven) en gevoelige bebouwing en infrastructuur (bijvoorbeeld waterkeringen en
leidingen) in de nabije omgeving van een productielocatie is het aanbevelingswaardig om vooraf in de
omgevingsvergunning (Wabo-vergunning) een inventarisatie voor te schrijven van deze activiteiten,
bebouwing en infrastructuur. Daarbij dient ook locatiespecifiek onderzoek uitgevoerd te worden naar
de risico’s op liquefactie en opslingering.

Interferentie met ondergrondse functies


Aanbevolen wordt om bij concrete initiatieven in de diepe ondergrond een uitgebreide inventarisatie
van de aanwezige ondergrondse functies en de potentie voor ondergrondse functies uit te voeren.

Watervoorziening


Voor het zuiveren van terugstromend flowback en productiewater zou gebruik gemaakt kunnen
worden van fysieke scheidingsmethodes (screeneng, bezinking, flotatie, filtratie) aangevuld met
waterdesinfectie. Eventueel voorkomende hogere zoutgehaltes zouden het hergebruik van
terugstromend water kunnen beperken. In dat geval zou het water verdund met bron (drink)water
kunnen worden. In uiterst geval zou het water ontzout kunnen worden door de toepassing van state of
the art membraan of thermische ontzilting technieken.



Voor het zuiveren van water voor hoogwaardige hergebruiksdoeleinde of lozing zou gebruik gemaakt
kunnen worden van state of the art membraan of thermische ontzilting technieken. Voor injectie in de
diepe ondergrond zou gebruik gemaakt kunnen worden van technieken die zorgen voor waarborging
van ongestoorde injectie; dit is sterk afhankelijk van de waterkwaliteit en gestelde eisen aan het te
injecteren water; hiervoor zouden fysisch-chemische technieken tot en met ontziltingstechnieken
gebruikt kunnen worden.

Bodem en grondwaterkwaliteit


Waterzuivering en watermanagement moeten geborgd worden, evenals putintegriteit zoals het
zorgvuldig afdichten en sluiten van de put. Voor nagenoeg alle handelingen op het maaiveld bevat de
Nederlandse Richtlijn Bodem beschermende voorzieningen (NRB) richtlijnen voor voorzieningen en
maatregelen die het bodemrisico doet afnemen tot verwaarloosbaar.

078441765:0.1 - Definitief, vertrouwelijk

161

PlanMER Structuurvisie Schaliegas



De belangrijkste maatregelen om verticale migratie zo goed mogelijk te voorkomen is goed
vooronderzoek naar het voorkomen van breuken en een locatie specifieke analyse van geologische en
geomechanische eigenschappen van de ondergrond. Vooral kennis over het al dan niet doorlopen van
breuken tot in de geohydrologische basis is van eminent belang.



Aandacht voor het ontwerp en de planning van het frackproces is nodig om het te ver verticaal
doorlopen van fracks te voorkomen. Door middel van microseismische monitoring kan (real time) de
vorming van de fracks gevolgd worden. Dit kan bijdragen aan een verdere optimalisatie van de
voorbereiding, én uitvoering van de fracks.



De belangrijkste voorwaarde voor een goede putintegriteit is een goede organisatie, voorbereiding en
uitvoering van de put. De processen en technieken daarvoor zijn voorhanden. Bij een juiste uitvoering
is de kans op putintegriteitsproblemen aanzienlijk kleiner dan de statistieken momenteel laten zien.
Ook is het mogelijk om extra barrières te overwegen ter plaatse van de watervoerende lagen. De
barrières moeten goed zijn afgestemd op de voorkomende geologische, geochemische en
hydrogeologische omstandigheden. De surface casings moeten diep genoeg worden geplaatst om de
watervoerende pakketten af te schermen en materialen moeten worden gebruikt die niet alleen voor de
periode van gaswinning duurzaam zijn, maar ook daarna voldoende afsluitende werking hebben.



Op de schaal van Nederland is de opslag van afvalwater een van de meest risicovolle activiteiten bij de
schaliegaswinning. Het is mogelijk om deze opslag in meerdere kleinere volumes te doen, en te
plaatsen in vloeistofdichte bakken. Het transport van productie water en/of afvalwater geschiedt in de
voorbeeldwinning met transportleidingen van de productielocatie naar de gasbehandelings- of
verwerkingslocaties. Een goede registratie van drukken en volumina (of eventueel lekdetectie) in
combinatie met een alert alarmsysteem voorkomt dat grote hoeveelheden in het milieu kunnen komen,
en leidt ertoe dat een eenvoudige sanering van de ontstane schade mogelijk is.



