Tweede Kamer der Staten-Generaal

2

Vergaderjaar 2015–2016

34 400

Verkenning parlementaire ondervraging

Nr. 3

VERSLAG VAN EEN SCHRIFTELIJK OVERLEG
Vastgesteld 19 mei 2016
De vaste commissie voor Binnenlandse Zaken heeft een aantal vragen en
opmerkingen voorgelegd aan de Tijdelijke commissie herziening Wet
parlementaire enquête over het verslag van 3 februari 2016 over een
verkenning van de mogelijkheden en randvoorwaarden van het horen
onder ede buiten de parlementaire enquête (Kamerstuk 34 400, nr. 2).
De vragen en opmerkingen zijn op 25 maart 2016 aan de Tijdelijke
commissie herziening Wet parlementaire enquête voorgelegd. Bij brief
van 19 mei 2016 zijn de vragen beantwoord.
De voorzitter van de commissie,
Pia Dijkstra
Adjunct-griffier van de commissie,
Hendrickx

kst-34400-3
ISSN 0921 - 7371
’s-Gravenhage 2016

Tweede Kamer, vergaderjaar 2015–2016, 34 400, nr. 3

1

I. Vragen en opmerkingen vanuit de fracties
Inhoudsopgave
1.
2.
2.1.
2.2.
2.3.
2.4.
3.
3.1.
3.1.1.
3.1.2.
3.1.3.
3.2.
4.
4.1.
4.2.
5.

Inleiding
Opzet van de parlementaire ondervraging
De contouren van een nieuw instrument
Hoofdlijnen van de parlementaire ondervraging
Status van het protocol
Proefperiode en evaluatie
Meerwaarde en reikwijdte parlementaire ondervraging
Meerwaarde van het nieuwe instrument
Ministeriële verantwoordelijkheid
Artikel 68 GW
ZBO’s
Reikwijdte van een ondervraging
Uitvoering van een parlementaire ondervraging
Voorbereiding van een ondervraging
Positie van getuigen en deskundigen
Verantwoording en consultatie

2
3
3
4
4
5
6
6
6
7
7
8
8
8
8
9

1. Inleiding
De leden van de VVD-fractie hebben kennisgenomen van de brief van de
Tijdelijke commissie evaluatie Wet op de parlementaire enquête
(TCEWPE) inzake de parlementaire ondervraging. Het gaat hier om het
«horen onder ede van personen buiten de parlementaire enquête».
Daartoe is het «Tijdelijk protocol parlementaire ondervraging» opgesteld.
Graag willen de leden van de VVD-fractie diverse opmerkingen maken en
de Tijdelijke commissie enkele vragen stellen.
De leden van de PvdA-fractie hebben met belangstelling kennis genomen
van het rapport van de Tijdelijke commissie evaluatie Wet op de parlementaire enquête met betrekking tot voorstellen voor het parlementair
verhoor. Deze leden zijn de TCEWPE erkentelijk voor het grondige werk
dat zij heeft verricht. Zij delen de belangrijkste voorstellen van de TCEWPE
voor het nieuwe instru-ment van de parlementaire ondervraging onder
ede. De leden van de PvdA-fractie hebben enkele opmerkingen en vragen.
De leden van de SP-fractie hebben met belangstelling kennisgenomen van
onderhavig voorstel en spreken hun waardering uit richting de tijdelijke
commissie. De leden hebben nog wel de volgende opmerkingen en
vragen.
De leden van de CDA-fractie hebben met belangstelling kennisgenomen
van het verslag dat de Tijdelijke commissie evaluatie Wet op de parlementaire enquête heeft uitgebracht van haar verkenning naar de mogelijkheden en randvoorwaarden van het horen onder ede buiten de parlementaire enquête: de zogenoemde parlementaire ondervraging.
De leden van de D66-fractie hebben met interesse kennisgenomen van het
verslag van de tijdelijke commissie «Evaluatie wet op de parlementaire
enquête» (TCEWPE). Zij hebben destijds de motie-Segers c.s. (Kamerstuk
33 609 nr. 12) medeondertekend voor een onderzoek naar het onder ede
horen, zonder dat hiervoor een parlementaire enquête opgezet hoeft te
worden: de parlementaire ondervraging. Deze leden zien het voordeel van
dit instrument, omdat het kleinschaliger is en sneller kan worden
toegepast dan een normale enquête. Op deze manier kan de parlementaire controle op bijvoorbeeld zbo’s en andere niet-departementale
organisaties met een publieke taak versterkt worden. De aan het woord

Tweede Kamer, vergaderjaar 2015–2016, 34 400, nr. 3

2

zijnde leden hebben evenwel nog enkele vragen en zouden de commissie
deze graag voorleggen.
De leden van de GroenLinks-fractie hebben met veel interesse kennis
genomen van de brief van de TCEWPE. Deze leden danken de leden van
de commissie voor hun gedegen onderzoek naar de mogelijkheid tot het
houden van een parlementaire ondervraging onder ede, en voor het
opstellen van een protocol aan de hand waarvan dit instrument gebruikt
kan worden onder de huidige Wpe 2008.
2. Opzet van de parlementaire ondervraging
2.1. De contouren van een nieuw instrument
De leden van de VVD-fractie constateren dat de commissie zelf stelt dat
het houden van verhoren onder ede reeds mogelijk is in het kader van de
Wet parlementaire enquête 2008 (WPE 2008). Waarom is het dan nodig
om een apart protocol daar voor op te stellen? Wat is een parlementaire
ondervraging met het horen van personen «onder ede» anders dan het
instrument parlementaire enquête, waarvan het kenmerk is dat personen
«onder ede» kunnen worden gehoord? De Kamer kan al lang een enquête
houden in de vorm van een parlementaire ondervraging. Daarbij komt dat
de WPE niet verplicht tot een enquête die één à anderhalf jaar duurt. De
Kamer kan reeds nu besluiten om een kort durende enquête te houden,
ook zonder apart protocol. De Kamer kan zich die beperking zelf opleggen.
De Kamer is niet verplicht om een uitgebreid vooronderzoek te doen. In
hoeverre is sprake van een nieuw instrument? In hoeverre is er sprake van
een verfijning van het bestaande parlementaire onderzoeksinstrumentarium? De leden van de VVD-fractie vragen de commissie op deze vragen
in te gaan.
De leden van de PvdA-fractie delen de mening van de TCEWPE dat het
parlementair verhoor een ander karakter zal hebben dan een reguliere
parlementaire enquête. Met het korte tijdsbestek waarin het verhoor zal
plaatsvinden zonder uitvoerig voorafgaand dossieronderzoek en de focus
op mondelinge verhoren, heeft de parlementaire ondervraging ook naar
de mening van de leden van de PvdA-fractie inderdaad een heel ander
karakter dan een reguliere parlementaire enquête. Desondanks is de
TCEWPE van mening dat het parlementair onderzoek binnen de
bestaande wettelijke kaders van de Wet op de parlementaire enquête 2008
en met gebruikmaking van dezelfde mogelijkheden (bijvoorbeeld het
verplicht verhoren onder ede en het gebruik van dwangmiddelen) kan
worden vormgegeven. Waarom meent de TCEWPE dat ondanks de andere
aard van het parlementair onderzoek als vorm van een parlementaire
enquête, waaronder een minder diepgaande inhoudelijke voorbereiding,
dat er geen andere dan de reeds bestaande wettelijke waarborgen nodig
zijn voor het parlementair onderzoek?
De leden van de fractie van de SP vragen de commissie of er een
inhoudelijk verschil zit tussen de wet op de parlementaire enquête en het
protocol, behalve het verschil dat de opzet is dat de ondervragingscommissie geen gebruik zal hoeven maken van andere bevoegdheden dan
mondelinge informatievergaring?
De leden van de fractie van de SP lezen dat de ondervragingscommissie
wel over kan gaan tot het vorderen van schriftelijke inlichtingen etc.
Genoemde leden vragen zich af wat het verschil dan nog is met een
parlementaire enquête.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2015–2016, 34 400, nr. 3

3

2.2. Hoofdlijnen van de parlementaire ondervraging
De leden van de PvdA-fractie vragen waar de verwachting dat de
voorbereiding van een parlementaire ondervraging vier tot twaalf weken
zal gaan duren op is gebaseerd. Kan die voorbereiding ook als gevolg
hebben dat bij nader inzien een parlementaire ondervraging toch niet het
geschikte middel is en een reguliere parlementaire enquête beter past, zo
vragen zij zich af.
De aan het woord zijnde leden lezen dat het protocol de mogelijkheid
moet gaan bieden dat getuigen voorafgaande aan het verhoor een
schriftelijke verklaring mogen overleggen. Waarom ziet de TCEWPE dat
als een verbetering van de waarborgen voor de getuigen?
2.3. Status van het protocol
Als er besloten is tot een enquête, in de vorm van de ondervragingsvariant, dan is het de bedoeling, zo lezen de leden van de VVD-fractie, dat de
ingestelde commissie handelt in de geest van het protocol. Mocht de
ondervragingscommissie gedurende het onderzoek tot het oordeel komen
dat zij ook de andere instrumenten uit de WPE nodig heeft, dan moet de
Kamer daarvan op de hoogte worden gesteld. In hoeverre moet de Kamer
nu instemmen met het gebruik van die andere bevoegdheden? In
hoeverre moet de commissie dus terug naar de Kamer? Heeft de
commissie nu wel of niet toestemming van de Kamer nodig om die
andere bevoegdheden te gaan gebruiken? Dat blijkt naar de mening van
de leden van de VVD-fractie niet helemaal duidelijk uit het voorgestelde
artikel 3 van het voorgestelde Tijdelijk protocol. Leidt artikel 3 niet tot
misverstanden? Zou het niet beter zijn om te bepalen dat, als de
commissie meent meer bevoegdheden nodig te hebben, dat aan de
Kamer wordt voorgelegd? Een en ander ter voorkoming van misverstanden. Want als er meer bevoegdheden nodig zijn, krijgen de werkzaamheden van de commissie een ander karakter en is in feite het protocol niet
meer van toepassing. Graag krijgen de leden van de VVD-fractie een
reactie van de commissie.
De leden van de PvdA-fractie lezen dat het Tijdelijk protocol parlementaire
ondervraging weliswaar geen bindende juridische status heeft maar dat
van de ondervragingscommissie mag worden verwacht dat men zich wel
aan dat protocol houdt. En dus geen gebruik zal maken van de wettelijke
bevoegdheid om schriftelijke inlichtingen te vorderen of plaatsen te
betreden. Echter, zo lezen de leden van de PvdA-fractie ook, kan de
ondervragingscommissie gedurende het onderzoek toch tot de conclusie
komen dat zij wel schriftelijke inlichtingen of documenten wenst te gaan
vorderen. Volgens de TCEWPE ligt het voor de hand dat de ondervragingscommissie dan teruggaat naar de Kamer om verbreding van haar
opdracht of verlenging van de onderzoeks-termijn te vragen. De leden van
de PvdA-fractie vragen zich af of op het moment dat de ondervragingscommissie instrumenten wil gaan gebruiken die voor de reguliere
parlementaire enquête gebruikt worden, het niet veel meer voor de hand
ligt dat de onderzoekscommissie haar opdracht teruggeeft en er wordt
overgegaan tot het instellen van een commissie die dan een volledige
parlementaire enquête gaat voorbereiden en houden? Naar de mening
van de leden van de PvdA-fractie is het onderscheidende verschil tussen
een parlementaire ondervraging en een parlementaire enquête nu juist
dat het bij de eerste om mondelinge informatie gaat en bij de tweede ook
om schriftelijke informatie en een gedegen inhoudelijke voorbereiding.
Waarom gaat het protocol er niet vanuit dat in het geval de ondervragingscommissie schriftelijke stukken nodig heeft de parlementaire
ondervraging niet meer het geschikte instrument is? Waarom is er een

