Tweede Kamer der Staten-Generaal

Vergaderjaar 2014–2015

2

Aanhangsel van de Handelingen

Vragen gesteld door de leden der Kamer, met de daarop door de
regering gegeven antwoorden

130
Vragen van het lid Van Gerven (SP) aan de Staatssecretaris van Economische
Zaken en de Minister van Veiligheid en Justitie over salmonella en
gezondheidsrisico’s bij de firma Foppen naar aanleiding van WOB stukken
NVWA van Omroep Gelderland (ingezonden 25 augustus 2014).
Antwoord van Minister Schippers (Volksgezondheid, Welzijn en Sport), mede
namens de Minister van Veiligheid en Justitie (ontvangen 30 september 2014).
Zie ook Aanhangsel Handelingen, vergaderjaar 2013–2014, nr. 2993
Vraag 1, 2 en 3
Uit de stukken verkregen via een WOB-procedure van Omroep Gelderland
blijkt dat bij Foppen ongekoelde vis, listeria, onhygiënische productieruimten
en vogelpoep zijn aangetroffen; kunt u naar aanleiding van dit voorbeeld het
beleid van de Nederlandse Voedsel- en Warenautoriteit (NVWA) uitleggen,
waarbij eerst waarschuwingen worden gegeven alvorens tot maatregelen
over te gaan?
Waarom wordt niet gelijk tot maatregelen of boetes overgegaan bij het
aantreffen van listeria bacteriën, ongekoelde viswaren, vogelpoep en
onhygiënische werkruimten? Hoeveel waarschuwingen en boetes moeten er
uitgedeeld worden voordat er hardere maatregelen worden genomen?
Hoelang kan een bedrijf maximaal in een dergelijke overtreding zijn voordat
de NVWA ingrijpt met harde maatregelen?1
Past het beeld dat uit de via de Wet Openbaarheid Bestuur (WOB) verkregen
stukken naar voren komt van listeria besmette producten die niet teruggeroepen worden, ongekoelde viswaren, vogelpoep en onhygiënische werkruimten
onder een bedrijf dat «voldoet aan de algemene verwachtingen en vereisten
ten aanzien van de in de sector gangbare voedselveiligheidsaanpak» en «van
een modern en goed gestructureerd bedrijf met een positief imago»?
Antwoord 1, 2 en 3
Het interventiebeleid van de NVWA is openbaar en is te raadplegen op de
website van de NVWA2. Dit beleid houdt niet in dat altijd als eerste sanctie
een waarschuwing wordt gegeven. Afhankelijk van het risico en de historie
van een bedrijf wordt bij het constateren van een overtreding een vooraf
vastgestelde maatregel genomen. De maatregel is zwaarder naarmate de

1
2

ah-tk-20142015-130
ISSN 0921 - 7398
’s-Gravenhage 2014

Omroep Gelderland
http://www.nvwa.nl/onderwerpen/meest-bezocht-a-z/dossier/interventiebeleid

Tweede Kamer, vergaderjaar 2014–2015, Aanhangsel

1

overtreding ernstiger is. Mogelijke maatregelen zijn een waarschuwing,
verscherpt toezicht, een bestuurlijke boete, een verplichte recall tot zelfs het
sluiten van een bedrijf.
Wat betreft het bedrijf Foppen heeft de NVWA in de periode voorafgaand aan
de uitbraak van Salmonella in zalm (2012) de volgende maatregelen
getroffen.
– In 2011 is een waarschuwing gegeven voor onhygiënische productieruimtes en de aanwezigheid van vogelpoep. Er was geen direct gevaar voor de
volksgezondheid en daarmee was een recall van de producten niet
noodzakelijk. Bij een hercontrole bleek het probleem te zijn opgelost.
– In 2011 zijn voor het niet melden en niet uit de handel halen van vis die
besmet was met Listeria monocytogenes (in het vervolg genoemd:
Listeria) twee boetes gegeven van in totaal € 2.100,–. Het bedrijf heeft
hierop zijn procedures op dit punt aangepast.
– In 2011 is ongekoelde vis aangetroffen bij twee verkooppunten die wel
onderdeel vormen van de holding, maar niet van het betrokken productiebedrijf. Deze overtredingen vallen daarmee buiten de beoordeling van het
productiebedrijf Foppen. Overigens is ook hier door de NVWA in 2011 een
boete gegeven van € 1.575,–3 en hebben de verkooppunten direct hun
werkwijze aangepast.
Op basis van deze maatregelen van de NVWA en de wijze waarop het bedrijf
Foppen hierna zijn procedures heeft aangepast, was er geen aanleiding voor
de NVWA om het bedrijf onder verscherpt toezicht te plaatsen. Het bedrijf
stond in 2012 voorafgaand aan de Salmonella-uitbraak in zalm bekend als
een zogenaamd «oranje» bedrijf, met regulier toezicht (zie verder vraag 11).
Vraag 4
Dient bij een listeriabesmetting niet onmiddellijk een recall plaats te vinden in
het belang van de voedselveiligheid en volksgezondheid?
Antwoord 4
Er zijn wettelijke normen opgenomen voor de aanwezigheid van Listeria in
kant-en-klare levensmiddelen in Verordening (EG) nr. 2073/2005. In dit
specifieke geval had de firma Foppen het product uit de handel moeten
nemen. Ook had de firma Foppen dit aan de NVWA moeten melden. De recall
en de melding hebben niet plaatsgevonden; hiervoor is een boete opgelegd
zoals ook is vermeld bij het antwoord op de vragen 1, 2 en 3.
Vraag 5
De WOB documenten onthullen incidentele en periodieke controles, maar
heeft er ook systeemtoezicht plaatsgevonden bij Foppen (waarbij de hele
keten van het bedrijf wordt doorgelicht en kritische procespunten naar voren
worden gehaald)? Zo ja, kunnen wij deze dan ontvangen? Zo nee, voert de
NVWA nog systeemcontroles uit, bij wat voor soort bedrijven en hoe vaak en
zo nee, waarom wordt geen systeemtoezicht meer uitgevoerd?
Antwoord 5
De NVWA voert bij visverwerkende bedrijven in principe eenmaal per drie
jaar een audit en jaarlijks een systeeminspectie uit. Bij een audit wordt het
gehele HACCP-systeem beoordeeld, bij een systeeminspectie een onderdeel
daarvan. De laatste audit bij de firma Foppen heeft in 2010 plaatsgevonden;
de laatste systeeminspectie in september 2014. Vanwege het extra toezicht
als gevolg van de Salmonellabesmetting in 2012 is de voorziene audit in 2013
niet uitgevoerd. Deze zal dit jaar plaatsvinden.
De systeeminspectie uit april 2014 heeft geleid tot een waarschuwing wegens
het gebruik van verkeerde etiketten van de locaties van het bedrijf Foppen.
Het inspectierapport is alleen openbaar te maken na een uitvoerige procedure, waarbij het bedrijf Foppen om een zienswijze wordt gevraagd (procedure conform artikel 8 van de Wet openbaarheid van bestuur).

