Tweede Kamer der Staten-Generaal

2

Vergaderjaar 2018–2019

29 893

Veiligheid van het railvervoer

Nr. 239

BRIEF VAN DE STAATSSECRETARIS VAN INFRASTRUCTUUR EN
WATERSTAAT
Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal
Den Haag, 4 juni 2019
In vervolg op de Kamerbrief van 27 november 2018 informeer ik u hierbij
over een aantal ontwikkelingen op het gebied van spoorveiligheid1. Het
Nederlandse spoor is een van de veiligste ter wereld en spoorveiligheid
staat hoog op de agenda. Met onder andere de ontwikkeling van ERTMS,
de inzet op het gebied van basisnet en het (beter) beveiligen van steeds
meer spoorwegovergangen wordt de spoorveiligheid continu verbeterd.
Jaarlijks wordt uw Kamer in het najaar geïnformeerd over de staat van de
veiligheid op het spoor. Het jaarverslag Spoorveiligheid van de Inspectie
Leefomgeving en Transport (ILT) vormt hiervoor de basis. Recente
ontwikkelingen geven aanleiding voor een tussentijdse update. In deze
brief zal ik de actuele stand van zaken geven over de aanpak van
stoptonend sein passages (STS-passages), het borgen van vakbekwaamheid van machinisten, overwegveiligheid en de veiligheid op
Kijfhoek.
Aanpak van stoptonend sein passages (STS-passages)
Het aantal passages (STS-passages) is in 2018 gestegen ten opzichte van
2017: van 105 naar 132. Daar staat tegenover dat het aantal STS-passages
waarbij het gevaarpunt bereikt is2 voor het tweede jaar op rij is
afgenomen: van 36 naar 263. Het gaat daarbij om voorlopige cijfers. De
definitieve aantallen worden samen met een uitgebreide analyse over de
achtergronden en oorzaken van de ontwikkelingen rondom STS-passages
in 2018 gegeven in het jaarverslag Spoorveiligheid 2018, opgesteld door
de ILT.
1

Kamerstuk 29 893, nr. 224
Een gevaarlijke STS-passage ontstaat als een trein het voorbij het sein gelegen «gevaarpunt»
bereikt. Een gevaarpunt is een fysiek punt op het spoor waar een ongeluk kan ontstaan omdat
de trein geen veilige rijweg meer heeft. Het kan hier bijvoorbeeld gaan om een wissel, een
overweg of een beweegbare brug.
3
Rapportage ProRail, brief van 26 maart 2019, Kamerstuk 29 984, nr. 827
2

kst-29893-239
ISSN 0921 - 7371
’s-Gravenhage 2019

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 29 893, nr. 239

1

Gegeven de stijging van dit aantal is het van belang om, met alle
betrokken partijen, onverminderd door te gaan met de maatregelen uit het
STS-verbeterprogramma en waar mogelijk extra maatregelen te nemen.
Concreet betekent dit:
– Iedere STS-passage wordt onderzocht. Indien noodzakelijk worden er
maatwerkoplossingen toegepast om herhaling te voorkomen.
– De verdere aanleg van ATB-Vv4. Deze is conform planning eind 2020
gereed.
– Het verzwaren van het remcriterium5 in treinen van NS. De realisatie
hiervan is voorzien voor eind 2021. Hiermee wordt het rijden onder het
huidige treinbeveiligingssysteem veiliger, omdat de machinist sterker
moet afremmen en hierdoor de kans op een STS-passage en het risico
daarvan vermindert.
– Implementatie van de laatste materieelsoorten van NS met ORBIT. NS
heeft inmiddels het grootste deel van het materieelpark uitgerust met
ORBIT6. In het najaar wordt het eerste inzicht in de effecten van het
ORBIT-systeem verwacht.
– Versterkte inzet op de zogeheten «human factor» aspecten (bijvoorbeeld communicatieve en ergonomische maatregelen) bij met name
machinisten en treindienstleiders. Het streven is om in het najaar een
workshop met de sector te organiseren om meer inzicht te krijgen in
de rol van menselijk handelen bij STS-passages.
– Meer specifiek aandacht voor risicovolle plekken in Nederland, waar
meerdere keren op één plek een STS-passage heeft plaatsgevonden.
Bovengenoemde afspraken en maatregelen worden gemonitord in de
STS-stuurgroep7. Tot slot geldt dat met het programmabesluit ERTMS, dat
op 17 mei 2019 is genomen, een belangrijke stap gezet wordt naar het
verminderen van het aantal STS-passages. Dankzij de zogenaamde
remcurvebewaking8 bij ERTMS wordt in een substantieel aantal situaties
waarbij nu met het ATB-systeem nog STS-passages kunnen optreden dit
voorkomen als straks onder ERTMS wordt gereden.
Ten aanzien van veiligheidsrisico’s (waaronder STS-passages) bij
concessiewisselingen heeft de ILT eind vorig jaar een rapport opgesteld9.
Op basis van haar bevindingen heeft de ILT een aantal aanbevelingen
richting betrokken partijen gedaan om de juiste randvoorwaarden te
scheppen bij een concessiewisseling. De uitkomsten van dit onderzoek
zijn inmiddels met de drie desbetreffende concessieverleners uit het
onderzoek besproken. Zij hebben aangegeven te zullen kijken hoe ze deze
aanbevelingen kunnen meenemen bij een nieuwe concessieverlening. De
aankomende tijd zal ik ook met de andere concessieverleners spreken. Ik
zal de concessieverleners vragen mij aan te geven hoe zij de aanbevelingen van de ILT hebben verwerkt en uw Kamer daarover berichten.
Hiermee beschouw ik de motie van het lid Laçin (SP) waarin verzocht