Tweede Kamer, vergaderjaar 2015–2016, 34 400, nr. 3

4

besluit van de Kamer nodig om op schalen van een parlementaire
ondervraging naar een reguliere parlementaire enquête? De leden
begrijpen dat een scherpere afbakening tussen een parlementair
onderzoek en parlementaire enquête door middel van wetgeving wellicht
niet nodig is, maar waarom kan het protocol op dit punt daarin niet
voorzien?
En welke mogelijkheden bestaan er, zo vragen de aan het woord zijnde
leden, om tussentijds het voorgestelde protocol aan te passen als
bijvoorbeeld blijkt dat het instrument te weinig waarborgen voor getuigen
kent of het instrument teveel als regel in plaats van uitzondering wordt
ingezet? De laagdrempeligheid is enerzijds een voordeel maar anderzijds
kan het ook leiden tot zeer frequent inzetten van het instrument. De aan
het woord zijnde leden zouden niet graag zien dat de parlementaire
ondervraging te gemakkelijk en te vaak ingezet gaat worden. Het blijft
immers een relatief zwaar middel, zoals ook de TCEWPE zelf van mening
is, dat na een relatief korte voorbereiding ingezet kan gaan worden.
De leden van de SP-fractie vragen zich af hoe onderbouwd het
onderzoeks-voorstel moet zijn als het gaat om de vraag op welke wijze
men het onderzoek gaat doen, omdat zij het zo begrijpen dat het altijd om
mondelinge informatie-vergaring zal gaan.
De leden van de fractie van de SP zijn benieuwd of zij goed begrijpen dat
binnen de huidige wetgeving het al mogelijk is gebruik te maken van het
houden van een korte enquête waarin slechts enkele verhoren worden
gehouden. Kunnen de indieners dan duidelijk maken wat precies de
meerwaarde is van dit protocol?
De leden van de CDA-fractie onderschrijven het uitgangspunt van de
commissie, dat de Wet op de parlementaire enquête 2008 (Wpe 2008) het
wettelijke kader dient te zijn bij een parlementaire ondervraging. In dit
verband verwijzen deze leden naar de memorie van toelichting bij de Wpe
2008 (Kamerstuk 30 415, nr. 3, blz. 8): «Wenst de Kamer dat personen
gehouden zijn medewerking te verlenen aan een onderzoek en bijvoorbeeld onder ede gehoord worden, dan behoort zij dit naar het oordeel van
de initiatiefnemers te bewerkstelligen door het instellen van een parlementaire enquête. Bij ander parlementair onderzoek kunnen personen
uitsluitend op basis van vrijwilligheid medewerking verlenen.»
De leden van de GroenLinks-fractie vragen of nadere inkadering van de
situatie dat een parlementaire ondervragingscommissie gebruik wil
maken van andere bevoegdheden van de Wpe, niet nodig is. Zij vragen de
TCEWPE of de Kamer niet opnieuw een besluit zou moeten nemen over
de opdracht aan een parlementaire ondervragingscommissie indien deze
ondervragings-commissie ook de andere instrumenten van een parlementaire enquête-commissie wenst te gebruiken, aangezien de Kamer bij het
besluit tot het instellen van een parlementaire ondervragingscommissie
niet uitdrukkelijk te kennen heeft gegeven akkoord te gaan met het
gebruik van de overige bevoegdheden. De leden van de GroenLinksfractie zijn benieuwd of de TCEWPE van mening is dat, na een mededeling
van een voornemen tot het gebruik van deze andere bevoegdheden van
de zijde van een parlementaire ondervragingscommissie aan de Kamer,
na drie weken volstaan kan worden met het principe «wie zwijgt stemt
toe».
2.4. Proefperiode en evaluatie
De leden van de PvdA-fractie zouden niet graag zien dat de snelle
inzetbaarheid van het instrument parlementaire ondervraging het van de
zorgvuldigheid gaat winnen. Het voorstel van de TCEWPE gaat uit van een
periode van vijf jaar waarin praktische ervaring opgedaan moet worden

Tweede Kamer, vergaderjaar 2015–2016, 34 400, nr. 3

5

met het nieuwe instrument om na evaluatie te bepalen of het nieuwe
instrument een permanente regeling behoeft. De aan het woord zijnde
leden vragen zich af of niet na iedere parlementaire ondervraging een
(korte) evaluatie op zijn plaats is, waarbij onder andere ingegaan wordt op
de zorgvuldigheid van de voorbereiding en uitvoering van de ondervraging?
De commissie stelt voor het instrument van de parlementaire ondervraging gedurende vijf jaar te beproeven en daarna te evalueren. Op
welke wijze stelt de commissie de Kamer voor die evaluatie uit te voeren,
zo vragen de leden van de CDA-fractie. In dit verband verwijzen deze
leden ook naar de verwachting van de commissie, dat het enkele feit dat
de Kamer beschikt over een kleinschaliger variant van de reguliere
enquête voldoende kan zijn om eventuele weigerachtigheid bij reguliere
(commissie-)activiteiten te voorko-men. Hoe kan een «stok achter de
deur» worden geëvalueerd, zo vragen deze leden.
3. Meerwaarde en reikwijdte parlementaire ondervraging
3.1. Meerwaarde van het nieuwe instrument
De leden van de VVD-fractie vragen hoe kan worden voorkomen dat de
parlementaire ondervraging te lichtvaardig wordt ingezet? Het gaat
immers om een parlementaire enquête, het zwaarste instrument, dat
ingrijpende bevoegdheden aan de Kamer geeft. Gaarne krijgen de leden
van de VVD-fractie een reactie van de commissie.
De leden van de PvdA-fractie zijn van mening dat de parlementaire
ondervraging een relatief zwaar middel is (verplicht meewerken, onder
ede), terwijl de inhoudelijke voorbereiding veel minder is dan bij een
volledige parlementaire enquête. Deze leden delen de mening van de
TCEWPE dat de parlementaire enquête niet lichtvaardig moet worden
ingezet. Deelt de TCEWPE de mening van deze leden dat dit, hoewel
mogelijk in mindere mate dan bij een reguliere parlementaire enquête,
ook geldt voor een parlementair verhoor? Zo ja, waarom? Zo nee, waarom
niet?
Hoe denkt de TCEWPE over het vereiste dat een gekwalificeerde
meerderheid van de Kamer nodig is om te besluiten tot het houden van
een parlementaire ondervraging?
De leden van de D66-fractie hechten aan een zorgvuldig gebruik van
parlementaire instrumenten. Bij een normale parlementaire enquête is er
een lange voorbereidende fase, de parlementaire ondervraging is een
«sneller» instrument. Dit terwijl in beide gevallen onder ede gehoord
wordt. Hoe wordt voorkomen dat dit relatief zware instrument te
gemakkelijk ingezet wordt nu de werklast voor Kamerleden beperkt is?
Zijn er volgens de commissie aan-vullende financiën nodig om binnen de
Kamerorganisatie staf vrij te maken voor de ondersteuning van onderzoekscommissies voorafgaande aan de parlementaire ondervraging, of
valt dit voor een beperkt aantal ondervragingen binnen de huidige
hoeveelheid fte op te vangen? Waar ligt naar verwachting het omslagpunt
hiervoor?
3.1.1. Ministeriële verantwoordelijkheid
Een parlementaire ondervraging kan, zo begrijpen de leden van de
VVD-fractie, ook betrekking hebben op departementale diensten die
rechtstreeks onder de Minister ressorteren. Nu spreken Kamerleden alleen
met toestemming van een bewindspersoon met ambtenaren en dat bij
uitzondering. Naar de mening van de leden van de VVD-fractie zijn het de
Ministers c.q. Staatssecretarissen waar Kamerleden het gesprek mee

Tweede Kamer, vergaderjaar 2015–2016, 34 400, nr. 3

6

moeten aangaan. De Kamer roept immers de bewindspersonen ter
verantwoording en niet de ambtenaren. Hier komt het leerstuk van de
ministeriële verantwoordelijkheid om de hoek kijken. Als er veelvuldig
ondervragingen van ambtenaren plaatsvindt, dan raakt dat zeker de
ministeriële verantwoordelijkheid. Het leerstuk van de ministeriële
verantwoordelijkheid komt dan onder druk te staan. Wat is dat leerstuk
dan nog waard? De leden van de VVD-fractie vragen de commissie daar
op in te gaan.
De commissie stelt, dat het instrument van de parlementaire ondervraging niet is bedoeld om vaker rechtstreeks, zonder tussenkomst van
een bewindspersoon, mondelinge inlichtingen te vragen van ambtenaren
op een departement. De leden van de CDA-fractie onderschrijven, dat
daarmee de reguliere verhoudingen vaker doorbroken zouden kunnen
worden, wat uiteindelijk afbreuk zou kunnen doen aan het systeem van de
ministeriële verantwoor-delijkheid. Deze leden vragen de commissie nog
eens uitdrukkelijk in te gaan op de verhouding tussen de parlementaire
ondervraging, de ministeriële verantwoordelijkheid (art. 53 GW) en de
informatieplicht (art. 68 GW).
De leden van de GroenLinks-fractie zijn overtuigd van de meerwaarde van
de parlementaire ondervraging. Deze leden hebben echter nog een vraag
met betrekking tot de rechtspositie van ambtenaren. Zij zijn benieuwd of
de TCEWPE nader kan aanduiden wanneer het reguliere verkeer tussen
Kamer en Minister doorbroken kan worden middels ondervraging van
ambtenaren. In haar brief stelt de TCEWPE dat dit mogelijk is wanneer het
vragen van inlichtingen aan de Minister niet, of niet binnen redelijke
termijn, tot bevredigende antwoorden leidt, of wanneer dit reeds op
voorhand niet wordt verwacht, en de Kamer van oordeel is dat de Minister
zijn inlichtingenplicht richting het parlement in een geval van groot
maatschappelijk belang onvoldoende waarmaakt. De leden van de
GroenLinks-fractie zijn benieuwd of de TCEWPE dit criterium bijvoorbeeld
kan koppelen aan een casus uit het verleden waar een dergelijke
parlementaire ondervraging van ambtenaren gerechtvaardigd zou zijn.
3.1.2. Artikel 68 Grondwet
Als het gaat om het inwinnen van informatie bij het departement c.q. de
Minister, maar dit niet tot bevredigende antwoorden leidt dan wel de
Kamer meent dat de Minister zijn inlichtingenplicht richting het parlement
onvoldoende waarmaakt, zou de parlementaire ondervraging volgens de
commissie in beeld kunnen komen. De leden van de VVD-fractie vragen
de commissie dit nader toe te lichten.
In hoeverre is parlementaire ondervraging van ambtenaren bij het
verkrijgen van onvoldoende informatie van een bewindspersoon een juist
middel? Dan staan de Kamer toch andere instrumenten ter beschikking(?).
De Kamer kan een bewindspersoon ter verantwoording roepen en
desnoods een motie indienen om de informatie toch te krijgen. De Kamer
heeft op grond van artikel 68 Grondwet recht op de gevraagde informatie
waarvan het verstrekken niet in strijd is met het belang van de staat. In
principe moet de gevraagde informatie door een bewindspersoon worden
geleverd. Als dit niet mogelijk is, zal het toch ook voor ambtenaren niet
mogelijk zijn om de informatie in een parlementaire ondervraging te
verstrekken. De leden van de VVD-fractie vragen de commissie op
bovenstaande in te gaan.
3.1.3. ZBO’s
Het voorstel inzake de parlementaire ondervraging, zo lezen de leden van
de VVD-fractie, kan ook van meerwaarde zijn om bijvoorbeeld zelfstandige
bestuursorganen en andere niet-departementale organisaties met een
publieke taak te horen. Maar geldt ook hier in feite niet dat de Kamer in