Het gebruik van andere, minder milieubelastende frackvloeistoffen. De toxiciteit van deze stoffen is
aanzienlijk lager en de benodigde verdunningsfactor loopt terug met orden van grootte. Daarnaast is
het mogelijk om te kiezen voor stoffen die van nature uiteen vallen in minder (of on-) schadelijke
componenten.



Als sprake is van een emissie naar de bodem, dan schrijft de Wet Bodembescherming voor dat de
bodemkwaliteit moet worden hersteld, sanering is nodig (WBB art. 13 zorgplicht). Niet in alle gevallen
is volledige sanering technisch en financieel haalbaar, maar het uiterst haalbare in praktische zin wordt
verlangd. Concreet betekent dit op hoofdlijnen dat een locatie na abandonnering schoon moet worden
opgeleverd, en dat alleen zeer plaatselijk een (afnemende) moeilijk te saneren
grondwaterverontreiniging mag achterblijven, een verontreiniging die bovendien geen risico’s met
zich mag meebrengen voor mens, plant of dier.

Oppervlaktewaterkwaliteit bij calamiteiten


Indien bij de realisatie geen reguliere lozing van regen- of afvalwater op het openbare riool of op een
oppervlaktewater voorzien wordt, zou het onderzoek naar onvoorziene lozingen en daaruit
voortkomende maatregelen in het kader van de Wabo-vergunningverlening mogelijk niet aan de orde.
Er is dan extra aandacht vanuit het bevoegd gezag nodig om de risico’s van onvoorziene lozingen
alsnog in het Wabo-vergunningtraject te betrekken. Daarbij zouden in overleg met de
waterkwaliteitsbeheerder aanvullende eisen met betrekking tot de beheersing van lozingsrisico’s
gesteld kunnen worden.

Verstoring aardkundige en bodemkundige waarden


Om negatieve effecten op waardevolle aardkundige en bodemkundige waarden te beperken, dient bij
de keuze van potentiele winlocaties voor schaliegas deze specifieke gronden te worden gemeden.

162

078441765:0.1 - Definitief, vertrouwelijk

PlanMER Structuurvisie Schaliegas



Voor het leggen van leidingen wordt er vergraven om de leiding te leggen. Ook hier vindt een
permanente verstoring van de ondergrond plaats. In deze laatste situatie kan echter ook worden
gekozen de afzonderlijke bodemlagen separaat af te graven en na het leggen van de leiding in
eenzelfde volgorde terug te brengen, waardoor de opvolging van de bodemlagen zoveel mogelijk
intact blijft en daarmee het negatieve effect beperkt.

Verkeer


Bij het vaststellen van de definitieve locaties is het gewenst om vaste aan- en afvoerroutes voor zwaar
verkeer met de wegbeheerder aan te wijzen. Op deze manier kunnen routes aanwezen worden die een
minimaal effect hebben op de omgeving.



Er kan gedacht worden aan het instellen van venstertijden. Transport vindt dan bijvoorbeeld plaats
buiten de spits. Aangezien in de spits de meeste verkeersbewegingen plaats vinden, nemen daardoor
de negatieve effecten op de doorstroming en verkeersveiligheid af ten opzichte van de situatie zonder
venstertijden.

Externe veiligheid


De berekende en afgeleide doorsnedes van de externe veiligheids-contouren zijn een indicatie en
zullen altijd specifiek moeten worden berekend als er concrete, locatie specifieke plannen zijn. Dit
geldt ook voor het groepsrisico. Met extra veiligheidsmaatregelen zal de externe veiligheidscontour
bijna altijd wel te verkleinen zijn. Voorbeelden zijn:
− Lagere drukken in leidingen en andere installatieonderdelen;
− Leidingen op de gasverwerkingsinstallatie ondergronds of in goten aanleggen;
− Inbloksystemen waarbij bij een lekkage delen van een installatie binnen korte tijd worden ingeblokt,
zodat de hoeveelheid vrijgekomen gevaarlijke stof beperkt blijft.