3

Dit bedrag is € 675,– hoger in verband met recidive ten opzichte van eerdere overtreding in juni
2010

Tweede Kamer, vergaderjaar 2014–2015, Aanhangsel

2

Vraag 6
Klopt het dat herkomstland Nederland op de etiketten van de met salmonella
besmette en in Griekenland bewerkte en verpakte zalm stond? Zo ja, is dit
niet in strijd met de Wet en is hier tegen opgetreden en hoe en was dit
voldoende?
Antwoord 6
Tijdens de Salmonella-uitbraak is gebleken dat de firma Foppen verpakkingsfolie met het Nederlandse identificatiemerk in de Griekse vestiging heeft
gebruikt voor het verpakken van bepaalde gerookte zalmproducten. Deze
consumentenproducten zijn vervoerd naar de Nederlandse vestiging in
Harderwijk en zijn van daaruit verder uitgeleverd. Dit is een overtreding van
Verordening (EG) nr. 853/2004. Hiervoor is een boete van € 1.050,– opgelegd.4. Dit is conform interventiebeleid van de NVWA, waarin voor de
overtredingen is bepaald welke sanctionering passend is.
Vraag 7
Heeft de NVWA maatregelen genomen om te zorgen dat de ongekoelde vis,
de met listeria besmette vis en de vis die bewerkt was in onhygiënische
productieruimten niet bij consumenten terecht kwam?
Antwoord 7
Voor de maatregelen genomen op grond van deze constateringen, verwijs ik
naar mijn antwoord op de vragen 1, 2 en 3.
Vraag 8
Klopt het dat de boetes gebaseerd zijn op overtreding klasse D? Zo neen, op
welke klasse is het dan gebaseerd?
Antwoord 8
Conform het interventiebeleid hanteert de NVWA een klasse-indeling, waarbij
klasse A de zwaarste categorie is en D de lichtste. De hier geconstateerde
overtredingen zijn klasse B- dan wel klasse C-overtredingen. Het niet
melden/niet uit de handel nemen van de vis die besmet was met Listeria is
een klasse B-overtreding; hiervoor is een boete gegeven en heeft een
herinspectie plaatsgevonden. Het bewerken van vis in een onhygiënische
ruimte is een klasse C-overtreding; hiervoor is een schriftelijke waarschuwing
gegeven.
Vraag 9
Waarom zijn de boetes zo laag, is onderzocht of hier enige afschrikwekkende
werking van uit gaat en hoe hoog zouden zij nu zijn met het nieuwe,
verhoogde boete regime?
Antwoord 9
De hoogte van de bestuurlijke boetes is vastgelegd in het Warenwetbesluit
bestuurlijke boeten. Per overtreding zijn vaste boetebedragen vastgesteld. De
vastgestelde boetebedragen zijn in overeenstemming met de ernst van de
overtreding.
Er heeft geen onderzoek plaatsgevonden naar de mate van afschrikwekkende
werking van deze boetes. Wel heb ik op dit moment een voorstel ter
verhoging van het plafond van de bestuurlijke boete in uw Kamer (Kamerstuk
33 775) liggen. Overigens ben ik voornemens voor de Warenwet een
omzetgerelateerde boete te introduceren voor overtredingen die met opzet of
grove schuld worden begaan op het terrein van de eerlijkheid in de handel en
de goede voorlichting aan de consument. Deze overtredingen kunnen dan
binnen het bestuursrecht steviger worden beboet. De hoogte van de boete
wordt vastgesteld op een nog nader te bepalen percentage van de omzet. De
boete kan maximaal de hoogte van het (nieuwe) boeteplafond (= € 81.000,–)
zijn.