Tweede Kamer, vergaderjaar 2015–2016, 34 400, nr. 3

7

een enquête al functionarissen en medewerkers van deze instellingen kan
horen. Daarvoor is de parlementaire ondervraging toch niet nodig, zo
menen de leden van de VVD-fractie. Wat voegt de parlementaire
ondervraging dan toe?
De commissie acht het instrument van de parlementaire ondervraging in
het bijzonder van belang, wanneer het gaat om de wijze waarop publieke
taken worden uitgevoerd door organisaties of instellingen die niet of niet
direct ressorteren onder een Minister, zo lezen de leden van de
CDA-fractie. Tegelijkertijd verwacht de commissie niet dat de Kamer de
parlementaire ondervraging op grote schaal zal inzetten. Hoe verhouden
deze verwachtingen van de commissie zich tot elkaar, zo vragen de leden
van de CDA-fractie. Zij onderschrijven de constatering, dat de controlerende rol van de Kamer bemoeilijkt wordt, waar ministeriële verantwoordelijkheid ontbreekt of beperkt is. Hoe verhoudt het instrument van de
parlementaire ondervraging zich tot de aanbeveling van de Parlementaire
Onderzoekscommissie Privatisering / Verzelfstandiging Overheidsdiensten
in haar rapport «Verbinding verbroken» (EK 2012–2013, C, B, blz. 12) om te
komen tot een goede, rechtstreekse relatie tussen het parlement en extern
verzelfstandigde uitvoeringsorganisaties?
3.2. Reikwijdte van een ondervraging
De leden van de D66-fractie vragen zich af in welke mate de parlementaire
ondervraging had kunnen bijdragen aan de waarheidsvinding bij
bijvoorbeeld het reconstrueren van de zoektocht naar de bonnetjes van de
Teevendeal of bij de – naar het schijnt in opdracht van de ambtelijke top
van het Ministerie van VWS uitgevoerde – vernietiging van documenten
om deze aan de Wet openbaarheid van bestuur te onttrekken. Acht de
commissie het waarschijnlijk, nu zij onderscheid maakt tussen de feiten
waarover ambtenaren kunnen worden gehoord en beleid waarvoor de
Minister verantwoordelijkheid geldt, dat in dergelijke gevallen succesvol
van de parlementaire ondervraging gebruik gemaakt kan worden om de
waarheid te vinden? In hoeverre gaat het hier om «beleid» waarvoor de
Minister verantwoordelijk is en de ministeriele verantwoordelijkheid
geldt?
4. Uitvoering van een parlementaire ondervraging
4.1. Voorbereiding van een ondervraging
De leden van de SP-fractie zijn benieuwd naar de redenen waarom de
commissie aanneemt dat de minimumtermijn van acht dagen vaak
uitgebreid zal worden omdat er meer voorbereidingstijd nodig is. Is dit bij
enquêtes ook gebruikelijk?
4.2. Positie van getuigen en deskundigen
De leden van de PvdA-fractie kunnen zich voorstellen dat iemand die moet
getuigen in het kader van een parlementaire ondervraging vanwege de
mogelijk vergaande gevolgen voor hem en vanwege de minder
diepgaande inhoudelijke voorbereiding van het verhoor meer redenen kan
hebben om bezwaar tegen dat verhoor te hebben. Deelt de TCEWPE deze
mening? Zo ja, waarom en welke extra waarborgen zijn er voor de getuige
voorafgaand aan het parlementair verhoor voorzien? Zo nee, waarom
niet?
Heeft de TCEWPE er bijvoorbeeld aan gedacht om in het kader van een
parlementair onderzoek degene die verhoord moet gaan worden vooraf
op de hoogte te stellen over de vraag waarom hij verhoord moet worden
met de mogelijkheid voor diegene om bezwaar aan te tekenen tegen

Tweede Kamer, vergaderjaar 2015–2016, 34 400, nr. 3

8

deelname aan een verhoor? Wat vindt de commissie van deze
mogelijkheid? Acht de TCEWPE het mogelijk getuigenverhoren in een
parlementaire ondervraging, eerder dan bij een reguliere parlementaire
enquête, besloten te doen plaatsvinden?
5. Verantwoording en consultatie
De leden van de VVD-fractie hebben een procedurele vraag over het
Tijdelijk protocol parlementaire ondervraging. Het protocol is een bijlage
bij de brief van de Tijdelijke commissie evaluatie Wet op de parlementaire
enquête. Over die brief wordt nu schriftelijk overleg gevoerd. Maar stemt
de Kamer op enig moment nog apart over dit protocol? Gaarne krijgen de
leden van de VVD-fractie een reactie van de commissie.
De leden van de D66-fractie constateren dat de commissie een concept
wetsvoorstel schreef, maar dat daarover fundamentele vragen ontstonden
bij de geraadpleegde de experts. Waarom is dat wetsvoorstel niet met het
rapport mede openbaar gemaakt? Kan de commissie verder toelichten
welke vragen er bij de geraadpleegde experts rezen over de meerwaarde
en reikwijdte van de parlementaire ondervraging, en de positie van
getuigen en deskundigen. Hoe ondervangen de keuzes in het voorgestelde protocol deze bezwaren? Of acht de commissie het voldoende dat,
door het vastleggen in een protocol in plaats van bij wet, zich eventueel
realiserende problemen snel opgelost kunnen worden? Zo ja, hoe zien zij
dat voor zich?
II. Reactie van de tijdelijke commissie
1
2
3
4
5

Inleiding
Opzet van de parlementaire ondervraging
Meerwaarde en reikwijdte parlementaire ondervraging
Uitvoering van een parlementaire ondervraging
Verantwoording en consultatie

1. Inleiding
De tijdelijke commissie evaluatie Wet op de parlementaire enquête
(TCEWPE) heeft met waardering kennisgenomen van de inbreng van de
fracties van VVD, PvdA, SP, CDA, D66 en GroenLinks over het Verslag van
een verkenning van de mogelijkheden en randvoorwaarden van het horen
onder ede buiten de parlementaire enquête. De TCEWPE stelt met
genoegen vast dat diverse fracties hun belangstelling en waardering
uitspreken over de verkenning, maar zij heeft ook begrip voor de vragen
en opmerkingen die door enkele fracties naar voren zijn gebracht, in het
bijzonder over de toegevoegde waarde van de parlementaire ondervraging ten opzichte van het bestaande onderzoeksinstrumentarium van
de Kamer, garanties voor een zorgvuldige inzet en de reikwijdte ervan. In
de volgende hoofdstukken worden de diverse vragen en opmerkingen van
de fracties door de TCEWPE beantwoord. De commissie hecht eraan op
deze plaats nogmaals te benadrukken dat de inzet van een parlementaire
ondervraging alleen op basis van een meerderheidsbesluit van de Kamer
kan plaatsvinden, zoals dat ook bij een reguliere parlementaire enquête
het geval is. Voorts benadrukt zij dat de feitelijke uitwerking van een
nieuwe werkwijze nooit op voorhand geheel kan worden overzien. Zoals
het Engelse spreekwoord luidt: «the proof of the pudding is in the eating».