Luchtkwaliteit


De effecten van schaliegaswinning op luchtkwaliteit kunnen worden beperkt als er gebruik gemaakt
wordt van nieuwe materieel (o.a. generatoren) die efficiënter en stiller werken en als er schonere
vrachtwagens worden ingezet.



Er kan gedacht worden aan het aanhouden van een minimale afstand van 930 meter tot omliggende
bebouwing, om significante effecten op de luchtkwaliteit uit te sluiten.

078441765:0.1 - Definitief, vertrouwelijk

163

PlanMER Structuurvisie Schaliegas



Er kan bij de keuze van een locatie rekening gehouden worden met de heersende
achtergrondconcentraties van fijnstof en stikstof en bebouwingsdichtheid. Over het algemeen geldt dat
in het noorden en oosten van Nederland lagere achtergrondconcentraties heersen en meer ‘ruimte’ is
tot de norm voor de jaargemiddelde concentratie. In regio’s waar de bebouwingsdichtheid laag is, de
mogelijke effecten op de gezondheid minder zullen zijn.



Er kan ook gekeken worden naar het reduceren van emissies van fijnstof en stikstof om zo het effect te
reduceren. Een aantal mogelijke maatregelen zijn:
− Het hanteren van nieuwer materieel, voor bijvoorbeeld generatoren. Inzet van generatoren met een
bouwjaar van 2010 levert een reductie van 50% (gemiddeld) in NO x emissies in vergelijking met
generatoren met een bouwjaar van 2005. Stage IIIB i.p.v. stage IIIA conform richtlijn 2004/26/EG en
97/68/EG. Bij materieel met een bouwjaar van 2014 is de reductie zelfs een factor 10 (gemiddeld) in
NOx emissies in vergelijking met generatoren met een bouwjaar 2005. Stage IV i.p.v. stage IIIA
conform richtlijn 2004/26/EG en 97/68/EG.
− Inzet schonere vrachtwagens. Bijvoorbeeld vrachtwagens die op LNG of CNG rijden. Dit levert
aanzienlijke reductie op in NOx emissies.
− Er kan in specifieke gevallen gekozen worden leidingen aan te leggen om het aantal
vrachtwagenbewegingen en daarmee ook de emissies terug te dringen.

Geluid


Effecten door geluid kunnen worden verkleind als er extra reducerende maatregelen worden ingezet.
Deze kunnen betrekking hebben op vermindering van hinder van geluid en licht of ruimtelijke
verstoring door bijvoorbeeld de productielocatie te verbergen door middel van hagen of schermen.



Bij inzet van de meest moderne, geluidsarme installaties met passende geluidsbeperkende
voorzieningen zou de geluidsbelasting lager kunnen uitvallen. Daarnaast kan in kritische situaties de
geluidsemissie door het treffen van aanvullende geluidsreducerende maatregelen – en dus tegen extra
kosten -verder worden beperkt. Hiermee kunnen de contourafstanden worden verkleind.



In de boor- en frackfase is eventuele hinder vanwege laagfrequent geluid een aandachtspunt, vooral in
die situaties waar overwogen wordt om niveaus van ruim boven de richtwaarde toe te staan. Dit zal te
zijner tijd in het kader van de vergunningprocedure nader moeten worden beoordeeld en kan een
reden zijn om dan in de vergunning nadere eisen te stellen.



Voor de beperking van geluidshinder is uiteindelijk vooral de inpassing op lokaal niveau van belang.
Een verschuiving over een afstand van enkele honderden meters kan hierbij een belangrijk verschil
maken. Ook de lokale situatie zoals het heersende achtergrondniveau van het omgevingsgeluid, de
aanwezige mogelijk afschermende bebouwing of reflecterende bodemgebieden spelen hierbij een rol.

Licht


Om de verlichtingssterkten ter plaatse van de woningen en natuurgebieden te reduceren wordt het
volgende aanbevolen:
− Het maken van een gedetailleerd verlichtingsplan waarbij de posities van de lichtmasten
nauwkeuriger zijn bepaald. In dit plan kunnen dan gebouwen, bomen en andere objecten worden
meegenomen.
− Het toepassen van armaturen met een vlakke afscherming zodat lichthinder naar de omgeving
beperkt blijft.
− De lichtmasten niet te hoog maken.
− De uitstraalrichting van de armaturen zoveel mogelijk van de woningen en natuurgebieden af
positioneren.
− Het toepassen van led verlichting behoort tot de mogelijkheden aangezien led verlichting
puntverlichting is en minder naar de omgeving straalt.