4

Automatische Trein Beïnvloeding Verbeterde versie.
Bij het remcriterium gaat het om de mate waarmee door de machinist een remming wordt
ingezet, bijvoorbeeld na het passeren van een geel sein. Door het remcriterium te verzwaren
moet de machinist zwaarder remmen en wordt voorkomen dat een trein met hoge snelheid een
rood sein passeert.
6
Oogst Remcurve Bewaking In Trein. ORBIT is een waarschuwingssysteem dat een machinist
waarschuwt als hij te snel naar een rood sein toe rijdt.
7
Deelnemers aan deze stuurgroep zijn ProRail, vervoerders, aannemers, de ILT en het Ministerie
van Infrastructuur en Waterstaat.
8
ERTMS beveiligt alle snelheidsreducties door middel van remcurvebewaking. Dit houdt in dat
ERTMS bij iedere afgedwongen remming, bijvoorbeeld bij een station of voor een bocht, de
snelheid van de trein controleert en als de machinist zelf niet tijdig remt, zorgt dat de trein op
het juiste moment de toegestane veilige snelheid bereikt.
9
De lessen van concessiewisselingen», bijlage bij brief van 27 november 2018, Kamerstuk
29 893, nr. 224
5

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 29 893, nr. 239

2

wordt het ILT-onderzoek met concessieverleners te bespreken en hen te
stimuleren er iets mee te doen10, als afgedaan.
Borgen vakbekwaamheid door spoorwegondernemingen
In 2018 heeft de ILT aan de hand van een representatieve steekproef een
thema-onderzoek gedaan naar de borging van de vakbekwaamheid van
machinisten11. Op basis van dit onderzoek heeft de ILT geconstateerd dat
spoorwegondernemingen de vakbekwaamheid van de machinist
onvoldoende borgen, waarbij geldt dat sommige spoorwegondernemingen de vakbekwaamheid beter borgen dan anderen. De ILT heeft na
publicatie van het onderzoek alle 35 spoorwegondernemingen aangeschreven over dit onderwerp met het verzoek einde eerste kwartaal 2019
te reageren over hoe zij de vakbekwaamheid binnen hun bedrijf borgen en
met de aanbevelingen uit het rapport omgaan.
De reacties op het rapport zijn divers. Een deel van de ondernemingen
heeft de aanbevelingen op het rapport aangetrokken en concrete
verbeterpunten geformuleerd. Daarnaast zijn er ondernemingen die zich
niet herkennen in de bevindingen, of ondernemingen die zich niet
aangesproken voelen, omdat zij niet bij het onderzoek betrokken waren.
De ILT is met deze ondernemingen in gesprek. Ook blijft het de voortgang
van andere ondernemingen monitoren. Ik zal uw Kamer over de ontwikkelingen op dit dossier informeren bij het jaarverslag Spoorveiligheid 2018.
Een mooie ontwikkeling is dat de Stichting Veiligheid en Vakmanschap
Rail Vervoer (VVRV) per 1 april 2019 de mogelijkheid biedt om machinisten door middel van een simulator te toetsen om vast te stellen wat het
vakbekwaamheidsniveau van betrokkene is op de sein- en treinbeheersingssystemen in Nederland. Dit helpt spoorwegondernemingen bij het
op de persoon afstemmen van opleidingsprogramma’s.
In de brief bij het Jaarverslag Spoorveiligheid 2018 in het najaar zal ik
terugkomen op de wijze waarop de spoorwegondernemingen opvolging
hebben gegeven aan de aanbevelingen, welke voortgang hierin is geboekt
en of aanvullende (wettelijke) maatregelen nodig zijn.
Overwegveiligheid
In mijn beleidsreactie op het OvV-rapport «Overwegveiligheid, een
risicovolle kruising van belangen’12 heb ik aangegeven wat mijn inzet is
om de overwegveiligheid te verbeteren. Hieronder geef ik aan welke
voortgang er tot dusver is geboekt.
Programma niet actief beveiligde overwegen (NABO)
Het is mijn ambitie om uiterlijk in 2023 alle openbare en openbaar
toegankelijke NABO’s op het reizigersnet te hebben aangepakt. ProRail is
voortvarend aan de slag om dit, door middel van het programma NABO,
te realiseren. Van de 159 openbare en openbaar toegankelijke NABO’s op
het reizigersnet zijn er aan het eind van het eerste kwartaal van dit jaar 23
definitief aangepakt en 4 van tijdelijke maatregelen voorzien. Daarnaast
zijn er sinds 2017 nog eens 15 particuliere NABO’s opgeheven. In het
tweede kwartaal van 2019 worden er naar verwachting nog eens 15
NABO’s binnen de programmascope aangepakt. Voor de overige NABO’s