Tweede Kamer, vergaderjaar 2015–2016, 34 400, nr. 3

9

2. Opzet van de parlementaire ondervraging
2.1 De contouren van een nieuw instrument
De leden van de VVD-fractie vragen waarom het nodig is om een apart
protocol op te stellen voor een parlementaire ondervraging, als het
houden van verhoren onder ede in de vorm van een kortdurende enquête
reeds mogelijk is in het kader van de Wpe 2008. In hoeverre is sprake van
een nieuw instrument en van een verfijning van het bestaande parlementaire onderzoeksinstrumentarium, zo vragen deze leden.
De leden van de SP-fractie vragen of er een inhoudelijk verschil zit tussen
de Wpe 2008 en het protocol. Zij lezen dat een ondervragingscommissie
over kan gaan tot het vorderen van schriftelijke inlichtingen, etc.
Voornoemde leden vragen wat het verschil dan nog is met een parlementaire enquête. Begrijpen zij goed dat binnen de huidige wetgeving het al
mogelijk is gebruik te maken van het houden van een korte enquête,
waarin slechts enkele verhoren worden gehouden? Kunnen de indieners
duidelijk maken wat precies de meerwaarde is van dit protocol?
De TCEWPE constateert dat in de huidige praktijk het uitvoeren van een
korte enquête, waarin slechts enkele verhoren worden gehouden, niet
gebruikelijk is. Klassieke enquêtes kennen een relatief lange doorlooptijd,
mede als gevolg van het uitvoerige en diepgravende dossieronderzoek
dat doorgaans door de Kamer van een enquêtecommissie wordt verlangd.
Aan het huidige enquête-instrument lijkt, ook buiten de Kamer, een sterk
verwachtingspatroon te kleven dat een compactere wijze van toepassing
van de enquêtewet in de weg staat. Met het nieuwe instrument van de
parlementaire ondervraging wordt de Kamer expliciet een handvat
geboden om haar onderzoeksinstrument af te stemmen op het onderwerp
van onderzoek.
In aanvulling op de Wpe 2008 brengt het Tijdelijk protocol parlementaire
ondervraging een tweetal nieuwe voorzieningen met zich mee. Ten eerste
wordt aan personen die zijn opgeroepen voor verhoor de mogelijkheid
geboden om vooraf een schriftelijke verklaring in te dienen, waarin zij hun
zienswijze ten aanzien van het onderwerp van de ondervraging naar voren
kunnen brengen. Ten tweede biedt de ondervragingscommissie de te
horen personen de gelegenheid vóór aanvang van het verhoor een korte
openingsverklaring af te leggen.
Ten slotte kan het protocol ook een informatieve werking hebben, onder
meer richting (potentiële) getuigen en deskundigen. Als de Kamer het
protocol van toepassing verklaart bij het houden van verhoren onder ede
in het kader van een parlementaire ondervraging, dan kan een ieder uit
het protocol opmaken hoe een ondervragingscommissie te werk zal gaan.
Volledigheidshalve wordt er in dit verband wel op gewezen dat derden
geen rechten kunnen ontlenen aan het protocol. Het betreft immers een
niet-bindende handreiking voor Kamer en commissie.
De leden van de PvdA-fractie menen dat de parlementaire ondervraging
een heel ander karakter zal hebben dan een reguliere parlementaire
enquête. Waarom zijn er dan geen andere dan de reeds bestaande
wettelijke waarborgen nodig voor een parlementaire ondervraging, zo
vragen deze leden.
De TCEWPE acht het nog te vroeg voor een wetswijziging met als doel om
de parlementaire ondervraging – inclusief eventuele nieuwe waarborgen –
te verankeren. De optimale vormgeving en praktische betekenis van de in
het protocol voorgestelde werkwijze kan moeilijk op voorhand worden
bepaald. Daarom beveelt de TCEWPE de Kamer aan eerst praktische
ervaring op te doen met het instrument van de parlementaire ondervraging, en na vier jaar na de inwerkingtreding van het protocol een

Tweede Kamer, vergaderjaar 2015–2016, 34 400, nr. 3

10

evaluatie uit te voeren. Op basis van die evaluatie kan de Kamer bezien of
andere dan de reeds bestaande wettelijke waarborgen nodig of wenselijk
zijn voor een parlementaire ondervraging. De bestaande wettelijke
voorzieningen en de in het protocol voorgestelde werkwijze bieden naar
het oordeel van de TCEWPE een adequaat kader voor het opdoen van
ervaring.
De leden van de SP-fractie vragen wat het verschil is met een parlementaire enquête als een ondervragingscommissie over kan gaan tot het
vorderen van onder meer schriftelijke inlichtingen.
De TCEWPE wijst erop dat, hoewel het protocol geen bindende regeling
is, de Kamer er wel vanuit mag gaan dat een door haar ingestelde
ondervragingscommissie het protocol als richtlijn zal nemen en steeds zal
handelen in de geest van het protocol. Dat houdt dus in dat een ondervragingscommissie zich alleen zal richten op mondelinge informatievergaring. Omdat een ondervragingscommissie juridisch beschouwd moet
worden als een enquêtecommissie in de zin van de Wpe 2008, zou een
ondervragingscommissie in theorie gebruik kunnen maken van haar
bevoegdheden om schriftelijke inlichtingen te vorderen, documenten te
vorderen of plaatsen te betreden. Het valt op voorhand niet te voorspellen
of dit in de praktijk ook daadwerkelijk zal voorkomen.
2.2 Hoofdlijnen van de parlementaire ondervraging
De leden van de PvdA-fractie vragen waar de verwachting dat de
voorbereiding van een parlementaire ondervraging vier tot twaalf weken
zal gaan duren, op is gebaseerd. Kan die voorbereiding ook als gevolg
hebben dat bij nader inzien een parlementaire ondervraging toch niet het
geschikte middel is, en een reguliere enquête beter past?
De TCEWPE verwacht dat tussen het moment dat de Kamer tot een
parlementaire ondervraging besluit en het afnemen van de verhoren ten
minste vier weken zal liggen. Voordat de Kamer kan besluiten over het
instellen van een ondervragingscommissie, dient een onderzoeksvoorstel
te worden opgesteld dat ter appreciatie wordt voorgelegd aan het
presidium conform artikel 4 en verder van de Regeling parlementair en
extern onderzoek (Rpe). Dit onderzoeksvoorstel kan door een vaste of
tijdelijke commissie worden gedaan. Als de Kamer een motie aanvaardt
die oproept tot het houden van een parlementaire ondervraging, zal het
presidium de uitwerking van een onderzoeksvoorstel voorleggen aan de
meest betrokken commissie.
De werkelijke termijn is dus in belangrijke mate afhankelijk van de
snelheid van de besluitvorming. Ook de omvang van de onderzoeksopdracht en het aantal te verhoren personen speelt mee. Daarbij neemt de
TCEWPE aan dat, gelet op het belang van de getuige om zich te kunnen
voorbereiden op het verhoor (denk onder meer aan de mogelijkheid om
een schriftelijke verklaring in te dienen), in de praktijk een langere
oproeptermijn wordt gehanteerd dan de minimumtermijn van acht dagen
die volgens de Wpe 2008 moet worden aangehouden. In de toelichting bij
het protocol is aangegeven dat wanneer een oproep voor een verhoor ten
minste drie weken voor de geplande verhoordatum wordt verzonden, een
getuige of deskundige een uiterste reactietermijn voor het indienen van
een schriftelijke verklaring van één week voor het verhoor kan worden
geboden. Een getuige of deskundige heeft dan twee weken de tijd om een
schriftelijke verklaring op te stellen.
De volledige doorlooptijd van een parlementaire ondervraging zou
ongeveer twaalf weken kunnen bedragen. Dit is niet alleen afhankelijk van
de snelheid van besluitvorming, omvang van de onderzoeksopdracht en
aantal te verhoren personen, maar ook van de inhoud van het rapport dat
een ondervragingscommissie ingevolge artikel 33 Wpe 2008 op moet

Tweede Kamer, vergaderjaar 2015–2016, 34 400, nr. 3

11

stellen. Een ondervragingscommissie dient haar bevindingen volgens dit
artikel vast te leggen in een openbaar rapport, maar bepaalt zelf de
inhoud van dit rapport. Zij kan kort verslag doen of uitvoerige inhoudelijke
conclusies en aanbevelingen formuleren. Dit zal uiteraard van invloed zijn
op de uiteindelijke doorlooptijd. In onderstaand schema is een indicatieve
planning van een parlementaire ondervraging opgenomen.
Indicatieve planning van een parlementaire ondervraging
Doorlooptijd in weken:

Aangenomen motie of voorstel tot houden van parlementaire ondervraging
Onderzoeksvoorstel van een of meer leden of van vaste
of tijdelijke commissie
Appreciatie van onderzoeks-voorstel door presidium
Kamerbesluit over onder-zoeksvoorstel en instelling
ondervragingscommissie
Voorbereidingen: o.a. besluit over wie op te roepen,
openbaar/besloten verhoor, wel/geen eed of belofte
Oproepen voor verhoren verzenden
Voorbereiding commissie en getuigen/deskundigen op
verhoren
Deadline schriftelijke verklaringen
Parlementaire ondervragingen
Opstellen rapport
Publicatie rapport

1
X

2

X

X
X

3

4

5

6

7

X
X

X

X

8

9

10

11

X
X

X

X

12

X
X
X

X
X

X

X
X

X

De TCEWPE wijst erop dat de benodigde voorbereidingstijd of de
verwachte doorlooptijd op zichzelf niet van doorslaggevend belang zal zijn
in de afweging van de Kamer of ze een parlementaire ondervraging dan
wel een klassieke enquête wil uitvoeren. Een parlementaire ondervraging
is immers alleen gericht op mondelinge informatievergaring, en de Kamer
zal ten principale moeten beoordelen of deze vorm van informatievergaring afdoende zal zijn om antwoord te krijgen op de vragen die zij heeft.
Als de Kamer op voorhand al vermoedt dat andere bevoegdheden nodig
zijn naast het horen onder ede, dan ligt het in de rede dat zij tot het
instellen van een klassieke enquêtecommissie zal besluiten. Beslissend is
dus de doeltreffendheid en proportionaliteit van het instrument met het
oog op de onderzoeksvragen die de Kamer beantwoord wil zien. Op basis
daarvan kan de keuze voor het instrument en de bijbehorende
doorlooptijd worden bepaald. Daarbij speelt tevens een rol in hoeverre de
Kamer reeds op andere wijze informatie heeft vergaard. Een ondervraging
kan immers ook als opschaling dienen in het kader van een regulier
parlementair onderzoek of een gewone hoorzitting, bijvoorbeeld indien
personen weigeren te verschijnen.
De leden van de PvdA-fractie vragen waarom de TCEWPE de mogelijkheid
voor getuigen om een schriftelijke verklaring in te dienen, ziet als een
verbetering van de waarborgen voor de getuigen.
De TCEWPE meent dat een schriftelijke verklaring een waarborgfunctie
vervult in de fase voorafgaand aan het verhoor. Gelet op het feit dat
getuigen en deskundigen die verplicht zijn om te verschijnen mogelijk
weinig tijd hebben gehad om zich voor te bereiden, en het wellicht om
zeer actuele en ingrijpende gebeurtenissen of voorvallen gaat, worden zij
langs deze weg in staat gesteld om hun zienswijzen ten aanzien van het
onderwerp van de ondervraging naar eigen inzicht en in openbaarheid te
verwoorden, voordat het daadwerkelijke verhoor begint. Bij reguliere
rondetafelgesprekken is het inmiddels staande praktijk om genodigden
om een schriftelijke inbreng te vragen. Ook in andere parlementen wordt
deze werkwijze toegepast.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2015–2016, 34 400, nr. 3