164

078441765:0.1 - Definitief, vertrouwelijk

PlanMER Structuurvisie Schaliegas

− Het achterwege laten van verlichting daar waar het kan en vervangen door passieve/actieve
wegmarkeringen.


Gebruik maken van groen licht, wat zorgt voor een optimale veiligheid voor dieren, maar ook voor
mensen.

Natuur


Veel effecten kunnen voorkomen worden door een juiste ligging en inrichting van de installaties ten
opzichte van belangrijke natuurwaarden. Een installatie die direct naast een belangrijk rustgebied
wordt gerealiseerd of nabij stikstofgevoelige habitattypen in werking is, zal meer verstorende en
vermestende effecten op instandhoudingsdoelstellingen opleveren dan een installatie die niet naast
een belangrijk rustgebied of stikstofgevoelig gebied ligt. Door de installatie op een zo groot mogelijke
afstand van gevoelige (Natura 2000-)gebieden te plaatsen kunnen negatieve effecten mogelijk worden
voorkomen.



Aansluiten op het bestaande elektriciteitsnet kan ook zorgen voor een reductie van de directe emissie
van NOx, maar dit is niet overal mogelijk. Welke maatregelen mogelijk zijn, zal per locatie bekeken
moeten worden.



Wanneer de locatiekeuze en de vermindering van emissies niet geheel toereikend is om effecten door
stikstofdepositie te mitigeren, kan nog worden gedacht aan mitigerende maatregelen binnen de
betreffende Natura 2000-gebieden. Dit kan bijvoorbeeld betrekking hebben op het verwijderen van
stikstof uit het systeem via plag- en maaibeheer, aanpassingen van waterpeil en -stroombeheer
(kwelwater) om effecten van stikstof te verminderen en verdroging te voorkomen. De af- of
aanwezigheid van mogelijkheden om via beheermaatregelen te mitigeren hangt af van lokale
omstandigheden.



Voor vogels en zoogdieren is kunstlicht verstorend voor onder meer het dag-nacht-ritme. Door bij de
installaties de verlichting te verminderen en slim te richten kunnen significant negatieve effecten op
instandhoudingsdoelstellingen worden voorkomen.



De aanlegwerkzaamheden kunnen verstorend zijn voor broedvogels, maar ook voor gevoelige
perioden van andere soorten. Door de periode van aanleg af te stemmen op de kwetsbare perioden
voor ter plaatse aanwezige vogels en andere soorten kunnen significant negatieve effecten op
instandhoudingsdoelstellingen worden voorkomen. Ook keuzes in bijvoorbeeld de aanvoer van
frackwater (bijvoorbeeld tussen aanleg leidingen of aanvoer middels tankwagens) kunnen de mate van
verstoring tijdens de exploitatiefase sterk beïnvloeden.

Ruimtelijke kwaliteit, landschap en cultuurhistorie


Het effect op fysieke vorm/situatie van landschap kan beperkt worden door:
− Bij aanleg zoveel mogelijk handhaven van landschapselementen en patronen;
− Bij aanleg van ondergrondse infrastructuur (buisleidingen) zoveel mogelijk behoud aardkundige
waarden (tracékeuze) of beperken doorsnijding door het verkleinen / beperken van het oppervlak
van productielocatie tijdens de winning;
− Herplant om gaten in landschappelijke elementen te herstellen;
− Als er sprake is van boscompensatie kan deze worden gevonden in het gebied zelf. Hierbij dient
rekening te worden gehouden met de karakteristieken van het betreffende gebied.



Het effect op belevingswaarde kan beperkt worden door het beperken van de hoogte en zichtbaarheid
van de boortoren en andere installaties/voorzieningen. Verstoring door verlichting (direct en indirect)
kan beperkt worden door het type verlichting en goede afscherming. Met het beperken van de
verlichting vermindert de zichtbaarheid in het donker.