10

Kamerstuk 29 893, nr. 226
«Spoorwegondernemingen borgen onvoldoende de vakbekwaamheid van de machinist»,
bijlage bij brief van 27 november 2018, Kamerstuk 29 893, nr. 224
12
Kamerstuk 29 893, nr. 225
11

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 29 893, nr. 239

3

loopt de planstudiefase en worden gesprekken gevoerd met wegbeheerders en andere stakeholders.
Voor situaties waar mogelijk (bestuurlijke) impasses ontstaan heb ik een
landelijk bemiddelaar aangesteld, mevrouw Letty Demmers (thans
waarnemend burgemeester Noord-Beveland). Ik verwacht dat zij – waar
nodig – het proces kan versnellen door als onafhankelijke partij op te
treden. Daarnaast heeft ProRail een directeur Overwegen aangesteld.
Samen staan zij aan de lat om bestuurlijke processen en regionale
besluitvorming rondom het opheffen of beveiligen van overwegen vlotter
te laten verlopen. Kennisdeling over het aanpakken van NABO’s is van
belang. Niet alle betrokken partijen beschikken over evenveel ervaring en
kennis. Daarom vindt er op 17 juni 2019 een NABO-symposium plaats,
waarin decentrale overheden, recreatieve belangenverenigingen en
ProRail kennis delen over de aanpak van overwegen. Deze kennisuitwisseling zal naar verwachting bijdragen aan een effectieve en snelle aanpak
van NABO’s. Het doel van dit symposium is daarnaast het onderstrepen
van de ambitie om binnen vijf jaar alle openbare en openbaar toegankelijke NABO’s op het reizigersnet aangepakt te hebben.
Landelijk Verbeterprogramma Overwegen (LVO)
Naast het aanpakken van NABO’s wordt er in het Landelijk Verbeterprogramma Overwegen (LVO) ook gewerkt aan het verbeteren van de
veiligheid van beveiligde overwegen. Steeds meer LVO-projecten
bevinden zich in de realisatiefase, waardoor de werkelijke effecten hiervan
merkbaar worden. Afgelopen half jaar zijn op 3 locaties verbeteringen
aangebracht op en rond overwegen. Dit jaar verwachten we op 5 andere
overwegen verbeteringen te realiseren, variërend van optimalisaties van
overwegen (waaronder het aanleggen van aparte fiets- en voetpaden) tot
het opheffen van overwegen en het realiseren van onderdoorgangen.
Deze 8 maken deel uit van in totaal 25 overwegen waar specifieke
maatregelen zijn en worden uitgevoerd.
Overige maatregelen
Naast het veiliger maken van overwegen met de genoemde programma’s
zet ProRail ook in op het verbeteren van de analyses van incidenten op
overwegen. De combinatie van het nieuwe overwegenregister (waarin per
overweg de risicokenmerken staan genoemd) en de incidentenanalyses
zorgt voor inzicht in welke maatregelen het best passend zijn voor
individuele overwegen. Helaas is risicovol gedrag ook nog altijd een
belangrijke oorzaak van incidenten op overwegen. Om risicogedrag tegen
te gaan wordt gewerkt aan het nemen van gedragsmaatregelen. Een
voorbeeld hiervan is de pilot met flitscamera’s in Hilversum, die goede
resultaten heeft opgeleverd. Er wordt momenteel een business case
opgesteld voor de mogelijke uitrol hiervan.
Stand van zaken veiligheid Kijfhoek
Naar aanleiding van de incidenten op Kijfhoek in de zomer 2018 zijn door
ProRail maatregelen getroffen en is tevens besloten een onafhankelijk
onderzoek te laten doen naar de veiligheidssituatie en -cultuur op
Kijfhoek. Daarnaast heeft de ILT – in aanvulling op het eerder aan uw
Kamer gestuurde onderzoek naar de fysieke kwaliteit van de
infrastructuur- ook naar de fysieke kwaliteit van de infrastructuur op
Kijfhoek gekeken. Voorts ben ik in gesprek met de betrokken partijen over
de aanleg van calamiteitenwegen op Kijfhoek, conform motie van de

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 29 893, nr. 239

4

leden Amhaouch (CDA) en Schonis (D66)13. Op 12 juni a.s. vindt hierover
een bestuurlijk overleg plaats met de gemeente Zwijndrecht, ProRail,
Veiligheidsregio, Omgevingsdienst Zuid-Holland-Zuid en de enige
gebruiker van de heuvel op het emplacement (DB Cargo). Over de
uitkomsten van dit overleg alsmede de eerdergenoemde onderzoeken zal
ik uw Kamer nog voor het AO Spoorveiligheid/ERTMS van 20 juni
separaat informeren.
De Staatssecretaris van Infrastructuur en Waterstaat,
S. van Veldhoven-van der Meer

13

Kamerstuk 29 984, nr. 794

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 29 893, nr. 239

5