12

2.3 Status van het protocol
De leden van de VVD-fractie vragen in hoeverre de Kamer, nadat zij door
een ondervragingscommissie ervan op de hoogte is gesteld dat de
commissie ook andere instrumenten uit de Wpe 2008 nodig heeft, moet
instemmen met het gebruik van die andere bevoegdheden. In hoeverre
moet de commissie dus terug naar de Kamer? Heeft de commissie nu wel
of niet toestemming van de Kamer nodig om die andere bevoegdheden te
gaan gebruiken? Zou het niet beter zijn om te bepalen dat, als de
commissie meent meer bevoegdheden nodig te hebben, dat aan de
Kamer wordt voorgelegd?
De leden van de PvdA-fractie vragen of het moment dat de ondervragingscommissie instrumenten wil gaan gebruiken die voor de reguliere
parlementaire enquête gebruikt worden, het niet veel meer voor de hand
ligt dat de onderzoekscommissie haar opdracht teruggeeft en er wordt
overgegaan tot het instellen van een commissie die dan een volledige
parlementaire enquête gaat voorbereiden en houden. Waarom gaat het
protocol er niet vanuit dat in het geval de ondervragingscommissie
schriftelijke stukken nodig heeft, de parlementaire ondervraging niet meer
het geschikte instrument is? Waarom is er een besluit van de Kamer nodig
om op te schalen van een parlementaire ondervraging naar een reguliere
parlementaire enquête? Deze leden begrijpen dat een scherpere
afbakening tussen een ondervraging en enquête door middel van
wetgeving wellicht niet nodig is, maar waarom kan het protocol op dit
punt daarin niet voorzien?
De leden van de GroenLinks-fractie vragen of nadere inkadering van de
situatie dat een parlementaire ondervragingscommissie gebruik wil
maken van andere bevoegdheden van de Wpe, niet nodig is. Zij vragen of
de Kamer niet opnieuw een besluit zou moeten nemen. Deze leden zijn
benieuwd of na een mededeling van de zijde van een parlementaire
ondervragingscommissie aan de Kamer, na drie weken volstaan kan
worden met het principe «wie zwijgt stemt toe».
De TCEWPE wijst erop dat juridisch gezien een ondervragingscommissie
moet worden beschouwd als een enquêtecommissie, met alle bevoegdheden die de Wpe 2008 haar verleent. Volgens de wet heeft een ondervragingscommissie c.q. enquêtecommissie, nadat zij door de Kamer is
ingesteld, geen toestemming van de Kamer nodig om haar bevoegdheden
in te zetten in de uitoefening van haar taak. Een ondervragingscommissie
c.q. enquêtecommissie is niet bij wet verplicht om terug te gaan naar de
Kamer voor toestemming om bepaalde bevoegdheden in te mogen
zetten. Het protocol kan hieraan niets veranderen. Het protocol is bedoeld
als een leidraad, is geen bindende regeling, en kan geen nieuwe (wettelijke) verplichtingen aan een ondervragings- c.q. enquêtecommissie
opleggen.
Wel geldt dat een ondervragings- c.q. enquêtecommissie haar bevoegdheden op grond van artikel 5 Wpe 2008 alleen mag uitoefenen voor zover
dit naar haar redelijk oordeel nodig is voor de vervulling van haar taak, die
in het onderzoeksvoorstel staat beschreven. Bovendien mag – indien de
Kamer besluit om volgens dit protocol te gaan werken – van een
ondervragingscommissie worden verwacht dat zij bij de uitoefening van
haar taak steeds in de geest van het protocol handelt, en dus géén gebruik
zal maken van haar bevoegdheden om schriftelijke inlichtingen te
vorderen, documenten te vorderen of plaatsen te betreden. Dit zal dan ook
tot uitdrukking moeten komen in het onderzoeksvoorstel dat door de
Kamer wordt vastgesteld. Mocht een ondervragingscommissie gedurende
haar onderzoek echter toch tot het oordeel komen dat zij haar wettelijke
bevoegdheden tot het vorderen van schriftelijke inlichtingen of
documenten nodig heeft voor het vervullen van haar taak, zoals die door
de Kamer is geformuleerd, dan is zij daartoe in beginsel gerechtigd. In dat

Tweede Kamer, vergaderjaar 2015–2016, 34 400, nr. 3

13

geval wordt – conform het protocol – wel van haar verwacht dat zij de
Kamer daarvan tijdig op de hoogte stelt. In het uiterste geval kan de
Kamer besluiten de ondervragingscommissie voortijdig op te heffen als
bedoeld in artikel 34, tweede lid, van de Wpe 2008. Of een ondervragingscommissie in de praktijk ook daadwerkelijk gebruik zal maken van haar
andere bevoegdheden, valt op voorhand niet te voorspellen.
De TCEWPE merkt daarbij wel op dat als een ondervragingscommissie
gedurende haar voorbereiding tot de conclusie komt dat het vorderen van
schriftelijke inlichtingen of documenten noodzakelijk is voor het op
adequate wijze kunnen uitvoeren van de onderzoeksopdracht, het voor de
hand ligt dat de ondervragingscommissie teruggaat naar de Kamer en om
verbreding van haar opdracht en/of verlenging van de onderzoekstermijn
verzoekt. (Desbetreffende ondervragingscommissie zou er in een dergelijk
geval overigens ook voor kunnen kiezen haar opdracht terug te geven.
Hiertoe is zij echter niet verplicht.) Het oorspronkelijke voorstel, op basis
waarvan de Kamer in eerste instantie had besloten tot het houden van een
parlementaire ondervraging, zal zeer waarschijnlijk aangepast moeten
worden, onder meer gelet op de aanvullende doorlooptijd en (personele)
kosten die het vorderen, inventariseren en analyseren van schriftelijke
inlichtingen en documenten met zich meebrengen. Bij aanpassing van de
onderzoeksopdracht en -termijn zal de Kamer opnieuw een besluit moeten
nemen, dat vervolgens wordt gepubliceerd in de Staatscourant. Het staat
de Kamer hierbij vrij om de ondervragingscommissie op grond van artikel
34, tweede lid, Wpe 2008 op te heffen, of om in te stemmen met het
gewijzigde voorstel van de ondervragings- c.q. enquêtecommissie.
Samenvattend kan gesteld worden dat niet op voorhand valt te
voorspellen of datgene wat in theorie mogelijk is, namelijk het toepassen
van andere bevoegdheden naast het horen onder ede, ook daadwerkelijk
in de praktijk zal voorkomen. De door de TCEWPE aanbevolen evaluatie
zou hier te zijner tijd aandacht aan kunnen besteden.
De leden van de PvdA-fractie vragen welke mogelijkheden er bestaan om
tussentijds het voorgestelde protocol aan te passen, als bijvoorbeeld blijkt
dat het instrument te weinig waarborgen voor getuigen kent of het
instrument teveel als regel in plaats van uitzondering wordt ingezet.
De TCEWPE wijst erop dat het protocol een leidraad voor de Kamer is, een
procedure voor de wijze waarop de Kamer het instrument van een
parlementaire ondervraging vorm kan geven. Uiteraard kan de Kamer –
op basis van ervaringen uit de praktijk – haar eigen protocol op ieder
gewenst moment naar behoefte aanpassen.
De leden van de SP-fractie vragen zich af hoe onderbouwd het onderzoeksvoorstel moet zijn als het gaat om de vraag op welke wijze men het
onderzoek gaat doen, omdat zij het zo begrijpen dat het altijd om
mondelinge informatievergaring zal gaan.
De TCEWPE is van mening dat in het voorstel tot het houden van een
parlementaire ondervraging in voldoende mate moet worden beargumenteerd waarom het nodig is om personen te verplichten om medewerking
te verlenen (op grond van artikel 14 Wpe 2008), en waarom het nodig is
om personen onder ede te kunnen verhoren (op grond van artikel 9 Wpe
2008). Immers, als het de Kamer of een commissie alleen om mondelinge
informatievergaring zou gaan, kan wellicht ook volstaan worden met een
reguliere hoorzitting of rondetafelgesprek. Dit volgt ook uit artikel 4 Rpe,
waarin is bepaald dat het onderzoeksvoorstel een onderbouwde keuze
voor het in te zetten onderzoeksinstrument dient te bevatten. De proportionaliteitsvraag dient dus uitdrukkelijk te worden meegenomen in de
besluitvorming.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2015–2016, 34 400, nr. 3

14

2.4 Proefperiode en evaluatie
Het voorstel van de TCEWPE gaat uit van een periode van vijf jaar, waarin
praktische ervaring opgedaan moet worden met het nieuwe instrument
om na evaluatie te bepalen of het nieuwe instrument een permanente
regeling behoeft. De leden van de PvdA-fractie vragen zich af of niet na
iedere parlementaire ondervraging een (korte) evaluatie op zijn plaats is,
waarbij onder andere ingegaan wordt op de zorgvuldigheid van de
voorbereiding en uitvoering van de ondervraging.
De leden van de CDA-fractie vragen zich af op welke wijze de TCEWPE
voorstelt de evaluatie uit te voeren. In dit verband wijzen deze leden ook
naar de verwachting van de commissie, dat het enkele feit dat de Kamer
beschikt over een kleinschaliger variant van de reguliere enquête
voldoende kan zijn om eventuele weigerachtigheid bij reguliere
(commissie-)activiteiten te voorkomen. Hoe kan een «stok achter de deur»
worden geëvalueerd?
De TCEWPE is het eens met de leden van de PvdA-fractie dat na iedere
parlementaire ondervraging een (korte) evaluatie op zijn plaats is. Het is
nu reeds gebruikelijk dat parlementaire enquêtecommissies na afloop van
hun werkzaamheden een korte evaluatie opstellen ten behoeve van het
presidium. De TCEWPE kan zich goed voorstellen dat ondervragingscommissies op vergelijkbare wijze verslag doen van hun ervaringen. Mede op
basis van deze verslagen zou de Kamer na vier jaar het instrument kunnen
evalueren. Omdat het protocol na vijf jaar vervalt, dient circa vier jaar na
inwerkingtreding van het protocol geëvalueerd te worden. Op die manier
kunnen de resultaten van de evaluatie betrokken worden bij de besluitvorming over een eventueel vervolg.
De wijze waarop geëvalueerd zal worden, is uiteindelijk aan de Kamer.
Deze kan er bijvoorbeeld voor kiezen een tijdelijke commissie of
werkgroep in te stellen.
3. Meerwaarde en reikwijdte parlementaire ondervraging
3.1 Meerwaarde van het nieuwe instrument
De leden van de VVD-fractie vragen hoe kan worden voorkomen dat de
parlementaire ondervraging te lichtvaardig wordt ingezet.
De leden van de PvdA-fractie leden delen de mening van de TCEWPE dat
de parlementaire enquête niet lichtvaardig moet worden ingezet. Zij
vragen of de TCEWPE de mening deelt dat dit, hoewel mogelijk in
mindere mate dan bij een reguliere parlementaire enquête, ook geldt voor
een parlementair verhoor? Deze leden vragen tevens hoe de commissie
denkt over het hanteren van het vereiste van een gekwalificeerde
meerderheid voor het houden van een parlementaire ondervraging.
De leden van de D66-fractie vragen hoe wordt voorkomen dat het relatief
zware instrument van de parlementaire ondervraging te gemakkelijk
ingezet wordt nu de werklast voor Kamerleden beperkt is? Deze leden
vragen of aanvullende financiën nodig zijn om binnen de Kamerorganisatie staf vrij te maken voor de ondersteuning van onderzoekscommissies
voorafgaande aan de parlementaire ondervraging, of valt dit voor een
beperkt aantal ondervragingen binnen de huidige hoeveelheid fte op te
vangen? Waar ligt naar verwachting het omslagpunt hiervoor?
De TCEWPE onderschrijft het standpunt dat tot het instellen van een
parlementaire ondervraging niet lichtvaardig moet worden overgegaan,
zoals dat ook geldt voor een klassieke parlementaire enquête. Het betreft
in beide gevallen een onderzoeksinstrument van de Kamer dat ingrijpende
verplichtingen voor derden met zich meebrengt. Om die reden heeft de
TCEWPE ervoor gekozen bij een parlementaire ondervraging hetzelfde