4

Dit boetebedrag is onderdeel van de € 4.200,– aan boetes die naar aanleiding van de
Salmonella-uitbraak in zalm zijn opgelegd.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2014–2015, Aanhangsel

3

Vraag 10
Heeft u gezien de waarschuwingen en boetes de indruk dat Foppen het niet
zo nauw nam met de voedselveiligheid (aangetroffen listeria bacterie die niet
gemeld worden terwijl er geen recall plaatsvindt, vogelpoep die wordt
aangetroffen op de werkplek waar zalm wordt bewerkt, zwarte schimmelachtige substantie in de werkruimten)? Zo nee, is deze «track record» naar uw
mening passend bij een gemiddeld bedrijf?
Antwoord 10
Gezien de inspectieresultaten uit het verleden en de corrigerende maatregelen die het bedrijf tot aan het Salmonella incident toe heeft genomen, was er
voor de NVWA geen aanleiding om het bedrijf als een verhoogd risicobedrijf
te kenmerken.
Zie ook de antwoorden op de vragen 1, 2, 3, 11 en 15. In 2012 stond het
bedrijf, daarom op «oranje» (regulier toezicht). In 2012 volgde het
Salmonella-incident.
Vraag 11
Hoeveel waarschuwingen en overtredingen heeft een gemiddeld vis- en
vleesverwerkend bedrijf van ongeveer dezelfde grootte over een vergelijkbare
periode?
Antwoord 11
In Nederland zijn in totaal veertien EG-erkende bedrijven voor het zogenaamd
heet roken van vis die vergelijkbaar zijn met het bedrijf Foppen. Op basis van
de maatregelen die de NVWA bij een bedrijf heeft opgelegd wordt een bedrijf
ingedeeld in een risicocategorie. Hierbij worden de kleuren groen, oranje,
donkeroranje en rood gebruikt. Groen leidt tot verminderd toezicht, oranje tot
regulier toezicht, donkeroranje tot verscherpt toezicht en rood tot onmiddellijke actie.
Van de veertien vergelijkbare bedrijven zijn er momenteel vier ingedeeld in
de categorie «groen», vijf in de categorie «oranje» en drie in de categorie
«donkeroranje». Twee bedrijven worden nog ingedeeld. Van de beide
productielocaties van het bedrijf Foppen in Harderwijk is één locatie
momenteel ingedeeld in de categorie «groen» en de andere in de categorie
«donkeroranje». De aanduiding «donkeroranje» is met name het gevolg van
het aantal interventies (meer dan twee) per jaar.
Vraag 12
Is bekend of er ziektegevallen en miskramen zijn opgetreden door de
verspreiding van de met listeria besmette zalm en is dit onderzocht?
Antwoord 12
Op basis van de meldingen van Listeria via de meldingsplicht is niet na te
gaan of één bepaald product ziekte heeft veroorzaakt.
De incubatietijd (de tijd die verstrijkt tussen consumptie van een besmet
product en de eerste ziektedag) van een listeriose kan variëren van enkele
dagen tot enkele maanden. Daarnaast kan Listeria een groot spectrum van
voedselproducten besmetten. Bij melding van patiënten wordt navraag
gedaan naar de consumptie van voedselproducten die worden gezien als
risicoproducten, waaronder gerookte vis, die zijn gegeten in de vier weken
voor het ziek worden. Door deze lange periode hebben patiënten vrijwel altijd
meerdere van deze risicoproducten gegeten. De consumptie van een
risicoproduct zegt niet dat het betreffende product ook daadwerkelijk besmet
was met Listeria. Door de lange incubatietijd zijn eventuele restanten van de
risicoproducten die gegeten zijn bijna nooit meer aanwezig. Het microbiologisch bewijs wordt dan ook zelden gevonden.
Vraag 13
Gebeurt het vaker dat voedsel waar listeria in is aangetroffen, toch gewoon in
de handel wordt gebracht zonder waarschuwing en notificatie? In hoeverre is
dit standaard dan wel uitzonderlijk? Is listeria besmetting niet erg gevaarlijk?

