Tweede Kamer der Staten-Generaal

Vergaderjaar 2017–2018

2

Aanhangsel van de Handelingen

Vragen gesteld door de leden der Kamer, met de daarop door de
regering gegeven antwoorden

1755
Vragen van het lid Van Haga (VVD) aan de Minister van Defensie en de
Staatssecretaris van Volksgezondheid, Welzijn en Sport over het schenden van
oorlogsgraven in de Waddenzee en de Noordzee (ingezonden 12 maart 2018).
Antwoord van MinisterVan Engelshoven (Onderwijs, Cultuur en
Wetenschap), mede namens de Minister van Defensie (ontvangen 13 april
2018).
Vraag 1
Heeft u kennisgenomen van de berichtgeving in het Dagblad Van Het
Noorden over het schenden van oorlogsgraven in de Waddenzee en de
Noordzee?1
Antwoord 1
Ja.
Vraag 2
Onderschrijft u de problemen en de gevoeligheden met betrekking het
schenden van oorlogsgraven in de Waddenzee en de Noordzee?
Antwoord 2
Ja. Schendingen van oorlogsgraven zijn, in het bijzonder voor nabestaanden,
een zeer gevoelige en emotionele zaak. Het is echter onmogelijk om
oorlogsgraven ter zee permanent fysiek te beveiligen. Met het oog op het
vergroten van het bewustzijn is samenwerking met betrokken staten van
groot belang ten behoeve van preventie.
Vraag 3
Bent u op de hoogte van de ophef in de Britse media naar aanleiding van het
feit dat duikers de Britse duikboten E5 en E3 uit de Eerste Wereldoorlog
hebben geplunderd?
Antwoord 3
Wij zijn op de hoogte van deze berichtgeving.

1

ah-tk-20172018-1755
ISSN 0921 - 7398
’s-Gravenhage 2018

http://www.dvhn.nl/groningen/Duikers-halen-wrakken-op-bodem-Waddenzee-leeg%E2%80%98Dit-is-gewoon-grafschennis.-Het-is-heel-ernstig%E2%80%99–22975044.html
(donderdag 8 maart 2017)

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, Aanhangsel

1

Vraag 4
Bent u op de hoogte van het feit dat het Duitse Consulaat-Generaal in 2016
probeerde via een advocaat spullen terug te krijgen die door een duikteam
illegaal uit de in 1914 gezonken kruiser SMS Mainz waren gehaald? Zo ja,
heeft u enige betrokkenheid gehad bij het zoeken naar een oplossing of het
vervolgen van de daders?
Antwoord 4
Wij zijn hiervan op de hoogte. De duikers in kwestie hebben de Rijksdienst
voor het Cultureel Erfgoed laten weten dat zij contact hebben gelegd met het
Duitse Consulaat om de geborgen vondsten aan de Duitse autoriteiten over te
dragen.
Vraag 5
Kunt u aangeven hoe de registratie en bescherming van scheepswrakken,
waarin vaak nog menselijke resten aanwezig zijn en die dus feitelijk oorlogsgraven zijn, in de Nederlandse wateren op dit moment is geregeld?
Antwoord 5
Sinds de jaren tachtig is er voor wat betreft de registratie door de Rijksdienst
voor het Cultureel Erfgoed (RCE) en zijn voorgangers samengewerkt met
waterbeheerders, gemeenten, provincies en verschillende groeperingen van
sportduikers in het beheer van het onderwatererfgoed. Op deze manier wordt
veel informatie verkregen over verschillende scheepsvindplaatsen en
andersoortige vindplaatsen onder water. De informatie over wrakken wordt
beheerd in de Archeologische database ARCHIS van de Rijksdienst voor het
Cultureel Erfgoed en de wrakkendatabases van Rijkswaterstaat en de
Hydrografische Dienst.
Wat betreft de bescherming van oorlogswrakken geldt dat deze vallen onder
de staatsimmuniteit en op grond daarvan onschendbaarheid genieten.
Handelingen ten aanzien van oorlogswrakken, inclusief de berging van
(onderdelen van) deze wrakken, zijn onder internationaal recht zonder
toestemming van de vlaggenstaat niet toegestaan. Daarnaast beschermt het
internationale humanitaire oorlogsrecht oorlogsgraven, waar zij zich ook
mogen bevinden.
Mede hierom zijn met de komst van de Erfgoedwet de regels aangescherpt.
Sinds 1 juli 2016 is de reikwijdte van het opgravingsverbod uitgebreid. Het is
nu ook expliciet verboden om erfgoed van de zeebodem mee te nemen. De
directe aanleiding voor deze aanscherping waren de toename van het aantal
objecten dat werd geborgen uit wrakken (niet alleen oorlogswrakken) en de
sterke aanwijzingen dat er voor geldelijk gewin (o.a. metaalwaarde) wraklocaties werden verstoord door bergers. Tegelijk met de inwerkingtreding van de
Erfgoedwet is een handhavingsplan van kracht geworden, opgesteld door de
Erfgoedinspectie, in samenwerking met de Kustwacht, het Openbaar
Ministerie en de RCE.
Nederland heeft de plicht en de wens wrakken van gezonken oorlogsschepen
van andere staten te beschermen, in het bijzonder wanneer deze oorlogsgraven vormen. Uit respect voor de bemanning voor wie het oorlogswrak de
laatste rustplaats vormt en de nabestaanden, dienen deze plekken met rust
gelaten te worden.
Vraag 6
Hoe vindt op dit moment het contact met of de zoektocht naar eventuele
nabestaanden plaats?
Antwoord 6
Ten aanzien van in Nederlandse wateren aangetroffen oorlogswrakken van
buitenlandse oorlogsschepen, waaronder ook HMS E3 en HMS E5, wordt niet
structureel vanuit Nederland gezocht naar nabestaanden van op die schepen
omgekomen bemanningsleden. Bij het opsporen van nabestaanden ligt het
voortouw bij de vlagstaat, in dit geval dus het Verenigd Koninkrijk.
Wanneer het gaat over de nabestaanden van opvarenden van Nederlandse
oorlogswrakken, zowel in Nederlandse als in internationale wateren,
onderhouden de Stichting Nabestaanden Onderzeeboten en het Karel
Doormanfonds nauw contact met de Koninklijke Marine. De namen van de
opvarenden zijn bij ons bekend, net zoals de nabestaanden die zich bij ons