Tweede Kamer, vergaderjaar 2015–2016, 34 400, nr. 3

15

besluitvormingstraject aan te houden als bij een parlementaire enquête,
inclusief de daarbij behorende procedurele waarborgen voor zorgvuldigheid. Zo vergt het instellen van een ondervraging c.q. enquête een
Kamerbesluit, waarmee wordt verzekerd dat het instrument alleen wordt
ingezet indien blijkt dat een meerderheid van de Kamer dit uitdrukkelijk
steunt. Een dergelijk Kamerbesluit vergt een plenaire stemming; besluitvorming binnen de meest betrokken vaste commissie volstaat dus niet.
Voorts zal een ondervragingscommissie moeten worden ingesteld, die de
status heeft van enquêtecommissie in de zin van de Wpe 2008. De Kamer
zal moeten besluiten welke leden in de commissie worden benoemd.
Op basis van artikel 2 Wpe 2008 en artikel 4 Rpe dient de Kamer tevens te
besluiten over het onderwerp van de ondervraging, nader uit te werken in
een onderzoeksvoorstel. Hierin dient onder meer te worden onderbouwd
waarom wordt gekozen voor dit instrument. Uit het onderzoeksvoorstel
zal moeten blijken waarom de Kamer het nodig acht om dit instrument toe
te passen, en waarom een lichter instrument niet volstaat. Daarnaast dient
het voorstel voldoende inzicht te bieden in de doelstelling van de
ondervraging. Het voorstel zal helderheid moeten bieden omtrent de
onderzoeksvragen waarop de ondervragingscommissie zich dient te
richten. Verder zal het voorstel inzicht moeten bieden in de wijze waarop
de ondervragingscommissie haar onderzoek zal vormgeven. Een en ander
zal in een openbaar besluit worden vastgelegd, zodat voor derden
duidelijk wordt waarop een eventuele vordering tot medewerking zal zijn
gericht.
Het opstellen van het onderzoeksvoorstel wordt bij klassieke enquêtes
vaak in handen gesteld van een voorbereidende tijdelijke commissie. In
het geval van een ondervraging, die naar haar aard kleinschaliger van
opzet is, zou dit ook kunnen worden overgelaten aan een werkgroep van
Kamerleden uit de meest betrokken vaste commissie. De werkgroep kan
haar conceptvoorstel vervolgens voorleggen aan de vaste commissie, die
na akkoord het voorstel doorgeleid aan de Kamer.
De ambtelijke organisatie van de Kamer zal in dit proces een ondersteunende en adviserende functie vervullen, zoals dat nu reeds gebruikelijk is
in de voorbereiding van onderzoeks- en enquêtevoorstellen. Hoewel een
ondervraging naar haar aard minder intensief zal zijn dan een reguliere
enquête, kan niet op voorhand worden bepaald hoe de ondersteuning zal
worden vormgegeven. Dit zal van geval tot geval verschillen, waarbij ook
de aard en complexiteit van de thematiek alsmede de verwachte
doorlooptijd een rol zullen spelen. Indien vanuit de reguliere ambtelijke
dienst niet in voldoende mate kan worden voorzien in de ondersteuning
van een voorgenomen ondervraging, dan kunnen de kosten op grond van
de Wpe 2008 door tussenkomst van de Minister van Binnenlandse Zaken
en Koninkrijksrelaties worden opgenomen in de begroting van de
Staten-Generaal.
Het instellen van een ondervraging vergt aldus een relatief zwaar
voorbereidings- en besluitvormingstraject en kent verschillende
waarborgen voor zorgvuldigheid en transparantie, zodat tot een weloverwogen en onderbouwd Kamerbesluit kan worden gekomen. Vanzelfsprekend is het vervolgens aan de Kamer om daaraan een goede invulling
te geven, zoals dat ook bij klassieke enquêtes het geval is. De TCEWPE
gaat er vanuit dat de Kamer zich van haar verantwoordelijkheid op dit
punt bewust is en ziet geen aanleiding om op voorhand aan te nemen dat
de Kamer hier lichtvaardig mee om zou gaan.
De vraag van de PvdA-fractie of overwogen moet worden om een
gekwalificeerde meerderheid te verlangen voor het instellen van een
ondervraging, beantwoordt de TCEWPE ontkennend. Het vereiste van een

Tweede Kamer, vergaderjaar 2015–2016, 34 400, nr. 3

16

gewone meerderheid vormt reeds een afdoende drempel. Wanneer zou
worden gewerkt met bijvoorbeeld een twee derde meerderheid, dan zou
het daadwerkelijk inzetten van het instrument in ons meerpartijenstelsel
waarschijnlijk illusoir worden. Bovendien zou dit een Grondwetswijziging
vereisen, aangezien artikel 70 Grondwet, waarop de Wpe 2008 is
gebaseerd, uitgaat van een gewone meerderheid. Ook in vergelijkend
perspectief zou een dergelijke versterkte meerderheid ongebruikelijk zijn.
In Duitsland bijvoorbeeld is het enquêterecht toegekend aan een
minderheid. De TCEWPE is overigens geen voorstander van minderheidsenquêtes of -ondervragingen. Gelet op de zwaarte van het instrument en
omwille van de zorgvuldigheid verlangt het inzetten ervan voldoende
draagvlak in de Kamer.
3.1.1 Ministeriële verantwoordelijkheid
De leden van de VVD-fractie merken op dat het veelvuldig ondervragen
van ambtenaren zeker de ministeriële verantwoordelijkheid raakt,
waardoor het leerstuk van de ministeriële verantwoordelijkheid onder
druk komt te staan. Deze leden vragen wat dat leerstuk dan nog waard is.
De leden van de CDA-fractie onderschrijven dat met het ondervragen van
ambtenaren de reguliere verhoudingen vaker doorbroken zouden kunnen
worden, wat uiteindelijk afbreuk zou kunnen doen aan het systeem van de
ministeriële verantwoordelijkheid. Deze leden vragen de commissie nog
eens uitdrukkelijk in te gaan op de verhouding tussen de parlementaire
ondervraging, de ministeriële verantwoordelijkheid en de informatieplicht.
De leden van de GroenLinks-fractie vragen wanneer het reguliere verkeer
tussen Kamer en Minister doorbroken kan worden middels ondervraging
van ambtenaren.
Vooropgesteld moet worden dat Ministers op grond van artikel 68 Gw de
plicht hebben om de Kamers alle gewenste inlichtingen te verschaffen
voor zover het belang van de staat zich daartegen niet verzet. Het is voorts
de Minister die verantwoording aflegt aan de Kamer, niet de ambtenaar.
Dat is tijdens een parlementaire ondervraging niet anders: van ambtenaren kan niet worden verlangd dat zij verantwoording afleggen over het
gevoerde beleid in staatsrechtelijke zin. Zij kunnen de ondervragingscommissie slechts inlichtingen verschaffen. Van strijdigheid met het leerstuk
van de ministeriële verantwoordelijkheid is dan ook geen sprake. Het
enquêterecht werd – evenals de politieke ministeriële verantwoordelijkheid – ingevoerd in 1848. De eerste enquêtewet, die in 1850 in werking
trad, kende reeds de mogelijkheid van het horen van ambtenaren. Beide
leerstukken, de ministeriële verantwoordelijkheid en het enquêterecht,
hebben altijd naast elkaar bestaan en vervullen verschillende functies.
Daaraan doet de introductie van de parlementaire ondervraging niets af.
Mede daarom heeft de TCEWPE geen aanleiding om te veronderstellen
dat de Kamer met het protocol in de hand op grote schaal ambtenaren zal
gaan verhoren. Die mogelijkheid heeft de Kamer op grond van de
enquêtewet immers al geruime tijd. Bovendien bevatten de Wpe, de Rpe
en het protocol voldoende waarborgen in het besluitvormingsproces die
bijdragen aan een zorgvuldige afweging van nut en noodzaak. Een
daadwerkelijke uitholling van de ministeriële verantwoordelijkheid, voor
zover hiervan in theorie al sprake zou zijn, acht de TCEWPE in de praktijk
zeer onwaarschijnlijk.
De TCEWPE deelt evenwel de mening dat tot het verhoren van ambtenaren niet lichtvaardig moet worden overgegaan. Voor het goed kunnen
functioneren van het stelsel van ministeriële verantwoordelijkheid is het
bouwen en onderhouden van een vertrouwensrelatie tussen Minister en
ambtenaar essentieel. Een parlementaire ondervraging zou deze
vertrouwensrelatie onder druk kunnen zetten. Het is ook in het belang van
de Kamer dat de informatievoorziening tussen Minister en ambtenaar zo
soepel mogelijk verloopt, aangezien dat de basis is voor een goede