Tweede Kamer, vergaderjaar 2014–2015, Aanhangsel

4

Antwoord 13
Aanwezigheid van Listeria in producten is niet per definitie gevaarlijk. Er zijn
normen voor Listeria vastgesteld. Dit betekent dat Listeria in voedsel voor
mag komen. Indien het aantal Listeria bacteriën boven de norm komt kan het
betreffende product een risico gaan vormen voor de mens. Het is dan vooral
een risico voor mensen met een verminderde weerstand, kinderen, zwangeren en oudere mensen.
De fabrikant is er voor verantwoordelijk dat in zijn product het aantal Listeria
bacteriën aan het einde van de houdbaarheidstermijn niet boven de norm
komt. Om dit te kunnen aantonen zal hij de nodige proeven moeten doen.
Zie verder het antwoord op vraag 4.
Vraag 14
Hoe beoordeelt u het feit dat Foppen als maatstaf voor enterowaarden
500.000 per gram zalm hanteerde, terwijl deskundigen aangeven dat 1.000
een goede norm zou zijn?5 Had Foppen niet meer actie moeten ondernemen
toen de enterowaarden in 2012 in Griekenland steeds hoog waren en had niet
de conclusie moeten luiden dat als om onverklaarbare redenen te hoge
waarden steeds terugkomen verdere actie nodig is?
Antwoord 14
Er zijn geen wettelijke normen voor entero’s in zalm(producten). Er is ook
geen rechtstreeks verband tussen de hoeveelheid entero’s en de aanwezigheid van schadelijke bacteriën. Het niveau van enterobacteriën geeft een
indicatie van de hygiëne in het productieproces en is daarmee een indicator
voor een mogelijk risico. De hoge enterowaarden waren voor de firma
Foppen aanleiding om het schoonmaakregime te intensiveren. Uit het feit dat
de hoge enterowaarden toch steeds terugkwamen kan geconcludeerd worden
dat deze maatregel onvoldoende was.
Vraag 15
Hoe vaak is er bij Foppen in 2013 gecontroleerd en in 2014 en wat was de
uitkomst?
Antwoord 15
In 2013 hebben er twee systeeminspecties plaatsgevonden; in 2014 tot nu toe
ook twee.
Bij de eerste inspectie in 2013 is een schriftelijke waarschuwing gegeven voor
één overtreding, bij de tweede inspectie is een schriftelijke waarschuwing
gegeven voor twee overtredingen. De overtredingen hadden betrekking op
niet-schone bedrijfsruimten en het niet goed reinigen van apparatuur. Tijdens
deze systeeminspecties zijn ook monsters genomen voor microbiologisch
onderzoek, waarvan de resultaten goed waren. In het kader van de afhandeling van de Salmonella-uitbraak in 2012 zijn daarnaast eenmalig extra
monsters genomen om te verifiëren of de nadere behandeling van de
geblokkeerde partijen effectief was geweest. Ook deze resultaten waren goed.
In 2014 heeft de NVWA tot nu twee systeeminspecties uitgevoerd. In april
2014 is geconstateerd dat vis werd verpakt in folie waarop het erkenningnummer van de andere productielocatie stond geprint. Hiervoor is een waarschuwing gegeven (zie vraag 5). In september 2014 is een boeterapport opgemaakt voor onder andere de aanwezigheid van schimmelachtige aanslag in
kitranden boven productiebanden. Daarnaast werd condensvorming boven
een inpakband van garnalen onvoldoende tegengegaan. Ook voor deze
overtredingen is een boeterapport opgemaakt. De rapportage van deze
inspectie is nog niet gereed.
In 2014 zal nog een audit bij het bedrijf plaatsvinden.
Vraag 16
Zijn afnemers van Foppen en het publiek op de hoogte gesteld van de
aangetroffen overtredingen (vogelpoep, ongekoelde vis, onhygiënische
omstandigheden, listeria)? Zo nee, waarom niet. Zo ja, hoe? Is de informatie
openbaar?