078441765:0.1 - Definitief, vertrouwelijk

165

PlanMER Structuurvisie Schaliegas



Het effect op belevingswaarde kan verder beperkt worden door aanvullende inpassingsmaatregelen te
nemen voor de locaties. Hierbij kunnen verschillende strategieën gevolg worden, variërend tussen het
verbergen of camoufleren tot het benadrukken van locaties. De keuze voor een bepaalde strategie is
afhankelijk van het landschapstype of deelgebied. Deze keuze moet bij de locatie van concrete
initiatieven op inpassingniveau gemaakt worden. Mogelijke maatregelen per strategie zijn:
− Het verbergen (inpakken) van de locaties door middel van groen (hagen, begroeide
hekwerken/schermen, groene/begroeide wallen etc.). Bomen zullen weinig toegevoegde waarde
hebben; het duurt immers te lang voordat bomen groot genoeg zijn om een boortoren af te
schermen. Bomen zullen pas volgroeid zijn na het boren en voor de inpassing van de
productielocaties zelf is dit niet nodig. In open landschappen kan het inpakken ook sterk
contrasteren met het landschap. Deze maatregelen zouden dan alleen van toepassing moeten zijn
voor de periode dat er daadwerkelijk hogere elementen op het terrein staan, die aan het zicht
onttrokken moeten worden;
− Het verbergen door het verlagen van de locatie is ook denkbaar, maar heeft in veel gevallen weer
negatieve effecten op de ondergrond (aantasting archeologische en aardkundige waarden, etc.) en is
niet overal mogelijk vanwege de waterhuishouding;
− Het camoufleren van de locaties, door een niet te opvallende bouwwijze, materialen, kleuren etc. in
aansluiting op gebiedseigen elementen, zoals boerenerven in de omgeving;
− Het benadrukken van de locaties, door een uitzonderlijke, aantrekkelijke architectonische
vormgeving: de locaties als (tijdelijke) landschapskunst. Wellicht zou dit ten aanzien van recreatie
bij het aspect gebruikswaarde zelfs een positief effect kunnen hebben.
− Beplanting in de omgeving om zicht op de productielocatie te onderbreken en het landschap in de
omgeving van productielocaties te versterken.



Effecten ten aanzien van de gebruikswaarde kunnen vooral beperkt worden door een zorgvuldige
locatiekeuze en positionering. Versnippering van agrarische kavels en doorsnijding van recreatieve
verbindingen kan op deze manier beperkt of misschien wel vermeden worden.



Ten aanzien van de gebruikswaarde is het voor alle landschapstypen relevant te bekijken hoe nieuwe
wegen (bovengrondse infrastructuur) kunnen bijdragen aan een betere ontsluiting van bijvoorbeeld
het landelijk gebied ten behoeve van landbouw en recreatie. Dit zou zelfs een meerwaarde voor
gebruikswaarde op kunnen leveren.



De toekomstwaarde wordt zelden beschouwd bij een ontwikkeling. Toch zijn maatregelen denkbaar
waardoor beïnvloeding van landschapsvormende processen kan worden voorkomen. Dit geldt ook ten
aanzien van het open houden van gebieden voor toekomstige ontwikkelingen, bijvoorbeeld ten
aanzien van mogelijke waterbergingsopgaves.

Archeologie


Als blijkt dat de plaatsing van een boorinstallatie of het daadwerkelijk boren naar schaliegas bekende
of verwachte archeologische waarden zal verstoren, is planaanpassing als mitigerende maatregel een
optie. Indien dit niet mogelijk is, is slechts het documenteren van de te vernietigen waarden een optie
(behoud ex situ). Dit kan door middel van een archeologische opgraving. Indien door planaanpassing
kan worden voorkomen dat boorinstallaties op archeologische waarden worden geplaatst, is het effect
op archeologie neutraal.



Het ontzien van archeologische bekende en verwachte waarden door middel van planaanpassing kan
effecten op archeologie en daarmee kosten voorkomen. In geval van bodemverstoring zal archeologie
moeten worden onderzocht volgens de Archeologische MonumentenZorg cyclus (AMZ). Dit bestaat
uit bureauonderzoeken en eventueel veldwerk van booronderzoek tot opgraving.