Tweede Kamer, vergaderjaar 2015–2016, 34 400, nr. 3

17

informatievoorziening aan het parlement. Daarom stelt de TCEWPE in
haar verslag dat het ondervragen van departementsambtenaren alleen
aan de orde zou moeten zijn wanneer gebleken is dat een verzoek om
inlichtingen via de reguliere route niet, of niet binnen redelijke termijn, tot
bevredigende antwoorden leidt, of wanneer dit reeds op voorhand niet
wordt verwacht, en de Kamer van oordeel is dat de Minister zijn inlichtingenplicht richting het parlement ten aanzien van een onderwerp van groot
maatschappelijk belang onvoldoende waarmaakt.
Het is uiteindelijk aan de Kamer om te besluiten in welk geval een
parlementaire ondervraging gerechtvaardigd is. Dat zal van geval tot
geval moeten worden bezien, waarbij zowel de eventuele lacunes in de
informatievoorziening aan de Kamer als het gewicht en de noodzaak moet
worden afgewogen. Dit vergt een politieke beoordeling. Om die reden
acht de TCEWPE het niet mogelijk hieraan concrete casusposities te
koppelen, zoals door de leden van de GroenLinks-fractie gevraagd.
Indien toch tot het ondervragen van departementsambtenaren wordt
overgegaan, wordt van de ondervragingscommissie verwacht dat zij
terughoudend is in het vragen naar persoonlijke oordelen of kwalificaties
van het gevoerde of voorgenomen beleid. In het reguliere verkeer tussen
Kamer en kabinet wordt dergelijke informatie doorgaans immers niet
verstrekt, gelet op het belang van de politiek-ambtelijke vertrouwensrelatie en de eindverantwoordelijkheid van de bewindspersoon. De
commissie zal met name terughoudend moeten zijn waar het gaat om
oordelen of kwalificaties die de professionele deskundigheid van de
ambtenaar overstijgen en een politieke keuze of afweging behelzen. In het
uiterste geval kan een ambtenaar een beroep doen op de wettelijke
verschoningsrecht van het belang van de staat, bijvoorbeeld wanneer
gevraagd wordt naar diens persoonlijke beleidsopvattingen en het belang
van het verstrekken daarvan in dat geval niet opweegt tegen het belang
van het beschermen van vertrouwelijk overleg tussen bewindspersoon en
ambtenaar. Wanneer een ambtenaar een dergelijk beroep doet en de
commissie volhardt in haar vraag, dan zal zij zich moeten wenden tot de
verantwoordelijke bewindspersoon. Het is vervolgens aan de bewindspersoon om te bepalen of het beroep op het belang van de staat moet
worden bevestigd of dat de gevraagde informatie alsnog aan de
commissie kan worden verstrekt. Wordt het beroep inderdaad bevestigd,
dan kan de Kamer vanzelfsprekend daarover met de bewindspersoon in
overleg treden.
Ten slotte benadrukt de TCEWPE dat een parlementaire enquête of
ondervraging nooit het karakter moet krijgen van een tuchtrechtelijk
tribunaal. Het is immers niet aan de Kamer om het functioneren van een
individuele ambtenaar te onderzoeken en daarover een oordeel uit te
spreken. Aangezien het enquêterecht bedoeld is als instrument ter
uitoefening van de parlementaire kerntaken op het terrein van wetgeving
en controle, dient het onderzoek te allen tijde daarop gericht te zijn.
3.1.2 Artikel 68 Grondwet
Als het inwinnen van informatie bij het departement c.q. de Minister niet
tot bevredigende antwoorden leidt en de Kamer meent dat de Minister
zijn inlichtingenplicht richting het parlement onvoldoende waarmaakt, zou
de parlementaire ondervraging volgens de commissie in beeld kunnen
komen, zo lezen de leden van de VVD-fractie. Deze leden vragen de
commissie dit nader toe te lichten. Tevens vragen deze leden of een
ondervraging van ambtenaren bij het verkrijgen van onvoldoende
informatie van een bewindspersoon een juist middel is. Zij merken op dat
de Kamer dan toch andere instrumenten ter beschikking staan, namelijk
het ter verantwoording roepen van de bewindspersoon en desnoods het
indienen van een motie om de informatie toch te krijgen. Voornoemde

Tweede Kamer, vergaderjaar 2015–2016, 34 400, nr. 3

18

leden wijzen tevens op artikel 68 Gw, waaruit volgt dat de Kamer recht
heeft op de gevraagde informatie waarvan het verstrekken niet in strijd is
met het belang van de staat. In principe moet de gevraagde informatie
door een bewindspersoon worden geleverd. Als dit niet mogelijk is, zal
het toch ook voor ambtenaren niet mogelijk zijn om de informatie in een
parlementaire ondervraging te verstrekken. De leden van de VVD-fractie
vragen de commissie op bovenstaande in te gaan.
De TCEWPE deelt de mening van de leden van de VVD-fractie dat voor het
verkrijgen van inlichtingen van regeringswege in beginsel andere wegen
bewandeld dienen te worden. De TCEWPE hecht eraan om op deze plaats
te benadrukken dat de parlementaire ondervraging niet moet worden
gezien als een instrument dat de reguliere inlichtingenroute kan
vervangen. Zij heeft ook geen reden om aan te nemen dat de Kamer
veelvuldig zal overgaan tot het instellen van een parlementaire ondervraging wanneer het uitsluitend gaat om het verkrijgen van inlichtingen
van regeringswege. De parlementaire enquête c.q. ondervraging is
voornamelijk geschikt om inlichtingen van derden te verkrijgen, die buiten
een enquête immers geen medewerkingsplicht hebben. De TCEWPE
verwijst voorts naar haar reactie met betrekking tot de ministeriële
verantwoordelijkheid onder 3.1.1 en de meerwaarde wat betreft zbo’s
onder 3.1.3.
Ten aanzien van de vraag van de leden van de VVD-fractie omtrent de
functie van het ondervragen van ambtenaren, mede gelet op de verschoningsgrond van het belang van de staat, merkt de TCEWPE het volgende
op. Als gezegd dienen verzoeken om inlichtingen van de regering in
eerste instantie altijd aan de verantwoordelijke bewindspersoon te
worden gericht. Indien de bewindspersoon in reactie daarop een beroep
doet op het belang van de staat, dan kan de Kamer daar op verschillende
manieren op reageren. In het uiterste geval kan de Kamer het vertrouwen
in de bewindspersoon opzeggen. Een parlementaire ondervraging vormt
in het geval van een beroep op het belang van de staat inderdaad geen
alternatief. Immers, de ambtenaar zal zich op grond van de Wpe 2008
eveneens kunnen verschonen met een beroep op het belang van de staat,
waarna de ondervragingscommissie voor bevestiging daarvan zich
conform de wet opnieuw tot de bewindspersoon zal moeten wenden.
Wanneer het belang van de staat echter niet in het geding is en de Kamer
verwacht ten aanzien van haar informatievoorziening een hoger detailniveau dan de inlichtingen die door de bewindspersoon worden verstrekt,
dan zou het ondervragen van betrokken en deskundige ambtenaren aan
de orde kunnen komen.
3.1.3. Zelfstandige bestuursorganen
De leden van de VVD-fractie vragen wat de meerwaarde van de ondervraging is ten aanzien van zelfstandige bestuursorganen (zbo’s) en andere
niet-departementale organisaties met een publieke taak, aangezien de
Kamer in een enquête in feite al functionarissen en medewerkers van deze
instellingen kan horen.
De TCEWPE ontkent niet dat de wettelijke mogelijkheid van het horen van
bestuurders en medewerkers van zbo’s reeds bestaat. De TCEWPE wijst er
wel op dat in de praktijk de Kamer het instrument van de enquête niet
enkel en alleen inzet om deze personen te horen. De ondervraging moet
worden gezien als een kleinschalige variant van de enquête, waarmee het
enquête-instrument op een minder intensieve wijze kan worden
toegepast. Juist ten aanzien van zbo’s en andere niet-departementale
instellingen met een publieke taak kan het enquête-instrument in
voorkomende gevallen uitkomst bieden. Waar de ministeriële verantwoordelijkheid beperkt is, heeft de Kamer soms onvoldoende mogelijkheden
om de wijze waarop deze instellingen hun publieke taken verrichten, te

Tweede Kamer, vergaderjaar 2015–2016, 34 400, nr. 3

19

controleren. Tegelijkertijd zal niet altijd een volwaardige parlementaire
enquête nodig zijn. Denkbaar is dat de Kamer van een zbo-bestuurder
bijvoorbeeld nadere informatie wenst omtrent de wijze waarop het zbo
zijn taken vervult. Middels een ondervraging kan de Kamer zonder
tussenkomst of betrokkenheid van de bewindspersoon op korte termijn
mondelinge inlichtingen verkrijgen van deze instellingen.
De leden van de CDA-fractie vragen hoe de constatering dat de TCEWPE
het instrument van de parlementaire ondervraging in het bijzonder van
belang acht wanneer het gaat om de wijze waarop publieke taken worden
uitgevoerd door organisaties of instellingen die niet of niet direct
ressorteren onder een Minister, zich verhoudt tot de verwachting dat de
Kamer de parlementaire ondervraging niet op grote schaal zal inzetten.
De TCEWPE ziet in dit verband voor de ondervraging inderdaad een
meerwaarde, gelet op de in haar verslag genoemde noodzaak van het
versterken van de parlementaire controle op deze instellingen. Tegelijkertijd onderkent de TCEWPE dat ook voor zbo’s geldt dat het verkrijgen
van inlichtingen in veel gevallen ook zonder het inzetten van de medewerkingsplicht van de Wpe 2008 mogelijk zal zijn. De praktijk leert dat deze
instellingen doorgaans bereid zijn tot het verlenen van medewerking aan
bijvoorbeeld een rondetafelgesprek of reguliere hoorzitting. Alleen
wanneer dat niet of niet in voldoende mate het geval is, komt de
ondervraging in beeld. Het uitgangspunt is dat bij het instellen van een
ondervraging altijd zal moeten worden onderbouwd waarom dit in het
concrete geval proportioneel is.
De leden van de CDA-fractie vragen voorts hoe het instrument van de
parlementaire ondervraging zich verhoudt tot de aanbeveling van de
Parlementaire Onderzoekscommissie Privatisering/Verzelfstandiging
Overheidsdiensten om te komen tot een goede, rechtstreekse relatie
tussen het parlement en extern verzelfstandigde uitvoeringsorganisaties.
Naar het oordeel van de TCEWPE past de ondervraging in een bredere
ontwikkeling, waaraan genoemde onderzoekscommissie een belangrijke
bijdrage heeft geleverd, om te komen tot betere parlementaire controle
van zelfstandige bestuursorganen en andere niet-departementale
instellingen met een publieke taak. Het voorstel van de ondervraging
onderstreept het uitgangspunt dat het parlement van deze organisaties
rechtstreeks inlichtingen moet kunnen verkrijgen teneinde haar parlementaire controletaak te kunnen vervullen. Staatsrechtelijk gezien staan deze
instellingen immers op afstand van de verantwoordelijke bewindspersoon, waardoor effectieve parlementaire controle via de reguliere
grondwettelijke inlichtingenroute niet of slechts in beperkte mate mogelijk
is. Een ondervraging biedt het parlement de mogelijkheid om het
verstrekken van mondelinge inlichtingen zo nodig af te dwingen. Wanneer
diepgravender onderzoek wenselijk is, kan een klassieke enquête worden
overwogen.
3.2. Reikwijdte van een ondervraging
De leden van de D66-fractie vragen in welke mate de parlementaire
ondervraging had kunnen bijdragen aan de waarheidsvinding in een
aantal concrete casus uit het verleden.
Zoals de TCEWPE hierboven heeft aangegeven, is het aan de Kamer om te
besluiten in welk geval een parlementaire ondervraging gerechtvaardigd
is. In die afweging zullen aspecten als het politieke gewicht en de urgentie
van de casus alsmede de meerwaarde van het inwinnen van mondelinge
inlichtingen, waarbij derden verplicht zijn om medewerking te verlenen, of
de ernst van de gebreken in de informatievoorziening aan de Kamer,
kunnen worden meegenomen.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2015–2016, 34 400, nr. 3