5

Onderzoeksraad voor de Veiligheid

Tweede Kamer, vergaderjaar 2014–2015, Aanhangsel

5

Antwoord 16
Een bedrijf moet in het geval van risico’s voor de volksgezondheid het
publiek en zijn afnemers informeren. Als een bedrijf hierin in gebreke blijft,
dan zal de NVWA dit alsnog doen en het bedrijf hiervoor beboeten.
In het geval van genoemde overtredingen is, zoals ook in antwoord 1
toegelicht, geconstateerd dat het voor een recall op met Listeria besmette
producten te laat was en dat de andere overtredingen geen direct gevaar
voor de volksgezondheid opleverden. Afnemers en het publiek zijn dan ook
niet op de hoogte gesteld.
Vraag 17
Het Openbaar Ministerie (OM) heeft de zaak Foppen bestudeerd; waarom is
het OM uiteindelijk niet tot vervolging over gegaan?
Antwoord 17
Degene aan wiens schuld te wijten is dat voor de gezondheid schadelijke
(etens)waren op de markt worden gebracht, zonder dat de koper of verkrijger
met dat schadelijk karakter bekend is, pleegt een misdrijf op grond van artikel
175 van het Wetboek van Strafrecht. Het Openbaar Ministerie (OM) heeft de
Minister van Veiligheid en Justitie meegedeeld dat de NVWA-IOD onder
leiding van het Functioneel Parket heeft beoordeeld of het bedrijf Foppen kon
worden aangemerkt als verdachte van dit strafbare feit. Het Functioneel
Parket heeft geconcludeerd dat er onvoldoende aanknopingspunten waren
waaruit blijkt dat het aan het bedrijf Foppen te wijten was dat er besmette
zalm op de markt is gebracht. Aangezien er geen sprake was van een redelijk
vermoeden van een strafbaar feit, is besloten niet tot vervolging over te gaan.
Op enkele ondergeschikte punten had het bedrijf Foppen overtredingen
begaan. De zaak is vervolgens in handen gegeven van de NVWA ten behoeve
van het eventueel opleggen van bestuurlijke sancties.
Vraag 18
In welke gevallen en in welk stadium wordt een zaak door de NVWA
aangedragen bij het OM? Hoe vaak en in welke zaken is dit gebeurd de
afgelopen jaren?
Antwoord 18
Tussen de Inlichtingen- en Opsporingsdienst van de NVWA (NVWA-IOD) en
het OM vindt regulier afstemming plaats over zaken die zich kunnen lenen
voor strafrechtelijke vervolging. Dit gebeurt vanaf het moment dat er een
(anoniem) signaal binnenkomt over mogelijk strafbaar gedrag op het
werkterrein van de NVWA. Het OM bepaalt uiteindelijk of het haalbaar en
opportuun is om daadwerkelijk tot vervolging over te gaan en de zaak voor
de strafrechter te brengen. Sinds de start van de NVWA (per 1 januari 2012)
zijn er onder het gezag van het OM door de NVWA-IOD jaarlijks gemiddeld
vijftien tot twintig opsporingsonderzoeken uitgevoerd. De onderzoeken zijn
uitgevoerd binnen ondermeer de volgende domeinen: vleesketen, visketen,
dierenwelzijn, diervoeders, meststoffen en gewasbeschermingsmiddelen.
Vraag 19
Zijn er nog mogelijkheden om Foppen strafrechtelijk te vervolgen? Zo nee,
waarom niet. Zo ja, op welke wijze?
Antwoord 19
De NVWA heeft vier bestuurlijke boetes van € 1.050,– opgelegd6. Voor deze
specifieke gedragingen kan Foppen niet meer strafrechtelijk vervolgd worden.
Foppen kan nog wel vervolgd worden voor andere strafbare feiten voor zover

6

wegens overtreding van:
– artikel 2, lid 10, van het Warenwetbesluit Bereiding en behandeling van levensmiddelen,
j° artikel 14, lid 1, j° artikel 14, lid 2a, van de Verordening (EG) 178/2002.
– artikel 2, lid 10, van het Warenwetbesluit Bereiding en behandeling van levensmiddelen,
j° artikel 18, lid 3, van de Verordening (EG) 178/2002.
– artikel 2, lid 2, van het Warenwetbesluit hygiëne van levensmiddelen, j° artikel 4, eerste lid,
van Verordening (EG) 853/2004
– artikel 2, lid 1, j° artikel 29, van het Warenwetbesluit Etikettering van levensmiddelen.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2014–2015, Aanhangsel

6

niet getornd wordt aan de geldende rechtsbeginselen van het «ne bis in
idem» of «una via».
De media berichten dat slachtoffers overwegen aangifte te doen. De Minister
van Veiligheid en Justitie heeft van het OM vernomen dat, zodra deze
aangifte wordt ontvangen, het Functioneel Parket deze zal beoordelen. Hierbij
zal het rekening houden met de bevindingen zoals vermeld in het antwoord
op vraag 17.
Vraag 20
Is er voor de salmonella-affaire aangifte gedaan bij het OM naar aanleiding
van de processen-verbaal?
Antwoord 20
Het Functioneel Parket is niet bekend met aangiften tegen (leidinggevenden
van) het bedrijf Foppen vanwege de Salmonella-besmetting.
Vraag 21
In hoeverre is aantoonbaar dat het bedrijf Foppen aan de wettelijke traceerbaarheidseisen voldaan heeft en in hoeverre voldeden de bedrijven waar
Foppen zalm aan leverde aan de wettelijke traceerbaarheidseisen?
Antwoord 21
Tijdens de Salmonella-uitbraak is gebleken dat de firma Foppen niet kon
voldoen aan de verplichting om de bevoegde autoriteit binnen de gestelde
tijd te informeren over de bestemming van de geleverde producten. Dit was
in strijd met artikel 18 van Verordening (EG) nr. 178/2002. Deze overtreding is
opgenomen in het boeterapport 270190941, dat ook in de WOB-stukken is
opgenomen.
De firma Foppen heeft zalm geleverd aan supermarkten en verwerkende
bedrijven. Ook deze bedrijven voldeden niet alle aan de traceerbaarheidsvereisten. Aan de bedrijven die onvoldoende hebben meegewerkt zijn boetes
opgelegd. Voor de openbaarmaking van dit inspectierapport geldt ook hier de
procedure conform artikel 8 van de Wob (zie het antwoord op vraag 5).
Vraag 22
Hoe presteerde Foppen in de ogen van de NVWA met vergelijkbare bedrijven
op het gebied van traceerbaarheid en voedselveiligheid? Krijgt elke inkomende en uitgaande batch zalm een uniek nummer bij het bedrijf?
Antwoord 22
Zie voor het eerste deel van uw vraag de antwoorden op de vragen 10 en 11.
Bij het bedrijf Foppen wordt gewerkt met een uniek nummer/unieke code
voor elke inkomende en uitgaande batch visserijproducten.
Vraag 23
Waarom is het, ondanks wettelijke traceringssystemen, niet mogelijk
gebleken om de besmette partij zalm tijdig te traceren en uit de handel te
nemen? Is de wettelijke traceringssystematiek onvoldoende? Heeft het bedrijf
Foppen, of andere bedrijven in de keten, zich er niet aan gehouden? Als het
geen van deze antwoorden is, hoe verklaart u dan dat de besmette zalm niet
tijdig (binnen de wettelijk voorgeschreven 4 uur) uit de handel genomen kon
worden om doden en vele zieken te voorkomen of was dit onvermijdelijk?
Antwoord 23
De firma Foppen beschikte weliswaar over een wettelijk verplicht gesteld
traceringssysteem, maar dit systeem bleek in praktijk dusdanig ingewikkeld
dat onvoldoende snel in kaart gebracht kon worden welke producten exact
onder de recall zouden moeten vallen. Daarnaast werd de tracering bemoeilijkt door het feit dat een deel van de producten die in Griekenland waren
geproduceerd een Nederlands identificatiemerk hadden gekregen. Hierdoor
kon de firma Foppen haar aanvankelijke voornemen – de recall beperken tot
de producten uit Griekenland – niet uitvoeren. Het onderscheid was immers
niet te maken op basis van het identificatiemerk. Omdat Foppen in gebreke
bleef heeft de NVWA de communicatie over de recall zelf ter hand genomen.
Producten met zowel een Nederlands als een Grieks identificatienummer
moesten tot op consumentenniveau worden teruggehaald.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2014–2015, Aanhangsel