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, Aanhangsel

2

hebben gemeld. Op 4 mei is er een jaarlijkse herdenking bij de onderzeedienst in Den Helder waarbij nabestaanden worden uitgenodigd. Ook is er
jaarlijks op 27 februari een kleine herdenking in de Kloosterkerk in Den Haag
voor de omgekomen opvarenden van de Slag in de Javazee. Elke vijf jaar
wordt er een grote herdenking georganiseerd. Ook in Indonesië wordt de
Slag in de Javazee jaarlijks herdacht met een kranslegging op de militaire
erebegraafplaats Kembang Kuning. Op het ereveld in Loenen is een kapel
waar alle gesneuvelden worden herdacht.
Vraag 7
Vindt u niet dat naar aanleiding van de verschillende incidenten rond dit
thema (zie ook de verdwenen oorlogswrakken in de Javazee) de bescherming
van oorlogswrakken op korte termijn beter moet worden geregeld?
Antwoord 7
Het verbeteren van het beheer en de bescherming van onderwatererfgoed,
met inbegrip van oorlogswrakken, heeft inderdaad onze aandacht. In de brief
over het cultuurbeleid die uw Kamer recentelijk heeft ontvangen, zijn
middelen gereserveerd voor een intensiever beheer en monitoring van
onderwatererfgoed. Nadere uitwerking hiervan vindt in het kader van de
beleidsbrief Erfgoed Telt plaats. Ook is Nederland gestart met het traject om
het Unesco Verdrag ter bescherming van het cultureel erfgoed onderwater te
implementeren. Dit verdrag voorziet in een multilateraal beschermingsregime
waarmee het onderwatererfgoed buiten Nederlandse wateren beter
beschermd kan worden. De verwachting is dat Nederland begin 2021 tot dit
verdrag zal kunnen toetreden.
De Nederlandse praktijk is hiermee sterk in ontwikkeling. Een belangrijk
onderdeel daarvan vormt, naast de aangescherpte Erfgoedwet, de intensivering van het contact en de samenwerking tussen professionele onderwaterarcheologen en sportduikers. Om binnen deze dynamische omgeving de
bekendheid met de wettelijke kaders te borgen zullen de ministeries van OCW
en Defensie, samen met de Kustwacht de bestaande afspraken in een brief
aan «Duikend Nederland» nog eens op een rij zetten.
Een ander punt van aandacht is de samenwerking tussen de Noordzeelanden.
Ook tussen hen is meer uitwisseling gewenst over wettelijke kaders en
procedures.
Ondanks alle inspanningen moet bij dit alles worden opgemerkt dat het,
gezien het steeds laagdrempeliger beschikbaar komen van technieken als side
scan sonar en andere tot voor kort zeer kostbare apparatuur, en ook gezien
de onmogelijkheid om met de bestaande capaciteit op zee alles waar te
nemen, niet mogelijk is om alle overtredingen van kwaadwillenden op te
sporen. Dit maakt inzet op preventie des te urgenter.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, Aanhangsel

3