20

Voor de vraag van de D66-fractie waarover ambtenaren zouden kunnen
worden verhoord, wordt verwezen naar de beantwoording onder 3.1.
Daarbij merkt de TCEWPE op dat zij in haar verslag onderscheid maakt
tussen het verstrekken van inlichtingen en het afleggen van verantwoording. Het eerste kan in beginsel wel van ambtenaren worden
verlangd, het tweede niet. Van ambtenaren kan bijvoorbeeld niet worden
verlangd om het regeringsbeleid te verdedigen. Bij het formuleren van
vragen dient hieraan bijzondere aandacht te worden besteed, maar de
TCEWPE gaat er vanuit dat de Kamer zich hiervan voldoende bewust is.
4. Uitvoering van een parlementaire ondervraging
4.1 Voorbereiding van een ondervraging
De leden van de SP-fractie vragen naar de redenen waarom de commissie
aanneemt dat de minimumtermijn van acht dagen vaak uitgebreid gaat
worden en of dit gebruikelijk is bij enquêtes.
De TCEWPE beantwoordt de laatste vraag bevestigend. Het is gebruikelijk
dat de oproepen voor openbare verhoren enkele weken voor het
daadwerkelijk verhoor worden verzonden. Het houden van openbare
verhoren onder ede vergt immers zowel praktisch als inhoudelijk de
nodige voorbereiding. Hierbij kan worden gedacht aan het gereed maken
van de techniek van de Enquêtezaal voor de uitzending van de verhoren
op televisie, alsmede aan het inhoudelijk voorbereiden van de verhoren
door de leden van de parlementaire ondervragingscommissie. Dit maakt
dat de TCEWPE aanneemt dat de termijn van acht dagen uitgebreid zal
worden.
Daar komt bij dat een parlementaire ondervragingscommissie een getuige
of deskundige in de oproep voor het openbaar verhoor de mogelijkheid
geeft een schriftelijke verklaring in te dienen. De getuige of deskundige zal
voor het insturen van deze verklaring een redelijke termijn moeten krijgen.
Afhankelijk van de werkelijke oproeptermijn, wordt in de toelichting op
het protocol uitgegaan van een termijn van ten minste twee weken. Ook
zal een ondervragingscommissie de inhoud van deze verklaring
waarschijnlijk willen gebruiken in de voorbereiding op het betreffende
verhoor. In de toelichting wordt uitgegaan van een uiterste inzenddatum
van een week voor het verhoor. Indien de Kamer besluit om volgens het
protocol te gaan werken, dan zal naar verwachting tussen de oproep voor
een verhoor en het afnemen van het verhoor een periode van ten minste
drie weken zitten.
4.2 Positie van getuigen en deskundigen
De leden van de PvdA-fractie stellen dat een getuige of deskundige meer
bezwaar kan hebben tegen een verhoor onder ede omdat het verhoor
minder diepgaand en inhoudelijk kan worden voorbereid en omdat het
verhoor mogelijk vergaande gevolgen kan hebben.
De TCEWPE merkt hierover het volgende op. In de Wpe 2008 zijn
waarborgen opgenomen voor getuigen en deskundigen die worden
opgeroepen voor een verhoor onder ede. Deze waarborgen zijn onverminderd van toepassing bij een parlementaire ondervraging. Hiertoe
behoort onder andere de bewijsbeperking van artikel 30 Wpe 2008, die
meebrengt dat de verklaring die de getuige of deskundige aflegt voor de
ondervragings-commissie niet kan worden gebruikt in een procedure
tegen deze persoon. Bovendien is in het protocol voorzien dat de
commissie een getuige of deskundige de mogelijkheid biedt een
schriftelijke verklaring in te dienen. In deze verklaring kan de getuige of
deskundige zijn visie op het onderwerp van de ondervraging duidelijk
maken. Aanvullend op deze verklaring krijgt de getuige of deskundige de

Tweede Kamer, vergaderjaar 2015–2016, 34 400, nr. 3

21

mogelijkheid om voorafgaand aan het verhoor een openingsverklaring af
te leggen.
De leden van de PvdA-fractie vragen voorts of de TCEWPE eraan heeft
gedacht om de getuige of deskundige de mogelijkheid te geven om
bezwaar te maken tegen het voornemen een verhoor onder ede te houden
met hem. De TCEWPE wijst erop dat de systematiek van de Wpe 2008
leidend is in de bevoegdheidsuitoefening door een ondervragingscommissie. Dit betekent dat een ondervragingscommissie alleen dan gebruik
maakt van haar bevoegdheden wanneer dit naar haar redelijk oordeel
nodig is voor de vervulling van haar taak. Dit betekent echter ook dat
wanneer een ondervragingscommissie besluit tot het houden van een
verhoor onder ede met een persoon, deze persoon gehoor moet geven
aan oproep. Hierbij past wel de nuancering dat wanneer een persoon van
mening is dat de commissie niet in redelijkheid tot het oordeel had
kunnen komen dat de oproep nodig is ter uitoefening van de haar
opgedragen taak, deze persoon wel kan weigeren om te verschijnen. Het
is dan aan de commissie om deze weigering voor te leggen aan de
rechter.
Daarnaast wijst de TCEWPE erop dat, hoewel het houden van formele
voorgesprekken bij de ondervraging niet wordt voorzien, de ondervragingscommissie natuurlijk wel de gelegenheid kan bieden om voorafgaand aan het verhoor informele gesprekken te voeren met getuigen of
deskundigen. Dit kan ook door de staf van de commissie gebeuren. Een
dergelijk gesprek is dan gericht op het inlichten van de getuige of
deskundige over het onderwerp en het proces van het verhoor. Hier kan
ook aandacht worden besteed aan de persoon van de getuige of
deskundige, en kan worden nagegaan of deze persoon wel de juiste is om
te verhoren over dit onderwerp. De TCEWPE wijst erop dat een ondervragingscommissie ervoor kan kiezen om een verhoor zonder beeld- of
geluidregistratie te houden. Voorts kan de commissie ervoor kiezen een
besloten verhoor te houden.
Ten slotte vragen de leden van de PvdA-fractie of de TCEWPE het mogelijk
acht dat getuigenverhoren in het kader van een parlementaire ondervraging eerder besloten zullen zijn dan verhoren bij een parlementaire
enquête.
De TCEWPE kan hier bevestigend noch ontkennend op antwoorden. Het
instrument van een openbaar verhoor onder ede is een zwaar middel, dat
een weloverwogen besluit van de Kamer vergt wanneer zij overgaat tot
het instellen van een parlementaire ondervraging. Over de inzet van een
openbaar verhoor onder ede in een individueel geval zal een ondervragingscommissie vervolgens echter zelf moeten oordelen. Het is immers
zowel van het onderwerp als van de persoon van de getuige afhankelijk of
een verhoor onder ede in het openbaar kan plaatsvinden. De reeds
genoemde informele gesprekken kunnen behulpzaam zijn bij het nemen
van dergelijke beslissing. Daarnaast kan de getuige natuurlijk altijd zelf
een verzoek aan de commissie richten voor een besloten verhoor of een
verhoor zonder beeld- of geluidsregistratie. Van de commissie mag
worden verwacht dat een dergelijk verzoek zorgvuldig wordt behandeld
en een eventuele afwijzing met redenen wordt omkleed.
5. Verantwoording en consultatie
De leden van de VVD-fractie vragen of de Kamer op enig moment nog
apart stemt over het concept-protocol, dat als bijlage bij het rapport is
gevoegd.
In haar rapport heeft de TCEWPE aanbevolen op basis van het protocol
een aantal jaren ervaring op te doen met het nieuwe instrument en na

Tweede Kamer, vergaderjaar 2015–2016, 34 400, nr. 3

22

evaluatie te bepalen of het nieuwe instrument een permanente regeling
behoeft. Het protocol is, zoals in het rapport uiteengezet, geen bindende
regeling. Strikt genomen is een stemming daarom niet nodig; het protocol
heeft het karakter van een praktische handleiding voor het toepassen van
een reeds bestaande wettelijke regeling.
Hoewel geen sprake is van een bindend reglement, waarvoor de
procedure voor reglementswijziging dient te worden gevolgd, raadt de
TCEWPE de Kamer wel aan een uitdrukkelijk besluit te nemen over het
houden van het experiment met de parlementaire ondervraging, waarbij
het protocol als richtsnoer dient. Het gaat immers om een nieuwe
werkwijze, die voor de Kamer praktische consequenties kan hebben en
zich in de praktijk zal moeten bewijzen. Bovendien raakt de werkwijze
nadrukkelijk aan de positie van derden. Met een dergelijk besluit wordt
bevestigd dat het protocol vanaf dat moment feitelijk in werking treedt
voor een periode van vijf jaar, waarbij na vier jaar een evaluatie plaatsvindt.
De leden van de D66-fractie constateren dat de commissie een concept
wetsvoorstel schreef, maar dat daarover fundamentele vragen ontstonden
bij de geraadpleegde experts. Deze leden vragen waarom het
wetsvoorstel niet met het rapport openbaar is gemaakt.
De TCEWPE heeft overwogen of het nodig was het conceptwetsvoorstel te
publiceren, maar heeft daarvan afgezien. Voornaamste reden is dat het
conceptwetsvoorstel sterke overeenkomsten vertoonde met de tekst van
de Wpe, zij het dat de ondervragingscommissie slechts over de bevoegdheden tot het verkrijgen van mondelinge inlichtingen zou beschikken.
Voorts bevatte het concept aanvullende waarborgen voor getuigen, te
weten de mondelinge en de schriftelijke verklaring. Deze zijn thans terug
te vinden in het protocol. Het publiceren van het conceptwetsvoorstel, dat
altijd in een ontwerpfase is geweest en diende als basis voor de
discussies binnen de commissie en met externe deskundigen, heeft
daarmee materieel geen toegevoegde waarde.
De sterke gelijkenis met de bestaande Wpe 2008 was een van de
belangrijkste discussiepunten bij de consultatie met deskundigen en
oud-politici. De vraag werd gesteld wat het aanhangig maken van een
afzonderlijk wetsvoorstel met deze strekking zou rechtvaardigen,
aangezien alle bevoegdheden in het wetsvoorstel reeds beschikbaar
waren in de Wpe 2008. Voor zover van de bestaande wet werd afgeweken,
kon immers ook worden gekozen voor het opnemen van de ondervraging
in deze wet. De vragen omtrent de meerwaarde en de reikwijdte van de
ondervraging zijn meegenomen bij het opstellen van het verslag van de
TCEWPE en worden daarin uitdrukkelijk aan de orde gesteld. Meer in
algemene zin heeft de consultatie voor de TCEWPE tot de conclusie geleid
dat het verstandig is eerste enige tijd ervaring op te doen met het nieuwe
instrument, alvorens tot een permanente regeling over te gaan. Het
bestaande wettelijke en reglementaire kader, aangevuld met het voorgestelde protocol, biedt daarvoor een voldoende stevige basis. Op die
manier kan worden bezien hoe het instrument in de praktijk zal uitwerken,
waarmee tevens duidelijk wordt welke meerwaarde deze nieuwe
werkwijze voor de parlementaire taakuitoefening zal hebben.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2015–2016, 34 400, nr. 3

23