7

Vraag 24
Kunt u stap voor stap omschrijven op welke wijze de NVWA heeft gepoogd
de besmette zalm uit de handel te nemen?
Antwoord 24
Op 15 augustus 2012 ontving de NVWA de eerste melding van het RIVM over
een lichte verhoging van het aantal ziektegevallen waarbij Salmonella
Thompson werd aangetoond. Het RIVM heeft zich vanaf dat moment, in
nauwe samenwerking met de GGD en de NVWA, ingezet om de bron van
deze (mogelijk voedselgerelateerde) Salmonella-infectie te achterhalen. Het
aantal gemelde ziektegevallen was in de eerste weken na de signalering
beperkt.
Eind september werd een plotselinge toename van het aantal gemelde
patiënten gezien.
Op 24 september 2012 hadden de NVWA en het RIVM, op basis van
brononderzoek, duidelijke aanwijzingen dat gerookte zalm de mogelijke
oorzaak was.
Op 25 september 2012 werd duidelijk dat de firma Foppen de gezamenlijke
factor was tussen de verschillende supermarkten, en de volgende dag werd
gelijk een inspectie, inclusief monstername, bij de firma Foppen te Harderwijk
uitgevoerd.
Op 27 september 2012 was duidelijk dat verschillende partijen gerookte zalm
van de firma Foppen besmet waren met DNA van Salmonella. De NVWA
sprak Foppen onmiddellijk aan op zijn verantwoordelijkheid om verdachte
zalmproducten uit de handel te nemen.
Op 28 september 2012 werd duidelijk dat er levende Salmonella in de
monsters zalm aanwezig was. Omdat de firma Foppen op dat moment
onvoldoende inzicht kon geven over welke producten onder de recall zouden
moeten vallen heeft de NVWA zelf een persbericht uitgebracht. De NVWA
adviseerde afnemers over de recall. Ook voerde de NVWA inspecties uit om
te controleren of de recall goed werd opgevolgd. Nadat duidelijk werd dat er
ook mogelijk besmette zalm was uitgeleverd aan industriële verwerkers en
afnemers in andere landen is de recall uitgebreid en is opnieuw een
persbericht geplaatst.
Op 1 oktober 2012 zijn andere landen geïnformeerd via een melding aan het
Rapid Alert Systeem for Food and Feed (RASFF).
Een overzicht van alle ondernomen acties is opgenomen in figuur 2 van het
rapport van de Onderzoeksraad voor de Veiligheid.
Vraag 25
Is het verwijtbaar dat Foppen op 30 september aangeeft nog niet toegekomen
te zijn aan de lijst met distributiegegevens?
Antwoord 25
Ja, dat is verwijtbaar. Hierbij kan worden verwezen naar de overtreding van
artikel 18 (traceerbaarheid) van Verordening (EG) nr. 178/2002, zoals
opgenomen in het boeterapport 270190941, dat ook in de WOB-stukken is
opgenomen.
Vraag 26
Op 26 september 2014 ’s avonds is de salmonella geconstateerd maar pas
1 oktober a.s. wordt er verder gesproken over maatregelen, op die datum is
nog steeds geen overzicht van distributeurs aangeleverd; bent u van mening
dat dit verwijtbaar is, aangezien dit in strijd is met de wettelijke 4 uur?
Onderschrijft u dat bij een snellere reactie van Foppen, het aantal consumenten dat besmette zalm had gegeten, lager had gelegen?
Antwoord 26
Zie het antwoord op vraag 23 en 24 voor het juiste verloop van de acties die
zijn ondernomen vanaf het moment dat zalm als mogelijk bron van deze
uitbraak in beeld kwam en voor de ervaringen met het traceringsysteem van
de firma Foppen. Een helder overzicht van de distributie van deze zalm heeft
te lang op zich laten wachten. Dat is inderdaad verwijtbaar, zie het antwoord
op vraag 25. Het is niet uitgesloten dat hierdoor meer consumenten besmette
zalm hebben gegeten, dit is echter niet verifieerbaar.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2014–2015, Aanhangsel