166

078441765:0.1 - Definitief, vertrouwelijk

PlanMER Structuurvisie Schaliegas

4.6

LEEMTEN IN KENNIS EN AANZET EVALUATIEPROGRAMMA

4.6.1

LEEMTEN IN KENNIS

Voor alle aspecten die behandeld zijn in voorliggend planMER geldt dat er leemten in kennis zijn. Deze
leemten in kennis zijn in de voorgaande paragrafen 5.2.1 tot en met 5.2.15 per aspect beschreven. Op het
abstractieniveau van dit planMER ontbreekt sommige informatie of is bepaalde informatie nog niet
volledig in kaart te brengen, omdat dat informatie betreft waarvoor locatiespecifiek onderzoek nodig is.
De in dit planMER geconstateerde leemten in kennis hebben onder andere betrekking op:


een gebrek aan informatie over de aanwezigheid van kritische breuken. Hiervoor is in het kader van
een locatiekeuze en vergunningaanvraag locatiespecifiek onderzoek noodzakelijk;



onduidelijkheden omtrent strategische drinkwatervoorraden en nationale reserves. Hieraan wordt in
het kader van de Structuurvisie Ondergrond gewerkt;



eigenschappen van de schalielagen zelf. Meer kennis is te verkrijgen door het uitvoeren van
proefboringen.



Locatiespecifieke informatie, zoals van archeologische of aardkundige waarden. Hiervoor is in het
kader van een locatiekeuze of vergunningaanvraag locatiespecifiek onderzoek nodig.

Veel informatie afkomstig van schaliegaswinningen in de VS is niet direct te vertalen naar de Nederlandse
situatie. Ook zijn er onzekerheden omtrent de kenmerken van een schaliegaswinning, Dit kan betrekking
hebben op de duur van een winning of het totale watergebruik van een winning. Om deze reden is er in
de effectbeoordeling in het planMER gewerkt met een representatieve voorbeeldwinning. In een
gevoeligheidsanalyse is vervolgens beschouwd in hoeverre andere kenmerken en uitgangspunten leiden
tot een andere effectbeoordeling. Op basis van de voorbeeldwinning is in veel gevallen een grove
effectinschatting gemaakt in de vorm van effectafstanden die locatie specifiek kunnen afwijken en wordt
er een effectbeoordeling gegeven op basis van verwachtingen en aannames. In de verdere planvorming zal
in het kader van locatiekeuzes, vergunningaanvragen en bijbehorende projectMER’ en in alle gevallen
locatie specifiek onderzoek noodzakelijk zijn om meer zekerheid te kunnen geven over de mogelijke
effecten als gevolg van schaliegaswinning. Daarnaast zal monitoring invulling kunnen geven aan
onzekerheden op het optreden van effecten. In paragraaf 4.6.2 is hiertoe een eerste aanzet gedaan. Door
het uitvoeren van locatiespecifiek onderzoek en het opstellen en uitvoeren van een
monitoringsprogramma in het kader van toekomstige locatiekeuzes en vergunningaanvragen zijn alle
geconstateerde leemten in kennis en onzekerheden te voorkomen en /of te verkleinen.

078441765:0.1 - Definitief, vertrouwelijk

167

PlanMER Structuurvisie Schaliegas

4.6.2

AANZET EVALUATIEPROGRAMMA

In de Wet milieubeheer (artikel 7.39) is opgenomen dat na vaststelling van een m.e.r.-plichtig plan het
betreffende bevoegd gezag de daadwerkelijke milieugevolgen van de uitvoering van de voorgenomen
activiteit moet onderzoeken. Als de voorgenomen activiteit is opgenomen in een plan en pas kan worden
uitgevoerd nadat hier een op het plan volgend besluit over is genomen, berust de onderzoeksverplichting
bij het bevoegd gezag dat dit besluit neemt. Deze evaluatie heeft een tweeledig doel:
13. Toetsen van de feitelijke milieugevolgen van de activiteit aan de prognoses in het (plan)MER;
14. Invullen van leemten in kennis die er ten tijde van het opstellen van het (plan) MER waren.
Daarnaast zal een monitoringsprogramma gekoppeld aan een concrete vergunning voor een
schaliegaswinning een belangrijke rol kunnen spelen bij het voorkomen, tijdig signaleren en voorkomen
van effecten.
Op basis van de effectbeoordeling in dit planMER en de leemten in kennis bij het opstellen
van dit planMER is voor verschillende aspecten, indien van toepassing, een aanzet gedaan voor
het evaluatieprogramma en mogelijke monitoringsmaatregelen om onzekerheden in de
effectbeoordeling weg te nemen of in te kunnen vullen en om toekomstige effecten tijdig te kunnen
signaleren, te mitigeren en te adapteren. Het betreft een aanzet dat in de verder planvorming op locatie en
vergunningenniveau verder moet worden uitgewerkt.
Voor de aspecten interferentie met ondergrondse functies, verstoring van aardkundige en
bodemkundige waarden, ruimtelijke kwaliteit, landschap en cultuurhistorie en
archeologie worden ondergrondse functies of waardevolle waarden wel of niet aangetast gedurende de
schaliegaswinning. Optredende interferentie, verstoring of schade is in die gevallen permanent, waardoor
monitoring van effecten niet zinvol is voor deze aspecten. In het geval van luchtkwaliteit,
externe veiligheid, klimaat, natuur en licht zijn de effecten zeer locatie specifiek en zal de monitoring daar
ook afhankelijk van zijn. Om deze reden is er geen algemeen monitoringsprogramma voor deze aspecten
te formuleren. Een aanzet voor het monitoringsprogramma’s voor de overige aspecten is
weergegeven in Tabel 4.47.
Thema