8

De recall is vanwege de trage reactie van Foppen door de NVWA gepubliceerd en naar de supermarkten gecommuniceerd, met als doel de uitbraak
een halt toe te roepen.
Vraag 27
Kunt u de interne evaluatie die de NVWA heeft uitgevoerd nav de affaire naar
de Kamer sturen? Zo neen, waarom niet?
Antwoord 27
De uitkomsten van de interne evaluatie van de NVWA zijn meegenomen in de
kabinetsreactie op het OVV rapport Salmonella in zalm, dat op 16 december
2013 aan u is toegestuurd (Kamerstuk 26 991, nr. 389).
De NVWA heeft de lessen uit de affaire vertaald naar actielijnen in het Plan
van Aanpak NVWA, dat op 19 december 2013 aan de Tweede Kamer is
gestuurd (Kamerstuk 33 835, nr.1). U wordt van de voortgang op de hoogte
gehouden via de voortgangsrapportages Plan van Aanpak NVWA.
Vraag 28
Heeft u grond om te denken dat bij toekomstige soortgelijke gevallen de
recall wel binnen de wettelijk voorgeschreven termijn zal plaatsvinden? Zo ja,
waarop baseert u dat?
Antwoord 28
Ik hecht eraan hier nogmaals te benoemen dat bedrijven op grond van
Verordening (EG) nr. 178/2002 een adequate procedure dienen te hebben om
de traceerbaarheid van voedingsmiddelen te garanderen. Bedrijven zijn goed
op de hoogte van deze traceringsverplichting. De NVWA controleert in haar
reguliere toezicht of bedrijven inderdaad beschikken over procedures die
tracering en recall mogelijk maken. Over het algemeen zijn bedrijven op
papier goed voorbereid, zij dienen zich erop voor te bereiden dat ze bij
incidenten snel in staat zijn een recall in te zetten. Ik ga er vanuit dat dit
incident bij bedrijven een verhoogde alertheid teweeg brengt en dat zij nog
nagaan of zij hun procedures goed op orde hebben. De NVWA ziet hierop toe
bij de periodieke bedrijfsinspecties.
Vraag 29
Bent u bereid om periodiek een grote recall oefening te laten uitvoeren om
de reactiesnelheid te testen, verbeterpunten te ontdekken en bedrijven scherp
te houden?
Antwoord 29
Het is de verantwoordelijkheid van de bedrijven om te voldoen aan de eisen
voor traceerbaarheid en recallprocedures en om procedures, zoals oefeningen, te organiseren ter verificatie van hun systeem. Als organisaties van het
bedrijfsleven in samenwerking met hun leden een recall-oefening organiseren, is de NVWA bereid om mee te denken over mogelijke scenario’s.
Vraag 30
Wordt er onderscheid gemaakt tussen bedrijven afhankelijk van de economische belangen die een bedrijf vertegenwoordigt? Zo neen, hoe kan het dan
bij een van de grootste voedselvergiftigingszaken van Nederland zo mild is
geopereerd? Is het niet ongerijmd dat bij de grootste voedselbesmetting aller
tijden in Nederland met naar schatting 23.000 besmettingsgevallen en
tenminste vier doden een bedrijf wegkomt met een boete van enkele
duizenden euro’s?
Antwoord 30
Bij maatregelen die moeten worden getroffen bij gevaar voor de volksgezondheid, wordt geen onderscheid gemaakt tussen grote en kleine bedrijven.
Het volksgezondheidsbelang staat te allen tijde voorop, daarom zijn ook
acties door de NVWA genomen om nog grotere schade te voorkomen.
Het Warenwetbesluit bestuurlijke boeten maakt voor de hoogte van de op te
leggen boete een onderscheid in bedrijfsgrootte. Dit wordt gemeten aan de
hand van het aantal medewerkers. Bij bedrijven met meer dan vijftig
werknemers is het boeteregime hoger. Daarnaast vind ik het nodig om een
aanvullende boetecategorie in te stellen (zie het antwoord op vraag 9).

Tweede Kamer, vergaderjaar 2014–2015, Aanhangsel

9

Daarnaast kan de boete verhoogd worden bij recidive. Ook de ernst van de
overtreding, de mate waarin de natuurlijke of rechtspersoon de overtreding
kan worden verweten, of de omstandigheden waaronder de overtreding heeft
plaatsgevonden, kan daartoe aanleiding geven. Bij overtredingen volgt in de
regel een schriftelijke waarschuwing en een herinspectie, bij ernstige
overtredingen volgt een bestuurlijke boete en een herinspectie.
Naar aanleiding van het zalmincident in 2012 is een boeterapport opgemaakt
met daarin vier overtredingen, elk met een beboetbaar bedrag van
€ 1.050,–. In totaal bedroeg de boete dus € 4.200,–. Het ging daarbij om twee
overtredingen van het Warenwetbesluit bereiding en behandeling van
levensmiddelen, één keer het Warenwetbesluit Hygiëne van levensmiddelen
en één keer het Warenwetbesluit Etikettering van levensmiddelen. In de
beantwoording van vraag 17 is verder toegelicht waarop het OM niet tot
verdere vervolging is overgegaan.
Vraag 31
Bestaat er kans op herhaling bij de firma Foppen? Hoe is geborgd dat dit niet
meer kan gebeuren?
Antwoord 31
De firma Foppen heeft naar aanleiding van het incident in alle vestigingen
maatregelen getroffen om herhaling te voorkomen. Desondanks staat het
bedrijf in 2014 opnieuw onder verscherpt toezicht (zie antwoord vraag 15).
Foppen moet de geconstateerde overtredingen herstellen. Bij de aankomende
audit zal dit worden gecontroleerd. Ongeacht alle genomen maatregelen en
het geïntensiveerde toezicht valt het nooit 100% uit te sluiten dat zich
nogmaals een dergelijke uitbraak voordoet.
Vraag 32
Klopt het dat er voor publicatie van «Salmonella in gerookte zalm» interne
onenigheid was binnen de Onderzoeksraad voor Veiligheid over de te
publiceren conclusies? Zo ja, waaruit bestond de onenigheid en hoe is het
conflict beslecht?
Antwoord 32
De Onderzoeksraad voor Veiligheid is een onafhankelijk orgaan. De inhoud
van de besprekingen binnen de Onderzoeksraad is mij niet bekend.
Vraag 33
Is het niet opvallend dat de constateringen bij de grootste voedselvergiftiging
aller tijden met 23.000 besmettingen en tenminste vier doden in contrast
staan met de getrokken conclusies van de Onderzoeksraad voor de Veiligheid
waarbij Foppen als een keurig bedrijf wordt gekwalificeerd dat «een
kwaliteitssysteem hanteert dat voldoet aan de eisen die worden gesteld»?7
kunt u dit toelichten?
Antwoord 33
De Onderzoeksraad heeft in haar rapport over Foppen het volgende gemeld:
«Bij de Nederlandse en Griekse toezichthouders stond het bedrijf bekend als
een modern bedrijf en zij rekenden het bedrijf binnen de vissector tot de
betere bedrijven met betrekking tot de voedselveiligheid.» De Raad concludeert in zijn rapport «dat de firma Foppen een kwaliteitssysteem hanteert dat
in algemene zin voldoet aan de eisen die hieraan worden gesteld, maar dat
dit desondanks niet voldoende was om het risico van deze Salmonellabesmetting te voorkomen.»
Ten algemene concludeert de Onderzoeksraad «dat zich in de voedselverwerkende industrie besmettingen kunnen voordoen die onvoorzienbaar, moeilijk
te voorkomen en derhalve niet altijd met de een gangbare veiligheidsaanpak
uit te sluiten. De uitbraak wordt in het algemeen beschouw als een onfortuinlijke samenloop van omstandigheden.»
Het is dus incidenteel toch mogelijk dat, ondanks alle veiligheidswaarborgen
die een bedrijf in acht neemt, een besmetting kan voorkomen.

7

http://www.onderzoeksraad.nl/uploads/phase-docs/450/89b2d6b4a7d5publieksversiesalmonella-nl-web.pdf

Tweede Kamer, vergaderjaar 2014–2015, Aanhangsel

10

Vraag 34
In hoeverre kan de functie van lid van de Raad van Advies van de Struik Food
Group en Food Valley gecombineerd worden met de functie van voorzitter in
de Onderzoeksraad voor Veiligheid in relatie tot dit onderzoek? Is hier niet de
onpartijdigheid in het geding?8 9 10
Antwoord 34
Artikel 15 van de rijkswet Onderzoeksraad voor Veiligheid bepaalt onder meer
dat een lid van de Onderzoeksraad zich onthoudt van het behandelen van een
onderzoek als het een voorval betreft waarbij hij op enigerlei wijze betrokken
is geweest. De Onderzoeksraad ziet als onafhankelijk orgaan zelf toe op de
naleving daarvan.

8

http://www.onderzoeksraad.nl/nl/over-de-raad/tjibbe-joustra
http://www.gerardjans.nl/content/tjibbe-joustra
10
http://www.struik.com/language/en-us/health-safety/food-valley-board-of-advice
9

Tweede Kamer, vergaderjaar 2014–2015, Aanhangsel

11