Monitoring

Aardbevingen en bodemdaling

Magnitude en duur beving wordt gemonitord op basis
waarvan een beslissing kan worden genomen of de
activiteiten door kunnen gaan of (tijdelijk) worden
stilgelegd. Meer onderzoek nodig naar horizontale
versnelling (PGA) en frequentie behorend bij fracken.

Watervoorziening en afvoer

Monitoring van de kwaliteit en kwantiteit van het
flowback- en productiewater op basis van temperatuur,
zoutconcentratie, natte of droge schalie en de
hoeveelheid condensaat.

Bodem en grondwaterkwaliteit

Monitoring van de put zelf (onder andere monitoring van
de annulaire druk, gebruikmaking van fibre optic
sensoren om vervorming van de putconstructie of
veranderingen in druk en temperatuur te meten) en de
grondwaterkwaliteit in de omgeving van de put kunnen
worden toegepast. Voorkomen dat frackvloeistof in grote
hoeveelheden verdwijnt in de bodemformaties kan ook
door het consequent en alert monitoren van drukken en
debieten tijdens de frackoperatie, wanneer de belasting

168

078441765:0.1 - Definitief, vertrouwelijk

PlanMER Structuurvisie Schaliegas

Thema

Monitoring
op de putwand maximaal is.
Het voorkomen van problemen bij oude putten bestaat
uit het zorgvuldig afdichten en sluiten van de put, bij
voorkeur over de gehele lengte.

Het waarnemen van problemen met de putintegriteit kan
met de hierboven geschetste monitoring van drukken en
debieten. Het is ook mogelijk om gebruik te maken van
traditionele grondwatermonitoring in de directe nabijheid
van de put om emissies naar het grondwater vast te
stellen. Vervolgens moeten vanzelfsprekend adequate
maatregelen (sanering of beheersing) worden getroffen.
In elk geval bij grondwatervoorraden verdient
grondwatermonitoring bij de putlocaties aanbeveling.
Oppervlaktewaterkwaliteit bij calamiteiten

Bij de risico’s op onvoorziene lozingen kan het effect van
beschermingsmaatregelen niet beoordeeld worden aan
de hand van een monitoringprogramma dat de
oppervlaktewaterkwaliteit bewaakt. De meeste
beschermingsmaatregelen moeten immers voorkomen
dat gevaarlijke stoffen in het oppervlaktewater terecht
komen. Bij de risicoberekeningen is ervan uitgegaan dat
de stand der techniek is geïmplementeerd en dat alle
beschermingsmaatregelen systematische geïnspecteerd
en onderhouden worden. Een evaluatieprogramma zal
daarom met name gericht moeten zijn op de borging de
werking van beschermingsmaatregelen in de
operationele fase.

Verkeer

Er moet monitoring plaats vinden van de wegen waar
transportbewegingen plaats vinden. Het is waarschijnlijk
dat deze wegen niet altijd geschikt zijn voor het zware
verkeer. Risico op schade aan de wegen is daardoor
aanwezig. Dit kan resulteren in een verminderde
verkeersveiligheid.

Geluid

Monitoring op basis van akoestisch rapport ingediend
door initiatiefnemer (concreter en gedetailleerder dan
planMER) waarvan de resultaten worden getoetst aan
de dan geldende wet- en regelgeving. Vervolgens wordt
er na een bepaalde tijd een controlemeting gedaan.

Tabel 4.47 Aanzet evaluatie en /monitoringsprogramma

078441765:0.1 - Definitief, vertrouwelijk

169